روونکردنەوەی سەرکەوتووانەی ئەنجامەکانی هێنری، هانی داڵتۆنی دا کە بەردەوام بێت لە لێکۆڵیینەوەکانی لەبارەی توانەوەیەتیی گازەکان لەئاودا، هەروهها زیاتر تەئەممول لە مۆدێلی ئەتۆمی خۆی بخاتەڕوو. دوای ئەوەی داڵتۆن، سەرنجی دا کە گازە جیاوازەکان، توانای توانەوەیەتیی جیاوازیان لە ئاودا هەیە، پێشبیینی ئەوەی کرد کە ئایا جیاوازییەکان، پێوەندییان بە کێشی ئەو ئەتۆمانەوە هەیە کە گازەکانیان پێکهێناوە یان نا. لە توێژینەوەیەکدا کە لەبەردەم کۆمەڵەی ئەدەبیی و فەلسەفیی مانچستەر، لە ئۆکتۆبەری ١٨٠٣ خوێندرایەوە بەڵام تەنیا لە ساڵی ١٨٠٥ چاپکرا ، لە ژێر ناونیشانی ” لەبارەی هەڵمژیینی گازەکان، لەلایەن ئاو و شلەکانی ترەوە ’’، داڵتۆن ئایدیاکانی خۆی سەبارەت بە توانەوەیەتیی گازەکان عەرض کرد. لێرەدا، هەوڵیدا گازە جیاوازەکان بەپێی بەشەکانی توانەوەیەتیی پۆڵێن بکات، بەپێی پێوەندییەکی ماثماتیکییانەی داهێنەرانە :
ئەگەر بڕێک ئاو کە بەم شێوەیە لە هەوا قوتاری بووە لە هەر جۆرە گازەیەکدا تێکەڵ بکرێت، بە شێوەیەکی کیمیاویی لەگەڵ ئاودا یەک نەگرێت، ئەوا بەشێکی گەورەی گازی خۆی هەڵئەمژێت، یان بە شێوەیەکی تر، بەشێکی یەکسانە بە هەندێک لەم بەشەی خوارەوە، واتە
1 /8، 1/27، 1/64، 1/125

بۆ ئەوەی بەها جیاوازەکانی توانەوەتیی روون بکاتەوە، داڵتۆن گریمانەیەکی کرد کە ئایا بارستەی جیاوازی ئەتۆمەکان هۆکاری ئەم گۆڕانکارییانەن. گەورەتریین کێشە لە ئامادەبوون بە گریمانەی میکانیکیی، لە گازە جیاوازەکانەوە سەرهەڵئەدات کە قانونە جیاوازەکان رەچاو ئەکەن، بۆچی؟ ئاو بە یەکسانی دان بە بەشێکی زۆری هەموو جۆرە گازێکدا نانێت؟ ئەم پرسیارەم بەپێی پێویست لەبەرچاو گرتووە و هەرچەندە هێشتا نەمتوانییوە خۆم بە تەواویی قانع بکەم، بەڵام نزییکە لەوەی کە بارودۆخەکە پەیوەستە بە کێش و ژمارەی تەنۆلکەکانی کۆتایی چەند گازە، ئەوانەی کە تەنۆلکەکانیان سووکتریینن و تاکە گازی کەمتریینن هەڵمژراون، هاوکات، ئەوانی تر زیاتر بەپێی زیادبوونی کێش و ئاڵۆزییەکانیان.

لێکۆڵینەوەیەک لە کێشی ڕێژەیی تەنۆلکەکانی کۆتایی تەنەکان، ئەوەندەی من بزانم، مەوضوعێکی تەواو نەوایە: من لەم دواییانەدا ئەم دیراسەیەم بە سەرکەوتنێکی بەرچاوەوە دادگایی دەکەم . لەم توێژیینەوەیەدا، ناتوانرێ بخرێتە سەر بنەما، بەڵام من تەننا ئەنجامەکان ئەخەمە ژێر کارییگەرییەوە، تا ئەو جێگایەی کە پێئەچێت بە تاقییکردنەوەکانم دڵنیا بکرێنەوە
توێژیینەوەکە بۆ یەکەمجار بە شێوەی چاپکراو، خشتەیەکی کێشی ئەتۆمیی رێژەیی خستەڕوو بە شێوازی بەکارهێنراو، بۆ بەدەستهێنانی ژمارەکان لە بەحثەکەدا روون نەکراوەتەوە، بەڵام لەسەر بنەمای داتاکان بووە سەبارەت بە پێکهاتەی سەرەتایی ماددەکان ( لەم توێژینەوەیەدا زیاتر ئەخرێتەڕوو ). چەندیین زانیاریی لە ئەدەبییاتدا لەبەردەستدا بوون، وەکو کێشی ئەو
توخمانەی کە بەشدارن لە پێکهاتەی ئاو، ئامۆنیا، گازی کاربۆنیک و تاد . داڵتۆن، کێشی ئەتۆمیی رێژەیی کردووە وەکو هۆکار لە تواوەییە جیاوازەکان

بۆ تێگەیشتن لەم بابەتە، ئەبێت ئەوە لە بییر بێت کە ئەو توێژیینەوەیە لە ساڵی ١٨٠٣ پێشکەش کراوە، بەڵام لە ساڵی ١٨٠٥ لە یاداشتەکانی کۆمەڵەی ئەدەبیی و فەلسەفیی، مانچستەردا بڵاوکراوەتەوە، داڵتۆن، لەم بەیینەدا، هیچ کێشەیەکی نەبووە لە گۆڕیینی دەقەکە، بەو پێیەی سەرنووسەری کتێبی بییرەوەرییەکان

بە گوێرەی لیۆنار ناش، پەرەپێدانی ثیۆری ئەتۆمی چەندایەتیی، لەلایەن داڵتۆنەوە راستەوخۆ پێوەندیی بە کێشەی توانەوەیەتیی گازەکانەوە هەبووە، بەڵام
وەکو تێرۆن کۆل جونیۆر ئاماژەی پێکردووە، دۆکیومێنتەکانی ئێستا یەکلاکەرەوە نیین سەبارەت بەم خاڵە. لە بەرامبەردا کۆل جونیۆر پێشنیاری ئەوە ئەکات کە کێشەی توانەوەیەتیی یەکێک بووە لە یەکەم بەکارهێنانەکان کە داڵتۆن بۆ چەمکی کێشی ئەتۆمیی رێژەیی دۆزییویەتیەوە کە لە هەمان کاتدا پەرەی پێدراوە، بەڵام نەک وەکو دەرئەنجامی کێشەی توانەوەیەتیی.

قانونی مەزنتریین سانایی The rule of greatest simplicity!

داڵتۆن، بۆ حساباتی کێشی ئەتمۆیی رێژەیی، ئەبوو گەشە بە نەموذەجێک بدات کە قودرەتی شەرحی پێکهاتە کیمیاوییەکانی هەبێت، هاوکات، رێگەی بە دیارییکردنی فۆرمەڵەکان بۆ پێکهاتەکان دا. داڵتۆن، بە رەچاوکردنی یەکەم ثیۆریی خۆی سەبارەت بە گازە تێکەڵەکان، تەوضیحێکی بۆ یەکگرتنی ماددەکان، پێشنیار کرد کە هایدرۆجین و ئۆکسجینی وەکو نموونەیەک بەکاری هێنا. لە مابەیینی ئەتۆمەکانی ئۆکسجین، هەروەها لە مابەیینی ئەتۆمەکانی هایدرۆجین، ریپەڵەشن هەبوو کە لە نەتیجەدا دۆخێکی هاوسەنگیی بۆ ئەم تێکەڵە گازەییە، دروست بوو، هەرچەندە لەم حاڵەتەدا، مەیلێکی لێکنزیکبوونەوە لە نێوان ئەتۆمەکانی هایدرۆجین و ئۆکسجیندا هەبوو، بەلام نەیانتوانی لەگەڵ یەکترییدا، یەکبگرن و نیظامەکە وەکو تێکەڵەیەکی میکانیکیی مایەوە، بەڵام ئەەر شتێک ئەو هاوسەنگییە تێکبدات، مومکیینە گۆرانکاریی رووبدات، چونکە هێزی مەیلییەتیی( یان هێزی لێکنزییکبوونەوە Power of affinity) ئەبێتە هۆی ئەوەی ئەتۆمێکی ئۆکسجین لەگەڵ ئەتۆمێکی هایدرۆجین یەکبگرێ

بە گوتەی داڵتۆن، گەرمیی، یان هەندێ هێزی تر، مەنعی یەکگرتنی دوو توخمەکە ئەکات، تا بەهۆی پریشکێکی کارەباییەوە، یان هەندێ هاندەری تر ئەو مەنعە لەناو ئەچێ. کاتێ هێزی لێکنزییکبوونەوە ، قودرەتی تێپەڕاندنی ەردەم کاراییەکەی ئەبێت، هاوسەنگییەکە ئەشێوێ و یەکگرتنی پارتیکڵە سەرەتاییەکانی هایدرۆجین و ئۆکسجین بە دوای خۆیدا دێنێت (Dalton 1811, p.145)

داڵتۆن، تەفاصیلی زۆری سەبارەت بەم هێزی لێکنزییکبوونەوەیە تەخشان کرد کە بووە کلیلی ئیدراک لە هۆکارەکانی یەکگرتنی کیمیایی. داڵتۆن هەوڵیدا، روونی بکاتەوە چۆن لەگەل یەکتریی کۆ ئەبنەوە، تەنانەت ئەگەر هۆیەکەیشی بە ناواضحیی بمێنێتەوە

لەم نموونەی کە تازە بەیانمان کرد، لەبەرچاو بگرین،پێش یەکگرتنەکە، ئەتۆمی ئۆکسجین زیاتر بووە لە هایدرۆجین. لێرەوە دەرئەکەوێت کە دوای تێکەڵبوونی نێوان هایدرۆجین و ئۆکسجین، تێکەڵەیەک لە هەڵمی ئاو و ئۆسجین هەبووە. لە مۆدێلی داڵتۆندا، یەکگترنەکان بە تەکویز و تەسەسول 1:1 روویاندا، بۆیە پێیئەگوترێ ” قانونی مەزنتریین سانایی”. بەمشیوە یەکگرتن مەیسەر بوو کە ئەمەیش بە دوایدا ئەو شتانە هاتن کە پێیئەڵین قانونەکانی مەڵتیپڵ رێژە The low of multiple proportions

1 atom of A + 1 atom of B = 1 atom of C, binary.
1 atom of A + 2 atoms of B = 1 atom of D, ternary.
2 atoms of A + 1 atom of B = 1 atom of E, ternary.
1 atom of A + 3 atoms of B = 1 atom of F, quaternary.

کاتێک توخمێک مەیلی لێکنزییکبوونەوەی لەگەڵ توخمێکی تردا هەیە، هێچ هۆکارێکی میکانیکیی نابینم ( Dalton 1811, P.147)

دیاریکردنی ڕێژەی کێشی ئەتۆمیی

جگە لە میکانیزمی پێشنیارکردنی فۆرمەڵەکان بۆ ئەتۆمە ئاوێتەییەکان کە لە ئەنجامی گۆڕانکارییە کیمیاوییەکانەوە دروست بوون دیاریکردنی کێشی رێژەیی ئەتۆمیی، پێویستی بە بەکارهێنانی کێشی ئەو ماددانە هەیە کە لە تێکەڵەکەدا بەشدارن. هەندێک لەو
بەهایانەی کە لەلایەن داڵتۆنەوە بەکارهێنراون پێشتر ناسراون و ئەو لە نووسراوەکانی تر وەریگرتووە کە لەلایەن نووسەرانی ترەوە بڵاوکراونەتەوە، تەوظیف کرد. گرنگە تێبیینیی ئەوە بکەین کە کارەکانی داڵتۆن، لە ژیینگەیەکدا بوو کە کیمیا دەستی پێکرد بۆ ئەوەی ببێتە زانستی چەندایەتیی، دەستپێکردن بە جەختکردنەوەی لاڤوازیەر لەسەر پاراستنی بارستایی وەکو بنەما بنچیینەییەکان.

لە کۆتاییەکانی صەدەی هەژدەوە بەرنامەی ستۆکیۆمێتریک دروست بووە. لەگەڵ بەهاکانی کێش کە بەشدارن لە تێکەڵە کیمیاوییەکان و رەچاوکردنی قانونی مەزنتریین سانایی وەکو رێنماییەک بۆ پێشنیاری هاوکێشەکان. داڵتۆن پردێکی دامەزراند لە نێوان ماکرۆسکۆپیی و جیهانی مایکرۆسکۆپیی، لە شێوەی کێشی ئەتۆمیی رێژەیی، بە شییکردنەوەی، بۆنموونە، رێژەی ئەو کێشەیەی کە لەلایەن لاڤوازیەرەوە بۆ ئاو دۆزراوەتەوە، یەکێک ئەتوانێت ئەوە ببینێت کە لە ئاودا ١۵ گرام هایدرۆجین هەیە بە ٨۵ گرام ئۆکسجین، واتە ١ گرام هایدرۆجین بۆ ٥.٦٦ گرام ئۆکسجین
بەپێی قانونی مەزنتریین سانایی، یەک ئەتۆمی ئۆکسجین لەگەڵ یەک ئەتۆمی هایدرۆجین یەکئەگرێت بۆ بەر هەمهێنانی یەک ئەتۆمی ئاوێتەیی ئاو. لەو کاتەوە هایدرۆجین هەمیشە ئەو توخمە بوو کە بەشداریی لە کاردانەوەکاندا ئەکرد لەگەڵ رێژەیەکی کەمتر
لە کێش لە نێوان هەموویاندا

داڵتۆن پێیوابوو کە ئەبێت ئەو ستاندەردە بێت کە گەردیلەکانی تر ئەبێت بەراورد بکرێن و بەهای یەکەمیان بە کێشی رێژەیی گەردیلەیی هایدرۆجین دانا. بەم شێوەیە، یەک گەردیلەی ئۆکسجین پێویستە کێشی ئەتۆمیی رێژەیی هەبێت کە یەکسانە بە ( ۵.۶۶ واتە
یەک گەردیلەی ئۆکسجین ۵.۶۶ قورسترە لە یەک گەر دیلەی هایدرۆجین)

بە شوێن هەمان لێکدانەوە و وەرگرتنی پێکهاتەی ئەمۆنیا کە لەلایەن ئۆستنەوە دیار یکراوە ۲٠( ٪ هایدرۆجین و ٨٠ ٪ نایترۆجین بەکێش واتە ١ گرام هایدرۆجین بۆ ۴ گرام نایترۆجین ) ، داڵتۆن گەیشت بە کێشی ئەتۆمیی رێژەیی چوار بۆ نایترۆجین

ئەم نموونانە لەوانەیە بەس بێت بۆ نیشاندانی ئەوەی کە چۆن کێشی رێژەیی ئەتۆمیی توخمەکان و ئاوێتەکانی تر دیاری کراون. لە کێشی رێژەیی ئەتۆمییەکان، نایترۆجین و ئۆکسجین، داڵتۆن رێژەی ئەو کێشانەی روونکردەوە کە بەشدارن لە دروستکردنی چەندیین
ئۆکسیدی نایترۆجین بە بەکارهێنانی لۆژیکی قانونی رێژەی فرە ( داڵتۆن ). ١٨١٠ خشتەی ١ ڕێژەی صەدیی سەرەتایی نیشان ئەدات
بەپێی کێش بۆ ئۆکسیدی جیاواز لە نایترۆجین
بە رەچاوکردنی ژمارەکانی ناو خشتەکە، ئەتوانین ئەوە ببینین، بەگوێرەی داڵتۆن، گازی نایترۆجین لە ئەنجامی تێکەڵەی ۴۲.١ گرام
نایترۆجین و ۵۷.۹ گرام ئۆکسجین بووە. هەروەکو لە سەرەوە ئاماژەی پێکراوە، کێشی گەردیلەیی نایترۆجین و ئۆکسجین
بە رێژەی ۴ و . ۵.۶ بەم شێوەیە، رێژەی گەردیلەکان کە بەشداربوون لە پێکهێنانی گازی نایترۆجین (42.1/4) لە نایترۆجین بوو بۆ
(57.9/5.66) ئۆکسجین – واتە نزییکەی ( ١:١ ژمارەکان تەواو بەهۆی هەڵەی تاقییکردنەوەی لە دیارییکردنی کێشدا نیین ) بە واتایەکی تر، ئەم ئاوێتەیە کاتێک دروست بوو کە یەک گەردیلەی نایترۆجین لەگەڵ یەک گەردیلەی ئۆکسجین تێکەڵ ئەبوو – بە دوای قانونی مەزنتریین سانایی. بە بەکارهێنانی هەمان رێگە بۆ دوو ئاوێتەکەی تر لە خشتەی ١ ، یەکێک لەوانەیە بگەنە ئەو ئەنجامەی کە ئۆکسیدی نایترۆجین بە دوو گەردیلەی نا یترۆجین و یەک گەدیلەی ئۆکسجین دروست بووە، هەروەها ئەو گازە نایترۆجینە لە ئەنجامی
تێکە ڵکردنی یەک گەردیلەی نایترۆجین لەگەڵ دوو گەردیلەی ئۆکسجین دروست بووە . ئەتوانن عەمەلییەن تەطبیقی ئەم قانونە بکە ن.

لە ساڵی ١٨٠۴ دالتۆن رایگەیاند کە دوو هایدرۆکاربۆن گوێڕایەڵی قانونی چەند رێژەیەک بوون: گازی هایدرۆجینیی بەکارهێنرا – کە
ئێستا پێی ئەگوترێت میثان ” – لە یەک گەردیلە کاربۆن و چوار گەردیلە هایدرۆجین دروست بووە. هاوکات، گازی ئۆلیفانت کە ئێستا پێیئەگوترێت
” ئیثین ” – لە دوو گەر دیلەی کاربۆن چوار گەردیلەی هایدرۆجین دروست بووە. لە ساڵی ١٨٠٨ ، ویلیام هاید وۆڵستۆن -١۷۶۶(

١٨۲٨) هەروەها رایگەیاند کە زۆرێک لە ئەنجامەکانی دەربارەی شیکردنەوەی ئەو خوێیانەی لە کاردانەوەکانی بێلایەنکردند بەدەستیان هێناوە، ئەتوانرێت روون بکرێتەوە بە بەکارهێنانی ئەو قانونەی پێشنیارکراوە لەلایەن داڵتۆ ن.

————-

سەرچاوە

The Development of Dalton’s Atomic Theory as a Case
Study in the History of Science: Reflections for Educators
in Chemistry
He´lio Elael Bonini Viana Æ Paulo Alves Porto
Published online: 4 February 2009
_ Springer Science+Business Media B.V. 2009

پێوەری کاتی ژیان و تەمەن ڕێژەیی یە. چی دەبەخشین بە ژیانی خۆمان و هاوچەشنەکانمان لە مرۆڤ و لە هاوچین و هاوخەمەکانمان ئەوە دیاری دەکا کە چەند بە ڕاستی ژیاوین و کاتی تەمەنمان چۆن پێواوە؟
لە تەموزدا لە لەندەن لە مارکسیزمی ٢٠٢٣ بووین، لەگەڵ گۆنا سعیدی هاوژینم، چووبوین چۆمسکی ببینین کە لە تەمەنی ٩٤ ساڵیدا کۆڕی جەماوەری دەگرێ، کە هاوڕێیانی پارتی کرێکارانی سۆشیالیستSWP ڕێکیان خستبوو. ئەو بڕیار بوو باسی قڵشتی ئیمپریالیزمی ئەمریکا بکا، کە بەداخەوە بەهۆی ناساغیەوە چۆمسکی بە هاوژینەکەی وت ناتوانێ بێتە ئەو چەندین هۆڵەوە کە سەدان کەس چاوەڕێی ئەو بوون. بەڵام هەمومان جگە لە تەندروستی ئەو هیچ شتیكی ترمان بەلاوە گرنگ نەبوە و گرنگ نەبوو کە چەند لەسەرەی چوون بۆ کۆڕەکە وەستاین یان خود چەند چوەڕیمان کرد کە بێت و بەپێچەوانەوە هەموو ڕێز و خۆشەویستیمان بۆنارد کە تەندروست باش بێت تاکو لەناو کۆڕی چینەکەیدا بمێنێتەوە و بژی و تەمەنی درێژ بێت. بەخۆشحاڵیەوە تا ئەم ساتەش چۆمسکی خەریکی ژیانە بەخشندەکەیەتی.
دەیڤید هارڤیش تەمەنی ٨٧ ساڵە و ڕۆژێکی تر، لەهەمان بەرنامەی مارکسیزمی ٢٠٢٣دا، باسی گەشتێکی لەگەڵ کتێبی “گرۆندرێسە” ی مارکسی بۆکردین. خۆشحاڵ بووین کە تەمەن ڕێگر و باسێکی نەبوو لەوەی هەموو پێکەوە گوێ لە وشە بە وشەی تۆتاڵێتی و گشتتگیری پرۆسەی بەرهەمهێنانی ژیانمان لە سایەی سەرمایەداریدا بگرین و بەدوای وەڵامەوە بین بۆ ئەو کیشانەی ئەم سیستمە چەوسێنەرە بۆ ژیانی ئێمە و نامۆبوون لە ژیان و ئازادیەکانمان دروستی کردوە. بەردەوامی هارڤی لەم شیکردنەوەی تیۆری مارکسدا بە دەیان ساڵ پێمان دەڵێ ژیان و تەمەن مانای ئەوەیە کە ئێمە چەندە خەریکین ژیانێکی باشتر بۆ خۆمان دروست دەکەین و ڕۆژانە هەوڵی بردنە سەری ئاستی وشیاری و یەکگرتوبونمان و کۆبونەوەمان لەدەوری یەکتر دەدەین. کۆبونەوەی ئەم هەموو خەباتکارەی چینی ئێمەی کرێکاران لە لەندەن نیشانی دەدا کە دڵی ئەم خەبات و ئومێدە چەندە “گەنجە”.
لەم هەفتەیەشدا هەواڵی تێکچوونی تەندروستی هاوڕێ سەلام عەبدوڵامان بیست و هەموو دڵمان لای بوو. بەڕاستی هەموو دڵمان لای ئەم ئازیزانەمانە بەهۆی کاتی تەمەن یان وەک هاوڕێ سەلام کە نیگەرانی تەندروستی ئەوین.
بەڵام ئەگەر ئەم ٣ مرۆڤە کۆمۆنیست و خەباتکارەی مرۆڤایەتی چەوساوەی ئەمڕۆ سەیربکەیت دەبینی کە ئەو کاتەی ژیانی ئەوان چەندە ڕێژەییە کە تەمەن بۆیان دیاری دەکا! هەموو کاتێکی تەمەنیان گرنگ و چالاکە چونکە ئەم جۆرە مرۆڤانە لە بەرهەمهێنان و خەباتکردن بۆ باشترکردنی مرۆڤە چەوساوەکان ناوەستن. ئەمە لە ڕاستیدا تایبەتمەندی چینی کرێکارە کە بە ناچاری ناتوانن لە ژیاندا لە بەرهەمهێنان بوەستن. بەڵام کاتێک ئەم کارە نەک بۆ ناچاری ژیان بەڵکو بۆ باشترکردنی ژیانمان و خۆشکردنی ژیانمان دەکەین، ئەوسا ئەم هەموو ڕۆژە لە کاری بەرهەمهێنەرانەمان مانایەکی تر بە ژیان و کاتی تەمەن دەدا. ئەو کات ئێمە لە تەمەنی خۆماندا “پیر” نابین ،بەمانا لۆجیکیەکەی، نەک فیزیکیەکەی، چونکە هێشتا بەرهەم دەهێنن و خەبات دەکەین لە پێناو ژیانێکی باشتردا.
چۆمسکی بەرهەمەکانی لە بواری زمانەوانی و شیکردنەوەی سیاسەتی ئەمریکا و دەوری دەزگاکانی دەسەڵاتی سەرمایەداریدا. دەیڤید هارڤی دەیان ساڵ کارکردن لەسەر شیکردنەوەی تیۆری زێدەبایی و پرۆسەی بەرهەمهێنانی سەرمایەداری بەو جۆرەی مارکس کاری لەسەر کردوە. سەلام عەبدوڵاش بە کاری هەرەوەزی لە خانەقین بۆ دروستکردنی خانویەک یان پێداویستیەکی ناوماڵ بۆ ماڵە کرێکار و هەژارێک، کار بۆ پرۆژەیەکی خزمەتگوزاریوەک خەستەخانەی کۆرۆنا یان ناشتنی نەمامێک بۆ پاراستنی ژینگە. هەمومان بە هیوای تەندروستی باشین لە ئێستادا بۆ هاوڕێ سەلامی ئازیزمان.
هەر یەک لەم هاوڕێیانە بەپێی توانای خۆیان وەک ئەندامێکی چینی کرێکار و کۆمەڵگەی مرۆڤایەتی خەریکی جۆرێک لە ژیانێکی بەرهەمهێنەرانەن بۆ باشترکردنی هەلومەرجی ژیانی مرۆڤەکان. ئەم جۆرە مرۆڤانە پێمان دەڵێن کە پێوەری تەمەن واتە ئەو کاتەی ئێمەی مرۆڤ هەست بە بونی خۆمان دەکەین کە دەتوانین شتێک بۆ ژیانی خۆمان و گەشەپێدانی توانا و تێگەیشتنمان و ئازادیمان بکەین. ئەم جۆرە مرۆڤانە مانا بە ژیان دەبەخشن و لای هەمومان جوانی دەکەن و لەو دیو ژمارەی ساڵەکان و توانای فیزیکیەوە بەردەوامی ژیانی ڕاستەقینەمان نیشان دەدەن. چینی ئێمە سەدان و هەزاران نمونەی لەم جۆرە مرۆڤانەی هەیە هەربۆیە ئومێدمان بە ئایندەی کۆمەڵگەیەکی مرۆڤایەتی دوور لە ستەم و چەوسانەوەی سەرمایەداری هەیە.

بەدوای دوو دانیشتنی ئەم دواییانەی نێوان پارتی و یەکێتی، هیچ هێمایەکی ڕۆشنیان نەدا بەدەستەوە، کە بۆچی ڕێنەکەوتن و لەسەر چی ڕێنەکەوتن. باڤڵ بەجۆرێک پەرچەکرداری خۆی نمایشکرد و ئەوەی ڕاگەیاند کە یەکێتی کۆڵ نادات، یەکێتی مێژووە، یەکێتی هێزە…، ئەم جۆرە لە گوتاردان، نائارامی و بێئاکامی ئەو لایەنە نیشان ئەدات، کە نەیانتوانیەوە لەو دانیشتنانەدا هاوسەنگی ڕاگرێت و دەستکەوتێک بۆ مەرامە سیاسیەکەی بەدەست بهێنێت. بەجیا لەوەی کە ئەو دانیشتنانە، بێڕێزی پارتی بەرامبەر سەرکردایەتی یەکێتی پێوە دیار بو، چونکە لەلایەک ناهاوسەنگی لەو دانیشتنانەدا دەبینرا، بە ئامادەنەبونی کەسانی سەرەکی لە بنەماڵەی بەرزانی، لەلایەکی ترەوە ئاکامی دانیشتنەکە وەها وێنا دەکرا، کە یەکێتی ڕۆشتبێت بۆ تکاو ڕجاو داخوازی، پارتیش هیچ بەڵێنێکیان پێ نەدابن.
ئەوەی بۆ هەمولایەک ڕۆشنە لەسەر ئەو بنەمایەی پارتی و یەکێتی وەک هێزی میلیشیا، بەدوای جەنگی کەنداو، هەلی ئەوەیان بۆ هەڵکەوت باڵادەستی خۆیان بەسەر کوردستاندا دابمەزرێنن، بە ئاستی پێگەو نفوزی سیاسیان هەر لایەکیان، کوردستانیان کردە دوو ناوچەی زەردو ناوچەی سەوز، کەدواتر توانیان بە داگیرکاری و قۆرخکردنی سەروەت و سامانی کوردستان، وەک دوو کۆمپانیای زەبەلاح، جەردەیی و تاڵانچێتی و سەرمایەگوزاری و بازرگانی و قاچاخچێتی .. دابمەزرێنن، بە گەورەترین کەڵەکەی سەرمایە توانیویانە لە گەنجینەکان و بانکەکاندا پارەیەکی بێشومار هەڵچنن.
بۆ پاراستنی بەردەوامی لە تاڵانچێتی و سەرمایەو سەرمایە گوزاری، هێزە میلیشیاکانیان بەشێوەیەکی فراوانتر و زیاتر گەورەکردنەوەو پڕچەککردنی هێزەکانیان دامەزراوترکرد. هەروەها خەرجیەکی بێشوماریان بۆ هێزی چەکداری ئەنجامداوە. بەڵام یەکێتی نیشتمانی تەنها لە ناوچەی سەوزدا ناوی هێزە، لەدەرەوەی ئەو ناوچەیە نەیتوانیوە و ناتوانێ مەترسی بێت بۆ سەر هیچ هێزێکی تر! یان ئەتوانین ئەوەش بڵێین کە نەیتوانیوەو ناتوانێ بەڕەنگاری هەر هێزێک بێتەوە گەر هێرش بکەنە سەری! هێزێکە بۆ گیانی دانیشتوانی ناوچەی دەسەڵاتی خۆی تائێستا بە توانایە، جا ئەمەش تاچەند دەخایەنێ، پەیوەندی بە هاوسەنگی هێزی ڕێکخراوبونی ناڕەزایەتی جەماوەریەوە هەیە.
ئەوەی پێویستە لەو گوتارەی باڤڵدا ئەنجام گیری لێبکەین، کێشەکە لەوەدانیە بسەلمێنرێت یەکێتی هێزە یا هێز نیە، مێژووە یا مێژوو نیە، بەڵکو سەلماندنی پرۆسەیە کە باڤڵیش لەم گوتارەیدا دوپاتی دەکاتەوە، مانای ئەوەیە دەسەڵات لە کوردستاندا دەسەڵاتی حزبی میلیشیایە، واتە دەسەڵاتی سیاسی لە کوردستاندا بەزۆنی زەردو سەوزەوە دامەزراوەیەکی حکومی سەقامگیرو چەسپاو نیە و نابێت.
ئەمەش حاڵەتی ئەو سەرگەردانیەی دۆخی کوردستانە و سەپاندنی دیفاکتۆی دەسەڵاتی حزبی میلیشیاییە، مێژویەکی وەها تەڵخ و نابەجێیە، کە پەیوەندە بە چۆنیەتی بنەمای رۆڵ و هەڵسورانی سیاسی پارتی و یەکێتیەوە، جەلال تاڵەبانی و بارزانی دامەزرێنەری نمونەی ئەم سونەتەن لە هێز، کە ئێستا باڤڵ شانازی پێوە دەکات و شانی پێوە بائەدات. ئەو هێزە چەکدارەی کە هەرگیز نەیتوانی و ناتوانێ ببێتە دامەزراوەیەکی حکومی و دەوڵەتی، وەک هەردامەزراوەیەکی تر لە بەڕێوەبردنی کۆمەڵگەدا، بۆیە ئەم جۆرە لە مامەڵە بە دەسەڵاتی سیاسی نەک هێزە سەربازیەکەی، بەڵکو نەیانتوانیوە هیچ دامەزراوە و وەزارەتێکیش مەرکەزی و جێگیر بکرێت.
باڤڵ و تەواوی بنەماڵەی تاڵەبانی و بنەماڵەی بارزانی، نان بە زەبری هێزی چەکداری دەخۆن، لەسەر حسابی زەحمەت و ڕەنجی ملیۆنان ئینسانی کرێکار و زەحمەتکێش و خەڵکی ستەمدیدە و بەهێزی چەکداری سەروەت و سامانی کوردستانیان قۆرخ کردووە ئەمە ئەو هێزانەیە کە جێگای شەرمەزارین، نەک شانازی! ئەم هێزانەن کە لەگەڵ کۆتایی دەسەڵاتی خاوەنەکانیان، هەڵدەوەشێن و هەزاران چەکدار وێڵ و سەرگەردان و بێکار دەکەن.
باڤڵ لەم توڕەیی و پەرچەکردارەدا، دانی بەوەداناو ئاشکرای کرد کە یەکگرتنی هێزی پێشمەرگە، بانگەوازێکی پوچ و بێبنەمایە، چونکە هێزەچەکدارەکانی بزوتنەوەی کوردایەتی تەنها تایبەتە بەو حزب و لایەنانەی چەکدارەکانیان بۆ پارێزگاری خۆیان دامەزراندووە. ئەو هێزانەی لە یەکەم هەنگاودا فریاکەوتن دەست بەسەر کۆنترۆڵی سنورەکاندا بگرن و هەناردەی قاچاخچێتی و باج و گومرگ بکەنە داهات و دەستکەوتێکی بێسنور. پارتی و یەکێتی هەریەک بە سنورێکەوە گیرسانەوەو دامەزران، کە تائێستاش بە ناشەفافترین داهات پێناسە دەکرێت، بە جیا لە بازرگانی و قاچاخچێتی بەنەوتەوە.
ئێستاش ئەو هەوڵانەی بۆ بچوککردنەوەی قەوارەی هەرێم لە ئارادایەو پارتی و یەکێتی لەبەرامبەر قەیرانێکی سیاسیدا گیریان کردووە، هەرلایەکیان لە هەوڵی ئەوەدان چۆن هێزەکەی لە بەرامبەر ئەو قەیرانەدا بپارێزێت، بۆ ئەم خۆپاراستنەش پاشقول لە یەکتری دەگرن. ئەم بارگرژیەی ئێستای نێوان پارتی و یەکێتی ئاکامی ئەو نارۆشنی و قەیرانەیە کە ئاسۆی ئایندەی حکومەتی هەرێمی خستۆتە ژێر پرسیارەوە، بۆیە شێوازی شانازیکردن بەو هێزەی، کە لەژێر هەڕەشەی بەرتەسکبونەوە یان لەناوچوندایە، هەڵچونێکی بێماناو و گوتارو تورەبونێکی کاڵفامانەیە.

زۆرجار لەتەماشای دیمەنی کەناراوەکان و بیستنی دەنگ و هاژەی شەپۆڵی دەریاکانەوە تێدەگەی هاوشێوەی چریوەی باڵدارێک هەموو شتێک ئاوازێکی هەیە بەڵام هەموو کەسێک نایبیستێ تەنها ئەوانە نەبن کۆڵێ خەم و ژان وەکو بەستەڵەکی ناودەریاکان لە غەرقی حەسرەتی وەرزی غوربەتەوە ئەبن بە نۆتی مۆسیقایەکی بێ ناونیشان. زۆرن ئەو مرۆڤانەی لەهەر تێڕامانێک یادگاکانیان لەناو ئەلبومی یادەوەریەکاندا تنکۆک تنۆک ئەتوێنەوە و ئەرژێنە دەریاچکەی ژین و مەرگێکی نادیار ، وەکو ئەو دایکەی دوای لەدەستدانی کۆرپەکەی هەرکاتێک بۆ کۆکردنەوەی پارچەشکاوەکانی تابڵۆی ژیان بگەڕێ پێویستی بەبیستنی ئاوازێکی هێمن و لەسەرخۆیە تاوەکو دەستی لەسەرسینگی دانێ و هەست بە ترپەکانی دڵی بکات کە خەریکە هێدی هێدی ناخی خۆی ئەخواتەوە.

سەیرە! گەرچی ڕۆژمێری ڕۆژگارەکانی ئەم سەردەمە هەرچەند زۆرچێژبەخشیشبن، بەڵام هێشتا یەک تاقە ڕۆژی ڕەش بەسە کەتەواوی ژیانت ئاڵودەی تاڵی و خەم و زام و ئازار وژانکات، بۆیە زۆرن ئەودیمەنانەی ڕوێک ئارامبەخش و ڕوەکەیتر ئەو هەستانەت بیربخاتەوە کە هەمیشە یادەکان ئاوازێکی خەمناکن لە ناخی مرۆڤدا ڕەنگە تەمەنێک و زەمەنێک بووبن بەچیرۆک و بەسەرهاتێکی تراژیدی، کەنەهیچ ووشەیەک ئەیانخاتەگۆ و نەهیچ زمانێک ئەیانکاتە ووتە و نەهیچ پێنوسێک ئەیانخاتە ڕستەو ئەیاننوسێتەوە؛ تۆبڵێی دیمەنی تراژیدیای ئەنفال و کاریگەری شاڵاوی مەرگەساتی نەتەوەیەک چەندە زامێکی قوڵ و دژواربێت کەهەزاران خەونی لەگۆڕنراو هیوای هەزاران ئازادیخوازی زیندانی کراو هاواری هەزاران دایکی جەرگبڕاوە بەزیندوویی بوون بەسیمای هەزاران گلکۆی گۆرستانێکی بێ ناونیشان!

لەیەکێک لەسەربردەکانی ئەم تراژیدیایە ئەوەیە، خۆم گوێبیستی بووم دەگێرنەوە؛ لەجێگای پاشماوەی بەجێماوی چەند بەڕووێک لەگیرفانی ئەنفالکراوێکدا داربەڕووێک لەبیابانی جنوبی ئیراقدا ڕوواوە و بووە بە درەختێک، دەبێ لق و قەدی ئەم دارەبەڕووە لەسەردڵی کراسی چ زیندەبەچاڵکراوێکەوە سەری بڵندی بەرەودەرگای ئاسمانی پەروەردگارەوە دەرهێنابێت ولە گەڵ ڕەگ و ڕیشەی ئاوێتەی دەماری دڵی چ بێ تاوانێکەوە تێکئاڵاوبێت ! دەبێ دیمەنی ئەم درەختە لەم بیابانە مرۆڤکوژە ناونیشانی چ تاوانێکی بەدکرداربێت، دەبێ ناونیشانی پەیامی ئەم چیرۆکە لە دووتوێی کام پەرتووک و نامەی نمایشی دەستی چ سینەماکارێک وونکرابێت، دەبێ گێڕانەوەی ئەم بەسەرهاتە زمانی چ دیپلۆماتکارێکی لەگۆخستبێت کەهێشتا هێندە بێرەحمانە چەرخی فەلەک بەدەوری سال و زەمەنی کاتی روداوەکە دەسوڕێنەوە بەڵام هێشتا هاواری دوعای بەرۆکی هەزارن دایکە شەهیدی بێناونیشان بەرەودەرگای توڕووەبوونی ئیلاهی لەکڵپەی جەرگی ناخێکدا هەر لەسوتاندان..

بەداخەوە کورد دوای چەندین بەسەرهاتی هاوشێوەی تراژیدی و مەرگەساتی ناخ هەژێن لەم کاتەشدا هەر سوغرەکێشی عەجەم و تورک و عەرەبی ڕەگەزپەرستە بۆیە تا ئەمان بمێنن سوپای دوژمن چیتر لەودیو سنورنین ئەوان لێرەن لەناو ماڵ و گەڕەک و کۆلان و شارو شارۆچکە و بەناو دڕامای تیڤی ناوخۆیی و خوێنی میللەتدا دەسوڕێنەوە. ئەوان ئەگەرچی جاران پێویستیان بەڕێگایەکی دوور هەبووە تاسنوری حەرەمی شورای شێخ و بەگ و ئاغاکانی بابان و گەرمیان وسۆران و بادینانەوە تێکبشکێنن، بۆفراوانکردنی سنوری فەرمانڕەوای جاشایەتی و داردەست و بەکرێگیراوی دوژمن هەمیشە بۆ مانەوەو بەهێزکردنی خۆیان لەئەشکەوت و بیابانێکی دورەدەستەوە پێویستیان بە شۆڤل و چەند مەترە چاڵێک هەبووە.

بەڵام ئێستا بە تەکنەلۆژیای سەردەم پرۆسەی شاڵاوی ئەنفال لەڕێگای چاوساغی درۆنی تورکی و سیخوڕی موشەکی ئێرانی لەناو جەرگەی شارو گوندو لادێدا هەن ، بەجۆرێک وەها تێکەڵی شادەماری دڵ و ئاوێتەی خوێنی ڕۆڵەی کوردبوونە، تەنانەت لەناو خاک و ئاو هەوای نیشتیمانی خۆتدا لەسەرو ماڵت دڵدنیانەبی و لەترپەی دڵ نزیکترن دەتوانن لەچرکەساتێکدا لەکاتژمێری سفر بەیەک کلیک ترپەی دڵی دەیان دایک بوەستێنن و جەستەی دەیان ڕۆڵەی ئەم نیشتیمانە بەرچاوی سەدان کورددا بسوتێنن و ئازارێک بخەنە دڵی منداڵ و کەسوکاریان تائەبەد ساڕێژبوونی نەبێت و برینێک لەسەر جەستەی نیشتیمانێک واڵادەکەن کە قوربانی دەستی ژەمێک نانی نامەردی کوڕە کوردێکی خۆفرۆشبێت! بۆیە لەم سەردەمە و لەئاست ئەم تراژیدیایە باشتر لە دەنگ هەڵبڕین دەبێ بێ دەنگی هێمای ئازاری ئەدای زمانی چ دەربڕینێکی پڕسۆ بێت…

گەشتیار مەحمود – کەنەدا
•

هه‌ندی جار ده‌مه‌وێ راکه‌م هه‌ندێ جاریش رێکه‌م، له‌وه‌ ده‌ترسم به‌ رۆیشتن نه‌گه‌م، به‌ غاردانیش خۆم له‌ بیرکه‌م، بۆیه‌ هه‌میشه‌ حه‌زم له‌ ڕامانه‌، سه‌یری راکردن و رۆیین که‌م، له‌ مێژه‌ ده‌مه‌وێ شتێک بڵێم نه‌مگوتبێ، گوێ رادێرم گوێم له‌ بانگی ئازادی بێ و گوێم لێنه‌بووه‌و گوێم لێنا‌بێ، مرۆڤ له‌ مێژه‌ له‌ گۆتن بۆته‌وه‌و هیچ ناڵێ، گوێی له‌ هه‌نگاوه‌کانی خۆی نیه‌، نه‌ راده‌کاو نه‌ ده‌ڕوا، له‌ جه‌نگه‌ڵێکی خامۆشدا خه‌وتووه‌و ئازاره‌کانی خۆی ده‌خوا،
ئاڵووده‌ بووه‌ به‌ خه‌وتن، ده‌ڕواو راده‌کا، رۆیین و راکردنت بێ کۆتایه‌ له‌و جه‌نگه‌ڵه‌ خه‌وتوودا، مرۆڤ له‌ خه‌وتندا ته‌نها ته‌م و خه‌ون و ته‌رمه، له‌ ناو خه‌ون و ته‌رم و ته‌می تۆ دام، تارمایه‌کم خۆم نابینم و نابینرێم،
ته‌م بتبینێ و نه‌تبینێ با‌،
ته‌رم و خه‌ونیش چرایه‌که‌ بۆ کۆره‌،
ژوورێکم گه‌ره‌که‌ له‌ تارمایی، ته‌م دایپۆشیبێ و له‌ بینین به‌ دوور، هه‌نگاوه‌کانت رێی پێنه‌که‌وێ، وه‌ک ئه‌مڕۆ ون، خۆشنییه‌ له‌ ناو خه‌می خۆم و خه‌وتنی تۆدا ئاره‌زووکه‌م تارمایی بم، بخه‌وم و خه‌ون و ته‌رم و ته‌مبم،
له‌و جه‌نگه‌ڵه‌ خه‌وتووه‌دا گوێم له‌ ده‌نگی خۆم نیه‌، مردنێکی سارده‌ مرۆڤ، مردووی ئێره‌ رۆین و راکردنت جوان نیه‌، ده‌خۆیی و ده‌ڕی، ئاگات له‌ ژیان نیه‌ و ناخت گۆڕه‌ و خۆت ناشتووه‌،
بیری پێش مردنی مرۆڤ ده‌که‌م
جاران مرۆڤ جوان بوو
بیری جوانی خۆم ده‌که‌م
خه‌فه‌ت له‌ ئه‌مڕۆی تۆ ده‌خۆم
خۆمم لێ ونبووه‌
تارمایی و ته‌میت له‌ داهاتووش نابینرێم،
ئازارت گه‌وره‌تره‌ له‌و جه‌نگه‌ڵه‌ سارده‌
ساردتریت له‌ مردن
پێش مردن ژیان هه‌بوو
بیری ژیان ده‌که‌م
پێش ژیان مردن نه‌بوو
زووتر گوێم له‌ مردن نه‌بوو
بیری ژیان ده‌که‌م
زووتر مرۆڤ خه‌ونی بچووک نه‌بوو
سارد نه‌بوو خه‌ونی
بیری خه‌ونی جوانی ده‌که‌م
باوه‌شی گه‌رمی
بیری خاوێنی مرۆڤ ده‌که‌م
جاران مرۆڤ پیس نه‌بوو
ته‌رم و ته‌م و گۆڕ نه‌بوو
پێش مردن ژیان هه‌بوو
بیری ژیان ده‌که‌م
بووه‌سته‌ مرۆڤ دابه‌زین هه‌یه‌

ژیان پووشێکی بچووک
كردوومانە بە کێوێک
ژیان ناوێکی بە دەما نەهاتوو کە خوورانومانە
ژیان نیە
جگە لە نمە نمی بارانی بەهاران
ژیان نیە
جگە لە دیدەنی یار
ژیان نیە
جگە لە “بە خۆشەویستی” قسە کردن
دەنا هەر دڕک و داڵە
ئەوەنەی ئەتوانی، بۆ خۆت بژی
ژیان تاقی کردنەوەیەکی بەر فراوانی لێڵە
دەیان گەڕەک و پشتی گەڕەک
و
بە ئەندازەی “تەمەن” ێک بیابانە
لەم دەرفەتە کەمە:
چیمان کرد و ئەبوایە چیمان بکردایە..

#

…..بەلەمێک دروست ئەکەم
بەدەم ئاوەوەی ئەیەم
لە پشتی دەریاکەوە شارێک هەیە
پەنجەرەکان کراوەن
كۆتری سەربانەکان
ئەڕواننە هۆشمەندی ئینسان
مەچەکی هەر دە ساڵانێک نموونەیەکی “زانایی”یە
شارنشینەکان وەک دیوارێکی گڵ ئەبینرێن
كە بە بڵێسەیەک
بە خەوێکی خۆش
خاک ، مۆسیقای هەستی تۆی گوێ لێ یە
و
دەنگی باڵندە ئەفسانەییەکان
لەگەڵ “با” دێ
پشتی دەریاکە شارێکە
پانتایی خۆر تیایا
وەک چاوی ئەوانەی لە کازیوەیا
بە خەبەر یەن ، بەرینە
شاعیران میراتگری
ئاو.. و دانایی ..و ڕووناکین
لە پشتی دەریاکەوە شارێکە
ئەبێ بەلەمێک دروست بکرێ

ڕەنگێک نیە لە گەڵما بڵێ :
ئارام بگرە
کازیوە کەمێکی ماوە هەڵبێ
هەردەم گوێم لێیە ،
كە دڵم پێم ئەڵێ :
ئای لەم شەوە….چەن تاریکە
پێکەنینی کێ
خەندەی کێ فێنکایی بە سنگ ئەبەخشێ..؟
ئەبێ کام دڵۆپ
بخەمە دەریاوە..؟
بە کام بەردا هەڵئەواسرێم..؟
وەک ئەوەی شەوێکی “شێ” یاوی بێ
كەسانی تریش غەمناکن
غەمی من دەریایەکە
غەمی خودی غەمبارییە

**سێ کۆپلەی ” سهراب سپهری”

وەرگێڕانی : پشکۆ ناکام
“”””””””””””””””
ژیان پووشێکی بچووک
كردوومانە بە کێوێک
ژیان ناوێکی بە دەما نەهاتوو کە خوورانومانە
ژیان نیە
جگە لە نمە نمی بارانی بەهاران
ژیان نیە
جگە لە دیدەنی یار
ژیان نیە
جگە لە “بە خۆشەویستی” قسە کردن
دەنا هەر دڕک و داڵە
ئەوەنەی ئەتوانی، بۆ خۆت بژی
ژیان تاقی کردنەوەیەکی بەر فراوانی لێڵە
دەیان گەڕەک و پشتی گەڕەک
و
بە ئەندازەی “تەمەن” ێک بیابانە
لەم دەرفەتە کەمە:
چیمان کرد و ئەبوایە چیمان بکردایە..

#

…..بەلەمێک دروست ئەکەم
بەدەم ئاوەوەی ئەیەم
لە پشتی دەریاکەوە شارێک هەیە
پەنجەرەکان کراوەن
كۆتری سەربانەکان
ئەڕواننە هۆشمەندی ئینسان
مەچەکی هەر دە ساڵانێک نموونەیەکی “زانایی”یە
شارنشینەکان وەک دیوارێکی گڵ ئەبینرێن
كە بە بڵێسەیەک
بە خەوێکی خۆش
خاک ، مۆسیقای هەستی تۆی گوێ لێ یە
و
دەنگی باڵندە ئەفسانەییەکان
لەگەڵ “با” دێ
پشتی دەریاکە شارێکە
پانتایی خۆر تیایا
وەک چاوی ئەوانەی لە کازیوەیا
بە خەبەر یەن ، بەرینە
شاعیران میراتگری
ئاو.. و دانایی ..و ڕووناکین
لە پشتی دەریاکەوە شارێکە
ئەبێ بەلەمێک دروست بکرێ

ڕەنگێک نیە لە گەڵما بڵێ :
ئارام بگرە
کازیوە کەمێکی ماوە هەڵبێ
هەردەم گوێم لێیە ،
كە دڵم پێم ئەڵێ :
ئای لەم شەوە….چەن تاریکە
پێکەنینی کێ
خەندەی کێ فێنکایی بە سنگ ئەبەخشێ..؟
ئەبێ کام دڵۆپ
بخەمە دەریاوە..؟
بە کام بەردا هەڵئەواسرێم..؟
وەک ئەوەی شەوێکی “شێ” یاوی بێ
كەسانی تریش غەمناکن
غەمی من دەریایەکە
غەمی خودی غەمبارییە

وەرگێران یانی وەرگێرانی ووشەیەک یان ڕستەیەک یان نووسراوێک یا کتێب لەزمانێک بۆ زمانێکی تر، یاخود بەشێوەیەکی گشتی بڵێین لەشێوەیەکەوە بۆ شێوەی تر هەروەها وەرگێران واتە پێویستی ئەو کۆمەڵگایە یا ئەو کەسانە کە پێویستانە ئینجا وەرگێران یەکێکە لە گرنگترین کاری وەرگێر کەسێک بێت بە باشی لەکاری نووسەری بزانێت هەروەها بەتەواوی شارەزایی ئەو زمانەش بێت کە نووسراوەکە وەردەگێرێت دەبێ بشزانێت چی وەردەگێڕێت دواتر دەبێ نووسەر پاش ئەوەی بە باشی شارەزایی نووسین و داڕشتن و شێوەکانی تری و پێداویستەکانی تری نووسەری بوو ئەوجا زمانی تری زانی ئەو جۆرانە ببنە وەرگێڕ نەک کەسێک خۆی فێری زمانی تر بکات دواتر ببێتە وەرگێڕ و بەهۆی وەرگێریش ببێتە نووسەر، یانی نووسەر ببێتە وەرگێڕ نەک وەرگێڕ ببێتە نووسەر

لێرەشدا پرسیارێک دروست دەبێ ئەویش ئەوەیە وەرگێڕەکان یان ئەوانەی بەرپرسن لەوە چی بکەن بۆ ئەوەی یاساو ڕێسا ئەمە ڕێک بێخن؟

یەکەم پێویستە وەرگێڕ ئاشنای ئەو نووسەرە بێت کە کتێبەکەی وەردەگێڕێت چونکە لەوانەیە نووسەرێکی باش نەبێت و هەڵەو کەم و کورتی زۆری هەبێت.

دووەم ئەگەر هاتوو کتێبێک یان نووسراوێک لەزمانێکەوە بۆ زمانێکی تر وەرگیرا بوو ئەوا وەرگێری ئێمە پێویستە ئەوە بزانێت ئایا ئەو وەرگێرەی ئەو کتێبەی وەرگیراوە وەرگێرێکی باشە و بەتوانایە یا کەسێکی بە شارەزاایی تەواوی نیە؟

سێیەم وەرگێران دەبێ بەپێی سودو پێداویستی کۆمەڵگا بێت نەک هەڕەمەکێ و بە ئارەزووی خۆیان کتێب وەرگێڕن.

چوارەم دەبێ وابکرێت ووردە ووردە کاری وەرگێڕان کەم بکەنەوە تا دەگاتە ئەوەی ئەو کتێبانەی گرنگن و دواتر خۆمان لەسەر خوێندنەوەی وەرگێردراوەکان لێهاتوو شارەزا بکەین و ببینە خاوەن بۆچوون و ڕای خۆمان.
پێنجەم دەبێ وەرگێڕان دەست نیشان بکرێت و کتێب وەرگێڕانێک تاقی بکرێنەوە هەروەها بەتەواوی کاری نووسەری و زمانەکەش بزانێت یانی دەبێ وەرگێڕ لە تاقیگە دەرچێت و تاقیگەیەکیش بۆ ئەمە دروست بکرێت.