The development of Dalton’s atomic theory

جۆن داڵتۆن (١٧٦٦-١٨٤٤) لە ئیگڵسڤێل Eaglesville لەداییکبووە، هەوەها وەکو ئەندامێكی دۆستانی کۆمەڵە Society of friends پەروەدە بووە، لە سەرەتای تەمەنی دووانزە ساڵییدا، لە ژێر تەئثیری مامۆستاکەی Elihu Robinson (کویکەرێک کە ئارەزووی فەلسەفەی سروشتیی و کەشناسیی هەبوو)، دەستی کرد بە خوێندنی ماثماتیک. داڵتۆن، هیچ خوێندنێکی رەسمیی لە بواری کیمیادا نەبوو، بەڵام رەنگە لەم قۆناغەدا بووبێت کە یەکەم پێوەندیی لەگەڵ کتێبە باوەکانی نیوتنیزمدا هەبووبێت کە لەم رێگەیەوە، دەستی کرد بە تەبەنیی ئایدیا زانستییەکانی.

لە ساڵی ١٧٨٠، داڵتۆن، رووی لە کێندەڵ Kendal کرد، لەوێ بوو بە مامۆستا لە مەدرەسەیەکی کیوکەر Quaker school، هاوکات، بەیانی گوتارەکانی لەسەر زانست، بۆ عامی خەڵقیی ئەکرد. لە کێندەڵ، مەیلی ظاهیرە کەشناسییەکانی هەبوو، مەیلێک کە بۆ هەموو ژیانی ئەیهێڵێتەوە. دواتر، داڵتۆن لە ساڵی ١٧٩٣، ئۆغر بۆ مانچستەر ئەکات، لەوێ نیشتەجێ ئەبێ بۆ فێربوونی ماثماتیک و فەلسەفەی سروشتیی، هەر لە هەمان ساڵدا، یەکەم کتێبی لە بارەی توێژیینەوەکانی لەسەر ئاتمەسفیر، بە ناوی ” مولاحەظات و مەقالاتی کەشناسیی- Meteorology observations and essays” تەخشان ئەکات. لە کۆتاییدا، ئیهتیمامەکانی دالتۆن، لەبارەی میتیۆرۆلۆجی(کەشناسیی)، طەڕحی زنجییرەیەک پرسیاری کرد. بەر لە کۆتاییەیەکانی چەرخی هەژدە، پێکهاتەی ئاتمەسفیر (بە شێوەیەکی سەرەکیی پێکهاتووە لە نایترۆجین، ئۆکسجین، کاربۆن دایئۆکساید و هەڵمی ئاو) دیارییکرابوو. لەگەل ئەوەیشدا، دیبەیتێک لە مابەیینی فەیلەسوفە سروشتییەکان هەبوو، ئاخۆ گازەکانی ئاتمەسفیر، کیمیاوییانە پێوەندکراون، یاخود تەنیا میکانیکییانە بۆند بوونە. سەرەڕای ئەوەیش، ئەگەر ئینسان، گریمانەی ئەوە بکات ئاتمەسفیر، میکسچەرێک (تێکەڵەیەک) بووە و نەک ئاوێتەیەک ( Compound)، ئەوا ئاسان نەبووە بۆ باحیثانی ئەو سەردەمە کە بۆچی گازەکان بە پێی چڕییەکانیان جیا نابنەوە؟ داڵتۆن حەزی لەو پرسیارە بوو، تاقییکردنەوەکانی ئەنجامدا بۆ تەحقیق و تەحلیلی پرسیارەکە. لە لێکۆڵیینەوە سەرەتاکانی لەسەر ئاتمەسفیر، داڵتۆن دەستی کرد بە کڵێشە و داڕشتنی ثیۆریی ئەتۆمیی Atomic theory!

داڵتۆن، بە بەکارههێنانی فیکرەی کۆپەسکیوڵەر Corpuscular idea کە لە پاشخانی نیوتن خۆیەوە سەرچاوە ئەگرێ، نزییک بووەوە لە موشکیلەکە. بەپێی ئەندێشەکانی نیوتن (١٦٤٢-١٧٢٧)، ماددە، لە چەندیین جۆری تەنۆلکە پێکهاتووە کە بە شێوەیەکی هەڕەمیی، نەظم بوونە. بچووکترەکان پێاینئەگوترێ تەنۆلکە بنچیینەییەکان ultimate particles، یەکخستنی ئەمانە تەرکیبی ئەوەلیی تەنۆلکەکانمان ئەداتێ First composition particles کە بەرپرسیارە لە تایبەتمەندییە ماکرسۆکۆپییەکانی تەنەکە ( مایکرۆسکۆپیی، مەقصەد لەو تەنۆلکانەیە کە بە چاو دیدەنیی ئەکرێن).

ئەم تێگەیشنتنە لە ژێر کارییگەریی کارەکانی رۆبەرت بۆیڵ Robert boyle (١٦٢٦-١٦٩١) بوو کە تێیدا ئایدیاکانی ئەتۆمیزمی کۆن ancient atomism ( بییرۆکەیەکە پێیوایە ماددە لە تەنۆلکەی دابەشنەکراو پێکهاتووە) و ثیۆریی ئەریستۆAristotelian theory لەبارەی Mnima naturalia (رێبازێکە ئەڵێ تەنۆلکە بچووکەکانی ماددە، تایبەتمەندیی بەشە گەورەکانی ماددە ئەهێڵنەوە) تێکەڵکرا، ئەنجامگییرییەکەیشی ثیۆریی کۆپەسکیوڵەری لێکەوتەوە کە تایبەتمەندیی سەمەرەی هەبوو.

نیوتن، بە پشتبەستن بە ئادیاکانی بۆیڵ، هەوڵیدا قانونە گشگییرەکانuniversal laws ی خۆی بۆ جوڵە و راکێشان interaction ی مابەیینی تەنۆلکەکان بەکاربهێنێ بۆ شەرحی دیارەکانی وەکو رەوشتی گازەکان the behaviour of gases ، بۆ نموونە لە کتێبی دووەمی پرینسیپا، سێکشنی پێنجەم، پرۆپەزیشنی ٢٣ ، نیوتن روونکردنەوەیەکی بۆ قانونەکانی بۆیڵ پێشنیار کرد کە لەسەر ئەساسی ریپەڵشن( بەرپەرچدانەوە- Repulsion )ی تەنۆلکەکان بوو، بە پێی هێزێک کە لەگەڵ چوارگۆشەی مەودای نێوانیان کەم ئەبێتەوە:

[P]articles flying each other, with forces that are reciprocally proportional to the distances of their centres, [will] compose an elastic fluid, whose density is as the compression [i.e., the fluid will obey Boyle’s Law] (Newton 1848, p. 301).

هەرچەندە ئەم بییرۆکانە بۆ نیوتن، سەرەتایی بوون، هەروەها فەیلەسوفانی سروشتیی، ئەبوو ئیثباتی بکەن کە ئایا ئەم گریمانە راستە یان هەڵە! داڵتۆن، کە نقوم بوو بوو لەم ترادیشنە ئینگلزییەی ثیۆریی کۆپەسکیوڵەر، مولزەم بوو بە رەبطکردنی ئەو بییرۆکە نوێیانەی کە لە لایەن کیمیاگەرەکانەوە ، لە دەیەکانی کۆتایی صەدەی هەژدەدا، پەرەیان پێدرابوو

سەرچاوە:

The Development of Dalton’s Atomic Theory as a Case
Study in the History of Science: Reflections for Educators
in Chemistry
He´lio Elael Bonini Viana Æ Paulo Alves Porto

نوسینی : Rudolf Rocker
ساڵی 1925

و: زاهیر باهیر
V
بەشی دەیەم
لینین شتێکی تری لەبیر کرد، شتێک کە بە دڵنیاییەوە گرنگییەکی سەرەکی هەیە لەو بابەتەدا. ئەویش ئەمەیە: کە ڕێک مارکس و ئەنگڵس بوون کە هەوڵیان دا ڕێکخراوەکانی ئینتەرناسیۆنالی کۆنیان ناچارکرد بەرەو چالاکیی پەرلەمانی بڕۆن، بەمەش خۆیان ڕاستەوخۆ بەرپرسیار کرد لە فرۆشتنی بە جوملەی بزوتنەوەی کرێکاری سۆسیالیستی لە زەلکاوی پەرلەمانتاریزمی بۆرژوازیدا. نێونەتەوەیی، یەکەم هەوڵێك بوو بۆ کۆکردنەوەی کرێکارە ڕێکخراوەکانی هەموو وڵاتێک بۆ یەک سەندیکای گەورە کە ئامانجی کۆتایی ڕزگارکردنی ئابووریانەی کرێکاران بوو. لە کاتێکدا جیاوازیبوونی بەشە جیاوازەکان لە بیرکردنەوە و تاکتیکەکانیاندا، زۆر گرنگ بوو کە مەرجەکانی پێکەوە کارکردنیان دابنرێت و دان بە ئۆتۆنۆمی تەواو و دەسەڵاتی سەربەخۆی هەریەک لە بەشە جیاوازەکاندا بنرێن . ئەو کاتەی ئەمە دەکرا نێونەتەوەیی بە گەورەیی و بەهێزەوە گەشەی کرد و لە هەموو وڵاتێکدا پەرەی سەند. بەڵام ئەمە هەمووی لەو ساتەدا بە تەواوی گۆڕا کە مارکس و ئەنگڵس دەستیان کرد بە هاندانی فیدراسیۆنە نەتەوەییە جیاوازەکان بەرەو چالاکیی پەرلەمانیی مل بنێن، کە بۆ یەکەمجار لە کۆنفرانسی خەماویی لەندەن لە ساڵی 1871 ڕوویدا، کە تێیدا ڕەزامەندییان لەسەر بڕیارێك بەدەستهێنا کە بەم مەرجانەی خوارەوە کۆتایی هات:
“بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە لە بەرامبەر ئەم دەسەڵاتە بەکۆمەڵەی چینە موڵکدارەکاندا چینی کرێکار ناتوانێت وەک چینێک چالاکی / کار بکات . تەنها بەوە نەبێت کە خۆی لە حزبێکی سیاسیدا پێکبهێنێت، جیاواز بێت لە هەموو ئەو حزبە کۆنانەی کە لەلایەن چینە خاوەندارەکانەوە پێکهێنراون و دژایەتییان دەکات؛ کە ئەم یەککەوتنەی چینی کرێکار بۆ حزبێکی سیاسی زەروورییە، بۆ دڵنیابوون لە سەرکەوتنی شۆڕشی کۆمەڵایەتی و کۆتایی، لە هەڵوەشاندنەوەی چینەکان، کە شتێکی حەتمییە؛ لە پێکەوەگرتنی هێزەکان کە چینی کرێکار پێشتر بەهۆی خەباتە ئابوورییەکانیەوە کاریگەرییان لەسەر بووە، دەبێ لە هەمان کاتدا ببێتە ئامرازێک بۆ خەباتەکانی دژی دەسەڵاتی سیاسی خاوەنزەوی و سەرمایەدارەکان. کۆنفرانسەکە ئەندامانی نێونەتەوەیی ( ئینتەرناشناڵ) بە ئاگا دێنێتەوە: کە لە دەوڵەتی ڕادیکالی ( میلتانت) چینی کرێکار، بزووتنەوە ئابوورییەکەی و چالاکییە سیاسییەکەی بە شێوەیەك یەکگرتوون کە جیا ناکرێنەوە”.
ئەو کارە دەکرێت و دەبێت کە هەر بەشێك/کەرتێك یاخود فیدراسیۆن لە نێونەتەوەییدا بڕیارنامەیەکی لەو شێوەیە پەسەند بکات، چونکە ئەوە تەنها ئەرکی یاخود وەزیفەی ئەندامەکانێتی کە کاری ئاوا بکەن. بەڵام ئەوەی کە ئەنجومەنی/ لیژنەی جێبەجێکار دەبێ بیسەپێنێت بەسەر ئەندامانی گروپەکانی نێودەوڵەتیدا، بە تایبەتیش پرسێک کە نەخراوەتە بەردەم کۆنگرەی گشتی، کارێکی سەپێنراو بوو کە بە ئاشکرا پێچەوانەی ڕۆحی نێونەتەوەیی بوو و بە زەروورە دەبێتە هەژاندنی ناڕەزایەتی وزەبەخش لەلایەن هەموو تاك و توخمە شۆڕشگێڕەکانەوە.
کۆنگرەی شەرمەزارکەری لاهای لە ساڵی 1872 تاجی نایە سەر ئەو کارانەی مارکس و ئەنگڵس ئەنجامیاندا، بە گۆڕینی نێونەتەوەیی بۆ ماشێنێکی/ئامرازێکی هەڵبژاردن، لەنێویاندا بەندێکی کارا بە پابەندکردنی بەشە جیاوازەکان بە خەباتکردن بۆ دەستبەسەرداگرتنی دەسەڵاتی سیاسی. کەواتە مارکس و ئەنگڵس تاوانبار بوون بە کەرتکردنی نێونەتەوەیی لەگەڵ هەموو دەرئەنجامە زیانبەخشەکانی بۆ بزووتنەوەی کرێکاری و هەر ئەوان بوون کە لە ڕێگەی چالاکی سیاسییەوە چەقبەستن و شێواندنی سۆسیالیزمیان هێنایە ناوەوە.
درێژەی هەیە
………………………………..
*وەرگێڕانی ئەم ئەم وتارە بە مەبەستی چەلەحانێی نێوانی مارکسییەکان و ئەنارکیستەکان نییە بەڵکو بۆ ڕوونکردنەوە یا تیشك خستنە سەر هەندێك لایەنی تاریکی دوو کەسایەتی زۆر گەورەیە کە مارکس و پرۆدۆنە . بەتایبەت مارکس کە مارکسییە کوردەکان بە ئاگای ئەوە نین کە مارکسی لاو ، لاوێکی یاخیی ، کۆمۆنیست بووە، بەڵام مارکسی بە تەمەن ڕادیکالییەکەی وردە وردە کاڵ دەبێتەوە تا ئەو جێیەی کە خەباتی پڕۆلیتاریا بەرەو پەڕەلەمانتاریزم دەبات .
بەڕای من زەروورە کە مارکس وەکو خۆی کە بووە ببینین، نەك وەکو ئەوەی کە دەمانەوێت .

ئەو دادگایەی دەسەڵاتی بەسەر هەڵوەشاندنەوەی هێزی میلیشیادا نەبێت، ناتوانرێت بڕیارەکانی بەهەند وەربگیرێن و جێگای متمانەبن. یان ئەتوانین بڵێین ئەو دادگایە بەناچاری دەبێتە پاشکۆ بۆ بەرژەوەندیە سیاسیەکانی ئەو حزب و لایەنانە کە خاوەنی دەسەڵاتن لە پێگەو توانایی هێزی میلیشیاکەیانەوە. ئەمەش لۆژیکی ئەو جۆرە دەسەڵاتانەیە کە بە هیچ جۆرێک ڕێگا نادەن دادگاو هەردامودەزگایەکی تری حکومی سەربەخۆبێت. بۆیە هەر ڕۆژە یاسا و بڕیار و ڕێسایەک بەڕێوە دەبەن. لەلایەکی تریشەوە هاوکێشەکە تەواو پێچەوانەیە. لەبری ئەوەی ئەو دادگایە بڕیاری هەڵوەشانەوەی هێزی میلیشیا بدات، بەڵکو ئەوە هێزی میلیشیایە هەرکات زانی ئەو دادگایە پێچەوانەی بەرژەوەندیە سیاسیەکانی بڕیار دەردەکات، نەک ئەو دادگایە هەڵدەوەشێنێتەوە، دادوەرەکانیشی سزا دەدات.
دادگای باڵای فیدراڵی عێراق نمونەیەکی بەرجەستەی ئەو جۆرە دادگایانەیە کە لە خزمەت بەرژەوەندی سیاسی هێزە میلیشیا شیعە دەسەڵاتدارەکانی عێراقدا پێکهێنراوە. حزبە میلیشیاکانی هەرێمی کوردستانیش لەسەر بنەمای رێکەوتن لەگەڵ ئەو هێزانەداو بەشدارییان لە نوسینی دەستوردا ئەم دادگایەیان قەبول کردووە.
دادگای باڵای فیدراڵی عێراق ڕۆژی سێشەممە٣٠ی مانگی پێنجی ساڵی٢٠٢٣بڕیاریداو ڕایگەیاند کە درێژکردنەوەی ماوەی خولی پێنجەمی پەرلەمانی هەرێمی کوردستان نادەستورییە. ئەوە ئاشکرایە بەگوێرەی دەستور و ڕێکەوتنی نێوان هێزە میلیشیاکان لە پێکهێنانی حکومەتی عێراقدا، دەبێت ئەم بڕیارە بچێتە بواری جێبەجێکردنەوە. بەڵام گرفتەکە لەسەر تایبەتمەندی ئەو بڕیارەو جێبەجێکردنی نیە، هەروەها لەسەر دروستی و نادروستی بڕیارەکەش نیە، بەڵکو کێشەکە لەسەر خودی پێکهاتەی ئەو هێزە ناسیۆنالست و ئیسلامیە میلیشیاییانەیە کە پێکهێنەری حکومەتی عێراق و حکومەتی هەرێمن. ئەم هێزانە باندی مافیایی و جەردەی دوای جەنگی داگیرکاری ئەمریکان، کە تاڵانچی و کۆکردنەوەی پاشماوەکانی دوای کۆتایی جەنگن، لەسەر بنەمای داگیرکاری و بێئیرادەکردنی خەڵک، بەزۆرەملێ و گوندەیی هێزی میلیشیا، عێراق و کوردستانیان لەسەر بنەمای نفوزو پێگەی سیاسیان دابەشکردووەو ناویان ناوە حکومەتی فیدراڵی عێراق. هەربۆیە پێش هەر دەستورو یاساو بڕیارێک، ناکرێ خودی پەرلەمانەکەیان شەرعی و فەرمی و موعتەبەر بێت. پەرلەمان ئەو دەزگا بێبایەخەیە لە ئاستی دەسەڵاتی میلیشیادا کە شایستەی هیچ جێگاو ڕێگایەک نیە. بێئۆتۆریتەترین و ناموعتەبەرترین و ڕیسواترین دەزگایە لە پێکهاتەی دەسەڵات و حکومەتی عێراق و هەرێمدا.
دادگای باڵای فیدراڵی عێراق بڕیار لەسەر نایاسایی درێژکردنەوەی پەرلەمانێک ئەدات کە ئەو پەرلەمانە بۆخۆی هەر لە بنەڕەتدا لە ئاست بەڕێوەبردنی کۆمەڵگەدا، جێگاوڕێگایەکی نیە تا پۆشاکی شەرعی بون بکرێت بە بەریدا. بەجیا لە ناشەرعی بوونی پەرلەمان، لەهەمانکاتدا، جێگای مامەڵەی هەرزان بازاڕی نێوان پارتی و یەکێتی و هەر لایەنێکی ترە کە کورسیان لە ناو پەرلەماندا بە کرێ گرتووەو کرێشی لێوەردەگرن. لەلایەکی ترەوە هەر بەو هەرزان بازاڕیە، دەورێکی چەواشەگەرانەیان لە دروستکردنی وەهم و ئومێد بە ئاڵوگۆڕ لەو دەسەڵاتەدا لە ڕێگەی هەڵبژاردن و پەرلەمانەوە، پەخشکردۆتەوە.
ئەم بڕیارەی دادگای فیدراڵی، پرۆسەی هەڵبژاردنی کوردستان و چارەنوسی پەرلەمان بەهەر کوێیەک دەگەیەنێت، نابێت مەسەلەیەکی جدی و قابیلی هەر جۆرە ئومێدو چاوەڕوانیەک بێت لای خەڵکی ناڕازیەوە.
ئەم جۆرە بڕیارانەی دادگای فیدراڵی کە گوایە لایەن و کەسانێک بە ناوی ئۆپۆزسیۆنەوە پۆزو دەورو دەخالەتی خۆیانی تیا بەرجەستە دەکەنەوە، جگە لە چەواشە کاری و پاشەکشە بە ناڕەزایەتی خەڵك، هیچ ڕۆڵێکی ئەرێنی نەدیوەو نابینێت. پێویستە لە ئەزمونی چەندین ساڵەی دەسەڵاتی پارتی و یەکێتی و هاوکارەکانیان لە هەرێم، دەسەڵاتی حزبە ناسیۆنالست و تائفیەکانیش لە عێراق، ئەوەندەی حاڵی کردبین، کە هەر هێنانوبردن و کەیس دروست کردنێک و سکاڵانامەو پەنا بردن بۆ هەر دادگایەک، کارێکی گەوجانەی ساختەبازیانەیە کە هەندێ لایەن و کەسانێک بەدوای دەکەون و وەها نیشان ئەدەن هەڵبژاردن لەکاتی خۆیدا بە قازانجی خەڵکە. لەهەمانکاتدا وانیشان ئەدەن پەنابردن بۆ دادگای فیدراڵی ڕێگای فشارێکی جدیە بۆسەر پارتی و یەکێتی لە پرۆسەی گۆڕینی هاوکێشەی سیاسی و ئاڵوگۆر لە دەسەڵاتی سیاسیدا. ئەوەی ئێستا دادگای فیدراڵی بوێری هەیە بڕیارێکی لەو چەشنە دەربکات، ئەوە پێگەی دادگای فیدراڵی نیە، بەڵکو پێگەو هاوسەنگی هێزە شیعەکانە لە حکومەتی عێراقدا لەبەرامبەر حزبە دەسەڵاتدارەکانی هەرێمدا کە پێویستیان بەوەیە دادگای فیدراڵی بەکاربهێنێت بۆ پاشەکشەی زیاتر بە پێگەی پارتی و یەکێتی و ریسواکردنی حکومەتەکەیان. جوڵاندنی ئەم کەیسەش لەلایەن چەند ئەندام پەرلەمانێکی کوردەوە لە بەغداد، تەنها کارێکی گەوجانەی خزمەتکردنە بە هێزە شیعەکانی حکومەتی عێراق.
دواتریش ئەو لایەن و کەسانە کە دەبنە بەر لەشکری جێبەجێکردنی هەڵبژاردن، بەلیستێکی دروستکراوی تازەوەو خۆیان بۆ هەڵبژاردنی ئایندە ئامادە دەکەن کە لە چوارچێوەو فەلەکی دەسەڵاتی بنەماڵەی بارازنی و بنەماڵەی تاڵەبانیدایە، بەدروشمی گاڵتەجاریانەی هەڵبژاردنێکی پاک و بێگەردەوە، بەڵام هەرئەوەندەیان پێ دەبڕێت کە چەند کورسیەک بۆ لیستەکەیان زیاد بکەن و هیچی تر! ناتوانرێ هیچ ئاڵوگۆڕێک بە قازانجی خەڵک بەدەست بهێنرێت، چونکە لە دواجاردا ئەوە ئاشکرایە کە دروستکردنی قاڵبی کورسیەکانی پەرلەمان تەنها بۆ مامەڵەی کڕین و فرۆشتنی دەنگی ئەندام پەرلەمانەکانە لەبازاڕی پارتی و یەکێتیدا.
پەرلەمان لە کوردستان و عێراقدا بەهیچ جۆرە کردارو مانایەک، نەیتوانیوەو ناتوانێ پێگەی سیاسی هێزەکان و توانای پێکهێنانی دەسەڵاتی سیاسی یەکلابکاتەوە، بەڵکو دەسەڵاتی سیاسی بنەماڵەیی میلیشیا و هێزی تائفی میلیشیا، پێشوەخت هەموو کەینوبەین و مامەڵەیەکیان بڕیوەتەوە! پەرلەمان دەکەنە کاریکاتورێکی گاڵتەجاری دەستکەلای نەخشە سیاسیەکانیان. وەک چەواشەکاری لە بەڕێوەبردنی کۆمەڵگەدا، ئەم هاوکێشەیە لە عێراقدا وەها ڕیزبەندی دەکرێت، کە”دەسەڵات دواتر پەرلەمان، نەک پەرلەمان دواتر دەسەڵات”! ئەو کەس و لایەنانەش کە تەنها ئومێد بە پەرلەمان دەکەنە بنەمای هەڵسورانی سیاسیان، ئاشکرایە جگە لە ئارایشدانی جوانکاری لە پێکهاتەی دامودەزگاکانی دەسەڵاتی ئێستای گەندەڵ و تاڵانچیدا، شتێکی تریان بۆ ناکرێت. ئەتوانین بەسادەیی بەو کەسانەی ئومێدیان لەسەر ئەم دادگای فیدراڵیە هەڵچنیوەو خۆیان بە دڵسۆزی خەڵک دەناسێنن، بڵێین؛ فەرمون سکاڵایەک لەو دادگایە تۆمار بکەن با لە عێراق و کوردستان کۆتایی بە هێزی میلیشیا بهێنرێت! ئایا دادگای باڵای فیدراڵی عێراق دەتوانێ سکاڵایەکی لەو چەشنە بخاتە ناو جەلسەکانیەوە؟

ئەم ئێوارە
بانێژەيەکی سوتماک
پڕ لە چۆڵەوانی
تاريکی کزکز باڵ دەکێشێ بە سەر گەڵا بە گەڵای دارەکە
مانگ بە پێپليکانەی رۆشناييدا دێتە خوارەوە
لە پەيژەی قرچەقرچی دڵمدا هەڵدەخزێ
پێيەکانی بە سەر لەشمدا دەترازێنێ
هەنسکی خۆر
دوا ترپەی ماڵئاوایی بە نێو چەوانی شەبەقی رۆژدا دا
ئيدی چۆلەکەی سەردارەکەی دراوسێی ناجريوێنێ
تەنها زەنگی مۆبايلەکە نەبێ
بە داڵانی ماڵە تەنهاييەکە دێ و دەچێ
پياسەيەک بە بەر دەرگا بە دەرگای ژوورەکانا دەکا
هاوارێک لە پەنهانی
سوورمەی سوخمەکەی دەترازێنێ و رۆژ دەبريسکێنێ
ئەو لەو ديو هاوار و ناڵينە
من لێرەی گڕگرتنا تاڵاويم لە جێی شيرينە
هەناسەم داوەتە بەر گڕی ئاگرەکەی
دەسوتێم گڕ بە جەستەمەوە ديار نييە
گڵۆڵەی بەن
لە زەمەنە ئاوەژووەکانەوە هەڵدێ
پێکەنينەکانی دوێنێم بە گريانەکانی ئەمڕۆم سڕی
چارۆکەيەک خەمم بۆ هات
لە سندوقی پۆستەکەمدايە
پڕ بوو لە فرمێسک و تاريکی شەهلا
تەنهایی منی پێويست بوو
دەرۆزەکەرێکی دەروازەی دەزووی گرێدانی بووم
شەو منی لە تەليسمی تاريکی ئاڵاند
کەچی گڕوگاڵی گريانێکم بوو
حەسرەتەکانمی بە خۆوە گرێ دابوو
تۆ هێشتان
لە دەرۆزەکردنەکەی من ناگەی
من سواڵی بزەی لێوت و
نيگای تيلە و
ماچی گۆنا و
شەرابی سينە و
مەستبوونی خەرەندی توانەوەی تۆمە
هەر وێڵ و لە سۆراغی
کۆتا تاريکی و تەنهایی و
بە ئاگابوونەوەی مەستی و
سەمای لێو و
ماچی تەڕ و
تێربوونی نيگا و
دارەدارەی ئيشقی بی حەوسەڵەیی خۆمە
ئیتر نازانم بۆ دەڵێی بێکەسم
ئەوە نييە هەر لە ناو چاومی و
خۆشم دەوێی خۆشەويسترين کەسم

٢١/ ٥ / ٢٠٢٣

ئەگەر پێش حەفتا ساڵێک، لە کۆیە، کە ماڵە دەوڵەمەند و ئاغاکان ژنیان دەهێنا، دەبووایە دەستە دەستە خەڵک لە سەر ڕێگا و لە سەربانان ڕاوەستن بۆ تەماشاکردنی کەژاوەی بووکێ کە دەیان ئەسپی شێی کوردی لە دوای یەکدێ ڕێیان دەکرد، سەرکەللـەیان بە دەسرۆکەی ئاڵ و سەوز و زەرد دەڕازاندرایەوە و جۆرەها گوڵینگە و ڕیشمە و تاڵایان تێدەئاڵاندن، ئەوا هەر چەند ساڵێکی دیکەیە، نەوەکان، دەبێ پۆل پۆل ڕاوەستن بۆ تەماشاکردنی کەژاوەی بووکێ کە بە دڕۆن بەرەو هەواری مانگی هەنگوین دەفرێت و بەڕی دەکەوێ!
لە ساڵی ١٩٧٢- کە لە زانکۆ دەمخوێندن، لە پێشەنگای نێو دەوڵەتیی بەغدا، لە هۆبەی وڵاتی هیندستان، کیژۆڵەیەکم بینی لەو دەشتە، فڕۆکەیەکی، بە ئاسماندا دەخولاندەوە کە وەک کۆلارە بە داوێکەوە بەسترابۆوە، من لە خەیاڵی خۆمدا دەگوت، چەند خۆش دەبێ ئەگەر فڕۆکەکە ئەو داوەی پێوەنەبێ و بە ئازادی بتوانرێت بفرێندرێت!
مێژووی درۆن (فرۆکەی بێفڕۆکەوان)، دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی نوزدەم، کاتێک نەمساوییەکان لە ساڵی ١٨٤٨ بە بەکارهێنانی ٢٠٠ بالوونی بێ سەرنشین هێڕشیان کردە سەر شاری ڤینسیا لە ئیتاڵیا. پاش ١٤ ساڵان ئەمریکا یەکەم داهێنانی لە درووستکردنی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان تۆمارکرد. لە ساڵی ١٨٩٨ ەوە ئەمریکا کامێرای لە باڵندە خستوە و بۆ چاودێری و سیخۆڕی بەکاری هێناوە، وەک لە شەڕەکەی نێوان ئیسپانیا و ئەمریکا . لە ساڵی ١٩١١ ەش ئیتاڵیا لیبیای بە فڕۆکەی بێفڕۆکەوان بۆردومان کرد. لە شەستەکانی سەدەی ڕابروودا، بەو جۆرە فڕۆکەیە، ئەمریکا پتر لە ٣٥٠٠ هێڕشی کردە سەر ڤێتنامییەکان. ئەوە بوو ئەمریکا و ئیسرائیل لە ساڵی ١٩٨٦ یەکەم فڕۆکەی (Pioneer)یان درووست کرد و دوای چوار ساڵ، سوپای ئەمریکا جبەخانەی خۆی پێدەوڵەمەند کرد. لە ساڵی ١٩٩٩ ئەو فڕۆکە وەک چەکێکی کاریگەر لە شەڕی کۆسۆڤۆ و ئەفغانستان بەکارهاتوو و لە ساڵی ٢٠٠٧ لە عێراقیش ڕۆڵی خۆی بینی. لە ساڵی ٢٠١٤ ئەمریکا بڕی ٢٤ ملیار دۆڵاری بۆ پێشخستنی پیشەسازیی ئەو جۆرە فڕۆکەیە دانا. ١١ ملیار دۆلاری دیکەش بۆ لێکۆڵینەوە لە فڕۆکەی بیفڕۆکەوانی بازرگانی خەرج کرا. بەمشێوەیە ئەو داهێنانە نوێیە وردە وردە پەرەیسەند و پێشکەوت و پەل و پۆی گەیشتە زۆربەی بوارەکانی ژیانی سەردەم، وەک دەیبینین.
دڕۆن ــ کە ناوەکەی لە زمانی ئینگلیزیدا، لەو وینگە وینگەوە هاتووە کە پەروانەکانی دروستی دەکەن، ئیمڕۆ بووەتە زانستێکی بەربڵاو بە ناوی (درۆنۆلۆژی)، نەک هەر لە زانکۆی سەربازی و زانکۆ پێشکەتووەکاندا دەخوێندرێت، بەڵکوو زانکۆی تایبەت بە خۆی هەیە، وەک لە هیندستان، کە چەندها ڕشتە و بەش و هۆبەی سەربەخۆ لەخۆدەگرێت.
بە گوتەی پسپۆڕێکی ئەو زانستە و ئەو سنعەتە،:”هیچ کەسێک ناتوانێ پێشبینیی ئایندەی دڕۆن بکات، چونکە عەمبازەکانی هێندە گەورەن هەر لە خەیاڵ دەچن، ئێمە هەر دەتوانین وێنای ئەو دڕۆنە بهێنینە بەرچاوی خۆمان کە لە ساڵی ٢٠٣٠ بەئاسماندا دەفڕێت، دوای ئەوە نازانین چ جورە داهێنان و پێشکەوتنێک دێتە ئاراوە، هەر ئەوەندە دەزانین، کە دێ دڕۆن ببێتە ئامێرێکی سیحریی دەستی مرۆڤ، وەک چرایەکەی دەستی عەلائەدین، بتوانێ هەموو شتێکت بۆ دەستەبەر بکات!”
ئەوەی دەروازەی داهێنانە خەیاڵییەکانی بۆ پیشەسازیی دڕۆن خستووەتە سەرپشت، ئیمڕۆ، ئەو زانست و ئامرازانەن:
o زیرەکیی دەستکرد (AI):
ئەو ڕەووتە پێشکەتووەی زانستیی زیرەکیی دەستکرد کە دێ ڕۆژ بە ڕۆژ پتر پەرپسێنێت و داهێنانی نوێتر بهێنێتە ئاراوە، یارمەتیدەری نمرە یەکە لە پێشخستنی پیشەسازیی دڕۆن و بارگاویکردنی بە ئاڵۆزترین و مەترسیدارترین بەرنامە و کار و چالاکی کە لە ئەقڵی مرۆڤ بەدەرن. تەیارکردنی ئەو ئامێرە بە زانست و بەرنامەی ورد و درووست و کاریگەر، وادەکات ئاکام و دەستکەوت و کاردانەوەکانی یەکجار سەرنجڕاکێش و سەرسورهێنەر و بەتوانا بن.

o زانستی نانۆ(Nanoscience):
ئەم زانستە کە بە وردترین وردترین شێوە و ئامێر و کەرەستە، شیکاری و لێکۆڵینە لە شتەکانی ئەم گەردوونە دەکات و لە پیشەسازی و تەکنەلۆژیای سەردەمدا، پشکی شێری هەیە، گەورەترین شۆڕشی لە هەموو بوارەکاندا بەرپاکردوە. خودی زاراوەی نانۆ کە بە ڕەچەڵەک گریکی دێرینە، واتا یەک بەش لەسەر یەک بلیۆن لە مەترێكدا ـ (١/١+ ١٢ سفر). ئەمەش یارمەتیدەرە کە بتوانیت بە بچووکترین و سووکترین ئامێر، کار و ئیشی مەزن ئەنجام بدەی، هەرچەند دڕۆنەکە بچووکیش بێ.

o تەکنەلۆژیای ڕەو (Swarm):
ـ وەک شەرغەی هەنگ کە هەزاران هەنگ یان زەردەواڵە بەیەکەوە دەفڕن، ئەم سیستەمە کە بەشێوەیەکی خودیی، لە یەک بنکە و پنتدا، فرمانی بێتەلی بەسەر هەزاران بنکە و خاڵی دیکەدا پەخش دەکات و کاریان لەگەڵدا دەکات بە شێوەیەک کە یەک تاکە کەس بنتوانێ ئیشی چەند هەزار کەسێک بکات لە هەمان دەمدا. ئەمەش بەرهەمهێنەری جیهانێکی ئاڵۆز و پاڵۆزی سەرسورهێنەرە کە پێشتر مرۆڤ پێی ئاشنا نەبووە.

o بەکارهێنانی هایدرۆجین وەک سووتەمەنی:
تا ئەم دواییە زۆربەی دڕۆنەکان بە پاتری جۆری (LiPo) کاریان دەکرد، ئیمڕۆ، گازی هایدرۆجین، کە وزەبەخشێکی بێ ئەندازایە، وەک سووتەمەنی ئەو فڕۆکەیە بەکار دێ. بەوەش دەتوانن چەندان بار کاتی مانە و فڕینیان لە ئاسمان درێژبکرێتەوە. دووریش نییە لە ئایندە وزەی ئەتوومیش لەو پێشەسازییەدا بەکار بێ.
o بەرزکردنەوەی تایبەتمەندی سەلامەتی و ئاسایش:
چونکە پێشکەوتن و داهێنان لە هەموو زانستەکان بەردەوامە، زامنکردنی باشترین و گونجاوترین سەلامەتی لە هەموو بوارەکان لەو دڕۆنانەدا پەیڕەودەکرێ، وەک دوور کەوتنەوە لە بەربەست و کۆشک و باڵەخانە بەرزەکان، ئاگرنەگرتن و نەتەقینەوە، تانپۆن نەکردن لەگەڵ دڕۆنی دیکە یان لەگەڵ پەڕەشووت و فڕندەکانی دیکە کە بە ئاسمانەوەن، هەرەوها فڕین و نیشتنەوە بە سەلامەتی… تاد.

o ئاوێتەبوونی زانستەکانی دیکە: چەندان زانست و تەکنەلۆژیایی دیکە هەیە، کە لە پیشەسازیی ئەو جۆرە فڕۆکەیەدا بەکاردێن و سوودیان لێوەردەگیرێت، لە جۆری ماددەکان و توخم و پێکهاتە و بەکارهێنانیان… تاد. ئەم توخم و کەرەستانەش ڕۆژ بە ڕۆژ گۆڕانکارییان تێدا دەکرێ بە مەبەستی باشتر کردنیان. ئەمانە هەموو ڕێخۆشکەرن بۆ درووستکردنی درۆنی پێشکەوتووتر.
ئیمڕۆ نزیکەی ١٠٠ وڵات، درۆنی سەربازیی وەک چەک هەیە و بەلانی کەم ١٧ وڵات بە کرداریی لەبەرەکانی شەڕدا بەکاریان هێناوە. وڵاتە بەرهەمهێنەرەکانی دڕۆن لە جیهاندا، بە گوێرەی ڕێزبەندیان لە زۆری بەرهەم ئەمانەن: ئەمریکا ، چین، ئیسرائیل، تورکیا، ئێران. لە ساڵی ٢٠١٤ ئیسرائیل بە تەنیا لە٦٠٪ی دڕۆنی جیهانی هەناردەکردوە و ئەمریکاش لەو ساڵەدا ٩هەزاری لێ درووست کردوون، بەڵام لە ساڵی ٢٠٢١ نزیکەی ٩٠٠ هەزار دڕۆنی گەورە و گچکە لەو وڵاتەدا تۆمارکراوە، کە نرخی هەرزانەکەیان ٥٠٠ دۆلار بووە.

دڕۆن، ئیمڕۆ لە چ بوارێکدا بەزۆری بەکاردێ:
یەک: بواری کشتوکاڵ:
فەڕەنسا یەکەم وڵاتە کە بەم دواییە، زۆر زانستییانە سوودی لە دڕۆن وەرگرتووە لە کەرتی کشتوکاڵی و ـ تەنانەت ئاژەڵداریشدا. ئەمەش لە چەندان بوار و بە چەندان شێوە، هەر بۆ نموونە، بۆ ڕووماڵکردنی ئەو زەووییانەی کە دەیانەوەی دایچینن و نەخشەکێشانی تۆبۆگرافی شوێنەکان، هەرچەند سەخت و عاسێش بن. چاککردنی ئیکۆسیستمی ژینگە، کاتێک لەبەر هەر هۆ و شتێک ئەو ژینگە زیانی پێبگەیبێ. ئاودێریکردن و بینینی ڕۆڵی میراو و هەڵبەستنی جۆبار و جۆماڵکردنی جۆگەکان و ڕێڕەوەکانی ئاو. قڕکردنی مێشوولە و زیندەورە بە زەڕەکانی وەکو قڕگە و سنوکیسەڵ و خۆرکە و …تاد. نەخشەکێشانی ڕێگەی هاتووچۆ بۆ جوتیار و ئامێرەکانیان. وەرگرتنی وێنەی سێڕەهەندی و دەیان جۆری سکانی پشکەوتووی جۆری خاک و خۆڵ و بەرهەم و دار و درەخت وسەوزایی. چاودێریکردنی ئاژەڵ و ماڵاتەکانیان. ئەوجا جگە لە کەمکردنەوەی زەرەوروزیانی لافاو و ئاو هەڵسان و بەنداوشکان… تاد. ــ (نامانەوێ لێرە مێشکی خوێنەر بە ناوی ئەو ئامێرانە بهێشینین کە لەو دڕۆنانە بەکاردێن.)

دوو: کەرتی گواستنەوە:
ئەمەیان بەرفراونترین بەکارهێنانی دڕۆنە لە بوای بازارگانیدا، سەدان کۆمپانیای زەبەلاح کێبڕکێیانە لە درووستکردنی دڕۆنی تایبەت بۆ خزمەتکردنی ئەم بوارە. دوو دەزگا زەبەلاحەکەی جیهان: گوگوڵ و ئەمەزۆن، شۆڕشێکیان لە لۆجیستیی گواستەنەودا بەرپاکرد، بەتایبەتی لە سەردەمی پەتای کۆڤید-١٩ کە خەڵک ئۆنلاین شتومەکەکانیان دەکڕی. لە هێندێ وڵاتدا، گواستنەوە بە دڕۆن لە بواری ئەزموونیی دەرچووە و چووەتە بواری کرداریی، ئاساییە دڕۆنێک لەسەر بان یان لە حەوشەی ماڵەکەتان بنیشێتەوە و نان و کەباب و پیتزەت بۆ بێنی کە داوت کردوە.
فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی خزمەتگوزاریی جۆری (DaaS) مۆدێلێکی بازرگانییە کە کۆمپانیاکان فڕۆکەی بێفڕۆکەوان و خزمەتگوزارییە پەیوەندیدارەکان پێشکەش بە کڕیارەکان دەکەن لەسەر بنەمای بەشداریکردن یان پارەدان بۆ هەر بەکارهێنانێک. ئەم ڕەوتە خەریکە جێگەی خۆی دەگرێتەوە چونکە ڕێگە بە بازرگانەکان دەدات دەستیان بە تەکنەلۆژیای پێشکەوتووی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان بگات بەبێ وەبەرهێنانی پێشوەختە لە ئامێر و ڕاهێناندا. لەم ساڵدا (٢٠٢٣)، پێشبینی دەکەیرێت کە دابینکەرانی زیاتری DaaS سەرهەڵبدەن، کە خزمەت بە کۆمەڵێک پیشەسازی و بەرنامەی بەرفراوان دەکەن.
هەر لە بواری گواستنەوەدا، ئێستا ئەمریکا و ژاپۆن و چین، مەشق و ڕاهێنان لەسەر دڕۆنەتاکسی دەکەن. ‘تاکسی ئاسمانی’ ئەم فڕۆکە کارەباییە پێشکەوتووانە دەتوانن ئەرکی بەرزبوونەوە و نیشتنەوەی ڕاست (VTOL) ئەنجام بدەن؛ و توانای هەڵگرتنی ١ ـ ٥ سەرنشینیان هەیە. مەودای فڕینیان بە شێوەیەکی گشتی لە نێوان ٢٥-١٠٠ کم دەبێت، هەرچەندە مەودای هەندێک مۆدێل لە ٢٥٠ کم زیاترە. پێشهاتەکانی ئەم دواییە نەک تەنها خاڵی وەرچەرخانێکی مێژووییە لە فڕۆکەوانیدا، بەڵکوو سەرەتای سەردەمێکی نوێیە کە تێیدا ئاسمانی ئاستی نزم لەوانەیە ببێتە ‘ڕەهەندی سێیەم’ی گواستنەوە.
بێگومان ئەم بوارە پۆست و گەیاندیش دەگرێتەوە کە هەزاران کۆمپانیا لەسەر ئاستی جیهان کێبڕکێیانە و خەریکی ئەو پیشەیەن.

سێ: بواری سـەقا:
نەک هەر بۆ چاودێرکردن و کۆکردنەوەی زانیاری، بەڵکوو بۆ دیاریکردنی گۆڕانەکانی سەر شوێن و ژینگە و گیاندار و دار و درەختەکانیش سوود لە دڕۆن وەردەگیرێت.
بەپێی توێژەرانی زانکۆی کۆرنێل، فڕۆکەی بێفڕۆکەوان دەتوانێت یارمەتیدەرمان بێت بۆ ئەوەی تێبگەین کە پارچە زەوییەک چەند وزەی خۆر هەڵدەمژێت یان ڕەنگدانەوەی هەیە. بەم شێوەیە پلاندانەرانی دیمەنی سروشتی دەتوانن بەکارهێنانی زەوییەکانیان بە باشترین شێوە بەکاربهێنن بۆ ئەوەی سوود بە خۆیان و کەشوهەوا بگەیەنن. هەروەها فڕۆکە بێفڕۆکەوانەکان دەتوانن چاودێری کوالیتی هەوا و دانیشتوان و گیانلەبەرە کێوییەکان و ڕووپۆشی دارستانەکان و زۆر شتی تر بکەن. دڕۆن چاودێرە بەسەر ڕێژەی پیسبوون و پاکی ژینگەی شارەکانیش.
چوار: بواری ڕووداوە سرووشتییەکان:
چونکە دڕۆن دەتوانی بگاتە هەموو خاڵێک هەرچەندە دژوار و سەختیش بێ، لە کاتی لافاو و گڕکان و بوومەلەرزە و زەوی ڕووچوون و هەرەسی بەفر و ئاگرکەوتنەوە، دڕۆن هەم دەتوانرێت ڕووماڵی شوێنەکان بکات بۆ وەرگرتنی زانیاری و هەم خزمەتگوزاریی فریادگوزاریش بگەێنێتە لێقەوماوان. لە زۆرە ڕووداوی سرووشتی، دڕۆن کۆمەک و یارەمەتی گەیاندووەتە لێقەوماوان یان یاردەربووە بۆ کوژانەوەی ئاگر.
دوای لافاو، دڕۆن، دەتوانێت یارمەتیدەر بێت لە ڕووپێویکردنی زیانەکان و تەنانەت ناسینەوەی ئەو کەسانەی کە لە ناوچە عاسێیەکاندا گیریان خواردووە. لە ساڵی ٢٠٠٥ دوای زریانی کاترینا، بۆ یەکەمجار فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی سەربازیی ئەمریکا بۆ گەڕان بە دوای گیرخواردوو و زامدارەکانی بەکارهێنرا.
پینج: لە بواری تەندرووستی و پزیشکیدا:
لە زۆربەی بنکە و مەڵبەندە تەندرووسیتەکانی وڵاتانی پێشکەوتوو، لە ڕێی دڕۆنە و کۆمەک و یارمەتی و داودەرمان و کەرەستەی پزیشکی و خۆراک و جل و بەرگ و زۆر شتی تر دەگەێینە نەخۆش و کەسانێک لە شوێنی دوورەدەست تووشی ڕووداو و سووتان و شکان و زامداربوون…تاد بوون. لە سەردەمی پەتای کۆڤید – ١٩ دڕۆن رۆڵی باشی هەبێ لەم بوارەدا.
شەش: لە بواری فیلمۆگرافیدا:
ئیمڕۆ فۆتۆ و فلیم و گرتەی ڤیدیۆیی بووەتە پیشەسازییەکی جیهانی زۆر پڕ داهات، بۆیە ئەوانەی لەو بوارانەدا کاردەکەن هەوڵدەن هەموو تەکنەلۆژیا بەردەسەتەکان بۆ جوانترتین و باشترین تۆمار و فۆتۆ بەکار بێنن. ئەمەش بوارەکانی فلیمسازی و سینەما و میدیاکاری و فۆتۆگرافی و هەر پیشەسازییەک پەیوەست بێ بەکارهێنانی کامێرا، دەگرێتەوە، جا بۆنەکان هەر جۆر و تەرز و شێوەیەک بن.
حەوت: لەدەرەوەی بەرگەی هەوا:
لە سەرەتای ئەمساڵدا(٢٠٢٣)، ناسا بە سەرکەوتوویی فڕۆکەی ڕۆڤەری Perseverance ی ناردە سەر مەریخ و توانرا بنیشێتەوە لەکاتێکدا بارێکی قورسی لە کەرەستەی و ئامێری پێویستی هەڵگرتبوو و هێلیکۆپتەری مەریخ، Ingenuity لەگەڵ خۆی بردە ئەوەێ. ئەمە یەکەمجار بوو کە تەکنەلۆژیای فڕۆکەی بێفڕۆکەوان لەسەر جیهانێکی تر تاقی بکرێتەوە. گەشتی Ingenuity کورت بوو بەڵام ساتێکی پڕ بایەخ بوو لە مێژوودا، توانرا لە بەرگەهەوای زۆر تەنکتری مەریخدا چەندین جار بە سەرکەوتوویی بفڕێت و بنیشێتەوە بۆیە تاقیگەی جێت پاڵنەرەکانی ناسا، گەشتەکانی بۆ مانگێکی دیکەی تاقیکردنەوە درێژکردەوە. ئەمە تەنها هەنگاوێکی بچووکە بەڵام پڕ بایەخە، لە پەرەپێدانی پیشەسازیی فڕۆکەی بێفڕۆکەوانیدا.
هەشت: لە بوارەکانی گەشتوگوزار و بیناسازی و پەروەردە:
نەک هەر لەم سێ کەرتە هەستیارەدا بەڵکوو لە زۆربەی کەرتەکانی دیکەشدا، بە شێوەیەک لە شێوەیەک دڕۆن ڕۆڵی پڕ خزمەتگوزاری دەبینی و سوودی لێوەردەگیڕێ. وەک نەخشەکێشان، دانانی ماستەرپلان، گواستنەوە، تاقیکردنەوە…تاد.
نۆ: لە بواری سەربازی و ئاسایشدا:
ئێمە، زانیارییەکانمان دەربارەی دڕۆن، پتر لەسەر بەکارهێنانە سەربازییەکەیەتی ـ کە ڕۆژ بە ڕۆژ پتر پەرەدەسێنێت و داهێنانی نوێی تێدا دەکرێ.
لە بواری سەربازیدا دڕۆن ئیمڕۆ بەکاردێت لە هۆبەی هەواڵگری، چاودێریکردن، بە ئامانجگرتن، سیخوڕیکردن و هەڵگرتنی تەقەمەنی و هێرشکردن و بەرگریکردن و تەقاندنەوەی مین، هەرەوەها لە یارمەتیدانی ئۆپەراسیۆنە تاکتیکی و ئۆپەراسیۆنی و ستراتیژییەکان بەکاردەهێنرێت ئەوا جگە لە پێشکەشکردنی پشتگیریی لۆجستی بۆ ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکان بەپێی قەبارە و تواناکانیان. ئیمڕۆ کۆمپانیایەکانی سنعەتی دڕۆنی سەربازیی پێشبڕکێیانە لە داهێنان و درووستکردنی نوێترین و باشترین جۆریان. لە بازاڕی چەکفرۆشاندا، لە پێشەنگای نمایشکردندا، دەیان جۆریان دەبینرێن. هەر بچووکەیان هەر ٥٠ سم دەبێ و هەرە گەورەکەیان ـ تا ئێستا، درێژییەکەی نزیکەی ١٠ مەتر دەبێ.
دڕۆنی (RQ-4 Global Hawk) گەورەترین فڕۆکەی بێفڕۆکەوانە لە جبەخانەی ئەمریکادا. نزیکەی ١٣٠ پێ درێژە و ٤٧ پێ پانە و کێشی کۆی گشتی ١٤٩٥٠ پاوندە و دەتوانێت چاودێری ١٠٠ هەزار کیلۆمەتر چوارگۆشە بکات لە ڕۆژێکدا و لەلایەن تیمێکی سێ کەسییەوە دەفڕدرێت و مەودای ٢٣ هەزار کیلۆمەتری هەیە. لە بەرزایی ١٨ هەزار پێدا دەفڕێت. دەتوانێت بۆ ماوەی ٤٢ دەمژمێر بفڕێت. لە ٢٠/٦/٢٠١٩ سوپای ئێران توانی درۆنێکی لەو جۆرە بپێکێت و بخاتە خوارەوە.
دڕۆن هەیە تا ٥٠ هەزار پێ بەرزدەبێتە و هیچ ڕادارێک ناتوانی بیدۆزێتەوە و بیگرێ. لە ساڵی ٢٠١٨ ئیسرائیڵ بووەتە سەر تۆپی وڵاتان لە دروستکردنی باشترین جۆری درۆن. لە بارەی نرخەکانیانەوە هەرزانیان هەیە و گرانیان هەیە وەک:
جۆری (Black Hornet) بە ١٩٥ هەزار دۆلارە، (FULMAR) بە ملیۆنێک و ١٠٠ هەزار دۆلارە، (Global Hawk) بە ٢٢٠ ملیۆن دۆلارە. ئەو دڕۆنانەی لە عێراق و ئەفغانستان بەکار هاتن جۆری (Predator) بوو نرخەکەی ٤٠ ملیۆن دۆلارە سنعەتی ئەمریکا و ئیسرائیلە. (ناکرێ لێرە مۆدیل و پێناسەی هەموو جۆرەکان بکەین.)
ئایندەی دڕۆن بەرە کوێ؟
وەک لە سەرەتادا، ئاماژەمان پێدا، لەبەر خێرایی گەشەکردنەکانی زانستی و تەکنەلۆژی، زەحمەت بتوانرێت سنووری ئایندەی ئەو داهێنانە دەست نیشان بکرێت. لە لایەکی دیکە هەر کۆمپانیایەک، بەو پەڕی سڕرقایمی و نهێنیی کارەکانیان ئەنجام دەدەن، دوور لە چاوی میدیا و دەزگاکانی دیکە.
وامەزەندەدەکرێ، کە لە چەند ساڵی داهاتوودا، لە هێزەکانی ئەمریکا، هەر سەربازێک، دڕۆنێکی تایبەت بەخۆی هەبێ، قەبارەکەی هەر بە قەد چۆلەکەیەک بێ و پێدەگوترێ دڕۆنی زەردەواڵەیی، کە لە چەندان بواری سەربازییدا یارمەتی سەربازەکان دەدات.
وامەزەندە دەکرێت، کە لە چەند ساڵێکی دیکەدا تابلۆ ئۆتۆمبیل لە ئەمریکا و ئەوروپا بکرێتە دیجیتەڵی، تا دڕۆن بتوانێت هەر ئۆتۆمبیلێکی کە بێەوێت یەکسەر بیدۆزێتەوە ـ بە تایبەتی لە کاتی ئەنجامدانی تاوان و کاری تیرۆریستی و قاچاغچییەتیدا.
وامەزەندە دەکرێ، هەموو دەزگا فریادگوزارییەکانی وەک تەندرووستی و ئاگرکوژاندنە و پاراستنی دارستان، دڕۆنی تایبەت بەخۆیان هەبێ.
چەند مانگێک پێش ئێستا، سوپای چین، مەشق و ڕاهێنانێکی تایبەتی ئەنجامدا، کە یەک سەرباز بە بەکارهێنانی یەک ڕیموتکۆنتڕۆڵ، توانی ئیش بە یەک هەزار دڕۆن بکات و بەگەڕیان بخات و نیشانە و ئامانجە دیارکراوەکانیان بە وردی بپێکن و بە سەلامەتی بگەڕێنەوە شوێنی خۆیان.
لە ئایندەی نزیکدا، لە ئاهەنگ و گۆبەندەکانی وەکو جەژنی سەری ساڵ و لە دایک بوونی مەسێح، دەکرێ بە هەزاران دڕۆن، لە شەودا، نمایشی هونەری جوان جوان لە ئاسماندا ئەنجام بدەن. تاکسی ئاسمانیش ئێستا ئەوا مەشق و ڕاهێنانیان لەسەر دەکرێ.
لایەنی خراپی و مەترسییەکانی دڕۆن چین؟
زۆرن… .
هەموو ئەو وڵاتانەی نیازیانە دڕۆن لە بەرنامەی ئایندەیان بە زۆری بەکار بێنن، پێویستیان بە دەستوور و یاسایی نوێ هەیە، بۆ مۆڵەت و سزا و چۆنیەتیی بەکارهێنانی، ئەمە یاسای هاتووچۆی ئاسمانییش دەگرێتەوە. چونکە ئەم سنعەتە نوێیە، سەدان جۆر پێشە و پیشەوەری نوێش لەگەڵ خۆیدا دادەهێنی، کە پێویستان بە یاسا و ڕێسا هەیە بۆ ڕێکخستنی کارەکانیان. پارەکە ئەمریکا هەر بە بڕی یەک ملیار و نیو دۆلار دڕۆنی بازرگانی فرۆشتەوە، مەزەندە دەکرێ داهاتەکەی لەو سنعەتە، لە ساڵی ٢٠٢٦ بگاتە نزیکەی ٥٥ ملیار دۆلار!
بەکارهێنانی دڕۆن لە لایەن تاقم و گرووپە تیڕۆرستییەکان، مەترسییەکی جددیە، کە کێشە و گرفتی زۆر بۆ ئاسایشی نەتەویی وڵاتان درووست دەکات. ئێستا ماددەی هۆشبەر و شتومەکی قاچاغ، لە سەر سنووی زۆر وڵاتان قاچاغچییەتی پێدەکرێ و ڕەواجی زۆری هەیە، تەنانەت لە باشووری عێراق لە نێوان ئێران و عێراق، بەڵگە هەیە، کە بە درۆن قاچاغچییەتی دەکرێ!
لە نێو شارەکان، تەنانەت لە نێو بەندخانەکانیش، دڕۆن بۆ دزەپێکردنی ماددەی هۆشبەر و داودەرمان و شتی دیکە بەکار دێ. دەکرێ هێرشی بە ئەنقەست یان لە ڕێگەی سەرقاڵکردنی فڕۆکەوانان یان کۆنترۆڵکەرانی فڕین دڕۆن بەکار بێت، وەک یەکەم ڕووداوی پێکدادانی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان و فڕۆکەیەکی بێفڕۆکەوان لە ناوەڕاستی مانگی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ لە شاری کیوبیک لە کەنەدا ڕوویدا. لە ١٠ی ئابی ٢٠١٨ لە شاری دریگز لە ویلایەتی ئایداهۆ لە ئەمریکا، دڕۆنێک خۆی کێشا بە بالوونێکی گەرم.
مەترسییەکی دیکەی دڕۆن ئەوەیە، کە لە شارەکان هەمیشە هێندێ شوێن هەیە کە بایەخی ئیستراتیژی و سەربازیی و ئاسایشییان هەیە، نابێ بەهیچ جۆرێک فڕۆکە و دڕۆن لێیان نزیک ببنەوە، ئەو جۆرە شوێنانە پێویستیان بە دژە دڕۆنی پێشکەوتوو هەیە بۆ بەرگریکردن و پاسەوانی. لەگەڵ بڵاوبوونەوەی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان، پێویستی بە چارەسەری دژە فڕۆکەی بێفڕۆکەوان بۆ پاراستنی شوێنە هەستیارەکان و ڕێگریکردن لە بەکارهێنانی بێ مۆڵەتی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان لە زیادبووندایە.
ئێستا لە ئەوروپا و ئەمریکا دا، مشتوموڕی گەرم لە میدیاکان و کۆڕ و کۆبوونەوەکاندا لە ئارادایە، ژینگەپارێزان و کۆمەڵەی سەوزی هەسارە و زۆر لە ئەدیب و فەیلەسوف و ڕۆشنبیران، دژی ئەوەن کە ژینگەی ئاست نزمی ئاسمان (بەرگەی هەوا) بەکاربێت بۆ هاتووچۆی دڕۆنەتاکسێ، بە توندی دژی ئەوەن کە ئاسمانیش وەک سەر زەوی بە تاکسی و ئۆتۆمبیلی ئاسمانی تێکبدرێت و ببێتە مایەی مەرگ و زامدار بوون خەڵک و پیسکردنی ژینگە.
شەڕی ئۆکڕاین و ڕوسیا، یەکەمین شەڕە کە زۆرترین دڕۆنی تێدا بەکارهاتبێ، ئەگەرچی ژمارەی تۆپارانکردن بە مووشەک و تۆپ و تەیارە چەندا بار پترە لە هێڕشی دڕۆنەکان، بەڵام کاریگەریی دڕۆنەکان زۆرتر و کووشندەتر و بە زەبرترن.
سنعەتی دڕۆن و بەکارهێنانی لە کوردستاندا:
بەڕاستی، بەبێ دەمارگیریی نەتەوەیی و ڕەگەزپەرستی، ئەگەر داهێنان و باری ئابووری بەم ئاست و ئارستەیەی ئیمڕۆ بەردەوام بێ، ئەوا بەو نزیکانە، جیهان دەبێتە دوو جیهان: جیهانی پێشکەوتوو و جیهانی دواکەوتوو. جیهانی سەرمایەداریی و جیهانی چەوساوەکان. بەداخەوە، ئەگەرچی ئێمرۆ لە هەرێمی کوردستان نزیکەی ٣٤ زانکۆ هەیە، سنعەتی درۆن و بوارەکانی، هیچ حزوور و پێگەیەکیان نییە. بۆچی؟ بەرنامەی وەزاڕەتی خوێندنی باڵا و وەزاڕەتی پەروەردە لەو بارەیەوە چییە؟ نازانرێت. ئاخۆ پلانی داهاتووی نزیکمان چییە؟ نازانرێت.
کاتی ئەوە هاتووە، کە ئەم بابەتە بە جددی وەرگیرێت و لێکۆڵینەوەی لەسەر بکرێت و کاریشی بۆ بکرێ و ئێمەش بتوانین هەنگاوێک بنێن لەم بوارەدا، گەر وەک سەرەەتاش بێ!
وانەکەین، شەرمەزاری نەوەی ئیمڕۆ و ئایندە دەبین و هیچ پاساوێکێشمان نییە!

بەشی(٦٥)

دوو فەقێی گچکە و درۆیەکی گەورە!

لە بەشی ڕابردوو باسم لەوە کرد، کە فەقێیەکمان لەگەڵدابوو، لای مجێوری مزگەوت سکاڵای لێ کردم، کە من هۆکاری دەرکردنی ئەوم لە قوتابخانەی محەمەدییە. سەرەنجام و بەهۆی ئەمەوە، من و کۆمەڵێک فەقێی دیکە، لە هەولێری پایتەخەتەوە، گواستراینەوە بۆ شارەحەیاتەکە(سلێمانی) و مزگەوتی(حەمەی حاجی ڕەشید)و قوتابخانەی ئیسلامی(غەزالی).
حوجرە و قوتابخانەی(غەزالی)یش سەر بە یەکگرتوو بوو.
ماوەیەک لەوێ ماینەوە، دواتر من و سێ فەقێی دیکە بووین. مەلاکان پێیان گوتین کە بڕۆین بۆ حوجرەکەی مزگەوتی سەیوانی دوو، لە سابوونکەران.
بەو شێوەیه ڕۆیشتین بۆ ئەوێ. بەڵام بۆ وانەخوێندن هەردەهاتینەوە بۆ قوتابخانەکەی غەزالی لە مزگەوتی حەمەی حاجی ڕەشید.
لە حوجرەی سەیوانی دووش، ئیزافه وانەی فیقهـ و نەحو و سەرفم لای مەلای مزگەوتەکە، مەلا(عەبدولڕەحمان سەجادی )دەخوێند، کە لە قوتابخانەی غەزالیش وانەی پێ دەگوتینەوە و ئەمیش مەلایەکی سەربە یەکگرتووی ئیسلامی بوو.
لە حوجرەکەی سەیوانی دوو، دوو فەقێی تریشی لێ بوو کە هەمان شێوەی ئێمە، لە قوتابخانەی غەزالی دەیانخوێند.
فەقێ یاسین و فەقێ(کۆ….). فەقێ (کۆ…) فەقێیەکی زۆر جاڕسکەر و تەبیعات ناشیرین و زۆر دەستناخۆش بوو.
چیمان بکردبایە و بگوتبایە، ڕێک دەڕۆیشت هەمووی لە مشتی مامۆستا مەلا عەبدولڕەحان سەجادی دەنا.
زۆر تەعامولی ناخۆش بوو و وەک براگەورەی ئێمە دانرابوو.
تا بڵێیت ناحاڵی و مامەلەبێتام بوو. وەک دکتاتۆرێک فەرمانی بەسەردا دەکردین.
من ئەوەم زۆر لەسەر دڵ گران و بەلاوە ناخۆش بوو و قەت نەمدەتوانی قبووڵی شتێکی وا بکەم. چەندین جار لە ڕووی ئەو فەقێیه وەستامەوە.
ئەو فەقێیه، دووزمانی و سیخوڕی بەسەرەوە دەکردین. کورد گوتەنی تڕێکمان بکردبایە، ڕێک دەچوو هەمووی بە نهێنی لای مەلاعەبدوڵڕەحمان سوجادی باس دەکرد.
هەر بەهۆی ئەویشەوەبوو کە مەلا عەبدولڕەحمان لێم تووڕە و زویربوو و هەڕەشەی دەرکردنی لە حوجرەکەی مزگەوتی سەیوانی دووی لێ کردم، کاتێک کتێبێکی پیاوەئایینییە سەلەفییەکانم کڕی. تەفاسیلی ئەو چیرۆکە، لە بەشێکی تری بیرەوەرییەکانی فەقێیەکی گومڕادا باس دەکەم.
کاتێک مەلا هەڕەشەی دەرکردنی لێ کردم، من ئیتر دڵم لەو مزگەوت و حوجرەیە شکا. من و فەقێیەکی تر، فەقێ هەیاس، کە خەڵکی دێیەکەی من بوو و من کردبووم بە یەکگرتوو و بردم بۆ فەقێیاتی. ئێمە زۆر هۆگری یەکتری بووین و وەک دوو برای دووانە وابووین و لە هەموو شوێنێک هەر پێکەوە بووین.
بە فەقێ هەیاسم گوت من ئیتر لێرە دەڕۆم. ئەو گوتی منیش لەگەڵ تۆم، بۆ هەرکوێ بڕۆیت.
ڕێک ڕۆیشتینە لای مەلا(ناسیح شارباژێڕی)ی بەڕێوەبەرمان و گوتمان: بمانگوازەوە بۆ حوجرە و مزگەوتێکی تر و ئێمە یەک چرکەی تریش لە حوجرەی مزگەوتەکەی(سەیوانی دوو)نامێنینەوە.
گوتمان یان مزگەوتەکەی (عەلی کەمال)، یان مزگەوتێکی تر، کە ئەویش لە گەڕەکی زەرگەتە بوو و ناوەکەیم بیرنەماوە.
ئەو دوو مزگەوتە کۆمەڵێک فەقێی تێدا دەمانەوە، فەقێکان هەمووی یەکگرتوو بوون. ناوی مزگەوتێکی تریشمان پێی دا. هەڵەنەبم مزگەوتی(عەبدولقادری گەیلانی)بوو، باشم بیرنەماوە.
وەلێ ئەو ڕازی نەبوو و گوتی: زەوی و ئاسمان بگەن بەیەک، ئەوە ناکەم.
کە مەلا گوتی هەرگیز ئەوە نابێت، مەلا ناسیح بەڕێوەبەرێکی زۆر وشک و توند تەبیعات و مامەڵە زبر و ناخۆش بوو.
کە بە ڕوویەکی ناخۆش و زمانێکی زبر گوتی: ناڕۆن بۆ هیچ حوجرەیەکی تر و دەبێت لەوێ بمێننەوە.
من و فەقێ هەیاس، زۆر بەوە پەست و نیگەران بووین.
سەرەنجام من و فەقێ هەیاسی هاوڕێم، بڕیارمان دا سلێمانی جێ بێڵین و بڕۆینە قوتابخانەی ئیسلامی لە ئاکرێ. بەڵام چۆن و بە چی ڕێگایەک بڕۆین؟
پلانمان دانا، کە بڵێین کەسوکارمان گوتوویانە: هەرگیز قبووڵ ناکەین لە سلێمانی بخوێنن، بەدواتاندا دێین و دەبێ بێنەوە لەگەڵمان.
فەقێ لوقمان برادۆستی کە ئەویش لەگەل ئێمە لە حوجرەکەی مزگەوتی سەیوانی دوو دەمایەوە و ئێستا مامۆستایە لە کولێژی زانستەئیسلامییەکانی زانکۆی سەلاحەددین.
گوتمان ئێمە کارێکی وا دەکەین و بە درۆ وا بە مامۆستاکان دەڵێین، تکایە بە هیچ کەسێک نەڵێیت.
فەقێ لوقمان فەقێیەکی زۆر ڕاستگۆ و جێگای متمانەبوو. فەقێیەکی تا بڵێیت ڕێزدار و ڕەفتارجوان بوو.
سەرەنجام بە مامۆستا مەلاکانمان گوت، کە بابەتێکی وا هەیه، تەواو ئێمە دەڕۆین لێرە. کەوامان گوت، گوتیان بە هیچ شێوەیەک نابێت لێره بڕۆن، ئێوە دوو فەقێی زۆر زیرەک و ڕەوشتبەرزن.
مەلا ناسیح شارباژێڕی بەڕێوەبەر گوتی: بەس نەڕۆن، کامە حوجرە و مزگەوتتان دەوێت، بەڵێن بێت بتاننێرم بۆ ئەوێ.
گوتمان کەسوکارمان فشار دەکەن و دەڵێن: گەر سلێمانی جێ نەهێڵن و نەگەڕێنەوە هەولێر، دێین و بە زۆر لە حوجرە و فەقێیاتی دەرتان دێنین.
گوتیان: زۆرمان لەسەر دڵ گرانە، مامۆستا عەبدولڕەحمان سوجادی گوتی: خۆزگە هەموو فەقێکانی تر بڕۆیشتبوانە، بەس ئەم دووەتان نا.
ئەو مەلایە کە پێشووتر(مەلا عەبدولڕەحمان سوجادی) هەڕەشەی دەرکردنی لێ کردم، هەرچەند زۆریشی کەیف بە من دەهات. مەلاکان بۆمن بەگشتی وا بوون، هەم زیرەک و هەم حافزولقورئانیش بووم، ‌ئەوە زیاتر خۆشەویستی کردبووم لای مەلاکان و وای کردبوو کە بەگشتی ڕێزێکی تایبەتم بگرن.
جا کە وامان گوت، مەلا عەبدولڕەحمان گوتی: قەدەری خوایە و دەستی کرد بە گریان. هەموو مەلا و فەقێکانی تریش هەمان شێوە، وەک بڵێیت دوو ئازیزترین کەسیان دەڕۆن و بە یەکجاری لێیان دوور دەکەونەوە. دەستیان کرد بە گریان و هەمووان ئێمەیان ماچ کرد و ئێمەش بە قەست دەگریاین و فرمێسکی تیمساحیمان دەڕشت.
کە هاتینە دەر، تێرتێر پێکەنین و کلاومان کردە سەری هەمووان و دوو فەقێ بچووکەکە، درۆیەکی گەورەمان کرد و هەموومان لەخشتە برد!
دواتر گوتیان بوەستن، مامۆستا سەید سەعید، بەڕێوەبەری قوتابخانەی(محەمەدییە) هاتووە بۆ ئێره و لە مەڵبەندی یەکگرتووی ئیسلامی سلێمانییە، لەگەڵ ئەو بڕۆنەوە.
ڕۆیشتینە مەڵبەند و لەوێ لەگەڵ مامۆستا مەلا سەید سەعید و مەلایەکی تریشی لەگەڵدابوو نازانم کامە مەلا بوو،

بیرم نەماوە، هاتینەوە بۆ هەولێر. لەڕێگا من و فەقێ هەیاس هەر پێدەکەنین.
بیرمە کە چووین بۆ مەڵبەندی یەکگرتووی سلێمانی، شتێکمان زۆر لا سەیر بوو. من و ئەو فەقێیەی هاوڕێم، بینیمان کۆمەڵێک کچ دەهاتن بۆ مەڵبەندەکە، هەموویان کابۆ و پانتۆڕیان لەبەربوو. ئەوە شۆکی کردین. ئێمە ئەوکات، هەم من و هەم ئەو فەقێیەی هاوڕێشم، توند بووین و باوەڕمان بە جۆرە لەچک و حیجابێکی تر هەبوو، دامانە قاقا و بە تەنز بە یەکتریمان دەگوت: وەی وەی، کچەیەکگرتووەکانی ئێرە زۆر مۆدێرنن، بە ئەتەک(جلی ژێرەوە)دێن بۆ مەڵبەند. بەو شێوەیە سلێمانیم جێ هێشت.
دواتر ڕۆیشتینە ئاکرێ. لەوێ گوتیان: ئێوە بڕوانامەی پۆلی سێی ناوەندی قوتابخانەی حکوومی و ئەوقافتان نییە و ئەو سێی ناوەندییەی ئێوە، هی ئیسلامییەکانە و لای ئێمە ناخوات.
دواتر لە هەولێر مامۆستاکان بڕیاریان دابوو بە هەرشێوەیەک بێت، من و فەقێ هەیاس ببەنەوە قوتابخانەی محەمەدییە.
گوتیان ئەو دوو فەقێیەمان زۆر زیرەکن، ئەگەر بڕۆنە قوتابخانەی ئەوقاف و حکوومی، دەبن بە دوو فەقێی تری زۆر جیاواز، سەرەنجام دەفەوتێن. ئێوە بڕۆنە قوتابخانەی ئەوقاف فێری جگارە کێشان دەبن و گێولتان لەگەڵ خوێندن و فەقێیاتی نامێنێت، دەبێت بێنەوە ئێرە و دوووبارە لای ئێمە بخوێنن.
مەلایەک بە پێکەنینەوە وای پێ گوتین.

کە ڕۆیشتینەوە بۆ ئەو قوتابخانەیەی کە پێشووتر لێی دەرکرابووم، مەلاکان گوتیان خۆت بە حاجی جاسم پیشان مەدە و با نەزانێت تۆ هاتوویتەوە بۆ ئێرە.
بەو شێوەیە بە قاچاغی ڕۆیشتمەوە قوتابخانەی محەمەدییە.
بۆ ئەو درۆ و پلانەش، گوتم کە تەنها بە فەقێ لوقمانمان گوت، دواتر لە باکووری کوردستان و لە شاری(وان) هەردووکمان دوای تەواوکردنی قوتابخانەی ئیسلامی و کۆلێژی زانستەئیسلامییەکان، ئەو لە سلێمانی و من لە هەولێر، هەردووکمان ڕۆیشتین بۆ ماجستێر. لە ماجستێرەکە، ئەو دوو کۆرس لەپێش من بوو.
ئەو فەقێیەی تریش(فەقێ هەیاس) دواتر لەگەڵ یەکتری کۆلێژی زانستەئیسلامییەکان(شەریعە)ی زانکۆی سەلاحەددینمان لە ساڵی(٢٠١٤) تەواوکرد. پاشان ئەویش ڕۆیشتە ماجستێر. ئێستا لەناو هەولێر لە مزگەوتێک مەلایە و لەوەتەی تووشی گۆڕانی فیکری بوومە، هاوڕێیەتی و برایەتیمان وەک جاران نەماوە.
ئەو دوو فەقێیەی پێشووتر، کە وەک دوو برای دووانە وابوون و لە هەموو شوێنێک هەر پێکەوەبوون، ئێستا بە چەندین ساڵ جارێک، مەگەر یەکتری ببینن!