ناونیشانی ئەم وتارە، ناونیشانی پەڕتوکێکی فەیلەسوفی بەنێوبانگی ئەڵمانی (فرێدریک نیتشە “نیچە”) یە، بەبێ ئەوەی کە ناوەڕۆکی ئەم وتارە هیچ پەیوەندییەکی بە ناوەڕۆکی پەڕتوکەکەوە هەبێت. لە بەشی چوارەمی پەڕتوکەکەدا ناونیشانێکی بەمجۆرە هەیە (هەتا کۆتایی پێنەهێنین، چۆن بەیانی؟ جیهانی ڕاستەقینە، خورافەیەک – مێژوویەکی هەڵە) وەرگێڕدراوە عەرەبییەکەی.
لە دەستەواژەی مێژوویەکی هەڵە، خەیاڵم ڕۆیشت بۆ مێژوویەکی درێژی خەبات و قوربانییدانی خەڵکی کوردستان “ئەوەی حزبخێڵەکانی کوردایەتیی بە شۆڕش و شۆڕشگێڕیی خۆیان ناوی دەبەن” کە زیاتر لە سەدەیەک دەبێت و دواتریش مێژووی ٣٢ ساڵەی دەسەڵاتدارێتیی و قەوارەی هەرێمی کوردستان. بەڕاست چ مێژوویەک بوو؟! ئەگەر داوەرییەکی خێرا و سەرپێی نەکەین لە ئاستییدا و قووڵتر و لە گۆشەنیگایەکی دیکەوە سەرنجی بدەین هەر ئاوا ئاسان نابێت ئەو ناونان و داوەرییەی تا ئێستا وەکو قەوانێک هەزاران بارە کراوەتەوە.
بیرکردنەوەیەکی جیاواز و پێرسپێکتیڤی جیاواز، مێژوویەکی هەڵە.
سەرنجڕاکێشە و ڕاتدەگرێت، “مێژوویەکی هەڵە”
دواتر لە ناونیشانی کتێبەکەوە “ئاوابوونی بتەکان”، کە ئێستا ناونیشانی ئەم وتارەشە، سەرنجم ڕۆیشت بەرەو ئاوابوونی حیکایەتەکانی دەسەڵاتدارێتیی لە هەرێمی کوردستان، ئاوابوونی ئەو بتانەی بۆ هەموو شتێک دروستیان کردبوون. لە ٣٢ ساڵ لەمەوپێشەوە هەر ڕۆژەی بەشیک لەو بتانە هەڵوەریوە. ئاوابوونی بتەکانی شۆڕش و شۆڕشگێڕیی، ئاوا بوونی بتی کوردایەتیی،. ئاوابوونی بتی دروشمە قەبەکانی دیموکراسیی، هەڵبژاردن، ئازادیی، پێکەوەژیان، یاسا و دادپەروەریی. ئاوابوونی بتی دنیا لە پشتمانە، ئاوابوونی حیکایەتی پێشمەرگە، شەهیدبوون و گیانفیدایی. ئاوابوونی بتی دەوڵەتی سەربەخۆی کوردستان و دەیان بت و حیکایەتی دیکەی دەسەڵاتدارێتیی حزبخێڵەکانی کوردایەتیی.
هەر کەسێک ئەو ڕاستییە سادەیە دەزانێت، کە دەسەڵاتدارێتیی لە هەرێمی کوردستان، دەسەڵاتدارێتیی سیاسییە پلە یەکەکانی حزبخێڵەکانی کوردایەتیی بووە نەوەکو دەسەڵاتدارێتیی خەڵکی کوردستان. بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا ئەگەر بپرسین ئایا لاوازبوون یان ئاوابوونی دەسەڵاتدارێتیی لە هەرێمی کوردستان لە کەیەوە و لە چییەوە دێت؟
جوبران خەلیل جوبران دەڵێت، مردن بە یەک جار ڕوونادات. بەڵکو هێواش و بە چەندەها جار ڕوودەدات. هەر خەمێک و ئازارێک مردنێکی بچووک و بەشیی “جزئی”ە، بە جیابوونەوە لە خۆشەویستێکمان بەشێکمان لێ دەمرێت، بە ڕۆیشتنی هاوڕێیەک بەشێکی دیکەمان لێ دەمرێت، بە مردنی ئازیزێک بەشێکیترمان لێ دەمرێت … هتد دواجار هەموو مردنە بچووک و بەشییەکان پێکڕا مردنە گەورە و گشتییەکە پێکدەهێنن.
هەر کۆمەڵگایەک پێویستییەکی حەیاتی بە ئەو دەزگا و عەقڵە قووڵە شیکەرەوە و ڕەخنەگرانە هەیە، کە جیا لەو چاوەی کۆمەڵگای تەماشای خۆی پێدەکات، چاوێکی دیکە بە کۆمەڵگا دەبەخشێت کە لە دەرەوەی خۆی سەرنجی ووردی دەدات. ئەو دەزگایانە و ئەو ناوەندانە بە عەقڵە بیرکەرەوە و سەربەخۆکانیانەوە، لە سەرووی ئینتیما لۆکاڵیی، ناوچەیی، ئایینیی، ئایدیۆلۆژیی و سیاسییەکانەوە ڕەخنەی کۆی کایەکانی کۆمەڵگا دەکەن، لە کایەی سیاسیی و سیستمی حوکمڕانییەوە بۆ کایەی ڕۆشنبیریی و کلتوریی، لە سیستمی پەروەردە و خوێندنی باڵاوە بۆ سیستمی تەندروستیی و … هتد. ڕەخنەکردنی هەر کایە و بوارێکی دەزگایی و ئیداریی کۆمەڵگا جگە لە هەوڵی پێبەخشینی ئەو چاوەی دیکە بە کۆمەڵگا و بە خودی ئەو کایە و بوارە بۆ بینینێکی ڕاستەقینەی خۆی چیدیکە نییە.
هەموو سیسستمێکی حوکمڕانیی لە ڕێگای ئەو ناوەند و دەزگایانە و ئەو عەقڵە بیرکەرەوە و ئاگاییە ڕەخنەکارەوەیە، بەردەوام چێکی خۆی دەکاتەوە و هەمیشە ئەو ئەگەرەی بەرەو هەڵدێر و هەڵەی گەورەی دەبات، لاوازتر و بچووکتر دەکاتەوە.
دەسەڵاتدارێتیی لە کۆمەڵگای ئێمەدا لەسەر نەریتێک دەژی، نەریتی ڕەتکردنەوەی چاوی دەرەوە و ڕەخنەکانی، نەریتی نەبینینی ئەگەرەکان و نەریتی دژوەستانەوە بە ئازادیی و گۆڕان.ئازادیی لەسەر هەموو ئاستەکان و گۆڕانیش لە ئاستێکی قووڵ و ڕیشەییدا وەکو پڕۆسێسی پەرەسەندنی کۆمەڵایەتیی کۆمەڵگا. لێرەوە سیستمی حوکمڕانێتیی، خۆی پارێزەرێکی کۆنەپارێزیی چەقبەستوویی دەزگایی، کۆمەڵایەتیی و سیاسیی بووە.
ئەم دەسەڵاتدارێتییە نەوەکو بەوەوە نەوەستا کە بۆ هەر نووسینێک و وتارێکی ڕەخنەیی ڕۆشنبیران، هەر چالاکیی و میتینگێکی ناڕەزایەتی چالاکوانانی مەدەنیی و کەمپەینە جۆراوجۆرەکانی ڕێکخراوە مەدەنییە نێوخۆییەکان کۆمەڵێک لە کادێر و جنێونووسەکانی خۆی بە چەندین دەزگای مێدیایی جۆراوجۆرەوە تەرخان کردبوو بە ئێستاشەوە، بۆ سووکایەتیپێکردن، ڕیزکردنی تۆمەت و تەشهیر، بەڵکو دەستەیەکی لە ئاستی وەزارەتدا دامەزراند بۆ وەڵامدانەوە و ڕەتکردنەوەی بەردەوامی ڕاپۆرتە نێودەوڵەتییەکانی ڕێکخراوە جیهانییەکان و هەر ڕاگەیاندن و بەیاننامەیەکی کۆمەڵگای نێودەوڵەتیی کە سەرنج و ڕەخنەیەکی تێدا هاتبێت دەربارەی پێشێلکاریی مافە ئینسانیی، یاسایی و مەدەنییەکان، گەندەڵکاریی و ئەدای خراپی دەسەڵاتداران. ئەو ڕێکخراو و ناوەندە سیاسیی، کولتوریی، ژینگەیی و مرۆییە جیهانییانەی کە خۆیان بەشیک لە پاڵپشتیی و هێزی دروستبوونی دەسەڵاتدارێتیی لە هەرێمی کوردستان بوون.
لاوازبوون و ئاوابوونی هەرێمی کوردستان و دەسەڵاتدارێتییەکەی نە لە نووسین و ووتاری ڕەخنەکارانەی نووسەران و ڕۆشنبیرانەوە، نە لە خۆپیشاندانی چین و توێژەکان و کەمپەینی چالاکوانان و ڕێکخراوە مەدەنییەکانەوە، نە لە ناڕەزایەتی گشتییەوە لە مێدیا و سۆشیاڵمیدیاوە، نە لە حزبی سیاسیی ئۆپۆزیسیۆنەوە لە هەندێ قۆناغدا بە ئۆپۆزیسیۆنی پەرلەمانییشەوە و نە لە لێدوانی پەرلەمانتارانی بەغدا بۆ هەندێ مێدیای قەومیی عەرەبیی عێراقیی و نە لە سکاڵای پەرلەمانتارە کوردەکانی بەغداشەوە لەسەر دەسەڵاتدارێتییەکەی هەرێمی کوردستانەوە هاتووە و دەستیپێکردووە.
لاوازبوون و ئاوابوونی ئەم دەسەڵاتدارێتییە لە ٣٢ ساڵ لەمەو بەرەوە دەستیپێکردووە، ڕۆژ بە ڕۆژ و هەنگاو بە هەنگاو تا بە ئەمڕۆ دەگات کە خەریکە لاوازبوون و ئاوابوونی دەگاتە دوا قۆناغی کۆتایی خۆی.
لاوازبوون و ئاوابوونی دەسەڵاتدارێتییەکەی هەرێمی کوردستان لە ئەمانەی خوارەوە هاتووە، تەنها بۆ بیرهێنانەوە. ئەگەر دەسەڵاتداران، ماستاوچیی و ئینشانووسەکانیان بیریان نەماوە، ئەوا با بزانن خەڵکی کوردستان زۆر بە باشی هەمووی لە بیرماون و وەکو نەخشی سەر بەرد لە یاداوەریی خەڵکدا هەڵکۆڵراون. هەڵوەرینی بتەکانی دەسەڵاتدارێتیی کوردایەتیی و کەوتنی حیکاتەکانی، بەشبەش و ڕۆژ بە ڕۆژ لە ئەمانەی خوارەوە هاتووە:

• لە ئاودیوکردنی شۆفڵ و ئامێرە پیشەسازییەکانی کارگەکانی هەرێمی کوردستانەوە بۆ وڵاتانی دەوروبەر بە قاچاغ، بەشێکی لێ ئاوابوو
• لە دەستبەسەرداگرتنی خاڵە گومرگییەکان و مەرزەکان و بە حزبییکردنیان و بگرە بە بنەماڵەییکردنیشیان، بەشێک لە کەسێتیی و کاریزمای خۆیان دۆڕاند.
• لە شەڕی نێوخۆدا، بەکوشتدانی هەزاران ڕۆڵەی ئەم نیشتمانە و جەرگسووتانی دایک و باوکیان و بێباوک کردنی منداڵەکانیان تەنها بە میزاجی سیاسییە پلە یەکەکانی حزبخێڵە دەسەڵاتدارەکان، بەشێکیتری گەورەی پاڵپشتیی و خۆشەویستیی خەڵکیان بۆ خۆیان لەدەستدا.
• لە پێشلەشکرییکردنی سوپای وڵاتانی دەوروبەر و داگیرکەرانی کوردستان، بەشێکی گرنگی دیکەی قورسایی و پاکیی خۆیان لەدەستدا.
• لە پاڵپێوەنان و دەرگا بەڕوودا داخستنی بنەماڵەی شەهیدانی هاوسەنگەریان، لایەک لە مۆڕاڵ و بەهای خۆیان لێکەوت.
• لە فەرامۆشکردن و نەناسینەوەی کەمئەندامانی هاوسەنگەری خەباتیان، بەشێکی دیکەی وەفا و ئەمەکداریییان لێبزربوو.
• لە بێئەمەکیی و بێنمەکیی لە بەرامبەر ماڵە هەژارەکان و گوندەکانی کوردستان کە جگە لەوەی نان و خوانیان لەبەردەمی منداڵەکانیان هەڵدەگرت و دەیانخستە بەردەمی مەفرەزە و پۆلە پێشمەرگەکانی نیوە شەوان و بۆیان دەکردنە تێشوو و بۆیان دەپێچانەوە بۆ ڕێگا و دواتریش بوون بە سووتەمەنیی شۆڕش و خەبات بەوەی کە ماڵ و ژیان و گوندەکانیان سووتێنران ، خاپور و چۆڵکران، بەشێکی بەهاداریی دیکەی جوانیی، سادەیی و ڕەوایەتییان لەدەستدا.
• لە تێرۆرکردنی بەکر عەلییەوە لە سلێمانی، شاپور عبدالقادر، قابیل عادل، صلاح هەورامی و سەردەشت عوسمان لە هەولێر، سۆرانی مامە حەمە و د.عبدالستار طاهر شریف لە کەرکوک، ویداد حسین لە دهۆک و کاوە گەرمیانی لە کەلار بەشێکی زۆر گەورەی ئەخلاقی بەپرسیارێتیی و مرۆڤبوونیان دۆڕاند.
• لە سوکایەتیپێکردن، لێدان و گرتنی ڕۆژنامەنووسان و ڕاگەیاندنکارانەوە بەشێکی گەورەی دیکەی ڕۆحی سەردەمیانەی بەرپرسیارێتیی لە ڕێزگرتنی جیاوازیی و ئازادیی بیروڕایان لەدەستدا.
• لە چەند ساڵ زیندانییکردنی چەندین چالاکوان تەنها بەهۆکاری خۆپیشاندانی هێمنانە و مەدەنییانە بەشێکی گەورەی متمانەی نێوخۆیی و دەرەکییان لەدەستدا.
• لە تراژیدیای خانەنشیان لە سەرەی وەرگرتنی مووچەکانیاندا، چەندین جار بە دڵشکاوی و دەستبەتاڵیی گەڕانەوە بۆ ماڵەکانیان، پاڵەپەستۆی قرچە قرچی گەرمای هاوین و سەرما و سۆڵەی زستان و تا ڕاددەی بوررانەوە و لەهۆشخۆچوون و تەنانەت مردنیش، بەشێکی هەرە گەورەی دیکەی ئینسانییەت، پێزانین و وەفادارییتان لەدەستدا.
• لە بێزاریی زۆری خەڵک لە ئەو هەموو بازگەیەی نێوان شار و شارۆچکەکانی کوردستان، بەشێکی دیکەی بەرپرسیارێتیی لە دابینکردنی ئاسایش و ئارامییان لەدەستدا
• لە ئەو هەموو جیاکارییەی نێوان کادێر و ئەندامە حزبییەکانتان لە بەرامبەر هاونیشتمانییانی سەربەخۆی کوردستان لە هەر فەرمانگەیەک و دەزگایەکی حکومییەوە بیگرە تا دەگات بە وەزارەتەکان، بەشێکی دیکەی ڕۆحی بەرپرسیارێتیی لە مافی یەکسانیی هاونیشتانییانیان لەدەستدا.
• لە قۆرخکردنی بازاڕ و بازرگانیی و پڕکردنی کوردستان بە خۆراک و کاڵای خراپ و بێکواڵیتیی و بوونی کوردستان بە زۆنی باڵادەستبوونی نەخۆشیی شیرپەنجە و نەخۆشییە قورس و درێژ خایەنەکان، بەشێکی دیکەی بتەکانیان هەڵوەرین.
• لە فەرامۆشکردنی و بەرەو وێرانەیی بردنی کەرتی گشتی لە بواری تەندروستیی و ئەو هەموو سەنتەر و نەخۆشخانە ئەهلییە سێبەرەی لێپرسراوە تێرنەخۆر و چاوچنۆکەکان بە نرخی خەیاڵیی و قۆرخکردنی بازرگانی دەرمان و پێداویستی پزیشکی، ڕاستگۆیی و ڕەوایەتییان درزی گەورەی تێکەوت.
• لە خاوەندارێتییکردنی بەرپرسان و منداڵە کۆمپرادۆرەکانیان لە زانکۆی تایبەتیی و کۆرپۆرەیشنەکان، بتی بێتەماحیی، خۆنەویستیی و پارە نەویستییان بەتەواوی هاڕەی کرد.
• لە دیقە دیقپێکردنی مامۆستایان، فەرمانبەران، خانەنشینان و هەموو مووچەخۆرانی کوردستان لانیکەم لە ماوەی ١٠ ساڵی ڕابردوودا و ئەو هەموو پاشەکەوت و لێبرین و فەوتانی مووچەی تەواوە، ئیتر چییان لێمایەوە نەیدۆڕێنن!
• لە کردنی لایەکی هێزی چەکدار بە پاسەوانی خۆیان و خێزان و منداڵەکانیان، کردنیان بە پاسەوان و باخەوانی باخ و ڤێللاکانتان، ئیتر دەسەڵاتداران جگە لە بوونیان بە مۆتەکەیەک بەسەر ژیانی خەڵکەوە هیچیدیان لێمایەوە!
• لە داگیرکردن و دابەشکردنی هەر بە ئارەزووی خۆیان، هەرچی زەوی ناوشارەکان و تەنانەت دەوروبەری شارەکان و بەشێکی زۆری دەرەوەی شارەکانیش، جگە لەوەی بوون بە تاڵانکار و داگیرکار چیدیکەیان لێمایەوە!
• لە زەلیلکردنی یاسا و دادگاکانەوە بیگرە تا بە خوێندنی باڵا و بە نوقڵکردنی بڕوانامەکانی ماستەر و دکتۆرا دەگات. چییان لێپەیدابوو!
• لە دامەزراندنی ئەو ئمپراتۆرێتییە ئیعلامییانە لەسەر داهاتی گشتی کوردستان و بودجە زەبەلاحەکانیان و مووچەی قەبەی هەر کارمەندێکی ئاساییان تا دەگات بە مووچەی خەیاڵیی پێشکەشکار و بێژەرە زمان نەزانەکانیان و داهێنەرانی ڕستەی شێواو و ئاست نزم و تەعبیری تێکشکاو. چ بوونەوەرێکیان لێ خولقا!
• لە وەڵامدانەوەی هەر ناوەناوەی ڕاپۆرتەکانی ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤ، ئەمنستیی ئینتەرناسیۆنال، ڕۆژانەمەنووسانی بێسنوور، وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا و یەکێتیی و ئەوروپا … هتد، ناوهێنانیان بە ناڕاست و چەواشەکراو … هتد هیچ ڕاستیی و ڕاستبێژییەکیان لێمایەوە!
• لە سەرو برۆ تاشینی چەندین کەس، لێدان و زەلیلکردنی چەندینی تر لەبەر زوومی کامێرا و بڵاوکردنەوەی لە سۆشیاڵمێدیا، لێدانی پزیشک لەنێو حەرەمی نەخۆشخانە، لێدانی مەلا لە نێو حەرەمی مزگەوت، لێدانی مامۆستا لەسەر شەقام … هتد، ئیتر بت لە دوای بتیان هەڵدەوەری.
• لە هەر خۆپیشاندانێکی هێمنانە و مەدەنییانەی خەڵک، بە تێڵا و کوتەک مامەڵەکردن، بە پێداڕشاندنی غازی جۆراوجۆر و دواتریش تەقەلێکردنیان بە فیشەک وبریندارکردن و شەهید کردنی گەنجانی خاوەن هیوا و ئاوات، ئیتر جگە لە بوونیان بە جەللاد و خوێنڕێژ چیدیکەیان لێ هاتەدەر!
• لە گەندەڵیی بێشومار لە هەر بوار و سێکتەرێکدا، بە ملیاردلێر بوونی ئەوانەی لە بڕیاربەدەستانەوە نزیکن، جگە لە بوونیان بە کلیپتۆکرات هیچیدیکەیان لێ سەوز بوو!
• لە کردنی کادێری حزبەکانتان و کادێری دەزگا مێدیاییەکانتان بە بوونەوەی بێکاراکتەر، ماستاوچیی و پێداهەڵدەر، چگە لە وێرانکەری ڕۆحی ئینسانی کورد چیدیکەیان لێمایەوە!
  من هەر ئەوەندەم ڕیزکردن کە دڵنیام هەر خوێنەرێک چەندین خاڵی دیکەی لە یادە لەلای گرنگن و ڕیزیان دەکات کە لەگەڵ هەر یەکێک لەوانە، هەروەها لەگەڵ هەر یەکێک لەو خاڵانەی لەسەرەوەش ڕیز کراون بەشێک لە سیحری دەسەڵاتدارێتییەکەی کوردایەتیی بەتاڵ بووەتەوە. لەگەڵ هەر یەکێکیان بەشێک لە ڕەوایەتیی لەدەستداوە و لەگەڵ هەر یەکێکیان بەشێکی لێ مردووە، لەگەڵ هەر یەکێکیان بەشێک لە بتەکانی هەڵوەریوە، لەگەڵ هەر یەکێکیان بتێکی ئاوا بووە. ئێستا لە قۆناغی کۆتاییدا خەریکە مردن دەبێتە گشتێکی تەواو و خەریکە هەموو بتەکانی بە تەواوی هەڵدەورن و هەموو بتەکانی ئاوا دەبن.

ئەو کەرکوکەی کە “دڵی کوردستان و قودسی کوردستان” بو..؟، لە کورترین ماوەدا چەکدارەکانی بزوتنەوەی کوردایەتی لە ١٦ئۆکتۆبەری ٢٠١٧ بە هەڵاتن بەجێیان هێشت و رادەستی هیزەکانی حکومەتی عێراق و حەشدی شەعبیان کرد.
بە دوای شەش ساڵ لە ملکەچی و گەرانەوە بۆ باوەشی حکومەتی عێراق و دەستخستنە ناو دەستی هێزە شیعەکان، جارێکی تر و بە شێوازێکی تر، حزبەکان خەریکن نائارامی بۆ دانیشتوانی کەرکوک دوبارە دەکەنەوە.
هێزەکانی کوردایەتی و عروبەو تائفی شیعە و سونە هیچ کات نایانەوێت دان بەوەدا بنێن کە کەرکوک تاپۆی هیچ حزب و هێزو نەتەوەیەک نیە، بەڵام راستیەک کە پێچەوانەی ئاراستەی بەرژەوەندی ئەو حزبانەیە شەر لەسەر کەرکوک دەکەن، پێویستە جێگاورێگای کەرکوک بەو شێوەیە بە فەرمی بناسین کە کەرکوک تایبەتە بە تەواوی دانیشتوانی ئەو شارە، تەواوی ئەو کەسانەی لە هەر نەتەوەو دین و مەزهەبێکن و لەو شارەدا دەژین و ئارامی ئەو شارە رادەگرن، بە ئاشتی و ئاسودەیی بێ کێشە چەندین ساڵ و سەدەیە پێکەوە ژیانیان کردوەو ژیان دەکەن. بەڵام حزبە میلیشیاکان بەدوای بەرژەوەندیەکی ترەون، لەسەر سەوداومامەڵەی سیاسی و ئابوری بەشاری کەرکوکەوە، لە پێناو داکوتانی پێگەی سیاسی و تاڵانی و داگیرکاری، ئامادەن رۆژانە هەزارن کەس لە دانیشتوانی ئەو شارە بکەنە قوربانی مەرامەکانیان، بەناوی شەری کوردو عەرەب و تورکمانەوە.
ئەم ئاراستەیە تا زووە دەبێت بەری پێ بگیرێت و کۆتایی پێ بهێنرێت، دەنا کارەسات بەدوای کارەسات رووئەدات.
گەرمی باسوخواسی بچوکردنەوەی قەوارەی حکومەتی هەرێم لەبەرامبەر ئایندەی حکومەتی عێراقدا ئاشکرایەو شاراوە نیە، دۆخی سیاسی کوردستان لە ژێر کاریگەری ململانێیەکی سەخت و ناهەموارو خوڵقاندنی نائارامی زیاتردایە، لە هەمان کاتدا یاریکردن بە چارەنوسی دەسەڵاتی هەردوو بنەماڵەی بارزانی و تاڵابانی دیاردەیەکی بەرچاوی حاشاهەڵنەگرە، کە لەژێر کاریگەری ئەو ئاراستانەی ئەمریکاو ئێران و تورکیدایە، کە لە ناوچەکەدا ململانێی لەسەر دەکەرێت، هەوڵدان بۆ ناوەندی کردنەوەی دەسەڵات لە عێراقدا نەخشەو مەسەلەیەکی سیاسی جدیە، کە لەو کەین و بەینەدا ئەگەری حساباتێک بۆ هێزەکانی بارازنی و تاڵەبانی چیان بەسەر دێت نەکراوە، کەجگە لە ملکەچ کردنی زیاتریان بۆ ئەو نەخشەی ناوەندی بونەوەی حکومەتی عێراق، تا ئێستا رێگایەکی تر نەخراوەتە بەردەمیان، قەبولکردنی ئەم ملکەچیە، سنوردارکردنیکی گشتی و قورسە کە بە سەر ئایندەی حکومەتی هەرێم و هێزە چەکدارەکانی بارزانی و تاڵابانیدا دەسەپێنرێت، لەم بارەیەوە ئەوەی لە جوڵەکانی بارزانیدا دەبینرێت، تەنها پەرچەکردارێکە لە پێناو پاراستنی هاوسەنگی هێزەکەی لەبەرامبەر حکومەتی عێراقدا، لە هەوڵی ئەوەدایە بە هەر بەهایەکی نائیسانیش بێت، هاوکێشەی سیاسی بە قازانجی هێزەکەی بگۆرێت، بۆیە لەم بارەیەوە ئەو هەنگاوانەی بارزانی وەک مانۆرێک نیشانیان ئەدات، لەلایەک زیاتر خەریکی نائارام کردنی دۆخی شاری کەرکوکە، تا لەسەر مێزی گفتوگۆ لەگەڵ حکومەتی عێراقدا پێگەیەکی بالاتر نیشان بدات، لە هەمان کاتدا بەڵکو لە هەڵبژاردنەکانی شاری کەرکوکدا دەستکەوتێکی زیاتر بەدەست بهێنێت. لەلایەکی تریشەوە خەریکی هەڵخراندنی خەڵکی دهۆک و هەولێرە بەناوی خۆپیشاندان، لە نمونەی کارەکانی موقتەدا سەدر دوبارە دەکاتەوە، کە کاتی خۆی موقتەدا سەدر لە شارەکانی عێراق و لە سایەی دەسەڵاتی حکومەتی عێراقدا ئەو کارەی کرد و سەرکەوتوش نەبو، ئێستاش کاریکاتوری دوبارەبونەوەی ئەو کارە لەلایەن بارزانیەوە لەشارەکانی ژێر دەسەڵاتی خۆێدا، بێ ئاکام و بەزیان بۆ هاوسەنگی هێزەکەی دەمێنێتەوە.
ئەم کارانەی بارزانی لە کەرکوکدا هەوڵی بۆ ئەدات جگە لە پێکهێنانی گێژاو دۆخێکی نائارام دەستکەوتێکی بۆ هێزەکانی پارتیش نابێت. ئەوەی جێگای سەرنجە تەواوی هیزەکانی بەشدار لە حکومەتی هەرێمدا، تا ئەو ئاستە هۆشداریان دەخنە سەر ئەم کێشانە، کە ئاخۆ بارزانی ئەتوانێ ئەم پروسیە بەسەرکەوتن تیدەپەرێنی، یا لە بەرامبەر شکستێکی گەورەدا خۆی دەبینێتەوە، هەر لایەنێکش لە چوارچیوەی بەرژوەندیەکانی هێزەکەیەوە چاوەروانی ئاکامی دیاردەکانی ئەم کێشمەکێشە دەکات. بە تایبەتی تاڵەبانی بەئومێدی چاوەروانی شکستێکی گەورەی بارزانیە، پێی وایە بەم بە شکستە لە مەیدانەکەدا هەلێک بۆ هێزەکەی فەراهەم دەبێت، بەڵکو بە وەرچەرخانێک دەرگایەک بۆ رزگاربون لە قەیرانەکانی بکرێتەوە، بەم شێوەیە بۆتەواوی حزبەکانی بەشدار لەدەسەڵاتدا، بەرژەوەندی پێگەو نفوزی حزبەکانیان پێش هەمو شتێکە، بۆیە هەڵگیرسانی ئاگری شەری قەومی، بەرێگای رزگاری ئەو قەیرانەی دەزانن کە بزوتنەوەی کوردایەتی دەرگیری بووە.
لەمەش سەیرتر قسەکانی لاهور جەنگیە بۆ خەڵکی کەرکوک، کە پێیان دەڵێت ئەم شەرە مەکەن چونکە کورد پشتیوانی نیە، عەرب و تورکمان پشتیوانیان هەیە، واتە لاهور دژ بەشەری کورد و عەرەب و تورکمان نیە، هەرکات کورد توانی و پشتیوانی بۆ پەیدا بو، هەرچی عەرەب و تورکمانە لەو شارە دەریان دەپەرێنێت.
دانیشتوانی کەرکوک لەدەرەوەی شەری حزبەکان، یەک رێرەوی دروست و ئینسان دۆستانەیان هەیە بۆ دەرباز بون لەم قەیران و گێژاوەی بەدەست حزبەکانەوە دەرگیری بون، ئەویش دەرپەراندنی تەواوی هێزە میلیشیاکانە لەو شارەو گرتنە دەستی بەرێوەبردنی دەسەڵات لەلایەن نوێنەرانی راستەقینەی هەڵبژێردراوی دانیشتوانی شارەکەوە، بەبێ جیاوزیکردن و ئیمتیازدان بە هەر نەتەوەو دین و تایئفەیەک.

ماوەیەکە گرژی و ئاڵۆزییەکانی ناو شاری کەرکوک دەستیان پێکردۆتەوە و بە داخەوە کە قوربانیشی لێکەوتۆتەوە و بۆتە هۆی نا ئارامکردن و تێکدانی ئاسایش و ئەمنیەتی دانیشتووانی شارەکە. شارێک وێڕای ئەو هەموو سەروەت و سامانە زەبەلاحەی، دانیشتووانەکەی لە خراپترین باری گوزەراندا دەژین و زۆر شوێنی شارەکە دەڵیی کەلاوەیە. شارێک کە هێزە بورژوازی و سەرمایەدارییە گەورە و بچکۆلەکانی عێراق و کوردستان هەر ناو بە ناوێك لە ژێر ئاڵاو دروشمی هەڵخەڵەتینەرانەدا و بۆ سەرمایەگوزاری خۆیان و لە جیاتی و بە هاوکاری هێزە ناوچەیی و جیهانییەکان دەکەونە بەرامبەر یەک و ژیانی دانیشتوانەکەی بە بارمتەدەگرن لە پێناو بەرژەوەندییەکانیاندا.
بەڵام ئەوەی کە بە ئاشکرا دیارە و هەموو پێشهاتە و ڕووداوەکانیش دەیسلەمێنن ئەوەیە کە بورژوازی عێراقی بە هەموو باڵەکانییەوە لەبەرامبەر چارەسەرکردنی ئەم کێشەیەدا زەبوونە و چارەسەری پێ نییە. هەموو لێدووانە ڕۆژنامەوانییەکانیان لەسەر ماددەی ١٤٠ و ناوچە ناکۆکی لەسەرەکان و بابەتەکانی تری پەیوەست بەم شارە، گەواهی لەسەر ئەمە دەدەن. هەر بۆیە کێشەی کەرکوک کێشەی خەڵکەکەی نییە و پەیوەندە بە ململانێ و کێشەی نێوان هێزە سیاسییە بورژوازییەکان. تا ئەو کاتەشی کۆی چارەسەری کێشەکان و وەڵامی هێزە بورژوازییەکانیش بەمە لە ئێستادا دیار نییە، هەر بۆیە کەرکوک و کێشەکانیشی لەم چوارچێوە نادیارەدا مامەڵەی پێوەدەکرێت.
دەستەواژەکانی “کەرکوک دڵ و قودسی کوردستانە” هەر زوو وەکو بڵقی سەرئاوی لێهاتووە لە لایەن نەک تەنها دانیشتوانی کوردنشینی ئەو شارەوە، بەڵکو لە لایەن تەوای خەڵکی کوردستانەوە. ئەوان دەزانن کە سەرانی بورژوا ناسیۆنالیستی هاوکار و برابەشی هیزە جیهانی و ناوچەییەکان ئامادەن هەر ڕۆژە ٣١ی ئابێک و ١٦ ی ئۆکتۆبەرێک و بەڵایەکی وەک ڕیفراندۆمیان بەسەردا بێنن بۆ ئەوەی لە هاوسەنگی هێز و لەبردنی بەشی زیاتر لە شیلە و ژیانی پڕۆلیتاریای کوردستان و لە کەمنەهێنانی کۆمپانیاکانیاندا براوەبن.
ئێستا ئیتر لە رۆژی ڕووناک ڕوناکترە کە کێشەی کوردستان و تەنانەت هاوسەنگی هێز و شەڕی نەبڕاوەی پارتی و یەکێتی چ لە لەگەڵ حکومەتی ناوەندی لە عێراق و چ لە نێو خۆیاندا هاوشانی ئەو ناکۆکی و پێکدادانە جیهانییانە دەچێتە پێشەوە کە لە تەواوی جیهاندا هەیە. هەر بۆیە چارەسەری ئەم کێشەیە لە ئێستادا لە توانای دەسەڵاتی بورژوازی عێراق دا نییە و ناتوانێت بیکات و لە بەرامبەریش دا دەوڵەتانی سەرمایەداری خۆرئاوا و ئەمریکا چارەسەریێکیان نییە لە ئەجێنداکانیاندا و مێژووی پەنجا ساڵی ڕابردووش ئەمە دەسەلمێنێت.

گەورە بورژوازی جیهانی وێڕای تێکەڵاوبوون و ئاوێزانبوونێکی بێ ئەندازە لە بەرژەوەندییەکانیاندا، وەک پارێزەرانی سیستەمی زاڵمانەی سەرمایەداری لە زۆر شوێن و کاتدا هاودەست و هاودەنگ دێنە دەنگ دژ بە پڕۆلیتاری جیهان و هاتنەمەیدانەکانیان، بەڵام ئەوەش شاراوە نییە کە هەریەکەیان دەیەوێت ملی ئەوی دیکەیان بشکێنێت و خۆی گەورە هێز بێت و جیهان بەڕێوەبەرێت. کاریگەری ئەم ناکۆکییە جیهانییەی نێوان چین و ڕوسیا لە لایەک و ئەمریکا و ئەوروپا هاوپەمانەکانیان لە لایەکەی ترەوە لە سەر تەوای جیهان دەبینین و کوردستانیش لەمە بەدەر نییە و بەشێکە لەو کێشە و ئەجێندا جیهانییانە. هەر ئێستا دەبینین لە ئەفریکا چۆن ئەم بەرژەوەندییە دژ بە یەکانە بەرامبەر یەکیان گرتووە و تا دوا هەناسەی خۆیان شەڕ دەکەن بۆ لەدەستنەدانی بەشیان. ئەمە با شەڕی ڕوسیا و ئەمریکا و ناتۆش لە ئۆکرانیا لەولاوە بوەستێت. هەر بۆیە هیزە بورژوازییەکانی کوردستانیش ئەوەندەی هاتنەسەرختی ئۆردوگان و ڕەئیسی و بایدن و سودانی و …. پێ گرنگە و تەباهیی پێوەدەکەن، بە قەدەر نووکە دەرزییەک لایان گرنگ نییە لە کەرکوک چی دەگوزەرێت و چ شتێک چاوەڕوانی خەڵکی ئەم شارە دەکات جگە لە بەرژەوەندییە سیاسی و ئابوورییەکانی خۆیان.
لە هەمووی سەیرتر ئەوەیە کە تۆ بێیت و داوای زەمانەتی ئاشتی و ئارامی لەم هێزە هار و دڕندە و چاوچنۆکانەی سەرمایە بکەیت کە خۆیان و نیزام و سیستەمەکەیان سەرچاوەی هەموو ئەو نەهامەتییانەن کە بەسەر خەڵکەوەیە. ئەوان بۆ سەرمایەگوزاری خۆیان پێویستیان بە ئاشتی و ئارامی بێت، ئاشتی دەکەن و فەزڵفڕۆشیش بەسەر خەڵکدا دەکەن، بەڵام کە پاراستنی بەرژەوەندیییە دژ بەیەکانیشیان شەڕی وویست ئەوا ئامادەن کۆمەلگا نووقمی خوێن بکەن. گرنگ ئەوەیە، ئەوان و جەمسەرە چیانەیەتییەکانیان، کۆمپانیاکانیان بچەرخێت و زۆرترین قازانج بەدەستبهێنن.
پڕۆلیتاریای کوردستان و عێراق و شاری کەرکویش ئەگەر لەم ڕاستییە نەگەن و هۆشیارنەبن بەوەی کە ئەوەی لە شارەکەیاندا دەگوزەرێت بەشێکە لەو کێشە و ناکۆکییە جیهانی و ناوچەییانەی کە بەرۆکی بە جیهان گرتووە لەم قۆناغە ڕاگوزەری ئێستای دا، کە هەم جیهانی یەک قوتبی خۆری بەرەوە ئاوابوونە و هەم جیهانێکی دوو جەمسەری، یان فرەجەمسەری، جێگەی نەگرتۆتەوە، ئەوا قوربانیانی یەکەمی ئەم کێشانە دەبن. جیهانێک کە لە باری مۆلەقەییدایە و بۆ جێگیرکردنی بورژوازی بە ناچاری پێویستی بە شەڕر و پشێوی و پێکدادان هەیە بۆ ساغکردنەوەی. بۆیە سەیرکردنی کێشەکان لەو چوارچێوە جیهانییەدا دەتوانێت تیژبینییەکی زیاتر بدات بە پڕۆلیتاریای شاری کەرکوک و دەتوانێت بە دووری بگرێت لەو شەڕ و نەعرەتە ئەتنیکی وتائیفییەی کە بانگەشەی بۆ دەکرێت. هەموو دانیشتوانی شار دەتوانن یەکڕیز و یەکدەنگبن لە بەرامبەر تەوای هێزەکاندا ئەگەر لەم ئاستە لە هۆشیاری بەهرەمەندبن و دەتوان هاوکێشەکە بەسەریاندا قڵپبکەنەوە.
شەڕی کەرکوک شەڕی خەڵک و دانیشتوانەکەی نییە، بەڵکو شەڕی هەموو ئەو هێزە بورژوازییانەیە کە بەدەر لە ویست و ئیرادەی ئەوان لەو شارەدا کۆکراونەتەوە و بوونەتە بەڵا بەسەریانەوە. کێشەی کەرکوک کێشەی بەرژەوەندییە جیاوازەکانی هێزە بورژوازیەکانە بە کورد و عەرەب و تورکمان و لە پشتیانەوە جەمەسەرە جیهانی و ناوچەییەکان. بورژوازی هیچ چارەسەرێک نە دەکات وە نەدەتواێت پیادەی بکات. چارەسەری ئەم کێشانە ڕاستەوخۆ بەستراوەتەوە بە دەسەڵاتی پڕۆلیتاریاوە. بەڵام لە ێستادا بەو ئاستەی خەڵک، وە بەتایبەت پڕۆلیتاریای کەرکوک، دووردەکەونەوە لە ئەحزابی بورژوازی، بەهەمان ئاست دەتوانن لە ئاشتی و ئەمنیەتێکی نسبیدا بژین.
کامل احمد
١٢ ی ئەیلولی ٢٠٢٣

سالح رەحمان ئەم دیمانەى لەگەڵ قانوونزان و نووسەر و کەسایەتى سەربەخۆ دکتۆر نوورى تاڵەبانى سازداوە لەبارەى رێفۆرم لەحیزبدا.

پرسیار: تاچەندە دروستە حیزب دەست وەربداتە کاروبارى قانوونىء تەشریعى؟

وەڵام: بەشێوەى گشتى حیزبى سیاسى بۆى هەیە دەست بخاتە ناو کاروبارى پەرلەمان لە هەموو روویەکەوە، بەڵام لەڕێگاى نوێنەرانى ئەو حیزبە لەناو ئەو دامەزراوەدا، ئەوان نوێنەرایەتى گەڵ وحیزبەکەیان دەکەن لەڕێگاى ئەوەوە چوونەتە ناو پەرلەمان. دەستوەردانى حیزب دەبێ بەپێى قانوون بێت، بەتایبەتى قانوونى هەڵبژاردن و پێڕەوى ناوخۆى پەرلەمان. بوونى حیزبى سیاسى و کارکردنیان بەشێوەیەکى ئازادانە سیماى دیموکراسیەتە لە حوکمرانیکردن لەو وڵاتە، بۆیە لەوڵاتانى شموولیدا حیزبى سیاسى نییە، یان حیزبى دەسەڵاتە، دەسەڵاتیش لەنێو حیزب و حکومەت لەیەک جیاناکرێنەوە، لەبەر ئەوەى حیزبى سەرکردە سەرپەرشتى هەردوکیان دەکات.

پرسیار: بۆچى حیزبى کوردىء خۆرهەڵات بەماف خۆیانى دەزانن فەرماندارى دەسەڵاتەکانى تر بن، بەتایبەت دەسەڵاتى قانووندانان؟
وەڵام: نەبوونى کەلتووری دیموکراسى وجێگیرنەبوونى پرنسیپى فرەحیزبى وفرەڕایى لەبەشى هەرە زۆرى ئەو وڵاتانەدا هۆکارى نەبوون، یان سەرنەکەوتنى ژیانى حیزبایەتییە. لەو وڵاتانەدا حیزبى”سەرەکى”، یان”سەرکردە” سەرچاوەى دەسەڵاتەکانە، ژیانى حیزبایەتى نییە یان رێگاخۆشکەرە بۆ چەسپاندنى باڵادەستى حیزبى سەرکردە بەسەر حیزبەکانى دیکەدا. ئەگەر ژیانی حیزبایەتى راستەقینە لە وڵاتََێکى دراوسێدا سەرى هەڵدابێ، حکومەتە شموولیەکانى دەوروبەرى ئەو وڵاتە بەهەموو شێوەیەک هەوڵى لەناوبردنیان داوە، چ بە ڕێگاخۆشکردن بۆ کودەتایەکى سەربازیى، یان بە بەرپاکردنى شەڕى ناوخۆ لەنێو پێکهاتەکانى ئەو وڵاتەدا. لوبنان و سوریاى پێش ساڵى 1956 و چەندین وڵاتانى دیکە لە رۆژهەڵاتى ناوەڕاستدا چەند نموونەێکى بەرچاوبوون. بوونى پەرلەمانێکى شەرعى لەڕێگاى هەڵبژاردنێکى ئازادەوە هەڵبژێرابێت و تواناى دەستنیشانکردنى حکومەتێکى دیموکراسى هەبێت، وڵاتە شموولیەکان بەمەترسیان زانیوە، چونکە لەوڵاتانى خۆیاندا ژیانى حیزبایەتى نییە، یان حیزبی سەرکردە خاوەنى هەموو دەسەڵاتەکانە. لەبەشێک لەو وڵاتانەى بەناو ژیانى حیزبایەتى تێداهەیە، سەرکردەى حیزب رابەرایەتى و کۆنترۆڵى هەتا بیرى ئەندامان و لایەنگرانى دەکات، ئەوەش بووەتە هۆى دروستکردنى دەسەڵاتێکى فەرماندەیى لەناو حیزبدا. سەبارەت بە کوردستان لەبەر بارى سیاسى و کۆمەڵایەتى تایبەتى و ئەو بارودۆخە چەکدارییەى لەسەرەتاوە دروستبووە بەهۆى سەپاندنى شەرى داکۆکیکردن لەخۆ بەسەر گەلەکەماندا، چەند حیزبێکى سیاسی بە دەسەڵاتێکى زۆرەوە پەیدابوون. دامەزراندنى دامەزراوەى شەرعى بە دەسەڵاتێکی تەواوە دەبێتە هۆى کەمبوون، یان کزبوونى دەسەڵاتى ئەو حیزبانەى خۆیان بەحیزبى سەرکردە دەزانن.

پرسیار: دەبێ پەیوەندى نێوان حیزب ء قانوون چۆن ڕێکبخرێت؟

وەڵام: لەهەموو وڵاتێکى دیموکراتیدا پەیوەندى نێوان حیزب و قانووندا پێویستە بەپێى دەستوور و قانوون رێکبخرێت، بە مەرجێک دەستوور و قانوون لە رێگایەکى شەرعییەوە پەسەندکرابن. لەعێراقى سەردەمى حوکمى بەعس دەستوور و قانوون هەبوون، بەڵام بەئارەزووى “حیزبى سەرکردە” داڕێژرابوون، بەشى هەرە زۆرى دەسەڵاتەکانى قانووندانان و راپەڕاندن و هەتا دادوەریش بە “ئەنجومەنى سەرکردایەتى شۆرش” درابوون، کە لەژێر دەسەڵاتى حیزبى “سەرکردە”بوون. بەداخەوە ڕووخانى رژێمى بەعس نەبووە هۆى نەمانى ئەو کەلتوورە کە تائێستاش لەزۆر رووەوە کارى پێدەکرێت. بەشى زۆرى حیزبە سیاسیەکانى عێراق و کوردستان نەیانتوانیوە لەو کەلتوورە دووربکەوەنەوە وخۆ دەربازبکەن. لەپاش ڕووخانى بەعس وپەسەندکردنى دەستوورى عێراق قانوونێکى تایبەت بە ڕێکخستنى ژیانى حیزبایەتى دانەنرا، لە کوردستان دەستوور نییە، بەڵام قانوونێک بۆ ڕێکخستنى ژیانى حیزبایەتى هەیە کە کەموکوری زۆرى تێدایە.

پرسیار: ئەو هێڵە سوورانە چین کە دەبێت حیزب خۆیان ڵابەدووربگرێت بەرامبەر قانوون؟

وەڵام: هێڵى سوور هەر دەستوورو قانوونە، حیزب ئەگەر دەسەڵاتدار بێت، یان بەشێک بێت لە ئۆپۆزسیۆن، پێویستە بەپێى قانوون ئەرکەکانى سەرشانى ئەنجامبدات، بەو شێوەى لە دەستوور و قانوون و بنەماکانى دیموکراسیەت دیارى کردوون. گەیشتن بە دەسەڵات لەڕێگاى سەندوقى دەنگدانەوە بەو شێوەى لە قانوون دیارىکراوە مەرجى سەرەکیە بۆ سەرکەوتنى ژیانى حیزبایەتی، ئەوەش لەوڵاتێکدا کە کەلتوورى دیموکراسى و فرەحیزبى تێدا جێگیربووبێت، ئەوەش بەرۆژو دوو رۆژ پەیدانابێت.

پرسیار: بۆچى لەوڵاتانى پێشکەوتوودا کەسە سەرەکى و پسپۆڕەکانى حیزب دەچنە ناو پەرلەمان ء لایەنى تەشریعى، بەڵام لەوڵاتانى دواکەوتوودا سەرکردەکان ئامادەنیین بەو شێوەیە کاربکەن؟

وەڵام: ئێستاش کەلتوورى بەعس لاى ئێمە باوە، سەرکردەکانى حیزب خۆیان لە پەرلەمان بە گەورەتر دەزانن، لەکاتێکدا ئەو خاوەنى دەسەڵاتى قانووندانە، کە لەهەموو دەسەڵاتێکى تر گەورەترە، پەرلەمان چاودێری کارەکانى حکومەت دەکات و دەتوانێت لێپێچینەوە لەگەڵ سەرۆکى حکومەت و وئەندامانى بکات، بەڵام ئایا پەرلەمانى کوردستان توانیویەتى ئەو ئەرکەى سەرشانى جێبەجێ بکات؟ لێتان ناشارمەوە شەخسى خۆم کە سەر بەهیچ لایەنێکى سیاسى نیم، چەندین جار دۆستەکانم گلەییان لەبوونم لەناو ئەو پەرلەمانە بێ دەسەڵاتە لێ دەکردم. ئەوان رەخنەیان لەو واقیعە تاڵە دەگرت کە پەرلەمانى کوردستان تێیدابوو بەهۆى دەستێوەردانى حیزبە دەسەڵاتدارەکانەوە لە کارەکانى پەرلەمان. بریارە گرنگەکان سەرەتا لەلایەن هەردوو مەکتەبى سیاسییەوە یەکلایى دەکرانەوە، ئەوجا دەخرانە بەردەم پەرلەمان بۆ پەسەندکردنیان. ئەو واقیعە کەس ناتوانێت نکوڵى لێ بکات، بۆنموونە گەر تەماشاى ئەو بەیاننامانەى پاش کۆبوونەوەکانى مەکەتەبى سیاسى هەردوو حیزبى سەرەکى بکەین، دەبینین ئەو بریارانە لەوێ یەکلایى دەکرێنەوە، کەدەبوو لانى کەم لەرووى شەکلییەوە بەوجۆرە نەبێت.

پرسیار: چارەسەرى ئەو گرفتە چۆن دەکرێت؟

وەڵام: پێشتر وەڵامى ئەم پرسیارەم داوەتەوە، دەبوو دەستوور و قانوون چارەسەرى ئەو گرفتانە بکەن، ئەگەر کاریان پێ بکرێت.

پرسیار: ئایا ئەگەر حیزب دەست لەدەستوەردانە کاروبارى قانووندانان ء دەسەڵاتى تەشریعى هەڵبگرێت، بارودۆخەکە بەرەو باشبوون دەڕوات؟

وەڵام: بێگومان دەستهەڵگرتنى حیزبە دەسەڵاتدارەکان لە دەستوەردانى ناقانوونى لەکاروبارى پەرلەمان دەبێتە هۆى باشبوونى کارەکانى پەرلەمان، بەمەرجێک کەسانى لێزان و شارەزا و رابوردووپاک ئەندامى ئەو پەرلەمانە بن. سەرکردەکانى حیزبە دەسەڵاتدارەکانى کوردستان ئاگادارى ئەو واقیعەن، نەدبوو لە خولى دووەمى پەرلەمان بەو جۆرەبێت.

پرسیار: چۆن دەتوانرێت ڕێگە لە حیزب بگیرێت، خۆى بەسەرەوەرى هەموو دەسەڵاتەکانى تر بزانێت؟

وەڵام: دانانى قانوونێکى شەفاف بۆ رێکخستنى کاروبارى حیزبایەتى لەهەموو رووێکەوە، بەتایبەتى دیاریکردنى سەرچاوەى داراییان، لەسەر بنەماى رێزگرتن لە پرنسیپەکانى دیموکراسیەت ورێگانەدان بەدەستوەردانى ناقانوونى لەکاروبارى دامەزراوە و دەزگاکانى حکومەتی رێگە لەحیزب دەگرێت خۆى بەسەروەرى هەموو دەسەڵاتەکان بزانێت. لەکۆبوونەوێکى داخراوى پەرلەمانى هەرێم لە خولى دووەمدا راشکاوانە وتم دوو هۆى سەرەکى هانیاندام بۆهاتنە ناو پەرلەمان، یەکەمیان کارکردن بۆ پەسەندکردنى پرۆژەى دەستوورى هەرێمى کوردستان کە لە ساڵى 1992ەوە خەریکى ئامادەکردنى بووم، بەڵام لەسەر بنەماێکى راست ودروست، دووەمیان هاوکاریکردنى پەرلەمان و لیژنەى قانوونى بۆ گۆرینى ئەو قانوونانەى لەسەر دەمى رژێمى بەعس دانراون وئێستاش کاریان پێ دەکرێت. بۆ ئەنجامدانى ئەو دوو کارە گرنگە، لەکۆسپ بەولاوە هیچى ترم نەدەبینى، بۆیە لەسەرەتاى تەمووزى 2008دا بەناچاریى داواى دەست لەکارکێشانەوەم لەهەردوو لیژنەى قانوونى ودەستوورى کرد، بەشێک لەهۆکارەکانى دەست لەکارکێشانەوەم لەو دوو لیژنەیە لە یاداشتی دەست لەکارکێشانەوەم روونکردووەتەوە. کاتێ داواکاریەکەم خرایە بەردەم پەرلەمان بۆ پەسەندکردنى، سەرەتا بەشى هەرە زۆرى پەرلەمانتاران نەیاندەویست قبووڵى بکەن، بەڵام تکام لێکردن پەسەندى بکەن بۆیە بە زۆرینەێکى کەم پەسەندکرا.

هەرچەندە پێشکەوتن و داهێنانی زانستی و تەکنەلۆژی ئەم سەردەمە، بە تیژڕەوی و خێراییەکی هێندە عەجیب، ڕۆژ دوای ڕۆژ، گۆڕانکاریی یەکجار سەرسوڕهێنەرمان دەخەنە بەر چاو و بەردەست، لێ، تاوەکو ئێستا هیچ زانا و دانایەک لەو سڕر و نهێنییە مەحکەم و قووڵ و ئاڵۆزە، سەر دەرناکەن، کە هێندە جوان و ڕێک و بە ئەندازەیی هاوسەنگ و تەراوزووی ئەم گەردوونەیان ڕاگرتووە. هاوسەنگیی و هەندەسە و بەڕێوەبردنێک کە بە بچووکترین و وردترین پێوەری نانۆش، نە هەڵەی تێدایە و نە کەمووکوڕی و بە قەد ملیار بەش لە کەرتێکی حیسابیشدا هەڵە قبوڵ ناکات.
کە خودا لە قورئانی پیرۆزدا دەفەرمووێ:”وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ فَقَدَّرَهُ تَقْدِيرًا”، لێرەدا دەستەواژەی “هەموو شتێک”، هیچ دەرفەت و کەلێن و درزێک بۆ بچووکترین بچووکترین بچووکترین شت ناهێڵیتەوە، کە “یەکێک” بتوانێ بە ئارەزووی خۆی چەکووشکاری و دەستکاریی تێدا بکات.
جا لەوەتەیی ئەم گەردوون و هەسارە جوانانە خەلق بوون – کە تەمەنیان بە سەدان ملیون ساڵ دەخەملێندڕین، قەت بە قەد ئەو سەت ساڵەی دواییدا، ئێمەی ناحەز ژینگە و گەردوون و بوون و ژیان، تێکدر و کاولکەر و دوژمنی بابەکووشتەی ئەوان نەبووین. تێكڕای زیان و کاولکاری و شێواندنی وەحشیگەرانی ئێمەی بە ناو مرۆڤ، بۆ ئەو تاقە ژینگە و زەمینە، هێندە گەورە و خراپ و وێرانکارانەیە، کە بە کۆی سەروەت و سامانی هەموو جیهان، جارێکی دێ نە نۆژەن دەکرێتەوە و نە وەک خۆی لێدێتەوە. سەدان کلیۆمەتر لە قووڵای دڵی زەمین، بەردەوام خەریکی هەڵکۆڵینین، دەیان ملیۆن هێکتار زەوی سەوز و ڕەنگینمان کردە بیابان، ڕۆژانە نزیکەی ٩٣ ملیۆن بۆشکە نەوت دەسووتێنین و دوکەڵەکەی هەڵدەدەینە نێو بەرگەی هەوا. ئەوا باسی ئەو هەزاران هەزار تۆن لە خرانترین و موزڕتین باڕووت و چەک و تەقەمەنی هەر مەکە، کە ڕۆژانە خۆمانی پێدەکوژین.
لەوەتی گەردوون خەلق بووە، هیچ گیاندار و بوونەوەرێک، لە غەیر بەشەر، نییە و نە بووە، کە بە قەد سەر دەرزییەک زیانی بە ژینگە و گەردوون و هەسارە گیاندبێ، بە پێچەوانەوە، ئەوان ڕاگڕیی ئەو هاوسەنگییە ئەندازەییە جوانەی خالقن. هەر بۆ نموونە، مێروولە، ڕاگری هاوسەنگی ژیانی سەر زەمینە. نەمان و قڕبوونی مێروولە، نەمان و فەنا بوونی ژیانی هەموو بوونەوەر و درەختێکە – بە خودی مرۆڤیشەوە.
ڕاستە لە ئەزەلەوە، ڕووداوە سرووشتییەکان کاری خۆیان کردووە، لێ ئەو حیکمەتی پاراستنی ئەو هاوسەنگییەی تێدایە. بەڵام زانستاییە سەلمێندراوە، کە باعیزی ڕوودانی زۆربەی کارەساتە سرووشووتییەکانی ئەو دواییە، مرۆڤە، ئێمە خۆمانین.
کە شووشەی پەنجەرەکەی ژوورەکەت بە ئەنقەست دەشکێنیت، سرووشت هاوین و زستان، تۆڵەی خۆیت لێ دەکاتەوە و دەستی خۆی دەوشێنێ. کەواتە کە هاوسەنگیی ئەم بوون و گەردوونە دەشکێنی، ئەو تۆڵەی خۆیت لێ دەکاتەوە و بە قەد سەرە دەرزییەک، دەستردەێژیی ئێوە قبوڵ ناکات.
زریانەکەی دانیال و بوومەلەزرەکانی ئەم دوایەی تورکیا و مەغریب و ئاگرکەتنەوەکانی کەندا، مرۆڤەکان ڕادەچلەکێنن و ئاگاداریان دەکەنەوە، بۆ نموونە لە هەرێمەکەی خۆمان دەپرسێ:
ئەرێ، گەر خوانەخواستە، لافاو و زریان و ئاگرێکی وا بێ ئامان، لەناکاوڕا ڕووبدا، ئامادەکاریتان چەندە بۆ فریادڕەسی و کەمکردنەوەی ژمارەی قوربانی و زەرەرو و زیان؟
ئایە سوپا و لەشکر و هێزی لاوانتان، مەشق و ڕاهێنانی تاییەتیان پێکراوە بۆ ئەوەی زیرەکانە ببنە فریادرەس و نەبێتە گەرەولاژە و هاوار هاوار؟
ئایە، کەرەستە و کەلوپەل و شتوکەکی پێویست بۆ ئەو ڕۆژە سەختان، ئامارکراون؟ دابین کراون؟ بەردەستن؟ لە داودەرمان و خێوەت و نوین و خوارک و خواردن و خواردنەوە؟ ئایە بووجە هەڵگیراوە هەیە بۆ ئەو ڕۆژانە؟
ئایە، هاوڵاتیان، لە ژن و منداڵ و پیاو و لاو، هۆشیاریی خۆدەربازکردن و خۆپارستن و فریاردەسیان، لە ڕێی میدیا و مەڵبەندەکانی پەروەردە و ناوەندە ئایینییەکان پێ دراوە؟ ئاگادار کروانتەوە؟ بە کردار، لەو شوێنانەی خەڵکی زۆری تێدا، بە ئوزموونی کاریان بۆ کراوە؟
ئایە ئامێری دەنگی و بڵندگۆ و ئینزارکردنی تایبەت دابین کراوەن، کە بە پاتری و بێ وزەی کارەبا کارەدەکەن و لە شوێنی دیاری کراوی شار و شارەدێیەکان جێگیرکراون؟
پێویستە، هەم بەرپرسانی هەرێم و هەم هاووڵاتییان، ئەم پرسە بەو پەڕی جددیەتەوە وەرگرن. ڕۆژانە بە دەیان وتار و بابەت لە هەموو میدیاکان سەر ئەو خەڵکەی پێ دەهێشێنن، کە لە چاو خوانەخواستە ڕووداوێکی وەکو زریانی دانیال، هیچ هیچ بایەخێکیان نییە.
با تەماشای شارە جوانەکەی درنەی لیبیا بکەین، کە بە جەنەتی لیبیا دادەندرا و بە چاوی خۆمان بیبینین، کە بە سی خوولەک، چۆن لەسەر نەخشە سڕایەوە. دەکرا، یەک هاووڵاتی ئەو شار و دەڤەرە، نەبووبان بە قوربانی، گەر پێشوخت ئامادەکاریی و ئاگادارکردنەویان بۆ بکرابایە.
با عیبرەتێک لە دانیال وەرگرین.
دررود لە ڕۆحی هەموو قوربانییەکان، لە هەر کوێیەک بن.