بۆ یەكەمجار لەساڵانی هەشتاكان بوو، لەئەكەدیمیای هونه ره جوانه كانى بەغدا( دانا ڕەئووف)م وەك گەنجێكی تینوو بۆ شانۆ ناسی، جارجارەش لەپەراوێزی نمایشێكی قوتابیانی ئەكادیمیا، یەكترمان دەبینی، زۆر بەچڕی دەخزاینە نێو گفتوگۆی گەرمی شانۆیی.
جارێكی تر هەر لەو سەردەمەدا لەگەڵ بینینی نمایشی (باخچەی ئاژەڵان) لەسلێمانی، لەگەڵ {دانا ڕەئووف) بەیەك گەیشتینەوە.
ئەو كات دانا، هاوكوف لەگەڵ چەند گەنجێكی دیكەی ئەكادیمی لەشانۆی ئەزموونگەری، لە هەوڵی ئەوە دابوون، فۆرمێكی نوێ بەشانۆی كوردی ببەخشن و بینەری كورد لەڕەوتێكی نوێ ڕابێنن، كە فریاد ڕەسێكی ئەو فۆرمە واقیعیە تەقلیدیە بێت شانۆی كوردی تێدا دەژیا، بەڵام ئەزموونگەری نەیتوانی وەك ڕيبازيك شوێنی خۆی بكاتەوەو پانتاییەك لەشانۆی كوردی داگیر بكات و بەئاسانی پووك نەبێتەوە.
زۆر ئارەزووم بوو دوای تێپەڕ بوونی زەمەنێكی درێژ (دانا ڕەئووف) وەك دەرهێنەر لەسەر شانۆدا ببینم، بۆ وەڵامدانەوەی كۆمەڵێ پرسیار كە بەردەوام لەمێشكمدا گینگڵیان دەخوارد.
وەك پرسیاری ئەوەی: ئایا (دانا ڕەئووف) دوای ئەو هەموو پێشكەوتنە فیكری و تیۆریەی لەو ساڵانەی دواییدا لەئەوروپا بەدەستی هێنا، ئایا بەهەمان شێوە، توانیوویەتی لەڕووی پراكتیكیشەوە توانستە زانستی وفیزیكی و لابورییەكانی خۆی پەرە پئ بداو وەك پێویست سوود لەشانۆی ئەوروپی و پێشكەوتنەكانی ببینێ؟
ئایا (دانا ڕەئووف) بەخۆی و ئەزموونی چەند ساڵەی لەكوردستان و ئەوروپا ئێستا دەتوانێ وەك دەرهێنەرێكی خاوەن ئەزموون، لەسەر پێی خۆی بوەستێ و شان بەشانی دەرهێنەرەكانی كوردستان لەسەر شانۆ ڕكابەری لەسەر داهێنان بكاو لەڤیستیڤاڵە نێو دەوڵەتیەكاندا سەركەوتن بەدەست بێنێ؟
دەیان پرسیاری دیكە، منیان بەخۆیانەوە سەر قاڵ كرد.
بەڵام كاتێ خۆی و بەرهەمەكەیم لەنمایشی (لێكترازان )بەچاوی خۆم بینی، وەك چاوەڕوانیم دەكرد نمایشەكە وەڵامی تەواوی پرسیارەكانی دامەوە و لەهەموو ئەو تەمومژییە رزگاری كردم.
بەر لەهەموو شتێ دەڵێم، ڕاستی من هەستم بەهاوسەنگ بوونی ئەو دوو لایەنە تێورییەو پراكتیكیە نەكرد كە (دانا ) وەك مەعریفەو كولتوورو تێكست ومیتۆدەكانی دیكەی شانۆ وەك كتێب و توێژینەوەو وتاری ڕەخنەیی بڵاویان دەكاتەوە، لەگەڵ فۆرم وتەكنیك و ستاتیكای شانۆیی لەسەر شانۆ وەك پراكتیك بینیمان.
بێ شك، ئەگەر بەدیدێكی ڕەخنەیی و لۆژیكی و زانستی دوور لەهیچ پێوەرێكی دیكەی مەزاجی هەڵی سەنگێنی و ئەو بەراوردە مەودا دوورەی نێوان شانۆ لەكوردستان وشانۆ لە ئەوروپا لەبەرچاو بگری، ئەوە لۆژیك وا دەخوازی، كە دەبوا ئەزموونی (دانا) زۆر لەوەندەی ئێستا دەوڵەمەند تر بێت و زۆر لەئەنجامەكانی ئەو ئەزموونانەی پەخشی سەر شانۆكارەكانی كوردستان بكردایەو زۆریشی لێ فێر بوونایە، وەك چۆن لەڕووی تیۆرییەوە سوودییان لێی بینیووە، لەڕووی پراكتیشەوە دەبوا هەروابێ.
وەك چۆن كاتێ سەڵاح قەسەب چووە یوگسلافیا ، لەوێ ئەزموونی شانۆی ( وێنە) ی لەگەڵ خۆی هێنایەوەو قوتابیەكانی ئەكامیای شانۆی لەبەغدا ڕاهێناو بەدەیان قوتابی لەسەر ئەو ئەزموونە ڕاهاتن، بەهەمان شێوە دەبوا (دانا ڕەئووف) لە ڕووی پراكتیكیەوە، وەك دەرهێنەرێكی ئەكادیمی بەلانی كەم خۆی بەهێزتر کردایە..
بەگشتی وڕاشكاوی ئەوەی چاوەڕوانیمان دەكرد، لەئاست خۆزگەكانی ئێمە نەبوون وەك ئاواتمان بۆی دەخواست
ڕەنگە فاكتەری هەرە بنەڕەتی لەو چەند خاڵەدا گرد ببنەوە:
یەكەم : ئەوەندەی دانا سەرقاڵی نووسین و توێژینەوەی شانۆیی بووە، ئەوەندە كاتی بۆ هونەری دەرهێنان و نواندن و تەكنیك و ڕاهێنانی ئەكتەر لەڕووی فیزیك و جەستەو دەنگ وئیلقاو پێرفۆرمانسەوە تەرخان نەكردووە
دووەم:هەموو پیشەیەك لەوانەش شانۆ، بەمومارەسە بوونی بەردەوام و دوور لەداپچڕان پێشكەوتن بەخۆیەوە دەبینیت، بەڵام من وا هەست دەكەم ئەومومارەسەیە لای (دانا رەووف) كەمتر بووە لەوەی بۆ دەرهێنەرێك پێویستن و دەرفەتی كەمتری بۆ ڕەخساوە و سوودێكی ئەوتۆی لە ئەزموونەكانی ئەوروپا وەرنەگرتووە.
داناـــ لەهەندێ بواردا باس لەوە دەكات كەلە سوید چالاكی هەبووە و لەشانۆی پاشایەتی كاری كردووە، بەڵام هیچ لەو چالاكییانە نەگەیشتۆنەتە كوردستان و نەبوونەتە بنەمایەك بۆ گەشەو سەقامگیر بوونی توانستەكانی لەبواری دەرهێناندا.

دەق
لەو بەرهەمەدا دەرهێنەر خۆی نووسەری دەقە، ویستیەتی فەلسەفەیەكی وجودی بۆ سەردەمێكی نامۆی مرۆڤایەتی داڕێژێ، كە تێیدا مرۆڤایەتی بەرەو لێكترازان و دابڕان دەبات و خۆپەرستیەتی و نەرگزیەتی تێدا زاڵە.
سەردەمێك مرۆڤ تێیدا دەستەمۆی بێ هودەیی و بئ ئومێدی دەكات، زۆر جاران سەلوای مرۆڤ دەبێتە تەنیا بوكۆڵەیەك كە جێی مرۆڤی بۆ بكاتەوە، بە حەسرەتی ئەوە دەبێت، كەسێك هەبێت گوێ ی لێ بگرێ و ئەویش ئازارە دەروونیەكانی بۆ هەڵڕێژێ.
دەقەكە زمانێكی سادەو ڕۆمانسییانەی هەیە و پشت بەدیالۆگ دەبەستێت، كەمتر پەنا بۆڕوداو دەبات، بەڵام كەمێك درێژە دادڕی تێدا كراوەو بۆ خوێندنەوە ئاساییە، بەڵام بۆ نمایشی شانۆیی، ناچاری ئەوەت دەكات ئامادەی بكەیت و كورتی بكەیتەوە و هەندێ لەدیمەنەكانی هەڵگریت.
بۆیە هەستم دەكرد، بونیاتی درامی دیمەنەكان مكۆم نین و پرۆسەی هەڵوەشانەوەو بونیات نانەوە لەدەقەكەدا هەیە.
پرسی كات دەرهێنەری ناچار كردووە بۆ چارەسەركردنی كێشەی یەكسان بوونی دەق و كات.
چونكە زۆر جاران كورتی و درێژی دەق بەپێی جوگرافیاو شارستانیەت و ئاستی هوشیاریی و كولتووری و كۆمەڵایەتیەوە دەگۆڕێت، بۆیە لەسەردەمی ئێستادا ئامادەكاری بۆ دەق دەكرێت.
زۆر جاران هاوسەنگ نەبوونی كات و دەق دەبێتە هۆی شێواندنی نمایش لەڕووی دەركەوتن یا بزر بوونی كارەكتەرەكان، هەندێ جاریش ئامانج و فەلسفەی نمایش دەشێوێنێ‌.

وێنەى درامى:
بینەر لەنمایش دا هەمیشە چاوەڕێ ی وێنەی درامیە، لەو وێنانەی بونیاتی درامی گەشەپئ دەدەن.
لە (لێكترازان)دا قەیرانێك لەوێنەی درامی هەیە، بەدەر لەچەند دیمەنێكی كورت، لەوانە سەمای كۆتایی (هلند ئیبراهیم) لەگەڵ بوكۆڵەكەی وگەمەی بلقە ڕەنگاوڕەنگەكان و هەڵدانی كاغەزەكانی شاعیر.
دەكرا دەرهێنەر نمایشەكە تێرتر بكات لەوێنەی درامی، بۆ بەرزكردنەوەی ریتمی نمایشەكەو رزگاركردنی لە سارد بوونەوە مەیین كە هەندێ‌ جار باڵی بەسەر هۆڵەكەدا دەكێشا.

ئەكتەر
چاەڕوانی ئەوەمان دەكرد ئەو كۆمەڵە ئەكتەرە بە توانایە، كە پڕن لە ئەزموونی بەپێز و بەرهەمی دیارو بەرچاو، فاكتەرێكی یاریدەر بن بۆ سەركەوتنی دەرهێنەر، بەڵام ئەو دەرفەتە وەك پێویست دەستەمۆ نەكرا، بۆ ئەوەی هێزو توانستی هەموو ئەو ئەكتەرانە لەسەر ڕووپەڕی بەرهەمەكەدا ڕەنگ بداتەوە، یا ببنە دەمارێكی سەرەكی لە ئەكتیف بوونی دەسەڵاتی دەرهێنەر.
پێم وایە دیسان هەر هۆكاری تر هەبوون بۆ نادیاری ئەكتەر لەسەر پانتایی نمایشكەو كاریگەری لەسەر وروژاندنی بینەرو بەتێن كردنی ریتمی نمایشەكە. لەوانە :
زۆری ژمارەی ئەكتەرەكان و كەمی دەرفەتی دەركەوتن و نەڕەخسانی هەلی پێویست بۆ نواندنی ئەكتەرەكان و دەرخستنی تواناكانیان.
ئەم بچووك كردنەوەی ئەكتەر، كێشەی بۆ دروست كردنی شوناسێك بۆ هەر یەك لە كاراكتەرەكان دروست كردبوو.
كەهەم بێبەش بكرێن لەدەرخستنی تواناو بەهرەیان، هەمیش بینەر بێبەش بێت لە ناسینی كاراكتەرەكان لە ڕەهەندە جیاجیاكانیاندا.
بینەری كورد لەپەراوێزی چەندین ئەزموونی جیا جیادا ئاشنا بەتوانست و دەسەڵاتی زۆر لەو ئەكتەرانەیە، بۆیە كاتێ پێرفۆرمانسی ئەو ئەكتەرانە لە ئاستێكی نزمتر لە خۆیان دەبینێ، ناچارە پرسیاری زۆری لادروست بێت و بەدوای وەڵامەكانیاندا بگەڕێت.
هەر بۆ نموونە شەماڵی عەبەڕەش لە نمایشی ( باوك ) دا ڕۆڵێكی مێژوویی بینی وگەیشتە ئاستێك تا تەمەن مابێت ئەو دەرفەتەی بۆ ناڕەخسێتەوە ببێتەوە ئەو باوكەی جاران، بەڵام لەو نمایشەدا زۆر بچووك بۆتەوەو زۆر لە بەها هونەرییەكانی لە دەست دەدات، كەتێیدا بینەر دووچاری نیگەرانی بكات
شیلان عەبدوڵا لەنمایشی (بەردی سەبوری) ئاسەوارێكی بەجێ هێشت بای دە ساڵی بێدەنگی و بەزیندوو ڕاگرتنی بكات، كەچی لەو بەرهەمدا ئاسەوارێكی لە زەهنی بینەردا بەجێ نەهێشت.
ئه كته ره بە تواناكانی تریش چەشنی گۆران عەبدوڵا، محەمەد هوشیار، گۆران ناميق ، ديارى عومه ر، ره وه ند ئه حمه د، هلند ئيبراهيم، لارؤ ياسين، توانايه كى زؤريان نيشاندا، به لام شوينه واريكي دياريان به جى نه هيشت.
زۆری ژمارەی ئەكتەرەكان و كەمی دەرفەتی دەركەوتن و نەڕەخسانی هەلی پێویست بۆ نواندنی ئەكتەرەكان و كرفت بوون بؤ دەرخستنی تواناكانیان.

سینۆگرافیا
ڕووی دووەمی بۆشاییەكان لە لێكترازاندا لایەنی ستاتیكای نمایشەكە بوو، بەتایبەت لەڕووی سینۆگرافیاوە، چونكە زۆر جاران سینۆگرافیا دەبێتە ئەلتەرناتیف بۆ پڕكردنەوەی زۆر لە بۆشاییەكانی شانۆ، بەڵام لێرەدا كێشەكە لە خودی سینۆگرافیادا هەیە كە زۆر لە توخمەكانی تێڕ نەكراون.
سینۆگرافیا لە شانۆدا هونەرێكە و تایبتمەندی خۆی هەیە و ڕەنگە پیشەی دەرهێنەرێك نەبێت بۆ پڕكردنەوەی بۆشایی كاری سینۆگرافیا بكات، چونكە سینۆگرافیا لێكەوتەی ڕاستەوخۆی لەگەڵ بینەردا هەیەو زۆربەی سەرچاوەكانی سینۆگرافیا كاریگەری خۆیان بەسەر چاوو ئیحساس و سایكۆلۆژیەتی بینەرەوە هەیە، كە تۆ سنۆگرافیات لاواز بوو ، ئامرازێكت بە دەستەوە نامێنێ بۆوروژاندن، غەیرە زمان و دیالۆگی وشك نەبێت، من وەك بینەر هەموو پەنجەرەكانی ئیحساسم خستبووە سەر پشت، چی بكەم كە تەنیا شنەیەك لەو پەنجەرانە ئیحساسیان نەجولاندم.
بینەر كاتێ دەكەوێتە ژێر تەوژمی سینۆگرافیا، خۆشی نازانێ چ كەهرۆموگناتیسێكی جەستەیی و ڕۆحی دەیهەژێنێ، بەڵام كە ئیحساسی مرد، خۆشی نازانێ لەكوێوە دەڕوخێ.
لە ئەسڵ دا بینەر نایەتە شانۆ بۆ ئەوەی گوێ ی لە وشەی بریقەدارو فەلسەفەی سواو بێت، بەڵكو بۆ ئەوە دێتە شانۆ ڕۆحی خۆی بشواتەوە و هەست بكات سەر لەنوێ لەدایك دەبێتەوە.

كل التفاعلات:
١١٢Didar Haider Nanakali، ومحسن حمد و١١٠ أشخاص آخرين

ریفراندۆمی سەربەخۆیی کوردستان لە ٢٥/٩/٢٠١٧ رووداوێکی مێژوویی مەزن و گرنگ بوو . لەو ریفراندۆمە زیاتر لە ٧٣./. خەڵکی کوردستان بەشداری کرد ، لە ٩٤./. ی لە ژمارەی بەشداربووان دەنگیان بۆ سەر بەخۆی کوردستان دا .
لە ناو ئەوانەدا سەرکردایەتی و جەماوەری هەموو حزبەکانی کوردستان بە ئارەز و ویستی خۆیان دەنگیان بۆ سەربەخۆی کوردستان دا. جگە لە جولانەوەێکی تازە نەبێت ، بەدەر لەو یەکریزیەی ئەوسای کوردستان بۆ پرسی سەربەخۆیی ، کە ئەوان بە نەخیر و بەشداریان لە ریفراندۆم نەکرد .
بە بۆنەی تێپەربوونی شەش ساڵ بەسەر ریفراندۆم ، پێرۆزبایی لە هەموو گەلی بەشداربووی کوردستان دەکەم.
دیارە لە سیستمی دیموکراسی تەواودا ، ریفراندوم مافێکی ئاسایی و مافی چارەی خۆنەسین لە نەتەوەیکگرتووەکان بە مافێکی رەوای دەزانن بۆ هەموو گەلانی ستەمدیدە وەک لە {میثاقی} رێکخراوی جیهانی نەتەوە یەکگرتووەکاندا هاتووە .
دیارە هەموومان دەزانین کە دەستوری عیراقی نۆیی ساڵی ٢٠٠٥ ی ، دوای روخانی رژێمی دیکتاتۆری بەغدا ، سەرکردایەتی حیزبەکانی کوردستان رۆڵێکی گرنگیان هەبوو لە دیباجەی دانانی دەستور و دامەزراندنی دەوڵەت و حکومەتی عيراق و زۆربەی کورد و کوردستانیان و هاووڵاتیانی عیراق بە گشتی دەنگیان بەو دەستورەدا.
بەڵام بە داخەوە بوونی تێگەیشتنی جیاواز لەو دەستورە ، تا ئێستا وەک خۆی جێبەجێ نەکراوە و چەندین جاریش پێشێل کراوە ، لە لایەن حکومەتی بەغدا ، کە سەرۆک وەزیران و ئەندامەکانی پەرلەمانی عیراق ، لە حزبە سیاسیەکانی زۆرینەی مەزهەبی شیعەن . هەروەها هەرێمی کوردستانیش لە پێشێلکردنی ئەو دەستوورە بەدەر نەبووە ، لە نەتیجەی کردارەکانی نا دەستوریانەی حکومەتی ناوەند لە بەغدا بەرامبەر هەرێم.
رێفراندۆمی سەربەخۆیی کوردستان ، زادەی کاردانەوەی کورد بوو، لە پێشێلکردن و جێبەجێ نەکردنی چەند برگەێکی گرنگ لە دەستور لە لایەن حکومەتی عيراقەوە ، بۆ نمونە { مادەی ١٤٠ جێ ناکۆک لەسەرەکان} و {مادەی ٩ یەکەم ، برگە جێبەجێ کردنی توازنی نەتەوەی و نیشتمانی لە بەشداریکردن لە نێو هێزە ئەمنیەکان و دامودەزگاکانی دەوڵەتی عيراق.} . دەقی عەرەبیەکەی {المادة ٩ اولا : تتكون القوات المسلحة العراقية والاجهزة الامنية من مكونات الشعب العراقي، بما يراعي توازنها وتماثلها دون تمييز أو اقصاء وتخضع لقيادة السلطة المدنية وتدافع عن العراق ولاتكون اداة لقمع الشعب العراقي ولاتتدخل في الشؤون السياسية ولا دور لها في تداول السلطة .
يحظر تكوين ميليشيات عسكرية خارج اطار القوات المسلحة. } .
لە ٢٠١٤، پەیەوەندیەکانی حکومەتی هەرێمی کوردستان لەگەڵ بەغدا ، چەندین کێشەی دەستوری تێکەوت لەسەر ناکۆکی مەلەفی نەوت و گازی هەرێم . کە بووە هۆی برێنی بۆجە و شایستە داراییەکانی هەرێمی کوردستان.
دوای هاتنی داعشیش کێشەکان قوڵتر بوون ، دوای شکەست و پاشەکشەی سوپای عیراقی لە ناوچەکانی موسڵ و کەرکوک . بۆیە هێزەکانی هەرێم بۆشایی ناوچەکەیان پڕ کردەوە . بە بێ بوونی ڕێکەوتنی پێویست لە بەینی هێزە کوردیەکان لە لایەک و لەگەڵ حکومەتی فیدراڵ لە لایەکی ترەوە . لە کەرکوک هێزە کوردستانیەکان ، بە بێ بوونی سیاسەتێکی یەکگرتووی حەکیمانە و رێکەوتنێک لە ئیدارەدانی کەرکوک ، بە ململانەێکی زەقی حزبی لە بەینی حزبەکانی کورد پەرتوازەیی ، کە بووە هۆی روودانی ، چەندین هەڵەی سیاسی ئەمنی لە مامەڵە کردن بەرامبەر پێکهاتەکانی تری کەرکوک لە ءەرەب و تورکمان.
هەژموون و دەستێوەردانی هێزەکانی دەرەکی لە عیراق بە گشتی لە هەرێمی کوردستانیش بە تایبەتی ، بەردەوام و لە زیاد بوون دابوو ، ئەوەش بە بیانووی جوراو و جۆر و بۆ بەدواداچوون و لێدانی گروپە چەکدارەکانی ئۆپۆزسێونی کوردی ووڵاتانی تورکیا و ئێران ، کە لە نێو خاکی هەرێمی کوردستان . کە ئەوە بە پێ دەستوری عیراق پێشێل کردنی سەروەری خاکی هەرێمی کوردستان و سیادەی دەوڵەتی عیراقی فیدراڵە و بە پێچەوانی یاساکانی پارستنی سیادەی نێودەوڵەتیە .
هەمووان ئەوە دەزانین ، کە مافی چارەی خۆنوسین {حق تقرير المصير} بە پێ یاسای نەتەوەیەکگرتووەکان مافێکی رەوای میللەتانە. بۆیە ئەو مافە هەمیشە خەون و ئاواتی لە میژینەی کورد بووە و لە پێناویدا خەباتی کردووە و قوربانی زۆریشی داوە ، هەربۆیەش زۆرینەی کورد لە ریفراندوم دەنگی بۆ سەربەخۆیی دا.
سەبارەت بە مافی سەربەخۆیی کوردستان ، راستێکی مێژوویی هەیە ، کە دوای ئەنجامدانی ریفراندۆم بۆمان دەرکەوتوە ، کە لە بەرژەوەندی هیچ دەوڵەتێک نەبووە و نیە کە بە فیعلی پشتگیری لە سەربەخۆیی کوردستان بکات . هەر بۆیە زلهێزەکاندا لە ناوچەکەدا بەردەوام کوردیان بەکار هێناوە بۆ بەرژەوەندیەکانی خۆیان . تازەترین نمونەش کە ئەو راستیە دەسەلمێنێ بۆ دیدی دەوڵەتان بەرامبەر کەیسی کورد ، لێدوانێکی سەرۆکی پێشووی ووڵاتە یەکگرتووەکانی ئامریکا {ترامپ} ، کە لە بانگەشەی هەڵبژاردنی سەرۆکایەتی ئامریکا لە ساڵی ٢٠١٦ ، کاتێک پسیاریان لێ کرد ، کە رای چیە سەبارەت بە کورد ؟ ، { لە وەڵامدا ووتی کورد شەرکەری باشن دەتوانین بە کاریان بهێنین} .
ئێستاش هەموو ئەو دەوڵەتانەی کە لە هەرێمی کوردستان ، کونسولخانەیان هەیە لە هەرێم ، پەیوەندیان لەگەڵ کورد لەسەر بنچینەی بەرژەوەندیەکانی سیاسی و ئابوری خۆیان و پشتگیری مرویی و رەوشەنبیری فەرهەنگیە بۆ کورد ، لە چوارچیوەی هاوپەیمانی دەولیە دژی ئیرهاب لە ناوچەکەو جیهان ، بە ڕێکەوتن لەگەڵ حکومەتەکانی عیراقی فیدراڵ .
دەبینین لە یادی شەشەمین ساڵرۆژی ریفراندۆمی سەربەخۆیی کوردستان ، زۆر لەو لایەنە کوردستانیانەی کە بەشداریان کرد بوو و دەنگیان بە بەڵی دابوو بۆ سەربەخۆی ، رەخنەی زۆریان هەیە لە ریفراندۆم . رخنەکانیان زیاتر سەبارەت بەوەی کە ریفراندۆم ، بوەتە هۆی لە دەستدانی نیوەی خاکی کوردستان ، مەبەستیشیان لە پارێزگای کەرکوک و ناوچەکانیەتی ، کە بۆ ماوەێک لە ژێر دەستەڵاتی هێزەکانی هەرێمی کوردستان دابوو لە دوای هاتنی داعش .
دیارە بە پێ دەستوری عیراق کە کورد واژۆی لەسەر کرد بوو لەساڵی ٢٠٠٥ ، کەرکۆک وەک پارێزگاێک سەر بە حکومەتی ناوەندە ، هەرچەندە زۆرینەی کوردە بەڵام فرە پێکهاتەی نەتەوەیی و مەزهەبیشی تیایە ، لە رووی ئێداریەوەش بە شێوەێکی هاوبەش لە بەینی کورد و هەموو پێکهاتەکانی تری نەتەوەیی و بەو ناوچانەش کە مادەی ١٤٠ ی دەستوور دەیانگرێتەوە .
دوای دامەزراندنی حکومەتی فیدراڵ عیراق ، لە کەرکوک و دیالی و شوێنەکانی تر ، لە بەینی هێزەکانی پێشمەرگەی هەێمی کوردستان و سوپای حکومەتی مەرکەزیدا، {مەراکزی عملیاتی مشترک} هەبو دژی باندەکانی چەکداری رێخراوی تیرۆریستی {القاعده} ، کە ئەوسا لە زۆر ناوچەکانی عيراقدا بە بەغدای پایتەختەوەش هەبوون .
لە ساڵی ٢٠١٤دوای پەیدا بوونی رێکخراوی تیروریستی داعش ، کە لە موسلەوە دەستیان پێکرد و لە ماوەێکی کورت ، یەک لەسەر سێ ١/٣ خاکی عيراقيان کۆنترۆڵ کرد ، تا گەیشتنە دەروازەی شاری بەغدا له ابو غريب ، کە لەوێ هێرشەکەیان شکەستی هێنا لە لایەن هێزەکانی عیراق بە پاڵپشتی هێزەکانی هاوپەیمانان و ئامریکا.
لە کاتی یەکەم هێرشی داعش لە موسل و هەڵاتنی سێ فرقەی جەیشی عيراقى ، دوای ئەوەی کە شەریان پێنەکرا داعش کۆنترۆڵی موسلی کرد . ئەو کات هێزەکانی هەرێم لە کەرکوک ، کە دەبوایە کورد بۆ پاراستنی ناوچەکە هەمئاهەنگی لەگەڵ هێزەکانی حکومەتی فیدراڵدا بکەن . بەڵام هێزەکانی کورد لە جیاتی هەمئاهەنگی ، دەستیان بەسەر کەرکوک و ناوچەکانی تر و بیرە نەوتیەکان داگرت و ئاڵای کوردستانیان لەسەر چیای حمرین چەقاند لە بەرچاوی هەموو جیهان و نەتەوە یەکگرتوەکان .
دیارە نەتەوەیەکگرتوەکان و دەوڵەتانی هاوپەیمانیەتی دژی ئیرهاب کە حزوریان هەیە لە کوردستان و عیراق بە گشتی ، لە چواچیوەی رێکەوتن بووە لەگەڵ حکومەتی عیراق بە پێ دەستور .
دوای ئەوە لە گەرتنەوەی موسل لە شەری دژی داعش هێزەکانی پێشمەرگەی هەرێمی کوردستان بە هەمئاهەنگی لەگەڵ هێزی هاوپەیمانان ، هاوکاری تەواوی هێزەکانی حکومەتی فیدراڵیان کرد ، کە چەندین شەهیدوو بریندار لە هێزی پێشمەرگەی کوردستان کەوت .
دیارە لە کەرکوکیش لە شەری دژی داعش ، کورد زیاتر لە سێ هەزار پێشمەرگەی شەهید و پێنج هەزار قوربانی دا.
دوای ئەوەی هێزەکانی حشد و سوپای عيراق ، لە شاری حەوێجە کۆتاییان بە دەستەڵاتی داعش هێنا . هەوڵیاندا بۆ گەراندنەوە و ئاسایی کردنەوەی بارو دۆخەکە بۆ پێش هاتنی داعش ، ئەو بار و دۆخەی کە کورد لە دانانی دەستور واژۆی لەسەر کرد بوو سەبارەت بە کەرکوک .
پێش رووداوی ١٦ی ئۆکتۆبەر ساڵی ٢٠١٧ ، بۆ گەراندنەوەی بارودۆخەکە لە کەرکوک بۆ دۆخی پێش هاتنی داعش ، سەرکردایەتی حزبەکانی هەرێم ، بە دەنگ داواکانی حکەمەتی بەغدا و دەوڵەتانی تری ناوچەکە و جیهان نەهاتن . هەر بۆیە هێزەکانی حشد و سوپای عیراق هێرشیان کردە سەر شاری کەرکوک و ناوچەکانی و لە ماوەێکی کورت دا دەستیان بەسەر داگرت . ئەوەش پێشێل کردنی دەستوری عیراق بوو ، برگەی ٩ ی دەستوری ، کە تیادا هاتووە ، نابێ بە هیچ جۆرێک هێزە چەکدارەکانی عيراق بەکار بهێنرێت دژی هاووڵاتیانێ عيراق بۆ کپ کردنی کێشەکانی ناوخۆیی ، ئەمەش دووبارە دەقی ئەو بڕگەیەیە بە زمانی عەرەبی وەک لە دەستور عیراقدا هاتووە ، { المادة 9
أولاً: تتكون القوات المسلحة العراقية والاجهزة الامنية من مكونات الشعب العراقي، بما يراعي توازنها وتماثلها دون تمييز أو اقصاء وتخضع لقيادة السلطة المدنية وتدافع عن العراق ولاتكون اداة لقمع الشعب العراقي ولاتتدخل في الشؤون السياسية ولا دور لها في تداول السلطة .
يحظر تكوين ميليشيات عسكرية خارج اطار القوات المسلحة . } .
هێرشەکەیان بەرەو هەولێر لە شەری شارۆچکەی پردی وەستێنرا ، بە هۆی بەرگری هێزی پێشمەرگە و فشاری سیاسی . لەو هێرشانەی هێزەکانی عیراق بە پێشێلکردنی زەقی دەستور ، لەبەر چاوی ئامریکا و هاوپەیمانان ، زیاتر لە سەدان هاووڵاتی و پێشمەرگە شەهید بوون و مالی هاوڵاتیانی کوردی عیراقی لە شاری دوز و ناوچەکانی کەرکوک سوکایتیان پێکرا ، تاوانێکی زۆر ئەنجامدرا لە پێشێل کردنی مافەکانی مرۆڤ و هەزاران هاووڵاتی کوردی بێ دفاع لە ماڵ و مولکی خۆیان دەرکران .
دوای وەدەرنانی هێزەکانی هەرێمی کوردستان لە کەرکوک ، کە هۆی سەرەکیەکەی ، ناتەبایی و ناکۆکی ململانێ حزبەکانی کوردستان بوو ، لە ناوخۆی هەرێم و لە کەرکۆک و نەبوونی یەک بریار و یەک خیتابی سیاسی یەکگرتوو بۆ چۆنیەتی مامەڵە کردن لە بەرامبەر بەغدا سەبارەت بە کەرکوک.
لە عيراقی فیدراڵ کە زۆرینەی حزبە شیعەکان ئێستا حکومرانی عیراق دەکەن ، لە زەمانی رژێمی دکتاتۆری سەدام لە ژێر زۆڵم زۆرداری ، بە شێوەێکی درندانە دووچاری کوشتن و ئیعدام و ئەشکەنجە دەبوون .
خوشک و برا شیعەکان ، بەتایبەتی ئەوانەی سەر بە حزبە سیاسیەکانی شیعە بوون ، لە پێش راپەرینی ساڵی ٩١ و دوای راپەرین لە لایەن شۆرشی کورد و هەروەها لە دویدا لەلایەن حکومەت هەرێمی کوردستانەوە ، هاوکاری و یارمەتی و داڵدە ئەدران لە کوردستان ، تا رۆخانی رژێمی سەدام لە ساڵی ٢٠٠٣ . بۆیە کورد و شیعە و زۆرێک لە پێکهاتەکانی تری عیراق هەمیشە یەک هەلویست دژی زۆڵم و زۆرداری و دیکتاتۆریەتی بەعسی سەدامی بە یەکەوە خەباتیان دەکرد .

بۆیە هەڵوێستی مەرجەعیەتی شیعە لە { النجف الاشرف } ، بەردەوام پشتگیری مافەکانی کوردیان کردووە و دژی ستەمکاران.
بۆ نمونە لە ساڵی شەستەکانی سەدەی رابوردوو، لە کاتی شۆرشی کوردستان ، کاتێک دەستەڵاتدارانی حکومەتی شۆڤێنی ئەوسای بەغدا ، داوایان لە مەرجەعی شيعەی ئەوسا، { اية الله العظمى السيد محسن الحكيم} کرد ، بۆ دەرکردنی فەتوای { تكفير } کردنی شۆرشگیرانی کورد ، ئەوسا مەرجەعی شیعە دژی حکومەتی بەغدا وەستایەوە و پشگیری لە مافەکانی کورد کرد ، فەتوایاندا کە هەر لایەنێک تەکفیری موسڵمانانی کورد بکات ئەوا خۆی کافر دەبێت.
بۆیە ئێستاش دەبینین کە مەرجەعیەتی بەرێزی شێعە هەمان هەڵوێستی هەیە بەرامبەر کورد .
بەڵام بە داخەوە لە عيراقی نوێ ، لە ٢٠١٤ وە کەسانێک هەن کە ژمارەیان زۆرە ، لە نێو هەندێک لە حزبە سیاسیەکانی شێعە ، ئاراستەێکی دژ بە کورد و قەوارەی هەرێمی کوردستان پەیرەو دەکەن . بە نەفەسێکی هەمان سەقافەتی دوژمنکارانەی بەعسی ئەنفالچی ، هەڵویستی خەراپ بەرامبەر بە مافەکانی کورد و هەرێمی کوردستان دەنوێنن . ئەوانە لە ژێر پەردەی ئینتمای مەزهەبیان ، لە نێو دامودازگاکان و هێزە ئەمنیەکانی حکومەتی فیدراڵی عیراق کار بەدەستی گەورە و موتەنفیزن ، بە جۆرێک رۆڵی کاریگەریان هەیە لەسەر بریارەکان و هەڵوێستی ئەو حزبانە ، بۆ چارەسەری کێشەکانی هەرێم لەگەڵ بەغدا . بەردەوام کێشە دروست دەکەن لە بەردەم ئەو رێکەوتنانەی حکومەتی فیدراڵ و حکومەتی هەرێمی کوردستان بۆ چارەسەری کێشەکان. بۆیە باشترە کە ئەو حزبە تێکۆشەرانەی شیعە ، هەڵوەستە بکەن هۆشیار بن و بەدواداچونی جدی بکەن لەو جۆرە ئاراستەیەی کە زەرەر بە بەرژەوەندیەکانی یەکپارچەیی خاک و ئاسایشی نیشتمانی عێراق دەگەێنن. دیارە بە درێژایی مێژوو لە مەزلومیەتی شیعە ، بۆ یەکەم جار دەرفەتی حوکمرانی دەوڵەتی عیراق یان بۆ رەخساوە ، کە دەبێ بە شێوەێکی دادپەروەرانە حوکم بکەن و دژی ستەم و زۆرداری وەک پەیرەوانی رێبازی سید الشهداء { امام الحسین عليه السلام} کە هەتا دونیا ماوە سومبلی شۆرشی مەزڵومانن دژی زاڵمان و زۆرداران لە جیهان .
بۆیە کورد ، بە لەبەرچاو گرتنی ئەوبارودۆخەی ئێستا ، دەبێ بە سیاسەتێکی حەکیمانە یەکگروو بە خیتابی یەکریزی ، بە سوود وەرگرتن لەم دەرفەتانەی کە هاتۆنەتە پێش ، هەوڵی جیدی بدرێت بۆ باشترکردنی پەیوەندیەکان و لێک تێگەیشتن لە گەڵ حکومەتی فیدراڵ بۆ چارەسەری هەموو کێشەکان بە پێ دەستور.
لە دوای ئەم هەموو شێکردنەوانەی سەرەوە ، بۆ زانیاری ئەو کەس و لایەنانەی کە رەخنەیان بە شێوەێکی نەرینی هەیە دەربارەی ریفراندۆم . ئەگەر ریفراندۆمیش نەکرابوایە ، بەرژەوەندیەکانی سیاسەتی دەولی لە هەریمی کوردستان هەر وەک ئێستا دەبوو سەبارەت بە مافەکانی کورد. هەرەها سەبارەت بە دۆخی کەرکوکیش دەبوایە بە پێ دەستور هەر بگەرێتەوە ژێر ئیدارەی دەستەڵاتی حکومەتی مەرکەزی ، حکومەتی عیراقیش هەر ئەو سیاسەتەی ئێستای پەیرەو دەکرد بەرامبەر بە کورد..
ئێستا بارودۆخی هەرێم ، لە ژێر کۆمەڵێک کێشە و هەرەشە و فشاری ناوخۆیی و دەرەکی دایە ، کە رەنگدانەوەی خراپی هەیە لەسەر حکومەت و خەڵک و قەوارەی هەرێمی کوردستان ، کە ئەمانەن :

• یەکەم مەترسی هەژموونی و فشاری دەستێوەردانی دەرەکی ، لەسەر ناوخۆی کوردستان لە رووی ئەمنی و سیاسی و ئابوری لەلایەن دەوڵەتەکانی دەوروبەر و هێرشەکانی درۆنی و بالیستی لەسەر ناوچەکانی هەرێم ، هەمووی مەترسی جدین لەسەر چارەنوسی هەرێم و گەلی کوردستان .
• کێشەکانی کەڵەکە بووی وئابووری و دارایی لە مێژووی حوکومرانی هەرێم بە قەرزەکانەوەش.
• فشارە ناوخۆیەکان لەسەروی هەمویانەوە ، کێشەی دواکەوتنی موچەی فەرمانبەرانی هەرێم و خراپی بژێوی خەڵک و بازار .
• فشارەکانی حکومەتی مەرکەزی ، سەرەرای رادەستکردنی مەلەفەکانی نەوت و غازی هەرێم ، لایەنێکی ئارەستەکراو لە نێو دەستەڵات لە حکومەتی ناوەند ، بەردەوامن لەسەر سیاسەتی فشاری ئابلوقەدان ..
  بۆیە ئێستا لە هەموو کاتێک زیاتر ، باشترە ، کە سەرکردایەتی سیاسی کورد بە تایبەتی هەردوو حزبی دەستەڵاتداری هەرێم بە هاوکاری هەموو حزبەکانی تری کوردستان ، هەنگاوی سیاسی فیعلی بنێن بۆ کۆتایی هێنان بە پەرتەوازیی ، بڕیاری یەکلاکەرەوە بدەن بۆ کۆتایی هێنان بە ململانێکانی کۆن و تەقلیدیەکان :
• یەکەم راگرتنی هێرشە مێدیایەکان بۆسەر یەکتری و کۆتایی هێنان بە تەخوێنی کردنی یەکتری ، چونکە هەموو لایەک بەرپسیارن لە خراپی دۆخی هەرێم ، دەستبەردار بوون لە سیاسەتی بەکار هێنانی خراپی دۆخەکە بۆ ململانێی دیعایەی هەڵبژاردن و شکانی یەکتری. پێویستە ململانێکانی سیاسی بۆ هەڵبژاردن لەسەر بنەماکانی دیموکراسی بێت ، بە پێشبرکی لەسەر پێشکەش کردنی باشترین بەرنامەی سیاسی و بۆ بەرژەوەندیەکانی خەڵکی کوردستان ، بۆ پێشکەشکردنی خزمەتگوزاری بۆ باشترکردنی بژێوی بۆ خەڵک بە گشتی و بۆ پاراستنی یەکریزی هەرێم و هینانەدی دادپەروەی نیشتمانی و کۆمەڵایەتی وە بۆ چارەسەری کێشەکان بێت لەگەڵ حکومەتی ناوەندی.
• دووەم ، زەمینەسازی بۆ سازدانی کۆبونەوەێکی فراوان لە لایەن سەرۆکی حیزبەکانی کوردستان بە یەکەوە ، ئاشتەوایی و رێکەوتن لەسەر دانانی سیاسەتێکی هاوبەشی یەکگرتو بۆ پرسە چارەنوسازەکان و کێشەکانی هەرێم لەگەڵ حکومەتی ناوەندی .
• پێک‌هێنانی ئەنجومەنێکی باڵا لە هەموو پارتەکانی هەرێمی کوردستان بۆ دانانی نەخشە رێگاێک ، بۆ چۆنیەتی پاراستنی قەوارەی هەرێم و ئەنجامدانی هەڵبژاردنێکی پاک بۆ بەشداری کردن لە حکومەتێکی نیشتمانی فراوان ، کە خزمەت بە خەڵکی کردستان بکات .
• بریاردان لەسەر دانانی دەستۆر بۆ هەرێمی کوردستان . چونکە دەستور فاکتەری بنچینەییە بۆ رێکخستن و بە دامەزراوەکردن و بە یاسا کردنی حکومەتی هەرێمی کوردستان .
• سوود وەرگرتن لەو هەل و دەرفەتانەی کە لە نەتیجەی روودانی ئەو گۆرانکاریانەی کە لە سیاسەتی ململانی دەولی لە عیراق و ناوچەکە و جیهان بە گشتی . گەراندنەوەی موتمانە لە بەینی حکومەتی هەرێم و حکومەتی فیدراڵ .
• سیاسەتی حەکیمانەی هەرێمی کوردستان ، بە هەمئاهەنگی لەگەڵ ناوەند لە چوارچیوەی سیاسەتێکی یەکگرتوو، کە ئویش خۆی دەنوێنێ لە { بە هێزبوونی سیادەی عیراقی فیدراڵ ، تەنیا لە رێگای بەهێز کردنی هەرێمی کوردستان و پاراستنی سەروەری خاکی هەرێمی کوردستاندایە ، کە دەبێتە هۆی پاراستن بەهێز بوونی سەروەری خاکی عیراقی فیدراڵ ، پێچوانەکەشی راستە بە هەمان شێوە .
  باشترە بۆ حزبە سیسیەکانی کوردستان وە حکومەتی ئایندەی هەرێم ، ئەو راستیە لەبەر چاو بگرن لە دانانی بەرنامەکانی سیاسیاندا بۆ حوکمرانی ، کە تاکی هاووڵاتی کورد ، پێویستی بە دوو شتی بنچینەیی هەیە بۆ بەردەوام بوون لە ژیانێکی ئارام و ئاسوودە ، ئەوەش { نان و ئازادی } یە ، ئەو دوو فاکتەرە هەمیشە هۆی گورانکاریەکان بوون ، لە جولەی مێژووی سیاسەت و حوکمرانی و دەستەڵات و پێشکەوتنی کۆمەڵگاێکی یەکگتووی وابەستە بە نیشتمان . راگرتنی هاوکێشەی ئەو دوو پێویستیە سەرکیانە ، دەبێتە مایەی دادپەروەری نیشتمانی و کۆمەڵایەتی و سەقامگیری خۆشگوزەرانی و پێشکەوتنی ووڵات مسۆگەر دەکات لە حکومرانێکی سەرکەوتو .
  بە پێچەوانەوە ، لە نەبوونی ئەو هاوکێشەیە ، دەبێتە هۆی بەرپا بوونی بشێوی وئاشووب و لە دەستدانی کۆنترۆڵ بۆ چاوەسەری کێشەکان. ئەوەش لە ئەنجامدا دەبێتە هۆی شکەستهێنانی هەموو ئەو دەستکەوتانەی کە بە خەباتی خوێناوی گەلی کورد و کوردستان ، کە بە درێژایی زیاتر لە سەدەێک بەدەست هێنراوە .
  بۆیە باشترە کە سەرکردایەتی کورد و هەروەها تاکی کورد ، بە هوشیاری رووبەروی ئەو هەوڵ و پلانە سیاسی و ئەمنیانەی ناوخۆیی و دەرەکی ، کە لەمیدیاکانی سێبەر و تابووری پێنجەم بڵاو دەکرێنەوە ، بە سوود وەرگرتن لە هەڵە سیاسیەکان و نەبوونی یەکریزی لە بەینی هێزە کوردستانیەکان لە هەرێم لە مەلەفە جیاوازەکان حزبەکانی دەستەڵات ، بە مەبەستی فۆرماتکردنی مێشکی تاکی کورد بۆ سرینەوەی ئینتیمای بۆ گەل وخاک و نیشتمانی کوردستان .
  ئەو هەموو هەوڵانەی دژ بە هەرێم دەکرێت ، هەموو ئەو هەوڵانەیە ، کە لە چوارچیوەی { کلمة حق يراد بها باطل}، کە مەبەستیان بۆ لەبار بردنی هەرێمی کوردستانە .
  میدیای چەواشەکاری تابوری پێنجەم ، کە زانیاری نادروست لەسەر رۆخانی هەرێم بڵاو دەکەنەوە ، بە ئاماژە لەسەر لێدوانەکانی هەندی گۆڤار و کەسانی میدیکاری ئەمرێکی دژ بە هەرێمی کوردستان ، ئەو کەس و لایەنانەی کە لە ناوخۆی کوردستان ئەم جۆرە پرۆپاگەندانە بڵاو دەکەنەوە نەشارەزان لە چۆنیەتی کار و میکانزمی میدیای ئازاد لە ئامریکا . لە مێژوی ململانێ سیاسیەکان لە بەینی هەردوو حزبێ دەستەڵاتداری ئامریکا دژ بە یەکتری بە پێ یاسای ئازادی میدیایی ، بەرێوە دەچێت بە جۆرێک کە کاریگەری هەیە لەسەر گۆڕانکاری دەستەڵات ، بە بەکار هێنانی جۆرەها زانیاری دژی یەکتری و دژی سیاسەت و سیستمی حوکمرانیو کیانی ئامریکا . بۆ دەستاو دەستکردنی دەستەڵات لە بەینی هەردوو حزب ، بەو پێوەنگە دەبوایە دەمێک بوو ووڵاتە یەکگرتووەکانی ئامریکا بروخێت .
  بۆیە تاکی گەڵی کوردستانی دەبێ هۆشیار تر بێت لە پلانی دوژمنان . پاراستنی قەوارەی سیاسی هەرێمی کوردستان زۆر گرنگە ، چونکە بە خەباتی خوێناوی میللەتێک بە دی هاتووە .
  بۆ بیزاریش لە ئەدای حکومەت وکەم و کورتی و هەڵەکانی حکومرانی و ململانێ حزبەکان و خراپی بژێوی خەڵک ، ئەوا هەڵبژاردن سەنگی مەحەکە بۆ هاوڵاتی ، کە بە دەنگی خۆی ئازادە موتمانە بە هەر حزبێک و کەسێک بدات ، کە بەرنامەی سیاسی باشتر پێشکەش بکات.
  ئەو ووڵاتە دیموکراسیە پێشکەوتوانەی کە لە رۆژ ئاوا و شوێنی تر کە بە سیستمی دیموکراسی دەوڵەتی پێشکەوتویان دامەزراندووە . دەوڵەتی وا هەیە دوای ٣ سەد ساڵ لە دامەزراندن ئێنجا گەیشتوونەتە ئەم پێشکەوتنە لە شارستانیەت . دیارە ئەوەش دوای تێپەربونی گەل ووڵاتەکەیان بە بارودۆخی دژوار، لە شەر وبرسیەتی.
  بۆیە ئومید هەیە کە هەرێم و خەڵکی کوردستان ، لەریگای یەکریزی دەرباز بن لەو ناخۆشی ئەو کێشانەی کە تەنگیان بە بژێوی خەڵک هەڵچنیوە .
  سەرەرای ئەوە دەبێ بزانین کە کورد پێشتر ئەزمونی حوکمرانی نەبووە ، لە هەمان کاتدا دوژمنی بەهێزی دەرەکی زۆرە ، کە بەردەوام کار بۆ ئەوە دەکەن ، کە کورد نابێ قەوارەی سیاسی خۆی هەبێت . بە گۆتەی سەرۆکی یەکێک لە دەوڵەتانی هاوسێکانمان چەند ساڵێک لەمەوبەر ، ووتی ئەگەر قەوارەێکی سیاسی کوردی لە قارەی ئافریقاش هەبێت زۆر بە جدیانە هەوڵێ تێکدانی ئەدەین .
  بۆیە پێویستە لە سەر سەرکردایەتی کورد لە حیزبەکان ، لە پێناو پاراستنی بەرژەوەندیەکانی گەل وهەرێمی کوردستان بە گشتی . هەوڵی جیدی بدەن بۆ یەکرێزی و کۆتایی هێنان بە نەخۆشی پەرتەوازەیی .
  باشرترین سیاسەت بۆ کورد لە ئێستادا ، بە یەکرێزی دانوساندن و گفتوگۆ لە گەڵ حکومەتی بەغدا بکەن بۆ بە دەستهێنانی شایستە دارییەکان خەڵکی کوردستان ، کە دەبێتە مایەی خۆشگوزەرانی بەختەوەری خەڵک و پاراستنی پێگەی هەرێمی کوردستان .
  لەگەڵ رێزما.

جمال سلیمان
٢٨/٩/٢٠٢٣

بە پشتبەستن بە چاوپێکەوتنێک لەگەڵ کەناڵی ئاسمانی کەناڵ جەدید ئامادەکراوە

حەسەن ساڵحی: حیزب لە بەیاننامەکانیداسەبارەت بە شەڕی نێوان هێزە ئیسلامییەکان و ئیسرائیل،ئەو شەڕەی بە شەڕێکی کۆنەپەرستانە لە دژی خەڵکی لە هەردوولا زانی. گومانی تێدا نییە کە حەماس هێزێکی کۆنەپەرستە، بەڵام ئایا ئازارەکانی خەڵکی فەلەستین لەم کارەدا جێگای نییە؟ لە لێکدانەوەی کۆتاییدا ئایا ئەم شەڕە بەهۆی ئاوارەبوونی دەیان ساڵەی فەلەستینییەکان و تاوانی حکومەتەکانی ئیسرائیلەوە نییە لە دژی ئەوان ؟

حەمید تەقوایی: لە ئاستێکی بنەڕەتیدا بە دڵنیاییەوە هەر بەوجۆرەیە. ڕیشەی ئەم کێشەیە ئازار و مەینەتی خەڵکی فەلەستینە، کە لە خاک و ماڵ و گوندی خۆیان ئاوارە بوون و هەموو ڕۆژێک ئەم کێشەیە ڕەهەندی کارەساتبارتری وەرگرتووە. مافە سەرەتاییەکانی خەڵک پێشێل کراوە و بەشێکی زۆری خەڵکی فەلەستین تا ئێستاش لە وڵاتانی جیاجیادا ئاوارەن و تەنانەت لەو شوێنانەی کە تێیدا نیشتەجێ بوون، لە کەرتی غەززە و لە کەرتی ڕۆژئاوا، نەک هەر بێبەشن لە سەرەتاییترین بارودۆخی ژیان، بەڵام سێبەری ڕەشی حکومەتی ئیسرائیل بەردەوام بەسەر سەریانەوەیە. ئەمە کارەساتە و ڕوونە کە لە ڕوانگەی سیاسی وکۆمەڵایەتیەوە ڕەگی کێشەکە لێرەدایە.

لە لایەکی ترەوە هیچ گومانێک لەوەدا نیە کە ئەمە شەڕێکی کۆنەپەرستانەیە. هەردوولا له هێرشه کانیاندا خه ڵکیان کردووه ته ئامانج و نه ته وه یه کگرتووه کان به فه رمی ڕایگه یاند که هەردوولا له چه ند ڕۆژی ڕابردوودا تاوانی جه نگییان ئه نجام داوه . ئەم لایەنانە هەمووی ڕاستن، بەڵام کاتێک   کە لەڕووی مێژووییەوە دەگەڕێینەوە سەر ڕیشەی کێشە ، تاوانێکی دیکە ڕوویداوە، کە بەتەواوی یەکلایەنەیە. کارەساتەکە بە ئاوارەبوونی ملیۆنان کەس لە خاک و ماڵ و حاڵی خۆیان دەست پێدەکات و زیاتر لە ٧٠ ساڵە ئەم بابەتە بەردەوامە. تا چارەسەری کۆتایی  ئەم پرسە نەکرێت، ئێمە ناوەناوە شاهیدی شەڕی خوێناوی لەو شێوەیە دەبین. ئه مه برینێکی قووڵه له سەر جەستەی خەڵکی فه له ستیندا و ڕێگا چارەی کۆتاییهێنان به و شه ڕانه چاره سه ڕێکی ئینسانیە بۆ ئه م کێشه یه . تراژیدیاکە ئەوەیە کە لەم شەڕەدا کە ڕویداوە خەڵکی فەلەستین نوێنەرایەتی ناکرێت.

کێشەی فەلەستین بووەتە هۆی ئەوەی لە چەند دەیەی ڕابردوودا هێزی جۆراوجۆر بێنە مەیدان و شەڕ لەگەڵ داگیرکەرانی ئیسرائیل بکەن. هێزەکانی وەک ڕێکخراوی ئەلفەتح، کە ڕێکخراوە ناسیۆنالیستی و چەپەکان تێیدا چالاک بوون، بەڵام هێزە ئیسلامیەکان جێگەیەکی ئەوتۆیان نەبوو. دوای ئەوەی ستراتیژی گشتی ئەمریکا بۆ دروستکردنی پشتێنەی سەوز لەدژی یەکێتی سۆڤیەت پێشنیار کرا – کە تئەندازیاری دامەزراندنی موجاهیدینی ئەفغانستان و بەرزکردنەوەی خومەینی لەخۆگرتبوو – حکومەتی ئەمریکا و هاوپەیمانە ڕۆژئاواییەکانی بڕیاریاندا پشتیوانی هێزەکانی دەسەڵاتی فەلەستین بکەن لە پرسی فەلەستینیشدا مەیدانێک بدە بە  هێزە ئیسلامیەکان و حەماسیش لێرەوە دەست پێدەکات. سیناریۆیەکی هاوشێوەیبردنەپێشەوەی داعش. بەم شێوەیە پرسی خەڵکی فەلەستینیان ڕفاند و کردیان بە ململانێی نێوان ئایینە جیاوازەکان. تا ئەو کاتە ململانێی نێوان هەردوولا لەسەر هەڵاواردنی نەتەوەیی و پرسی دەوڵەتی فەلەستین و مافی چارەی خۆنووسینی خەڵکی فەلەستین و هتد بوو. بەڵام بە ئەنقەست و بە ئاگادارییەوە خستیانە چوارچێوەی ململانێی نێوان ئیسلام و جولەکە. لە حکوومەتی ئیسرائیلدا کوتلە توندڕەوە ئاینییەکانی وەک حکومەتی ئێستای نەتانیاهۆ دەستی باڵایان هەیە، کە هەموو شەرعیەت و هۆکارەکانی بوونی وڵاتەکەی لە تەورات و بەڵێنی خاکی بەڵێندراوەوە وەردەگرێت.

ئەم چوارچێوە ئایینییە بە تەواوی لە بەرژەوەندی ئیسرائیل کاردەکات، چونکە بنەمای کێشەکە کە ئاوارەبوونی خەڵکی فەلەستینە، وەک ململانێ و شەڕی مەزهەبە ئاینیەکان بەلاڕێدا دەبات ودەشێوێنێت. بەڵگەگەلێک هەن کە بە ڕوونی نیشانی دەدەن کە ناتانیاهۆ بە ئەنقەست سیاسەتی بەهێزکردنی حەماسی پەیڕەو کردووە بە ئامانجی دووبەرەکی نانەوە لە ڕیزی فەلەستینییەکاندا (لە نێوان فەتح و حەماس) و بە کردەوە پلانی پێکهێنانی دەوڵەتی سەربەخۆی فەلەستینی ڕەتکردووەتەوە.

لە لایەکی دیکەوە هێزگەلێکی وەک حیزبوڵڵا، حەماس و کۆماری ئیسلامی هەن کە ئاڵای ڕەشی جیهادی ئیسلامییان لە دژی زایۆنیستەکان هەڵکردووە. لەهەردوولاوە مەسەلەکە بووەتە ململانێ و شەڕێکی مەزهەبی، لەکاتێکدا بنەمای مەسەلەکە بەهیچ شێوەیەک ئایینی نییە و هیچ پەیوەندییەکی بە جیاوازی ئایینیەوە نییە. مەسەلەکە تایبەتە بە ئاوارەکردنی خەڵکی ناوچەیەک لە ماڵ و حاڵی خۆیان و ئەمەش پرسێکە کە دەبێت چارەسەر بکرێت.

وەک ئاماژەم پێدا، هێزە ئیسلامییەکان و حکومەتی ئیسرائیل لە چوارچێوەیەکی ئایینیدا هەردوو کیان پرسەکەیان بردووەتەوە و هەر لەبەر ئەمەشە کە ئێمە شاهیدی ئەو کارەساتانە دەبین کە ئێوە باستان کرد. لە مێژوودا دڕندانەترین تاوان لە شەڕە ئایینییەکاندا ڕوویانداوە و نموونەیەک ئەم شەڕەی ئێستایە.

حەسەن ساڵحی: هێرشێکی وەها بەرفراوانی هێزە ئیسلامیەکان بۆ سەر ئیسرائیل بێ وێنەیە. بەشێک لە چاودێران پێیان وایە کە ڕەهەندەکانی ئەم شەڕە بە هۆی پشتیوانی سیاسی و سەربازی کۆماری ئیسلامیی حەماس و حیزبوڵڵایە. بۆچوونی ئێوە لەم بارەیەوە چیە؟

حەمید تەقوایی: گومانی تێدا نییە کە کۆماری ئیسلامی یەکێکە لە هێزە سەرەکییەکانی پشتیوانی نەک هەر حیزبوڵڵا و حەماس بەڵکوو لە بزووتنەوەی تیرۆریستی ئیسلامی سیاسی لە ناوچەکە و لە جیهاندا. زۆر ڕوونە کە کۆماری ئیسلامی هەمیشە لە ڕووی دارایی و سەربازی و سیاسییەوە پشتیوانی ئەو هێزانە بووە. بۆ کۆماری ئیسلامی، بەتایبەتی پرسی فەلەستین ئاڵایەکە بۆ پاراستنی پێگەی خۆی و پاساودانی سیاسەتە کۆنەپەرستانەکانی لە ناوچەکە و تەنانەت لە دژی خەڵکی ئێرانیش.

 هەر بۆیە ئەم شەڕە بەناچاری پێی کۆماری ئیسلامیشی تێدەکەوێت. بێگومان خامنەیی بۆ ئەوەی نەکەوێتە ژێر فشاری ڕاستەو، ڕایدەگەیەنێت کە ئێمە ڕاستەوخۆ لەم شەڕەدا بە شداریمان نەکردووە، بەڵام لە هەمان کاتدا ڕایدەگەیەنێت کە ئێمە پشتیوانی حەماس دەکەین، ئەمانە گەنجی ئازای فەلەستینین و پاڵەوانن و هتد. بە واتایەکی تر، کوشتنی منداڵان و ئەو کارەساتانەی کە حەماس بەسەر خەڵکی ئیسرائیلدا هێناوە، لە ڕوانگەی کۆماری ئیسلامییەوە هەنگاوێکی جێی ستایش و ئازایانە و قارەمانانەیە. هەموو جیهان ئەمەی بینیوە و هەمووان دەزانن کە کۆماری ئیسلامی سەر بەم بلۆکە سەروو کۆنەپەرستانەیە لە ناوچەکەدا.

بەدیاریکراوی کۆماری ئیسلامی لە بواری سیاسەتی ناوخۆ و ناوچەییدا دەیەوێت ئەم شەڕە بۆ بەهێزکردنی خۆی و بارودۆخی قەیراناوی خۆی بەکاربهێنێت، لە دژی شۆڕش لە ناو ئێران  و لە ناوچەکەدا بۆ ئەوەی ڕێگری لە نزیکبوونەوەی سعودیە و ئیمارات لە ئیسرائیل و پەیمانی ئیبراهیم و هتد بکات. هەر لەبەر ئەم هۆکارانە کۆماری ئیسلامی پێویستی بەم شەڕە هەیە و دەیەوێت کەڵک لەم شەڕە وەربگرێت. بەڵام ئەوەندەی پەیوەندی بە کۆمەڵگای ئێرانەوە هەیە، ئەم جۆرە هەوڵانەی ڕژێم سەرکەوتوو نابێت. بەپێچەوانەوە ناڕەزایەتی بەرامبەر ئەم شەڕە دەگۆڕێت بۆ گۆرەپانەیەکی دیکە لە خەبات و ناڕەزایەتیی خەڵکدا. ئەمە حکومەتێکە کە ڕووبەڕووی شۆڕشێکی مەزن بووەتەوە و بە لەگەڵ هەر هەنگا و هەوڵێکیدا زیاتر بەرەو لێواری لەناوچوون دەجێت. دڵنیام ئەم شەڕە بە زیانی کۆماری ئیسلامی کۆتایی دێت.

حەسەن ساڵحی: دوای کوشتنی جەرگبڕو نامرۆڤانەی بەشداربووانی فێستیڤاڵێکی میوزیک لە باشووری ئیسرائیل و موشەکبارانی چەند شارێکی ئەم وڵاتە و کۆمەڵکوژی دانیشتوانی گوندە سنوورییەکان لەلایەن حەماسەوە، حکومەتی ئیسرائیل لەگەڵ بۆردومانی بەردەوامی غەززە.، دەستپێکردووە بەهێرشێکی تۆڵەسێنانەی بەرفراوان ،ڕایگەیاندووە کە ئەمە تەنها سەرەتایەکە. ئایا ئامانجی نەتانیاهۆ ئەوەیە کە حەماس بەتەواوەتی تێکبشکێنێ و دوبارەی کەرتی غەززە بلکانێتەوە بە ئیسرائیلەوە؟

حەمید تەقوایی: باس لەوە دەکرێت کە ئەم هێرشە ئاسمانییە بەردەوام و بۆردومان و مووشەک باران و هتد، لە ڕۆژانی داهاتوودا هێرشێکی زەمینیشی لەگەڵدابێت. ئیسرائیل زیاتر لە ٣٠٠ هەزار سەربازی لە سنووری غەززە کۆکردۆتەوە بە مەبەستی دەستپێکردنی لەشکرکێشی زەمینی. ئەوان خۆیان ڕایانگەیاند کە ئەمە کۆتایی کارەکانی حەماسە، بەڵام هێشتا ڕوون نییە کە ئایا کۆتایی هاتنی کارەکانی حەماس بە مانای کۆتایی هاتنی ئەو ئۆردوگایە لە کەرتی غەززە کە لەبەردەستی فەلەستینییەکان بەجێیان هێشتووە یان نا. پێویستە ئەمە ببینرێت، بەڵام لە هەر حاڵەتێکدا بڕیارە غەززە بە تەواوی لەناوببەن. جەنەڕاڵێکی ئیسرائیلی ڕایگەیاند کە کەرتی غەززە دەگەڕێنینەوە بۆ سەردەمی بەردین. واتە بەرد لە سەر بەرد دانانێین. ئەوان پلانێکی وایان هەیە و بە بیانووی ئەوەی کە دەیانەوێت حەماس لەناوببەن، تەواوی کەرتی غەززە لەناو دەبەن، ئەمەش لە ڕاستیدا کۆمەڵکوژییەکی بێ وێنەی لێدەکەوێتەوە. یەکێک لە تاکتیکەکانی هێزەکانی حەماس پەنابردنە بۆ ناو خەڵک. بنکەکانیان لە ژێر زەوی و ژێر نەخۆشخانە و قوتابخانە و…هتد و مرۆڤ وەک قەڵغانی مرۆڤ بەکاردەهێنن. هەر جۆرە هێرشێک بۆ سەریان دەبێتە هۆی لەناوچوونی هەموو نیشانەکانی ژیان لە کەرتی غەززە. ئەوان بە ڕوونی ڕایانگەیاندووە کە دەیانەوێت هەمان شت بکەن. بیانوویەکیان هەیە بۆ لەناوبردنی هەموو شتێک لە کەرتی غەززە. بەڵێ، بەڕاستی هێزەکانی حەماس وەک داعش کوشتارێکیان ئەنجامداوە، ئەمەش وا دەکات مووی لەشی هەرکەسێک ڕاست بێتەوە. کوشتارێک کە تەنانەت لە تاوانی جەنگیش تێدەپەڕێت. بەڵام تاوان پاساو بۆ تاوان نادات. حکومەتی ئیسرائیل دەیەوێت بە کوشتاری خەڵکی غەززە تۆڵە لە حەماس بکاتەوە.

تا ئێستا ڕوون نییە کە هێرشەکانی ئیسرائیل لە کۆتاییدا بەرەو کوێ دەڕوات. لەوانەیە دووبارە داگیرکردنی کەرتی غەززە بێت یان دووبارە لکاندنی بە ئیسرائیلەوە. بەڵام ئەنجامەکەی هەرچییەک بێت، ئەم شەڕە بەکوشتاری بێ وێنەی لەگەڵدا دەبێت. کارەساتێک کە پێم وایە جیهان، خەڵکی شارستانی جیهان، تەحەمولی ناکات و لە بەرامبەردا دەوەستنەوە. بەڕای من وەستانی دەستبەجێی شەڕ کە لەمڕۆوە داوای دەکەین، دەبێتە پرسێکی بەپەلە بۆ هەموو هێزێک و هەموو حکومەتێک کە  توزقاڵێک بەها بۆ ژیانی مرۆڤەکان قایل بێت. دەبێت لە دژی ئەم شەڕە بوەستین. لە بارودۆخی ئێستادا حکومەتی ئەمریکا و حکومەتەکانی ئەوروپا بە بیانووی هێرشی دڕندانەی حەماس ڕایانگەیاندووە کە لێبڕاوانە وبە تەواوەتی پشتیوانی لەحکومەتی ئیسرائیل دەکەن. بەڵام پاراستنی ئەم پێگەیە لەگەڵ بەردەوامبوونی شەڕەکە قورستر دەبێت. چونکە تاوانە جەنگییەکانی حکومەتی ئیسرائیل زیاتر دەبێت و قورستر و قورستر دەبێت پاساو بۆ لایەنگرانی ئیسرائیل بهێنرێتەوە. بەرگریکردن لە ئیسرائیل بە بیانووی ئەوەی کە حەماس دەستی بە هێرشەکە کردووە، چیتر جێگەی خۆی لە بیروڕای گشتیدا نابێت.

  هیوادارم ئەم دۆخە ببێتە هۆی ئەوەی جیهانی شارستانی ڕاپەڕێت لە دژی ئەم تاوانبارانە بوەستێت و ڕێگە نەدات ئەم کوشتارانە بەردەوام بێت.

حەسەن ساڵحی: دەسەڵاتدارانی کۆماری ئیسلامی هێرشی حەماسیان وەک سەرکەوتن بۆ خەڵکی فەلەستین ئاهەنگ بۆ دەگیڕان و پێشکەشکارانی تەلەفزیۆنە فەرمیەکانی کۆماری ئیسلامیش بێ شەرمانە کوشتنی منداڵان و خەڵکی بێ دیفاعیان وەک دەستدرێژیکار پاساو بۆدەهێناوە. ئایا ئەم شەڕە لە بەرژەوەندی کۆماری ئیسلامیدایە؟ کاریگەرییەکانی لەسەر بارودۆخی سیاسی ناوچەکە و ئێران و شۆڕشی ئێستا چی دەبێت؟

حەمید تەقوایی: کۆماری ئیسلامی هەوڵ دەدات زۆرترین سوود لەم شەڕە وەربگرێت بۆ بەرژەوەندی خۆی، هێزی خۆی نیشان بدات، بانگەشەی ئەوە دەکات کە هێشتا دەسەڵاتی ڕێکخستنی شەڕێکی لەو شێوەیەی هەیە و هەوڵ دەدات هێزە ئیسلامییەکانی خۆی لە ناوچەکەدا بەهێز بکات.. هتد. بە گوتەی کۆماری ئیسلامی، هێرشی حەماس گورزێکە لە حکومەتی “داگیرکەری قودس” و زیاتر تەپڵی دژە ئیسرائیل لێدەدات.

  بەڵام لە کۆمەڵگای ئێراندا ئەم قسانە کڕیارێکیان. خەڵکی ئێران تاوانەکانی ئەم حکومەتەیان بینیوە کە بە بەراورد لەگەڵ تاوانەکانی حەماسدا ڕەنگی پێوەنامێنێت. ئەگەر حەماس لە یەک هێرشدا هەزار کەسی کوشت، کۆماری ئیسلامی لە ماوەی دەسەڵاتی خۆیدا دەیان هەزار کەسی هەر ئێران کوشت. نەک لە شەڕدا، بەڵکو وەک حکومەتێک هاوڵاتیانی خۆی کۆمەڵکوژ کردووە. دوا حاڵەتیش کۆمەڵکوژی ١٠٠ کەسە لە ڕۆژی هەینی خوێناوی زاهیداندا بوو. ئەمە حکومەتێکە کە تەقەی لە چاوەکان کردووە و تەقەی لە منداڵان کردووە و کیمیابارانی قوتابخانەی کچانی کردووە و دەستدرێژی کردووەتە سەر زیندانییەکان و تاوانی دیکە. هەرکاتێک حکومەتێکی لەو جۆرە تاوانەکانی حکومەتی ئیسرائیل ئاشکرا بکات، خەڵک تەنها بە زەردەخەنەیەکی تاڵ وەڵامی دەداتەوە. دەڵێن سەرەتا دەستە خوێناویەکانت لە شوێنێک بشارەوە، ئینجا ئەوانی تر ئاشکرا بکە! خەڵک دەمێکە دروشم دەڵێنەوە، فەلەستین بەجێبهێڵن، بیر لە ئێمە بکەنەوە. بۆیە ئەم فەلەستیندۆستیە لە کۆمەڵگای ئێراندا هیچ جێگایەکی نییە.

  ئامانجی ڕێژیم قەناعەت پێکردنی خەڵکی ئێران و بەدەستهێنانی خۆشەویستی نییە. دەزانێت تازە کار لەکار ترازاوە. مەبەستی هێزنواندن و ترساندنی کۆمەڵگایە. دەیەوێت نیشان بدات کە نەک هەر لەرزۆک نیە، بەڵکو تەحەدای ئیسرائیلی کردووە. بەڵام ئەمە کورتخایەن و ڕاگوزەرە. هەروەک وتم لە درێژەی ئەم شەڕەدا کارەساتێکی وا ڕوودەدات کە هەڵگیرسێنەرانی دەکەونە بەر نەفرەت و توڕەی زیاتر لە لایەن خەڵکی نەک تەنیا ئێران بەڵکو خەڵکی ناوچەکە و خەڵکی فەلەستین خۆی و خەڵکی جیهانی شارستانی. بەم مانایە لە درێژخایەندا کۆماری ئیسلامی دۆڕاوی ئەم شەڕەیە.

ئەوەی کە ئەوان لە تیڤیەکانی خۆیانەوە بەرگری لە کوشتاری منداڵان و خەڵکی ئیسرائیل دەکەن وەک کوشتنی دەستدرێژیکار، بۆ خەڵکی ئێران جێگەی سەرسوڕمان نییە. ئەمە حکومەتێکە لەسەر تاوانی بەهایی بوون خەڵک دەکوژێت، لەسەر تاوانی بێ حیجاب دەکوژێت، لەسەر تاوانی لادەر و کوفر و سوکایەتی بە پیرۆزییەکان و هتد دەکوژێت. بە شێوەیەکی سروشتی ئەم کەسانە پێیان وایە تەنانەت منداڵێکی ساواش وەک دەستبەسەرداگرتن دەبێ بکوژرێت. ئەم لۆژیکە تەنیا بۆ خوێنڕێژانی وەک کۆماری ئیسلامییە، هیچ کەسێک کە هەستی مرۆڤایەتیی هەبێت نەک هەر ئەو جۆرە پاساوانە قبوڵ ناکات، بەڵکو توڕەیی و ڕق و کینەی بەرامبەر بەو تاوانبارانە زیاتر دەبێت و ئیرادەی بۆ ڕووخاندنی ئەم حکومەتە بەهێزتر دەبێت.

  بەڕای من ئەم شەڕە مەیدانی شەڕێکی نوێ لە بەردەم شۆڕشی ژن ژیان ئازادیدا دەکاتەوە. گۆڕەپانی خەبات لە دژی حکومەتێکی شەڕخواز کە سەرمایەی سیاسی لە نەهامەتیەکانی خەڵکی فەلەستین و ئیسرائیل بنیاتناوە. شۆڕش لە ئێران تاکە ڕێگاچارەی ڕاستەقینەیە کە بتوانێت سەری ماری ئیسلامی سیاسی کە کۆماری ئیسلامییە بدابەزویدا و بەم شێوەیە خەڵکی ناوچەکە لە دەست هێزە ئیسلامیەکان ڕزگار بکات. خەڵکی ئێران ئەمە دەزانن، خەڵکی جیهان ئەمە دەزانن و من پێم وایە ڕووی ڕەشی ئەم شەڕە بۆ کۆماری ئیسلامی دەمێنێتەوە و دۆڕاوی ئەم شەڕە کۆماری ئیسلامی دەبێت.

حەسەن ساڵحی: هێزە ڕاستڕەوەکانی ئۆپۆزسیۆن کە بە زۆری  پاشایەتیخوازەکان، هێرشی دڕندانەی حەماس دەخەنە ئەستۆی خەڵکی فەلەستین و پڕوپاگەندەکانیان دژی فەلەستینییەکان و عەرەبەکان چڕتر بووەتەوە. پێت وایە ئەگەری ئەوە هەیە ئەم پڕوپاگەندە ڕەگەزپەرستانەی هێزە ڕاستڕەوەکان بە لەبەرچاوگرتنی دوژمنایەتی خەڵکی ئێران لە گەڵ هێزە ئیسلامیەکاندا جێگایەک لە کۆمەڵگادا بکاتەوە؟

حەمید تەقوایی: ڕەنگە ئەوانیش لایەنگریان هەبێت، بەڵام جێگایەک نادۆزنەوە. ئەم شۆڕشە شۆڕشی ژن ژیان ئازادیە. شۆڕشی نەتەوەیی- نیشتمانی و پیاو نیشتیمان ئازادی وکوروشی هەخامەنی و شانازیکردن بە دێرینەکانەوە و هتد نییە. ئەمە شۆڕشێکی نەتەوەیی نییە، شۆڕشێکی ئینسانییە. خەڵک خۆی ئەمەی ڕاگەیاندووە، دروشمی سەرەکی شۆڕش ئەمە دەڵێ. هەر لەبەر ئەم هۆکارانە، تەنانەت ئەمڕۆش هێزە پاشایەتیخوازەکان لە نێو خەڵکدا جێگەیەکی ئەوتۆیان نەبووە.

  بەڵام ئەوەندەی پەیوەندی بەم شەڕەوە هەیە، وەک هەر بەوجۆرەی کەڕوونم کردەوە، هەر لەسەرەتاوە کە کێشەی فەلەستین هاتە ئاراوە، ڕەگ و ڕیشەکەی ناڕەزایەتی بوو بەرامبەر بە ئاوارەبوونی خەڵک لە وڵات و ماڵی خۆیان و لەپێناو بەدەستەوەگرتنی چارەنووسی خۆیان، کە خواستێکی پێشکەوتنخوازانە و مرۆڤدۆستانەیە. بەڵام کاتێک ئەم خواستە مرۆڤانەیان لە لەفافەی ئایینی و قەومی و ڕەگەزیدا پێچایەوە، بوار بۆ مانۆڕکردنی هێزە ڕەگەزپەرستەکان هەبوو. هێزی ئۆپۆزسیۆنی ڕاست و بەتایبەتی پاشایەتیەکان بەشێکن لەو هێزە قەومی و ڕەگەزییانە.ئەوان تەپڵی ئێران و ئێرانیبوون لێدەدەن و دژە عەرەب و دژە ئەفغانین. لەم دواییانەدا شایەتحاڵی ڕق و کینەیان بووین بەرامبەر بە کۆچبەرانی ئەفغانستان. نەفرەتکردن لە عەرەبەکانیش بەشێکە لە ناسنامەی ئەوان. دژی خەڵکی فەلەستین و حەماس و تاوانەکانی دەخەنە ئەستۆی خەڵکی فەلەستین. لە تویتێکدا نووسیم حەماسهەر ئەوەی کە کۆماری ئیسلامی نوێنەرایەتی خەڵکی ئێران دەکات، نوێنەرایەتی خەڵکی فەلەستین دەکات! واتە هیچ، مانای ئەوەیە حەماسیش وەک کۆماری ئیسلامی دوژمنی خەڵکە.

لەم نێوەندەدا، هێزە ڕاستڕەوەکان کە ناسنامەکەیان ئێرانیبوون و ڕەگەزپەرستی ئێرانی و گەورەیخوازی فارسەکانە بەرامبەر بە بیانییەکان و کۆچبەرانی ئەفغانی و عەرەب و فەلەستینیەکانە،کەواتە خۆیان بەشێکن لە کێشەی خەڵک. سیاسەتی ئەوان ئەوەیە چاو لە تاوانەکانی ئیسرائیل دابخەن و تاوانەکانی حەماس لە پێی خەڵکی فەلەستین بنووسنەوە. ئەمە هێڵ و پێگەی ئەوانە. ئەوان بانگەشە دەکەن، دروشم دەڵێنەوە، هەڵوێستیان لەسەر ئەمە هەیە و بە بڕوای من یەکێک لە ئەرکەکانی هێزە پێشکەوتنخوازەکانی وەک حزبی ئێمە ئەوەیە کە لە دژی کۆماری ئیسلامی و دژی هێزە ئیسلامییەکان و دژی حکومەتی ئیسرائیل و دژی هەموو ڕەگەزپەرستەکان وهێزە قەومی ناسیۆنالیستیەکان، لەوانەش ڕەگەزپەرستی ئێرانیبێینە مەیدان. هەموو ئەمانە نەوت بە ئاگری ئەم شەڕەدا دەکەن و دەبێت بەریان پێبگیرێت.

حەسەن ساڵحی: هەروەک لە سەرەتای چاوپێکەوتنەکەدا ئاماژەت پێکرد، پرسی فەلەستین و ئاوارەبوونی خەڵکی فەلەستین، پرسێکە کە مێژووەکەی هێندەی تەمەنی حکومەتی ئیسرائیلە، کە بووەتە ناوەندێکی قەیران و شەڕی ماڵوێرانکەر لە ناوچەکەدا. چارەسەری ئەم کێشەیە چییە؟ پێشمەرجەکانی چارەسەرکردنی پرسی فەلەستین چین؟

حەمید تەقوایی: بێگومان لەم بارودۆخەی ئێستادا مەرجی یەکەم ئەوەیە کە بە زووترین کات ئەم شەڕە بوەستێنرێت. لە دڵی ئەم شەڕەدا هیچ چارەسەرێکی سیاسی واقیعی و مومکین لە ئارادا نییە. ئەرکی یەکەم ڕاگرتنی شەڕە. ڕوونە کە حکومەتەکانی ڕۆژئاوا سیاسەتێکی لەو شێوەیەیان نییە. لە لایەکی ترەوە لە بلۆکی بەرامبەر ئەوان و هێزە ئیسلامییەکان و بلۆکی ڕووسیا – چین نەک هەر ئامانجیان ئەوە نییە دەستبەجێ شەڕەکە ڕابگرن، بەڵکو هەموویان بە جۆرێک لە جۆرەکان سوودی لێ وەردەگرن. بۆیە کێشەکە دەگەڕێتەوە بۆ دەسەڵاتی خودی خەڵک و هێزە پێشکەوتنخواز و ئازادیخوازەکانی جیهان بۆ ڕێکخستنی ناڕەزایەتییەکی بەرفراوان لە دژی شەڕ و دەستبەجێی ڕاگرتنی شەڕ.

  لە پێوەند بەو پرسیارەی کە چارەسەری پرسی فەلەستین چییە، دەبێ بڵێم کە چارەسەرەکە، بە پێچەوانەی ئەوەی کە پێدەچێت، یان باشتر بڵێم، پێچەوانەی ئەو هەوڵ و ڕێوشوێنانەی کە چەندین ساڵە بۆ ئاڵۆزکردنی گیراوەتەبەر، لەبنەڕەتدا شتێکی ئاڵۆز نیە. ئەم چارەسەرە ماوەیەکی زۆرە پێشنیار کراوە، تەنها ئیرادەی سیاسی لەلایەن حکومەتەکانەوە نییە بۆ چارەسەرکردنی. وەک وتم دەردو ئازارەکانی خەڵکی فەلەستین ئامرازێکە هەم بۆ بزووتنەوەی ئیسلامی سیاسی و هەم  بۆحکومەتی ئیسرائیل بۆ پاراستنی پێگە و دەسەڵاتی خۆیان، هەر بۆیە نایانەوێت ئەم پرسە چارەسەر بکرێت. بەتایبەتی حکوومەتی توندڕەو و ڕاستڕەوی نەتانیاهۆ کە هەوڵی سەپاندنی یاسا ئایینیەکانی ئایینی جوولەکە دەدات بەسەر کۆمەڵگادا، سوود لە ململانێ لەگەڵ هێزە ئیسلامییەکانی وەک حەماس وەردەگرێت.

لەم دۆخەدا ئیرادەیەکی سیاسی بۆ چارەسەرکردنی کێشەکە بوونی نییە، بەڵام چارەسەرکردنی کێشەکە شتێکی ئاڵۆز نییە. هەمان ڕێگایە کە ماوەیەکی زۆرە وەک چارەسەری دوو دەوڵەت پێشنیار کراوە و ئەمڕۆ لەبیر کراوە. چارەسەری دوو دەوڵەت لەسەر بنەمای ئەوەی کە خەڵکی فەلەستین وەک خەڵکی ئیسرائیل مافی ئەوەی هەیە کە بەهرەمەند بێت  لە دەوڵەتی سەربەخۆی خۆیدا. پێویستە جیهان دان بە مافی هەبوونی خاک و دەوڵەتی فەلەستینی سەربەخۆ و یەکسان لە پاڵ دەوڵەتی ئیسرائیلدا بناسێت. وشەی سەرەکی “مافی سەربەخۆ و یەکسان”ە و نەک حکومەتەکان وەک حکومەتی خۆبەڕێوەبەر و لە ڕاستیدا لە ژێر چاودێری حکومەتی ئیسرائیل لەگەڵ هێزە ئیسلامییە هەوساربچڕاوەکان. حکومەتێک کە خەڵکی فەلەستین بەڕاستی بتوانێت لە هەلومەرجێکی ئازاد و دیموکراسیدا هەڵیبژێرێت و بتوانێت کۆمەڵگەیەکی تایبەت بە خۆیان هەبێت شانبەشانی دەوڵەتی ئیسرائیل وەک حکومەتێکی سەربەخۆی. خەڵکی ئیسرائیل، خەڵکی فەلەستین، خەڵکی جیهان نەک هەر کێشەیەکیان لەگەڵ ئەم ڕێگایە نییە، بەڵکو بە تاکە ڕێگای ئینسانی و ڕاستی دەزانن. هەمووان دەزانن کە مەحاڵە ملیۆنان کەس لە خاک و ماڵ و حاڵی خۆیان ئاوارە بکرێن و چاوەڕێی ئەوە بکەن کە شەڕ ڕوونادات و خەڵک تەسلیم دەبێت و ڕۆژانە زیاتر و زیاتر لە ژێر فشاردا بێت. ڕۆژانە شوێنی نیشتەجێبوونی جولەکەکان فراوانتر دەکەن، تەنانەت لە هەمان ئەو ناوچانەی کە بەخشیویانە بە فەلەستینییەکان. ڕوونە کە ئەمە دەبێتە باروتی تەقینەوەی چەندین  شەڕ، وەک چۆن تا ئێستا بووە. بۆ چارەسەری ئەم کێشەیە دەبێت ماف بدرێت بە مافخوازان. پێویستە دان بە مافی ئینسانی خەڵکی فەلەستین و دەوڵەتی سەربەخۆی فەلەستیندا بنرێت.

به داخه وه ئه م چاره سه ره به هۆی دامه زراندنی حکوومه ته کانی وه ک نه ته نیاهۆ له ئیسرائیل و هێزه هەوساربچڕاوە کانی وه ک حه ماس و حزبواللە زیاتر و زیاتر  دەست پێڕانەگەیەشتوو دەکه وێت بەرچاو. هەر بۆیە پخستنەلاوە و پەراوێزخستنی ئەم هێزانە پێشمەرجی یەکەمە بۆ چارەسەرکردنی ئەم کێشەیە. پێویستە خەڵکی جیهان لەپاڵ داوای کۆتایی هێنان بە دەستبەجێی شەڕ جەخت لەسەر ئەم چارەسەرە مرۆییە بۆ کێشەی لەمێژینەی فەلەستین بکەنەوە.

حەسەن ساڵحی: پێویستە هێزە پێشکەوتنخوازەکان و خەڵکی جیهان و بەتایبەتی خەڵکی ئێران لە وەڵامی ئەم شەڕە بەربەرییەدا چی بکەن؟

حەمید تەقوایی: بە گشتی ئەو جۆرە شەڕانە خۆشبەختانە لەلایەن هێزە پێشکەوتنخوازەکانی جیهانەوە ئیدانە دەکرێن و بزووتنەوەیەک لە دژی دروست دەبێت، دێنە سەر شەقام و ناڕەزایەتی دەردەبڕن. پێویستە لەم حاڵەتەدا دیاریکاوەشدا بێتە سەر شەقامەکان دژی هەردوو لایەنی شەڕەکە. بێ گومان خۆپیشاندان و ناڕەزایی جۆراوجۆر لە دەرەوەی وڵات بەڕێوە دەچێت. هەندێکیان لایەنگری ئیسرائیلن، هەندێکیان لایەنگری حەماسن، بەڵام هەڵوێستی ئینسانی هەڵوێستی سێیەمە. پێویستە دژی هەردوولا بێت. وە ڕایگەیەنێت کە ناتوانرێت لە ڕێگەی ئەم هێزانەوە پرسی فەلەستین چارەسەر بکرێت. ئەمانە لە بوونی ئەم ململانێیە دەخۆن. لەسەر ئەم بنەمایە دەسەڵاتی خۆیان، سامانی خۆیان بەدەستهێناوە و دەیانەوێت بیهێڵنەوە. بۆ چارەسەرکردنی شەڕەکە، پێویستە خەڵکی فەلەستین و ئیسرائیل و خەڵکی هەموو جیهان یەکبگرن.لە دژی شە ڕ و لەدژی هەڵگیرسێنەرانی شەڕ، بێنە سەر شەقامەکان ، بۆ کۆتایی هاتنی دەستبەجێی شەو جەخت لەسەر چارەسەری ئینسانی پرسی فەلەستین بکەنەوە.

 پێموایە لەم نێوەندەدا خەڵکی ئێران و شۆڕشی ژن ژیان ئازادی ڕۆڵێکی زۆر گرنگ دەگێڕن. وەک وتم کۆماری ئیسلامی قاچێکی گرنگی ئەم شەڕەیە. دەیەوێت سوودی لێ وەربگرێت بۆ ئەوەی پێگەی خۆی لەم دۆخە ناجێگیر و مەترسیدارە ڕزگار بکات کە شۆڕش بۆی هێنا. بەدڵنیایی لە بەرامبەر ئەم هەوڵانەدا پێویستە، شۆڕشی ژن ژیان ئازادی زیاتر لە ڕابردوو جەخت لەسەر دروشم و داخوازییە ئینسانیەکانی خۆی بکاتەوە و ڕێگە نەدات حکومەت لە سایەی ئەم شەڕەدا بزووتنەوەی شۆڕشگێڕانەی ئێستا پاشکشە پێبکات. لە دڵی ئەم شەڕەدا، پێویستە شەڕ و هێرشێکی دیکە بە دروشمی کۆتایی هاتنی دەستبەجێی شەڕ و بمرێت خامنەیی شەڕخواز و بە تەحەدایەک بۆ کۆماری ئیسلامی وەک لایەنگری هێزە ڕەشە ئیسلامیەکانی وەک حەماس وحزبوااللە.

  ئێران تاکە وڵاتێکە کە شۆڕشێکی مەزنی لەدژی بڕبڕەی پشتی ئیسلامی سیاسی تێیدا بەڕێوەدەچێت، پێویستە سەرنجی خەڵکی جیهان بۆ شۆڕشی ئێران وەک بەرەیەکی گرنگ لە بەرەنگاربوونەوەی ئەم جۆرە شەڕە ناوچەییە ڕابکێشرێت. ئەم شۆڕشە تا زیاتر بەرەوپێش بچێت و دواجاریش کە کۆماری ئیسلامی دەڕوخێنێت، خەڵکی جیهان و خەڵکی ناوچەکە بەتایبەتی لە شەڕی هێزە تیرۆریستە ئیسلامیەکان  ڕزگار دەکات. بە شێوەیەکی واقیعی و بابەتیانە، شۆڕشی ئێران دەبێتە بەرەیەکی گرنگی خەبات دژی کۆماری ئیسلامی و بۆ وەستاندنی نەک هەر ئەم شەڕە بەڵکو بۆ دەبێتە هۆی کۆتایی پێهێنانی یەکجاری بە شەڕ و دوژمنایەتییەکانی نێوان فەلەستینییەکان و ئیسرائیلییەکان لە داهاتوودا.

١٢ی ئۆکتۆبەری ٢٠٢٣

کەوتوومەتە گۆمێکی قووڵەوە
مانگ زەنگیانەیە بەدەستمەوە!
بەرچاوم لێڵ
تەنها ئاسمانم لێ دیارە،
پێ دەچێ لەم شوێنە پاپۆڕێک تێک شکابێ
دەبێ سەرنشینەکانی لە کوێ بن؟
وا کەس دیار نییە
دەست دەگێرم
داخۆ دەتوانم بگەم بە دەروازەی ڕزگاربوون!

پەیژەیەکی دارین بەجێ ماوە
پلیکانەکانی بەرگەی سەرکەوتنم ناگرێ
بێ کەڵك و ڕزیووە!
لەو لاشەوە
لە ژێر پێمدا دەفلیقێتەوە “هەقیقەت”
قوڕاو دەمووچاوی داپۆشیووم
ختووکەم دەدا هەستەکانم،
وردە وردە هێزم بەرەو لاوازی دەچێ چ ناسۆرێکە!

دەنگێک دەبیستم
لە دوورەوە دێ
دەنگێك ئاشنایە بە گوێکانم
دەمەوێت بێمە دەر و ناتوانم
دەمەوێت هەنگاو بنێم و ناتوانم
وەک ئەو مشکەم لێ هاتووە
کە سیکۆتینی بۆ خراوەتە سەر کارتۆنێکی ڕەق
دەبێ بە خواردنی چەند سەلک پەنیر سزا درابم؟
سەر بەرز دەکەمەوە
ئاسمان تەنراوە بە ئەستێرە
ئەستێرەی بەختم لە کوێیە؟

هاوینم لا پاییزە و
پاییزیشم لێ زیزە
ماسی حەزم ڕاو کراوە
لەم وەرزی قاتوو قڕییەدا
ژیان لە مرۆڤ تێکدراوە!

بێ ورە نیم،
دەبێت ڕۆژ هەڵبێتەوە
ئەو لیتەیەی تێی کەوتووم
چاوەڕێم وشک بێتەوە
گووژمیش دەخۆم
گیانم دەجەڕێنێ
سەرم لێ شێواوە
بیرکردنەوەش
لە خاڵی سفردا تەزیووە!

بەفرین ئیبراهیم: لە کوردستان گرنگی بە هونەرە جوانەکان وەک شێوەکاری و پەیکەرتاشی نادرێت
بەفرین ئیبراهیم :پرۆژە و ئاواتم ئەوەیە بتوانم هونەری کوردی بە جیهان بناسێنم
هەڤپەیڤین- کامەران حاجی ئەلیاس

خاتوونی هونەرمەند” بەرفرین ئیبراهیم” هەرلەسەرەتایی قۆناغەکانی ژیانی منداڵی حەزوو ئارەزووی بۆ هونەری نیگار کێشان هەبووە،هەروەها لە بواری نواندیش بەهرەێکی باشی هەیە بەشداری چەندین کورتە فیلمیش کردوە، خاوەنی چەندین پیشانگای شێوەکارییە،کاریگەری هونەرمەندی جیهانی (ڤانگۆک)،لەسەر کارە هونەرییەکانی ڕەنگی داوەتەوە لە تابلۆکانیدا زیاتر بابەتی ئافرەت و ژینگە لە خۆ دەگرێت بەهۆی دەست رەنگینی لە هونەری شێوەکاری داواکاری زۆری لەسەر تابلۆکانی هەیە هاوڵاتیان لە رێگەی تۆڕەکۆمەڵاتییەکان داوای تابلۆکانی دەکەن بەمەبەستی ئاگادار بوون لە چالاکییە هونەرییەکانی ئەم هەڤپەیڤینەمان لەگەڵی سازدا.

• ئەگەر بکرێت بۆ خوێنەرامان باس لە ژیانی هونەری خۆتان بکەیت.
• من بەفرین ئیبراهیم بە”بەفرین چەلەبیانی ” ناسراوم ،خەڵکی مەهابادی ڕۆژهەڵاتی کوردستانم و پێشتر لە ئێران 6 پێشانگای شێوەکاری و 2 پێشانگای کاریکاتۆرم کردۆتەوە، بەڵام ئەمە چەندساڵێکە لە سلێمانی دەژیم و لە دوو گەلەری دایمۆند و نەوا ئیشی هونەری دەکەم و هەروەها لە ڕێگای تۆڕە کۆمەڵایەتیەکان داواکاری خەڵک وەرئەگرم و تابلۆی شێوەکاری بۆیان دەکێشمەوە .

  *بەکامە هونەرمەندی شێوەکاری کورد یاخود جیهانی سەرسامیت و کاریگەریان لەسەرت هەبووە؟

• زیاترین کەسێکی هونەرمەندی گەورە لەسەر من کاریگەری هەبووە ڤانگۆک بووە کە هەم بە کارەکانی و هەروەها ژیاننامە و شێوازی جیهانبینی کاریگەری لەسەر من داناوە و تەنانەت چەند بەرهەمێکم کێشاوەتەوە و هەروەها ئیلهامم لە تابڵۆکانی وەرگرتووە بۆ کارەکانی خۆم.
• چۆن هەڵسوکەت لەگەڵ رەنگەکان دەکەیت و بۆ جوانکردنی تابلۆکانت بەکار دەهێنیت؟
• من هەم بە ڕەنگی ڕۆنی و هەم بە ئەکریلیک ئیش دەکەم بەڵام زیاتر ڕەنگەسەرەکیەکانم هەیە و خۆم تێکەڵاویان دەکەم و ڕەنگی تازەیان لێ دروست ئەکەم لە هەمان کاتدا هیچکات ڕەنگە سەرەکیەکان بە تەنیا بەکار ناهێنم و هەوڵ دەدەم بە تۆنێکی دڵخواز و تایبەتی خۆم بیانگۆڕم و بەکاریان بهێنم. من کاتێ تابلۆیەک دەکێشم خۆم لە نێو تابلیۆیەکە دەبینمەوە لەگەڵیدا دەژیم هەست دەکەم لەو دونیاییەدا دادەبڕێم.
• بابەتەکانی تابلۆیەکانت چین؟
  -بابەتی تابڵۆکانم هەمووشتێک لەخۆ دەگرێت بەهۆی ئەوەی کە من بەپێی داواکاری خەڵک کارئەکەم و ئەوانیش هەمووشتێکی جۆراوجۆر داوا دەکەن بەڵام وەک حەزی خۆم کە زیاتر بابەتی ژن و ژینگە لە کارەکانم هەڵدەبژێرم چونکە هەست ئەکەم زوڵمیان لێ کراوە.
• قوتابخانەکانی هونەری شێوەکاری زۆرن وەکو ( واقعی ، سوریالی ،تەجریدی ..) تۆ زیاتر لەکام قوتابخانەی هونەری کار دەکەیت؟
• ئەوانەی کە داواکاری خەڵک بن زیاتر واقعی یان ڕیئالن و وێنەی کەسێکی تایبەت یان سروشت و گیاندارە بەڵام خۆم زیاتر کاری سورڕەئالم پێ جوانترە و هەروەها ئیمپەرسیۆنیزم و کارەکانی مامۆستا ڤەنگۆک سەرنجم ڕادەکێشن و کار لەو بوارانەش دەکەم.

  *پێتان وایە بەهرەی خۆرسک ،بنەمایەکی سەرەکییە بۆ ئەوەی هونەرمەند داهێنان بکرێت؟

• پێموایە هەموو مرۆڤێک جۆرە بەهرەیەکی تێدایە و خۆرسکیش گرنگە بەڵام ئەوەی کە کەسێک پێشدەخات هەوڵدانی بەردەوام و بێ وچانە و چەندە کاتی زیاتر بۆ شتێک دابین بکەی ئەوەندە تێیدا شارەزا دەبیت بۆیە دەڵێم بەردەوامی و هەوڵدان.
• ئەو کێشەو گرفتانە چین کەدەبنە رێگر لەبەردەم کاروانی هونەریت ؟
• بەداخەوە بەربەستیش هەر هەیە بەتایبەت لە کوردستان گرنگی بە هونەرە جوانەکان وەک شێوەکاری و پەیکەرتاشی نادرێت و لە دانانی پێشانگایەکی نێودەوڵەتی کە ناتوانین بیکەین تا هەڕەشەی هەندێ کەسانی توندڕەو کە دەڵێن کارەکەت حەرامە تووشی زەحمەتی و ناخۆشی دەبین.

  *پرۆژەی داهاتووتان هەیە؟

• من بەردەوام دەڵێم پرۆژە و ئاواتم ئەوەیە بتوانم هونەری کوردی بە جیهان بناسێنم و هیوادارم ڕۆژێک بتوانم لە زۆربەی وڵاتان پێشانگای هونەری کوردی بکەمەوە.

تۆ ئاوازێکی غەمگینی بەسەر دوا هەنسکمەوە
هەنسکی من
ئاوازێکە لە میلۆدی بەفربارینەوە بەربۆتەوە
نێو دوا دێڕی شیعرێکی شەرمنەوە
شەرمنی تۆ
دوا نیگای دەنگی ژیانەوەی سلێمانیی و
ترۆپکی حەزێکی شێتانە
ئای یادی بەخێر
من و تۆ خوێنی هوەیدا
کەوتۆتە سەر نینۆکی پەنجەتووتەمان.
حەوشەی پشتەوەمان
کۆڵانێکی غەمگینە و دەمانباتەوە سەر خوانێکی حەزێکی شێتانە
شێتانە وەک توانە لە ترۆپکی چێژ لە نیوەی شەودا.
سلێمانیی
دڵکەش قادر

شـێواز و رێبازی دەربـڕین و گوزارشتکـردن، لە هەست و سـۆز و لە خەیـاڵ و بـیر و هـۆش و لە پێـداویستییەکـان و لە کـێـشە دەروونییەکـان و گەیـانـدنیان بە کەسانی تر، لـە لای منـداڵان جیـاوازییـان هـەیە لەگـەڵ گـەورەکـانـدا. گـەوەرەکـان بـە قـسەکـردنی راسـتەوخـۆ یا بە نـووسـین دەریـان دەبـڕن و گـۆزارشـتـیان لێـدەکـەن و بـە کـەسـانی تریان دەگـەیەنـن. بەڵام منـداڵان بە زۆری لە رێی وێنەکـێشانەوە گـۆزارشـت لە ناخی خۆیـان دەکـەن و دەیـانخـەنە سـەر پـەڕەی کـاغـەز.
وێنەکانی منداڵان، زمانێکی جیهانییە کە هەمـوو منـداڵانی جیهان بەشداریی تێـدادەکەن. بێگومان هەموو منـداڵان لە هەمـوو قـۆناغـەکانی تەمەنیانـدا، لە ماڵەوە و لە باخچـەی منـداڵان و لە قـوتابخانەی بنەڕەتیدا، ئارەزوویەکی زۆریان بۆ وێنەکێشان هـەیە، زیاتر لە هەموو چالاکییەکانی تر حەزی لێـدەکەن. پەروەردەی هـونەری وانەیەکی گـرنگە لە پـرۆگـرامی قوتابخـانەی بنەڕەتیدا. منداڵ بەبێ هـونەر منداڵێکی بێ دایک و بێ باوکە. وێنەکێشانی منـداڵان، تەنیا چالاکـییەکی ئەبسـتراکی (ناهـەسـتی) ی بێ مەبەسـت نییە، بەڵکو گوزارشتە لە هەستەکانی ناخی دەروونیـان، لە خەیـاڵ و خـەون و لە هـیواکانی ئەمـڕۆ و داهـاتوویـان، لەو شـتانەی خۆشـیان دەوێـت یا خۆشیان ناوێـت. لە خۆشی و ناخۆشییەکانیان، لە گرفـت و لە کـێشە دەروونییەکانیان. لە پێـداویستییەکانیان،…هـتد.
سەرەڕای ئەوەش چـێژ و خۆشییەکی زۆر بە منـداڵان دەبەخـشن. لە کاتی وێنەکێشاندا چەنـد بەشـێکی مێـشکـیان چـالاکـتر دەبێـت و خەیـاڵـیان فـراونـتر دەبێـت.
(چارلی چاپـلن) دەڵێت:”من میهـرەبانی لە منـداڵـێکەوە فـێربـووم، کاتـێک کە بینـیم لە پـەڕاوی وێنـەکـێـشانـەکەیـدا، خـۆری بە رەنـگی رەش رەنـگ کـردبـوو، تاکـو بـاوکە کرێـکارەکەی لە کارکردنـدا ئارەق نەکـات”.
(پاپلۆ پیکاسۆ) ش دەڵێت” کە منـداڵ بووم، چوار ساڵم بەسەربرد، تاکو وەکو مایـکل ئەنجـیلـۆ وێنـە بکێـشم. بـەڵام هـەمـوو تەمـەنـم لە راهـێنانـدا بەسەربـرد، تا بتـوانـم وەکو منداڵێک وێنە بکێشم” دەشڵـێت:”زۆر شت لە هـونەری زارۆکانەوە فێربووم”.
وێنەکانی منداڵان ئاوێنەی بێگەردی زادەی هۆش و خەیاڵ و دەروونی پاکی منداڵانن.
منـداڵان خاوەنی هـونەری وێنەکێشانی تایبەتی خۆیـانن. دەستوور و رێباز و ستایـلی خۆیان هـەیە. پەیـوەنـدییان بە بنەماکـانی هـونەری کـۆن و تـازەوە نیـیە. منـداڵان لە تابلـۆکانیانـدا، کـۆن و نـوێ و رێبازی هەمـوو قـوتابخانە هـونەرییەکـانی وێنەکـێشان بەرجەستەدەکەن. ئازادن کە چـۆن خـۆیان حەزبـکەن و بیانەوێـت ئاوهـا تابلـۆکانیان دەکێشن و رەنگیان دەکەن. بۆیە نادروسـت و نابەجـێیە، ئەگەر بە پێـوەری ئاکادیمی، پێـوانەی وێنەکـانی منـداڵان بکـرێن.
وێنە گوزارشتێکی هـێمایی هـونەرییە، هەروەکـو رسـتەی ئاخـاوتـن کـردنە. دەکـرێـت وێنەکانی منـداڵان، پەیـامێکی ئاراستەکـراوبێـت بۆ دایـکان و باوکـان و مامۆستاکان و بۆ هەموو ئەوانەی لە دەوروبەریانن. دەشێت وێنەکانیان چەنـدین گـلەیی و گازندەیان لەخۆگرتووبوون، یا گوزارشتبن لە خۆشی و خۆشەویستی و لە گەشبینی و هیواکانیان.
وێنەی منداڵان چییە؟ مەبەست لە وێنەی منداڵان، ئەو هـێلکارییە ئازادەیە، کە منـداڵان گـوزارشتی لێـدەکەن و دەیخـەنە سـەر کاغـەز و دار و دیـوار و بەرد و شـەقـام یا هـەر روویـەکی تر، تەنـانەت لەسەر جەستەی خۆشـیان وێنـە دەکـێـشن. منـداڵان لەو کاتەوە دەست بە وێنەکـێشان دەکـەن، کە پەنجـە ناسکەکـانیان دەتـوانن پێنـووس و فـرشـە، یا تەباشیر بگرن. واتە لە تەمەنی (١٠) مانگانەوە کە هـێشتا گڕوگـاڵ دەکەن و بە تەوای پێیان نەگرتووە تا باڵقبوون. کە بە شانازی و چاوگەشی و خەندەوە وێنەکانیان، پێشانی دایکان و باوکانیان دەدەن و چاوەڕێی کاردانەوە و وەڵامیان دەکەن. بـەڵام ئایـا هەمـوو دایکان و باوکان، ئەوە دەزانـن کە چ واتا و مەبەستـێک لە پشـتی هـێلکاری و ێنەکانی منـداڵانەوە هـەیە؟ ئەی دەزان بە چی شـێوازێـک وەڵامـیان بـدەنـەوە؟ ئایا دەتـوانـن لە رێی ئەو هـێلکاری و وێنانەوە، بچـنە ناو جیهـانە بەریـن و پاک و سەیـر و سەمەرە و ئەفـسونـاوییەکەی منـداڵان؟ وەڵامی ئەم پرسـیارانە لە لای خـودی دایـکان و باوکـانە.
ئـەم قـۆنـاغـەی منـداڵێ زۆر گـرنـگە، پێـوێـسـتە دایـکان و باوکـان پێـداویستـییەکـانی وێنـەکــێشان و رەنـگـردن، لە پێنـووسی رەنـگـاوڕەنـگ و بـۆیـەی ئـاوی و فـرشـە و کـاغەز بۆ منداڵەکانیان دابینبکەن و بیانخەنە بەردەستیان. با بە ئەوپەڕی ئازادی و بە ئارەزووی کـامی دڵیان، هـێلکاری و وێنەبکـێـشـن. دەسـتخۆشی و ئافـەرینیان بـکەن.
(پاپـلۆ پیکاسۆ) دەڵێـت:”هەمـوو منـداڵـێک هـونەرمەنـدە، کـێشەکە لەوەدایە کە چـۆن بە هـونەرمەنـدی بمـێنـێـتەوە”.
منداڵان لە رێی وێنەکێشانەوە، گوزارشت لەو شتانە دەکەن کە هەستیان پێدەکەن، نەک ئـەو شـتانـەی کە دەیـانبیـنن. ئامـانجی سەرەکـیشـیان هـونـەر و داهـێنان نیـیە، بەڵکـو روونکردنەوە و گوزارشتکـردنە لە هـەسـتە دەروونییەکـانیان.
(ویلهام فیولا) دەڵێت:”منداڵ ئەوەی دیزانێت وێنەی دەکـێشێت نەک ئەوەی دەیبینێت”.
(مایـکل ئەنجـیلـۆ) ش دەڵێت:”مـرۆڤ بە ئەقـڵی وێنـە دەکـێـشـێت نـەک بە دەسـتی”.
(ڤـینـست ڤـان کـۆخ) یش دەڵـێت:”خـەون بە وێنـەکـێشانـەوە دەبـیـنم، دوایـش وێنـەی خەونەکەم دەکـێشم”.
(پیکاسۆ) ش هەمـان را و بۆچـوونی هـەیە و دەڵـێت:”مـن وێنـەی ئـەو شـتە ناکـێشم کە دەیـبیـنم، بەڵکو وێنـەی ئـەو شــتە دەکـێشـم کە بیـری لێـدەکەمـەوە”.
کەواتە ویلهام و ڤان کۆخ و پیکاسۆ، شتە بینراوەکان وەلاوە دەنێن و شـۆڕدەبنەوە بۆ دیوەکانی ناوەوەی ناخیان. کە بە راستی ئەوە کار و بۆچوونی منداڵانە، کە بە تەواوی لاسایی سـروشت ناکـەنەوە، بەڵکـو منـداڵان ئەنـدازیـارن و تۆمـارکـاری ناخـین. بۆیە (نیل جایمان) دەڵێت” گەورەکان ئەو رێگایانە دەگرنەبەر کە منداڵان دۆزیـویانەتەوە”.
بێگومان شەفـافـییەت و عەفەوییەت لە وێنەکانی منـداڵاندا بەدی دەکرێن. بۆ نموونە:
منداڵان وێنەی رووبارێک دەکێشن، ماسییەکان لەناو ئاوەکەیدا دیارن. وێنەی دایکان و باوکانی خۆشەویستیان دەکـێـشن، کە باڵایـان لە باڵای چـیای هـەڵگوردیـش بەرزتـرن. وێنەی خـۆر دەکـێشن کە پێـدەکـەنێـت. وێنـەی کەسـێک دەکـێشـن و بە بـۆیـەی رەش دەموچـاوی رەش دەکەن چونکە خۆشیان ناوێـت. زۆر جار منـداڵی کـراوە و دڵخـۆش، وێنەی خانـوویەکی گـەورە، لە ناوەڕاستی لاپەڕەکـەدا دەکـێشێت و بە هەمـوو رەنـگە گەشـەکـان بـۆیـەی دەکـات، ئـەم خـانـووە، بـە لای منـداڵانـەوە هـێـمای ئاسـوودەیی و خۆشەویستییە بۆ خـێزانەکانیان. منـداڵانی گەشبـین و متـمانەبەخـۆ، وێنـەی خۆیان بە گـەورەیی لە ناوەڕاستی لاپەڕەکەدا دەکـێشن. بەڵام منـداڵانی شـەرمـن و نەکراوە و بە کۆمەڵایـەتی نەبـوون، وێنەکـانی خۆیـان بە بچـووکی دەکـێـشن. ئەگەر لە گـۆشـەیەکی لاپەڕەکەدا کێشای، بە واتا منداڵێکی گـۆشەگیرە. ئەگەر وێنەی گـوڵ و خۆری گەشیان کـێشا، بە واتا گەشبین و هـیواخوازن، ئەگەر… هـتد. تا رادەیەکیش جیاوازی لە نێوان وێنەکانی کچان و کوڕنـدا هـەیە. کـوڕان بە زۆری حەز لە کـێشانی وێنەی ئۆتـۆمبێل و فـڕۆکە و تـۆپ و سـروشـت دەکـەن، كچـانیـش حـەز لە وێنـەکـێشانی بـووک و زاوا و هـەڵپەڕکێ و لە گـوڵ و گـوڵـزار و پەپـوولە و خانـوو دەکـەن. بێگومان باردوخی ئـەو ژینگەیەی کە لێی دەژین، کاردانەوە و رەنگـدانەوەیان لە وێنەکانیانی منـداڵاندا هـەیە.
سایکۆلـۆژیای وێنەکانی منـداڵان، یەکـێکە لە لقـەکـانی زانیـاری دەروونی، کە باس لە راستییە سایکۆلـۆژییەکانی پەیوەنـدار بە سەرهەڵـدان و پێشکەوتنی وێنەی منداڵان لە هەمـوو قـۆنـاغـەکـانـدا دەکـات و جیـاوازییەکـانی لە هـەمـوو روویەکــەوە دەردەخـات.
لێکـۆڵینەوە لە سایکۆلـۆژیای وێنەکانی منداڵان، گرنگییەکی زۆریان بۆ پەروەردەکاران و دەرووننـاسـانی منـداڵان و پـزیـشکـانی دەروونـناسی منـداڵان و دایـکان و باوکـان و مامۆستاکان و شیکارانی وێنەکانی منداڵان هەیە. چونکە هـێلکاری و وێنەکانی منداڵان کەرەستەیەکی گرنگـن بۆ تـێگەیشـتن: لە دەروون، هەستەکان، پاڵـنەرەکانی منـداڵان و بۆچوونیان دەربارەی خۆیان و کەسانی تر، لە نەخـۆشییە دەروونییەکانیان. گەلـێک لە کـێشە نەرێنیی و ئەرێنییەکانی منـداڵانیش دەردەخات. نەرێـنی وەک گـرفـتاربوونیـان بە (سـترێـسی و دوودڵی) ئـەرێنـیش وەک (ئـاسـوودەیی و شـادی). شـیکـردنـەوەی وردی زانستییانەی وێنەکانی منداڵان، یارمەتیدەرە بۆ تێگەیشتن لە منداڵ و بۆ چارەسەرکردنی ئەو کێشانەی پێـوەی دەناڵـێنن. یارمـەتـیی پسـپۆرانی دەروونناسی منـداڵان دەدات، بۆ تێگەیشـتـن و شیکـردنەوەی کەسـایەتی و تایبەتمەنـدییەکـانی منـداڵـێـتی.
ئەو هـێـلکاری و هـەڵەت و پەڵەتـانەی کە منداڵانی بچـووک دەیـانکـێشـن، لە زانیـاری دەروونناسیدا، هـێمان و مەبەستـێک یا زیاتر دەگەیەنن. نەک وەکو هەندێک کەس ئەو هـێڵکارییانەی منـداڵان، بەبێ مانـا و بە پـڕوپـووچـیان دادەنـێن. پـزیشکان و شـیکارە دەروونییەکان، لە رێی شیکـردنەوەی ئەو هـێـلکارییـانەوە، کە بە بە زاراوەی زانیاری بە (گـرافـۆلـۆژی) ناودەبرێت، واتا لێکدانەوە و شیکردنەوەی وێنەی کێشـراو. لە زۆر رووەوە کـێشەکـان و ملـملانێ و نهـێنیـیە دەروونییەکانی نـاخی منـداڵان شـیـدەکەنەوە. چونکە وێنەکانی منـداڵان هـۆکارێکە بۆ خامـۆشکـردن و بەتـاڵکـردنەوەی هـەڵچـوونە دەروونییەکانیان. رێگایەکیشە بۆ پەیوەنـدی و ناردنی پەیام بۆ گەورەکان. هەر لە رێی ئەم پەیامەشەوە شیکارانی وێنەکـان و پزیشکانی دەروونناسی منداڵان، دەتوانن کـێشە دەروونییەکانی منـداڵانی مـوفـتەلابوو، بخەنـە نـاو بـازنـەوە و چارەسـەری گـونجاویان بـۆ بـدۆزنـەوە.
ئەگەر بە وردی و تەسەلی، لە هەموو روویەکەوە، باس لە لێکـدانەوە و شیکردنەوە و سوودەکـانی وێنەکـێشانی منـداڵان و رۆڵ و ئەرکەکانی شیکارانی دەروونی و پـزیشکان و مامۆسـتاکان و دایکان و باوکـان بـکەین و باس لـەو رەنـگانەش بکـەین کە منـداڵان، بەپێی ئارەزوو و مەبەستەکانی خۆیـان بەکـاریان دەهـێـنن، باس لە شـوێـن و قـەوارە و شـێوەکـانی وێنەکـانیان و لە مانـا و مەبەسـتەکـانیان بکەیـن. باسـێکی دوور و درێـژە و چەنـدیـن لـق و چـڵی لـێـدەبـێـتەوە. بـە نـووســینی چـەنـد پەڕەیـەک کـۆتـایـیـان نـایـات. هـیوادارم لە دەرفـەتـێکی کـەدا، زیـاتر تـیـشک بخـەمە سـەر ئـەم بابـەتـە گـرنـگە.

رەزا شـوان
نەرویـج: ٢٠٢٣