سیناریۆ لەیشەسازی سینەمادا، لەوڵاتێكی وەك ئەمریكا، لە رووی ئابووریی و بازرگانییەوە جیاوازی نیە لەگەڵ پیشەسازی دروستكردنی كەشتی لەژاپۆن وچاندنی برنج لەچین و ناردنی دانەوێڵە لەدەریای ڕەشەوە بۆ سەراپای جیهان.
لەنێو ئەو كەرتەی پیشەسازی سینەمادا، نووسینی سیناریۆ لەڕەگەزە لەپێشەكانەو بەسەدان سیناریۆ نووس پیشەی بەردەومیان سیناریۆ نووسینە بۆ دراماو سینەما لەو وڵاتەدا، كە بەهۆی سیناریۆ نووسینەوە، لە ریزی دەوڵەمەندە گەورەكانن بەشێوەیەك پاداشتی هیچ یەكێ لەو سیناریۆ نووسانە، پاداشتیان لە ئەكتەرە هەرە ناسراوەكانی هۆلێۆد كەمتر نیە.
ئەو كۆمەڵە سیناریۆ نووسانە، كە ژمارەیان 11500 سیناریۆنووس دەبێت ، سەندیكایەكی تایبەت بەخۆیان هەیە بەناوی (سەندیكای سیناریۆ نووسەكان) كاریان سەرپەرشتی كردنی ئەو سیناریۆ نووسانەیە، لەكاتی دروست بوونی هەر كێشەیەكیش بەرگریان لێ دەكات و پارێزگاری لەمافەكانیان دەكات.
هەر بۆ نموونە لەو ماوەیەدا سیناریۆ نووسەكان، بۆماوەیەك مانگرتنیان ئەنجامدا، بۆ بەرزكردنەوەی كرێ ی بەرهەمەكانیان، بەتایبەت لەو بەرهەمە سینەماییانەی داهاتێكی زۆر بەدەست دێنن، ئەكتەرەكانیش بە تێكڕایی لایەنگیریان كردن و لەگەڵ سیناریۆ نووسەكان بۆ ماوەیەك دەستیان لەكار كێشایەوەو بەرهەمهێنانی فیلمیان ڕاگرت، ئەمەش بووە هۆی ئەوەی كە كەرتی بەرهەمهێنانی فیلم زێتر لە دووملیار دۆلار زیانی بەركەوێ.
سیناریۆ لە هەموو ڕەگەزەكانی دیكەی فیلمسازی سەخت ترەو كەمن ئەوانەی پسپۆرییان لەو بوارەدا هەیە، چونكە سیناریۆ بەهرەو زانستە، بۆیە (وارن ستیڤن )ی دەرهێنەر دەڵێت: دەرهێنەرانی ئێمە ناكرێت دەست لەكاری سیناریۆ بدەن، ئەگەر واش بكەن، ئەنجامەكەی زۆر نەرێنی بەسەریاندا دەشكێتەوە، چونكە ئەوان لەڕووی نووسینەوە توانای نووسینی نامەیەكیان نیە.
(ئۆرسۆن ویلز) لەم بارەیەوە دەڵێت هەرگیز قسە لەسەر فیلمەكانم ناكەم، چونكە قسە كردن لەسەریان كاری پسپۆرو ڕەخنەگرەكانە.
ڕەنگە زۆر لەو شاكارانەی داهێنانیان تێدا دەكرێت، بە تاكە كەسێك ئەنجام بدرێ، وەك ڕۆمان، شیعر، شێوەكاری، بەڵام سینەما كاری دەستە جەمعیەو كۆمەڵێ زانست و تەكنیك و پسۆرایەتی هاوبەشن، بۆ بەرهەم هێنان، لەوانەش كاری سیناریۆ نووسین.
لەسینەمادا هەریەك لەنووسەرو دەرهێنەر فەلسەفەو فانتازیایێكی تایبەتی خۆیان هەیە بۆ بەرهەمهێنانی فیلم، ئەوەی یەكەمیان بەلایەنە ئەدەبی و دووەمیان لایەنە هونەرییەكە، كە ئەگەر ئاوێزانی یەكتر بن و لە توێ ی كارێكی هاوبەشدا یەكتر بگرنەوە، دەتوانن ئەنجامێكی سەركەوتوو بە دەست بێنن.
ئێستا بۆ زاڵ بوون بەسەر كێشەی قەیرانی سیناریۆ، دەروازەی تری ئەلتەرناتیف دۆزراونەتەوە، كە كاری سیناریۆ نووس ئاسانتر دەكەن، سیناریۆ نووسەكان لەبری ئەوەی تەنیا پشت بەبیروبۆچوونی تایبەتی خۆیان ببەستن، بەڵكو دەتوانن فیلمەكانیان لەسەرشاكاری گەورەی ڕۆماندا داڕێژن، لەو ڕۆمانانەی پڕن لەڕووداوو وێنەی درامی.
بەمەش پەیوەندی نێوان نووسەرو دەرهێنە، هێزێكی گەورە بەدراماو فیلم دەبەخشن.
سوود وەرگرتن لەڕۆمان بەشێوەیەك دەكرێت، كە تۆوەك سیناریست بزانیت چۆن وشە بگۆڕیت بۆ وێنە، یان چۆن بونیاتی ڕۆمانەكێك هەڵوەشێنیتەوەو لەشوێنی ئەودا بونیاتێكی درامی نوێ دروست بكەیتەوە، هەتا ئەگەر لە ڕووی فەلسەفەو گوتاری سینەماییدا دەقاو دەق لەگەڵ ڕۆمان نووسدا جیاوازەكیشتان هەبێت، بەڵام لەتێڕوانینی گشتی دا یەك ئامانجتان هەبێت.
گرنگ ئەوەیە هەموو ئەو فانتازیاو گێڕانەوە دوورو درژانەی لەبۆتەی ڕۆماندا هەن بە ئامرازو كەرەستە هونەریەكان بكرێنە كارێكی وێنەیی چڕو پڕ، ئەو كات لە بری وشە دەیان كارتێكەرت دەبێت بۆ وروژاندنی بینەرو جولاندنی هەست و نەستی، بەتایبەت بەركەوتن لەگەڵ چاوو، گوێ و مێشك و هەموو هەستەكانی تری مرۆڤ.
تا ئێستا كۆمپانیا سینەماییەكان سودێكی زۆریان لەرۆمانە ناسراوەكانی جیهان بۆ سینەما وەرگرتووە، بەتایبەت رۆمانەكانی (گابریل گاریسیا ماركێز)كە بۆتە هۆی ئەوەی ماركێز ببێتە خاوەنی هەوادارێكی زۆر لەسینەمادا، كە رەنگە ژمارەیان لەژمارەی هەوادارەكانی زێتر بێت لەرۆماندا.

دەقی ئەم نوسراوەیە بە پشتبەستن بە چاوپێکەوتنێک لەگەڵ کەناڵی ئاسمانی کەناڵ جەدید ئامادەکراوە

حەسەن ساڵحی: تا ئێستا بە هۆی هەبوونی دیکتاتۆریەت و سەرکوت لە ئێراندا، کرێکاران نەیانتوانیوە ڕێکخراوی جەماوەری خۆیان دروست بکەن، بەڵام هەڵسوڕاوانی بزووتنەوەی کرێکاری چەندین گرووپیان پێکهێناوە کە یەکێک لە ئامانجەکانیان پێکهێنانی ڕێکخراوە جەماوەریەکان بووە. لە ماوەی یەک ساڵ و نیوی ڕابردوودا چەندین ڕێکخراو هەڵسوڕاو و ئەوانەی بەشدارن لە بزووتنەوەی کرێکاریدا لە دڵی شۆڕشی ژن ژیان ئازاددا پێک هاتوون. لەم چاوپێکەوتنەدا باس لە ئاسۆی ڕێکخراوە جەماوەریە کرێکاریەکان لە ئێران دەکەین.

حەمید تەقوایی، یەکەمین پرسیارم ئەوەیە، لە بارودۆخی ئێستادا بزووتنەوەی کرێکاری لە ڕووی ڕێکخستنەوە لە چ بارودۆخێکدایە؟

حەمید تەقوایی: هەروەک ئاماژەت پێدا، یەک ئاست لە ڕێکخستنی کرێکاری، ڕێکخستنی هەڵسوڕاواانە. ئەوانەی بەشدارن لە بزووتنەوەی کرێکاریدا بە پشتبەستن بە سۆشیال میدیا توانیویانە خۆیان ڕێکبخەن و دامەزراوە و کۆمیتەکانیان دروستکردووە و شارەزا و ناسراون. ئەم جۆرە ڕێکخراوانە زۆر پێش شۆڕشی ژن ژیان ئازادی دروست بوون و لە بنەڕەتدا لەسەر بنەمای هەلومەرجی خەبات و ناڕەزایەتیە کرێکاریەکان دروست بوون.
دەزانن کە بزووتنەوەی کرێکاری لردرترتای هاتنەسەرکاری کۆماری ئیسلامییەوە بێدەنگ نەبووە. بەردەوام ناڕەزایەتی و گردبوونەوە و مانگرتن هەبووە و لە دڵی ئەم بزووتنەوەیەدا هەڵسوڕاوانی بزووتنەوەی کرێکاری توانیویانە خۆیان ڕێکبخەن و بە ئاشکرا و بە ناو و وێنەی خۆیانەوە ثێ بخەنە ناو مەیدانی خەباتەوە. هەم حکومەت ئەو هەڵسوڕاوانە و ڕێکخراوەکانیان دەناسێت و هەم کرێکاران و هەموو کۆمەڵگاش ئاشنان پێیان. ئەم ڕێکخراوانە خۆیان بە کۆمیتە، سەندیکا، یان شورا ناودەبەن، بەڵام لە ئاستی چالاکانی بزووتنەوەی کرێکاری تێناپەڕن.
لایەنێکی تریش بریتییە لە ڕێکخراوە جەماوەرییەکانی کرێکاران کە دروستکردنیان ئامانجێکی گرنگی ئەو ڕێکخراوە چالاکوانانە. لاوازی بنچینەیی بزووتنەوەی کرێکاری، نەبوونی ڕێکخراوە هەمەلایەنەکانی کرێکارانە. جا ئەو ڕێکخراوانە لە شێوەی ئەنجومەن یان سەندیکادا بن، لە هەر حاڵەتێکدا پێویستە هەموو یان زۆرینەیەکی بەرزی کرێکارانی یەکەیەکی کرێکاری لەخۆ بگرن. ئەمەش بەهۆی خنکان و سەرکوتکردنەوە ناتوانرێت. بەربەستی سەرەکی لەبەردەم دامەزراندنی ڕێکخراوە جەماوەرییەکان حکومەتە. حکومەت و تەواوی چینی سەرمایەداری دەزانن کە هەر پلەیەک لە ڕێکخستنی جەماوەری چینی کرێکار، بزووتنەوەی کرێکاری زۆر بەهێزتر و یەکگرتووتر دەکات بەرامبەر خاوەنکارەکان و حکومەتەکەیان. ئەوان ئەمە دەزانن و هەر لەبەر ئەم هۆکارە، چ لە سەردەمی کۆماری ئیسلامی و چ لە سەردەمی نیزامی پێشوودا، هەوڵی حکومەتەکان بۆ ڕێگریکردن بووە لە ڕێکخستنی کرێکاران. کێشەی ئێمە لە ڕاستیدا ئەوەیە کە چۆن دەتوانین لە هەلومەرجی دیکتاتۆرییەت و خنکاندندا ڕێکخراوی کرێکاری جەماوەری دروست بکەین. شتێکی گرنگ بۆ تێکۆشەرانی بزووتنەوەی کرێکاری، وەڵامدانەوەی ئەم بابەتەیە.
جەخت لەوە دەکەمەوە کە چینی کرێکار بەردەوام ناڕەزایەتی دەردەبڕن و ڕێکخراوەکان لەو ناڕەزایەتیانە سەرهەڵدەدەن. چینی کرێکار چینێکە کە بوونی ئابووری و کۆمەڵایەتی پێویستی بە ڕێکخستن هەیە. واتە کارەکانی پێویستی بە ڕێکخستن و ئاوازدانان هەیە. کرێکارێک لە ناوەندێکی بەرهەمهێنان یان خزمەتگوزاری توانای کارکردنی نییە و ناتوانێت هیچ ڕۆڵێکی هەبێت لە بەرهەمهێناندا بەبێ کاری تیمی و هەماهەنگی لەگەڵ هاوکارەکانی. کرێکارێک بە پێچەوانەی کۆڵبەر یان دوکاندار، ناتوانێت بە کاری تاکەکەسی خۆی بژی. لە ڕاستیدا ڕێکخستن و چالاکیی بەکۆمەڵ و ڕێکخراو تایبەتمەندی چینی کرێکارە و ڕەگ و ڕیشەی لە شوێنی ئابووری کۆمەڵایەتی ئەم چینەدا داکوتاوە. خەباتی کرێکاری تەنیا دەتوانێت بەکۆمەڵ بێت. کرێکار ناتوانێت تەنها فەرشەکەی لە ئاوەکە دەربهێنێت.
یەکەم خەباتی کرێکاران لە مێژووی بزووتنەوەی کرێکاریدا خەباتی بەستنی ڕێککەوتنی دەستەجەمعی بوو. واتە کرێکاران نەیاندەویست بە تاک ڕووبەڕووی خاوەنکار ببنەوە. سروشتییە چینی سەرمایەداری نایەوێت کرێکاران لە ناڕەزایەتییەکانیاندا ڕێکبخەن. سەرمایەداری لە پرۆسەی بەرهەمهێناندا کرێکاران ڕێکدەخات، بەڵام دەیەوێت بە تاک ڕووبەڕوویان ببێتەوە و ئەمەش پارادۆکسێکی بنەڕەتی و دژایەتی کۆمەڵگەی سەرمایەدارییە. لە لایەک لە ڕێکخراوی بەرهەمهێناندا پێویستی بە کاری ڕێکخراو و هەماهەنگی کرێکارانە و بۆ ئەوەی قازانج بێت پێویستە ڕێکخستن و یەکخستنی کرێکاران بکرێت و لە لایەکی دیکەشەوە لە ڕوانگەی سیاسییەوە و لە مامەڵەکردن لەگەڵ ناڕەزایەتی کرێکاراندا، دەیەوێت مامەڵە لەگەڵ کرێکارانی بەتاک کەوتوو و ناڕێکخراودا بکات. بەڵام بەبێ گوێدانە مەبەست و هەوڵی خاوەنکارەکان، سەندیکا و ڕێکخستنی کرێکاران لە بابەتی بەرهەمهێناندا، پێیان خۆش بێت یان نا، پێویستی بە سەندیکا و ڕێکخستنی خەباتی ئەوان هەیە و ڕۆژانە بەرهەمی دەهێنێتەوە. تەنانەت دڕندەترین دیکتاتۆرییەکان ناتوانن ڕێگری بکەن لە کۆبوونەوە و ڕێکخستن و یەکخستنی خەباتی کرێکاران. لە کۆماری ئیسلامیدا دەتوانین بە چاوی خۆمان ببینین کە چۆن ڕێکخراوە سەربەخۆکانی کرێکاری سەرەڕای سەرکوت و چەوساندنەوەی بێوێنە پێک هاتوون. لەسەر ئەم بنەمایە دەکرێت هەنگاو بەرەو ڕێکخستنی جەماوەریی کرێکاران بنرێت.

حەسەن ساڵحی: هەروەک ئاماژەت پێدا سەرمایەدارەکان بە پشت بەستن بە دەوڵەتەکەیان پێشیان لە خۆڕێکخستنی کرێکاران گرتووە و ئەو ڕێکخراوانەی هەن کە لە ژێر ناوی کۆمیتە یان سەندیکا یان شورا کاردەکەن بە شێوەیەکی سەرەکی ڕێکخراوی چالاکانی کرێکارین و هەموو یان تەنانەت ئا بەشێک لە کرێکارانی یەکەیەکی بەرهەمهێنان یان خزمەتگوزاری. پرسیار ئەوەیە لەکۆتاییدا ئایا پێشمەرجی دروستبوونی ڕێکخراوە جەماوەرییەکان چییە؟ تێکشکاندنی خنکاندن، گۆڕینی هاوسەنگی هێز لە نێوان حکومەت و خەڵک، یان ئاڵوگۆڕی ترە؟
حەمید تەقوایی: ئەوەندەی پەیوەندی بە بارودۆخی سیاسی و کۆمەڵایەتییەوە هەیە، دیارە مەسەلەکە هەمان پارادۆکسی مریشک و هێلکەکەیە. لەلایەک دەبێت بەربەستی خنکاندن بشکێنی تا ڕێکخراوە جەماوەرییەکان دروست ببن و لەلایەکی دیکەشەوە هێزێکی چارەنووسساز و کاریگەر لە شکاندنی خنکاندنەکەدا خودی بزووتنەوەی کرێکارییە، کە دەبێت بە ڕێکخراوی و یەکگرتوو بێتە مەیدان. بەڵام ئەم بابەتە ڕەش و سپی نییە. ئەم دوو لایەنە دەتوانن بەتەریبیش هەنگاو بە هەنگاو بەرەو پێشەوە بچن. ناڕەزایەتی کرێکاری بە هەر پلەیەکی ڕێکخستنەوە بێت گریمانە بکرێت و ئەم ناڕەزایەتیانە لەگەڵ ناڕەزایەتی بەشەکانی تری کۆمەڵگە بە نۆرە هاوسەنگی هێز بە قازانجی ڕێکخراوە بەرفراوانترەکان دەگۆڕن.
کلیلی پرسی ڕێکخستن لە دڵی ناڕەزایەتییەکاندایە. لە هەلومەرجی شۆڕشگێڕانەدا، کاتێک بزووتنەوەیەکی جەماوەری سەردەردێنێ – وەک ئەو دۆخەی لە ساڵ و نیوی ڕابردوودا لە ئێران هەمانبوو- بە دڵنیایی زەمینە زیاتر فەراهەم دەبێت بۆ ئەوەی جەماوەری کرێکار هەنگاو بنێتە مەیدانی خەبات. وە پێت خۆش بێت یان نا، ڕادەی هێز و کاریگەری و بەشداری چالاکانی کرێکاری و دامودەزگاکانیان زیاتر و کاریگەرتر دەبێت.
لە پڕۆسەی ئەم شۆڕشەدا شاهیدی پێکهێنانی ئەنجوومەنی ناڕەزایەتی بووین. هەرچەندە بەشێک لەو ڕێکخراوانە پێش شۆڕشی ژن ژیان ئازادی دامەزراون، بەڵام لە دڵی ئەم شۆڕشەدا شوراکان چەند هێندە بوون و براونەتە پێشەوە و ڕۆڵێکی کاریگەریان هەبوو لە ڕێکخستنی ناڕەزایەتییەکان. بە تایبەتی خەباتی کرێکارانی نەوت گەیشتە لوتکە و کەرتە جیاجیاکانی پیشەسازی نەوت بە پێکهێنانی شورای ناڕەزایەتیەکانی خۆیان ڕێکخست و ناڕەزایەتییەکانیان ئەنجامدا. وە بە گشتی ئەم فۆرمەی ڕێکخستن بڵاوبووەوە. ئەم ئەنجومەنانە بەرپرسیارن لە ڕێکخستنی ناڕەزایەتی و گردبوونەوە و مانگرتن، کە لە لایەن شۆڕشەوە دابین کراوە. ئەنجوومەنی هەماهەنگی ڕێکخراوەکانی سەندیکای مامۆستایان کە زۆر پێش دەستپێکی شۆڕشی ژن ژیان ئازادی دامەزرا بوو، لە دڵی شۆڕشدا ڕادیکاڵتر و چالاکتر بوو و چەندین کۆبوونەوەی ناڕەزایەتی ڕێکخست. بێگومان ئەم ڕێکخراوە لە ئاستی هەڵسوڕاوان تێدەپەڕێت و مامۆستایان و پەروەردەکاران لەسەر ئاستی سەرتاسەری لەخۆدەگرێت.
لێرەوە دەمەوێت بگەمە ئەو ئەنجامەی کە پێشکەوتنی بزووتنەوەی کرێکاری و بەتایبەتی جەماوەریکردنی ڕێکخراوەکان لەسەر هەلومەرجی کۆمەڵایەتی-سیاسی و بە هەوڵی هەڵسوڕاوانی بزووتنەوەی کرێکاری دامەزراوە. پێویستە دیکتاتۆرییەت گریمانە بکرێت. سەرمایەدارەکان و حکومەتەکانیان هەمیشە هەوڵدەدەن کرێکاران لە ڕێکخستن ڕابگرن و سەرەڕای ئەمەش ئێمە دەتوانین و دەبێت بەرو ڕێگەی ڕزگاری بێن تا ڕێکخراوتر و فراوانتر ببینەوە.
ئمکانێک کە ئەمڕۆ هەمانە و پێویستە لە ڕێکخستندا بەکاری بهێنین، ئامرازەکانی سۆشیال میدیایە. ڕژیم ڕەنگە بە پشتبەستن بە چاودێری ڕێکخراوە زەردەکان و هێزە سەرکوتگەرەکانی دیکە بتوانێت پێش بە کۆبوونەوە ڕووبەڕووەکانی وەک کۆبوونەوەی گشتی کرێکاران لە یەکەکانی بەرهەمهێناندا بگرێت، بەڵام لە سۆشیال میدیادا توانای ئەوەی نییە. ئەمڕۆ ڕێکخراوەکانی هەڵسوڕاوان وەک ئەنجوومەنی ناڕەزایەتی بەم شێوەیە کۆدەبنەوە و ڕاوێژ دەکەن و بیروڕا ئاڵوگۆڕ دەکەن و بڕیار دەدەن.
هەنگاوی دواتر دەتوانێ ڕێکخستنی کۆبوونەوەی جەماوەری کرێکارانی هەر یەکەیەک بێت بە هەمان شێوە. واتە لە یەکەیەکی بەرهەمهێناندا، کرێکاران دەتوانن لە ڕێگەی تێلێگرام یان ئینستاگرام و هاوشێوەکانیانەوە بەشداری لە کۆبوونەوە مەجازییەکاندا بکەن، و گفتوگۆ و بڕیار لەسەر بابەتگەلێکی جۆراوجۆر لە ژینگەی کارکردنیان بدەن. ئەمەش پێویست ناکات خەڵک ببنە گشتی، هەروەها ڕووبەڕووی بەربەستی ئەمنی و هتد نابێتەوە. دەتوانرێت بەشداری لەو کۆبوونەوانەدا بکرێت کە ناونیشانیان تەنها بۆ ئەو کرێکارانە بێت کە ناوی نهێنیان هەیە.
هەروەها ڕێکخراوەکانی ئێستای هەڵسوڕاوان دەتوانن لەم ڕووەوە ڕۆڵێکی گرنگ بگێڕن. دەتوانن لە پلاتفۆرمەکانی ئینتەرنێت بۆ ڕێکخستنی کۆبوونەوە گشتییەکان و بەڕێوەبردنی کۆبوونەوەکان و بانگهێشتکردنی کرێکارانی یەکەی بەرهەمهێنانیان بۆ ئەو کۆبوونەوانە کەڵک وەربگرن. بێگومان ئەمە لە ئاستێکی سنوورداردا کراوە، بەڵام پێویستە فراوانتر بکرێت و ببێتە نەریتێکی خەباتکارانە. تەکنەلۆژیای پەیوەندیگرتن و هاوسەنگی هێز لەم بارودۆخەدا بە تەواوی ڕێگەمان پێدەدات ئەم هەنگاوە بنێین بۆ پێشەوە.

حەسەن ساڵحی: لە هەلومەرجی ئەمڕۆدا دەبینین سەرەڕای سەرکوتکردن و خنکاندن، مامۆستایان و پەروەردەکاران لەئاستی سەرتاسەریداڕێکخراون. بەشێکی بەرچاو لە مامۆستایان لە سەرانسەری وڵاتدا لەلایەن شورای هەماهەنگییەوە نوێنەرایەتی دەکرێن. وە ئەم ڕێکخراوە توانیویەتی هەڵمەتی زۆر و بەرفراوان ڕێکبخات و بباتەپێشەوە. ڕات چییە لەسەر ئەم ئەزموونە؟ ئایا ئەمە دەتوانێت مۆدێلێک بێت بۆ توێژەکانی تری چینی کرێکار؟

حەمید تەقوایی: باسی ئەم بابەتە دەکەین، بەڵام سەرەتا دەبێت جەخت لەسەر خاڵێک بکەمەوە کە ناپەیوەندیدار نیە بە پرسیارەکەتانەوە.
لەم چاوپێکەوتنەدا باسمان لە کپکرد، بەڵام پێویستە ئاماژە بەوە بکرێت کە جیاوازییەکی چۆنایەتی لە نێوان بارودۆخی کۆمەڵگای ئەمڕۆدا هەیە لەگەڵ ئەو خنکاندنەی کە لە دەسەڵاتی پێشوودا هەبووە. لە ڕژێمی شادا دیکتاتۆری و سەرکوت بووە هۆی چەقبەستن و بێدەنگییەکی مەرگبار بەسەر کۆمەڵگادا زاڵ بێت. لەخۆڕا نەبوو کە ئەو دۆخەیان ناونا بوو گۆڕستانی ئاریامێهری. نەک هەر کرێکاران بەڵکو نووسەران و هونەرمەندان، ژن و خەڵکی ژێر چەوسانەوەی نەتەوەیی و چین و توێژە ناڕازییەکانی دیکەی کۆمەڵگا نەیانتوانی بچوکترین ناڕەزایەتی دەرببڕن یان لە هیچ ئاستێکدا خۆیان ڕێکخراوبکەن و بزووتنەوەیەک ڕێکبخەن. سێبەری ڕەشی ساواک لە هەموو شوێنێک بڵاو بووەوە.
ئەمڕۆ کۆماری ئیسلامی دیکتاتۆرییەت و سەرکوتێکی زۆر دڕندانەتری بەسەر کۆمەڵگادا سەپاندووە، بەڵام نەیتوانیوە بارودۆخی گۆڕستانی ڕابردوو بگەڕێنێتەوە. بێگومان یەکێک لە هۆکارەکانی ئەمەش تەکنەلۆجیای سۆشیال میدیایە کە ئاڵوگۆڕی هەواڵ و زانیاری لە قۆرخکاری حکومەتەکان و میدیای بازرگانی دەرهێناوە و وایکردووە جەماوەری خەڵک لە ئاستی سەرتاسەی و تەنانەت نێودەوڵەتیشدا بە ئاسانی پەیوەندی لەگەڵ یەکتردا بکەن . بەڵام هۆکاری گرنگتر، کاریگەرییە قووڵەکانی شۆڕشی ١٣٥٧تە، کە هەرچەندە بووە هۆی بەهێزبوونی کۆنەپەرستی ئیسلامی، بەڵام زەمینەی کەی بۆ کێڵا ، چاوەڕوانی و پێشبینییەکانی کۆمەڵگای بەرزکردەوە و زەمینەی ناڕەزایەتی بەربڵاوی لەلایەنی جۆراوجۆرەوە دروستکرد چین و توێژەکانی کۆمەڵگا بە تایبەت ژنان و لاوان و قوتابیان کە هەر لە سەرەتای هاتنە سەرکاری کۆماری ئیسلامیەوە ئارام نەبوون و بەردەوام ناڕەزایەتیان دەربڕیوە. بۆ نموونە ژمارە و مەودای مانگرتن و ناڕەزایەتی کرێکاری لە چواردە دەیەی ڕابردوودا زۆر زیاترە لە ڕابردوو. ئەمەش بۆ تێکۆشانی ژنان و گەنجان و خەڵکی ژێر چەوسانەوەی نەتەوەیییش ڕاستە.
بێگومان لەم نێوەندەدا، وەک ئاماژەم پێدا، تەکنەلۆژیای پەیوەندیکردن ڕۆڵێکی گرنگی هەبووە، بەڵام پێویستە ئاماژە بەوە بکرێت کە ئینتەرنێت و مۆبایل و سۆشیال میدیا بە گشتی لە بیست ساڵی ڕابردوودا بووەتە جێی بایەخ و بەربڵاو، لە کاتێکدا ناڕەزایەتییەکانی کرێکاران و ژنان و بەشەجۆراوجۆرەکان کۆمەڵگا لە یەکەم ڕۆژەکانی دامەزراندنی کۆماری ئیسلامییەوە دەستی پێکرد. سەرەتا لە بنەڕەتدا لە درێژەی داواکاری و ئامانجەکانی شۆڕشی ١٣٥٧ کە کۆماری ئیسلامی بەدی نەهێنا و پاشان دژی سیاسەت و سەرکوتەکانی نیزامی تازە دەسەڵاتدار. من هەمیشە وتوومە شۆڕشەکان شکست دەهێنن، بەڵام لە مێژوو دوور ناخرێنەوە. شۆڕشی ١٣٥٧یش کاریگەرییەکی قوڵی بەجێهێشت، یەکێک لە دەرەنجامەکانیش بێتوانایی چینی دەسەڵاتدار بوو لە زیندووکردنەوەی خنکاندن و بارودۆخی چەقبەستووی گۆڕستان.
ئێستا با بگەڕێینەوە سەر پرسیارە تایبەتەکەت سەبارەت بە ئەزموونی پەروەردەکاران. لە بنەڕەتترین ئاستدا پێکهێنان و چالاکی ڕێکخراوەکانی وەک شورای هەماهەنگی ڕێکخراوەکانی یەکێتی پیشەیی پەروەردەکاران وەک دەرئەنجامی کۆمەڵگایەکی دینامیکی و ناڕەزایەتی هەژمار بکرێت. ئەم ئەزمونە ئەوەمان بۆ دەردەخات کە دەکرێت ڕێکخراوە ناڕەزایەتییەکان و داواکارییەکانی بەشە جیاجیاکانی کۆمەڵگا ڕێکبخرێن، تەنانەت لەسەر ئاستی نیشتمانیش. وەک ڕوونم کردەوە ئەم ڕێکخراوە زۆر پێش شۆڕشی ژنانی ژیانی ئازادی دامەزرا. یەکە ناوچەییەکانی مامۆستایان وەک ڕێکخراوە پیشەییەکان دەستیان پێکرد و بەیەکەوە گرێدرابوون و یەکگرتوو بوون و شورای هەماهەنگی سەندیکاکانیان پێکهێنا.
لێرەدا پێویستە خاڵێک لەبەرچاو بگیرێت. ئەو بوارانەی کە سیمایەکی سەرتاسەرییان هەیە- لە بنەڕەتدا بەشە خزمەتگوزاریەکانی وەک مامۆستایان، بارکردن وگواستنەوە، کرێکارانی شارەوانی و ئاگرکوژێنەوە و هتد- بەهۆی جۆری کارەکانیانەوە، بە بەراورد لەگەڵ بەشەکانی دیکە، ئمکانیەت و توانای زیاتریان هەیە بۆ ڕێکخستن و ناڕەزایەتی دەربڕین لەسەر ئاستی وڵاتدا. خانەنشینەکان دۆخێکی هاوشێوەیان هەیە و هەر بەو هۆیەشەوە ڕێکخراو کۆبوونەوەی ناڕەزایەتی فراوانیان ڕێکخستووە. بەڵام گرنگ ئەوەیە کە ئەم جۆرە ڕێکخراوە و ڕێکخستنی ناڕەزایەتییە، وەک ئاماژەم پێدا، بە یارمەتی تەکنەلۆجیای ئینتەرنێت و بە تایبەتی هاوسەنگی هێز کە لە بنەڕەتدا ڕەگ و ڕیشەی لە شۆڕشی ١٣٥٧ دا هەیە، بووەتە مومکین و ئەم هۆکارانەش بۆ هەموو بوارەکان بوارە خزمەتگوزاری و سەرتاسەرییەکان و یەکە گەورە و بچووکەکانی بەرهەمهێنان ڕاست و دروستە.
خاڵێکی تر ئەوەیە کە فراوانکردنی ڕێکخستن لە نێو کرێکاراندا دەتوانرێت لە دوو ئاستدا جێبەجێ بکرێت. یەکێکیان فراوانبوونی ئاسۆیی ڕێکخراوەکانە، واتە تۆڕێک لە ڕێکخراوەکانی چالاکوانانی ناوەندە جیاوازەکان هەبێت کە لەژێر یەک چەتردا کاردەکەن. دووەمیان فراوانبوونی ڕاست و چەپی ڕێکخراوە هەبووەکانە، واتە کەڵەکەبوونیان لە هەر یەکەیەکی بەرهەمهێناندا. لەوانەیە ئەمانە بە شێوەیەکی هاوتەریب بەرەوپێش بچن یان هەریەکەیان پرۆسەی تایبەتی خۆیان هەبێت، بەڵام لە هەر حاڵەتێکدا ئەم دوو شێوازەی ڕێکخستن کاریگەرییان لەسەر یەکتر دەبێت و یەکتر بەهێزتر دەکەن.
بۆ نموونه ئه مڕۆ له پیشه سازی نه وتدا پایه کانی سێیه می ئه نجومه نی ناڕه زایه تی کرێکارانمان هه یه که ده توانێت له دوو ئاستدا گه شه بکات. یەکێکیان دانانی مۆدێلێکە بۆ کەرتەکانی تری کار، لە پیشەسازی نەوت یان کەرتەکانی تری بەرهەمهێنان، بۆ ئەوەی چالاکوانەکانیان ئەنجوومەنی هاوشێوە پێکبهێنن. ئەمەش جۆرێکە لە فراوانبوونی ئاسۆیی. لایەنێکی تر ئەوەیە کە هەر ئەنجومەنێکی ناڕەزایەتی هەوڵ بدات چین و توێژەکانی تری کرێکاران لە هەمان یەکەدا بگرێتەوە. ئەم شێوازە دووەمیش بریتییە لە جووڵە لە ڕێکخستنی چالاکانی هەر یەکەیەکەوە بۆ ڕێکخستنی جەماوەری لەو یەکە تایبەتەدا.
هەردوو ئەم ڕەوتانە مومکینن، بەڵام ئەم ئەگەرە بەو مانایە نییە کە هیچ بەربەستێک لە ڕێگاماندا نییە. دەبێت ئاستەنگەکان تێپەڕێنرێت، بەڵام لە هەموو حاڵەتێکدا ئەوەی زیاتر لە هەموو فاکتەری تر ئەم ڕێکخراوانە دەکاتە مەمکین، ئاراستەکردن و هێڵی سیاسییە. ڕێکخستنی جەماوەریی کرێکاران لە هەلومەرجی دیاریکراوی ئێراندا تەنیا لە دەوری هێڵێکی ڕادیکاڵ کە بە ڕاستی قسە لەگەڵ دڵی کرێکاران دەکات، جێبەجێ بکرێت و ئەم هێڵە ڕادیکاڵەش بە خۆی دەستەبەر نابێت، دەبێت شەڕی تەشەنەکردن و سەقامگیربوونی بکرێ. لێرەدا ڕۆڵی حزبە شۆڕشگێڕەکانی وەک پارتی ئێمە تیشک دەخرێتە سەر. تەنیا لە دەوری هێڵێکی سازش نەکراو و ڕادیکاڵ کە بەتەواوی خۆی لە هێڵەکانی دۆ خوردادی و تودە ئیستی و یاساگەری و سەندیکاگەرایی و هاوشێوەکانی جیا کردۆتەوە و بەڕاستی نوێنەرایەتی شەڕانگێزی و ناڕەزایی و ناڕەزایەتی قووڵی جەماوەری کرێکار دەکات، دەتوانین ئەو… جەماوەر بزووتنەوەی کرێکاری جووڵەی کرد.
لە هەر حاڵەتێکدا، بە گریمانەیەک کە ئێمە باس لە هێڵێکی ڕادیکاڵ دەکەین، دەتوانین بڵێین کە فراوانبوونی ئاسۆیی و ڕاستیی ڕێکخراوە کرێکارییەکان هەم مومکینە و هەم لە ڕوانگەدایە.

حەسەن ساڵحی: ئێوە لایەنە جیاوازەکانی ئەم دیدەتان بۆ ڕوون کردۆتەوە. وەک پوختە و کۆتایی باسەکە چۆن و لە چ پرۆسەیەکدا دەتوانرێت ئەم دیدە بەدیبهێنرێت؟

حەمید تەقوایی: وەک لە سەرەوە ئاماژەم پێدا خاڵی سەرەکی کارەکە پێکهێنانی بەکۆمەڵی ڕێکخراوەکانە. بۆ بەدیهێنانی ئەمە، ئێمە لە سفرەوە دەست پێناکەین. لە ئێستادا زۆرێک لە ڕێکخراوەکانی چالاکانی بزووتنەوەی کرێکاری پێکهێنراون و دەتوانن ڕۆڵێکی گرنگ لە دروستکردنی ڕێکخراوی جەماوەریدا بگێڕن. ڕادەی کاریگەری و کاریگەریی ئەوان بە تەواوی پەیوەستە بەوەی کە چ سیاسەتێک پەیڕەو دەکەن و تا چەند توانیویانە سەرنجی جەماوەری کرێکاران بۆ هەڵوێست و ڕێنمایی و چالاکییەکانیان ڕابکێشن. تا ئەم پلەیە لە کاریگەری و متمانەپێکردن بەرزتر بێت، بە شێوەیەکی سروشتی، ئەگەری ڕێکخستنی جەماوەری کرێکار زیاتر دەبێت – لە بنەڕەتدا بە پشتبەستن بە سۆشیال میدیا.
لە دڵی شۆڕشی ژیانی ژناندا بزووتنەوەکان بەڕێوە دەچوون، وەک بڵاوکردنەوەی بەیاننامەیەکی ١٢ خاڵی لەلایەن بیست ڕێکخراوەوە کە زۆربەیان ڕێکخراوی کرێکاری بوون و لەم دواییانەشدا، بڵاوکردنەوەی بەیاننامەیەک لەلایەن دە ڕێکخراوەوە دژی لەسێدارەدان و سەرکوتکردن , هەروەها حەزەکە. هه ڕوه ها له دڵی شۆڕشه که دا ڕێکخراوی نوێ پێکهێنران، هه موویان به کرده وه له ڕێکخستنی گردبوونه وه و ناڕه زایه تی و مانگرتنی کرێکاریدا به شدارن. ڕێکخراوەکانی چالاکوانان دەتوانن لە ڕێگەی ئەو کردەوە و چالاکیانەوە کاریگەری و متمانەی زیاتر بەدەست بهێنن. لەم هەلومەرجە شۆڕشگێڕانەدا، بەتایبەتی لە چوارچێوەی جووڵەی گەورەی کرێکارانی نەوت، مامۆستایان و خانەنشیناندا، مەیدانی ڕاکێشانی جەماوەری کرێکار بۆ چالاکییە ڕێکخراوەکان لە هەموو کاتێک زیاتر لەبەردەستدایە.
لە ڕوانگەی پراکتیکییەوە پێویستە ئامرازەکانی سۆشیال میدیا بە شێوەیەکی چالاکانە بەکاربهێنرێن. ئەو کرێکارانەی کە چالاکی و ڕێنمایی و بانگەوازی ڕێکخراوە چالاکوانەکان بەگوێرەی خواست و بەرژەوەندییەکانی خۆیان دەبینن، توانای بەشداریکردنیان لە پلاتفۆرمەکانی سۆشیال میدیا هەیە کە لەلایەن ئەو ڕێکخراوانەوە دەناسێنرێن. دەتوانرێت ڕێوشوێن بگیرێتەبەر بۆ دڵنیابوون لە سەلامەتی بەشداربووان و دڵنیابوون لەوەی کە کرێکارانی یەکەی پەیوەندیدار، نەک کەسانی دیکە، بەشدارییان لە کۆبوونەوە مەجازییەکاندا کردووە. ئەم لایەنانە لە ئێستادا لە کۆبوونەوە مەجازییەکانی چالاکواناندا بەدی دەکرێن و دەتوانرێت بۆ کۆبوونەوە گەورەکانیش درێژبکرێنەوە. بەم شێوەیە ڕێکخراوەکانی وەک ئەنجوومەنە ناڕەزایەتییەکانی ئێستا دەتوانن لە پەیوەندی بەردەوامدا بن لەگەڵ جەماوەری کرێکاران و لە کۆبوونەوە گشتییەکاندا ڕاپۆرت بدەنە کرێکاران و لە هەندێک حاڵەتدا داوای بۆچوونیان بکەن و دەنگ بدەن و بە کردەیی جۆرێک لە ئەنجوومەنی مەجازییان هەبێت کە ئەندامەکانی و… بەشداربووان، هەرچەندە ئەوان بە شێوەیەکی کەسی کۆ نەکراونەتەوە، بەڵام ڕاستەقینە. لەگەڵ بەرەوپێشچوونمان بەم ئاراستەیە، ئەگەری فراوانبوونی ئاسۆیی ڕێکخراوەکان لە شێوەی تۆڕی سەرتاسەریدا دابین دەکرێت.
لە کۆتاییدا هەمووی بۆ ئەوە دێتە خوارەوە کە تێکۆشەران و ئەوانەی دەستیان لە بزووتنەوەی کرێکاریدا هەیە، کە لە ڕێکخراوە چالاکییە جۆراوجۆرەکاندا بەشدارن، پەنجە دەخەنە سەر پرسە توندەکانی بزووتنەوەی کرێکاری لە هەر سێکتەرێکدا و بانگەوازی ڕادیکاڵ و ڕاست دەخەنە ڕوو و چارەسەرەکان.
ئێمە وەک پارتی کۆمۆنیستی کرێکاری هەموو هەوڵێک دەدەین بۆ ئەوەی چینی کرێکار بتوانێت هەنگاوی گەورە لەم ئاڕاستەیەدا بەدەست بهێنێت.

٢٢ی دی ١٤٠٢، ١١ی ژانویەی ٢٠٢٤

زۆر جار ڕوویداوە لەکاتی بوونی ناکۆکی و ململانێی و جەنگ لە نێوان دەسەڵات و ڕژێم و وڵاتەکاندا لایەنی دیکە خراونەتە نێو جەنگ و ململانێکانەوە .
ئەم تێوەگلان و بەشدارپێکردنەی لایەنی دیکە دەگەڕێتەوە بۆچەند فاکتەرێک لەوانە:
بەکووشتنەدانی سەربازو کەسانی خۆیان ،نەبونی خواستی بەرەنگاربوونەوەی سەربازی ڕاستەوخۆ ،ترس لەپەرچەکرداری تووندو چاوەڕواننەکراوی لایەنی بەرامبەر.نەگونجانی دۆخی سیاسی و ئابووری ناوخۆ.
لەم حاڵەتانەدا لایەنی تێوەگلاو هەر زیانێکی بەربکەوێت بۆ تێوەگلێنەر ئاسایی دەبێت، چونکە خودی خۆی ناگرنەوە.
حاڵەتێکی دیکە لەململانێکاندا لێدانی وڵاتێک،کیانێک،هەرێمێک حیزبێکە لەلایەن تەرەفێکی شەڕکەرەوە ، کە حسابی دۆست یا هاوپەیمانی بەرەی نەیاری بۆدەکرێت. بۆ نمونە حیزبڵای لوبنان،حوثیەکانی یەمەن،مەلیشیا شیعەکانی عێراق،مەلیشیاکانی سوریا، ئەمانە دەچنە خانەی دۆست و هاوپەیمان و درووستکراوی ئێران و لەڕاستیشدا هەروایە.جا لێدانیان لەلایەن ئەمریکاوە یا ئیسرائیل ئامانجی مەشروعن و بەردەوامیش لێدەدرێن.
لەدیدی ئێرانیشەوە دەتوانین کوردانی ڕۆژئاواو باشوور بخەینە خانەی ئەمەریکاوە.
لەم هاوکێشەیەدا لایەنە دژبەرەکان بەتایبەتی ئێران دەخوازێت لە ئەڵقە لاوازەکەوە زیان بە لایەنی بەرامبەر بگەیەنێت.
بەنسبەت ئێرانەوە هەرێمی کوردستان ئەو ئەڵقەلاوازەیە کە دەتوانێت بەئاسانی و بێ پەرچەکردار کاری سەربازی تێدا ئەنجام بدات .دیتمان حەرەسی ثوری ئێرانی هەوڵێری ڕاکێت باران کرد ،گوایە بنکەو بارەگای [مۆساد]ی لێیە،کەلەڕاستیدا ئەوە بەهانەیەکی پڕوپووچ و بێ بنەمایە ،وەک ئەحمەد بەشیر لە بەرنامە کۆمیدیەکەیدا {البشیر شو}دا گووتی دڵنیام گەر بنکەو بارەگای مۆسادی لێبوایە هەرگیز ئێران لێی نەدەدا ،چوونکە بەرپرسانی ئێران چاک دەزانن پەرچەکرداری ئیسرائیل چۆن و چەند کاریگەر دەبوو.
کەواتە لێدانی هەولێر پەیامێکی لاوازە بۆ ئەمریکاو ئیسرائیل بەوەی گەر بەخۆتان نەوێرین خۆ بەوانە دەوێرین کە پێمان وایە گوێرایەڵی ئێوەن.
وەک پێشتر ئاماژەم پێدا هەرێم توانای وەرامدانەوەی دەستدرێژیەکانی ئێرانیان نیەو دڵنیاشم بەرپرسانی هەرێم ناخوازن دۆخەکە بەئاراستەی ئاڵۆزی تەشەنە بکات ،چونکە بەهیچ جۆرێک لەبەرژەوەندیان نیە.
کەواتە چی بکرێت بۆ پاراستنی هەرێم و کەمکردنەوەی دەستدرێژی دراسێ دوژمنەکانی کورد ؟
بەڕای من چەند هەنگاوێکی گرنگ و هەنووکەیی هەن کە پێویستە بنرێن.
• یەکهەڵوێستی دووحیزبە سەرەکیەکە[دەزانم ئەمە ئەستەمە]،ناکرێ دوژمنان بەناوی شوناسی کوردبوونەوە هەوڵی لەناوبردنت بدەن، بەڵام لەبەرامبەردا دووهەڵوێستی جیاواز دوو سیاسەتی جیاوازی دژبەیەک هەبن.ناکرێ خەڵک یەک تێڕوانینیان بۆ دراوسێکان هەبێت بەڵام دووحیزبەکە بەناوی ئەوانەوە بیربکەنەوەو بڕیاربدەن وبخوازن بیانکەن بەدووبەشەوە.
• جددیەت لەبڕیاردا،گەر پارتی بڕیاری بایکۆتی کاڵای ئێرانی دەرکرد دەبێ جددی بێت لەجێبەجێکردنیدا ،نەک وەک تاکتیتێکی کاتی بەکاری بهێنێت و پاشان پاشگەزبێتەوە لێی.
• گشتگیری هەماهەنگی لەجێبەجێکردنی بڕیارەکاندا.لەزۆنی زەرد بایکۆتی کاڵای ئێرانی دەکەن بەڵام زۆنی سەوز مێش میوانی نیە.
• تورکیاو ئێران وەک یەک و بەیەک ئەندازە دوژمنی کوردن ،جا هەر هەنگاوێک دژبەلایەک نراو لایەنەکەی تری نەگرتەوە ئەوە بڕیارێکی لاوازەو هەر بەزوویش کاریگەری نامێنێت، بۆنمونە دەمێک دەنگۆی بایکۆتی کاڵا دێتە ئاراوە پێویستە کاڵای هەردوو وڵات بگرێتەوە نەک تەنها وڵاتێک.
• مێژوو سەلماندویەتی کە بایکۆت چەکێکی کاریگەرە بە تایبەت بۆکورد کە ناتوانێت بە چەکی تەقلیدی بەرەنگاری دوژمنەکانی ببێتەوە.لەوانەیە هەندێک بپرسن ئەی لەکوێوە شمەکمان بۆبێت؟ لەوەڵامدا دەڵێم بەرووبوومی ناوخۆ گەشە پێبدەن و پشتگوێی مەخەن وەک ئێستا،{لەشەستەکان و حەفتاکانی سەدەی ڕابردوودا بەرووبوومی عێراق بەکوردستانیشەوە بەتایبەتی بەرهەمی کشوکاڵی هێندە زۆربووە هەناردەی وڵاتانی دەرەوەکراوە} ،هاوکات دەکرێ لە ئوردن و میسرەوە کاڵا هاوردەبکەن کە بەدڵنیاییەوە لەڕووی کوالەتیەوە لەهی هەردوو وڵاتی دراوسێ باشترە.
• هەموو دەزانین تورکیاو ئێران هەموو جۆرە بەهانەیەک بەکاردێنن بۆ دەستدرێژیکردنە سەر هەرێم،کە هەموومان دەزانی ڕاست نین و بەهانەی لاوازن و تائێستاش خودی هەردوو وڵات نەیانتوانیوە بیسەلمێنن،جا بۆ دوورخستنەوەی پریشکی ئەم ئاگرە پێویستە جۆرە ڕێکەوتنێک یا جۆرەدڵنیاییەکیان پێ بدرێت [گەر قەبوڵی بکەن] کە هەرێم مەترسی درووستناکات بۆسەریان.بەڵام زۆرگرنگە هەر بەڵێنێکیان پێدەدرێت لەسەر حسابی سەروەری خاک و خەڵک و کوردانی بەشەکانی ئەو دوو وڵاتە نەبێت.
• هاوکات تادەکرێت دوورکەوتنەوە لە ئەمریکا، چونکە ئەمریکا بۆ پاراستنی بەرژەوەندی خۆی لەدەڤەرەکەیە نەک بۆپاراستنی کورد،بۆسەلماندنی بۆچوونەکەم ئەوەتا بەڕاکێتی دژەڕاکێت[پاتریۆت] کونسڵخانەوفڕۆکەخانەی هەریری پاراستوە، بەڵام بێ باکە لەئاست بەئامانجگرتنی خەڵکی سڤیلدا.
• جا کەی ئەمەریکا بەرژەوەندی نەما وەک چۆن ئەفگانستانی جێهێشت ئاواش بێباکانە دەڤەرەکە جێدەهێڵێت.
لەکۆتایدا گەرەکە بە بەرپرسانی ئێران بگووترێت کە ڕێگەی قودس بەهەولێردا تێناپەڕێت ،گەر دەتانەوێت لە ئیسرائیل بدەن ئەوە باساروخەکانتان ڕاستەوخۆ بۆ ئەوێ بهاوێژن ،شاراوە نیە کە ئێران خاوەنی چەندین جۆرە ڕاکێتە ،یەکێک لەوانە ڕاکێتی دوورمەودایە کە مەوداکەی [٢٠٠٠] کم و بەئاسانی دەگاتە بارەگای سەرەکی مۆساد.

(چوار خوێندنەوەی جیاواز لە سەر بنەمای گفتوگۆو دانوستان)

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

هەر لە سەرەتای دروستبوونی حوکمەتی هەرێمەوە، ووڵاتە ئیقلیمیەکان پلان و بەرنامەی داڕێژراویان هەبوو بۆ لەناوبردنی ئەم حوکمەتەی کە دوای ٢٥ ساڵیش حیزبە دەسەڵاتدارەکانی کوردستان هەر بە حوکمەتە ساواکەی هەرێم وەسفیاندەکرد.
ڕژێمەکانی تورکیا، ئێران و سوریا هەر لە یەکەم ڕۆژەوە بە جدی کاریانکرد بۆ شتسکتپێهێنان و لەناوبردنی ئەو کیانە کوردیەی باشووری کوردستان کە ئەوان بە مەترسیان دەزانی بۆ ڕژێمەکانیان چونکە هەبوونی کیانێکی بەو شێوەیە کە توانای خۆبەڕێوەبردنی هەبێت و سەرکەوتوو بێت، لۆبیکردن دەبوو بۆ دروستکردنی هاوتای ئەو کیانە لە باکور و ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوای کوردستان. لە ناو ئێراقیشدا ڕژێمەکەی سەدام حسێن هەر لە هەوڵی جدی لەناوبردنی ئەم کیانەدا بوو کە لەسەر داوا و بە یارمەتی پارتی دیموکراتی کوردستان ساڵی٣١ ی ئابی ١٩٩٦ سوپاکەی هێنایە پایتەختی هەرێمەوە بۆ ئەوەی بە هەموو جیهان بڵێت ئەم کیانە کیانێکی لاواز و هیچ لەبارانەبوو و شکستخواردووە و هەر کاتێکیش بیەوێت تێکی دەشکێنێت.
سەرباری هەموو ئەم پیلانگێڕی دوژمنایەتیەی ووڵاتە ئیقلیمیەکان و دژایەتیکردنەی حوکمەتی هەرێم، لە هەمانکاتیشدا ئەو هەموو فرسەتە مێژووییانەی کە لە باشووری کوردستاندا بۆ دروستبوونی بناغەی دەوڵەتێکی کوردی لە باشووری کوردستان لە ئارادا بوو، حیزبەکانی کوردستان هەر هەموویان بە بێ جیاوازی، بەڵام پارتی و یەکێتی بە پلەی یەکەم، لە ئاستی ئەو بەرپرسیارێتیە مێژووییانەدا نەبوون و لەباریان برد.
نەک هەر ئەمە بەڵکو حوکمەتی هەرێمی کوردستانیش کە خودی ئەو دوو حیزبە خۆیان بەڕێوەیان دەبرد، حوکمڕانیان دەکرد و وەکو مانگایش سامانە نیشتمانیەکەیشیان دادەدۆشی، شکستیان پێهێنا کە ئێستا وایلێهاتووە لە قاوغێکی بەتاڵ زیاتر چیدیکە نیە و ووردوخاشبوونیشی تەنها مەسەلەی کاتە و هیچیتر.
هەر لە سەرەتاوە ئەوان لە جیاتی:
یەکگرتنیان بۆ دروستکردنی حوکمەتێکی تەکنۆکراتی موئەسەساتی؛
بەهێزکردنی ژێرخانی ئابووری؛
یەکخستنی هێزی پێشمەرگەیەک کە تەنها وەلائی بۆ خاک و خەڵکی کوردستان بێت و ڕاهێنان و ئامادەکردنیان بە باشترین شێوە بەتایبەتی کە ئەمریکا و هاوپەیمانەکان ئامادەبوون ئەو ئەرکە بگرنە ئەستۆ؛
بایەخدان بە زانست و خوێندن و خوێندنی باڵا بە شێوەیەکی ڕاست و دروست و پێشکەوتووانە؛
دروستکردنی زمانی ئەدەبی یەکگرتووی کوردی کە ئەدیبان و ڕۆشنبیرانی کورد ئامادەبوون تەنانەت بە خۆبەخشیش کاری بۆ بکەن بەو مەرجەی ڕێگریان لێنەکرێت و ڕەنجی فەرهادیان پێنەدرێت؛
ئاوەدانکردنەوەی کوردستان بەشێوەیەکی مۆدێرن کە کشتوکاڵ وپیشەسازی و دروستکردنی بەنداوی زیاتر بەشێوەیەک کە هەموو سەرچاوە سروشتی و کشتوکاڵیەکان بەشێوەیەک بەکاربهێنرێت کە پێویستی بە هاوردەکردنی هیچکام لەو بەرهەم و کاڵایانە نەبێت کە لە ئێران و تورکیاوە خراپترین کوالیتیەکەیان دەنێرن بۆ کوردستان؛
بایەخدان بە ژینگە و بە گەشتوگوزار، بە هونەر و هونەرمەندان، بە وەرزش و وەرزشەوانان بۆ دروستکردنی کۆمەڵگایەکی تەندروست و پێشکەوتوو و یەکگرتوو کە مرۆڤ تیایدا مافەکانی پارێزراوبێت و سیما سڤیڵ و شارستانیە ڕاستەقینەکەی کورد بۆ جیهان بخەنە ڕوو،
بناغەی قەوارەیەکی دیکتاتۆریان بەم هەنگاوانەی خوارەوە دانا:
١-هەڵگیرساندنی شەڕێکی خیانەتکاری درێژخایەنی براکوژی کە سوتەمەنیەکەی خوێنی گەنجانی کوردستان و ئەنجامەکەی دڵشکاندن و دروستکردنی نائومێدی بوو لە ناوخۆ و لای دۆستەکانی کورد وە سەرەتای ئیفلیجکردنی ئەو پەرلەمان وحوکمەتە بوو کە هیوا و ئامانجی خەڵکی کوردستان بوو وە چاوەڕوانی ئەرێنی و بە دامەزراوەییبوونی لێدەکرا. ڕێگە ڕاست وڕەوانەکە و دڵسۆزی و خزمەت بە کوردستان لەوەدا بوو کە ئەو گەنجانە نەبوونایە بە سووتەمەنی ئەو شەڕە بەڵکو بەکاربهێنرانایە بۆ دروستکردنەوە و ئاوەدانکردنەوەی کوردستان.
٢-بە حیزبیکردنی هەموو دامەزراوە سەربەخۆکانی وەک خزمەتگوزاری شارستانی، هێزی پۆلیس و هێزی ئاسایش و سەربازی و بەکارهێنانیان بۆ خزمەت بەرژەوەندیەکانی خۆیان و بنەماڵەکانیان.
٣-چەواشەکردنی خەڵک و بڵاوکردنەوەی زانیاری هەڵە کە زۆرجار لە خودی حکومەتی هەرێمەوە دەبوو.
٤-ئەوان دەسەڵاتی جێبەجێکردنیان لە بنەماڵەکانیاندا قۆرخکرد و هیچیان بۆ چێک و باڵانس نەهێشتەوە، واتا پەرلەمان و دەزگا حکومیەکانیان گەندەڵ و ئیفلیچکرد و خستیاننە خزمەت بەرژەوەندی بنەماڵە و حیزبەوە.
٥-سەرکوتکردن و سەرکۆنەکردنی ڕەخنەگران، ڕووبەڕووبوونەی توندوتیژانە بەرامبەر بە ناڕەزایەتییەکان و ڕا جیاوازەکان. ئەوان ئازادی ڕادەربڕینیان لە پرێس و لە خەڵکەکە بە شێوەیەک قەدەغەکردوە کە هەر کەسێک بوێرێ ڕەخنە بگرێت، بە تاوانی ڕێکخراو(الجریمة المنظمة) کۆتایی بە ژیانی دەهێنرێت و دواییش سومعەی دەشکێنن.
لە باشترین سیناریۆشدا، بە تاوانی فابریکەکراو زیندانی دەکرێن.
٦- چەواشەکردنی خەڵکە بەشمەینەت و لاوازەکان و پەراوێزخستنیان و بێشەرعیەتکردن و پشتگوێخستنی پێویستی و داوا ڕەواکانیان. بۆ بەهێزکردنی دەسەڵاتی خۆیان، بەردەوام خەڵکەکەیان لەسەر بنەمای جیاواز، حیزبایەتی، ناوچەگەری، ئایین، ڕەگەز، و..هتد، کردوە بەگژیەکدیدا و بێئاگاکردنیان بەشێوەیەک کە خۆیان بەردەوام سامانی نیشتمانی دیزە بە دەرخونە بکەن و بۆیشیان بچێتە سەر.
٧- پێشێلکردنی یاساکانی هەڵبژاردنەکان ، ئەنجامنەدانی هەڵبژاردنەکان لە کاتی خۆیدا، هەڵبژاردنەکانیش پاک وبێخەوش نەبوون، ئازادانە نەبوون، دادپەروەرانە نەبوون و بێڕێزی بەرامبەر دەنگدەران دەکرا و هیچ کاتێکیش بەڵێنەکانی پێش هەڵبژاردنەکان جێبەجێنەکراون.
٨-لە کاتێکدا کە موزایەدەی سەقامگیری و ئاسایش بەسەر کۆمەڵگاوە دەکەن، خۆیان بەردەوام خەریکی دروستکردنی جیاوازین و خەریکی دابەشکردنی خەڵکن و هانی توندوتیژی دەدەن. سەیرلەوەدایە کە سەرکردەی ئەو دوو حیزبە لە پێشبڕکێدا بوون بۆ ڕێکخستن و یەکگرتنەوەی نێوماڵی عەرەبی شیعە و سوننە و دروستکردنەوە ئەو ئێراقەی کە هەر لە سەرەتای دروستبوونیەوە شکستخواردوو و ناسەقامگیر بوە و سیاسەتی عەرەباندنی پیادەکردووە لە باشووری کوردستاندا. ئەمە لە کاتێکدا بوو کە نێو ماڵی کوردی بەهۆی ئەو شەڕە شوومە وێرانکەرە ناوخۆییەی کوردستانەوە کە ئەو دوو حیزبە بەرپایانکردبوو، کوردستان پەرت و دابەشکرابوو بۆ دوو زۆن کە وەکو موڵکی خۆیان و بۆ بەرژەوەندی خۆیان و بنەماڵەکانیان و حیزبەکانیان بەکاریاندەهێنا.
٩-بوون بە کۆیلەی ووڵاتە ئیقلیمیەکان و جێبەجێکردنی ئەجێنداکانی ئەوان لە کوردستاندا لە پێناوی پارێزگاریکردن لە دەسەڵاتەکانیان. لە ڕاستیدا دروستبوونی ئەو هەموو حیزبە ئیسلامیە ئیخوانی و سەلەفیانە بۆ پەرەپێدان و گەشەپێکردنی ئیسلامی سیاسی لە باشووری کوردستان کە بەشێک بوو لەو پلانەی ووڵاتە ئیقلیمیەکان بۆ شکستپێهێنانی حوکمەتی هەرێم بەتایبەتی لەو کاتەدا کە هەردوو ووڵاتە ئیقلیمیەکە ئاگری شەڕی براکوژیان بە پێدانی چەک و تەقەمەنی بە حیزبەکانی ئەو دوو بنەماڵەیە بەتینتر دەکرد کە قەیرانی گەورەی ئابووری و کۆمەڵایەتی دروستکرد و قەرانێکی سیاسی درێژخایەنی لە کوردستاندا هێنایە کایەوە. ووڵاتە ئیقلیمیەکان و ووڵاتانی کەنداوی عەرەبیش سەرچاوەی دارایی ئەو حیزبە ئیسلامیانە بوون، لە ڕێگەی ئەو یارمەتیانەوە ئەو حیزبە ئیسلامیانە لە کوردستان گەشەیان کرد و سەلەفیەت و ئایدیۆلۆجیای ئیخوانی و ئیسلامی سیاسیان لە کوردستاندا بڵاوکردەوە کە مەبەست لێی دروستکردنی ئەسپی تەروادە و ڕێگرتن بوو لە پێشکەوتن و گەشەکردنی کوردستان.
١٠-دروستکردن و گەورەکردن و زۆرکردنی قەیرانەکان بە ئەندازەیەک کە خەڵک تەواو بێهۆش و بێئاگا و بێدەسەڵات و زەلیل بن وە لە کۆتاییدا ئەمەندە نائومێد بن کە خۆبدەن بەدەست ئەو بارودۆخە ناهەموار و نائاسایی وسەختەی کە ئەو حیزبانە بە بەکارهێنانی حوکمەتی هەرێمەوە خوڵقاندوویانە.
١١-هاوردەکردنی کرێکاری بیانی و بەکارهێنانیان بۆ ڕێگرتن لە خەڵکی کوردستان و ناچارکردنی گەنجان کە ڕێگەی هات و نەهات بگرنە بەر، کوردستان بەجێبێڵن و کۆچی هەندەران بکەن.
١٢- دروستکردنی چینێکی تەمەڵ بەناوی کارمەندی بندیوار بۆ بێدەنگکردن و کۆیلەکردنی ئەو چینە، هەروەها بۆ دیزە بە دەرخونە کردنی گەندەڵیەکی زۆر بەناوی مووچەی بندیوارەوە کە لە دواییدا مامۆستایان و مووچەخۆر و کارمەندە ڕاستەقینەکان و بەشی خوێندنی گشتی باجەکەیان دا و زیانێکی زۆر گەورەیشی گەیاند بە ژێرخانی ئابووری باشووری کوردستان.
١٣-نەهێشتنی بەها نیشتمانی، نەتەوەیی و خێزانیەکان.
١٤- لە پێناوی سپیکردنەوەی پارەدا بە عەرەباندنی کوردستان لەڕێگەی یەکە جێنشینەکانەوە.
١٥- لە دەستدانی هەموو ئەو خاکە کوردستانیانەی کە بە گەمژەیی سەرکردە کوردەکان نازناوی (ناوچە جێناکۆک)ەکانیان بەسەردا دابڕا و شەرعیەتی خاوەندارێتیە کوردیەکانیان خرانە ژێر پرسیارەوە.
وە هەر هەموو ئەو هەنگاوانەمان بینیوە کە لە کوردستاندا لە ماوەی ٣٢ ساڵی ڕابردوودا پیادەکراوە.
کارەسات لەوەدایە کە حوکمەتی هەرێم کە ئاواتی خەڵکی کوردستان بوو، نەک تەنها لە باشووری کوردستاندا بەڵکو لە هەموو پارچەکانی تری کوردستانیش، پێکهێنەرەکانی ئەو حوکمەتە کە خودی حیزبەکان خۆیان بوون، هۆکاری سەرەکی بێڕیزیکردن بەرامبەری، لاوازکردنی و شکستپێهێنانین.
هیچ شتێک نەماوە ئەو حیزبانەی کوردستان ناشرین و قێزەونی نەکەن وە مافی ئەوەیان پێبدات شانازی پێوەبکەن. ئەمجارە هەموو ڕووداوەکان لە سایەی شۆڕشی تەنکۆلۆجیا و ئێنتەرنێتەوە لە ئارشیفی دیجیتاڵدان و هیچ پاساوێک دادیان نادات.
هەموو ئەو هەوڵانەی دوژمنانی کورد کە پارە، کات و ووزەیەکی زۆریان بۆ تەرخانکرد بۆ داگیرکردنی کوردستان، بۆ گۆڕینی دیمۆگرافیاکەی و بۆ شکاندنی کارەکتەر و دەروونی تاکی کورد و نائومێدکردنیان، بە درێژایی مێژوو شکستیان هێنابوو بەڵام ئەم حیزبانەی کوردستان هەموو ئەو خەون، ئامانج و ئەجێندایانەی دوژمنانی کوردیان لە ماوەی ٣٢ ساڵی ڕابردوودا هێنایەدی و جێبەجێکرد.
حیزبەکانی کوردستان، لە ئاستی پیرۆزی خوێنی شەهیدان و قوربانیەکانی ئەنفال، کیمیاباران و کۆمەڵکوژیەکانی دیکەی باشووری کوردستاندا نەبوون، لە ئاستی هەموو ئەو چەوسانەوە و نەهامەتی و ئازار و ئەشکەنجانەدا نەبوون کە خەڵکی کوردستان لەسەر دەستی دوژمنانی کورد ڕووبەڕووی بوونەتەوە.
هەموو کار و کردەوە و ڕەفتار و ئاکارەکانی حیزبەکانی کوردستان هۆکاری سەرەکی لەناوچوونی حوکمەتی هەرێمی کوردستانە کە ئەویش خواست و ئامانج و ئەجێندای دوژمنانی کورد بووە بۆ ئەوەی بڵێن کورد توانای خۆ بەڕێوەبردنی نیە و شایانی خۆسەری و خۆبەڕێوەبەری و حوکمڕانی دەوڵەتی نیە بۆیە پێویستە هەمیشە ژێردەستی تورک و عەرەب و فارس بن.

لوقمان ئابڵاخی
٢٥/١/ ٢٠٢٤

کە باسی شیعری منداڵان دەکرێ، ئەوە زۆر ئاسان دێتە پێش چاو، وەک بڵێی هەموو کەسێک دەتوانێ بینووسێ، بەڵام ڕێک پێچەوانەکەی ڕاستە، کە هەرگیز ئەوەندە ئاسان نییە، چونکە نووسین بۆ منداڵان پێش هەموو شتێک، لێزانیی و بەرپرسیاریەتییە، هەروەها شارەزابوونە لە: (هزر، زمان، دەروونی منداڵ)، بۆیە زۆرێک لەوانەی شیعریان بۆ منداڵان نووسیوە، تێیدا سەرکەوتوو نەبوون.
شاعیر و نووسەر و ڕۆژنامەنووس (زیاد ڕەشاد قادر)، بە سوود وەرگرتن لە (١٠٠) سەرچاوەی کوردی و عەرەبی، کتێبی (شیعری منداڵان لە مێژووی ئەدەبی کوردیدا) نووسیوە، لە سەرچاوە کوردییەکانیش سوودی لە هەردوو دیالێکتی (سۆرانی و کرمانجی) بینیوە، ئەو کتێبە لە بنەڕەتدا تێزی ماستەری نووسەرە، بۆیە هەوڵ و ماندووبوونێکی زۆری پێوە دیارە. ئەگەرچی وەک نووسەر خۆی لە پێشەکییەکەیدا ئاماژەی بەوە داوە، کە لە کاتی گۆڕینی توێژینەوەکەی لە کرمانجییەوە بۆ سۆرانی هەروەها گۆڕینی لە ئەلفبای لاتینییەوە بۆ عەرەبی، هەندێ بڕگە و تایتڵی دەستکاری کردووە.
کتێبەکە جگە لە گرنگیی ناوەڕۆکەکەی، لە ڕووی دیزاین و وێنەی بەرگ و جۆری کاغەزەکەی، زۆر باشە و سەرنجی خوێنەر ڕادەکێشێ.
شیعری منداڵان لە مێژووی ئەدەبی کوردیدا، کتێبێکە مێژووی نووسینی شیعری منداڵانی کورد، بە شێوەیەکی ورد و زانستیی دەخاتە بەر چاوی خوێنەرانی کورد، دەکرێ وەک سەرچاوەیەکی متمانەپێکراو بۆ تێگەیشتن و سوود وەرگرتن لە ژانری شیعر لە ئەدەبی منداڵانی کورددا لێی بڕوانرێ، بە تایبەتی بۆ ئەوانەی گەرەکیانە لەبارەی ئەدەبی منداڵان شارەزایی باشتر پەیدا بکەن، یاخود ئاگاداری سەرەتای دەستپێکی نووسینی شیعر منداڵان بن لە ئەدەبی کوردیدا.
زیاد ڕەشاد قادر، بەر لەوەی توێژینەوە لەبارەی ئەدەبی منداڵان بکات، پێشتر شیعری بۆ منداڵان نووسیوە و پێشینەی هەیە لە خزمەتکردنی منداڵان، ئەمە جگە لەوەی ماوەیەک بەڕێوەبەری نووسین و دواتر بووەتە سەرنووسەری گۆڤاری (جگەرگۆشەکان)، کە لە ماوەی دەرچوونیدا (٢٧١) ژمارەی لێ بڵاو کراوەتەوە و دیدەی منداڵانی پێ ڕۆشن بووەتەوە، بۆیە «زیاد ڕەشاد قادر» جێدەستی دیارە لە خزمەتکردنی ئەدەب و ڕۆژنامەگەریی منداڵانی کوردیدا.
نووسەر، لە پێشەکی و لە لاپەڕە (٩)دا دەڵێ: ((ئەم باسە جگە لە پێشەکییەک، لە دەروازەیەک و شەش بەش و ئەنجامگری پێکهاتووە)).
لە لاپەڕە (١٣، ١٤، ١٥و ١٦)دا لە بەشی دەروازە، بەناونیشانی (منداڵ و قۆناخەکانی ژیانی منداڵ)، زۆر بە وردی باسی چەمک و پێناسەی منداڵی کردووە.
لە بەشی یەکەم بەناونیشانی (چەمک و تایبەتمەندی و دیرۆکی ئەدەبی منداڵان)، لە لاپەڕە (١٧ تا ٤٧) ئاوڕی لە چەند کتێبێکی ئەدەبیی منداڵانە و چەند نووسەرێکی جیهانیی داوەتەوە، پاشان چەند ناونیشانێکی گرنگ و سەرنجڕاکێش دەکەونە پێش چاو، لەوانە: (ئەدەبی منداڵان، پێناسەی ئەدەبی منداڵان، قۆناخی بەر لە سەرهەڵدانی ئەدەبی منداڵان، پەیدابوونی ئەدەبی منداڵان له دونیادا، ئەدەبی منداڵان و ئەدەبی گەوران، نووسەرانی منداڵان و منداڵانی نووسەر، تایبەتمەندییەکانی ئەدەبی منداڵان، هونەرەکانی شیعری منداڵان، شیعری فێرکردن، شیعری گاڵتەو گەپ)، بۆ هەر یەک لەو ناونیشانانەی سەرەوە، بە جوانیی لەبارەیانەوە دواوە و ڕاڤەی پێویستی بۆ کردوون.
لە بەشی دووەم (١٩٢٠ – ١٩٥٠) کە لە لاپەڕە (٤٨ تا ٩٧)ی بۆ تەرخان کراوە و ئەو ناونیشانانە دەبینرێن: (ئەدەبی منداڵانی کورد لە سەرەتاوە تا ئێستا، فۆلکلۆری کوردی و ئەدەبی منداڵانی کورد، ڕۆڵی ڕۆژنامەگەریی کوردی لە پێشخستنی ئەدەبی منداڵانی کورد، ئەزموونی ئەدیبی منداڵانی کورد).
دواتر باسی چەند نەوەیەک دەکات، کە شیعریان بۆ منداڵان نووسیوە و ئاوڕیان لە زارۆکان داوەتەوە.
هەر لە بەشی دووەمدا، لە لاپەڕە (٦٥) نووسیویەتی: ((ئەم قۆناخە لە نیوەی دووەمی سەتەی حەڤدەیەمەوە دەست پێدەکات، واتە لە (ئەحمەدی خانی)یەوە دەست پێدەکات تا بیستەکانی سەتەی بیستەم)).
لە نەوەی یەکەمدا باسی ئەو شاعیرانە دەکات: (ئەحمەدی خانی، مەلا خدری ڕواری، شیخ مارفی نۆدێ، مەولەوی).
لە نەوەی دووەمدا (١٩٢٠ – ١٩٥٠): ئەو ناوانە دەکەونە پێش چاو: (زێوەر، پیرەمێرد، مەلای گەورە، عەبدوڕەحمان بەگی بابان “بابە” موفتی پێنجوێنی، شاکر فەتاح، عەلائەدین سەجادی، حوسێن حوزنی موکریانی، عەبدولواحید نووری، بێکەس، شێخ نووری شێخ ساڵح، دڵدار، عەونی، کامیران بەدرخان، جگەرخوێن…).
لە نەوەی سێیەمدا (١٩٥٠ – ١٩٧٠): دەڵێ: ((ئەم قۆناخە لە «گۆران»ـەوە دەست پێدەکات)).
دواتر ئاماژە بە چەند ناوێکی دیکە دەکات، وەک: (ئیبراهیم ئەمین باڵدار، هەژار، کاکەی فەللاح، فەرەیدوون عەلی ئەمین، ع.ع. شەونم… هتد).
لە نەوەی چوارەمدا (١٩٧٠ – ١٩٩١): ئاماژەی بە چەند ناوێک کردووە، کە ئەوانیش لەسەردەمی خۆیاندا خزمەتیان بە ئەدەبی منداڵان کردووە.
لە نەوەی پێنجەمدا (١٩٩١ – تا ئێستا): دەڵێ: ((دوای ڕاپەڕینی ساڵی ١٩٩١ لە باشووری کوردستان ژمارەیەکی زۆر زێتر قەڵەم و دەنگی تازە دەرکەوتن)).
ئاماژەی بە ناوی زیاتر لە (٤٠) شاعیر و نووسەر کردووە، کە توانیویانە لە ساڵی (١٩٩١)ـەوە تا ئێستا خزمەتێکی باش بە ئەدەبی منداڵان بکەن و زۆر شیعریان بۆ منداڵان نووسیوە، لەو کۆمەڵە ناوەی کە ئاماژەی پێکردووە، نووسیویەتی: ((ئەمین محەمەد بە ئەزموونێکی دەوڵەمەند و جیاواز لەگەڵ منداڵان دەئاخفێت))، بۆیە لە بەشێکی تایبەتدا زیاتر لەبارەی «ئەمین محەمەد»ەوە دواوە.
بەشی سێیەم: لەو بەشەدا «زێوەر»ی شاعیری بەسەر کردووەتەوە، کە لە لاپەڕە (٩٨ تا ١١٤)ی بۆ تەرخان کردووە، جگە لە ژیاننامەکەی، لێکۆڵینەوەی لە چەندان شیعری کردووە و بە وردیی لەبارەیەوە دواوە.
بەشی چوارەم: لەو بەشەدا، کە لە لاپەڕە (١١٥ تا ١٤٤)ی بۆ تەرخان کراوە، «گۆران»ی شاعیری بەسەر کردووەتەوە و نووسیویەتی: ((ئەو یەکێکە لە پێشەنگە دیارەکانی نوێکردنەوەی شیعری کوردی لە سەتەی بیستەمدا، هەروەها جێدەستی دیارە لە پێشخستنی ئەدەبی منداڵانی کورددا)).
بەشی پێنجەم: لەو بەشەدا، کە لە لاپەڕە (١٤٥ تا ١٧٤)ی بۆ تەرخان کردووە و باسی «لەتیف هەڵمەت»ی شاعیر دەکات، تێیدا قسە لە زمانی شیعریی هەڵمەت دەکات بۆ منداڵان، هەروەها لە چەندین نموونەی شیعرییدا دەیەوێت ئەوە بە خوێنەر بڵێت کە ئەو شاعیرە لە پاڵ ڕۆڵ و ناوبانگی تایبەتی خۆی لە ئەدەبی گەوراندا، هەروەها لە ئەدبی منداڵانیشدا پێشەنگ و داهێنەرە.
بەشی شەشەم: لەو بەشەدا، کە لە لاپەڕە (١٧٥ تا ٢٠١)ی بۆ تەرخان کردووە و باسی ژیاننامە و توێژینەوەی بۆ چەندان شیعری «ئەمین محەمەد» کردووە.
هەرچەندە ئاماژەی بەناو و بەرهەمی چەندان شاعیر کردووە، کە ئاوڕیان لە ئەدەبی منداڵان داوەتەوە، بەڵام هەر چوار شاعیر (زێوەر، گۆران، لەتیف هەڵمەت و ئەمین محەمەد) بوونەتە جێگەی بایەخ و زیاتر لایان لێ کراوەتەوە و زۆرتر لەبارەیانەوە دواوە، چونکە لە تێزی ماستەرەکەی نووسەر، ئەو چوار شاعیرە بە نموونە هێنراونەتەوە.
لە هەموو بەشەکان زۆر بە وردی باسی کۆمەڵێک شاعیری کردووە، کە لە سەردەمی خۆیاندا شیعریان بۆ منداڵان نووسیوە و ئاوڕیان لەو بوارە گرنگە داوەتەوە، ڕەخنەی لە بەشێکیان گرتووە و سەرنج و تێبینی لە چەندان شیعر هەیە.
لە ئەنجامگری، دەڵێ: ((هەموو ئەو شاعیر و چیرۆکنووسانەی کورد کە تاکو تەرا بەرهەمی منداڵانەیان نووسیوە یا چەندین کۆشیعر و کۆچیرۆکیان بۆ منداڵان بڵاو کردووەتەوە، هیچیان نووسەر و شاعیری تایبەت بە منداڵان نەبوون)).

دوا وتە:

• وەک لەسەرەوە ئاماژەمان پێکرد، کە کتێبێکی پێویست و پڕ بایەخە بۆ ناسینی شیعری منداڵان، چونکە پێمان وایە ئەو کتێبە گرنگیی خۆی هەیە بۆ کتێبخانەی کوردی و گەشەسەندنی زیاتری ئەدەبی منداڵان، بۆیە شایانی لێکۆڵینەوەی زیاترە.
• ئەو کتێبە لە (٢٢١) لاپەڕەی قەبارە مامناوەند پێکهاتووە و بە زمانێکی سادە، بەڵام بە ئەکادیمی نووسراوە و لە ڕووی ڕێنووس و خاڵبەندیی، زۆر باشە، چونکە نووسەر خۆی شارەزاییەکی باشی لەو ڕووەوە هەیە.
• بە هەر هۆکارێک بێ نەیتوانیوە دەستی بە هەموو ئەو بەرهەمە چاپ کراوانە ڕابگات، کە بۆ منداڵان نووسراون، بەڵام تا ڕادەیەکی باش کۆمەڵێک ناوی ناسراو و دیاری لەو کتێبەدا جێکردووەتەوە و هەندێکیان وەک پێویست ناسراو نین، وە چەندان شاعیری ناسراوتر و خاوەن بەرهەمی جوانتر، ناویان لەو کتێبە تۆمار نەکراوە.
• هەرچەندە ناوەندێکی چاپەمەنیی و بڵاوکردنەوەی ناسراوی، وەک (دەزگای چاپ و پەخشی نارین) لە ساڵی (٢٠٢٣)دا چاپ و بڵاوی کردووەتەوە، بەڵام چەند تێبینی و سەرنجێکمان لادرووست بوو، لەوانە:
• ژمارەی سپاردنی لەسەر نییە، کە پێویست بوو هەبێ.
• تیراژەکەی نەنووسراوە، بەڵام بە زارەکیی بە نووسەریان گوتووە، کە (٥٠٠) دانەیان لێ چاپ کردووە.
• شوێنی چاپ، نەنووسراوە.

1

چەند شووشەیەكی ڕیزكراوی سەرڕەفە
كە لە مۆزەخانەدا كوژران
لە دەنگی خۆیان بەئاگاهاتن و گوتیان دیوار هەوری بەتاڵبوو نییە
تاووسێكی بەرچاوڕوون لەسەر چەتری چرای بەندیخانەدا
هێلانەی لەسەر شێوەی شوێنپێی یار چێكردووە
لە پێخەفی چاوی بەندییان دەنوێ و گریان دەكاتە خەون و دواخەونی بەندییان دەبینێ
پێی بەندییان كاروانسەرا دەناسن و دەیانەوێ ئاگر ببینن
دەماری دڵیشیان هێزی ئەو لەشكرەیە ئازارمان بەرزدەكەنەوە و بەرزایی دەكەنەوە
نیازی دەموچاویان ئاشكرا و درەوشاوە و درێژە بەژیاندان
چەناگەشیان لەناو شیشی زیندان دەرهێناوە و كردوویانەتە تابلۆی ڕێگاوبان
ئەم تاووس و هێلانەیە بۆیان بووەتە
جەربەزە و جەزرەبە
جگەرگۆشە و لاڕەشە
یاقووت و تابووت
پەنا و پەتا
چووم دەست بۆ گەنجینەی هێلكە ببەم
دڕكم لە پێی ڕاچوو
دڕكی زامی نازی ئەشق و خەمڵینی بێپەروایی
ئەشق دژایەتیی ئاشقدەكات و ئەم دەخاتە جێگای ئەو
بە حەپەساویش بە چواردەوری مەرگ ڕادەوەستێت و لە بەرزی و نزمی چاوەڕوانیدا دەمێنێتەوە
دڵ لە قەپێلكی هێلكەشدا دەڕسكێ و دەبێتە جەنگەی بەهار
من ئەم جەنگەی بەهارە هەتا ناو دڵی دەناسم
لە ژیانمدا نەمدیتووە بەهار ئەوەندە دڵپڕ بخەمڵێ
نەشمدیتووە باران ئەوەندە نەرمونیان ببارێ و جادووی دەستم بەسەردا بگرێت
شێوەكارێكی ئاسۆ پڕ تانوپۆ و دەموچاو ڕوون بە ڕۆن و خوێی نان
تابلۆی هێلكەكانی لە چركەی ترووكاندا كێشا
بەندییان دوای ئەوەی لەو چاڵە ڕەشە هاتنەدەرێ
پێكی ئومێدیان خواردەوە و ژیان ڕوون بووەوە بە
نەوا و ئەنوای ئەزەل و غەزەل
تابلۆكەیان كڕی
بە نیازی كتێبی ڕێنوێنی لە نزیك دڵیان هەڵیانواسی
پڕ نابێتەوە لە هەست و یادەوەرییان
ئاوازی تاووس لە سەرەتای هێلكە ترووكان
دەستی كە بۆنی چیلكە و پووشی هێلانەی تێكەڵاون
بەسەریان دادەهێنێت
تا ئەبەد ژیان لەناو ئاوازدا بەسەردەبەن
گەشە لە خورپەی خۆشبەختیی ئاوازدا دەنوێ و پشوودەدات
دەكرێت گوێ لە دەنگێك لە ئەزەل و دەنگێك لە غەزەل ڕابگرن
بەئاوازێكیش ڕازی بن
ئاواز باس لە شوێنێكی پارێزراو دەكا
تێیدا تەماشای هەناوی ئاو دەكەین
ئاویش لەبەر خاتری ئێمەیە نامرێ
بەگەرمی دڵی دەمانژیێنێت
لە جۆشی ئێمەش پڕ ڕەنگە
سێبەری تاووس لە خۆی دەچێ و ڕەنگاوڕەنگە
سێبەری تاووس لە خۆی ناچێ و ڕەنگاوڕەنگ نییە
لە گەرمایی شەرابدا ڕازم لە زمانی چرا بیست
تاووس لە بۆشاییدا دەگەڕێ ڕەنگی ئەشق دادەڕێژێ
چی لە تاریكیدا هەیە
تاووس لە بۆشاییدا دەگەڕێ ڕەنگی دڵ دادەڕێژێ
چی لە تاریكیدا هەیە
لەسەر جەستەی ئەشق و دڵیش ڕەنگی بێداری دەڕوێ
دڵخۆش بە شكۆتم لە ئەشق و دڵ هەڵگرتووە و ئەشق و دڵیش دەبنە ڕابردوو
ڕابردوو مۆمی پێیە بە ئاگری بەهەشت دایدەگیرسێنێت
ئەشق و دڵ داگیرسێن با تاریكی دەستمان بەسەردا نەگرێ و بەلەمی ڕاوە ماسی نقووم نەبێت

2

ئەی ئاواز لە ڕووی فرمێسكی سارد و گەرم دامەمێنە
چاوی جیهان كە لەمندا دەبێتە دڵ
سەرەتای هەفتە بە ئەستێرەی بچوێنە
كۆتایی هەفتەش بە مانگ
لە بەراورددا چاوەڕوانم ئەو شتانەی بەدرزی دڵەوە دێن و دەڕۆن
حەڵوای خودا و
بۆنی خۆشی شوێنپێی یار و
شوورەی مرواریی حەفتڕەنگ و
دڵەخورپەی مەستانم لێنزیكبن
ئەستێرە و مانگ و نان و ئومێد و تاسەی دوا نزا و تەزوو بەخشین و چاوی كێڵگەی تەڕ
خاوەن هەموو ڕوخسارێكن
دەفتەری مەشق لەباوەش دەكەنەوە و خوێنگەرمی دەدەنێ
دەفتەری مەشقیش گەرمایییەكی ئەفسانەیی تێدایە
شەو و ڕۆژ لە مۆمی نیوە سووتاوی ڕێبوارانی یەكشەوەدا یەكتریان ناسی و كاتیان دابەش كرد
وەك دوو خوشك و برای لە خوێنی پشت هاوهەست و مەشقی زۆر لە ژیاندا ماو
بێوچان لە ڕووباری قووڵ دەدەن و فرمێسكی سارد و گەرم دەپارێزن
منی زۆر بەسەرخۆدا زاڵ
وەك پێغەمبەرێك سەرگەرمی سرووش وەرگرتنبێت
چوومەتەوە ناو دڵی خۆم و پێستم وەك چەتر بەسەر ڕووبەرێكی تەواو خرۆشاودا هەڵدا
هەستدەكەم هیچ شتێك دوایی نەهاتووە
دەموچاوی ساكاری عەرد و ئاسمان
تا خودا دەڵێ بەس سپین
پەڕەی ئەمەك و نمەكیان لە خۆ پێچاوە و لە نۆتەی ئاوازدا پشوو دەدەن
هەوڵدەدەم سەرنجی دەموچاوی ساكاریان بدەم و بیانناسم
پاشان ئارام و هێمن لە هەتاودا مەلە بكەم و لەگەڵیاندا بژیم

3

دێوەزمەی چرا كوژایەوە
خۆی لە ماڵی ئێسك و پرووسكدا شاردووەتەوە و زمانی هەردوو ڕووی ئاوێنە دەزانێت
دەشیەوێ بە زیندوویی بمانخوات
تاووسەوان پەڕی تاووسی شووشت و ڕۆیشت تا ئەو شوێنە ڕۆیشت
هێلكە تێیدا وەك نزیكبوونەوەی گەرمی لە دڵ دەبریسكێتەوە و دەبێـتە سرووشی فەرموودە
دەچێتە سەر قەڵای هێلكەی و تەماشای ژیاندەكات
پاش دەستبازی و چاوبازی لەگەڵ ژیان
وەك ئەوەی خوناو بێت لەناو چاوی ڕوونبووەوەی پەیامێك
دەچێتە بەر خۆری گیانبازی
دەڕوات تا ئەو شوێنە دەڕوات
خودا گوێ لە ترپەی دڵی دەگرێ و هەنگوینی سەرباڵی مەلی خۆشخەبەر دەڕژێتە شووشەی ماڵان
ترپەی دڵ چەند بارسووكە
بە خوناوی ڕوونبووەوەی چاوی مرواریی لاوێنرایەوە
دەڕۆم تا ئەو شوێنە دەڕۆم
دڵ بەر نائومێدی ناكەوێت
مەستیی تاووس دەكەمە بەهرە و پەیام و گۆزەی خەمڵینی شەرابی تووی ڕەش
ئاوازێكی نەرم سەری گەرمم ئاوڕشێندەكا
تاووس هەر لە ئاسماندا دەڕوات
لە سروشتی نەشێواویشدا دەنیشێتەوە
من بەدەنگی خەیاڵ دەیدوێنم و باڵی سووكدەبێت
بۆ هەستان و باوەشێنكردنی هێلكە و هێلانەی
تاووس باری ئێمەی لەسەر باڵی هەڵگرتووە
داوە مووی ناڕۆشنی نێوان ژیان و مردن ڕادەكێشێت
سووڕی دەوران خۆشتر و نهێنی هەستیش ئاشكرادەكا

4

ژیانی من چەند لە سادەیی شەو و ڕۆژ دەچێت
وا بەپەلە و نەرمەغار بەرەو نەمان دەڕوا و درەنگیش لە خەو هەڵدەستێ
هێشتان خۆری هۆگربوون و خەونێكم
نەگەیشتووەتە نیوەڕۆ گەرمم بكاتەوە
ئەستێرەی شەوم دەڕژێتە
نسرمێكەوە و سەرمام دەكاتەوە
دیسان بەسەرچاوی داخراوی ژیاندا پەرتدەبمەوە
داد
دادی دڵ و ڕازێكی مات لە سەكۆیەكی ڕووناكدا هەڵبەز و دابەزی پەنجەم لەسەر شمشاڵدا ببینن
وەك ئەفسانەیەك دەخەوم و لە مرواریی حەفتڕەنگ دەگەڕێم
كەمێكیش گەردەنی لاری گوڵی مەرگ و دیدار بۆندەكەم
دەركەون ڕووناكی سەكۆ و دیداری خودا دەركەون
لەبەرچاوم شاراوە نین دەرگا و پەنجەرەی ماڵ بەر و پشتی دەستمن
من لە ئێوەوە لەژیان گەیشتم و دوانیگاشم لەسەر ئێوەیە
هەر تەنیا هاوارێك دەبیسترێت و بەس
هاوارێكی بەئارام
هەر تەنیا دەركەوتنێك دەبینرێت و بەس
دەركەوتنێكی بەئاكام
حیكمەتی گوێڕایەڵی دادی دڵ بۆ هاوار و دەركەوتن
پێش تۆفانی نووح
لەژێر ئاسمانێكدا كە هەموو ڕەنگەكانە
بەڵام شین زاڵە
دادی دڵم بەخەبەر هاتووە و سەری ناڕەزامەندی ڕادەوەشێنێ
نەخش و نیگاری ترسێكی درێژخایەنی ڕشتووە
دەشبینێت بەردی دیوارەكان دەكەون
ئای درەختی ئاسوودەیی سێبەرت لە پیاڵەم نەكرد
پیاڵەی دڵبینی چەند لە سادەیی شەو و ڕۆژ دەچێت
ئەوەندەش دڵ هەڵگوشراو و بێپەنای
ئەی مایەی ڕەنج و بەهرە و ستایش و برینی پیرم

5

فرمێسكی تامەزرۆییم لەبەر چرای ڕێگای كۆچی یاران زۆر ڕشت
فرمێسكی تامەزرۆیی
لارەلار نەیێیت و سەد دڵم نەكەیت
ئاگات لە دەستم بێت
مەیی مانم بەدەستەوەیە
پەیمان ڕاگرم و چاوی داگیرساوی سەر تەنافم
ڕوونە بەدیاری و خەڵاتی بەخشندە
چاوی داگیرساوی سەر تەناف بەخشندەیی زۆر و وێنەی پاكیزەیی پێیە و دەمانگەڕێنێتەوە
یەكەم ئەرزی درەوشایەوە بۆ كێڵگە و
یەكەم گۆمی گەرمبوو بۆ مەلەوانی و
یەكەم شەڕی پەپوولە و كلۆ و
یەكەم شیری هەوێنبوو
دێت
گوڵێك دێت
گوڵبەدەستەكە وندەبێت
دەچێت چرای ڕێگای كۆچی یاران گەشدەكاتەوە
ماندوو دەبێت و لەناو یەكەم درەوشانەوەدا پشوودەدا
دەیەوێ بزانێت دووریی نێوان هەڵچوون و ڕۆچوون چییە و چەندە
یان كامیان وشەیەكی دووچاو ڕاكشاوە
بزەی ڕەزامەندی بەلێوەوەیە
دەچێتە دەستی گوڵبەدەستە ونبووەكەوە

6

درەخت گەڵا و لكی خۆی سنووردار ناكا
دایكە حەوا ئاوێنە و زایەڵەی هەموو ناوەكانە
جوانیی خۆی لە ڕوخساری جواناندا ئاشكرا كردووە و پێكی ئومێدی بۆ تێكردوون
باوكە ئادەمیش لە خۆڵی مەستی یەكەمین ڕوان
ئاوازی بۆ گۆرانی ژیان دانا و دەنگی زرینگایەوە
ئەوەی گۆرانی نەبیسێت ئاگری مەست نابێت و ناولەپی خۆی ناناسێت
زەوی كراسێكی نیگا شەرمنی وەك دایە حەوای پۆشیوە
لە یەك بزر نابین
ڕەز جوانیی میوەی خۆی دا بەهەمووان
توانی زەمین بكاتە بەهەشت
ئەرێ
پەیامنێری بەهەشت و
كاتژمێری دەستی مردوو و
گڵۆپی كۆڵان و
بەردی بیرەوەری چی دەڵێن
بەیارمەتیی هێزی خودایی نیگا گەرم بكێشنە هەناوتانەوە
ئارام و هێمن بە شوێن نیگای گەرمەوە دێم
بەهرە و پەیامم بۆیە هاتنم لەرینەوەی هەیە و وزە دەبەخشێتە ڕێگا
هاتوو وەك باڵێكی شكاو یەخسیری نیگایەكی كەمێك ڕووناك
ئارام و هێمنیش لەبەر گەرمایی نیگا دیاری و خەڵات وەردەگرێت
دەشزانم نیگا ئاشق دەكاتە تیشك و پێڵووی هەڵدەداتەوە
لە ماڵی ساكاری تەمەن لەگەڵ كۆچی ئەستێران لە خەو هەستاوم
دێم دەست بە ڕوومەوە مەنێ
ئاگر لەژێر پێدا بكوژێتەوە
دیاری و خەڵاتی نیگایە و پێستی وشكی زەوی تەڕدەكاتەوە
شكۆی نیگا و سێوی تەڕ لە تەماشاتان پاراوبوویمە
بەباشی كاتی دیاری و خەڵات دەناسم

7

لە پیاڵە و مەیی سینەتدا باڵی مەلە بهاوێم
پەلەكوتەی نقوومبوون بمگرێت
هێشوو سرووشی خۆگرتنەوەیە
هێشوو ناودەنێم خانەی زیندووی لەش و بۆنوبەرامەی شوێنپێی یار
بەردی بەجێماوی بەڵاگێڕی و چاوەزار هەڵدەگرمەوە و لە قۆڵمی دەبەستم
تا ئەوپەڕی خوان و گەشت داوەتیدەبم
ئەمە نە ڕووگەیە نە ڕووگەنما نە دووربین نە بەڵێنی قوفڵ نە لكێكی شكاو لە درەختێكی بێئاگا نە ئەسپبازی نە مەیدانخوازی
ژیانە هەڵدەقوڵێت و دادەبەزێتە سەرناوچەوانی ڕووناكی
لە سەرمایەكی كپدا چۆلەكەی سڕبوو گەرمدەكاتەوە
جریوە و جووكەش هێڵكاریی سیمامان دەكێشن
چۆلەكە چاوی لەبەر پێی خۆی ناگیرسێتەوە و گفتوگۆی پیاسە ناگێڕێتەوە
قوربانی و نزا و دروود و چلچرا و مژدە بەسەر باڵییەوەن
من قەت نەمزانی چۆلەكە لە چی ڕادەمێنێت
جریوە و جووكەشی لە چیدا دەبێـتە نەوا و ئەنوای ئەزەل و غەزەل
دەچمە داوەتی خوان و گەشت و بینینی
ئێوارانی بەرەو گوندبوونەوەی مازووچنان
8

تەواوی شەو مەلە و دڵگەمەی كرد و بە دەموچاوێكی تەواو كراوەوە
لە ڕۆخ چەمێكدا هاتەدەرێ
ئەستێرە و مانگ تا بەرەبەیانی هەزار ڕەنگ
بە دەركەوتنی یەكەم ڕوخسار و ڕووخۆشیی پەری دەخرۆشان و زمانێكی تریان دەبوو
منیش لەپێستی تەنك و ئاو لەسەر نیشتووی مەیخانەی دڵ
كە دەرگای بە ڕەنگی ڕازی ورووژاو ڕەنگكراوە
سەیری خرۆشانی
پەیامنێری بەهەشت و
كاتژمێری دەستی مردوو و
گڵۆپی كۆڵان و
بەردی بیرەوەری دەكەم
وەك كوێرێك لە چڵەپۆپەی خرۆشاندا بزردەبم و هاواری چاوساغێكمە
چاو دادەخەم و دڵ دەكەمەوە
ئەفسوونێك دەبێتە ئەسپی یاڵ و بژ ئەستێرەی ڕژاو و وتووێژی ساكاری دیدار
لە كێڵگەی گەرم و مەستی ئاوتێگەڕاوت ئاڵای سپی هەڵدەدەم
داخی داخان لەم جەنگەدا تفەنگم لە شان دەخزێت و دەشكێم
ئاڵای سپیم لێوەرگرە و لەلام بمێنەرەوە
ئەسپ بە بۆنوبەرامەی سواران دەگەڕێنەوە
پیری لالە بەدەست لە تەنیشتم گۆرانی خەڵوەتی دڵ دەڵێت
بەڕاز و نیاز و سكاڵاوەش لەگەڵ دەفدا تێكئاڵاوە
دەستی نزا و هەستگەرمی بەرز كردووەتەوە
خودای زیندوو و مردووان دەستی مێشك و دڵم لە یاخەدا بكەرەوە و ڕزگارمكە
منیش لە تەختی بەرزاییدا بووم
دڵڕوونیم تێدا ڕژا و زانیم چی بكەم
گۆرانی ئەمشەو لە ئاو و مەلەدا بمێنەرەوەم بەسەر گژوگیادا پژاند
تاووس بە كۆ كۆرسم بوون
ئاخ لە خرۆشی دەنگیان و دەمودووی درەختی دەوروبەر
بەتەنیا لە ڕۆخ چەمدا ماومەوە و لە بەردەمیدا لەسەر قاچێك وەستاوم
دەست بە كەزیی نەرم و شلی ئەستێرە و مانگ دادەهێنم
پەرییش بە پێستی تەڕیەوە چەند سانا تێپەڕی
میوانی شەوی ڕاز و شەوی شەوانی نەكردم
دەستی لەسەر شانم دانا و ڕۆیی پەین بخاتە ژێر درەختی ژوان
نەرم نەرم تەپەی پێیم گوێ لێبوو
گوێم وەك خوانی ڕایەخستراو بەتاڵ و زمانم لاڵ
چاوی ئەمەك و نمەكیش ئامۆژگاریكردم یەكەم بینین بەیاد بهێنمەوە
نیگا ئاشنایی تاهەتایەش لە دڵدا دەپارێزرێت
خونچەی نۆبەرەی كوێستانان
پێش چوونە ژوان بەگەرمایی دڵ دەكرێنەوە
دڵ لەگەڵ ئەو درەختانە بدوێ
ئێواران پڕدەبن لە جریوە و جووكە و برینی هەڵخستراو
خودای زیندوو و مردووان مێشك و دڵ هەراسان و ماندوویانكردووم
بمخەرە ئەوەل دڵۆپە بارانی پەڵەی ساڵ و برینی زەویم پێداپۆشە
زەوی كراسێكی نیگا شەرمنی وەك دایە حەوای پۆشیوە
لە یەك بزر نابین
لە بەرەبەیانێك كە ئەستێرە و مانگ بە هەزار ڕەنگ خرۆشاون
تیشكێكی خەمڵیوم پێشاندە
ببێتە دیدارێكی سادە و گۆنا دابگیرسێنێت
هەموو گۆنا داگیرساوان دەڵێن
ژیانێكی ئاسوودە هەیە
دڵمانی تێدا ناكوژرێت
خەریكە دڵمان لە باڵی باڵندەدا دەبێتە فانۆس
تیشكی پڕی ماڵی هەموو گۆنا داگیرساو دەكاتە تاجی دیدار
ئەرێ بۆ ئاسمان كە پڕ ئەستێرە و مانگ دەبێت لە زەوی نزیكدەبێتەوە

9

بێدەنگیی زمان و خورپەی گەرمی ئەشق بانگی ئێوە دەكەم
تەزینێكم گەرم بكەنەوە و بەشداری جەنگم بكەن
لەبەر سەرما دەستم لێكدەخشێنم
خۆر بكوژە و تەواوی ئەستێران بانگی شوێنی خەڵوەت دەكات و دەیانكوژێت
بە ڕێكەوت كاتێكی ڕووخۆش كە من تێیدا دەكوژرێم دەگەمە بەردەرگای سرەوتن
لەپڕ دەنگم دەنووسێت و دەبێتە لاپەڕەی بەتاڵی ئەلبوومێك
پاش چەند چركەیەك بەفر دەماری زەوی دەگوشێت
تاووس بۆنی كۆچی گیانێكیان كردووە
دێنە بەر دارەتەرم و چرا و قورئان بەسەر خوێنراو و بۆنی كەسوكار
پاشای گیانم پاشای بەخشندە
پێویستە تۆ گوێت لە دەنگی حەفت نەوای من بێت
لە ناز و خۆنواندنی بەفردا
بە بۆن دەكەوم و لە خەودا قسەدەكەم
خەو تا چێشتەنگاو درێژ دەبێتەوە و بەڵا بەڕێوەیە
ڕووناكی بەفر هێندە بەهێزە چاو بە شەوارە دەخا
تۆ لەودیوی دەرگاوە وەك ئاوێنە و مۆمت لێدێ
چاوەڕێی ڕوودانی و تەنیا دەنگی منیش نابیستیت
بەفر خوێنی منی دەوێ
دەتوانن لە میوەدا بیناسنەوە
چاوەڕوانی گەیشتنە
كات میوەی پێگەیاندووە
منیش ڕەنگی خوێنی خۆمم بیر دەكەوێتەوە و ڕەنگی دڵیشم دەبینم
سێبەری ڕەنگی دڵ سووكە
لە ناوچەوانی ڕوون ڕوونی خوداوەنددا شانم دایە شانی برینێك كە چەناگەی بڵند كردووە
لە كوڵمی داگیرساوی فریشتەشدا ڕاكردنی دڵی خۆمم پێشاندەن و بمنێژن
ناشتن سرەوتی خۆشەویستی و گۆرانییە لە ستایش و تاسەی ئەزەل و غەزەل
تاووسی بۆنكردووی كۆچ دەپرسن كوا
مانگیش كەزی لەسەر زەوییە و كیژانی خەواڵووی داپۆشیوە
لیمۆی بۆنخۆش ڕێگام بدە ڕوو بەناز و خۆنواندنی بەفر و فیزی خۆكردنەوەی تاووس
خەڵوەتی دڵڕوونی بگرم و سەری خۆم بە كۆشی كتێبی شكۆی خوداوەندان بكەم
مەرگ ناوی هەموومان دەزانێت
شەرمی شكاوە و بەناوی خۆمانەوە بانگماندەكا
نەشمزانی چۆن وا بە ئاسانی ناوی كەسی لێ تێكناچێت
گورگیش لێوی بە زمانێكی ڕەق وەك سوورگی دەرگای زیندان دەلێسێتەوە

10

تەنیا یەك دڵۆپە خوێن لە دەمارم ماوە
لاپەڕی ژیانمت نووسی و بە هەموو چەشنێك لەناو ئازاری درێژخایەنت دەخولێمەوە
ناوت زایەڵەی پێی ئەلبووم بەدەستە و سییەكانی پڕن لە هەوای هەواڵی بێتانە
بەهرە و پەیام و ماتیی دڵم وەربگرە
ئەدی نەمگوت ئەگەر مەرگ هات لە دیوانەكەم بمنێژن
شیعری زۆرم بۆ ئازیزان و كۆستی ناكامی خۆم نووسیوە
ئێ خودایە بەڵكو لەگەڵم بێنە زاخدانی چاو
دیاریی یاران دابگیرسێنن و دەست و پەنجەی شووشەیی سڵاو بەرزبكەنەوە
بەژێر درەختی بەرداردا تێبپەڕین
نەزانین كات دەمەوعەسرە یان تەنكایی بەرەبەیان
پێبكەنین و فرمێسك بەچاوماندا بێتەخوارێ
سرووشی ئارام و بێدەنگ مەگەر نەمگوت
بە دڵ دەخوازم كوڕێكی سووكەڵە بوومایە
بە پایسكیل بچووبوومایە نانەواخانە و نانی بەكونجی و ماستی بە سەرتووم
بۆ بەرچایی دایك و باوكم بهێنابووایە
پاشان لەگەڵ خوشك و برایانم
بە ماڵدا ڕاوڕاوێن بكەین و وەك گیان وەبەرهاتن ببریسكێینەوە
درەخت و ڕووبار و مانگ و ئەستێرە و گیا و باران و گەشبوونەوەی پەلكەزێڕینە
منداڵی سروشتن و خوشك و برای منیشن و لە گۆرانیم دەیانڵێم
كاتێك ئێسكبەندی جیهان بەیەكەوە گرێدرا و گیانی داڕشت
پێش خۆر بزە و ماتی من تارای بەسەر ڕوخساری داهێنا
ئەو كات تەنیا ژیان هەبوو
نەشمدەزانی ژیان چ ئازارێك دەكێشێت
ئەسپی ڕاو بیری لەوە دەكردەوە
مێژووی خوێن لە دەماری كەروێشك یان تاژی كۆنترە
ئەی دڵ كێ درەختی بەرداری لێرەدا بەخاوەن كردووە
من لامپام هەڵكردووە و سوپاسی بەختی ڕووناكی و تف لە پەنجەرەی ڕەشدەكەم
لامپاش هیچ نهێنییەكی نییە و یاری خۆی پێشاندەدات
لە پشت خۆ لێككێشانەوەی مامز و پەڕكردنەوەی قورینگ بەسەر لكی شلكەوە
تەماشای دەكەم و هەناسەی بەخشین و وەرگرتن و وچان و گەشانەوەم
لەملاوە بۆ ئەولا دەبا
لە زەردەی ئێواران لە هەموو لایەكدا هۆگربوون و فێنكی بای سێبووری سەرمیوەی گەییو دەردەكەون
كرمی ئاوریشم لە هەناسەوە قۆزاخە پڕ دەكا و زەمین گەرمدەكاتەوە
زەمینیش بۆنی هەموومانی كرد و ڕووەكی بۆ ڕواندین شانی گەرمی ڕاوەشێنین
لە شوێنێك لادەدەم و وچانێك دەدەم
چی بەڕێوەیە ڕوو بدا
ئەدی ئەم ڕاهاتنە سروشتییە چییە هەموو شت سەد بارە دەبنەوە و پێشیانڕازین

بە بێدەنگی و شپڕزەییەوە لە لێواری شەقامەکە دانیشتبوو و سەری خۆی بەسەر کۆشی خۆیدا شۆڕکردبووەوە.
هەرچی بەوێدا ڕەت دەبوو، پێنجسەد یان دووسەدوپەنجا دینارییەکی بۆ فڕێ دەدایە بەر پێیەکانی!
ئەو، بەو کارە و پارەفڕێدانەی خەڵکەکە، تا خودا حەز بکات قەڵس و بێزار ببوو.
ئەوەی وەکو بێڕێزی و سووکایەتییەک بۆ خۆی دەبینی.
گەرچی لەژێر لێوەوە دەیگوت: تکایە من سواڵکەر نیم. بەڵام هیچ یەکێک لەوانەی ئەوێ گوێبیستی ئەو قسەیەی ئەو نەدەبوون.
سەرەنجام حەوسەڵەی ئەو پارەفڕێدانەی خەڵکەکەی نەما و هەستایە سەر پێ و پڕبەگەرووی گوڕاندی: سەدجار بڵێم کە من سواڵکەر نیم، ئەوە ئێوە هەر تێناگەن؟!
تۆزێک بێدەنگ بوو. ئەوجارە بە تۆنێکی تۆزەک هێمنتر گوتی: دەزانن چی؟
خەڵکەکە هەمووی بە بێدەنگی و واق وڕماوی لێیان دەڕوانی و وایان دەزانی کەسێکی ناتەواوە و نەخۆشی دەروونی هەیە.
پاشان هەرخۆی وەڵامی خۆی دایەوە: سیاسەت و بازرگانی بۆ ئەوان و تلیاکخۆری و سەرخۆشیش بۆ ئێمه.
ئیتر تێگەیشتن کە من شێت و نەخۆش و دەرۆزەکەر نیم، یان ئێوەش کێشەی تێگەیشتنتان هەیه؟
گوتم من تلیاکم دەوێت تلیاک. وای گوت و سەری خۆی بەرزکردەوە بۆ ئاسمان و تۆزەک لەو گەواڵە هەورە ڕاما، کە بەری تیشکی خۆرەکەی گرتبوو. دوای کەمێک، تا هێزی تێدابوو دایە قاقا. دووبارە سەیرێکی ئەو دوو ژنە بە تەمەنەی نزیکی خۆی کرد و پێی گوتن: گەمژەینە، دەزانن کە ئێوەش هەمووتان تلیاکخۆرن؟
بەڵام جیاوازی نێوان من و ئێوە تەنها ئەوەیە، کە من تلیاکخۆرێکی هۆشیارم و ئێوەیش مەست و بێ ئاگا!