بۆ هەر کۆمەڵگەیەکی زیندوو، ڕابردوو شوێنێکە بۆ فێربوون نەک ئەوەی تیایدا بژی ، نەک وەک ئەوەبێت بمانباتەوە بۆدواوە يا لە هەوڵداندا نەبين بۆ ژيان و هەنگاوی نوێگەرخوازیی و پێمان پێ هەڵنەگرێ بۆ بەرەوپێشچونمان جیاوز لە ڕابردوو، ، ئێمە ناتوانین ئەوە بگۆڕین کە دوێنێ ڕوویدا. ته نها ئه مڕۆ ده توانین گۆڕانکاری بکه ین و داهاتویەکی جیاواز بنوسینەوە .
ماوەیەکە کۆمەڵێک هونەرمەند وڕۆشنبیری میللەتەکەم. هەرایەکیان ناوەتەوە لەسەر دانانی پەیکەرەکەی سەدام’ی گۆڕ بەگۆڕ لە ئەمنە سورەکە. من نازانم لێرە دا بەچی ناوی بهێنم و لەڕاستیدا جێگەی سەرسوڕمانە !کە کارێکيان بەڕێ خستوە و وەک بڵێی … لەوەهمێکا ژیاون گوایە دوای ڕوخانی بەعس گۆڕانکاری ڕوویداوە، بەشێک لەوانە ، وا نيشانی ئەدەن و بە پێناسەيەکی هەڵەوگەڕاو لە دێڕەکانی مێژوو تێدەگەن کە وەک ئاسەوارو ڕەمزی شکستی نیزامی ڕابردوو لێ ی دەڕوانن ! کە ئەمە جێگەی گومان و ئەحمەقييە گەروەهابێت ، وەهەنێ لەوانەی تر .. کە گوايا نایانەوێت ئەو یادگارییانە وە بیر خەڵک بێننەوە ، وەک ئەوەی نەهامەتی و بەدبەختی میللەتەکەيان لەگەڵ ڕۆیشتنی ڕژێمی بەعس کۆتایی پێ هاتبێت ، وە نایانەوێت ئەم ( مۆتەکەیە ) لە بەرچاوانبێت ، ئەمەش تا ئەو پەڕی بێهەستی و بێئاگایی دەگەيەنێت ئەگەر ئەم تێڕامانە وەهابێت .
من وەک خۆم لایەنگری لە پاراستنی ئاسەوار دەکەم و بمانەوێت ونەمانەوێت ئەوە بەشێکە لە مێژووی ئێمە تەنانەت ئەگەر بەسەریشماندا فەرز کرابێت، بەڵام، ئەمە لە کاتێکدایە ئەگەر ئەو نیزامە بوبێتە ئاسەوار ، واتە لەگەڵ ڕۆیشتنی ئەو نیزامە سوننەتەکانیشی پێچرابێتەوە و بە تەواوی لەکارخرابێت نەک هێشتا : لەدەسەلاتدا مابێت .
دەبێت خەڵک و مرۆڤی ڕۆشنبيرو ئاسایی لەو تێبگەن کە (بەعس ) و بەعسييەکان “ بوون بە ڕابردوو . بەڵام بەهيچ شێوەیەک ئاسەوار نی یە ، چونکە لێکەوتەکانی بەردەوامەو هەر ئێستا میراتگریەکەی لەدەسەڵاتدایە ، ئەوە دەستەبەر کردنی ژیانێکی باشترە بۆ خەڵکی کەهەر نیزامێکی ڕابردوو بگۆڕێت بۆ ئاسەوار ، بەداخەوە لەم کایە سیاسییەدا تەنها دەم وچاوەکان گۆڕان و سوننەتەکان لەجێی خۆی ماون ،دەنا بەعسییە زادەکان ” هەتائێستاش حوکم دەکەن بەڵام لەفۆرمۆڵەيەکی ترداو بە زمانی خۆماڵی !
جا کارەساتەکە ئالێرەوە دەست پێدەکات و لەوەدایە کە پەیکەرێکی بێ گیان ئەو هەموو هەرایەی نابێتەوە !.. لەلایەکی ترەوە ئەو شانازییەی (دارای حاجی برایمی)ی چەرمەگا، هیچ کەسی ڕانەچڵەکاند کاتێ لە چاوپێکەوتنێکی تەلەفیزیۆنیدا بەشانازییەوە ئەڵێت : مولازم موحسین برادەری نزیکمە (هههه) ئەمە جێگەی قاقایی دەوێت و دووبار دەڵێت : درۆیە ئەو نەکوژراوە ! وبەردەوام پەیوەندی تەلەفونیمان پێکەوە هەیە ، ئەمە جگە لەوەی ئیهانەیەکی گەورەیە بەو خێزان وکەس وکاری ئازیزەکانیان” بەدەستی ئەم تاوانبارە ئازارێکیان چەشتبێت ، بگرە مایەی شەرمەزاریشە بۆ هەر تاکێکی کورد کە ئەمەی قابيل قبوڵە.
بەداخەوە هەڵوێستێک کە لەهەردوو بەرەکەدا غائیبە !.. ئەوەیە.. کە ئايا ؟ نابینن ؛ کە ئەوەی ئەمڕۆ دەگوزەرێ چاپتەری دووهەمی ئەو نیزامەیە و سیناریۆی بەعسیزم هەربەردەوامە ؟. ئەو مۆتەکەیەی باسی دەکەن هێشتا لە شادەمارەکانی هەموو حزبەکانی دەسەڵات و سێبەرەکانیاندا دێت ودەچێت . کە بونەتە مۆڵگەی پاراستنی ئەبوو (فایلدار) و ئەنفالچی و ئاشبەتاڵچی يەکان .
دەپرسم ئایا ئامانج لەدانانی ئەو پەیکەرە چی یە ؟ ئایا بۆ ئەوەیە لەڕێگەی ئەو پەیکەرەوە هەمیشە ئازارەکانمان بە بیر بێنێتەوە تا خەمۆکی لە ژیانماندا دەرنەچێت ؟ يان دەمانەوێت بیسەلمێنین کە ئەوەی ڕویدا ڕاپەرین بووە و سەرکەوتمان بەدەست هێناوە ؟
مەگەر ٣٣ساڵ بەس نی یە تا لەوە تێبگەین ئەوەی ڕویدا سەرەنجامەکەی ڕاپەڕینی حزبە کوردییەکان بوو بەسەر ئیرادەو توڕەیی خەڵکدا حاشا کردن لەم ڕاستی یە یان گێلێتی یە یان بەشێکە لەم دەسەڵاتە .
پرسیار ئەوەیە : ئایا پێویست دەکات ئەو میللەتە وانەیەک لە پەیکەرەکەی سەدام وەربگرێ لە کاتێکدا دەرەوەی ئەو قەفەسەی کە ناوی ئەمنە سورەکەیە . پڕاوپڕە لە ڕەفتار بەعس و سوننەتەکانی ئەو نیزامە.
ئەگەر بەعس بەتاوانەکانییەوە تاوانبار بێت وئەنفال وکیمیابارانی کردبێت ، مەگەر کێ بوو بە پێشلەشکری پاسدار و بۆ قوڵایی شارەکانی کوردستان و بوونەوهۆکاری کیمیابارانی هەڵەبجە و ئەو تاوانە مێژووە ڕووی دا ، وەک لە دێڕێکی سەروەريانداو بە بێ شەرمانە کە دەڵێن : ( ئاخ بۆ هەڵەبجەیەکی تر ) کە ئەم دێڕە نا مرۆييە بەنرخترین وتەی .. جەلال تاڵەبانی بووە.
ئەوە هەر ئەوان بوون شەڕی براکوژییان کرد ، ئەوان بوون لەسەدا ٨٠ گەنجی ئەم وڵاتەیان دەربەدەرو ئاوارەی وڵاتانی دونیا کرد هەزاران کەس لەو ڕێگەیە کوژران و بوونە خۆراکی ماسی نێو دەریاکان، خەڵکی ئەمانە ببینن هەرگیز بەعس لەیاد ناکەن ، پێویست ناکات بەدانانی بەپەیکەرێک بیرمان بهێننەوە ، هەتا ئەم مافیایانە هەبن بەعس بیرناچێتەوە ، ئەگەر سەدام وبەعس ئاسەوار بێت بە دڵنیاییەوە کۆمەڵگەکەمان بۆتە مۆزەخانە.
ئەو میللەتەی مامۆستایانی ناجار بوو بۆ ماوەی (٥ مانگ)، لەسەر شەقامەکان لەپێناو گەڕانەوەی موچەکانیان مانگرتن بکەن چۆن بەعسیان بیردەچێتەوە ،ئەبو تەحسین ئەو پیاوەی بە نەعلەکانی وێنەکەی سەدامی دەکوتایەوە لە چاوپێکەوتنێکدا دەڵێت : پەشیمانم لەوەی کردومە جونکە ئەمانە ڕووی دزێوی سەدامیان سپی کردەوە .
ساڵی ٢٠١٠ ئەم پڕۆژە هونەریەم ناردەوە بۆ کوردستان بەمەبەستی جێبەجێ کردن لە مەدخەلی ئەمنە سورەکەدا، بڕیار بوو .. بەڕێز : کەمالی موهەندیس سەرپەرشتی ئەو کارە بکات ، ئەو کات هێرۆی ئیبراهیم ئەحمەد سەرپەرشتی ئەمنە سورەکەی دەکرد پاش ئەوەی کارە هونەرییەکەی بینی بوو وتبوی : ئەمە لەدەستەکەی سەدام ناچێت ؟ کاک کەمالیش پێکەنی بوو ! وتبوی .. ئەمە کاری هونەرمەندێکە کە خۆی لە ئەمنە سورەکە زیندانی کراوەو لە ڕاپەڕینەکەدا ئازاد کراوە ، پاشان دەستەکەی سەدام شمشێری پێ یە ، ئەم دەستە زنجیرەکان ئەپچڕێنێت ، ئەوکات وتبووی من لە هونەر نازانم !، با بچێت سەردانی (ئاکۆغەریب) بکات، پاش ئەوەی چاوپێکەوتنێکم لەگەڵ ئاکۆ غەریب لێپرسراوی خاک تیڤی و ئەمنە سورەکە . بەداخەوە ڕێگەیان نەدا نچێتە بواری جێبەجێ کردنەوەو وڕەفز کرا لە کاتێکدا پێم ووت کە بە بێ مقابیل دەیکەم ، باوەڕم وایە مێژووی میللەتەکەمان پڕیەتی لە نەبەردی بەداخەوە خاوەندارێتی ناکەین

(مەنووچەر کەیخسرەوپوور لە خەیاڵدانی مندا)

پاش ئەوەی لە نەوەدەکانی هەتاوی(2011)بەملاوە ڕووم لە شاری سنە نا،ئاشنا بە زۆر سیما و کەسایەتی پەرۆش و خەمخۆری نێو ڕووبەری وێژە و ئەدەب بووم.
ڕۆژێک دەگەڵ نووسەر و شاعیری هاوڕێم “ئیرەج عیبادی”(1949)لە تەک مرۆیەکی ڕۆحسووک و وریای نێو ڕووبەری ئەدەب شارەزایەتیم پەیدا کرد. کاک ئیرەج وتی،چیرۆکنووسە و کرماشانییە و زۆر دەمێکە لە شاری سنەدا دەژیت.
بەو ڕۆژانە دەگەڵ کاک ئیرەج پێکەوە بە فارسی قسەیان دەکرد،خۆم دە قسەیان تێهەڵقورتاند و وەبەر لۆمەم دان. عەرزی چیرۆکنووسە خاکەڕاکەم کرد،هاوڕێ گیان،کەڵهوڕی،دیالێکت و زاراووەیەکی دەوڵەمەند و زەنگینی زمانی کوردییە و “ئەڕا وەگەرد یەک وە کوردی قسە نییەکەن”؟
ڕوخساری میهرەبانی پێدەکەنی و شۆقێکی سەیر دایگرت. ڕاست وەبیر چیرۆکنووسی پێشڕەو و مرۆدۆست”ئەلی ئەشرەف دەروێشیان”(2017-1941)کەوتمەوە. ڕەنگە ڕۆژبەرەکەی ئەم ڕووداوە کە ئێستا ئاماژەی پێدەدەم،بۆ پتر 25ساڵ لەمەوپێش بگەڕێتەوە. دەستم دابووە وەرگێڕانی کۆمەڵەچیرۆکێکی ئەم نووسەرە. کاتێک کورتەچیرۆکەکانم بۆ دەخوێندەوە،بە دەستێکی چاویلکەکەی دادەگرت و نەرمە ئەسرینێک بە ڕوومەتە پڕ میهرەکەیدا دەتکایە خوار. دەمبینی چەندە بە کوردییەکەی خەنی دەبوو و بزەیەک دەزایە نێو نیگایەوە.
ئەم ڕووداوە پاش 20ساڵ،جارێکی دی بەڵام ئەم جارەیان لە شاری سنەدا پاتە بووەوە کە ئەویش ئاشنابوون بە مەنووچەر کەیخسرەوپوور بوو. ئیدی لەو دەمەوە ئاشنایەتییەکەمان ڕووی لە هۆبەی نزیکتر نا و پێکەوە بەردەوام لەسەر ئەدەبی دوێنێ و ئەمڕۆی کوردی و گەلێک تۆرەوانی کورد قسە و باسمان دەکرد و بیر و ڕامان دەگۆڕییەوە.
مەنووچەر کەیخسرەوپوور،لە کۆتایی چلەکانی هەتاوی(کۆتایی شەستەکانی زایینی)دەبێتە مامۆستای قوتابخانە. قوتابییەکی ئەمەکناسی نووسەری گەلپەروەری کوردی فارسینووس”ئەلی ئەشرەف دەروێشیان”بوو. ئەوەی ڕۆژێک لە ڕۆژان سووکە پێوەندییەکی دەگەڵ نووسەری مرۆدۆست”ئەلی ئەشرەف دەروێشیان”بووبێت،دەزانێت چەندە خاوەنی ویژدانێکی بێدار و ڕۆحێکی یاخی بووە. دەروێشیان،هەرگیز لە بەرانبەر ملهوڕ و ستەمکاردا بێدەنگ نەبووە و لە ڕێی پێنووسەکەیەوە هاواری بڵند دەکردەوە. مەنووچەر کەیخسرەوپووریش سەردەمێک لەم نووسەرەوە نزیک دەبێتەوە کە لە قۆناخێکی هەستیاری ژیاندایە و تازە دەبێتە مامۆستای قوتابخانە و لە بن ڕاوێژ و ڕێنمونییەکانی مرۆی پێشڕەوی وەک دەروێشیان دا دیدەی زێتر بەرەوڕووی جیهانی چوارتەنیشت دەکرێتەوە و دواتر ئەم هەموو وانەیە بۆ ژیان دەکار دەگرێت و درێژە بە ڕێبازە مرۆیییەکەی ئەم جۆرە سیما درەوشاوانە دەدات.
مەنووچەری مامۆستای قوتابخانە،نامەیەک بۆ ئەم نووسەرە پێشەنگ و جوایەزنووسە دەنێرێت و ئەویش وەرامی نامەکەی دەداتەوە و چەند پەڕتووکێکیشی بۆ دەنێرێت. نامەکەی دەروێشیان ئەوەندە کارتێکەری قووڵ لەسەر مەنووچەر کەیخسرەوپوور دادەنێت کە هەم درێژە بە خوێندنی باڵا و خوێندنەوە دەدات و هەمیش هەر بە ڕێبازەکەیدا دەڕوات.
لە بەشێکی نامەکەی مامۆستا ئەلی ئەشرەف دەروێشیان دا هاتووە:” مەنووچەری ئازیز،نامەکەتم وەرگرت. بوویت بە مامۆستای قوتابخانە،ئەرکێکی گەلێک چەتوون و گرانە. بەڕێوەبردنی ئەرکی دیتران(خەڵکانی دی)بەرپرسیاریەتییەکی پڕ گرانە. پەروەردەکردنی مرۆ، ئەرک و کارێکە لە هەموو کەسێک ناوەشێتەوە. ئەگەر ئەرکێکی دیکەت لە ئەستۆ بووایە ئەوە دەکەوتەوە سەر خۆت چلۆن هەڵسوکەوت بکەیت لێ،مامۆستایەتی ئەرچی لەم وڵاتەدا ئەوەندە بایەخی پێنادرێت،ئەرک و کارێکی گرینگ و مایەی شانازییە. مەڵێ ئیدی بوومە مامۆستای قوتابخانە. ئەمە سووکایەتی و بێڕێزیکردنە بە پێگەی ئەرەستوو(322-384ی پێش زایین). هاوڕێی ئازیزم،کاتێک لە پێناو ڕۆشنگەریدا خەبات دەکەیت،گەرەک ئاگات لە شێوەی ئاخاوتن و قسەکردنت بێت. سەرەڕای خوێندنەوەی بەردەوام،پێویستە درێژە بە خوێندنەکەت بدەیت. هیچ پێویست ناکات تەنێ لە بەشی پزیشکیدا وەربگیردرێیت و درێژە بە خوێندن بدەیت. ڕوو لە بەشی ئەدەب و زانستە کۆمەڵایەتییەکان بکە،کۆمەڵناسی بخوێنە،زانستی پەروەردە بخوێنە. فێرە زمانیش ببە.
سەمەد(1968-1939)(مەبەست،سەمەد بێهڕەنگییە کە بە چیرۆکنووس و نووسەرێکی پێشڕەو لە ئەدەب و وێژەی فارسیدا دادەنرێت. وەرگێڕ)جگە لەوەی مامۆستای قوتابخانە بوو،فێرە زمانی ئینگلیزییش بوو بوو و ئەو هەموو کتێب و پەڕتووکەیشی نووسی”.(ژیوار،ل64)
پێویستە ئیشارەتیش بەم خاڵە بدرێت کە مێژووی نامەکەی ئەلی ئەشرەف دەروێشیان دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی 1348ی هەتاوی(1969).
مەنووچەر کەیخسرەوپوور ئیدی بە دید و ڕوانگەیەکی تازە و جیاوازەوە دەڕوانێتە پیشە و کاری وانەوتنەوە و تەمەنێک بەوپەڕی پەرۆشییەوە وانە بە قوتابییان دەڵێتەوە. کەچی بەشێکی کات و ساتەکەیشی بۆ ڕۆچوون بە دنیای ئەدەب خاسما خوێندنەوەی چیرۆک و ڕۆمان و دواتر چیرۆکنووسین تەرخان دەکات.
سەردەمێک لە تەورێز دەبێت و درێژە بە خوێندنی باڵای دەدات و ئەزموونی خۆی لەو شارەدا دەوڵەمەندتر دەکات و ئاشنا بە گەلێک کەسایەتی ڕووناکبیر دەبێت. دواتر بە زۆر شار و شارۆچکەی کوردستاندا دەگەڕێت و لە کۆڕ و کۆبوونەوەکاندا ئەزموونی ساڵانی خوێندنەوەی خۆی دەخاتە بەردەم.
ئیرەج عیبادی،لە کتێبی”ئەنجوومەنی ئەدەبیی مەولەوی،لقی سنە”دەنووسێت:” کات،کاتی وتار و ئاخاوتنی مەنووچەر کەیخسرەوپوورە،ئارام و هێمن لەسەر مێزەکەی دانیشتووە. نووسەرێکی کرماشانی دانیشتەی سنە. زنجیرە وتارەکانی لە بن سەردێڕی”لێکدانەوەی ئەدەبی چیرۆکنووسی”گەلێک باڵکێشە؛پێشتریش نووسینەکانی لە چەندان گۆڤار و بڵاڤۆکدا چاپ و بڵاو بوونەتەوە. لە گلێرکردنەوەی ئەفسانە و فۆلکلۆر،پەندی بەرینان و بەیت و مەتەڵە کوردییەکاندا دەگەڵ ئەلی ئەشرەف دەروێشیان هاوکاری کردووە”.(ئەنجوومەنی مەولەوی،ل71)
ئیرەج عیبادی هەروەها لەسەر ئەم چیرۆکنووسە دەڵێ:”مەنووچەر لە ڕێی منەوە پێی بە ئەنجوومەن کرایەوە و بوون بە ئەندام”.(سەرچاوەی پێشوو،ل138)
بەرهەمەکانی مەنووچەر کەیخسرەوپوور سەلمێنەری ئەوەن ئەم نووسەرە تا چەندە لەسەر چیرۆک و ڕۆمان قووڵ بووە. لە ڕاستیدا چیرۆکنووسێکی وریا و بلیمەت بوو. مەنووچەر کەسخسرەوپوور چونکە خوێنەرێکی وریا و وشیاری شیعریش بوو،لەم بوارەیشدا توانای خۆی تاقی کردووەتەوە و خاوەنی زۆر شیعری ناسک و پاراویشە. ڕەنگە شیعری مەنووچەر وەک چیرۆکەکانی قووڵ نەبن بەڵام زمانە شیعرییەکەی سادە و ساکار و پڕ واتایە. تۆ بنۆڕە چەندە ساکار لێ قووڵ چاو لەم چەند چەمکە(ژیان،مردن،ئەڤین،دابڕان،یاد)دەکات:
ناچاریت هەر دەبێ بژیت..
چەمەڕای مردن بمێنیت،
ئەڤین هەر تاقە جارێکە،
دابڕان پڕپڕ ئەستەمە،
یادت،پاتە دەبێتەوە و
ناوی تۆش،.(…..)..!؟..
مەنووچەر،تا دەهات پتر شەیدای ئەدەبی کوردی دەبوو و لە کۆڕ و دانیشتنەکاندا بە پێی توانا بە کەڵهوڕی قسەی دەکرد و هەر جارە و گۆشەیەک لە زانستە بەرفرەوانەکەی بۆ ئامادەبوو و بەشدارانی کۆڕەکان دەخستە ڕوو.
ڕاستیت گەرەکە ئەو سەردەمەی مەنووچەر دەست بە نووسین دەکات،زمانی کوردی دەرفەتی وەک ئێستای لەبەردەم نەبووە کە ئەوەند گشتگر بووبێت؛هەر بۆیە وەک سەدان نووسەری کوردی دی، بە فارسی دەنووسێت و بەری هزر و ئەندێشەی دەخاتە نێو چوارچێوەی ڕووپەڕی گۆڤار و ڕۆژنامان.
ڕۆچوونی من بە دنیا گچکە و پڕمیهرەکەی ئەم نووسەرەدا سەلمێنەری ئەم ڕاستییەیە مەنووچەر، دەورێکی کارا لە ئەنجوومەن و بنکە ئەدەبییەکانی شاری سنەدا هەر وەک ئەنجوومەنی مەولەوی،بێسارانی،ئاوێنەی کوردستان،لووتکە و هتددا دەبینێت. گەلێک کورتە چیرۆک و نووسینی لە گۆڤار و بڵاڤۆکەکانی سنەدا هەروەک ئاسۆ،تاڤگە،(دیار کهن)،ژیوار،لووتکە و…چاپ و بڵاو بوونەتەوە.
شاعیر و تۆرەوان،”غەریب کوردستانی”(1967)کوڵی دڵەکەی بۆ دواکۆچەکەی ئەم نووسەرە بەم چەشنە دەردەبڕێت :
کزەی وەفر لویل وە ڕێی ڕاخەوە
دەنگ دووس ناتێ وە ئێڵاخەوە
چەوم کەفتە زێد کوێنە هەواران
زێد هەر ئەو زێدە و نەمەنیە یاران
مەنووچەر کەیخسرەوپوور بەشێکی فرەی تەمەن و ژیانی لە شاری سنە و خوێندنگەکانیدا تێدەپەڕێنێت،بە واتایەکی دی،لە دوای سەرکەوتنی شۆڕشی گەلانی ئێران ڕوو لەم شارە دەکات و تا دوادەمی ژینیش هەر لە سنەدا دەمێنێتەوە و هەر سنەیش دەبێتە دواهەواری؛هەر بۆیە لەم سۆنگەوە کۆمەڵەی ڕۆشنبیریی و بگرە دەزگای پەروەردە و بارهێنانی ئەم شارە گەلێک قەرزباری ئەم مرۆ ڕۆحسووکەیە. بە سەدان کوڕ و کەنیشکی ئەم شارە لە ڕێی وانەکانی مەنووچەر کەیخسرەوپوورەوە هەر لە خوێندنگەوە تا بنکە و ناوەندە ئەدەبیی و چاندییەکان گەشەیان کردووە و دواتر بۆ خۆ بوونەتە مامۆستا،نووسەر،تۆرەوان،ئەندازیار و پزیشک. مەنووچەر،نموونەی هەرە باڵای مامۆستایەکی ڕاستینەی قوتابخانە بوو. وەک مامۆستا “شەریف حوسێن پەناهی”(1954)دەڵێ:
دەنگی بەرزی دەرسی جوان
ئەڕوا بەرەو ئاسمان
(ملوانکەی شین،ل25)
ئەم خەسڵەت و تایبەتمەندییە بە جوانترین شێواز لە لای ئەم مەنووچەری مامۆستای خوێندنگە خۆی دەردەخست.
شیاوی ئاماژەپێدانە چیرۆکنووس و شاعیر”مەنووچەر کەیخسرەوپوور”ساڵی 1326ی هەتاوی(1947)لە شاری شائاباد(ئیسلامئاوای ئێستا)سەر بە ستان و پارێزگەی کرماشان،لەدایک دەبێت. لە تەورێزدا بڕوانامەی بکالۆریوسی زەویناسی وەردەگرێت و دواتر لە خوێندنگەکانی شاری سنەدا دەبێتە مامۆستای قوتابخانە و لەم بوارەدا درێژە بە ڕاژە و خزمەتەکەی بە قوتابییانی کورد دەدات.
تا ئێستا سێ بەرهەم لەم نووسەرە چاپ و بڵاو بووەتەوە کە بریتین لە:نهێنی ئەو چیرۆکە کۆنە،نووسراوە پەرش و بڵاوەکانم و گێتی لە زمان منەوە.
سەد مخابن ڕۆژی سێشەممە،8ی ڕەشەممەی2723(27ی فێبریوەری 2024) دڵە میهرەبانەکەی ئەم چیرۆکنووسە لە شاری سنە لە لێدان کەوت و لە گۆڕستانی بەهەشت محەممەدیی ئەم شارەدا بۆ هەمیشە لە خاکی نیشتماندا ئارامی گرت.
پەڵەهەورێکی باراناوی
لە هەورێکی باراناویی بەهار دەچوو،
نەرمێ دەهات،دادەباری و
وەکوو بزەش،
تەنێ سێبەرێکی نەخشین،
لە خەیاڵدان دا جێ دەما.
کە دەپەیڤی،
خودی خۆی زەردەخەنە بوو،
شیرین شیرین،
لەسەر دڵان ڕۆ دەنیشت و
بۆ هەمیشەش
لە ئەلبۆمی یادگاردا
نەخشی دەبەست.
ئەم ڕێبوارە چاوبەفرینە،
لە ڕەشەممەی چاوکاڵەوە،
چاوی هەر چاوەنۆڕی بەهار و
نەرمە بارانێ وەک خۆی بوو،
کەچی دڵە نەرمۆڵەکەی دەیگوت:
“مەنوو”گیان،بەسیەتی لێدان،
ئارام بگرە و بۆ هەمیشە
بگرە وچان.

سنە
9ی ڕەشەممەی 2723

ژێدەر:
1 – گۆڤاری ژیوار،ژمارە 3،ساڵی حەوتەم،بەفرانباری 1394ی هەتاوی،نامە مێژوویییەکەی ئەلی ئەشرەف دەروێشیان بۆ بەرزڕاگرتنی پێگەی مامۆستا
2- ئەنجوومەنی ئەدەبیی مەولەوی،لقی سنە،ئیرەج عیبادی،پەخشکاری تەوەکولی،تاران،چاپی یەکەم،1400ی هەتاوی
3 – ڕووپەڕی غەریب کوردستانی لە تۆڕە جڤاکییەکاندا
4 – ملوانکەی شین،شەریف،چاپی پێنجەم،چاپخانەی پەیام،مەهاباد،1979(1358ی هەتاوی)

بەشی پێنحەم

فیلمی ھیندیی
لە دەیەی ھەشتاکانی سەدەی رابردوو، سەیرکردنی فیلمی ھیندیی لەلای ھەموو خەڵکی باشووری کوردستان ببووە نەریت. ھەموو کەس دەیزانی شەوانی سێشەممە لە تەلەفزیۆنی کوردیی کەرکوک لە دوای دەنگوباسی کاتژمێر “١٠”، دوا بابەتی شەو فیلمێکی ھیندییە. دوا بەدوای ئەوەش بەرنامەکانی تیڤی کۆتایی دەھات و خشەخشەکە دەستی پێدەکرد. ئێمە ئەوسا منداڵ بووین، ھەموو ھیوامان ئەوە بوو شەو خەومان لێ نەکەوێت، یان ماڵەوە ناچارمان نەکەن بە سەعیکردن، بۆ ئەوەی بتوانین پڕ بە دڵ تەماشای ئەو فیلمە ھیندییە ساکارانە بکەین، کە لەلای ئێمە زۆر قووڵ و کاریگەر بوون. ئێمە منداڵ بووین، واماندەزانی ھیندستان خۆشترین وڵاتی سەرزەمینە، وەھا تێدەگەیشتین ھەموو خەڵکی ئەو وڵاتە ھەر سەرقاڵی فیلم و گۆرانی گووتنن. بیرمان دەکردەوە رەنگە ھیندستان ھێندە دوور بێت، ھەرگیز نەتوانین بیگەینێ، نەک وەک ئێستا کە ھەندێک کەس بۆ چارەسەری ھەڵامەتیش سەردانی ھیندستان دەکەن. بیرم دێتەوە جارێکیان “رێبوار”ی برام، لە ماڵەوە تووڕەبوو، پڕ جانتایەک جل و پێداویستی خۆی ھەڵگرت، وتی دەڕۆم بۆ ھیندستان و قەت نامبیننەوە، مەگەر لە تەلەفزیۆندا بمبیننەوە. ئاخر ئەو برایەم ھیوایەتی پلە یەکی فیلمی ھیندیی بوو، ناوی ھەموو ئەکتەر و فیلمەکانی وەک ئاو و دۆ لەبەربوو، ئەوەندەی گۆرانی ھیندیی لەبەربوو، بە قەدەر ئەوە وانەکانی قوتابخانەی لەبەر بکردایە ئێستا دوو سێ دکتۆرای ھەبوو.
من یەکێک بووم لە تەماشاکارە ھەرە سەرسەختەکانی فیلمی ھیندیی، بڕوا ناکەم شەوبژێرم لە بینینی ھیچ فیلمێک کردبێت لە ھەشتاکاندا. ئەو شەوەی بڕیاربوو فیلمی ھیندیی بکات، سەر لە ئێوارەکەی زۆر باش بۆی دەخەوتم. بە خوشکە گەورەکەمم دەوت ٢٠ خولەک پێش فیلمەکە لە خەو ھەڵمبستێنە. ئەویش ھەروای دەکرد. کاتێک لە خەو ھەڵدەستام، دەمبینی دیسان چا لێنراوەتەوە، نان و ماست، یان گوێز و ھەنگوین، زۆر جاریش ھێلکە و رۆن ئامادە کرابووەوە، چونکە ئەوە ببووە ژەمی چوارەم. لەگەڵ سەیری فیلمەکە نانیشمان دەخوارد، پاشان چەرەس، ئەمەش وای لێدەکردیت گەدەت پڕ بێت و بە ئاسانی خەوت لێنەکەوێت، بۆیە تا کۆتایی بەدیار تەماشاکردنی فیلمەکانەوە دەماینەوە. تێکڕای گەنجان خولیای لاساییکردنەوەی ئەکتەرە ھیندەکانیان ھەبوو، بەڵام بارودۆخی کۆمەڵایەتی رێگربوو لەوەی بتوانن لە شێوەی خۆگۆڕین لاساییان بکەنەوە. “رێبوار”ی برام وەک وتم زۆر سەرسام بوو، بە ئەکتەرە ھیندەکان. ئێوارەیەک بە قاتێک چاکەت و پانتۆڵی سپی و قۆنەرەیەکی رەشی لەمەعەوە، عەینەکێکی رەشی گەورەشی لە چاودا بوو، خۆی کردەوە بە ماڵدا، بێ ھیچ قسەیەک رووی کردە داپیرەم و گووتی لە “ئەمیتاب” دەچم؟، خوشکێکم زۆر لێی تووڕە بوو وتی، نەخێر جەنابت لە شێرە دەچیت، سەروپۆتەڵاکت ھەروەک ئەوە. ئاخر شێرە “ئەمریش پوری”ی داماو لە ھەموو فیلمێکدا رۆڵی ستەمکار و مافیا و جەلادی دەبینی، لە کۆتایی ھەموو فیلمەکانیشدا دەکوژرا. ئەو شێرە داماوە زیاتر لە ھەزار جار بە دەستی میسۆن و ئەمیتاب کوژراوە، وەک پشیلەی حەوت رۆح وابوو، ھەر دەکوژرا و لە فیلمێکی نوێتردا زیندوو دەبووەوە.
ئەو ئەکتەرانەی لای من زۆر خۆشەویست بوون، بریتیبوون لە “ئەمیتاب، میسۆن، شاشی کاپور، دار مەندرا”، ئەو فیلمانەشی ھەمیشە پێیان سەرسام بووم، بریتیبوون لە فیلمەکانی “شوعلە، سەنگام، لوھا، دیکسۆ دانسا، شاھنشا، گرفتار، مەرد، تۆفان”. زۆرتر ئەو فیلمانە رەواجیان ھەبوو ئەمیتاب و میسۆن و ماڵباتی کاپور رۆڵیان تێدا دەبینی. ئەو ئەکتەرانە ھێندە خۆشەویست بوون، وێنەکانیان لە زۆرێک لە ماڵەکاندا ھەبوون، یان دەنران بە بەرگی دەفتەرەکانەوە. لە بەرامبەر قوتابخانەی خوشکە بچووکەکەم “بەرانان”، دوکانێک ھەبوو بە ناوی دوکانی “بۆتان” ئەم دوکانە تەنیا وێنەی ئەکتەرە ھیندەکانی دەفرۆشت، تەنانەت خاوەنەکەشی “بۆتان” یەکێک بوو لە سەرسامەکان بە فیلمی ھیندیی. دەیان جار رۆژانەکەی خۆم کە بۆ قوتابخانە وەرم دەگرت، دەمدا بە وێنەی ئەکتەرە ھیندەکان لە ژن و پیاو. وا بزانم جارێک وێنەکانم ژمارد زیاتر لە ٦٠ وێنە بوو، کە ھەر یەکێکیان ھێندەی لاپەڕەیەکی ئەی فۆڕ قەبارەیان گەورە بوو.
وەک وتم تەلەفزیۆنی کەرکوک لە ھەفتەیەکدا تەنیا یەک شەو، فیلمی ھیندیی پەخش دەکرد، بەڵام بڕوا ناکەم من شەوبژێرم لێکردبێت. ھەندێک جار بە رۆژ ھێندەی ھیلاک دەبووم بەھۆی فوتبۆڵ و قوتابخانە و سەعیکردنەوە، بە دیار سەیرکردنی فیلمەکەوە خەوم لێدەکەوت، بەڵام ھێندە فیلمەکانم خۆشدەویست و تامەزرۆیان بووم، ئەو بەشەی فیلمەکە کە من نەمبینیبوو بە خەون تەواوم دەکرد، رووداوەکان لە خەونەکانمدا بە ریتمی ئەو بەشە دەڕۆیشتن بەواقیعی بینیبووم. جاریش ھەبووە، خۆم چوومەتە ناو رووداوەکانی فیلمەکەوە، لە خەونمدا ھەستم بەوپەڕی شادیی دەکرد، بوومەتە ئەکتەر و لە پەنا ئەمیتاب و میسۆن بەشداریی فیلم دەکەم. ھەر کە سبەینێ لە خەو رادەبورام، زۆر خەفەتم دەخوارد، خوشکەکانم ناچار دەکرد، رووداوەکانی فیلمەکەم بۆ بگێڕننەوە، چونکە لە قوتابخانە باس ھەر باسی فیلمەکەی شەو بوو، نەدەکرا بڵێم نەمبینیوە، بە تایبەت “شەڕی ئەخیر” چونکە ئەوسا زاراوەی “شەڕی ئەخیر” لە ھەموو زاراوەیەکی تر زیاتر دەھاتە سەر زاران.
ئەوە نەبوو، بە بینینی یەک فیلمی ھیندیی لە ھەفتەیەکدا، تینووێتیمان لەو فیلمانە بشکێت. ئێمە لە ماڵەوە ڤیدیۆمان ھەبوو، دەچووین کاسێتی فیلمەکانمان دەھێنا و لێماندەدایەوە، بۆ ئەوانەشی لە رووی تەمەنەوە لە ئێمە گەورەتربوون دەچوونە سینەما بۆ بینینی فیلمە ھیندییەکان. ھەندێکجاریش بۆ فیلمەکانی “ترنتی”. ئێمە یەکێک بووین لە ماڵە شانسدارەکان بەوەی لە ماڵەوە ڤیدیۆمان ھەبوو، چونکە ئەو ئامێرە لە کەم ماڵدا ھەبوو، بۆیە ھەر کاتێک کاسێتێکمان بھێنابایەتەوە بۆ ماڵەوە، ماڵەکەمان جمەی دەھات لە گەنج و پیر بۆ بینینی فیلمە ھیندییەکان. چونکە ئەوسا خەڵک ھەموو بێزارببوون لە وتارە دوور و درێژ و بێزارەکەرەکانی سەدام کە ھەمووی قەوانێکی دووبارە بوو، ئەوەی کەمێک ئاسوودەیی دەدا بە خەڵک فیلمی ھیندیی و بڕگە کۆمیدییەکانی “دی دی” و “ماوەی بیانی” بوو.
ئەوێ رۆژێ ھێندە عاشقی فیلمی ھیندیی بووین، ھیچ دەرفەتێکمان بۆ بینینی فیلمە ھیندییەکان بەفیڕۆ نەدا. لە ھەشتاکان لە رۆژانی جەژندا لە ھەر گەڕەکێدا، یەک دوو ڤیدیۆخانە دەکەوتنە کار، ئەم ڤیدیۆخانانە ھەر یەک سەعات جارێک، فیلمێکیان پەخش دەکرد، بۆ نموونە فیلمی ھیندیی و فیلمەکانی بروسلی و جاکیشان. ھەر کاتێک دەگەیشتە سەر گرتەیەکی پۆرۆنۆ یان ئیغرا، بە پەلەپەل کاکی ڤیدیۆچی، گرتەکەی پێشدەخست. ئێمەش وەک منداڵە چەقاوەسووەکان ھاوارمان دەکرد “پەڕانی، پەڕانی”. جگە لەوەش کەم فیلم ھەبوو بە یەک کاتژمێر تەواو بێت، بۆیە ناچاربوون زۆرێک لە گرتەکان پێشبخەن، ئێمەش بەلامانەوە ئاسایی بوو، ھەر حەزمان لە کوشتنی “شێرە و جەبار” بوو. لە فیلمەکانی “بروسیلی”شدا، تەنیا چێژمان لە شەڕەدەستەکان دەبینی و شادومان دەبووین بە کوشتنی “حەکیمە درێژ”. جا ئەو حەکیمە ھەر خۆی ناوی حەکیم بوو یان ئێمە ئەو ناوەمان لێنابوو، ئەوەیان نازانم. ئێوارەیەک میوانمان ھەبوو، خزمەکانمان لە بەغدادەوە ھاتبوون. بڕیارماندا دوو کاسێتی فیلمی ھیندیی بھێنینەوە تاکو وەک شەوچەرە، میوان و خزمەکانی پێ دڵخۆش بکەین. چووینە یەکێک لە دوکانەکانی بەکرێدانی کاسێتی ڤیدیۆ، داوای دوو فیلمی ھیندیمان کرد، ئەویش دوو کاسێتی دا بە ئێمە و گووتی ئەوە ئەو دوو فیلمەیە کە داواتان کردووە. ئێمەش بردمانەوە بۆ ماڵەوە، ھەموو دڵخۆش بوون و پەلەپەلی دونیایان لێکردین. ئەوەبوو فیلمی یەکەممان خستە سەر ڤیدیۆکە، ھەر نەیخوێندەوە. ناچار کاسێتی دووەممان خستە سەری، ئەویش یەکێک بوو لە فیلمە ئیباحییەکانی ئەکتەری تورک “بانو ئەلکان”, بەمەش “رێبوار”ی برام زۆر تەریق بووەوە. بە تایبەت میوانەکانمان خەڵکی بەتەمەنیان تێدابوو.
براکەم تووڕە بوو، وتی مادام ئەو دوکاندارە بە منی رابواردووە، دەبێت پێی رابوێرمەوە. بۆیە بۆ رۆژی دوایی چووبووەوە بۆ لای دوکاندارەکە و پێی وتبوو، دەستخۆش فیلمەکانی ئەمشەوم زۆر بەدڵ بوو، بەڵام پێویستم بە فیلمێکی ھیندییە، گۆرانی و بارانبارینی تێدا نەبێت. کابرای دووکاندار دوو کاتژمێر گەڕابوو بە دوای فیلمێکی وەھادا بەڵام دەستی نەکەوتبوو. دوای ئەوە براکەم وتبووی تۆ دوێنێ بە منت رابوارد، منیش ئەمڕۆ پێم رابواردیتەوە، ئاخر ھەی مەغۆل فیلمی ھیندیت بینیوە باران و گۆرانی تێدا نەبێت؟. بەمەش کابرا دەمی ببوو بە تەڵەی تەقیو و ھیچی پێنەکرا. بەھەرحاڵ ئەمە حاڵی ئێمە بوو لە دەیەی ھەشتاکاندا، کاتێک دەیەی نەوەدەکان ھات، راپەڕین و ئازادیی کوردستان، بووە سەرەتایەکی نوێ و ھەموو ئەو شتانەی پێشووی لەگەڵ خۆیدا راپێچا. من لەوساوە تائێستا سەیری فیلمی ھیندیم نەکردووە، بەڵام لەم رۆژانەدا لە ماڵی ناسیاوێک بووم، بە ھەمان شەوق و تامەزرۆیی ھەشتاکانەوە، سەیری کەناڵی “زی ئەفلام”ی دەکرد کە چەناڵێکی عەرەبی- ھیندییە و رۆژانە چەندان فیلمی بۆلیۆد پەخش دەکات. منیش کەمێک لە خۆم رامام، ھەموو ئەو یادەوەرییانە بە خێرایی گەڕانەوە ناو مێشکم کە لێرەدا یادداشتم کردوون.

سەرنج: کۆی ئەم نوستالیژیانە لە بەھار و ھاوینی ساڵی ٢٠١٢دا نووسراون.

تێبینی: ئەم بەشەی نوستالیژیا له بەرگی سێیەمی کتێبی (قوتووی عەتار) لە لاپەڕە 524-528بەشێوەی کتێبی کاغەز بڵاوکراوەتەوە.

• ڕۆژژمێری عاشقه‌ هه‌ژاره‌كان

(1)
جیهان
بە گەف و شیعر و
شۆڕش و كۆچ و مەرگ
زەوت دەكەین .
بە شەكەتی
لە شۆستەی مێژوودا دەكەوین
لە كانگەی خەڵوز و
بنمیچی سەهۆڵدا
سیس دەبین ..
بە پێوە دەمرین .
لە غەریبیماندا دەمرین
لێ‌ لە نوێوە
لە منداڵدانی شەو و
باڵای چیاكانی زەوی
لە دایك دەبینەوە .

تاجی ئەشكەنجەی ڕەتـكردنەوەمان
لەسەر ناوە و
گۆچانی خۆرمان هەڵگرتووە ..
سپێدە
بە شەوی درێـژی جیهان
زەوت دەكەین
بە مردوویەتی
دەریا
بۆ شارەكانی ئایندەی دوور
تەی دەكەین ..
ئاڵای یاخی بوونی
تیا هەڵدەكەین
بە زیندوویی
لە بەندیخانەكانیدا دەمرین
شكۆیەك بۆ مێژوو دروست دەكەین .

(2)
زامەكانمان لە هاوار كەوتن
بوو بە شارێك و ڕووبارێك
لە سەفەری مەرگدا
بەدوای كەنارێكدا دەگەڕێ ..
بەردێكی ڕەش ،
لە مەملەكەتی وێرانەدا
باران دەیشواتەوە و
ئومێدێك
لە لێواری بێهیوایی
ئادەمزادە دوابڕاوەكان
پەنای گرتووە و
قەرەجـێك
بەسەر ئەسپی خەمبارییەوە
بەدوای نوور
بە دوای عایشە
لە شارەكانی ئایندەی دووردا
زەمین دەپێوێ ‌ ..
لە غوربەتیدا دەمرێ‌
لێ جارێكی دی
مناڵێكی بێ‌ ئەسپ
لە دایك دەبێتەوە ،
زراو ڕژاو
لە شەو و ڕۆژ و
لە یەك بەدوای یەك هاتنی
ڕۆژگار و وەرزان
دەستی بۆ بەژنی چیای زەوی
درێژ دەكا و
ڕووتیی خەوتوویشی
لە خێوەتی ئاگری ڕۆژهەڵات و
زەردەپەڕی كوژاوە
بەسەر لووتكەی چیاو باناندا و
دەنگی گڕ بووی
سنگی كەشتیی
كەشتییەوانە مردووەكان و
گیای ئەشكەوتەكانی نوور و
دوورگەكانی یاقووت دەدەفێ‌ ..

(3)
ماهی گریان ، بۆ بولبولێك
بۆ وەختێ‌
هەڵدێ‌ و ڕادەكا و
نەخشەی تاوان
لە بەرد ئاگر
لە دەفتەرە شینەكانی مناڵیدا
دەكێشێ‌ ،
بۆ هیوای لە گۆڕنراو
بۆ شۆڕشی ڕووباران
لە نامۆییاندا و
تەنیایی پردان
بە مردوویی
دەریا تەی دەكەین ..
لە بەندەرێكەوە بۆ بەندەرێكی دی
دەنەڕێنین
كەشتییان دەسووتێنین
هەرچی بووە و دەبێ‌ : نەبووە !
(4)
گوڵی سوور
لە باخچەی زستاندا
چی بە بولبول دەڵێ‌ ؟
(5)
لە خەوندا
باوەشی پێداكردم ،
جەستەی تـادارمی
بە گوڵ داپۆشی
گوڵەكانی ماچ كردن ..
هەستم كرد
خاك سیمای بە نوور داپۆشیوە و
بڤە ڕوویدا ..
دەستی بەرەو باخچەی من هات و
گوڵەكان
لە ئاگریدا سووتان و
باڵداری
لە خەو بیێداركردنه‌وه‌ و
نمەی بارانی سوور و
بوومەلەرزە و برووسكە .
(6)
ئاگرپەرستانی ئەم چاخە
لە غوربەتییاندا دەگرین
ئەستێرە دەرنەكەوت
لێ‌ دز و نەجیبزادە و
شاعیرانی
خەونی بەكرێدراو دەركەوتن ..
شمشێریان
لە تەرمی منداڵان و
هەژارانی
شارە برسییەكاندا چەقاند
شایەدنامەی مردووان و
كتێبە پیرۆزەكانییان هەڵگێڕایەوە ..

(7)
نوور لە كوێوە دێ‌ ؟
كە ئێمە
لە هەموو سەردەمێكدا
بەرداش بووین
لە ڕیزبەستندا
كۆت و پەیوەند
بە كۆت پەیوەند دەگۆڕینەوە ..
زۆردار بە زۆردارمان دەفرۆشێ ‌ ..
پاشا بە پاشا ..
بەڵام ئێمە
خۆڕاگر دەمێنینەوە
بە پێوە دەمرین ..
بە پێوە دەریا تەی دەكەین ،
بۆ شارەكانی دووری ئایندە
جیهان
بە مەرگ و شۆڕش و كۆچ
زەوت دەكەین ..
لە غوربەتماندا دەمرین ..
به‌ڵام
لە نوێوە لە دایك دەبینەوە ..
لە نوێوە دڵداری دەكەین ..
لە نوێوە ڕەت دەكەینەوە ..
لە نوێوە
شۆڕش بەرپا دەكەینەوە و
لە نوێوە دەكەوینە تەڵەی
پاشا و زۆرداران .
لە مەیدانی شەڕی خەڵكی تر
سەردەبڕدرێین
گوللە بە دژمن و برا وەدەنێین
زامەكانمان
بەسەر هه‌نییه‌مانه‌وه‌ هەڵدەگرین
مردووەكان ، بێ‌ مێژوو بێ‌ ناو
دەنێژین ..
بە زیندوویی لە گۆڕەكانییان
نیشتەجێ‌ دەبین .
كاروانی مەزن
لە مەرگەوە بۆ لە دایك بوون
دەست پێ دەكەینەوە
لە هەموو چاخەكانی
هێز و ڕوناهییەوە
هەڵواسراو بە داوی
هیوای ڕەش ،
لە چاوەڕوانی ئاگر و تۆفاندا
دەمێنینەوە .

(8)
هەژارانی جیهانی تاڵانكراو
یەكگرن !
هەژارانی جیهانی تاڵانكراو !

• مانگی شیرازێ

دڵم زامار ئه‌كه‌م ،
شیعرەكانم
بە خوێنی دەدێرم ..
گەوهەرێك
لەبن ڕووباری مرۆڤایەتیدا
شەوق ئەداتەوە ..
پەپوولەی سوور هەڵدەفڕن
لە شیعرەكانمدا ژنێك لە دایك دەبێ‌
مانگێكی شیرازی
لە گوڵەگەنمێكی زێڕینی بادراو هەڵگرتووە ..
هەنگوێنی دارستانانی
لە چاودا دەگەشێتەوە
خەمی ئاگری ئەبەدییەت
باڵی
بۆ لە شەودا دەڕوێنن و
دەفڕێ
خۆرێك لە خەو هەستێنێ‌
لە تنۆكە ئارەقی درەوشاوەی سەر
هه‌نییه‌ی عاشقدا نووستوە .
لە خەمی ڕەنگاندا
كە لە نێو تابلۆیاندا شێردراونەتەوە :
ژنێك مانگێكی شیرازی هەڵگرتووە
لە شەودا دەفڕێ‌ ..
گەمارۆی خەوم دەدا ،
دڵم بریندار دەكا ،
شیعرم
بە خوێنی دەدێرێ ..

شاران
لە بنی ئەو ڕووبارەدا دەبینم نقووم بوون
لە چاوەكانیدا سەرچاوەی گرتووە ..
جادوویەكی هەنگوێنی
هەر كێ‌ نزیك دەبێتەوە
چاوی تێدەبڕێ‌
یا پێچەوانەی تەوژم مەلە دەكا
دەیكوژێ‌ ..
هەموو ژنانی دونیا
لە ژنێكدا دەبینم
لە شیعرەكانم لە دایك دەبێ‌ ،
خاوەندارییەتی دەكەم
تێیدا دەحەوێمەوە ،
بەرەو ڕووی شەودا دەقیژێنم
بەڵام باڵم
بەسەر ڕەنگی شاراوەی ناو تابلۆیان
تێكدەشكێن .

(2)
شێت
بە ڕووباری
لە چاویدا هەڵقوڵاو
بە هەنگوێنی ئاگرینی گەشاوەی
ناو ڕووباری ئاگر
پێچەوانەی تەوژم
مەلە دەكەم .
(3)
مێژووی ڕووباران دەنووسمەوە
لە مەلی خۆشەویستی و
ڕووباری زێڕینی درەختان
دەست پێ دەكەم .
(4)
عاشقان
بە خوێنی من خۆیان دەشۆن و
غەریبانیش بە شیعرەكانم
لە مەنفادا
شیراز بنیات دەنێن .

(5)
خاوەندارییەتی دەكەم و
تێیدا دەحەوێمەوە
لە پەڕەمووچیدا
وێنەی یۆتۆبیایان دەكێشم
شاعیری تێدان .
(6)
بە ڕووباری لە چاوەكانیدا هەڵقوڵاو
شێت ..
بە لێشاوی سەركێش و لافاو
بە بڵێسەی دڕندەی برسی
مەلە دەكەم
بێ‌ ئەوەی بگەمە كەنار
بە سەرخۆشی نقووم دەبم .
(7)
باڵم لێك دەكەمەوە و
لە نیوەشەودا بۆی دەفڕم
دەیبینم
نووستوە
خەون بە مانگی سەوزی شیرازییەوە
دەبینێ‌

بەسەر دەروازە بەردینییەكاندا دەگری ،
بە لق و چڵی باخچەكەیدا شۆڕ دەبێتەوە
تەنیا تێیدا دەمێنێتەوە ..
ژیانم نەدەبوو
خاك
بە ئامادەیی و نائامادەیی
تێیدا بوو
پڕ لە كۆچ و بە تەنێیی و
تارمایی مردووان ..

ئەی گۆزەی
ڕوومەت بە توتڕك سوور و
گوڵی شاخاوی سپی
لەو سەفەرەدا
ببە بە توێشەبەرەی من !
لەم سەفەرەدا
ببە بە دوایین مەنفای نیشتمانم
تێیدا بحەوێمەوە و بمرم .
(8)
بە خۆشەویستی بڵێ‌ (ئا)
یان بڵی ( نا ) .
(9)
بڵێ‌ ( بڕۆ !)
یەكسەر دەڕۆم ..
بڵێ‌ ( حەزم لێتە )
یان بڵێ‌ ( حەزت لێ‌ ناكەم )
(10)
چاوەكانت
دوو چراوگی زێڕینن .
دەستت
دوو چارۆگە .
(11)
كارەساتێك
لەژێر ڕووپۆشی وشەدا
دەشارمەوە ..
بە برینەكەم دەڵێم ،
( سارێژ مەبە!)
بە خەمم دەڵێم ،
( سارد مەبەوە !)
بە عاشقان دەڵێم
( خۆتان بە خوێنی من بشۆن !)

(12)
ئاگر ئاگر هەڵدەلووشێ‌ و
خەمی عاشقە كۆچەرییەكانیش
لە سارای خۆشەویستیدا
دەشارێتەوە ..
شیراز دەمێنێتەوە
ئێمەش دەمێنینەوە
لە شەودا سەفەری بۆ دەكەین
سووتاو بە ئاگری خەمی ئەبەدی ..
لە سپێدەدا
باڵمان لێ‌ دەڕوێن
دەفڕین
بەڵام پێش ئەوەی
كاروانی بگاتێ‌
دەیكەین بە هی خۆمان
لێی دادەنیشین و دەگەڕێینەوە .

(13)
لە سەرچاوەكانی نووردا
بە كوژراویمان دۆزیه‌وه‌
دەمم
بە توتڕكی سوور و گوڵی سپی شاخاوی بوو
باڵەكانیشم
لە نووردا ڕوا بوون .

• بۆ ئیرنێست هه‌مه‌نگوای

(1)
لە ئیسپانیادا
مەرگ لە مەدریدە و
خوێن لە خوێنهێنەر
گوڵاڵەی زەرد و شەختە
لەژێر پێتدا ..
جەژنەكانی ئیسپانیا
بێ‌ كەژاوەن ..
خەمەكانی ئیسپانیا
بێ‌ سنوور ..
ئەو زەنگانە بۆ كێ‌ لێ‌ دەدرێن ؟

لۆركا بێدەنگە و
خوێن لە ئینجانەی گوڵاندایە
شەوی غەرناتەیش
لەژێر شەپقەی
پاسەوانی شێر و ئاسندایه‌ ..
دەمرێ‌ و
منداڵانیش لە بێشكەدا
دەگرین ..
لۆركا بێدەنگە
تۆیش لە مەدریدی

چەكت ئازار و
وشە و ئەو بوركانانەیە
ئاگراو هەڵدەڕێژن ..
زەنگەكان بۆ كێ‌ لێ‌ دەدرێن ؟

تۆ بێدەنگی و
خوێن
جێخەو و
دارستان و
لووتكە
بۆیە دەكا .

(2)
لێواری مەرگ
ئاگر لە دووكەڵدا و
مەی لە كووپە و
گوڵ لە بێستان و
وشە و
پاساری و
دەردی خۆشەویستی و ڕۆژگار ..
بێدەنگی دەریایان
كەشتییەوانی نیگەران كردوون ..

هەبوو .. نەبوو
ململانێیەكی خوێناوی بەهێز
لە نێوان مرۆڤ و تاریكاییدا هەبوو

ئەمشەو
سەعات هەشت ،
لە باخچەی لە یادچووندا
پێكدەگەین
شوێن
لە شەقامە نادیارەكانی شاردا
ون بووە و
كچێك فرمێسكی باراندن و
چاوی لێكنان و
ونم كرد ..

لە كتێبی
گەڕۆكەكانی ئیسپانیاندا
دۆزیمەوە ..
لەژێر ئاڵای گەلانی زەویدا
لەژێر ئاڵای مرۆڤ دا ..
گۆرانی دەچڕی ..

(3)
كۆتایی
مەرگ لەسەر جێدا
لۆركا پێی وتم
مانگیش پێی وتم
ونت كردم ..
ژێ‌ ونی كردی
وەڕسیی تۆی مراند ..
ڕۆیشتی و
بەهار لە ڕێگاماندا بوو
قەرەجیش كۆچیان كرد و
ڕه‌شماڵه‌كانیان سووتاندن
گوڵیش سووتا
گۆرانییەك
خوێنی لەبەر دەڕوا

وا بوو
پەیامبەرایەتی قەدەر
وای پێ گوتم ..

تۆم
لە شێخ محیەددین پرسی
وتی بەردێك لە دەمم دایە ..
پەیامی عەشق و خوداوەند
لەژێر پێی مانگ دان
كوشتارگەی دونیات لە دڵدایە و
شوێنەوار و
ستایشی خوا
شێخ محیەددینی برادەرم وتی
لە هەواڵەكە مەپرسە !
خەڵكی دەڕۆن و نایێنەوە
نهێنیش
بەسەر لێومانەوە
خۆی كوشت .

(*) عەبدولوەهاب ئەلبەیاتی : (1926 – 1999 ) شاعیری عێراقی ناسراو یەكێكە لە دامەزرێنەرانی شیعریی نوێی عەرەبی لە عێراق .
لە بەغدا لە دایك بووە و بكالۆریۆسی لە بەشی عەرەبی وەرگرتووە. لە نێوان 1980 تا 1989 لە ئیسپانیا ژیاوە ، لەو ماوەیەدا زۆر لە كۆشیعرەكانی كراونەتە ئیسپانی.
ساڵی 1991 چووەتە ئەردەن .. یەكێكە لەو شاعیرانەی لە شیعرەكانی بایەخی بە مێژوو و كەسایەتییەكانی مێژوو داوە و هەمیشە وەكو ماسك لە شیعرەكانیدا بەكاری هێناون .

(**)شيعره‌كان له‌ ده‌قی ئه‌سڵی ئه‌م سه‌رچاوانه‌وه‌ كراون بة كوردى :
(ڕۆژژمێری عاشقه‌ هه‌ژاره‌كان) لة كۆشیعری (قصائد حب على بوابات العالم السبع) بڵاوكردنه‌وه‌ی ( دار الشروق ) ، 1985 چاپی دووه‌م ، ل 28 . ( مانگی شيرازێ ) لة كۆشیعری ( قمر شيراز ) بڕوانه‌:
http://www.alriyadh.com/52342
شيعرى ( بۆ ئێرنست هه‌مه‌نگوای ) بڕوانه‌:
http://www.afdhl.com/poem/text-25311.html

ئەی ژن ئێخەی شیعرم بەردە
کە باسی ئاو دەکەم
جۆگەلەیەکی سازگار و ڕوون
لەناو سەوزەڵانی پیتەکاندا
ڕەگی تەنها دوو پیت ئەبوژێنێتەوە
ژ
ن
کاتێ باسی شاخ دەکەم
هەرچی درەخت و تاش هەیە
دەست ئەخەنە ناو دەستی یەک و
هێواش هێواش هەرچی وردە بەردە
بەرەو لووتکەی شاخەکان دەبەن و
تەنها چوار پیت ئەنەخشێنن
ژیان
کاتێکیش باسی ماف ئەکەم
هەرچی کێلی قەبری نەناسراوە
هەرچی کراسی دادڕاوە
هەرچی فرمێسکی ڕژاوە
هەرچی پشتی بە قامچی بریندارە
هەرچی سیمای بە تێزاب شێوێنراوە
هەرچی پەچە و نیقاب و عەبایە
هەرچی خودای ئەفسانە کۆنەکانە
هەرچی ئاوە
هەرچی شاخە
هەرچی مافە
هەرچی مرۆڤی بەناوی شەرع زیندانی کراوە
هەرچی برینی داوێنی کچە زوڵم لێکراوەکانە
هەرچی خوێنی بە ناحەق ڕژاوە
هەرچی مانگی یەخسیری شەوی تارە
هەر چی هەیە و هەرچی نییە
هەموویان بە یەکجار هەموو تووڕەییەکانی زەمین و گەردوون و خودا
لەناو دەروونیان کۆدەکەنەوەو
پڕ بە گەروویان هاوار دەکەن
ئازادی
ئەی ژن تکایە ئیخەی پیتەکانی سەر کاغەزەکەم بەردە
شیعرم هەر تۆی
هزرم هەر تۆی
هەست و نەستم هەرتۆیت و
ئەو کاتانەی بڕیار دەدەم ئیتر ناوەکەت لەنووسینەکانما بسڕمەوە
ناخودئاگا
وێنەی دایکم ئەبینم و
بە خۆم ئەڵێم
هەی پیاوی قەڵەم بەدەست
هەی جەلادی پیت و ڕستە و ناو
ژن ژیانە ئازادییە
چۆن ئەتوانی سەری پیتەکانی نیشتمانت
لەناو دێڕی شیعرەکانتا ببریت !