چۆن زمانی پرسیار بدۆزینەوە؟ لەکوێوە دەست پێ بکەین؟ بەچی زمانێک رۆمانی کەوتنە خوارەی رۆحی هەزارەها زیندەبەچاڵی بەر ئاگرو خۆڵ و خەردەل بنوسینەوە؟
چی کامێراو وێنەیەکی فۆتۆیی دەتوانێت ئەو دیمەنە نەبینراوانەمان نیشان بداتەوە؟ وێنەی ئەو ساوایانە وێنا بکاتەوە بەمژینی مەمکی وشکی دایکیانەوە چڵمی مەرگیان هەڵدەمژییەوە، ئەو ژن و پیاوانەی لەناو هاواری تێزاباوی دەروندا لاڵ ببون، چی ئامێرێکی گەردونی دەبێت هاوارو نوزەو گریان و لاڵانەوەو دەنگی مەرگەساتی هەزارەها جیابکاتەوەو ئەو وێنانە فۆتۆ بکاتەوە؟
ئەم مەنفای بەخۆڵ خۆڵێنەی خۆڵەپەتانێی گیانی سەدو هەشتاو دو هەزار مرۆڤی سپیلی بۆ ئاسمانەکان هەڵفڕاند، دەنگ و نوزەشیان بەڕەگ و تیرەی زەوییەوە بڵاوبوەوە. ئەو فیلمە کتوپڕیانەی بە گەردەلولی زەمەنەوە نەتەوەیەکی داپۆشی و جیهانی سەرسام کرد نانوسرێنەوە، جیمیس یۆب و مانگی دەستکرد و میکرۆسۆب وێنەی نەگرتن و کاغەزو قەڵەم و تەکنەلۆژیا ناتوانن ئەو سیناریۆیانە وێنا بکەنەوە، بەحەقیقەتی خۆیانەوە بەبیستن و وێناکردنی فەلسەفییەوە بەهۆکاری تەکنیکی گەڕانەوەو ئامارو دابەشبون و جێگۆڕکێ منی بیرکەرەوەی دیکارتیان گۆڕی بۆ ئێمە تواینەوەو ئێوە بیر بکەنەوە.
ئەم منە لێرە گۆڕدرا، بەمێژو فەلسەفەی جینۆسایدی سپیلەوە دەنگی منیان لەبیرکردنەوەی خۆیانەوە خنکا، بون بە ئێمەی بیرکەرەوە لەبیرەوەریدا تۆڕی ئاماژەیی و سونبل و رەمزی نەمری.

ستۆدیۆی گەلەری هێڵکاری( عوسمان قادر ئەحمەد)
زەمەنی نوسینەوەی مێژویەکە لەخوێن و رۆح و روانیندا ناونیشانیان ماوە، خومخانەو تیشکی تەلێکسی زەمەنێکی زیندە بەچاڵی مەرگەساتی رژێمی خوێن رێژی بەعس بو لە(نوگرە سەلمان و بیابانی عەرعەر)کاروانی سەردەمێکی شوم.
لەبری چاوی کامیراو بەشەکانی میدیا وێنە و فیلم و ڤیدیۆو دیکۆمینتاری لەچاوی هونەرمەند(عوسمان قادر)دا وێنا کران، بەو ژانە سەختەوە توانی بەکۆڵنەدان لەرۆحەوە ئەو وێنانە لەهێڵکارییەکانیدا بکێشتەوە، بەتێکەڵابونیان بەناخ و هەست و نەستی مرۆڤایەتییەوە، بەجیهانیان بناسینێت. لەوێنەی تەعبیرییەکی هەستیارەوە باس لە گێڕانەوەی ئازاری خەڵک دەکات، لەیادەوەرییەوە بۆ وێنە بۆ ئەو وێنانەی تر هیچ وێنەیەکیان بۆ نییە.
ئەم ژورە ستودیۆ گەلەری هێڵکاری(عوسمان قادر ئەحمەد) لەبەکرەجۆ لەگۆگڵ ماپڕجستەر کراوە(studio gallery osman ahmed)
ئەو گەلەریەیە وێنەی واقیعی مەرگەساتی ئەو سەردەمەی کیشایەوە، بەپیشاندانی کاری هونەری و ئەزمونی دۆکمەنتکردنی نەهامەتییەکانی جەنگ. یەکەمین پیگەی گرنگیدانە بەهونەری هێڵکاری لەناوچەکەدا بەگشتی.
فەزای ژوری هونەری لەروانینی من و تۆو ئەوانەوە فراوان دەبێتەوە بۆ سنوری بەرەو بێ کۆتایی، بەرەو کوژاندنەوەی روناکی و بینین. ژورێک فەزای جەنگی جیهانی سێیەم و پانۆرامای بون دەکات، یاخود چرۆی زیندو بونەوەی هەناسەکانی تێکەڵ بەخۆڵ دەبنەوە بەهۆمیرۆس و جارێکی تر هاوار دەکەن.
چۆن بتوانین بەوشە باس لە پیرۆزییەکانی گەلەرییەکی خۆبەخش بکەینەوە وێنەی سەردەمی مەرگەساتی میللەتێک بکێشێتەوە؟ چۆن روبەڕوی ئەو هەمو رۆحە هەڵفڕیوانە ببینەوەو بچینە ناو ئەم گەلەریەوەو سەیری وێنە هێڵکارییەکان بکەین؟ دەبێت بەشیعرەکەی سالمەوە چرایەکی رۆحی دابگیرسێنین:
(بەحەیا بیرە حزورو بەئەدەب سوژدە بەرە
خەڵوەتی دولبەرە سالم ئیرە مەیخانە نییە؟)

هونەری هێڵکاری چیە؟
هێڵکاری هونەرێکی میم ڕێژکراوە، بەو رەنگە تەلەسکۆبە فیزیاویانەی هەیەتی، لەزمانی شاراوەی فەزای وێنەییدا ئیستا دەباتەوە ناو رابردویەکی ئامادەو روداوە دڵ تەزێنەکان زیندو دەکاتەوە، رابردویەک ناتوانین لێی جیاببینەوە، لەگەڵ بیرو هۆش و نەست و هەستماندا تێکەڵاو بووە. وەک پەلکە زیرێنەی هونەری بەڕەنگەکانیەوە فەزا دەگرێت و زمانی سیمۆلۆژی بەروی جیهاندا دەکاتەوە، وێنەکان شارێکی رابردویی لە روانیندا دروست دەکەنەوە. ئەوە ئێمەین، ئەوە باب و باپیرانن، ئەوە ئەو کارەسات و جینۆسایدەیە لەزەمەنێکدا کراوە بۆتە هەوینی زەمەنەکان، بەبێ کۆتایی لەگەڵ نەوەکانی ئایندەدا زیندو دەبنەوە.
ئەم هونەرە زەمەنێکی دریژی لە مێژوی جیهاندا هەیەو سەرەتا ریشەی لە زانستەکاندا هەبووە بە وێنەی درەخت و رەگ و ئەستێرە ناسی و دوایی هێڵکاری سەرکردەو پاشاکان و سەدە بەسەدە فراوانتر بووە.
زیاتریش پێشکەوتنی زۆری لەکلتوری ئیسلامیەوە ماوەتەوە، سەرەتا بەنەخشەسازی دەستی پێکردووەو نوسراوە، لەقورئانی پیرۆزدا کلتورێکی گەورەیان بەجێهیشت، هەتا ئەم شێوە کلتورە ئیسلامییە لەمۆزەخانەو کتێبخانەکانی جیهاندا پارێزراون، زیاتر لە سەدو بیست و چوار هەزار هێڵکاری لە شاری ئیستانبوڵدا هەیەو لەمیسرو تونس و مەغریب و هیندستان و ئێران و زۆربەی وڵاتانی تری جیهانیشدا داندراون. هەتا ئێستا زیاتر جێگەی بایەخن(اڵایسیسکۆ) هەوڵدانی گرنگی زۆر دەزگای نیشتمانی و نێودەوڵەتی و رێکخراوی جیهانی ئیسلامی و یۆنسکۆیە بۆ پاراستنی هەمو هێڵکارییەکان.
ئەم هونەرەیش جیاواز لەهونەرەکانی تر، لای هونەرمەندانی ئیسلام زۆر پێشکەوت و داهێنانیان لەسەر کرد، لەرێی رازاندنەوەی رەنگی ئاڵتونی و رەنگەکانی ترو جوانی و قەشەنگی ئەم هێڵکارییەیان گەشە پێدا بۆ وڵاتانی تر گوازرایەوە. یەکەم جاریش خەلیفەی موسڵمانان(المستنێر بالله)لە ساڵی 302_366 نوێنەری خۆی ناردووە بۆ رۆژهەڵات بۆ کڕینی پێویستی ئەم هونەرەو کۆمەڵەیەکیشی بۆ نوسەرانی ئەم هونەرە کردۆتەوە. هەمو هێڵکاران و وێنەگران و نوسەرانی گرتۆتەوەو چالاکی و گەشەیەکی گەورەیان دەست پێکردووە.
سەرەتایش هێڵکارییەکان زیاتر لە زەخرەفەو یەکەی نەخشەکیشانی جیاواز لە زەخرەفەی رووەکی و نوسراوەیی ئەندازیاری منمنمات و وێنەو شیوازی تر دەستی پێکردووە. بەدەست لەسەر کاغەز یان گەڵای زەل یان لاپەڕەو سیرامیک و شوشەو منمنمات ەوە دروست کراوە.
لەکۆندا دیاریکردنی مانای هێڵکاری لەتەنەکاندا یان شێوەکاندا هەڵگری ئەوە بون واتای هێڵکاری نزیک دەبوەوە لەو واتایانەی ئاسانن .
بەڵام لەچەرخی نویدا هێڵکاری لە دەرفەتی هونەریدا دیاری دەکرێت، لەرەنگەکانی تەڵایی وەک زەێتی و تامبراو ئەکریلیک و کۆمی تواوەو فرمێسک و رۆنە پێکهاتەییەکان . زیاتر فڵچەی رەنگ کردن و چەقۆو سکب و پەڕ بەکار دەهێنرێن.
هونەری هێڵکاری الرسومات دەستەواژەیەک بو بۆ خزمەت گەیاندن بەهونەری شێوەکاری، لە چەرخی نۆزدەدا وەک هۆنەرێکی سەربەخۆ ناسرا، وەک بەشێکی بنەڕەتی تابلۆ دادەنرێتـ، لە رەنگە ئاویەکان و هەمو شێوەکانی باستیل و یان قەڵەمدانی مۆم بن.
وشەی وێنەگرتن التێویر واتایەکی دیاریکراو فراوانی هەیە، بەگشتی هێنانی وێنەی فیکرییە لە هۆکارە دروست کراوەکانەوە، دیسان وێنە واتایەکی فراوانتر دیاری دەکات، بەگشتی هێنانێکی ئاڵۆزە ئەگەر دروست کراو یان سروشتی یان خەیاڵ کراوبێت، وێنەی زیهنی بن یان وێنەی خەیاڵی یان مەجازی بن، وێنەگرتنی ئەو خەیاڵ کردنەیە بۆ ئیدای وێنەگرتنی فۆتۆگرافی، کامێرا وێنەیەکی فیکری یان جوڵاو وێنە دەگرێت لەڕیی ڤیدیۆوە دەبێت. وشەی وێنە بەوشەی فۆتۆگرافییەوە دەلکێت شێوەی وێنەکە دیاری دەکات.
هونەری هێڵکاری لەناواخنی ئەم فەرهەنگەوە لەماوەی هونەریەوە خراوەتە سەر هونەری تەشکیلییەوەو واتای فەرهەنگی بۆ هێڵکاری (الرسم)ناونراوە. هێڵکاری بەبەکارهێنانی پێکەوە لکاندن و پێکهاتەیی الفسیفساء(مۆزاییک رەنگاڵەیی) و کۆلاج و شوشەیی المعشق، بەڵام هێڵکاری لە زەمانی جێماوەیەکی زیادەڕۆییە لەدیاریکردنی ئەرکی جیماوەکە و لەسەرتەختەکان ناو دەنرێن بەلابردنی جێماوە دەست نوسەکە بەبەکارهێنانی فەزا.

عوسمان ئەحمەد قادر کیییە؟
کاراکتەری کارەساتە سەختەکانی ئەنفال و تاریکی ئەو رۆژگارانەیە لە شەپۆلی توانەوەی رۆح ەو جەستەدا بە دوربینێکی تەلێکسی ئەفسانەییەوە چاوی لەو وێنە ترسناکانەدا بو زرێ پۆش و ستونی ئۆتۆمۆبیلە سەربازییەکان بەزەبری چەک منداڵ و ژن و ساواو شیرە خۆرەو پیرو لاویان دەپێچایەوەو راپێچیان دەکردن بۆ ناو زیلی سەربازی، ئەو وێنانە هەر لە روانیندا نین کاتێک تێکەڵ دەبن بە چیرۆک و رۆمان و ئۆپیراو موزیکی جۆراو جۆر لەوشەو رستەو هاواری ناخ و تەقینەوەی دەروندا وەک بورکانێک لەو چرکەساتانەی بەرەو مەرگ دەبرێن، ئەو فیلمە ترسناکانەی رەوی ئەو رێبوارانەی مەرگ بون لە فیلمەکاندا جیگەیان نابێتەوە، چۆن شەڕواڵ و مراد خانی و جلی ژنانەی کوردەواری بە تێکەڵی گەردەلولی تەپو تۆزی ئەو سوپا بێ شومارەوە بڵاو دەبونەوەو تێکدانی گوندو خانوبەرەو رەزو باخ و هەمو شوێنەوارو پاشماوەیەک دەسوتیندران و هەزاران سڤیل دەکرانە خۆراکی زیندویی تاریک ترین زەمەن و بون بە فۆڕمێکی سروشتی و سروشیان دەدا بۆ بینەران.
ئەم وێنەو فیلمە سینەماییانە لە شەپۆلەکانی بونەوە دێن تێکەڵی هەست و نەست دەبن ، کێ دەتوانێت جارێکی تر وێنایان بکاتەوە؟
ئەوە ئەو دەفتەرە ونەی مێژووە، (عوسمان ئەحمەد قادر) لەبری کامیرا و هەمو هۆکارەکانی میدیا بو بەدەریالوشی ئەو فیلم و وێنانە. هەڵمژینی کیمیاوی و بۆنی باروت و ئاسن و فیشەک و خوێن و عارەق و شەونخونی رۆژانی مەرگەسات بون بەهەوێن و خامەی خاوی واقیعی و روانین و هەست و نەستی بەوێنەی ئەنفال مۆمیا ببو. وەک وێنەی کۆتایی بون تابلۆی مەرگەساتیان کیشاوە وەک چاودیری هەمو روداوەکان لەگەڵ ئەو پۆلە پیشمەرگە گیانبازانەدا گەڕاوەو وێنەی رۆحی ئەو مەرگەساتەیان بەچاو گرتووەو لە رۆحدا شۆردویانەتەوە بە وێنەو فیلمی تراژیدی جینۆسایدی سەدەی بیست و یەک. سەرتاپای سێکچ و کانڤاس و کارتۆن و ماتریالەکانی تریان داگیر کردووەو ژینگە بۆتە فۆڕمێکی شویندراو هەوڵی زیندوبونەوەی ئەو جەستە بێ گیانیانە دەدات چۆن زیندە بەچاڵ کران؟
هونەرمەند پێشمەرگەیەکی بێ چەک بووە.
ئەو وێنانەبون بەمۆمیای کارەساتەکان و کامێرایەکی خۆکردیان دروست کرد لە روانینی و نیگای هونەرمەند لەتافی لاویدا بووە بەکامێرا.
ئەو رۆژانە هونەرمەند پێشمەرگەیەکی بێ چەک بووە، لە مەڵبەندی رێکخستنی یەکی سلێمانی، وەک مورویەکی ئاوداری چاخەکان ویستویەتی رەشەباو گەردەلولێکی گەردونی هەڵبکات و ئەو رژێمە دیکتاۆرە بڕوخێنێت، رۆژانە بەفرمێسک چاوی شتووەو گریەو هاواری لەناخیدا کردۆتە بورکان و بڕیاری داوە ئەو فیلمانە وێنا بکاتەوەو بە جیهانیان بناسێنێت.
بەو هیوایەوە لە قەندیلەوە بۆ بەشی راگەیاندن دەگوازرێتەوە لە سەقز لەگەڵ هونەرمەندان و نوسەرانی تری وەک( رەمزی قوتبەدین) و(رێبوار خالید)و( رێبوار سەعید)دەست بە کاری ئەدەبی و هونەری دەکەن. وەک کارمەند لە گۆڤاری رەنگاڵە و کەلتور لە بەشە ئەلبومەکانیان هێڵکاری بڵاودەکاتەوە. لە شاری سەقزیش بەمامۆستای هونەر دامەزراوە، بەو هۆیەوە ناسنامەی بۆ دروست کراوەو توانیوێتی بۆ هەمو شارەکان بڕوات و چالاکی بکات و پەیوەندی بەگەلەرییەکان و دام و دەزگاکا هونەرییەکانەوە بکات. بیرۆکەی دیکۆمینتەری لەسەر کەمپی منداڵانی هەڵەبجە لە زێوێ نزیک سەقز دەکاتەوە. لە تارانیش پێشانگایەکی تایبەت بە منداڵانی هەڵەبجە دەکاتەوەو هونەرمەند(عەباس عەبدولڕەزاق) وێنەی پێشانگاکە دەگرێت، ئەم ڤیدیۆیە دەبێت شوناسێکی گرنگ بۆ کورد، لەگۆگڵ بڵاودەبێتەوەو زۆر کاریگەری دەبێت، دوای ساڵانێکی زۆر دواجار پرۆڤیسۆر زیلان فەڕەنسی پەیوەندی بە هونەرمەند(عوسمان قادر)ەوە بەمەبەستی دانانی کتێبێک لەسەر گێڕانەوەی جەنگ لەچاوی منداڵانەوەکاریگەری جەنگ لەسەر منداڵ لە سەد ساڵی رابردودا.

لەو کاتەیشدا ئێرانیش لە رێی کاک(حسێن سنجاری) نوێنەری یەکێتی لە تاران دانیشتنیان لەگەڵ کردووە لەسەر ئەوەی بەهۆی کیمیا بارانی هەڵەبجەوە رژێمی سەدام بۆ چەواشەکردنی رای جیهانی دەیەوێت حکومەتی ئێرانی پێ تاوانبار بکات و بەم کارە هونەریانەی هونەرمەندانی کورد ئەو دەستەواژەیە سفر دەبێتەوەو جیهان دەزانێت تاوانباری سەرەکی رژێمی عێراقە.
بەو مەبەستەیش وێنەو تابلۆو هێڵکاریەکانیان بەملوێنانی لێ چاپ بکرێت و ژێر نوسی بە زمانی ئینگلیزی لەسەر چاپ بکەن و لە رێگەی قونسوڵ گەرییەکانیانەوە بە جیهاندا بڵاو بکرێنەوەو پەیمانیشیان دەدەنێ هاوکاریان بکەن هەتا بچنە وڵاتانی ئەوروپی.
ئەمەیش دەرفەتێک بۆ ئەم هونەرمەندانە دەکاتەوە، هەتا دواتر بەهۆی ئەوەی هاوڕێکانی فەڕەنسا هەڵدەبژێن و ئەمیش سوید، بەهۆی شانسەوە ئەوان فیزە وەردەگرن و ئەم دەمێنێتەوە.

کاک(رێبوار سەعید) و (مامۆستا نازم) و (رەمزی قوتبەدین)و(ئەبو شەهاب)دەگەنە پاریس.
رێبوار سەعید و رەمزی قوتبەدین پێشانگا دەکەنەوە بەئامادە بوونی بەرێز(مام جەلال) و (فرانسۆ مێتەران)، بەرێز (مام جەلال) پرسیاری لێکردون عوسمان بۆچی نەهاتووە؟ کاتێک هۆکارەکەی زانیوە پەیوەندی پێوەکردووە بچێتە سوریا.
بەرەو سوریا دەچێت لەدیمەشق چاوی بە مام جەلال دەکەوێت و لە رێی ناوەندی رۆشنبیری کوێتەوە لەهوتێل شیراتۆن پێشانگایان بۆ دەکاتەوە بۆ کۆمەڵێک هونەرمەند و زیاتریش زۆربەی کارەکان هی ئەو بوون. لەگەڵ ئەوەیشدا تابلۆی هاوڕێکانی شاخ و ئاوارەیی ئێرانیشی نمایشت کردووە. بەرێز مام جەلال وەک هەمیشە پشتیوانی بووە، لەو کاتەیشدا نوێنەری یەکێتی ئاگادار دەکات بەپەلە کاری بۆبکەن هەتا بچێتە لەندەن.

هێڵکارییەکانی لە مۆزەخانەی بەریتانیا دادەنرێن.
دوای ئەوە لەلەندەنی پایتەختی بەرێتانیا نیشتەجی دەبێت و لە رێگەی تابلۆکانییەوە دەناسرێت و لەپێشانگایەکی تایبەت بە مێژوی ئەوروپی لەسەر جەنگ بەشداری دەکات و هەوڵدەدات کارە هونەرییەکانی بچنە بواری توێژینەوەو ئەکادیمییەوە و دەست بە خوێندنی ماستەر دەکات بەناونیشانی (یادەوەرییەکانی خۆم لە جەنگدا) دەتوانێت رێچکەی خۆی لە هێڵکاریدا بدۆزێتەوە. هەتا تابلۆکەی لە ژوری(ولیم تێرنەر) هونەرمەندی بەناوبانگی بەریتانی و جیهان دادەنرێت. لەمۆزەخانەی بەرێتانیا تابلۆکانی دادەنرێت ودەچێتە قۆناغێکی نوێوە لە هونەری هێڵکاری. پاش ماوەیەک هەواڵی پێدەدەن لە مۆزەخانەی(جەنگی ئیمپریالی بەریتانی) لەگەڵ دو گەلەری تردا بایەخیان پێداوەو دانراوە.
دوای ئەوە زۆریان هانداوە لەیادەوەری خۆی دەربچێت بۆ یادەوەری نیشتمان، بەو مەبەستەوە دەست بە دیکۆمێنت کردنی قوربانییەکانی ئەنفال دەکات، ئەوانەی لە نوگرە سەلمان رزگاریان بووە، لەماوەی پێنج ساڵدا تێزی دکتۆراکەی تەواو دەکات بەناونیشانی(دۆکمەنتکردنی یادەوەرییەکانی ئەنفال بەهێڵکاری) بە زیندوکردنەوەی یادەوەری پانزە کەسی رزگاربوی ئەنفال.
وێناکردنی ئازارو زوڵم.
لەزانکۆی پر برس لە ئۆسترالیا رێزلێنان و بڕوانامەی باشترین هونەرمەندی وەرگرتووە کاری کردبێت لەسەر وێنا کردنی ئازار و زوڵم و ستەمدیدە لە جەنگدا.
لەدوای پانزە ساڵ گەڕانەوەی لە بەریتانیاوە بەو هیوایەی خەونی بیست و سێ ساڵ ژیانی دەربەدەری سەنتەرێکی رۆشنبیری بکاتەوە ببێتە جێگەی وتوێژو نیشاندانی کارەسات و جینۆساید و ئەنفالەکانی گەلێکی ژیر دەستە. پەیامێک لە رێی هێڵەکانەوە گێڕانەوەی چیرۆکی مەرگەساتەکان و زیندو کردنەوەی بەهای جوانی لەفۆڕمێکی سەردەمیانەی وێنەی هونەریدا، لەم ستۆدیۆ گەلەریەدا نیشان بداتەوە. هەتا لە روی مێژوییەوە بمێنێتەوە بۆ نەوەکانی ئایندە. مەڵبەندی کوردۆلۆژی بکاتە ناوەندێک نەهامەتییەکانی گەلی کورد بخاتە بەردەمی جیهان، وەک ئەو پرۆژە تایبەتیانەی لە بەیەک گەیشتنی کەلتورەکان لەگەڵ هونەرمەندانی جیهانیدا بە هاوبەشی ئەنجامیان داوە. هەمو ئەو هەوڵانە لای کەسانی رۆشنبیری رەسمی و لایەنی پەیوەندیدارەوە بووە بەخەونی زڕو بەناچاری خۆی ئەم پرۆژەیەی کردەوە.
ئەم هێڵکاریانە وێنە تەعبیریەکی هەستیارن لەهەموو زەمەن و گۆڕانێکی هونەریدا نوێن، لەگەڵ هەست و سۆزو ناخ و بیرکردنەوەی خەڵکەکەدا دەبنە تازە لەدایک بویەک، دەبنە زمانی وەرگێڕانی خەون و هیواو ئازارو ژانی مرۆڤایەتی بەبێ جیاوازی، پێکهاتەی تیشکی فیزیایی و تورەکەی گەردونی شتنەوەی فۆتۆی هەزاران هەزار وێنەی تەلێکسی جەستەیی ئەو مرۆڤانەیە پێکەوە لەساتێکدا زیندە بەچاڵ کران، لەوێنەیەکەوە گڕکانێکی گەردونی دەردەخات، لەفەزای ناشیوەیی روانینەوە کراونەتەوە بەهێڵکاری و لەم ژورەدا بە واقیعی وێنەییەوە جارێکی تر بەئاماژەو نیشانەو ئیقونەی زەمەنی سفرەوە دوا فیلمی جیهان تەواو دەکەن.
لەرۆژنامەی کوردستانی نوێ پاشکۆی ئەدەب و هونەر ژمارە1275 لە25/5/2023 و ژمارە(8931)لە1/6/2023=ا بڵاوبۆتەوە.

ساڵی 1925

بەشی پێنجەم

چی لە پشت ئەم جۆرە پەرادۆکسەوەیە؟ ئەوە شتێکە کە نوێنەرانی بەناو سۆسیالیزمی زانستی هێشتا ڕوونیان نەکردووەتەوە. لە زاراوەی واقیعیدا تەنیا یەک وەڵام هەیە: مارکس ویستی ئەو سەرچاوەیە بشارێتەوە کە خۆی تێیدا نوقم بووە. هەموو ئەوانەی لێکۆڵینەوەیەکیان لە پرسەکە کردووە و هەست بە زەبری وەلای حیزبی [ پارتیزان] ناکەن، دەبێ دان بەوەدا بنێن کە ئەم ڕوونکردنەوە خەیاڵیی نییە.
با دووبارە گوێبیستی ئەوە بین کە مارکس سەبارەت بە گرنگی مێژوویی پرۆدۆن دەیڵێت. دەتوانین ئەمە لە لاپەڕەی 52ی هەمان بەرهەمدا بخوێنینەوە:
“پرۆدۆن نەک هەر لە بەرژەوەندی پرۆلیتاریاکاندا دەنووسێت، خودی خۆی پرۆلیتاریایە، کرێکارە . کارەکەی مانیفێستێکی زانستی پرۆلیتاریای فەرەنسییە”.
لێرەدا، وەک دەبینرێت، مارکس بە تەواوی و بە دەقیقی دەڵێت کە پرۆدۆن لایەنگر و بانگدەری سۆسیالیزمی پرۆلیتاریایە و کارەکانی نوێنەرایەتی مانیفێستێکی زانستی لە پرۆلیتاریای فەرەنسی دەکەن. لە لایەکی ترەوە لە ‘مانیفێستی کۆمۆنیستدا’ دڵنیامان دەکاتەوە کە پرۆدۆن جەستەیەکی کۆنەپەرستی سۆسیالیزمی بۆرژوازییە. ئایا دەکرێت پارادۆکسێکی تیژتر هەبێت؟ ئێمە کێین باوەڕ بە مارکسی ‘خێزانی پیرۆز’ یان نووسەری’ مانیفێستی کۆمۆنیست’؟ بکەین ، وە چۆن ئەم ناکۆکییە / ناتەباییە ڕوودەدات؟ ئەوە پرسیارێکە کە ئێمە دووبارە لە خۆمانی دەکەینەوە و بە سروشتیش وەڵامەکەی وەک پێشووترە: مارکس ویستی تەنها ئەوەی قەرزاری پرۆدۆن بوو لە هەمووانی بشارێتەوە و هەر وەسیلەیەك بۆ پاساوی ئەو مەبەستە قبوڵکراو بوو. ناتوانرێت گریمانی هیچ ڕوونکردنەوەیەکی دیکە هەبێت؛ ئەو وەسیلانەشی کە مارکس دواتر لە کێبڕکێی خۆیدا لەگەڵ میخایل باکونین بەکاری هێنان، بەڵگەن لەسەر ئەوەی کە ئەو لە هەڵبژاردنەکەیدا زۆر وردبین نەبووە .
“ ناکۆکی یا پارادۆکسی نێوان ئامانج و نیازپاکی ئیدارە، لەلایەک و ئامراز و گریمانەکانی، لە لایەکی ترەوە ناتوانرێت لەلایەن دەوڵەتەوە هەڵبوەشێنرێتەوە بەبێ ئەوەی ئەمەی دووەمیان خۆی هەڵبوەشێنێتەوە، چونکە لەسەر بنەمای ئەم ناکۆکییە دامەزراوە. دەوڵەت لەسەر ناکۆکی ژیانی گشتی و تایبەتی، لەسەر ناکۆکی نێوان بەرژەوەندی گشتی و بەرژەوەندی تایبەت دامەزراوە. لێرەوە ئیدارە دەبێت خۆی لە چالاکیەکی فەرمی و نەرینیدا قەتیس بکات، لە کاتێکدا ژیانی مەدەنی و کارەکەی دەست پێدەکات ئا لەوێدا دەسەڵاتی ئیدارە کۆتایی دێت. بەڕاستی لە ڕووبەڕووبوونەوەی ئەو دەرئەنجامانەی کە لە سروشتی ناکۆمەڵایەتی ئەم ژیانی مەدەنییەوە سەرهەڵدەدەن، ئەم خاوەندارێتییە تایبەتە، ئەم بازرگانییە، ئەم پیشەسازییە، ئەم یەکدی تاڵانکردنانەی بازنە جیاوازەکانی هاووڵاتییان، لە لایەن ئەم هەموو دەرئەنجامانەوە ڕووبەڕوو دەبنەوە کە بێ توانایی یاسای سروشتیی ئیدارەکەن. بۆ ئەم پارچە پارچەبوونە، ئەم نامۆراڵییە، ئەم کۆیلایەتییەی کۆمەڵگەی مەدەنی، ئەو بناغە سروشتیەیە کە دەوڵەتی مۆدێرن لەسەری وەستاوە، هەروەک چۆن کۆمەڵگەی مەدەنی کۆیلایەتی ئەو بناغە سروشتییە بوو کە دەوڵەتی کۆمەڵگەی کۆن لەسەری وەستابوو. بوونی دەوڵەت و بوونی کۆیلایەتی لەیەکتر جیا ناکرێنەوە. دەوڵەتی کۆن و کۆیلایەتی کۆن ئەم دژبەرە کلاسیکە ڕاست و ڕێکانە لە یەکترەوە نزیکتر نەبوون لەوەی کە دەوڵەتی مۆدێرن و جیهانی بازرگانی مۆدێرن بوویانە، ئەمانە ناکۆکن لەگەڵ باوەڕی مەسیحییەتدا” ****these hypocritical Christian opposites.
ئەم لێکدانەوەیە کە لە بنەڕەتدا ئەنارکیستییە بۆ سروشتی دەوڵەت، کە لە چوارچێوەی پەروەردەیییدا دواتر لە مارکسدا زۆر سەیر دەردەکەوێت، کە بەڵگەیەکی ڕوونە بۆ ڕەگ و ڕیشەی ئەنارکیستی پەرەسەندنی سۆسیالیستی سەرەتایی مارکس. ئەو بابەتەی کە باسی لێوە دەکرێت ڕەنگدانەوەی چەمکەکانی ڕەخنەی پرۆدۆنە لە دەوڵەت، ڕەخنەیەک کە بۆ یەکەمجار لە کتێبە بەناوبانگەکەیدا هاتووە کە ‘ موڵکییەت چییە؟’ ئەو کارە نەمرە کاریگەری یەکلاکەرەوەی لەسەر پەرەسەندنی کۆمۆنیستیی ئەڵمانەکان هەبوو، بەبێ گوێدانە ئەو ڕاستییە مارکس هەموو هەوڵێک دەدات لە بەکارهێنانی شێوازە بێ نرخەکان بۆ نکۆڵیکردن لە ڕۆژانی سەرەتای چالاکییە سۆسیالیستییەکەی. بێگومان لەمەدا مارکسیستەکان پاڵپشتی مامۆستاکەیان دەکەن و بەم شێوەیە ڕوانگەی مێژوویی هەڵە بۆ پەیوەندییە سەرەتاییەکانی نێوان مارکس و پرۆدۆن وردە وردە بنیات دەنرێت.
بە تایبەتی لە ئەڵمانیا کە لەوێ پرۆدۆن تاڕادەی نەناسراو وابوو، تەواوی چەواشەکارییەکان لەم ڕووەوە توانای بڵاوبوونەوەیان هەیە. بەڵام تا مرۆڤ زیاتر بەرهەمە گرنگەکانی نووسەرانی سۆسیالیستی کۆن بناسێت، زیاتر تێدەگات کە سۆسیالیزمی زانستی چەندە قەرزاری ئەو “یۆتۆپیاییانە”ن کە بۆ ماوەیەکی زۆر لەبیرکرابوون بەهۆی “ناوبانگ”ی گەورەی قوتابخانەی مارکسی و هۆکارەکانی دیکە کە لە سەرەتاوە بێ ئاگایانە ئەدەبیاتی سۆشیالیستی لەبیرکران. یەکێک لە گرنگترین مامۆستاکانی مارکس و ئەو کەسەی کە بناغەکانی گەشەسەندنی دواتری ئەوی دانا، کەسێکی تر نەبوو جگە لە پرۆدۆن، ئەو ئەنارکیستەی کە لەلایەن سۆسیالیستە یاساییەکانەوە ئەوەندە سووکایەتی پێکرا و بە هەڵە تێیگەیشتبوون.

بۆ خوێندنەوەی بەشەکانی تر کلیکی ئێرەبکەن..
درێژەی هەیە
…………………………………….
*وەرگێڕانی ئەم ئەم وتارە بە مەبەستی چەلەحانێی نێوانی مارکسییەکان و ئەنارکیستەکان نییە بەڵکو بۆ ڕوونکردنەوە یا تیشك خستنە سەر هەندێك لایەنی تاریکی دوو کەسایەتی زۆر گەورەیە کە مارکس و پرۆدۆنە . بەتایبەت مارکس کە مارکسییە کوردەکان بە ئاگای ئەوە نین کە مارکسی لاو ، لاوێکی یاخیی ، کۆمۆنیست بووە، بەڵام مارکسی بە تەمەن ڕادیکالییەکەی وردە وردە کاڵ دەبێتەوە تا ئەو جێیەی کە خەباتی پڕۆلیتاریا بەرەو پەڕەلەمانتاریزم دەبات .
بەڕای من زەروورە کە مارکس وەکو خۆی کە بووە ببینین، نەك وەکو ئەوەی کە دەمانەوێت .
…………………………………
**** These hypocritical opposites [ ئەمانە ناکۆکن لەگەڵ باوەڕی مەسیحییەتدا] ئەمە دەستەواژەیەکە ، تێرمێکە کە مارکس لە کاپیتاڵدا بەرانبەر دەزگەکانی سەرمایەداری بەکاریهێناوە، پێیان دەڵێت ئەو باوەڕ و دڵسۆزی و یەکسانی و بایاخە ڕەوشتیانەی کە لە ئاینی مەسیحیدا هاتوون و ئێوە باوەڕتان پێیەتی و بانگەشەیان بۆ دەکەن لەتەك کار و رەفتارتاندا نایەنەوە بۆیە بە بێ هەڵوەشاندنەوەی ئێوە هیچ یەکێك لەوانە بەدینایەت .

گەر بەچاوخشاندنێک،بە تەواوی مێژووی هەڵسوڕانی سیاسی حزب و لایەنە سیاسیەکانی بزوتنەوەی کوردایەتیدا بچینەوە، حاڵەتێکی سەرسام و نامۆ نیە، گەر گەواهی لەسەر ئەوە بدەین کە لە مامەڵەی کێشە سیاسی و فکریەکانی نێوانیاندا، هەمیشە پەنایان بۆ زیندان و ئەشکەنجەو تیرۆر و شەڕی چەکداری بردووە، ئەم حاڵەتە کە سونەت و نەریت و هزری سیاسی سەرکردەو بەرپرسەکانەو تا ئێستاش هەر لەو ڕوانگەیەو بەو چاویلکەیەوە دنیای کێشمەکێشی سیاسی دەبینن، کە بۆ یەکلایی کردنەوەی بۆچونەکان و جیاوازی سیاسی و کێشەکانیان، تەنها ئەو ڕێگایە دەزانن، کە کۆتایی بە ژیانی بەرامبەرەکەیان بهێنن، لە هەمان کاتدا بەهێزی چەکداری بڕیار لەسەر کۆتایهێنان بەلایەنی بەرامبەریان ئەدەن، هەڵبەتە بۆ ئەم حاڵەتە، لایەنەکانی ئیسلامی سیاسیش نەک کەمیان نەکردووە، جگە لە پاکسازی ژیانی رەقیبەکانیان، شتێکی تر نازانن و هیچی تریان پێ ناکرێت.
ئەوەی جێگای سەرنجە لە پێداچونەوە بەو مێژووە ڕیسواو چەپەڵەی ناسیۆنالستەکانی کوردستاندا، گەر دادگایەک هەبێت لەم تاوانانە بپرسێتەوە، هیچ پێویستیەکمان بە بەڵگەو سەلماندن نابێت، چونکە بۆ خۆیان لەوبارەیەوە لەبەرامبەر یەکدا چەندین کتێب و وتارو بەرنامەیان تۆمار کردووە، کە دەگێڕنەوەو دەیسەلمێنن چەندە ڕۆڵیان لە بەجەنگەڵستان کردنی کوردستاندا بینیوە، تاوان بەدوای تاوان و زنجیرەیەک لە چیرۆکی کارەساتباریان داڕشتوە، ئەم حاڵەتە بە جۆرێك سایەی کردوە لە کوردستاندا، کە بۆتە هەوێن و هەستێک بۆ نوسینی درامای تراژیدی بۆ ئەو چیرۆک نوسانەی بە زمانی کوردی دەنوسن.
مەسەلەیەک پێویستە ئاماژەی پێبدەین، پاش گێڕانەوەو نوسینەوەی ئەو هەموو ڕۆمانە ڕاستیانە دەربارەی پێشلکردنی ئازادی سیاسی و لێدان لە ئازادی بیروباوەر، جگە لەپیادەکردنی کوشتن و ڕفاندن و زیندانی کردن، لە ئێستادا دیاردەی “ژەهراوی کردن” وەک هونەرێکی تازەی بەکارهێنان بۆ تیرۆری خاوەن هزری سیاسی جیاواز، وەک ئەزمونێک سایەی بەسەر مامەڵەی لایەنە سیاسیەکاندا کردووە، لە هەواڵەکاندا وەک کردارێکی ئاسایی باسی لێوە دەکرێت، کە فڵانە کەس بە خواردن ژەهراوی کراوە، یان کەسێک بۆ خۆی ڕایدەگەیەنێت کە ژەهراوی کراوم، هەڵبەتە ئەم دیاردەیە لەو شوێنەوە سەرچاوەی گرتووە، ئاشکرایە هەر لەو سونەت و نەریتەوەیە کەهێزە میلیشیاکان لە بەجێگەیاندنی تیرۆر و شەڕی چەکداری بۆ پاکسازی یەکتر بەکاریان هێناوەو بەکاری دەهێنن، بەڵام دۆخی سیاسی ئێستای کوردستان و پێگەو ئاستی هاوسەنگی هێزە میلیشیاکان، لە نێو ئەو دۆخە سیاسیەدا توانای ئەو هەلەیان کەمتر بەدەستەوەیە کە بەشەڕی چەکداری و تیرۆری راستەوخۆ بە فیشەک بتوانن کێشەکانی نێوانیان مامەڵە بکەن. بەڵام کەسان و لایەنی دژی ئازادی بیروڕاو دژی ئازادی سیاسی، پەکیان لە هەوڵی داهێنانی نەخشەو پلانی پاکسازی یەکتر ناکەوێت، ژەهراویکردن کە دیاردەیەکی زۆر مەترسیدارە، بە نهێنی و هێمنی ئەنجام ئەدرێت، تائێستاش سەلماندنی تاوانبارکردنی هیچ کەیسێک لەو بارەیەوە ئاشکرا نەکراوە، بەڵام وەک تارماییەک بەسەر ژیانی هەر کەسێکی سیاسی لە کوردستاندا وەستاوەو لە چاوەڕوانی ئەو ساتەدایە کەبەو ڕێگەیە کۆتایی بە ژیانی بهێنرێت.
کاتێک باس لە هەر ئێوارە خوان و نیوەڕۆ خوان، یا قاوە خواردن و چا خواردنەوە دەکرێت، کە لە میوانداری نێوان ئەو لایەن و حزبانەی بزوتنەوەی کوردایەتیدا بەڕێوەدەچێت، پێموایە هیچ بوارێک بۆ متمانەکردن بەیەکتر لەو کۆبونەوەو میوانداریەدا مانای نەماوە، کەسیان دڵنیا نین لەوەی ئەو خواردن و خواردنەوانەی دانراون، ئاخۆ ژەهری تێدایە یان نا، بەڕاستی ئەم دۆخە مەترسیدارەو ئەوپەڕی ڕیسوایی و شەرماوەرە، چونکە تەنها وێنایەک نیە کە بوترێت پێموابێت لەوانەیە ژەهراوی بێت، بەڵکو بەداخەوە ئەوە ڕاستیەکە کە بۆ خۆیان لە چەندین بۆنەدا ڕایان گەیاندووە و باسی خراپی باری تەندروستی خۆیان کردوە.
پێموانیە هیچ متمانەو ڕێگایەک مابێت بۆ چارەسەری ئەم دەردە کوشندەیە، چونکە واقعیەتی هەڵسورانی بزوتنەوەی کوردایەتی خاوەنی چەندەها گرێوگۆڵ و پێچوپەنای لەم جۆرەیە، ئەوەی پێویستە کە تا ماڵئاوایی ئەم بزوتنەوەیە ڕادەگەیەنرێت، تەنها ئەو ئامۆژگاریەیە کە پێوست ناکات لە هیچ کۆبونەوەو میوانداریەکدا خواردن و خواردنەوە دابنرێت، یان گەر دانراب و پێوێست ناکات فشار بۆ کەس بهێنرێت کە بخوات و بخواتەوە.

وەرگێڕانی:کاوە عومەر
ئەم بابەتە لەسەر بنەمای چاوپێکەوتنێک لەگەڵ کەناڵ جەدید وەرگیراوە

خەلیل کەیوان: سی ساڵ بەسەر ڕووخانی یەکێتی سۆڤیەتدا تێدەپەڕێت. لە سییەمین ساڵیادی ڕووخانی یەکێتی سۆڤیەتدا، لە چاپەمەنی، ڕادیۆ و تەلەفزیۆن و میدیاکانی دیکە لە سەرانسەری جیهاندا، لەوانەش لە میدیا جیهانییە فارسی زمانەکان ، شاهیدی چەندین مشتومڕ، وتار و شرۆڤە بووین. بەم بۆنەیەوە لەگەڵ حەمید تەقواییین و پرسیارەکانمان لەو بارەیەوە لەگەڵیدا دەخەینە ڕوو.

بۆچی دوای سی ساڵ لە ڕووخانی یەکێتی سۆڤیەت، ئەم بابەتە ئەوەندە بۆتە جێی سەرنجی میدیا و شرۆڤەکاران و ڕاڤەکاران؟

حەمید تەقوایی: پێموایە هۆکاری سەرەکی ئەوەیە کە جیهان لەم سی ساڵەدا بە تەواوی پاشەکشەی کردووە. دۆخەکە بە هەموو شێوەیەک خراپتر بووە، لە ئەنجامدا میدیاکانی دەستەی دەسەڵاتدار، تریونەکانی ئەو چینە سەرمایەدارەی کە حوکمڕانی جیهان دەکەن، خۆیان بە ناچاری دەبیننەوە کە بە جۆرێک بەرگری لە و دۆخەی کە هەیە بکەن. چونکە بەرگری لەم دۆخە ناکرێ، هێرش دەکەنە سەر یەکێتی سۆڤیەت کە سی ساڵ لەمەوبەر ڕووخا. ئەگەر بەڕاستی جیهان بەو ئاراستەیەی کە خەیاڵیان دەکرد دەڕۆیشت، پێویستی نەدەکرد جارێکی دیکە پرسێکی کۆنی ٣٠ ساڵ لەمەوبەر بخەنە سەر مێز. هێشتا هەست بە “مەترسی” چەپ دەکەن.

ئامانجخوازی، شۆڕشەکان، ناڕەزایەتییەکان، خەبات هەموو جیهانی گرتۆتەوە. لەم سەدەیەدا، لە ٢٠ ساڵی ڕابردوودا، چەندین ڕاپەڕین و شۆڕشمان لە جیهاندا بینی. ناڕەزایی زۆرە. بە گشتی مەسەلەی ئابووری، خۆپارێزی، قووڵبوونەوە و فراوانکردنی بۆشایی نێوان هەژاری و سەروەت و سامان، پرسی پەنابەران و کۆچبەری لە پرسە درێژخایەنەکانی سەردەمی ئێمەن. کارەساتی کۆرۆنا بەربڵاوە. ژینگە لە مەترسی لەناوچووندایە و زەوی دەڕوخێت. کەواتە وەڵامی هەموو ئەمانە چییە؟ کێ بەرپرسە لەم دۆخە؟ لە سەردەمی کێبڕکێی نێوان دوو جەمسەری بلۆکی سۆڤیەت و ڕۆژئاوادا، ئەم دەیخستە ئەستۆی ئەو ئەویش دەیشت ئەوستۆی ئەویتر. ئێستا کە جیهان یەک جەمسەرییە، دەبێت سەرمایەداری بازاڕی ئازاد وەڵامەکە بێت. وە چونکە ناتوانن بەرگری لە تۆماری خۆیان بکەن، ناچارن بەردەوام بن لە تاوانبارکردنی ئەو دەسەڵات و حکومەتەی کە ٣٠ ساڵ لەمەوبەر هەرەسی هێناوە.

بەڕای من ئەمە جۆرێکە لە هێرش بەهۆی لاوازی و چەقبەستووی ئابووری، سیاسی، کۆمەڵایەتی و تەنانەت ئایدیۆلۆژی سەرمایەداری جیهانیە. سەرمایەداریی بێ بەرهەڵستکار و لە فۆڕمی کلاسیکی سەرمایەداری بازاڕی ئازاددا لە هەموو شوێنێکدا حوکم دەکات و سەرەڕای هەموو ئەمانە، نەک هەر ناتوانێت وەڵامی توندترین پرسەکانی بەردەم هەموو مرۆڤایەتی وگۆی زەوی بداتەوە، بەڵکو خۆی سەرچاوە و هۆکاری سەرەکییە ئه‌م بارودۆخه‌. پێم وایە ئەمە بنەمای کێشەکەیە.

خەلیل کەیوان: قەبارەی بەرنامەی دەزگاڕاگەیاندنە فارسی زمانەکانیش لەم ڕووەوە کەم نەبوو. زۆرێک لە میدیا جیهانییە فارسییەکان ئەم بابەتەیان ڕووماڵ کرد. بۆچی ئەم میدیایە ئەوەندە گرنگی بە پرسی ڕووخانی یەکێتی سۆڤیەت دەدات؟

حەمید تەقوایی: هۆکارەکەی ئەوەیە کە کۆماری ئیسلامی لە داڕماندایە. دەزانن کە بەردەوام نابن. لەگەڵ قەیرانێکی هەمەلایەنە دەست وئێخەی گرتووە. لە ئاستی جیهانیدا بە تەواوی ڕسوا و ئابڕو بووە. لە ناوچەکەشدا بەهەمان شێوە و بە تایبەتی لە خودی ئێراندا خەڵک بە ژمارەیەکی زۆر هاتوونەتە گۆڕەپانەکە و بە ئاشکرا و بە ڕاشکاوانە هاوار بۆ ڕووخاندنی کۆماری ئیسلامی دەکەن. بارودۆخی ئێران بە جۆرێک تایبەتە. سیستەم و حکومەتێکی هەیە کە لە لێواری کۆتاییدایە. خەریکە دەڕوخێت. خەریکە هەرەس دەهێنێت و ئەمەش بۆ هەمووان ڕوونە، بە خودی بەرپرسانی حکومەتیشەوە.
لەم هەلومەرجەدا میدیای زمانی فارسی کە بەزۆری نوێنەرایەتی سیاسەتی ڕاستڕەوی، سیاسەتی حکومەتەکانی خۆیان، یان دواجار پارتە حکومییەکان و بلۆکە نێودەوڵەتییەکان دەکەن، نیگەرانن لە دۆخی دوای کۆماری ئیسلامی. ئەوان نیگەرانن لەوەی چەپ دەسەڵات بەدەستبهێنێت. وەک چۆن لە شۆڕشی ١٣٥٧دا خومەینییان لەبەردەم چەپدا گەورە کرد، ئێستاش خوویان گرتووە بە لێدان و ڕەخنەگرتن لە چەپ لەبەردەم خەڵکدا لە بیروڕای گشتیدا. بە ڕوانگەی ئەوانەوە، یادی ٣٠ ساڵەی ڕووخانی یەکێتی سۆڤیەت، بیانوو و دەرفەتێکی باشی داوەبەستیانەوە بۆ ئەنجامدانی ئەم هێرشە.

بەڵام بارودۆخی سیاسی ئێران بەجۆرێکە کە ئەم جۆرە بانگەشەیە ئیتر سوودی نییە. ئێستا تەنانەت هێزە ڕاستەکانی ئۆپۆزسیۆن دەڵێن داهاتووی ئێران سۆسیالیستی دەبێت. خۆیان لە تەنیشت کرێکارانی هەفت تەپە دادەنێن. دەڵێن ئەڵتەرناتیڤی ئێمە هەفت تەپەیە. ئەو دروشمانەی کە خەڵک دەیدات، لە بنەڕەتدا دژی هەژارییە، دژی بێمافیەکانە، دژی هەڵاواردن و ئازاری ئەو چین و توێژانەیە کە هەموو کۆمەڵگا دەگرێتەوە.

هەموو ئەمانە ئاماژەن بۆ ئەوەی کە چەپێکی کۆمەڵایەتی بەهێز لە ئاستی مەیدان و شەقامدا بەرزبووەتەوە و تەحەدای ئەم هەموو سیستەمە دەکات. حیزبی ئێمە یەکێکە لە هێزە چالاکەکانی ئەم بزووتنەوەیە. هەمووان دەتوانن ئەمە ببینن.

هەر لەبەر ئەم هۆکارانەشە کە ئەم جۆرە بانگەشانە جێگەیەکی گرنگ لە میدیای ڕاستڕەوی زمانی فارسیدا دەدۆزێتەوە. ئەوان زۆر نیگەرانن لەوەی جەماوەری خەڵکی خاوەن ئامانجێکی یەکسانیخوازانە و ئاراستەیەکی گشتی، دژی کەلێنی گەورەی نێوان هەژاری و سەروەت و سامان و دژی کۆی سیستم و نەک تەنیا دژی کۆماری ئیسلامی، دژی هەڵاواردنی چینایەتی و کرێکاریی کرێ و سەختی ئابووری کێشان و هتد. بچێتە سەر شەقامەکان.ئەم نیگەرانیەیە وایکردوە کە ئەو میدیایانە بە بیانووی سی ساڵەی ڕووخانی سۆڤیەتەوە ناچاربن پڕوپاگەندەی دژە کونیستی بڵاو بکەنەوە.

خەلیل کەیوان: ئایا ئەو بەشە لە سەرمایەداریی ئێرانی کە هەوڵی دروستکردنی ئەڵتەرناتیڤێک بۆ کۆماری ئیسلامی دەدات، بەڕاستی پێی وایە بە مامەڵەکردن لەگەڵ ئەزموونی شکستخواردووی یەکێتی سۆڤیەت لە مامەڵەکردن لەگەڵ مەیلە سۆسیالیستیەکان و بزووتنەوەی سۆسیالیستی لە کۆمەڵگادا سەرکەوتوو دەبێت؟

حەمید تەقوایی: لەم قۆناغەشدا هەروەک چۆن لە کاتی کەوتنی سۆڤیەت هێزە ڕاستەکان زۆر هەڵەن. سەیرکەن کێشەکە پەیوەندی بە ئایدۆلۆژیاکانەوە نییە. مەسەلەکە پەیوەندی بە بزووتنەوە ڕاستەقینەکان و مەسەلە ڕاستەقینەکانی خەڵکەوە هەیە. بەڕاستی خەڵک چییان ئەزموون کردووە؟ خەڵک بینیویانە کە چۆن سیستمی ئێستا هەژاری و بێ یاسایی و چەوساندنەوەی بەسەر هەموو کەسێکدا سەپاندووە و چین و توێژە جیاجیاکانی کۆمەڵگە، کرێکاران، ژنان، گەنجان، خانەنشینان، مامۆستایان و هتد، دەمێکە دژی ئەو هەلو مەرجانە هاتوونەتە دەرەوە.
بە بڕوای من زریانێک و بزووتنەوەیەکی بنیاتنەر دەستی پێکردووە کە تەنها بۆ لابردنی مەلاکان ڕازی نابێت. خەڵک مشتێک لە ئاسمان دەدەن. ئەوان سیستەم و کۆمەڵگایەکیان دەوێت کە تەواو یەکسان بێت و دوور بێت لە هەموو جۆرە جیاکارییەک. کۆمەڵگایەکی تەواو ئینسانی، بە ئاوەدانی، بە ئازادییە بەرفراوان و بێ کۆت و مەرجەکەی، بە یەکسانی و دژی هەر جۆرە هەڵاواردنێک، هەڵاواردنی ئایینی، هەڵاواردنی ڕەگەزی، هەڵاواردنی میللی و نەتەوەیی و هتد و هتد، کە لە کۆماری ئیسلامیدا پەرەی سەندووە. خەڵک ئەمەیان دەوێت. هەمیشە وتوومە کۆماری ئیسلامی خراپترین، دواکەوتووترین، کۆنەپەرستترین حکومەتی سەرمایەدارییە لە ئێران و لە جیهانی هاوچەرخدا. هەر لەبەر ئەم هۆکارە و لەبەردەمی خۆیدا کۆمەڵگایەک، بزووتنەوەیەک، جوكانەوەیەکی کۆمەڵایەتی زەبەلاحی هێناوەتە مەیدانەکە، کە زۆرترین ئازادی و بەرزترین ئاستی شارستانیەت و مۆدێرنیزم و زۆرترین دەستکەوتی پێشڕەوی ئینسانیە. بەم مانایە کۆمەڵگای ئێران بە چاوەڕوانییەکی بەرزی ئینسانیەوە هەنگاوی ناوە بۆ خەبات. هەرئەمە خۆی ڕێگە دەدات کە چەپ، کۆمۆنیزم، سۆسیالیزم، جۆری کۆمۆنیزم و سۆسیالیزمێک کە ئێمە نوێنەرایەتی دەکەین، نەک ئەوەی لە یەکێتی سۆڤیەتدا شکستی هێنا، بناغەیەکیان هەبێت، داهاتوویەکی سۆسیالیستی بۆ کۆمەڵگای ئێران لە ڕوانگەی کۆمەڵایەتییەوە بهێنن.

ئایندەی ئێران سۆسیالیستییە. ئەم ڕاستییە ئەوەندە ئاشکرایە کە تەنانەت هێزە ڕاستڕەوەکانیش دان بەوەدا دەنێن. گومانم نییە کە کۆمەڵگای ئێران بەرەو کۆمەڵگایەکی سۆسیالیستی ئازاد، ئاوەدان و مرۆڤدۆست هەنگاو دەنێت.

خەلیل کەیوان: یەکێتی سۆڤیەت یەکەم ئەزموونی شۆڕشی سۆسیالیستی بوو لە جیهاندا. پێت وایە یەکێتی سۆڤیەت سیستەمێکی سۆسیالیستی بوو؟

حەمید تەقوایی: بە هیچ شێوەیەک وا نەبوو. تەنانەت شارەزایان و ئابووریناسان و تیئۆریسێنانی جیهانی ڕۆژئاواش ئەمەیان دەزانی. ئەوەی کە بەردەوام لە ڕیکلام و پڕوپاگەندە بۆ بیروڕای گشتی یەکێتی سۆڤیەت بە سۆسیالیست و کۆمۆنیست ناودەبەن، تەنها کردەیەکی پڕوپاگەندەییە. لە ڕاستیدا ئەکادیمیستەکان و توێژەرانیان دەزانن کە سیستەمی سۆڤیەت هیچ پەیوەندییەکی بە سۆسیالیزمەوە نەبووە. هەر بەوجۆرەی کە بۆ چاینە ئەمڕۆ ناتوانێت هیچ کەس بدۆزێتەوە ، هیچ کەسێکی جدی، بیرمەندێکی جدی چاینە وەک سیستەمێکی کۆمۆنیستی دابنێت. ئەمە تەنیا لە پڕوپاگەندەی بەتاڵی ڕاستڕەوی توندڕەودا دەبینرێت.

سەبارەت بە سۆڤیەتیش هەر بەوجۆرە بوو. بەڕای ئێمە ئەوەی لە یەکێتی سۆڤیەتدا شکستی هێنا، سیستەمێکی سەرمایەداریی دەوڵەتی بوو. وە ئەزقەزا ئەگەر بمانەوێت لە قووڵتر ببینەوە، قەیرانەکەی، ئەوە لەوەوە سەرچاوەی گرتووە کە دەیانویست سیستەمێکی سەرمایەداری لەژێر ناوی کۆمۆنیزم و لەژێر ناوی سۆسیالیزمدا بهێڵنەوە. ئەمەش نەدەکرا. ئەم دژایەتییە دەبوو لە لایەکەوە بشکێنرێت. یان دەبوو بە قازانجی سۆسیالیزم چارەسەر بکرایە یان بە قازانجی سەرمایەداریی بێ پەردە. دواجار ئەم دژایەتییە بە شێوەیەک چارەسەر کرا کە سیستەمی سەرمایەداری دەوڵەتی لە یەکێتی سۆڤیەت دەستبەرداری ڕواڵەت و توێکڵی سۆسیالیستی بوو و بە فەرمی پەیوەندی بە سەرمایەداریی بازاڕی ئازادەوە کرد. ئەم گۆڕانکارییە لە ناو خودی یەکێتی سۆڤیەتەوە دەستی پێکرد. وا نەبوو کە بلۆکی ڕۆژئاوا لە شەڕی سارددا بلۆکی سۆڤیەتی شکست پێهێنابێت. سۆڤیەت لەسەر دژایەتییەکانی خۆی تێکچوو و ئەم دژایەتییە لە بنەڕەتیترین ئاستدا دژایەتییەک بوو لە نێوان ئیدیعای سۆسیالیستی و واقیعی سەرمایەداریی سیستەمی سۆڤیەتدا.

ئەزموونی سۆڤیەت لە ڕاستیدا پێچەوانەی ئەوەی کە میدیای لایەنگری سەرمایەداری دەیڵێن نیشان دەدات. ئەم ئەزموونە ئەوە نیشان نادات کە سۆسیالیزم سەرکەوتوو نابێت. بە پێچەوانەوە قەیران و داڕمانی یەکێتی سۆڤیەت دەریخست کە ناکرێت سەرمایەداری لە ژێر ناوی سۆسیالیزمدا بەسەر خەڵکدا بسەپێندرێت. ئەگەر یەکێتی سۆڤیەت سەرکەوتوو بوایە لە ڕاماڵینی سەرمایەداریدا، نەک هەر تووشی قەیران نەدەبوو، بەڵکو دەبووە نموونە و مۆدێلێک بۆ هەموو جیهان. بەداخەوە ئەمە ڕووی نەدا و وەک وتم دواجار ئەم دژایەتییە لە یەکێتی سۆڤیەتدا بە قازانجی باڵادەستی تەواوەتی سەرمایەداریی بازاڕی ئازاد چارەسەر کرا.
خەلیل کەیوان: لە سەروبەندی کەوتنی شوری و ساڵانێکی زۆر دوای ئەوە، لە دونیادا هات وهاوارێکیان بەرێخستبوو. ڕاڤەکار و شرۆڤەکار و ئایدیۆلۆگەکانی سەرمایەداری باسیان لە نەزمی نوێی جیهانی و سەرکەوتنی دیموکراسی و باشترکردنی جیهان دەکرد، بەڵێنی جیهانێکی باشتریان دا، ئایا ئەوە ڕوویدا؟ جیاوازیەکانی جیهانی ئەمڕۆ و سەردەمی شەڕی سارد چین؟

حەمید تەقوایی: نەک هەر باشتر نییە، بەڵکو زۆر خراپترە. ئاماژەت بە هەندێک لە ئیدیعاکانیان کرد. خاڵێک کە بیرمەندان و شارەزایان لە سەردەمی ڕووخانی سۆڤیەتدا ئیدیعایان دەکرد، ئەوە بوو کە خەباتی چینایەتی کۆتایی هاتووە! ڕایانگەیاند کە بڕیارە لە هەموو شوێنێک ئاشتی و ئارامی و ئاسایش بگرێتەوە و لە ژێر یاقوتی ئەڵقەی نەزمی جیهانی نوێ و سەرمایەداری بازاڕی ئازاددا هەموو شوێنێک دەبێتە گۆڵستان. نەک هەر ئەمە ڕووی نەدا، بەڵکو چڕترین و دڕندانەترین شەڕی نەتەوەیی-ئاینی لەو کاتەدا دەستی پێکرد. ئەگەر لەبیرتان بێت، لە یوگۆسلاڤیای پێشوو شەڕی دراوسێ کوشتن ڕوویدا. لە باکووری ئەفریقاش هەر بەوجۆرە و پاشان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و پاشان لە هەموو جیهاندا.

خەلیل کەیوان: لە کۆمارەکانی پێشووی سۆڤیەتیشدا.

حەمید تەقوایی: بەڵێ دڕندانەترین شەڕەکان لە دەوڵەتانی سۆڤیەتی پێشوودا ئەنجامدراون.

لە شەڕی سارددا دواجار دوو جەمسەری سەرەکی دژی یەکتر بوون. جەمسەری بلۆکی ڕۆژهەڵات و جەمسەری بلۆکی ڕۆژئاوا. بە جۆرێک لە جۆرەکان یەکتریان کۆنترۆڵ کرد. سەرمایەداریی بلۆکی ڕۆژهەڵات کە خۆی بە ئۆردوگای سۆسیالیزم ناودەبرد، لەبەرانبەر سەرمایەداریی بازاڕی ئازاددا بوو کە هەڵگری نازناوی ئۆردوگای دیموکراسی بوو. ململانێیان هەبوو. ئەوان خەریکی ئەنجامدانی کودەتا بوون. ئەوان دژی کودەتایان دەکرد. ئەگەر لە شوێنێکدا شۆڕشێک هەبوایە، یەکێکیان پاڵپشتی دەکرد و ئەوی دیکەشیان پشتگیری لە دەسەڵاتی کۆنەپەرست دەکرد. بەڵام دوای ڕووخانی یەکێتی سۆڤیەت، ئەوە ڕوون بووەوە کە ئەگەر جیهان بدەیتە سەرمایەداریی ئۆردوگای ڕۆژئاوا، جیهان دەکاتە گێژاو. چ چڵپاوێک دروست دەکات. هەمووان بە چاوی خۆیان ئەمەیان بینی. هەر بۆیەش لە چەند ساڵێک زیاتری نەخایاند کە هەموو ئەو جەنجاڵییەی کە دونیادا دەبێتە گۆلستان و پێدەچێت بلۆکی سۆڤیەت هۆکاری هەموو بەدبەختییەکانی جیهان بووبێت و بەبێ بلۆکی ڕۆژهەڵات مرۆڤایەتی بە ئازادی و هتد دەگات و ئەوە کۆتایی هات و گۆڕا بۆ پێچەوانەکەی. خەڵک بینییان چ جیهانێکی ڕەشتر و پیستر و دژە مرۆڤتریان بەدیاری هێناوە.

جیاوازییەک لە نێوان ئەم قۆناغە و سەردەمی جەنگی سارددا ئەوەیە کە ئۆردوگای ڕۆژئاوا بە تەواوی و ڕاستەوخۆ بەرپرسیارە لەم دۆخە. پێش ئەوە لە هەر شوێنێک دیکتاتۆرییەت هەبوو نیشانی یەکتریان دەدا. ئەوان دەیانگوت لە هەر شوێنێک دیکتاتۆری هەبێت، لە ژێر دەسەڵاتی یەکێتی سۆڤیەتدایە، وەک چیکۆسلۆڤاکیا کە کودەتا و دژە کودەتای تێدا کراوە. لە لایەکی تریشەوە ئۆردوگای ڕۆژهەڵات دەیانگوت لە هەر کوێیەک دیکتاتۆریەت هەبێت وەک ئەمریکای لاتین خەتای ئۆردوگای ڕۆژئاوایە. کاتێک ئۆردوگای ڕۆژئاوا دەستی بەسەردا گرت، ئەم ململانێ و بیانوو و پاساو و پڕوپاگەندەیە نەما و لە ئەنجامدا بەناو شازادە ئاشکرا بووەوە. دەرکەوت کە سەرمایەداری بەرپرسیارە لە هەموو بەدبەختییەکان. ئەوە سەرمایەدارییە لە فۆڕمی کلاسیکی و بێ مشتومڕی سەرمایەداریی بازاڕی ئازاددا.

لە ٣٠ ساڵی ڕابردوودا سەرکەوتوەکانی شەڕی سارد چەندین شەڕی خوێناوییان – ڕاستەوخۆ یان بە وەکالەت – بەڕێوەبرد و زەمینە و مەیدانیان بە هەموو جۆرە هێزی قەومی و ئایینیەکان بەخشی، لەوانەش بزووتنەوەی هاری ئیسلامی سیاسی. خۆیان دەیانخەنە سەر کار. لە ئەفغانستان، لە ئێران و لە شوێنەکانی تری جیهان. وە ئێستا دەبینین بزووتنەوەی ئیسلامی سیاسی چ جۆرە دۆخێکی لە جیهاندا دروست کردووە. وە لە دیوەکەی تریشەوە لافاوی کۆچەکان لە ناوچە جەنگاویەکانەوە دەستی پێکرد. هۆکاری ئەم لافاوی کۆچکردنە شەڕی نێوماڵی و ناوخۆی و ناوچەییە. لە لایەکی ترەوە پەتاکە و شەپۆلی دووەم و سێیەم و چوارەمی کە بە ڕواڵەت ئێستا تەواو ناکرێن، بوونەتە کارەساتێکی کۆمەڵایەتی. هۆکاری ئەم نەخۆشییە ڤایرۆسێکە، بەڵام قەیرانی جیهانی کۆرۆنا پرسێکی تەواو سیاسی و کۆمەڵایەتییە. ئەم بەرهەمی “سیستمی نوێی جیهانی “ە. نەیانتوانی نەخۆشییەک کۆنتڕۆڵ بکەن کە بە تەواوی قابیلی پێشبینی و قابیلی ئەوە بوو ڕێگری لێ کرێت. نەک هەر نەیانتوانی کۆنتڕۆڵی بکەن، بەڵکو کاتێک هۆشدارییان پێدرا، لەبەرئەوەی پێنج شەش ساڵ لەمەوبەر و پێش ئەوەی ڤایرۆسی کۆرۆنا دەست بەسەر جیهاندا بگرێت، گوێیان لێدنەگرت و پشتگوێیان خست، چونکە پێچەوانەی قازانجیان بوو. کارەساتێکیان بەسەر دونیادا هێنا کە کەس نازانێت کەی کۆتایی دێت و تەنانەت کەی کەمیش دەبێتەوە.
پرسی ژینگەش هەر بەو شێوەیە. دوای کۆنفڕانس و گردبوونەوە و هتد سیمینار و کۆنفڕانس ئەنجام دەدەن، بەڵام کێشەی ژینگەیی هێشتا خەریکە توندتر دەبێت. سەرمایەداری خەریکە گۆی زەوی وێران دەکات و ڕۆژانە ئەم پرۆسەیە خێراتر و فراوانتر دەبێت.

ئەم مێژووە سی ساڵەی جیهان لە ژێر یاقوتی ئەڵقەییەکەی “نەزمی نوێی جیهانی”دایە. ئەمە ئەو دۆخەیە کە بۆ جیهان دروستیان کردووە. هەر ئەمەش وایکردووە، وەک لە سەرەتاوە گوتم، هەست بە ناچاری دەکەن کە سێ دەیە دوای ڕووخانی یەکێتی سۆڤیەت، تەپڵی شکستی کۆمۆنیزم لێبدەن، وەک هێمایەک بۆ هەر جۆرە یەکسانیخوازییەک، هەر جۆرە ئازادیخوازییەک، هەر جۆرە ئایدیالی مرۆیی.

دەبێت لە کۆمۆنیزم بدەن بۆ ئەوەی بە جۆرێک پاساو بۆ ئەم جیهانە بهێننەوە کە کێشراوەتە ناو قوڕەوە. پێم وایە تاکە ڕێگە بۆ ڕزگارکردنی مرۆڤایەتی لە سەردەمی ئێمەدا سەرهەڵدانی سۆسیالیزمە. سەرهەڵدانی بزووتنەوە سۆسیالیستیەکان و حیزبە کۆمۆنیستەکان و حیزبەکانی جۆری کۆمۆنیزمی کرێکاری، کە بەڕاستی چالاکییەکانیان لەسەر بنەمای ئازادی و خۆشگوزەرانی و یەکسانی هەموو مرۆڤەکانە. ئەمە تاکە ڕێگایە کە جیهانی ێمە ڕووبەڕووی بووەتەوە.

خەلیل کەیوان: باست لە لێکەوتەکانی ڕووخانی یەکێتی سۆڤیەت کرد لەسەر بارودۆخی جیهان. چ دەرئەنجام و کاریگەرییەکی لەسەر بزووتنەوەی کۆمۆنیستی و سۆسیالیستی هەبوو. هەڵوێستی ئەم بزووتنەوانە لە دوای ڕووخانی یەکێتی سۆڤیەت چی بوو؟

حەمید تەقوایی: بە لە دوو لایەنەوە کە بە ڕواڵەت دژ بەیەکن کاریگەری دانا. یەکێکیان ئەوەیە کە یەکێتی سۆڤیەت هەرچییەک بووبێت، لەژێر ناوی کۆمۆنیزم و سۆسیالیزمدا کۆمەڵگەی بەڕێوەدەبرد. یەکێتی سۆڤیەت و بلۆکەکەی ئیدیعای سۆسیالیستییان هەبوو. بۆیە شکستی یەکێتی سۆڤیەت بە جۆرێک لێدانێک بوو لە دۆزی سۆسیالیستی. وە بۆرژوازی جیهانی، وەک وتم، زۆرترین سوودی لێ وەرگرت بۆ ئەوەی ئەمە بدەنەپاڵ ئامانجی، یەکسانیخوازی، ئازادیخوازی کۆمۆنیزمی ڕاستەقینەدا بنووسێت و بڵێت سۆسیالیزم ئەوەیە کە یەکێتی سۆڤیەت بوو. شکستی هێنا و کۆتایی هات.

کاتێک دەیانگوت کۆتایی خەباتی چینایەتی، مەبەستیان ئەوە بوو کە چەپ و سۆسیالیزم و کۆمۆنیزم و مارکسیزم هیچ جێگایەکیان لەم جیهانەدا نییە. تەواو بووە. خراوەتە پەراوێزەوە. لەم ڕوانگەیەوە زەربەیەک بوو.لە ئامانجە ڕاستەقینەکان بە ئاماژەدان بە یەکێتی سۆڤیەت کۆمۆنیزمی ڕاستەقینەیان مەحکوم دەکرد. وە ڕایانگەیاند کە سەرمایەداری ئەبەدییە و هیچ ڕێگایەکی تر نییە. لەم ڕوانگەیەوە هەرسهێنانی “سۆسیالیزمی هەبوو” زەربەیەک بوو لە بزووتنەوەی کۆمۆنیستی.

بە ڕویەکەوە ڕووخانی یەکێتی سۆڤیەت شتێکی ئەرێنی بوو. ئەمەش بەو مانایەیە کە نموونەی ناوەرۆک بەتاڵ و پووچی سەرمایەداریی دەوڵەتی کە بەناوی سۆسیالیزمەوە حوکمڕانی دەکرد، مەلەفەکەی داخرا. هەرکەسێک خۆی بە کۆمۆنیست ناو ببات، هیچ قەرزاری کەس نەبووە. کەس ناچار نەبوو ڕوونی بکاتەوە کە بۆچی یەکێتی سۆڤیەت پەیوەندی بە کۆمۆنیزمەوە نییە و کۆمۆنیزمی من کۆمۆنیزمێکی ترە.

ئەو هات وهاوارە تەبلیغاتیەی کە باسم کرد لە دوو سێ ساڵ زیاتر نەخایاند. و پاشان زەمینە بە تەواوی ئامادەکرا بۆ ئەوەی کۆمۆنیزمی ڕاستەقینە، کۆمۆنیزمی کرێکاری سەرهەڵبدات. جگە لەوەش حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری لە هەمان کاتدا لەگەڵ داڕمانی بلۆکی ڕۆژهەڵات پێک هات و ئەمڕۆ دەبینین کە هێزێکی زۆر چارەنووسسازە لە هەلومەرجی سیاسی کۆمەڵگای ئێراندا. هێزێک کە بەو ئاڵایەی کە هەڵیکردوە لە جیهاندا هەڵساوەتەوە، بۆ نموونە دژی ئیسلامی سیاسی، دژی ڕێژەگەرایی کولتووری، کە دەکرێ بڵێین ئایدۆلۆژیای نەزمی نوێی جیهانییە، دژی کۆنەپەرستی لە جیهان و لە ناوچەکەدا .

ئەم جۆرە کۆمۆنیزمە، کۆمۆنیزمی کرێکاری، چونکە جۆری کۆمۆنیزمی سۆڤیەت بە تەواوی لە مێژوو دوور خرایەوە، دەرفەتی ئەوەی بۆ ڕەخسا کە بە جیهان بناسێنێت کە کۆمۆنیزمی ڕاستەقینە چییە. وە لە کۆمەڵگەی ئێران کە ناوەند و کایەی چالاکیی حیزبی کۆمۆنیستی کرێکارییە، دەتوانین ببینین کە چۆن لە ڕوانگەی کۆمەڵایەتییەوە وەڵامێکی ئەرێنی وەرگرتووە. چۆن مرۆڤەکان جۆرێکی تری کۆمۆنیزم دەناسنەوە و جیاوازییە ڕاستەقینەکانی نێوان ئەم کۆمۆنیزمە و کۆمۆنیزمی سەرمایەداری دەوڵەتی جۆری سۆڤیەت درک دەکەن و ڕووی تێدەکەن.

پێم وایە لە هەموو جیهاندا دۆخێکی وا هەیە و هەموو جیهانەکان تینووی جۆرێک لە کۆمۆنیزمن کە بەڕاستی بتوانێت ئازادی و یەکسانی و خۆشگوزەرانییان بەدیاری بۆ بهێنێت.

خەلیل کەیوان: دەتوانرێت چ وانەیەک لە ئەزموونی سۆڤیەت وەربگیرێت؟
حەمید تەقوایی: چەندین وانەی لێ وەردەگیرێت. وانەی یەکەم ئەوەیە کە پێویستە سەرنج بدەین کە چ جۆرە بزووتنەوەیەکی کۆمەڵایەتی بەشدارن. بێ گوێدانە ئەوەی کە خۆیان بە چی ناودەبەن، ئامانج و پێگەی ڕاستەقینەیان چییە.

ئێمە زۆر پێش ڕووخانی یەکێتی سۆڤیەت ئەم باسەمان هەبوو کە هۆکاری زاڵبوونی سەرمایەداریی دەوڵەتی لە ڕووسیا لە جیاتی سۆسیالیزم لەبەر ئەوە نەبووە کە کەسێک لە ڕووی هزر و ئایدۆلۆژیاوە هەڵەی کردووە، یان وەک دەڵێن بوو بە ڕیڤیزۆنیست و بیرکردنەوەی خۆی گۆڕی. ئەمە دەرکەوتنی کەیسەکەیە. لە ڕاستیدا بزووتنەوەیەک لە یەکێتی سۆڤیەت دژی تزاریزم هەبوو، بزووتنەوەی پیشەسازیکردنی ڕووسیا. بزووتنەوەیەک کە دەیویست ڕووسیا – ڕووسیا لە بنی ڕیزی ئەوروپای ڕۆژئاوادا بوو – بکاتە هێزێکی گرنگی ئابووری جیهانی. بزووتنەوەیەکی پیشەسازی و گەورەی ناسیۆنالیستی ڕووسی کە خۆی بە چەپیش دەزانی. لقی مەنشەڤیکی پارتی سۆسیال دیموکراتی ڕووسیا نوێنەرایەتی ئەم ڕەوتەیان دەکرد؛ لە ململانێ لەگەڵ بەلشەفیزمدا، واتە ئەو لقە سۆسیالیستییەی ئەو حیزبەی کە بەڕاستی ویستی کاری کرێ و ئیستغلال هەڵبوەشێنێتەوە. شۆڕش لەلایەن بەلشەفییەکانەوە سەرکردایەتی دەکرا، بەڵام دواتر ئەو بزووتنەوەیەی دیکە توانی نوێنەری چالاکی هەبێت، دەستی باڵا لە حیزب و حکومەتدا پەیدا بکات و بەم شێوەیە ئاسۆی پیشەسازیکردنی ڕووسیا زاڵ بوو. وە سەرکەوتوو بوو. ڕووسیا لە ڕووی پیشەسازی و سەربازییەوە بوو بە یەکێک لە دوو زلهێزی جیهان. بەم مانایە سەرکەوت، بەڵام هیچ شتێک لە بزووتنەوەی سۆسیالیستی نەمایەوە. هیچ لەو ئامانجانە نەما کە بەلشەفییەکان پێشنیاریان کردبوو. بێگومان نەخێر، چونکە ستالین بە هەڵە لە کۆمۆنیزم تێگەیشت و بوو بە ڕیڤیزیۆنیست و هتد. ئەمە پرسی ئێمە نییە. ئێمە دەڵێین کە ستالین لە ڕاستیدا نوێنەرایەتی بزووتنەوەیەکی کۆمەڵایەتی دیکەی دەکرد، ئەویش بزووتنەوەی پیشەسازیی ڕووسیا بوو.

ئەمڕۆ لە دۆخی ئێراندا ئەوەی گرنگییەکی یەکلاکەرەوەی هەیە، نوێنەرایەتیکردن و بەهێزکردنی بزووتنەوەی چەپ، بزووتنەوەی کۆمۆنیستی، بزووتنەوەی یەکسانیخوازیە، کە ئامانجە ئینسانیەکانی ناخاتە ژێرسێبەری هیچ ێکەوە. سەربەخۆیی، دژە ئەمریکایی، دژە نیولیبرالیزم، پیشەسازی، شانازی نەتەوەیی، گەورەیی و هتد، ئەمانە هیچ پەیوەندییەکیان بە کۆمۆنیزمەوە نییە و پێویستە بەردەوام ڕەخنەیان لێ بگیرێت و ئاشکرا بکرێن. کۆمۆنیزم بزووتنەوەیەکە کە ئامانجی هەڵوەشاندنەوەی کۆیلایەتی کرێیە. ئەو یەکسانی دەوێت. دەیەوێت هەر جۆرە جیاکارییەک نەهێڵێت. ئازادی دەوێت. خۆشگوزەرانی دەوێت. کۆمۆنیزمی کرێکاری لەم بزووتنەوەیەدا سەری هەڵداوە و پشت بەم بزووتنەوەیە دەبەستێت.

ئەو وانەیەی لە یەکێتی سۆڤیەت فێربووین ئەوەیە کە هێڵی بزووتنەوەی کۆمۆنیستی سەربەخۆ لە بزووتنەوە کۆمەڵایەتییەکانی دیکە بپارێزین. خاڵی یەکەم ئەوەیە کە کۆمۆنیزم خۆی بزووتنەوەیەکی کۆمەڵایەتی و سیاسییە نەک تەنها لە کتێب و ئایدۆلۆژیدا. کۆمۆنیزم تەنیا لە حیزب و بیرۆکەکاندا سنووردار نییە. بەڵێ حیزب پێویستە. تیۆری پێویستە. هەموو ئەمانە جێگەی خۆیان هەیە، بەڵام بنەمای کۆمۆنیزم بزووتنەوەیەکی کۆمەڵایەتی ناڕەزایەییە لە دژی سەرمایەداری و دژی چەوسانەوە. ئەمە بنەمای کۆمۆنیزمە. بزووتنەوەیەک دژی هەر جۆرە نایەکسانییەک و نەک هەر دژی نایەکسانی چینایەتی، بەڵکو دژی نایەکسانی جێندەری، نەتەوەیی و ئایینییە کە لە ئێراندا پەرەی سەندووە. ئەمە ئەو بزووتنەوەیەیە کە حزبی ئێمە پشتی پێ دەبەستێت. وە بەهێزی ئەم بزووتنەوەیە باشترین گەرەنتییە بۆ ئەوەی ئەزموونێکی دیکەی وەک یەکێتی سۆڤیەت لە ئێرانی سۆسیالیستیدا دووبارە نەبێتەوە.

ئێمە ئەو لە پێشریەمان هەیە کە ئەزموونی سەرمایەداری دەوڵەتیمان کردووە لە ژێر ناوی کۆمۆنیزمدا. بەلشەفییەکان ئەم ئەزموونەیان نەبووە. بزووتنەوەی کۆمۆنیستی هێشتا گەنج بوو. ئەمڕۆ جیاوازی نێوان سەرمایەداری دەوڵەتی و سۆسیالیزم دەزانین. ئێمە باش ئاگادارین لە جیاوازی نێوان کۆمۆنیزمی کرێکاری و کۆمۆنیزمی نەتەوەیی- پیشەسازی. لەمڕۆوە ڕێگە نادەین جێگەیان بگۆڕدرێن و خەبات بۆ پیشەسازیکردن و سەربەخۆیی و شانازی نەتەوەیی لەژێر ناوی کۆمۆنیزمدا دیسان بیەوێت مەیدانێک بەدۆزێتەوە.

بەم مانایە، گرنگترین وانە کە فێری بووین ئەوەیە کە کۆمۆنیزم، بزووتنەوەی کۆمەڵایەتی کۆمۆنیستی، ئەو بزووتنەوە کۆمەڵایەتییەی کە بنکەی حیزبەکەمانە، بۆ ئەوەی بتوانێت سەرکەوتن بەدەستبهێنێت، دەبێت چاوەڕوانییەکانی، دیدگا، دروشمەکانی، ئامانجە تایبەتەکانی لەسەر بگۆڕێت فراوانترین ئاست چاوەڕوانی و ئامانج و دروشمی جەماوەر. ته نیا به م شێوه یه کۆمۆنیزم ده توانێت سەرکه وتوو بێت و به ڕاستی کۆمه ڵگه یه کی سەرفراز، ئازاد و یه کسانی سۆسیالیستی له ئێراندا جێبه جێ بکات.

٣٠ی دێسەمبەری ٢٠٢١

لێگەرێن
با ڕووبار دیسان باوەش بۆ خوڕی ئاوی چیاكان بكاتەوە
لێگەرێن با خاكی نیشتمان
دووبارە ببێتەوە بە سەوزایی و
لە زیندانی تەلبەند ئازادی بكەن
لێگەڕێن
با چولەكە و ڕیشووڵەكانی ووڵات
دووبارە لەگەڵ ئاسمانە بێ ڕەنگەكەی نیشتمان
ئاشت ببنەوە و
دیسان
كۆڵان و گەڕەك و شەقامە بێ ڕۆحەكانی شار
بزەیەكی یادگارییان بێتەوە سەر لێو
لێگەڕێن
دەشت و دۆڵ بەرگی پاكی لەبەر بكاتەوە و
بەرگە نەوتاوی و ڕەشپۆشەكەتان دادڕێنێت
لێگەڕێن
لێگەڕێن
دووبارە مرۆڤە چەرمەسەرەكانی ناو ووڵات
بە مژۆڵەیەك
خەونەكانیان شیرین بكەنەوە و
بە باگردێنێكی دەسك ژەنگاوی پیر و ماندوو
دووبارە سەربانە گرنج گرنجە ژەهراوییەكەی نیشتمان
هەر وەك جاران
بكەن بە ڕاستەڕێیەك و
لەمەودوا لە جیاتی شیوەن و چاوەڕوانی و دابڕان
دڵۆپ دڵۆپ ئومێد ببارێنێت
لێگەڕێن
لێگەڕێن
نیشتمانە بێ سەرپەرەستە هەتیوەكەم
هەناسەیەك بدات و
ئێمەش لەگەڵیا
هەناسەیەكی پاك هەڵمژین
ئاە ئەی نیشتمانە
هەتیوە بەرگ دادڕاوە
فرۆشراوەكەم
لەبەر قاپی كام لەشكڕە سادییە كەوتوویت
كە دێرزەمانە
جەستەتی بە قامچی دابەشبوون
شەقار شەقار كردووە و
وەك سۆزانییەكی بێ دەرەتان
هەر ڕۆژە و
لەتاو ئازار و بێكەسی
بە بێ دەنگی لە ناخەوە ئەگریت؟
لێگەڕێن
لێگەڕێن
بازرگانەكانی تەمەن و ژیان و هیوا و قوت
چی ئەبەن ببەن
تەنها پارچە پەڕۆوە سپییە خوێناوییەكەی
شەوی فرۆشتنی كچێنی نیشتمانم بۆ بهێڵنەوە
تا لە بەرزترین لووتكەی مێژوو هەڵیواسم و
شەرمەزارییەكی ئەبەدی
لەسەر نێوچەوانی تاك بە تاكمان و
تاتەقوڕینەكانی هەزار ساڵی داهاتوو
بنەخشێنم
لێگەڕێن
لێگەڕێن
لێگەڕێن !

بۆ خوێندنەوەی ئەم ژمارەیەی بۆپێشەوە کلیکی ئێرەبکەن..

ئای کە ئەم ژیانە بە ئێوەوە جوان و ڕەنگین و ڕازاوەیە، ئێوە پڕن لە هەموو جوانییەکان، بناغە دانەری کۆمەڵگەن، ڕوناکییەکی خۆر ئاسای نەکوژاوەن بۆ شانۆی ژیان.

چەندە سەرنجڕاکێشە کە دەبینین بە پەنجە نەرم و ناسک و وردیلەکانتان تابلۆی دڵگیری سروشتی کوردستان دەکێشن، بە کەمانچە و پیانۆ و گیتار ئاوازی خۆش خۆش لێدەدەن، لەسەر دەفتەرەکانی بەردەستتان بە وشەی گوڵهەناریی هیوا و حەز و خەون و ئەندێشەکانی ناختان وێنا دەکەن بەڕاستی و ڕاستگۆیی.

چەندە خۆشە لە ڕۆژی جیهانیی منداڵانیشدا ئێوەی منداڵانی کوردیش وەکو منداڵانی جیهان خەونەکانتان باڵاتر و گوڵی هیواکانتان گەشاوەتر و خۆشییەکانتان بێسنورتر بێت. چونکە زیاتر هەست بە بوونی خۆتان و ڕۆژی خۆتان و دونیا ڕەنگاڵەییەکەی خۆتان دەکەن. خونچەی لێوەکانتان بە نمەی زەردەخەنە و دڵە ناسک و بچکۆلەکانیشتان بە شنەی شادی زیاتر دەگەشێتەوە..

پیرۆزە ئەو ڕۆژە لە ئێوە.

عەلی حەمەڕەشید

نوسەری بواری منداڵان سەرپەرشتیاری پەروەردەیی