تێگەشتنی مارکس بۆ ئەدەب چی بوو و دوواتر مارکسییەکان چۆن ئەدەبیان تیۆریزە کردووە؟ مارکسیزم یەکێک لە بەرفراوانترین ڕوانگە ڕەخنەییەکانی سەبارەت بە ئەدەب دابینکردووە و نزیکەی بە دوو سەدەیە تیۆریستانی ئەدەب وەکوو سەرچاوە بەکاریدەهێنن.
لەم نووسینەدا لە سێ بیرۆکەی سەرەکی نەریتی مارکسیستی لە ڕەخنەی ئەدەبیدا دەکۆڵینەوە.
سەرەتا لە هەڵوێستی مارکس خۆی لە بارەی ئەدەبەوە دەست پێدەکەین، دواتر ڕۆشنایی دەخەینە سەر زانستی کۆمەڵناسی ئەدەب، لەگەڵ ئاوێزانکردنی شیکاری کۆمەڵایەتی بە بابەتی ئەدەبی لە ئاستێکی فراواندا. لە کۆتاییشدا هەڵوێستەیەک دەکەین سەبارەت بە هێزی ماددی لە بەرهەمهێنانی ئەدەبیدا لەگەڵ پەیوەندی ئایدیۆلۆژیا و ئەدەب.

ڕێبازی مارکسیستی بۆ ئەدەب

چی دەزانیین سەبارەت پەیوەندی مارکس بە ئەدەبەوە؟ هیچ کەسێک بە بێ هۆکار ئەدەب ناخوێنێتەوە، زۆرجار وا باشترە لە هەنگاوی یەکەمدا هەوڵبدرێت بەرنامەیەکی ئەبستراکت دابنرێت بۆ تێگەشتن لە هۆکارە زاتییە تایبەتمەندییەکان. بە کورتییەکەی مارکس لە ئاستێکی فراواندا خوێنەرێکی لەڕادەبەر ناوازە بووە بەهەمان ڕادەش لە ڕووی چەندایەتییەوە.
مارکس لە تەمەنی لاوێتیدا چەندین هەوڵی سەرەتایی هەبوو لە بواری ئەدەبدا، لەوانە ڕۆمانێکی تەواو نەکراو و کۆمەڵێکی بەرچاو لە شیعر. هەروەها چەندین پرۆژەی پێشنیارکراوی سەبارەت بە ئەدەب و بابەتی ئەدەبی لە پاش خۆی بە تەواونەکراوی بەجێهێشتووە، لەوانە: تیۆری هونەر و رۆشنبیری و ئەویتریان سەبارەت بە ڕۆمانەکانی بەلزاک. لەگەڵ ئەوەشدا وەک ئەوەی تێری ئیگڵتن دەڵێ )ئەم نووسینە قەرزاری کارێکی گەورەیە) بەشدارییەکی ڕاستەوخۆ لە بابەت و کارە ئەدەبییەکانی مارکس و فردریک ئەنگڵسی هاوڕێ و هاوبیری، کە تاڕادەیەک لەدنیای واقیعدا لاوازە.

دۆخی کۆمەڵایەتی ئەدەب

یەکێک لە سادەترین تێڕوانینەکانی مارکسیزم هەر لەو سەردەمەوە کە کاریگەری لەسەر تیۆریزەکردنی ئەدەب هەبووە ئەوەیە کە کاری هونەری دەرهاویشتەی دۆخە مێژوویەکەیەتی. تێگەشتنێکی تەواو لە کارە هونەرییەکە، شیکارێکی دۆخەکە لەخۆ دەگرێت. بەتایبەتی لە ناوەڕۆکی کاری هونەریدا گرنگە وەک بەرهەمی کار سەیر بکرێت. ئاستێکی باڵایە لە پرۆسەی بەرهەمهێنان، هەروەکوو هەندێ دۆخی مێژوویی هەن دەبنە مایەی هاتنە دەرەوەی شێوەیەک لە پیشەسازی و دابەشکردنی سەرچاوەکان، دۆخی مێژوویی هەیە جۆرێک لە کاری هونەری لێدەکەوێتەوە.
یەکێک لەو ڕێگایانەی ئەم هونەرە خۆی تێدا نمایش دەکات پێی دەوترێت “ کۆمەڵناسی” ئەدەب، کە هەوڵدانە بۆ خوێندنەوەی ئەو دۆخە کۆمەڵایەتییەی تێکەڵاوی بەرهەمی کار دەبێت. بۆ نموونە ئەمە بەرتەسک نابێتەوە لە دیمۆگرافیای کۆمەڵایەتی نووسەر و خوێنەر، خوێندەواری و رێگرییە ئابووری و کۆمەڵایەتییەکانی سەر بڵاوکراوەکان و دیاریکردنی سەلیقە. گرنگە جیاوازی بکرێت لە نێوان ئەم دیسپلینە و ڕەخنەی مارکسیستی، کە مەیلی ئەوەی هەیە لە ژێر ڕۆشنایی تێڕوانینەکانی سەبارەت بە کۆمەڵگە هەوڵی تێگەشتن لە بەرهەمە هونەرییەکان بدات.

ئەدەب؛ وەک بەرهەمی هێزی ماددی

وەک ئەوەی پێشتر تێبینیمان کردووە، تێڕوانینی مارکسیستی بۆ ئەدەب جەخت لەسەر پەیوەندی نێوان هونەر و ئەو زەمینە کۆمەڵایەتییە دەکاتەوە کە بەرهەمی دەهێنێت. ئەم مکوڕبوونە لەسەر “ ماددە “ لەوە تێدەپەڕێت تەنها ئیدعایەک بێت سەبارەت بە هونەر، بەڵکوو بایەخدانە بە مرۆڤ و بارە دەروونییەکانی.
مارکس لە کتێبی ئایدیۆلۆجی ئەڵمانیدا بەشێوەیکی ڕۆشن سەرنج دەخاتە سەر پەیوەندی نێوان فیکر و هێزە مادییەکان وەک ئەوەی لێرەدا دەردەکەوێت: (بەرهەمهێنانی بیرۆکە و چەمک و هۆشیاری پێش هەموو شتێک و ڕاستەوخۆ لە پێگەی یەکەمدا لەگەڵ پەیوەندی ماددی مرۆڤ و زمانی ژیانی ڕاستەقینەدا تێکەڵ دەبێت. تێگەشتن، بیرکردنەوە، تێکەڵاوبوونە ڕووحییەکانی مرۆڤ، لێرەدا دەردەکەوێت کە ئەمانە بەشێکن لە خوو و ڕەوشتە مادییەکانی مرۆڤ. ئێمە لەوە سەرچاوە ناگرین کە مرۆڤەکان دەیڵێن،بیردەکەینەوە، رادەمێنین، نا لەو کەسانەی وەک ئەوەی پێناسەکراون، ئێمە لە کەسی چالاکەوە دەستپێدەکەین… هۆشیاری ژیان دیاری ناکات.. ژیان هۆشیاری دیاریدەکات.) بە دڵنیاییەوە ئایدیۆلۆژیا هەرگیز سەربەخۆ نییە، بەڵکوو ئەرکی شەرعیەتدانە بە هەیکەلی ڕێکخستنە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکان. هونەریش وەک بەشێک لەوسەرخانە بۆخۆی ئامڕازی پێکهێنانی ئایدیۆلۆژیایە.
ڕەنگە پێمان وابێت مارکس هەستێکی بنەڕەتیمان دەداتێ لەوەی ڕەخنەی مارکسی چی لەخۆی دەگرێت، واتە بەم شێوازەی خوارەوە. چونکە بەرهەمە هونەرییەکان خاوەنی هێماسازیی و بنەمای تایبەت بە خۆیانن و تەنیا پەیوەندییەکی مەیل و ناڕاستەوخۆیان هەیە لەگەڵ ئەو جیهانە کۆمەڵایەتییانەی کە پێکیان دەهێنن. ئیتر هیچ دەرفەتێک نییە بۆ شیکاری ئەو کۆمەڵگایانەی کە تێیدا دروست دەبن. ڕاستر وایە مرۆڤ دەبێت لە هاتن و ڕۆشتنی بەردەوامدا بێت لەنێوان کاری ئەدەبی و وەک ئەوەی ئیگڵتن دەڵێ (ئەو دونیا ئایدیۆلۆژییەی کە تێیدا نیشتەجێیە.)
ڕەنگە ئارەزوو بکەین و بڵێین شتێکی سێیەم و جیاواز هەیە کە دەبێت لەبەرچاو بگیرێت: دەروونناسی خودی نووسەر. ئایا زۆرجار بەرهەمە هونەرییەکان دەربڕی کەسایەتی ئەو کەسانە نییە کە دروستیان دەکەن؟ ئایا ناسینی مێشکی هونەرمەندێک بە ئەگەرێکی زۆرەوە گرنگ نییە، تەنانەت ئەگەر نەمانەوێت پێشنیاری ئەوە بکەین کە شیکردنەوەی بەرهەمێکی ئەدەبی تەنها هەوڵێکە بۆ ئەوەی بزانین مەبەست لێی چی بووە؟
لە کاتێکدا و بەدڵنیاییەوە دەتوانین و وە پێویستە بیر لە نووسەرەکە و نووسینەکەیان بکەینەوە، بەڵام گرنگە ناوەڕۆکی ئەو تێڕوانینە مارکسییە لەبەرچاو بگرین کە دەروونناسی نووسەر بەرهەمی کۆمەڵگەکەیەتی لە ساتێکی دیاریکراوی مێژووییدا . ئەم تێڕوانینە بەڕوونی کاریگەری دەبێت لەسەر شێوازی نزیکبوونەوەی ئێمە لەگەڵ ژیاننامەی ئەدەبی و ڕەخنەگرانی ئەدەبی لە نووسەران.

ئەدەب و ئایدیلۆژیا

تەنها شتێک کە ئیگڵتن پێداگری لەسەر دەکات لە کاتی نووسینیدا سەبارەت بە ڕەخنەی ئەدەبی مارکسیستی ئەوەیە کە مارکسیزم کەمتر گرنگی بە جیاوازی داوە لە نێوانی کاری هونەری و پرۆسەی هونەری کە مەرجی درووستکردنەکەیە و داننانە بەو رێگایەی کە یەکانگیریان دەکات. لە ڕاستیدا شتێک کەپێویستە جەختی لەسەر بکەینەوە ئەوەیە نەریتی مارکسیستی و بە دڵنیاییەوە گرنگترین لە بیرمەندەکانی، ئەو بۆچوونە ناگرنەبەر کە هونەر خۆی هەمیشە ڕەنگدانەوەی شەفافانەی هەلومەرجی کۆمەڵایەتییە.
لەراستیدا بەهای هونەر، ڕەخنەی هونەری، تیۆری ئەدەبی و .. هتد بەشێوەیەک دەرئەنجامی ئەوەیە کە ئەدەب بۆتە یەکێک لە پێگە گەشەکردووە ئاڵۆزەکانی و لە هەمان کاتدا لایەنە ڕووناکەکەی ئایدیۆلۆژیا. لەم خاڵەدا وا چاکە هەنگاوێک بچینە دوواوە و بپرسین : ئەرێ ئایدیۆلۆژیا چییە؟ ئایدیۆلۆژیا بە مانا نا مارکسیستییەکەی ( یان گرنگ نییە بڵێین مارکسیستی)، ئاماژەیەکە بە مەیلی دۆگمای سیاسی، رەچەتەیەکی ڕۆشنە لەگەڵ هەندێک گرنگییەتی سیاسی. بەڵام ئایدیۆلۆژیا لە سیاقی مارکسیزمدا ڕەنگە بەشێوەیەکی سوودمەند لە چوار چێوەی باوەڕی سیاسیدا پێناسە نەکرێت. بە پێچەوانەوە، ئایدیۆلۆژیا سنووردارکردنی بیروباوەڕ، بەهاکان، دادگا و بیرکردنەوەکان و تەنانەت ڕەنگە کاری سەرکوتکردن و بێهۆشی پەرچەکردارەکەی ببێتە مایەی شاردنەوەی چوار چێوەی ڕاستەقینەی کۆمەڵگەکە.

مەودای ڕوانگە

ئیگڵتن تێبینی ئەوە دەکات کە تێگەشتنی مارکسی ئەوەیە کە ئەدەب پەیوەستە بە ئایدیۆلۆژییەوە لەسەر دوو بنەمای تووندڕەوی. یەکێکیان ئەو هەڵوێستەیە کە پێیوایە ئەدەب شێوەیەکی هونەری ئایدیۆلۆژیا خۆیەتی، واتە ئەمە هەموو شتێکە لە ئەدەب. کەواتە ئەدەب لە خۆیدا تێگەشتنێکە لە کۆمەڵگە خۆی.
بنەمای دووەم پێچەوانەی بنەمای یەکەمە، پێیوایە ئەدەب گەشەدەکات بۆ دژایەتیکردنی ئایدیۆلۆژیا ( لایەنی کەم ئەدەبی باش بانگێشتەی ئەمەیان دەکات).
کەواتە ئیرنست فیشەر ئەم هەڵوێستەیانی هەڵبژارد لە هونەر دژ بە ئایدیۆلۆژیا، بۆیە ئەدەب بەشێوەیەکی تایبەتی شایانی گرنگی پێدانە تا ئەو شوێنەی ئەڵتەرناتیڤی ئایدیۆلۆژی فەراهەم دەکات.
هەڵوێستێکی تر ئەوەیە هەروەکوو مارکسیزانی ناسراوی فەرەنسی لویز ئۆڵثویسەر پێیوایە ئەدەب و هونەر ئایدیۆلۆژی نین، بەڵکوو نوێنەرایەتی ئەزموونێکی تایبەتی ئایدیۆلۆژیا دەکەن، دەکرێت کەمتر یان زۆرتر بارگاوی بن بە ئایدیۆلۆژیا. لەم ڕوانگەیەوە دەکرێت هونەر پانتاییەک لە دووری نۆرمە باوەکانی کۆمەڵگەوە دابین بکات و بە هۆیانەوە ڕەخنە لە نۆرمە باوەکان بگرێت. بەڵام بەلای ئۆڵثویسەرەوە حەقیقەت ئەوەیە ڕەخنە ناتوانێت لەگەڵ خودی کاری ئەدەبییەوە بێتە دەرێ، چونکە بەشێوەیەکی یەکلاییکەرەوە نوێنەرایەتی مەعریفەیە نەک ئەزموون. مارکسیزم بە شێوەیەکی نەریتی هێڵێکی وردی کێشا لە نێوان زیادە ڕۆیی ڕووناکبیری و دژەکانی بواری ڕۆشنبیری، هەروەها لە هیچ شوێنێک ئەم هاوسەنگییە بەم ڕۆشنییە بەردەست نییە لە تێگەشتنی مارکسیزم نەبێت بۆ ئەدەب.

(*)لووک دان؛ دەرچووی بەشی فەلسەفە و خوداناسییە لە زانکۆی ئۆکسفۆرد لە بەریتانیا، بایەخە سەرەکییەکانی بریتین لە مێژووی فەلسەفە و میتافیزیکی عەقڵ و تیۆری کۆمەڵایەتی.

سەرچاوە : TC The. Collector website
Luke Dunne , BA Philosophy & Theology
Posted November 23, 2023

https://www.thecollector.com/marxism-literature-ideas

——————–

ئەم بابەتە لە ژمارە ٢٧ی رۆژنامەی رەوت بڵاوبۆتەوە

لەجەرگەی پایزێکی تەڕ و باراناوی و بەدەم کزەبایەکی سارد و وەرینی گەڵای دارەکانی قەراغ شۆستەکانی شار، هونەرمەندێکی کورد لە یەکێک لە ناوەندە هونەرییەکانی شاری ڤانکووڤەر، بەکۆمەڵی تابلۆ و کاری هونەریی جوان دەیەوێت پەیامێک بدات بەگوێی سەردانیکەرانی پێشانگاکە و شار. ئەو هونەرمەندەش هەرێم جەماڵە. تابلۆکانی ئەم هونەرمەندە بەگشتی هەڵگری خەمی ئینسان و نمایشی ستایڵێکی هونەری واقیعی و جوانن. ئەتمۆسفیری کارە هونەرییەکان سیخناخ بوون بە ڕەتکردنەوەی ئەم ماڵوێرانی و کارەسات و جەنگ و ئاوارەیی و کوشتنەی کە یەخەی مرۆڤایەتی گرتووە. هونەرمەند هەرێم جەماڵ لەنێوان خەمی ئینسان و هونەرێکی بەرز، زیرەکانە ڕایەڵەیەکی تووند و تۆڵی ئارایشت داوە. ڕۆژنامەی ڕەوت جگە لە ئامادەبوونی لەو پێشانگایە، پێشنیاری ئەم دیدارەشی خستە بەردەم هونەرمەند هەرێم و ئەویش خۆشحاڵانە پێشنیارەکەی قەبووڵ کرد.

بانیژەی ئەدەب و کلتوور : سەرەتا زۆر سوپاس بۆ قەبووڵکردنی ئەم دیدارە لەگەڵ رۆژنامەی ڕەوت. وێڕای پیرۆزباییمان بۆ ئەم پێشانگایەت، بەچاوگێڕانێک بەنێو تابلۆکاندا، بینەر هەست بە پەیوەندییەکی قووڵ لەنێوان تابلۆکان و ژیانی ئینسانەکانی ئەم سەردەمە دەکات. یان بڵێێن هەست بە پەیوەندییەکی پتەوی نێوان هونەر و واقیع دەکات. بەبۆچوونی ئێوە هونەرمەند چیبکات تا ئەم پەیوەندییەی نێوان هونەر و واقیع بەزیندوویی ڕابگرێت؟

هەرێم جەماڵ : هونەر وهونەرمەندان پێگەی جیاوازیان هەیە لە کۆمەڵگەدا، شێوازی جیاوازیان هەیە بۆ دەربڕین و کارکردن . هونەرمەندی زۆرهەیە لە دەرەوەی بازنەی ڕوداوەکان کار دەکەن، یان لە ڕێگەی هونەرەکەیانەوە جوانی بڵاو ئەکەنەوە و تێکەڵ بە گرفتەکان و واقعی ژیانی ئەمڕۆ نابن، کە بە بۆچونی من ئەوە مافی خۆیانە و ناکرێ بخرێنە ژێر ڕەخنەی ڕوخێنەر کە بۆچی هونەرەکەیان ڕەنگدانەوی گرفتەکان و ئەوەی ئەگوزەرێ نییە. بەڵکوو بگرە جێی دەستخۆشین کە جوانی وئاشتی ئەگوێزنەوە بۆ بینەر وە کۆمەڵگە پێویستی پێیان هەیە. منیش لەگەڵ ئەوەی زۆربەی لەسەر بابەتی جەنگ وستەم و قوربانیانی جەنگ و کارەساتە مرۆییەکانە، بەڵام زۆرجار هەڵدەستم بە کێشانی تابلۆی سروشت، گوڵ، دیمەنی ئارامبەخش و پڕ لە ڕەنگ. چونکە پێویستم پێیەتی وە ئەمە مانای پشتگوێ خستن و دورکەوتنەوە نییە لە ئامانجە سەرەکییەکەم.
ئەکرێ رۆژێک ستایلی کاردنی من بگۆرێ بەڵام لە ئێستادا کاری من ئەوەیە پەیامەکەم بەو شێوەیە بگەیەنم. پێم باشە بە تابلۆیەک ڕای خۆم لەسەر بابەتێک یاخود ڕوداوێکی گرنگ دەربڕم، نەوەک قسەی لەسەر بکەم، یان ڤیدیۆیەک، نوەسینێک، یا پۆستێک بڵاوبکەمەوە لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان. ئەوە کاری من نییە و کەسانی تر زۆرن بەو شێوە گوزارشتی بکەن. تەنانەت لە ئێستادا بەشێوەیەکی لێ هاتووە لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان زۆر کەس ‌قسە لەسەر بابەت و ڕوداو وپێشهاتەکان ئەکەن بەبێ شارەزایی و زانیاری دروست. جگە ئەوە پێم وایە پەیامێک یان بۆچونێک لەسەر بابەتێک لەڕێی کاری هونەرییەوە، زۆر زیاتر بایەخی هەبێت و بینەر تێڕامانی هەبێت بۆی و بیری لێبکاتەوە. وە زیندوو ڕاگرتنی پەیوەندی نێوان هونەرمەند و واقیع و بینەر پێویستی بە خۆئەپدەیت کردنەوە هەیە لەگەڵ ڕووداوەکان و ئەو ئیڤێنتانەی کاریگەری هەیە لەسەر هونەرمەند و ئێستای کۆمەڵگە.

بانیژەی ئەدەب و کلتوور : ناوەڕۆکی کارە هونەرییەکانت لێوڕێژن لە هەستی ئینسانیی بەرز. واتە ئینسان بۆتە چەقی ئیشەکانت. خەمی ژیان، منداڵ، ژن،ئاوارەیی و جەنگ..تاد دوواجار هەموو ئەمانە دەبنە پەیامی هونەری. تۆ لەڕێگەی ئەم کارە هونەرییانەوە دەتەوێت چ پەیامێک بگەێنیت؟
هەرێم جەماڵ :
بەڵێ، ئەوانەی ئاماژەت پێدا وە هاوکات مرۆڤە بێتاوانەکان و قوربانیان، زوڵم و ستەم، جەنگ و کاریگەرییەکانی، بابەتی سەرەکی کارەکانمن لە ئێستادا وە بە ڕێژەیەکی زۆر منداڵ چەقی کارەکانمە و هەژموونی هەیە لە کارەکانمدا. هۆکاری هەلبژاردنی ئەو بابەتانە بۆ کارەکانم ئەکرێ زۆربن. ئێمە لە جیهانێکدا ئەژین کە ئەم کارەسات و ڕوداوانە ڕۆژانە دەبینین و دوبارە ئەبنەوە و کۆتایی نایەن. نەک تەنها شایەتحاڵی ئەو ڕووداوانە ئەبین بەڵکوو زۆرێکمان ئەزموونمان کردوە و ئێستاش ڕوودەن، وە تەنها خەڵکی بێتاوان و بێدەسەڵات دەبنە قوربانی و سووتەمەنی لەم نێوەندەدا.
سەبارەت بە هەڵبژاردنی مناڵ لە چەقی کارەکانمدا، چەند هۆکارێک هەیە. وەک مرۆڤ پێم وابێت هەموومان هاوڕاین لە نێوان ئەم هەموو ڕووداو و کارەساتە مرۆییانەدا، منداڵ تاکە کەسە کە بێتاوانە و هیچ پەیوەندییەکی نییە بەوەی لە چواردەوری ڕوو دەدەن. منداڵ بێئاگایە لەوەی بۆچی دەکوژرێ، برسی دەکرێ، زوڵمی لێ دەکرێ، بێ دایک و باوک دەکرێ. منداڵ بێئاگایە لەوەی بۆچی دەبێ لەناکاو ئاوارە بکرێ. منداڵ بێ ئاگایە لەو دینەی بۆی دیاری کراوە. منداڵ پێویستە تەنها منداڵ بێت و دڵخۆش بێت.
هۆکارێکی تری بوونی منداڵ لە کارە هونەرییەکانمدا ڕەنگە ئەوەبێت کە خۆم مناڵیم لەدەست داوە بەهۆی جەنگەوە. زیاتر لە هەشت ساڵی مناڵیم لە کەمپی پەنابەران بەسەربرد لەگەڵ خانەوادەکەم کە وەک زیندان بوو، هاتنە دەرەوە لەو کەمپە تەنها بۆ کارکردن بوو لەو تەمەنە کەمەدا. جەنگ ساتەکانی مناڵی بردم وە ئێستاش هەر منداڵێک ئەبینم لەو بارودۆخە مناڵی خۆمم بیردەکەوێتەوە، بۆیە ئەمەوێ دڵخۆش بن. ئێستاش کە منداڵان ئەبینم خەریکی یاری کردنن پێمخۆشە بڕۆم یارییان لەگەڵ بکەم و قەرەبووی ساتە لەدەست چووەکانی مناڵیم بکەمەوە.
ئێمە لە جیهانێکدا ئەژین کە پڕە لە جەنگ و نادادپەروەری وە خەڵکی بێتاوان بوونەتە قوربانی چاوچنۆکی بەرژەوەندییەکانی ڕژێمی سەرمایەداری. وەک چارلی چاپلین لە فیلمی ‘دیکتاتۆر’ ئەڵێت “یەهودی وغەیرە یەهودی، ڕەش و سپی، فەرقی نییە. مرۆڤ بوون واتە هەموومان هاوکاری یەکتربین. نەفرەت و ڕق لێبوونەوە کاری ئێمە نییە. زەوی بە پێی پێوییست جێی بۆ هەممومان هەیە و پێویستی هەموومان دابین ئەکات.”
ئێمەی هونەرمەندیش خۆ ئەگەر نەشتوانین گۆڕانکاری بکەین، بەڵام ناتوانین دەست و چاومان دابخەین، وە ئەکرێت بە هونەرەکەمان دۆخەکە بەرجەستە بکەین و کاریگەری دروست بکەین.

بانیژەی ئەدەب و کلتوور : کەرەسە و مەتریاڵەکانی ئیشە هونەرییەکان جیاواز بوون. تیایاندا هەبوو زەیتی بوون لەسەر کانفاس و هەشبوو ئەکریلیک، هەشبوو موجەسەم. ئایا ناوەڕۆکی ئیشە هونەرییەکان وا دەکات کە ئەو کەرەستانە هەڵبژێریت، یان ستایڵی هونەریی وا دەخوازێت؟
هەرێم جەماڵ :
بەکارهێنانی جۆری کەرەستە بۆ کاری هونەری ئەکرێت هەم بە پێی جۆری ستایلی کارکردن وە هەم بەپێی ناوەڕۆکی کارەکە بگۆڕێت. لەگەڵ ئەوەی زۆربەی کارەکانم لە تابلۆیا خۆی ئەبینێتەوە، بەڵام هەندێ جار کۆنسێپتی کارەکە وا ئەخوازێت کە کەرەستەیەکی دیکە بەکاربهێنم کە ڕەنگە زۆر دووربێت لە تابلۆ و بچێتە چوارچێوەی ڕێبازێکی دیکەی هونەری. هەربۆیە کاری هونەری لای من تەنها تابلۆ نیە. هەرچەند ستایل و کارکردنی من زیاتر لەڕێگەی تابلۆوەیە بەڵام زۆرجار سەردانی گەلەری و پێشانگە هونەرییەکان ئەکەم کە کار لەسەر کەرەستە و ڕێبازی جیاواز ئەکەن، وە زۆر گونجاوە لەگەڵ ناوەڕۆکی کارەکان و زۆر بە دروستی و بە قووڵی پەیامی کارەکەیان ئەگەیەنن.

بانیژەی ئەدەب و کلتوور : ئەم پێشانگایە سێیەمین پێشانگاتان بوو لە هەرێمی بریتش کۆڵۆمبیای وڵاتی کەنەدا، بەگشتی ڕەوەندی کوردیی چۆن پێشوازییان لەم پێشانگایەت کرد؟
هەرێم جەماڵ :
بەڵێ ئەمە سێیەمین پێشانگەم بو لێرە وە بە خۆشحاڵییەوە ئامادەبوویەکی زۆری لێبووە بەڵام بەداخەوە ڕێژەی سەردانکردنی کوردەکان زۆر کەم بووە. ئەمە وەک گلەیی نییە لەلایەن منەوە چونکە پێم وابێت زۆری کوردەکان ئآشنان بە چیرۆکی کارەکانی من وە ڕەنگە تەنانەت زۆرێکیان لە هەمان بارودۆخدا بووبن وە هەمان چیرۆک و کارەساتیان بەسەردا هاتبێت. بۆ من زیاتر گرنگی لەوەدایە پەیامەکە بگات بە خەڵکی دەرەوە و غەیرە کورد کە خۆشبەختانە تا ئێستا سەرکەوتوو بووم. کاتێک کە بینەرێکی بیانی دێتە ناو پیشانگەکەم و لە کارەکانم ئەڕوانێت، بە دڵێکی پڕەوە قسەم لەگەڵ ئەکات و هەڵهێنجان بۆ کارەکانم ئەکات و دواتر داوای لێبوردن ئەکات کە ئەو هەموو کارەساتەمان بەسەر هاتووە، ئەوکات من دڵخۆش ئەبم چونکە پەیامی کارەکانم گەشتووە و کاریگەرییەکەی ئەبینم. بەڵام پشتگیری و سەردانکردنی کوردەکان زیاتر ئەبێتە جێی دڵخۆشی کە ببینم بایەخ ئەدەن بە کاری هونەری، وە بوونی کۆمەڵگەیەکی کوردی کە بایەخ بدات بەو چالاکییە هونەرییانە گرنگە.

بانیژەی ئەدەب و کلتوور : پەیوەندییتان لەگەڵ هونەرمەند و دەزگا و ناوەندە هونەرییەکانی وڵاتی کەنەدا چۆنە و لە چ ئاستێکدایە؟ ئایا توانیوتانە ڕایەڵەیەک دروست بکەن؟
هەرێم جەماڵ :
پەیوەندی دروست کردن لەگەڵ دام ودەزگا هونەرییەکان کارێکی خێرا و ئاسان نییە، بەوەی کە هەزاران هونەرمەندی لێیە کە ماوەیەکی زۆرە لێرە دەژین و کاری هونەری ئەکەن بەبەراورد لەگەڵ من. هەروەها زۆربەی کار و پرۆژە هونەرییەکان لێرە پەیوەستە بە شێوازی کارکردن و پێشکەشکردنی پرۆپۆزەڵ. بەڵام جێی دڵخۆشییە کە توانیومە جێ پێی خۆم سەنگین بکەم و پەیوەندی دروست بکەم لەگەڵ هەندێ لە دام و دەزگا هونەرییەکان و گەلەرییەکان. هەروەها توانیمە کۆمەڵێک هاوڕێ و هونەرمەندی زۆرباش بناسم و پردێک دروست بکەم کە بتوانم هەندێ جار یەکتر ببینین و سەردانی ئیڤێنتە هونەرییەکان بکەین و گفتوگۆ بکەین. هەروەها لەم چەند ساڵەی کە لێرە بووم توانیومە پانتایی کارکردنم زیاتر بکەم و لە چەند پرۆژەیەکی هونەری بەشداربم لە ولاتانی ئەمریکا و ئیتالیا و نیوزیلاند، وە توانیومە پەیوەندی دروست بکەم لەگەڵ هونەرمەندی بە ئەزموون و بەتوانا کە هەریەک لە وڵاتێکەوە بەشدار بوون.

بانیژەی ئەدەب و کلتوور : بەشێکی زۆری کارە هونەرییەکانت هەم واقیعین و هەمیش ئاوێتەکراون بە رادیکاڵییەت و ڕەوتکردنەوەی واقیعی فەرزکراو. ئایا پێتوانییە ئامانج لە ئەم ڕێبازە هونەرییە گۆڕینی واقیعی فەرزکراوە بەرەو دنیایەک کە خاڵی بێت لە جەنگ و کوشتن و هەژاری و برسێتی؟
هەرێم جەماڵ :
کارەکانی من پەیوەندی بە واقعی ژیانی خۆم و ملیۆنان کەسی ترەوە هەیە. واقعی ئەو بارودۆخەی چ لە ڕابردوودا ڕوویداوە وە کاریگەری جێ هێشتووە یاخود ئێستا ڕوودەدات وە ڕەنگە بەردەوام بێت بۆ داهاتووش. لەبەر ئەوەی خۆم ئەزموونی ئەو بارودۆخ و کارەساتانەم کردووە، وە ئێستاش بە واقعی ئەیبینم بۆیە زۆرجار پێم خۆشە هەر بەوشێوە و بەو ڕێبازە واقعگەراییانە دەریبڕم و کاری لەسەر بکەم بەڵام بە ئاوێتەبوون لەگەڵ ئەو خەیاڵ و بیرۆکە و مەبەستانەی کە هەمە و ئەمەوێ بیانخەمەڕوو. بۆیە کاتێک مناڵێکی هەژار ئەبینی لە تابلۆکەمدا کە لەسەر بەرمیلێکی پڕ نەوت دانیشتووە و لەسەرخاکێکی پڕ لەزێڕ و پڕ داهاتە، وە پارچەکانی وڵاتی لەپێش چاودا هەرزانفرۆش ئەکرێت، ئەم دیمەنە ڕەنگە بە واقعی وەک دیمەن یان فۆتۆیەک نەیبینین بەڵام لە ڕاستیدا ئەوە واقعێکە و هەستی پێ ئەکەین.

بانیژەی ئەدەب و کلتوور : کاک هەرێم گیان ببەخشە ماندوومان کردی و جارێکی تر سوپاست دەکەین. ئەگەر شتێکی ترت ماوە بێڵێی دەتوانیت بفەرموویت.
هەریم جەماڵ :
زۆر سوپاس بۆئێوە و ئەم چاوپێکەوتنە، خۆشحاڵ بووم. لە کۆتاییدا تەنها ئەتوانم بڵێم هیوادارم لەهەرشوێنێکی ئەم دونیایە هیچ کەس دووچاری ستەم و جەنگ نەبێتەوە و خەندە لەسەر لێوی منداڵان نەبڕێ.

(*)هونەرمەند هەرێم جەماڵ لە شاری هەڵەبجە لە کوردستانی عێراق لەدایک بووە. بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە هونەرە جوانەکان وەرگرتووە و هەروەها پڕۆگرامی مەشقی مامۆستایی لە زانکۆی بێرمینگهام لە شاری هەولێر تەواو کردووە. هەرێم جەماڵ لەماوەی ژیانی هونەریدا بەشداری زیاتر لە چل پێشانگای هونەری کردووە کە هەشت دانەیان پێشانگای تایبەت بوون. لەبواری فیلم و نواندنیشدا چالاک بووە و لە کورتە فیلمی ( بیرەوەرییەکانی ماڵەوەی هەرێم) کە لە فیستیڤاڵی فیلم لە ڤانکووڤەر کەنەدا نمایش کرا و سەرکەوتنی بەدەست هێنا. هاوکات لەگەڵ کۆمەڵێک میوزیکژەن و ئاوازدانەری بەتوانا لە وڵاتی ئەمریکا بەشدارە لەپرۆژەی Songs of Hope, کە هەستاون بە داڕشتنی ئاواز لەسەر تابڵۆکانی هەرێم و نمایشکردنی و ژەنینی لە شارە جیاجیاکانی ئەمریکا. وا بڕیارە لە سەرەتای ساڵی ٢٠٢٤ لە ویلایەتی تێنەسی نمایش دەست پێ بکەنەوە. هەرێم جەماڵ ماوەی چەند ساڵێکە لە شاری ڤانکووڤەر لە وڵاتی کەنەدا دەژێت و سەرقاڵی وتنەوەی وانەی هونەرە.

دەستپێك: سەرچاوەی ئەو نووسینەم لەئەنجامی كاریگەر بوونم بوو بەچەند بەرهەمێكی مۆنتاژ كراوی كۆری و فارسییەوە هات، كە هەریەك لەوان توحفەیەكی بە دەگمەن بوون لەدنیای درامادا.
ئەو كات هەستم بە گرنگی دۆبلاژ و بایەخە بە پێزەكانی كرد، بۆم دەركەوت هەندێ لەو بەرهەمە دۆبلاژكراوانە چ بۆشاییەكی گەورە لەپانتایی پڕ لەبۆشایی دۆبلاژی دراما لای ئێمەی كورد پڕ دەكەنەوە، هەروەك چۆن زۆرێك لە ئارەزووەكانی بینینی فیلم و درامای بەپێز بەدی دێنن، لەهەمان كاتدا دەبنە چ قوتابخانەیەك بۆ دراماكارانی ئێمەو تێگەیشتن لەچەمكی راستەقینەی دراماو بایەخەكانی .
بەپێچەوانەی دراما بازرگانیە توركیە كرچ وكاڵەكان، كە دوور لەبەها مرۆیی و ئەخلاقیكان، بۆ ماوەیەكی دوور، كەناڵە لۆكالیە بازرگانیە نابەرپرسەكان، دوور لەبەرچاو گرتنی هیچ داب و نەریت و كولتوورێكی كۆمەڵایەتی بۆ قازانجی خۆیان لەهەوڵی وێرانكردنی ئەو كولتوورە رەسەنەی ئێمە دابوون. بەڵام ئێستا لەشەرمی بەرهەمە بە پێزەكان، نە و دراما كرچ و كاڵە توركیانە بەرەو كاڵ بوونەوەو لە ناوچوون دەچن.
ئێستا تەوژمی بەرهەمهێنانی دۆبلاژ كردنی بەرهەمە فارسی و كۆرییەكان و عەرەبیەكان لە گڕو تینێكی زۆر دایە، كەناڵە تەلەفزیۆنیە ئاسمانیەكان جگە لەبەرهەمهێنانی زنجیرە درامای خۆماڵی بەشی دۆبلاژیشیان كردۆتەوە، جگە لە هەموو ئەو پێگەو سایتە هونەریانەی بە پێی توانستی خۆیان فیلم و زنجیرە دراما دۆبلاژ دەكەن، یاخود ژێر نووسی بۆ دەكەن .
ئەزموونی دۆبلاژ توانستی زۆر لە ئەكتەرانی ئێمەی لە رووی دەنگ و پێر فۆرمانسی نواندن دەرخست و هەندێ لەوان سنووری توانستی ئەكتەرە رەسەنەكانیان تێپەڕاند، بۆیە من ناتوانم هەرگیز توانای داهێنانی (قادر جەلال) لە رۆڵی بزورگ ئاغا( عەلی نەسیریان) لە زنجیرە درامای شەهرەزادو ( كاوە قادر) لەرۆڵی (لی سوون جای ) گەورە پزیشك لە زنجیرە درامای كۆری ( هۆجۆن ) لە بیر بكەم .

هونەری دۆبلاژ چیە؟
زاراوەی دۆبلاژ لەرەسەندا زاراوەیەكی فەرەنسییە (Dubbloge )بۆ یەكەم جاریش ئەو زاراوەیە ساڵی 1928دوای دەركەوتنی فیلمی بەدەنگ لە فەڕەنسا سەری هەڵدا.
پرۆسەكە بریتیە لەدەنگی ئەكتەرێك بەزمانێكی دیاری كراو، دەخرێتە سەر دەنگی ئەكتەرێكی تری رەسەن بەزمانێكی تر، بەڵام بەهەمان ریتمو وێنەو فۆرمی نواندن و كاریگەرییە دەنگیە رەسەنەكان .
بەرهەمهێنەرەكان لەو دەمەدا بەئامانجی وەرگێڕانی زمانی فیلم و زنجیرەكان چەندین بژاردەیان خستە روو، لەوانە :
1.پاراستنی دەنگە رەسەنەكە و وەرگێڕانی دەق لە ژێرەوەی دیمەنەكان ( ژێرنووس ).
2.یاخود تۆماركردنەوەی بەرهەم بەزمانێكی تر، وەك فیلمی ( تارمایی نیوە شەو )كە بۆ زمانی ئەڵمانی و زمانی ئیتاڵی و ئەسپانی و فەڕەنسی وەرگێڕدرا.
لەساڵانی دوایشدا (مستەفا عەقاد)ی دەرهێنەری عەرەب، فیلمی ( الرسالە) ی بەهەمان فۆرم بە زمانی ئینگلیزی تۆمار كردەوە.
بەڵام دواتر بیری وەرگێڕانی دەنگ لەنێو كۆمەڵە ئەزموونێكدا، بوو بەبژاردەیەكی گشتی بۆ سەركەوتنی هونەری دۆبلاژ.
لەرووی پراكتیكییەوە بۆ ئەنجامدانی دۆبلاج پێویستیت بەسەر لەنوێ داڕشتنەوەی دەق هەیە بەو زمانەی دەتەوێت دۆبلاژی بۆ بكەیت، جگە لەپێویستیت بەدەرهێنەرو سیناریست و ئەكتەری نوێ.

لەو حاڵەتەدا پرۆسەی دۆبلاژ كردن دەبێتە پرۆسەیەكی هونەریی نوێ و پێویستیت بە

1. پێرفۆرمانسی دەنگیی ئەكتەرو تواناو شارەزا بوونیەتی لەو هونەرەدا 2. توانستی ئەكتەر بۆ بەرجەستە كردنی خەسڵەتەكانی ئەكتەرە رەسەنەكە 3.هەمەرەنگی لەدەنگی ئەكتەردا
   بۆیە كاری ئەو ئەكتەرەی كاری نواندن دەكات لەدۆبلاژدا كارێكی ئاسان نابێت، چونكە دەبێت بەهەمان ئاستی ئەكتەرە رەسەنەكە نواندن بكات، بەهەمان تۆن و چینی دەنگ و هەمان هەست و خرۆشی نواندن. قۆناغەكانی دۆبلاژ كردن
   كاری دۆبلاژ كردن بەچەند قۆناغێك تێدەپەڕێ، لەدەستپێكدا دەقی ئەو بەرهەمەی دۆبلاژی بۆ دەكرێت وەردەگێڕدرێتە سەر زمانێكی نێوخۆیی پاراو، دواتر بەرهەمەكە دەچێتە ستۆدیۆ و میكساجی بۆ دەكرێت پاشان تۆمار دەكرێت .
   بەڵام بەهەمان ئەو كارلێكە دەنگانەی لەدەنگە رەسەنەكەدا هەبوون، كە یەكێكە لەكارە هەرە سەختەكانی پرۆسەی دۆبلاژكردن .
   لەقۆناغە سەرەتاییەكانی سەرهەڵدانی هونەری دۆبلاج لە فەرەنسا و بۆ ماوەی چەند ساڵێك ئەكتەرەكان تەنیا لێوی خۆیان لەگەڵ دیمەنەكاندا دەجولاند، بەڵام ئەم فۆرمە فۆرمێكی سەركەوتوو نەبوو، بووە هۆی شكست هێنانی ئەم هونەرە، بەڵام دوای هاتنە پێشەوەی چەند ئەكتەرێكی خاوەن ئەزموون لە رووی دەنگ و نواندنەوە، ئەم كێشەیە چارەسەر كرا.
   بەڵام ئێستا میكانیزمی ئامادەكردنی دۆبلاژ بەهۆی پێشكەوتنی تەكنەلۆژیاو دەوڵەمەند بوونی ئەزموونەكە، ساناتر بووە، بۆیە هەست بە بەرفرەوان بوون و تەشەنەسەندنی دەكەین.
   ئەگەرچی تا ئەو ساڵانەی دواییش زۆربەی فیلمەكان تا ئەو كاتەی ئێستاش بە ژێر نووس بەرهەم دەهێندرێن و وەك پێویست سەقامگیر نەبووە، لە بەر دوو هۆكاری سەرەكی:
   1.بەهۆی زۆری خەرجیەكانی بەرهەمهێنانی ئەو هونەرە .
   2.سەختی دابین كردنی بنەماكانی دۆبلاژ لەرووی ئەكتەرو ئامێرو ئامرازە هونەرییەكانی.
   بۆ چاەسەر كردنی كێشەی دووەم، لە هەندێ وڵات دا، هەوڵی بەردەوام لە ئارادایە بۆ پێشخستنی هونەری دۆبلاژ لەرێگەی ئەكادیمیاو سەنتەرە هونەریەكان و كەناڵە تەلەفزیۆنیەكان، بە كردنەوەی چەندین وۆرك شۆپ و خولی راهێنان بۆ ئەكتەرەكان.

   دۆبلاژی كوردی:
   لەناوەڕاستی چلەكانی سەدەی ڕابووردوو، ئەو هونەرە گەیشتە وڵاتانی رۆژهەڵات، سەرەتاش بە دۆبلاكردنی فیلمی كارتۆنی مناڵانەوە دەستی پێكرد، لەلایەن چەند كەناڵێكی تەلەفزیۆنی
   لە ساڵانی دەستپێكی نەوەدەكان، دۆبلاژ لە كەناڵە لۆكالییەكاندا، بەفۆرمێكی سادە وپشت بەستوو بەچەند توانایەكی كەم و دیاری كراو لە لایەن چەند هەوادارێكەوە سەری هەڵدا، بە تایبەت لەفیلمی كارتۆندا. زۆر لەو فیلمانە بێ ئەوەی دەق ئامادە بكرێت، لەسەر وێنەكان ئەكتەر دیالۆگی بۆوێنەكان دا دەنا.
   ئەكتەر لە هونەری دۆبلاژ دا:
   ئەكتەر توخمی سەرەكییە لەهونەری دۆبلاژدا، كەرەستەی بنەڕەتی ئەكتەرلەو هونەرەدا دەنگە، كە بەهۆیەوە دەتوانێ نواندنێك بكات هاوشێوەی ئەكتەرە سەرەكییەكە، لەرووی پێرفۆرمانس و ریتم، بەڵام مەرج نیە هەمان تۆنی دەنگ لە یەك بچن، چونكە زۆر جاران تۆن و ئیلقای ئەكتەری دووەم یان باشتر یان لاوازتر لەئەكتەری یەكەم دەردەچێت، بە بەرارد كردنی هەردوو دەنگ دەتوانی ئاستی هەر یەكێكیان لە گەڵ ئەوی تریان بزانی.
   ئەكتەری دۆبلاژ جۆرێك لە تایبەتمەندی هەیە لەگەڵ ئەكتەری ئاسایی،كە پشت بە هەست و تەكنیكی بەرزی خۆی دەبەستێت، رەنگە لەهەندێ حاڵەتدا ئەكتەری دۆبلاژا یەك فۆرمی دەنگی زێتر بەكار بێنێ لە نواندنداو ئەكتەری سەرەكی توانای ئەو هەمەڕەنگیەی دەنگی نەبێ، لەوانەش هەمەجۆری لە تۆن و چینی دەنگ بەخێرایی، یاخود لاسایی كردنەوەی دەنگی ئاژەڵ لە فیلمی كارتۆن و فیلمی ئەنیمێشن، كە لەتوانای هەموو ئەكتەرێك دا نیە.
   هەموو وزەو تواناكانی ئەكتەری دووەم،كە كەوتۆتە پشت كامێرا، دەبێتە قوربانی ئەكتەری یەكەم كە لەبەردەم كامێرادا دەبیندرێت.
   ئەگەربینەرهوشیاریەكی هونەری هەبێت، كاتێ بەرهەمێكی بیانی دەبیینێت، ئەو زانیاریەی هەبێت بزانێت، ئەو توانا دەنگیەی لە بەرهەمێكی دۆبلاژ كراودا دەیبینی، توانای ئەكتەرێكە لەنەتەوەكەی خۆت، بەڵام بە بەرگێكی تر.
   كارە هونەریەكە بۆ ئەكتەر كاتێك دەست پێدەكات كە هەندێ رستە لەدەق دا هەموار دەكرێتەوە، بەشێویەك لەگەڵ دەقە رەسەنەكە هاوسەنگ بێت و جولانەوەی لێوەكان لەگەڵ دیالۆگ گونجاو بن و بینەر هەست بە وەرگێڕان نەكات .
   دوای ئامادەكردنی دەق بەزمانێكی خۆماڵی سادەو هاوسەنگ، دەنگ لەستۆدیۆ تۆمار دەكرێت، لە كاتێكا وێنەی رەسەنی بەرهەمەكە راستەوخۆ لە سەر شاشە دەبینی و هەوڵ دەدات، هەمان دەنگ و هەمان پێرفۆرمانس و نواندن بەكار بێنێ، ئەو كاتە ئەكتەر زۆر پەیوەست دەبێت بە بەرهەمە رەسەنەكە.

ڕۆژنامەیەکی سیاسیە ڕێکخراوی بەدیلی کۆمۆنیستی لە عێڕاق دەریدەکات.

بۆ خوێندنەوەی ئەم ژمارەیە کلیکی ئێرەبکەن..

چۆن ئەمریکا ڕێگەی دا ئێران دەست
بەسەر ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستا بگرێ.!!

…تایتڵی ئەم بابەتە ناوی ئەو کتێبەیە کە بەم دواییە لە نووسینی “بن رۆدس” دەرچوە ، ناوبراو لە ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوەیی ئەمریکا لە ساڵانی 2011-2013 بەرپرسی مەلەفی سوریا بوە و دواتر مەلەفی ووت و وێژ لەگەڵ ئێرانا دەربارەی دۆسییە نەوەوییەکەی وەرگرتوە..
“رۆدس” ئەڵێ لە “مسقط”ی پایتەختی سەلطەنەی “عومان” بە نهێنی زیاتر لە بیست جار لەگەڵ بەرپرسیارانی ئێرانی کۆبۆتەوە ، باس لەوە ئەکا کە”سەرۆک ئۆباما” بە شێوەیەکی سەیر ڕقی لە عەرەبە و هەردەم بە ڕاوێژکارەکانی ئەووت کە: عەرەب هیچ بیر و باوەڕ و شارستانیەتێکیان نیە و بیابان نشین و دواکوتوون ، لە بەرامبەرا بە ئاشکرا و بە چاکی باسی لە ئێران و سەرسامی خۆی بە شارستانیەتەکەی ئەکرد..، ئەو دووپاتی ئەکاتەوە کە “سەرۆک ئۆباما” لە ساڵی 2010 وە دەستی کردبوو بە پەیوەندی کردن لەگەڵ ئێرانا دەربارەی تەماعە نەوەوییەکانی ، ئێران پێشنیازی کردوە کە بۆ ماوی “10”دە ساڵ چالاکییە نەوەوییەکانی ڕابگرێ بەرامبەر بە لابردنی سزاکانی لە سەریەتی و دەست کردنەوە لە جم و جۆڵ لە هەموو ڕۆژهەڵاتی عەرەبیا ..و ئەوەش لە کۆتاییا ڕووی دا..
“رۆدس” ئەوە ئەگێڕێتەوە کە دوای لابردنی سزاکان لە سەری ئێران داهاتێکی زیاتر لە 400 چوارسەد ملیار دۆلاری دەستکەوت ، زیاتر لە 100 سەد ملیاری چوو بۆ پشتگیریی هەڵکشانی خۆی لە سوریا و عێڕاق و یەمەن لوبنان و ئەفریقا و مەغریبی عەرەبی.. ئەوەی جێ ی سەرنجە ئەو بەشەیە کە “بن رۆدس” لە کتێبەکەیا باس لە هەڵبژاردنەکانی ساڵی 2013 ی عێڕاقە کە باس لەوە ئەکا “آیاد علاوی” لە هەڵبژاردنانەیا بردییەوە و ئەمە ئێرانییەکانی زۆر قەڵس کرد بۆیە هەڕەشەی ڕاگرتنی گفت و گۆ نهێنییەکانیان کردوە گەر “علاوی” ببێ بە سەرۆک وەزیران ، زۆر بە ڕوونی داوایان لە “ئۆباما” کردکە کارئاسانی بکا بۆ بۆ سەرخستنی “مالکی” بە دەسەڵات و پشتگیریی بکا ، ..ئەمەش هاتە دی..
نووسەری ئەم کتێبە ئەڵێ: ئەوە “مالکی”بوو فەرمانی کردنەوەی دەرگای زیندانەکانی دەرکرد تا بەکرێ گیراوە ئێرانییەکانی سەر بە “القاعیدة” هەڵبێن ، واتا ئەوانەی دواتر کاری دروست کردنی”داعش”یان پێ سپێرا و “مالکی”بوو کە بە ئەنقەست فەرمانی هەڵاتنی سوپای لە “موسڵ”دا و بە جێ هێشتنی کەل و پەل و عیتادی سەربازیی بە بەهای زیاتر لە 20 بیست ملیار دۆلار..هەر مالکی بوو بە ئەنقەست 600 شەش سەد ملیۆن دۆلاری لقی موسڵی بانکی ناوەندی هێشتەوە و بەمەش بەشداری کرد لە هاتنی 600 شەش سەد داعش لە ساڵی 2014 و پێداویستییەکانیان لە پارە و تەقەمەنی مسۆگەر کرا بۆ ئەوەی زنجیرەی داعش و ئێران دەست پێ بکا و ڕووداوەکان بە دڵی ئێران بێ..!! “رۆدس” جەخت لەسەر ئەوە ئەکاتەوە کە “ئۆباما” ئاگای لەوە بوە کە ئێران داعش ئەجوڵێنێ و چاوپۆشی لێ ئەکرد و بیانوەکەش ئەوەیەکە “ئۆباما” ئەیویست ماوەی دەسەڵاتی بە “ڕێککەوتن”ێک کۆتایی پێ بێنێ و کە پێناویا ئامادەی هەر باجێکە …و ئەمەش ساڵی 2015 ڕووی دا..
لە ساڵی 2013 هێرشە کیمیاوییەکەی “الغوط” کرا و “ئۆباما” هەڕەشەی لێدانی هێزەکانی ڕژێمی سوریای کرد ، ئێران دەست بەجێ نامەیەکی هەڕەشەی نارد کە لە ووت و وێژەکان” مفاوەزات” ئەکشێتەوە ، نووسەری کتێبی “جیهان وەک خۆی” دوو پاتی ئەکاتەوە کە دوای ئیمزا کردنی ڕێککەوتنە نەوەوییەکەی لە گەڵ ئێران “ئۆباما” بە یاریدەدەرەکانی ڕاگەیان : بە هیچ جۆرێ باسی مەلەفی سوری نەکەن و بە یەک ڕستە ووتی : ئیشەکەمان جێ بەجێ کرد…..!!

“””””””””””””””””””””””””
((ئەم دەقە عەرەبییە لە” گوگڵ”ەوە وەرگیراوە))

بێ توانج..