ڕوانگەی ئێمە بۆ شیعری كلاسیك بە گشتی تاكو ئێستا، لەو ڕوانگە تاكڕەهەندییە دەرناچێت، كە شیعری كلاسیك بە بە ئاماژە و گەڕانەوەیەك بۆ قۆناغ و سەردەمێكی دیاریكراو بناسێنین، ئەویش قۆناغی شیعری كلاسیكە. بەو مانایەی هەر كات باسی ئەو قۆناغە دەكەین، جۆرێك لە تێڕوانینمان لا دروست دەبێت كە شیعری زەمەن و شوێنێكی دیاریكراوە و دەبێ پەیوەست بەو قۆناغە بخوێنرێتەوە و ببینرێت. بەدەر لەمە نەمانتوانیوە خوێنەوەیەكی فرە ڕەهەندانە بۆ ئەو قۆناغەی شیعری شاعیران بكەین، كە وەك مامۆستا مەسعود محمەد گوتەنی، یەك دێڕە شیعری ناڵی، ئەوە دەهێنێت چەندین ساڵ لێی بكۆڵییەوە. بێگومان ئەو ڕوانگە تاكڕەهەندیەی ئێمە بۆ شیعری كلاسیك، ئەگەر لە سەرێكەوە بۆ ئاڵۆزی و قووڵی مانای شاراوەی شیعرییانەی ئەو شاعیرانە بگەڕێتەوە، بەو پێیەی لە ڕووی زمان و دنیابینییەوە شیعری كلاسیك بە بەراورد لەگەڵ هەر قۆناغێكی دیكەی شیعری كوردی، ئاڵۆز و خوێنەوەی وردەكاریی و بیركردنەوە و شڕۆڤەكردنی قووڵی دەوێت، ئەوا بە بڕوای من لە سەرێكی دیكەوە بۆ نەبوونی دنیابینیەكی هاوچەرخانە بۆ ئەو شیعرانە و بەستنەوەیان بە ئێستاوە دەگەڕێتەوە. بەو مانایەی ئێمە بە بەراورد لە گەڵ قۆناغەكانی دیكەی شیعری كوردی لە هەفتاكان و هەشتاكان و دوای ڕاپەڕینیش، كەمتر خوێنەوەمان بۆ شیعری كلاسیك كردووە، ئەوەشی هەبووە لە ڕابردوودا، جگە لە هەوڵە بەرچاوەكانی بنەماڵەی مودەریس و مامۆستا مسعود مەحمەد و چەند هەوڵێكی دیكە، چیتر نەبووە. بۆیە ئێمە پێویستیمان بە خوێنەوەیەكی دیكەی سەردەمیانە بۆ ئەزموونی شیعری شاعیرانی كلاسیك بە گشتی هەیە و تیایدا شیعرەكانییان لە ڕوانگەیەكی دیكەی دەرەوەی ئەو ڕوانگە چەسپا و كلاسیكییە ببینین كە تاكو ئێستا باوە، چونكە ئەو خوێنەوە تاكڕەهەندییە، دەرگای خوێنەوەی تازە و هەڵسەنگاندنی نوێ بە ڕووی شیعری ئەو قۆناغەدا دادەخات، كە ئەمەش لەگەڵ دنیابینی شاعیرە كلاسیكەكان و شیعرەكانییان یەك ناگرێتەوە، كە دەشێ خوێنەوەی جیاواز و نوێیان بۆ بكرێت. لەو سۆنگەیەوە، یەكێك لەو نووسەرە دیارانەی كە مەبەستیەتی بە دیدگایەكی سەردەمیانەوە لەو میراتە گەورەیەی شیعری كوردی بڕوانێت و بیخوێنێتەوە، (ڕێبوار سیوەیلی) یە. لە ڕاستیدا، هەڵسەنگاندن و شرۆڤەكانی ئەم نووسەرە بۆ شیعری كلاسیكی كوردی، دەرگای مانای تازە و شاراوە بە ڕووی خوێنەران و ئەزموونی شیعری ئەو شاعیرانەش دەكاتەوە، ئەمەش زۆر بە ڕوونی لە كتێبەكانی ( حاجی قادری كۆیی) و (گۆران) و ( نالی لە بەلاغەوە بۆ مۆدێرنە) و (مەحوی) دیارە. هەموو ئەو خوێنەوانە، دەرەچەیەكی نوێن بۆ شیعری كلاسیكی كوردی. كتێبی (نالی لە بەلاغەوە بۆ مۆدێرێنێتە) یەكێكە لەو كتێبە بە بەهایانەی، كە پێگە و شوناسێكی ئەدەبیانەی بەرزتر بە نالی و شیعرەكانی دەدات و نالی لە چوارچێوەی بەلاغە و ئاڵۆزی شیعری و دەردەهێنێت و دەیبەستێتەوە بە سەردەمێك كە سەردەمی ڕۆشنگەری و مۆدێرنەیە. بەو مانایەی ئەگەر مۆدێرنە بە بەرهەمی شۆڕشی پیشەسازی و ڕوانگەی ڕۆشنگەرەكان بزانین، ئەوا نالی، لە ناوچەیەكی دوورە دەست و لاتەریكی ئەم كوردستانە، كە شارەزوور و هەڵەبجەیە، بەر لە فۆرمۆلەبوونی ئەو هزرە مۆدێرنەیە كە بە بەرهەمی خۆرئاوا دەناسرێت، تێگەیشتن و بیركردنەوەیەكی مۆدێرنانەی هەبووە. ئەمەش بە ڕوونی لە شیعرەكانیدا ڕەنگیداوەتەوە. بەستنەوەی نالی بە مۆدێرنە، وەك ئەوەی خانیش دوو سەد ساڵ پێشتر، بەر لە سەرهەڵدانی هزری ناسیۆنالیزم، باسی هزری نەتەوایەتی دەكات، دەروازەیەكی تازەی مانای شیعری بە ڕووی ئەزموونی نالی دەكاتەوە، كە خوێندنەوەی جیاواز لە دەرەوەی ئەو خوێنەوانەی تا ئێستا بۆ نالی كراون لەخۆ بگرێت. لە ڕاستیدا، بایەخی ئەم كتێبەی سیوەیلی، هەر تەنها لە ڕوانگەیەكی ئەدەبی نییە، بەڵكو مێژوویی و كولتووریشە، چونكە نووسەر لە دەسپێكی كتێبەكەیدا، بە وردی لە بارەی میرنشینی بابان، ڕۆڵی ئەو میرنشینە و ژینگەی كۆمەڵایەتی و ئەدەبیانەی ئەو میرنشینە و كاریگەری و ڕەنگدانەوەی لە سەر نالی و شیعرەكانی باس دەكات. لەو ڕوانگەیەوەشەوە، نووسەر ئاماژە بەوە دەدات كە میرنشینی بابان، شێوازی حوكمرانیەتی و جیهانبینی میرەكان و پەیوەندییان بەو گەریدە و ڕۆژهەڵاتناسانەی سەردانی كوردستانیان كردووە، ژینگەیەكی كولتووری و فەرهەنگییان، بۆ فۆرمۆڵەكردنی شیعری نالی هێناوەتە ئاراوە، كە تیایدا ڕوانگە و بیركردنەوەی نالی، لە لۆكاڵیەتەوە دەربچێت و ڕوانگەیەكی جیهانیانە وەربگرێت و دواجاریش لە ڕووی زمانی شیعرییەوە، ئەو جیاوازكەوتنەوەیە دەربكەوێت. چونكە میرەكانی بابان، كەسانی هوشیارو تێگەیشتوو بوون و بەلایەنی كەمەوە ئاگایەكیان لە هزر و ژیانی سەردەم هەبووە، ئەمەش بە ئاشكرا لە گفتوگۆی نێوان خۆیان و ڕیچ دەردەكەوێت. كەواتا نالی لەو ژینگە كولتووریە ژیاوە و لە نزیكەوە ئەزموونی حوكمرانیەتی میرنشینی بابانی بینیوە و ئەمەش ڕەنگدانەوەی لەسەر هزری نالی هەبووە. بە بڕوای نووسەر، بنەماكانی مۆدێرنێتە، بە شێوەیەكی سادە لە شیعری نالی دەبینرێت، ئەمەش لە دەرەوەی ئەو خوێندنەوە بەلاغیەیە كە شیعری نالی تەنها لە چوارچێوەی جوانناسی زمان، بەلاغە، ڕەخنەكردنی ئایین و فیگەرە ئاینییەكان، ئیرۆتیك و وەسفی ژن، قووڵایی زمان دەبینێت، بەڵكو بە پێچەوانەوە شیعری نالی لە دەرەوەی ئەو ڕوانگە واتایە، هەڵگری ڕەهەندی مانایانەی دیكەیە كە دەشێ لە چوارچێوەی هزری مۆدێرنێتە ببینرێت. بێگومان ئەگەر هوشیاری و درككردن، ئاگایی و بوونی ڕوانگەیەكی ڕەخنەیانە، پرسیار و گومانكردن لە بارەی بوون و دیاردەكانی ژیانەی سەردەم، بە بنەمای ئەقڵێكی ڕۆشەنگەرانە بزانین، كە سەرەتای هوشیاركردن و درككردنە بە مۆدێرنێتە، ئەوا نالی ئەگەر بە شێوەیەكی سادەش بووبێت، ئەو هوشیاریەی هەبووە و پێش دەركەوتنی مۆدێرنێتە، شیعرەكانی هەڵگری ئەو تایبتمەندیە مۆدێرنەن، كە ئاماژەن بۆ خۆجیاكردنەوەی نالی، لە كولتوور و شێوە ژیانی باوی سەردەم. نالی لە شیعرەكانیدا، ڕەخنەی ئایین دەكات و هزر دەكاتە بنەمای هەڵسەنگاندنی بوون و ژیان، لە ڕوانگەی سیوەیلی، دنیابینی شیعریانەی نالی، جۆرە دابڕانێكی لە سەردەم و ژینگەی كۆمەڵایەتی ئەو زەمەن و شوێنە دروستكردووە كە تیایدا ژیاوە. بۆیە زەمەن و شوێن جێدێڵێت و بیركردنەوەی شیعریانەی لە لۆكالییەوە دەبێتە گەردوونی. نالی بە كاركردن لە سەر خود و بە سەنتەركردنی خود، هەوڵدان بۆ ئازادكردنی ئەو خودە لە كۆت و بەندی كۆمەڵایەتی و ترادسیۆنی، گومان و پرسیاركردن، بوونی تێگەیشتنێكی ڕەخنەیانە بۆ ئایین و لاهوتیەت و جۆرێك لە هزری ڕۆشنگەرانەی لە شیعرەكانیدا بەرهەم هێناوە. چونكە نالی لە بەشێكی زۆری شیعرەكانیدا، ڕوانگەیەكی ڕەخنەیی بۆ دیاردەكانی سەردەم، بە تایبەتیش ئایین هەیە و كار لە سەر خود سەنتەری و ئازادیی مرۆڤ دەكات و مامەڵەیەكی دوور لە كۆنەپارێزی لەگەڵ خود و جەستە دەكات، وەك ئەوەی لە شیعری مەستوورە دەبینرێت. نالی لەو شیعرەیەدا، كە بێ ڕتووش وەسفی ئەندامەكانی مەستوورە و عەورەتی بە جۆرها شێوە دەكات، ئەوا جەستە وەك ڕووبەرێكی ئازاد دەبینێت و لە دەرەوەی ئەو قەدەغە كراوە كۆمەڵایەتی و پەروەردەیانەی دەردەهێنێت، كە بۆ ژن و جەستەی ژن لە ژینگە و كولتووری باوی سەردەمەكە هەبوون. بەڵكو جەستە، وەك بەشێك لە ئازادیەكانی تاك دەبینێت و ئەو كۆت و بەندانەی لە سەر لا دەبات كە لەلایەن ئەوانیترەوە بۆی دروست كراوە. بەمەش نالی، وێناكردنێكی دیكەی جیاواز لەبارەی ژن و جەستە دەخاتە ڕوو. ئەمەش یەكانیگرە لەگەڵ ئەو بنەما مۆدێرنانەی كە ئازادی مرۆ ڤ، هەوڵدان بۆ سەنتەركردنی خود و تێكشكاندنی ڕوانگەی دۆگمایی و ئایینیانە بۆ ئازادیەكانی مرۆڤ، دەكەنە بنەمایەك بۆ دەرچوون لە ئەقڵی كۆنە پارێزیی و ژیانی گشتی. نالی، ئاگایەكی هزریی و شیعریانەی بۆ ئیرۆتیك، جەستەو ژن هەیە لە دەرەوەی ئەو ڕوانگە قەدەغەكراوەی كە ژن وەك بوونەوەرێكی قەدەغەكراو دەبینێت. بە بڕوای سیوەیلی، كاركردنی نالی لە سەر ئازادكردنی خود و هەوڵدان بۆ دەربازكردنی لە خودێكی پاسیڤگەراو بێ پرسیار و گومان، بۆ خودێكی ئەكتیڤ و ئازاد و دابڕاو لەو بازنە كۆمەڵایەتی و خێڵەكییانەی مرۆڤی كوردی لەو سەردەمدا تیادا ژیاوە، بیركردنەوەیەكن بارگاوین بە هزرێكی مۆدێرنانە ئەگەر لە چوارچێوەیەكی سادەش بووبێت. چونكە مۆدێرنێتە، هزری مرۆڤ لە هزرێكی ترادیسۆنی و ئاینییەوە، بۆ هزرێكی ڕەخنەیی و كراوە دەگۆڕێت و جۆرە تێگەیشتن و جیهانبینییەك دێنێتە ئاراوە، كە لە دەرەوەی بیركردنەوەی باوی سەردەم و بازنە كۆمەڵایەتیەكەیە. بەم جۆرە نالی كار لە سەر خود ئاگایی دەكات و ئاگاییش بەشێكە لە پرۆسیسی خستنەگەری ئەقڵ و ڕوانگەیەكی ئەقڵانییە بۆ ژیان و دەوروبەر، كە ئەمەش دیدێكی مۆدێرنانەی جیاوازە لەو دیدە كلاسیكیەی كە چارەنووسی مرۆڤ بە نادیار و قەدەر دەبەستێتەوە. خەسڵەتێكی دیكەی مۆدێرنانە لە شیعری نالی، بایەخدانە بە زمان. لە شیعری نالیدا، زمان هەر تەنها توخمێكی ئەدەبی، ئامرازێك بۆ گەیاندن و واتای شیعری نییە، بەڵكو نالی زمان دەباتە ئاستێكی بەرزتر و شوناسێكی گەورەتری لە ڕوانگە كۆمەڵایەتیەكە پێ دەدات، ئەویش تەماشاكردنی زمانە وەك شوناسێكی سیاسی و نەتەوەیانەی جیاكراوە لەوانیتری تورك و فارس. نالی كە هێندە شانازی بە زمانی كوردی دەكات و ئەو پایە گرنگە بە زمانی شیعرەكانی دەدات، ویستێكی شیعریانە نییە بە تەنها، بە قەد ئەوەی ویستێكی سیاسی و نەتەوەیە، كە تیایدا ئاماژە بە بوونی نەتەوەیەك دەكات كە ناوی كوردە و تایبەتمەندی نەتەوەیانەی خۆی هەیە كە یەكێكیش لەو تایبتمەندیانە زمانەكەیەتی. لێرەدا نالی، زمان وەك بنەمایەكی هزری مۆدێرنانە دەبێنێت و لێی دەڕوانێت، كە بەشێكی گەورە، لە فۆڕمۆڵەبوونی بیری ناسیۆنالیانە پێكدەهێنێت. تەنانەت نالی ئەو كاتەی لەمەككەش بووە، شیعری بە كوردی لە ستایشی پێغەمبەر گوتووە، واتا زمان بۆ ئەو، تەنها ئامرازێكی سادەی گەیاندن نەبووە، بەڵكو شوناسی نەتەوە و بنەمای بوون و مانەوەش بووە، بۆیە هێندە بە شانازییەوە باسی ئەلفازی كوردی دەكات، كە كەس نەڵێت خۆ كوردییە و خۆ كردییە. لە ڕوانگەی سیوەیلیش ئەو بایەخدانەی نالی بە زمان، دەرەنجامی هوشیاریەكی گەورەی هزری و نەتەوەییە، كە بەشێكە لە تێڕوانینی مۆدێرنانە بۆ نەتەوە و چەمكی نەتەوە. لە كۆتایی كتێبەكەشدا، سیوەیلی بە گرنگییەوە باسی شارەزوور و هەورامان، ڕۆڵی ئەو ناوچەیە و ژینگەی كولتووریانەی خەڵكەكەی لە پێگەیاندنی نالی و شیعرەكانی و ڕەنگدانەوەی لە سەر ژیانی نالی دەكات. دواجار دەلێم، ئەم كتێبەی سیوەیلی، خوێنەوەیەكی دیكەی جیاوازە بۆ نالی لەوانەی پێشووتر كراون، بە ڕاستی هەوڵەكانی ئەم دوایەی نووسەریش بۆ خوێنەوەی شیعری كلاسیكی كوردی، بە دیدگایەكی دیكە كە كتێبی نالیش یەكێكە لەوان، هەوڵی زانستی و مەعریفی جوانن، كە تیایدا لایەنێكی دیكەی شاراوە، بە ڕووی خوێنەران بە سەر شیعری كلاسیكی كوردی دەكاتەوە. بۆیە كارەكانی مایەی بەسەر كردنەوە و نرخاندنن هاوكات بە یایەخەوە دەبێ خوێنەران بیخوێننەوە.

• پەراوێز: ناوی كتێب: نالی لە بەلاغەوە بۆ مۆدێرنێتە، نووسینی: ڕێبوار سیوەیلی، بڵاوكراوەی دەزگای زەریاب_ 2020 .

*ئەم بابەتە لە ژمارە (12) گۆڤاری وانەر بڵاوبۆتەوە.

سنورەکانی مرۆڤ و ئەقڵی ئامڕازی

ژانر ـ خەیاڵی زانستی ساڵی بەرهەم : ١٩٨٢ شوێنەکانی وێنەگرتن : هۆنگ کۆنگ و لوس ئەنجلوس دەرهێنانی : Radley Scott دیکۆر : لۆرانس ج یوڵ و گۆردن گۆردن کۆرینینویت زمانی : ئینگلیزی موزیک : ڤانگاڵس ماوە : ١١٢خولەک
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
ئەم فیلمە لەلایەن Michael Deeley و چەند کەسێکی تر بەرهەمهاتوون ، یەكێکە لەوفیلمانەی زۆرگرنگن لەڕووی کێشەکانی سەردەمەو(، مرۆڤی مۆدێرن )؛ بەگشتی ئەم تەوەرەیەی قسەکردنیش ؛ کورت دەکرێتەوە بۆ دووبەش کە ئامڕازین !!
گەربەزمانێکی کڵاسیک بدوێین دابەش دەبێت بۆ هەردووجیهانی خێرو شەڕ ، سێبەرو ڕووناکی و هتد.. ئەمەش بەرەو ئەوەی دەبات تادەیکات بەڕۆبۆتێک لەجیهانی دووبارەبوونەوەکانداReplicant) ) و لێی جیاناکرێتەوە ، کە پەیوەندی بەبینایی ـ بصر ـ وەهەیە لەمرۆڤە کامڵەکاندا و بەهۆی کۆمپانیا گەورە و زەبەلاحەکانی تری جیهان و بەکارهێنانیان لە سەر هەسارەی زەوی کەلەلایەن داگیرکەرەکانی دەرەوەی زەویەوە کاری پێ دەکرێت .
ئەوەی خاڵی جیاکەرەوەی ئەم فیلمەیە لای من لەجاو ئەوفیلمانەی تردا کەبینیوومە ؛ کاڵبوونەوەی سنووری نێوان ژیری مرۆڤ و ئاوەزی ئامڕازییانەی دروستکراوە ( ناوی ڕۆبۆتە ) لەلایەن هێزێکی نادیار یان داگیرکەرێکی تر جاباناوی هەرچییەک بێت و هەرچۆنێک بێت ، گرنگ ئەوەیە بۆهەڵوەستە لەسەرکردن دەبێت ، ئەوگونجاویەیە کەلەنێوان ئەودروستکراوانەدایە .ئەوانیش بریتین لە :
یەکەمیان ئەندامیەو زیندووە ،
ئەوەی تریشیان ڕۆبۆتەو دەستبەسەرداگیراوەو ئاڕاستەدەکرێت .
گەر لەم پنتەوە بڕوانینە فیلمەکە دەبینین هەرئامڕازێک کەمرۆڤ مامەڵەی لەگەڵ دەکات دوودۆخ لەچێژ دروستدەکات :
دۆخی یەکەم : وادەزانێت دەستی بەسەردا گرتووە و چەشەی دەکات ،چ لەڕووی بەکارهێنان و چ لەڕووی کارکردنەسەر ئەوانەی تر .
دۆخی دووەمیان / ئەو ئازارو نەهامەتیانەیەکە مرۆڤ بەهۆی ئەقڵی ئامڕازییەوە مامەڵەی لەگەڵ دەکات و ناتوانێت بەردەوام بێت لەگەڵی و ناشتوانێت پاشەکشەبکات ..
لەکۆتاییدا ئەوەی دوواسەرنجی منە ، بەو پێودانگانەی باسمکردن ، ئەی کەواتە ئایندەی چێژو ئەم مرۆڤە چۆن دەبێت ؟ بەرەوکوێ ؟ چی تردەکات ؟

نەساغێکی سەروڕیش ئەفڵاتوونی، کە لە نۆرینگەیەکدا لە شاری دوبلن، لە هۆدەی چاوەڕوانیدا لە تەنیشتم دانیشتبوو، سەری هێنایە بن گوێم و گوتی:”بەختەروەرم کە 76 ساڵ تەمەنمە و هێندەم نەماوە… .” بە تێڕامانەوە پێگوت:”بۆ وا دەڵێی، ڕۆڵەی ئەم شارستانییەیت و بەختەوەر نیت؟ ئەدی خەڵکی وڵاتی من چ بڵێن؟”
بە هێمنییەوە، وەک ئەوەی خۆی بدوێنێ، گوتی:”لالۆ، شارستانییەتی چێ؟ هەمووی وەهمە.”
زاراوەی “شارستانییەت” کە لە زۆربەی زمانەکاندا وشەی – شار- و – هاووڵاتی- لەخۆ دەگرێ، بە ڕەچەڵەک دەچێتەوە سەر زمانی لاتینی دێرین و لە دوروبەری سەدەی حەڤدەمدا، لەسەر زارێ هێندێ مێژوونووس و کەلتوورناسەوە کەوتە ناو فەرهەنگان.
ئەم زاراوەیە فرە پێناسە و هەمەجەشنە لە ڕووخساردا، بەڵام دەکرێ لە یەکدوو دێڕدا بەوە بیناسێنین کە: ئاماژەیە بۆ کۆمەڵگەیەک کە لە شارەکان پێکهاتووە، تێیدا گەشەکردنی دەوڵەت، چینبەندیی کۆمەڵایەتی، شارنشینی و سیستەمی پەیوەندییە هێمادارەکانی پتر لە سیستمی نووسیندا چربۆتەوە لە چاو زمانی قسەکردنی سرووشتی. جا ئەم جۆرە کۆمەڵگایە پتر بەوە دەناسرێتەوە کە تەلارسازی، ژێرخانی شار، پێشکەوتنی تەکنەلۆژیا، دراو، باجدان، یاسا و دەستوور و ڕێکخستن و تایبەتمەندکردنی کاری تایبەت بەخۆی هەیە.
زۆربەی شارستانناسان، هەوڵیدانەوە، زاراوەی کەلتوور و دابونەریتی ترادسیۆنی دێرین، لەم پێناسەیە وەدرەبێنن، وەک بڵێی کەلتوور و کەلەپووری زەمانی زوو دژ بە شارستانیەتن و لەگەڵ کەلتووری “پێشکەوتن و تێگەیشتن”، ناگونجێن. بە واتایەکی دێ، ئەوان لەژێر درووشمی پشکەوتن و بەخشینی مەقامی بەرز و بڵند بە بەهای مرۆڤ و مرۆڤایەتی، کۆی کۆمەڵگایان بەسەر دوو چیندا دابەشکردوە، سێیەمی بوونی نییە: چینی کەلتوورە پشکەوتووەکان و چینی کەلتوورە دواکەوتووەکان. یەکەمیان چینی پاشا و لۆرد و ئاغا و بەگن؛ چینی دووەمیش، کۆیلە و ڕەش و ڕووت و عەوامی جوتیار و شوانکارە و کۆچەرن…. .
بەڵام لەم دوا دوایەدا، هێندێ، لە شارستانناسان، ددانیان بەو واقیعەدا ناوە کە لە ناو هێندی لە شارستانەکانیشدا، کە شوێنی نیشتەجێبوونی چڕ وپڕن و ڕێکخراون و دابەشکراون بەسەر چینە کۆمەڵایەتییە پلەبەندییەکاندا، چینی خاوەن کەلتوورەکەی عەوام و ڕەش و ڕووت هەر بوونی هەیە و مەحاڵە شارستانییەتێکی پاک و بێگەردی نموونەیی بدۆزیتەوە، بە کۆمارەکەی ئەفڵاتۆنیشە، خاڵی بێ لە کەلتووری کۆمەڵایەتیی خەلکەکە، جا کەم تا زۆر. شاری لەندەنیش ئەم شایەتحاڵییە دەدا.
لە ڕاستیدا، گەر بە وردیی دیقەت لە مێژووی شارستەنیەتی کۆن و نوێ بدەین، دەگەینە ئەم ئاکامە، کە هەرگیز مێژووی مرۆڤایەتی شارستانیەتێکی بە خۆیەوە نەبینیوە، لە خزمەتکردنی کۆی دانیشتوانەکانی دابووبێ، نەک هەر ئەوە، بەڵکوو هەر هەموو شارستانییەتەکان بە شان و بازوو و ئارەقە و خوێنی چینی ڕەش و ڕووت بونیاتنراون، لە پێناو خزمەکردنی کەمینەیەکی کەمی ئەم کۆمەڵگایە. تۆ وەرە ئەقڵمەندانە لە شارستانیەتیی کۆنی فیرعەونەکان بڕوانە، ئەوجا دەزانی کە چۆن خەڵکی دۆڵی نیل کراون بە کۆیلە بۆ خۆشگوزەرانیی شا و شاژنەکانیان و دواتر بە نەمرکردنیان بە هەڵهێنانی ئەهرام و گۆڕی پڕ پێج وپەنا و نهێنی.
ئەمەی بۆ فیرعەنەکان ڕاستین، بۆ خڕ پاشا و مەلیک و ئیمپڕاتۆر و سوڵتان و ئاغاکان، لە هەموو شارستانییەتەکاندا ڕاست بووە، لە سەردەمی سۆمەری و ئاشوورە و بیگرە تا سەردەمی ساسانی و ڕۆمانی و پاشانیش سوڵتانەکانی عوسمانی، تا ئەم ساتەوەختەی پیاوە سەروڕێش ئەفڵاتونییەکەی نورینگەکە، کە تەمەنای مەرگی خۆی دەکرد.
چاکم وەبیرم دێ، مامۆستای میژوومان لە پۆلی دووی ناوەندی، بە خەندەیەکی تێزئامێز، لە باسی خەلیفەکانی دەوڵەتی ئەمەوێ و عەباسیدا دەیگوت: فڵان خەلیفە، وەزیرێکی دانابوو، تەنها بۆ ناولێنان و ناونووسکردنی منداڵەکانی کە بە سەدان کوڕ و کچ بوون. لە کتێبەکەماندا نووسرا بوو، فڵان خەلیفە وەزیرێکی دامەزراندبوو هەر بۆ کۆکردنەوەی ئەو دیاری و خەڵات و باج و خەراجەی خەڵک پێشکێش بە خەلیفە و والیان دەکرد، نووسرا بوو لە یەمەنەوە هێشوە ترێیەکیان بۆ خەڵیفە هێنا بوو باری یەک وشتر بوو؛ ناوی ئەو خەلیفەش هاتبوو، کە خواردنی هەر دنووکی قەل بوو.
هەر دوای ئەوەی مرۆڤەکان، ئەشکەوت و دارستان و چۆلەوانیان بەجێهێشت و هاتن لە شار و دیهاتەکان نیشتەجی بوون، پاشا و میر و سوڵتانەکان، هەمیشە بیریان لەوە کردووەتەوە کە چۆن لەسایەی ئەم شارستانییەتەدا، هەرچی هەیە و نییە، بەگەڕی بخەن بۆ خۆشگوزەرانی و ڕابواردنی خۆیان. تا کار گەیشتە ئەوەی کە “خودا” ش بۆ ئەو مەرامە بکەنە ئامراز، وەک پێشتر بووت و صەنەمەکانیان بەکاردەهێنا. “خودا”یەک کە لە هەموو ئایینەکاندا، پەیامی مرۆڤدۆستی و یەکسانی و دادپەروەری و بەگژداچوونەوەی زوڵم و زاڵمان بووە و لە دەقە پیرۆزەکانیدا هاتووە، “ئەوەی مرۆڤێکی بێ گوناح بکوژێ، وەک ئەوە وایە کۆی مرۆڤی دونیای کووشتبێ.” کەچی، مێژووی ئەو هەموو کووشتار و شەڕ و شۆڕەی بە ناوی “خودا” و بە “شمشیری خودا” و ئیمڕۆش بە “موشەکی خودا” کراوە و دەکرێ، سەری هەزاران هەزار کەسیان تێدا پەڕاندوەی و هەزارن هەزار زامدار و بێسەوشوێن و ئاوەر بوون. تەنانەت لە نێوان شوێنکەوتووانی یەک ئایینشدا، ڕووباری خوێن ڕژاوە، وەک مێژوو باسی تێکهەڵچوونەکانی نێوان کاسۆلیکەکان و پڕۆستانتەکان، یان نێوان ئایینزانەکانی سوونە و شیعیە دەکا. تۆ وەرە مێژووی دەوڵەتی ئەمەوی و عەباسی بخوێنەوە، ئەوجا دەزانی کە بە ناوی “خودا” چەندان زانا و دانا و عالم و زاهید سەریان پەڕێندراوە. لە کاتێکدا هەموو باوەڕدارێکی هۆشمەند و هۆشیار دەزانێ، هەرگیز. “خودا” بۆ بەرزڕاگرتنی مەزنایەتی و عەزەمەتی خۆی، پێویستی بە خوێن نەبووە.
گۆڕانکارییە گەورە و مەترسیدارەکانی شارستانییەت، ئەو ڕۆژە گەشەی ساند، کە سەردەمی شۆڕشی پیشەسازی سەراپای ڕۆژاوای گرتەوە و وردە وردە کەلتووری شارستانیەتی کۆنی، بە کەلتووری شارستانیەتی مۆدێرینە گۆڕییەوە. چونکە ڕۆژگارەکە گۆڕا، دەسەڵاتدارەکانی خۆیان بە خاوەن و ڕابەر و پێشەنگی شارستانییەت دەزانی، ئامراز و ڕێباز و کەرەستەکانی بە کۆیلەکردنی چینی رەش و ڕووتیان گۆڕێ. ئەلبێرت شوایزەری فەیلەسوف زۆر بە جوانی فەلسەفەی شۆڕشی پێشەسازی لەودا چڕدەکاتەوە کە “شۆڕشێکە لە پێناو ماددە، لە هەمان کاتیشدا ئەخلاق دەکاتە ئامرازی هەڵخەڵەتاندن، بە ناوی پارستن ماف و مرۆڤدۆستی و پێشکەوتن، لێ، ئەمە هەر فێڵێکە بۆ خزمەتکردنی لایەنە مادییەکەی ئەم شۆڕشە.”
ئەوەی دەسەڵاتدارەکانی ئەم شۆڕشە کردنیان، شتێکی وا جیاوازی نەبوو لەگەڵ ئەوەی فیرعەونەکان و ئیمپراتۆرەکانی زەمانی زوو دەیان کرد. دوو شتیان کرد: هەوڵیاندا دەسەڵاتی کڵێساکان تا پێیان دەکرێ کەم بکەنەوە و ژن لە ماڵان بهێنە دەرەوە، تا پیاوەکان پتر خەریکی پاسەوانی بەرژەوەندییەکانی ئەوان بن. بڕوانن، ناپلیۆن چی کرد، بۆ گەیشتن بەو خەونە. جا هێنانە دەرەوەی ژن لە ماڵەکانیان، سەرەتای داڕمانی ئەخلاق بوو، سەرەتای هەڵوەشاندنەوەی خێزان بوو، تا بەم ڕۆژگارە گەیشتین.
ئەوەی پتر قوڕەکەی خەست کرد، بۆ سەری هاووڵاتیی بێدەسەڵاتی برسی و ماندوو، ئەوبوو، توێژێکی نوێ لە ڕۆشنبیران لە ڕۆژگارەدا گەشەی کرد، کە زۆر لەژێر کاریگەریی فەیلەسوفەکانی ئەو ڕۆژگارە دابوون، لە هەر دەیەیەکدا، فەیلەسوفێک سەری دەردەهێنا و بە فەلسەفەی مۆدرێنە بیر و هزری ئەم خەڵکە دەشووشتەوە، هەرچەند، ئەوەی دەهات، فەلسەفەکانی پێش خۆی دەسڕییەوە. ئەمەیش تەواو سەری لە توێژی ڕۆشنبیران شێواند و لە توولە ڕێیەکانی ژیاندا سەرگەردان بوون.
بەدرێژایی مێژوویی شارستانیەت، کە بە حەوت هەزار ساڵێک مەزەندە دەکرێ، هەرگێز مرۆڤ وەکو مرۆڤی ئەم سەردەمە بەدەست شارستانییەت گیری نەخواردووە، بۆیە کابرای سەروڕیش ئەفڵاتوونی ناحەقی نەبوو کە گووتی:”شارسانیەتیی چی، هەمووی وەهمە.”
بێگومان ناکرێ، خزمەتگۆزارییە جوان و مەزن و بەکەلکەکانی ئەم شارستانییە مۆدێرنە نادیدە بگرین:
داهێنانی ئیلیتریک، هۆیەکانی گوستنەوە، دۆزینەوەی داو ودەرمانی باش، هەموو داهێنانە تەکنەلۆژییەکانی مۆدێرن – گەر درووست بەکار بهێنرێن، ئاوی پاک و زانیاریی زۆر و بەردەست، ئاسانکاریی پەیوەندییەکان، پێشکەوتن لە زانستەکان، ئامرەزاکانی پەروەردە و فێرکردن… تاد.
بەڵام…،
با بەوێژدانەوە، سەرێک بەو ماڵەدا بگرین کە پێی دەڵین”گۆی زەوی” و 8 هەزار ملیۆن کەسێکی تێدا دەژی، بزانین لە سایەیی ئەم شارستانیەدا چ ژیانێک بەسەر دەبن- بێگومان ئەمە بابەتێکی ڕەهاییە نەک سنووردار. شارستانییەک کە دەڵێن لووتکەی پێشکەوتن و پۆپەی داهێنانی ئەقڵ مرۆڤ و تۆقەڵەی دەستکەوتە سیحراوییەکانە، کە زۆریان هەر لە خەون و خەیاڵ دەچن.
جارێ لە پێشدا، دەبێ بزانین، ئەم سەردەمە جیاوازی گەورەی نییە لەگەڵ سەردەمی فیرعەونەکان. ئەگەر فیرعەونەکان تەنها دەسەڵاتداری و فرمانەکانیان بەسەر دۆڵی نیلەوە بوو بێ، ئەوا دەسەڵاتدارانی ئیمڕۆ، دەسەڵات و فەرمانیان بەسەر هەموو جیهاندایە.
تۆ دەزانی نیوەی کۆی سەروەت و سامانی هەموو جیهان، تەنها لەبەر دەستی 3 هەزار و 194 دەوڵەمەندە؟ نیوەکەی دیکەشی هی 8 هەزار ملیۆن کەسەکەیە. جا ژیان و چارونووسی کۆی 193 دەوڵەت – کە ئەندامن لە ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکاندا، لەبەر ڕەحمەت و شەقی 5 وڵاتی زڵهێزن، لە جەنگ و ئاشتیدا.
ئەم سەرمایەدارە قەبانە و ئەم 5 وڵاتە زلهێزە، بۆ دەستەبەرکردن و ڕاییکردنی ئیش و کار و نەخشە و پلان و پیلانەکانیان بە سەرکەتووی، دەزگایەکی یەکجار زەبەلاحیان بونیات ناوە بە ناوی “میدیا”، پێشکەوترین، داهێنانی تەکنەلۆژی و زانستیی ئەبوستراک و مرۆیی بەکار دەهێن، بۆ بە کۆیلەکردنی مرۆڤ، تا هەموو شتێک بە ویستی وان بێ. چونکە ناودارترین زانکۆ و بلیمەتترین زانا و مامۆستا و پسپۆڕ ئەم دەزگایە بەڕێوە دەبن، ئێمەیان کردووە بە ڕۆبۆتێکی کۆیلە چۆنیان بوێ، واهەڵمان دەپەڕینن و بە هاسانی بە درووشم و وتار و ڕیکلامەکانیان هەڵدەخەڵەتێن. هەر بۆ نموونە، لەم چەند ڕۆژەدا، مەکینەی ئەم دەزگا زەبەلاحە، کۆی هەستی 8 ملیار کەسی بۆلای کەسێک ڕاکێشاوە کە ملیاردێردێکی هیندییە و 100 ملیۆن دۆلاری بۆ ئاهەنگی زەماوەندی کوڕەکەی خەرج کردوە و ئەوەندە هەزار کەسەی لە چوار ئیقلیمی جیهان داوەت کردوە و ئەوەندە جۆرە خواردن و تەعاماتە ڕۆژانە درووست دەکات. لە کاتێکدا، لەم هیندوستانەدا، هەموو بەیانێک، وەک چۆن لای ئێمە زبڵکێش، زبڵ و خاشاک خڕدەکاتەوە، ئەوا مردووکێش، شەقام بە شەقام دەگەڕی و لاشەی ئەو مردووانە کۆدەکاتەوە، کە شەو لە برسان و لەسەرمان و لەبەر نەساغی گیانیان لەدەست داوە، ئەوان لانەوازی ژن و پیاو و مندالن، بێکەس و بێجێ و ڕێن، لەسەر شۆستە و کەنار ڕییان کەوتوون.
جا ئەم دەزگا زەبەلاحە، بۆ فریوودان و بە کۆیلەکردنی مرۆڤ، دەست بۆ هەموو فەن و فنوونێک دەبا و دەگاتە هەموو کون و قوژبنێکی ئەم جیهانە. ئاساییە سەر لە ئێوارە، گەنجێکی کورد نمایش بکا، کە بە دیار دوکانە سووتاوەکەی، لەسەری خۆی دەدا و دەڵێ،:”ماییەپووچ بووم، هیچم نەما، ئەو دووەم جارە دوکانەکانمان دەسووتێنرین.” بۆ ئێوارەی دواتر، ئەم دەزگایە، گەنجێکی دیکە نمایش دەکا، لە پێشەنگای نیودەوڵەتی لە تەنیشت ئۆتۆمبیلێکی مۆدیل 2024 ڕاوەستاوە و دەپرسێ:”ئەو بای چەندە؟” نووسینگەی فرۆشیاریش بە سەر لووتی دەڵێ:” 107″ – واتا 107 هەزار دۆلار. جا گەنجی دوکان سووتاویش، لە تیڤی ماڵەوە ئەوە دەبینێ. هەزاران کوڕ و کچی دەرچووی زانکۆکانیش، کە بێئیشن، لە دڵی خۆیان دەڵێن:”چۆن منیش، وەک ئەو گەنجە، ببمە خاوەن ئەم ئۆتۆمبیلە جوانە.”
تۆ سەیری ئەو تەرازووە ، داپەروەرییە بکە، کە سەرانی ئەو دەزگا زەبەلاحە نیشانی خەڵکی عەوام و سادەی دەدەن و نیشانەی خۆیان دەپێکن. پتر لە حەفتا ساڵ بوو هێندە بە زۆرزانانە ڕێکلامیان بۆ ئاشتی و ئاسایش و خۆشگوزەرانی و مافی مرۆڤ لە وڵاتانی ڕۆژاوا دەکرد، کە ئەم وڵاتانە بەهەشتن و هەر ئەوان پارێزەری مرۆڤ و مرۆڤایەتن، بۆیە مامۆستاکانیشمان، لە سەرەتاییەوە هەر ئەوەیان لەبن گوێ دەخوێندین، کە ڕۆژهەڵاتیی بکوژ و شەڕانی و سەربەگێچەڵن، ڕۆژاواش مرۆڤدۆست و ئاقڵ و بیرمەندن؛ بەڵام شەڕێ ڕووس و ئۆکراین، لەم دووساڵەدا، ئەو درۆشاخدارەی سپیکردەوە، ئەوەی ئەم دوو ولاتە ڕۆژاواییە بەناو شارستانییە، بەیکتریان کردووە، با بەدەواری شڕی نەکردووە، نەک هەر بە کاریگەرترین و نوێترین چەک و تیفاق کەوتوونەتە گیانی یەکتری و وەک دەڵێن تەڕ و وشک، بەیەکەوە دەسووتێنن، بەڵکوو چەندان جارە، بە دەستبردن بۆ دووگمەی سووری چەکی ئەتۆمی گەف لەیەکتری دەکەن. سەلماندیان کە شارستانییەتیی مۆدێرنە جگە لە وەهم هیچی دی نییە. ڕووسەکان بەو پەڕی شانازییەوە دەڵین تا ئێستا 165 جۆر چەکی نوێ و تازەبابەتیان لە سوریا تاقیکردووەتەوە، واتا قوربانییەکان، کە هاوڵاتی ئەم وڵاتەن، تەنها نیشانەن و ڕۆح و خوێن و جەستەیان نییە.
تۆ سەیرکە، ئەم مەکینە زەبەلاحە، چۆن خەڵک چاوبەست دەکات و هەڵ دەخەڵەتێنێ کە هەواڵەکانی شەڕی غەززە دەگوازێتەوە، هەمیشە هەواڵی کۆژرانی دوو سەربازی ئیسرائیلی، پێش ئەو 120 قوربانییە فەڵەستینیەیە کە لە هەمان کاتدا کوژراون. لەو ساتەی هەرچی دەزگای میدایی جیهانییە، تیشک دەخاتە سەر ئەو شەڕە، بە حەرفێک باسی شەڕە خوێناویی و ئابڕۆبەرەکەی سوودانییەکان ناکەن، کە پتر لە 17 هەزار قوربانی لێ کەوتووەتەوە و بە دەیان هەزار ژن لاقە کراون و کراون بە سەبایە و 3 ملیۆن هاوڵاتی دەربەدەر و ئاوارەن، لە وڵاتێکدا بۆخۆی وا دێ لە برسان بمرێ. خۆ ئەوەی تورکیا بە ڕۆژاوا و سڤیلی ئەو دەڤەرە دەیکا، مەگەر هەر جوو بە فەڵەستینییەکانی کردبێ، ئاوی خواردەنەوەوەی لێ بڕیوون، ئیستگەکانی کارەبای لێ سووتاندوون، سایلۆیەکانی گەنمی خاپوور کردووە و دارزەیتوونەکانی لەڕەگەوە هەڵکێشاوە و بە تاڵانی بردوویەتی بۆ مەزراکانی خۆی لە ناوەوەی تورکیا و ڕۆژانە دەکوژی و دەبڕی و دەسووتینێ و کەس کەسیش ناڵی لەل. خۆ لەو ساتەی ژێرنووسی تیڤیەکان هەواڵی کوژرانی هاووڵاتی کورد لە باشووردا نیشان دەدا، لە هەمان چرکەدا، دیمەنەکانی گشتوگوزارکردن لە تورکیا دەگوێزێتەوە و هانی خەڵک دەدات زوو بگەنە ئەو بەهەشتە و ڕێکڵام بۆ کاڵایەکانیان دەکات، کە بە پارەکەی ئەم هاووڵاتیانە بوونەتە قوربانی… .
ڕەنگبێ، هەبێ بڵێ، ئەو ئەرکی شارستانییەت نییە، کۆی دانیشتووانی ئەم جیهانە بەختەوەر بکات، لێ، من بە ئەرکی خۆمی دەزانم کە دژی ئەوەبم، ئەوان بە دوکەڵی ئەو نەت و گاز و خەڵوز و ماددە تیشکدەرانە، ژینگەمان پیس کەن. خۆ ئێمە جگە لەو ماڵەی زەوی، هیچ شوێنێکی دیکەمان نییە ڕووی تێکەن. ئەوان بە ناوی شارستانییەتەوە، سالانە لووتکەی پاراستنی ئاوو هەوا دەبەستن، بەڵام نویترین چەکی تیشکدەری ئەتوومیش لە ئۆکراین بەکار دەهێنن. جەنگەڵ و دارستانەکان دەبڕنەوە و هەورەکانی ئاسمان دەدزن و چ زبڵ و خاشاکە، لە داو و دەرمان خواردن بۆ وڵاتە هەژارەکانی هەناردە دەکەن.
شارستانییەتی مۆدێرنە، گەر نەشتوانێ ئەم حەشیمەتی جیهان بەختەوەر و ئاسوودە بکات، دەبێ کاربکا نەختێ لە زەرەر و زیانەکانی کەم کاتەوە، لە سایەیی ئەو هەموو فابریقە و کۆمپانیای ئۆتۆمبیلە، لە هەر 23 چرکەیەک، لەم جیهانەدا، کەسێک دەبیتە قوربانی هاتووچۆ، کەچی ئەوان هەر سامان قەڵاچن دەکەن.
شارستانیەتیی وەهم، وای لە خەیاڵدانی گەنجانی وڵاتە هەژار و پاشکەوتووەکان وێنا کردوە، کە وڵاتی وان بەهەشتە و 110 ملیۆن کەس دەربەدەر و ئاوارەی وڵاتان بووین، هەر ئەمساڵ نزیکەی 800 هەزار کەس لە ڕێی کۆچ و خۆ بەدەریادادان گیانیان سپاردووە بەو خەونەی بگەنە کەناری ئەو شارستەنییە وەهمییە.
دەکرێ بە فڕۆکە بەسەر پاریس، مەدرید، ڤێنادا بفڕیت و لە دڵی خۆتدا بڵێی:”وای، کە وڵاتی جوان و دڵگیرن”، بەڵام گەر تێکەڵ بێ لەگەڵ دانیشتوان و ئاشنا بی بە کەلتووریان هەست دەکەیت، کە واقیعی ژیانحاڵ زۆر جیاوازە.
لە دەرگا دەدەن، دوو کیژۆڵەی ناسک و نازداری باج لە سەر سینگ، خۆیان وەک خێرخواز دەناسێنن و دوای دادانی وتارێکی درێژ دەربارەی گیانداران، داوت لێ دەکەن، گەر کۆمەک و ئابوونەیان پێببەخشی بۆ ڕزگارکردنی گوێدرێژەکانی ئەفریقیا، گۆیا زۆر برسی و بێخزمەتن. تۆیش پێیان دەڵێ، کارەکەتان گیانداردۆستانەیە، بەڵام خۆ ئێوە لەسەر ڕێگا، دەیان لانەوازەی بێجێ و بێڕیتان دیت – ئەوان بەو کەسانە دەڵین هۆملێس، خۆ ئەوان هاووڵاتی و هاوشاری خۆتتان، کۆمەک بۆ ئەوان کۆبکەینەوە لە جیاتی گوێدرێژەکانی ئەفریقیا، باشتر نییە؟” کیژەکان لێو لێهەڵدەقرچینن و دەڵێن، ئەوان ڕێکخراوی خۆیان هەیە. چونکە ئەو دەزگا میدیا زەبەلاحە مێشکی ئەم کیژانەشیان شووشتۆتەوە.
لە سایەیی ئەم شارستانییە مۆدێرنەدا، لە ساڵی 1800ەوە تاوەکو ئیمڕۆ، نزیکەی 37 ملیۆن کەس لە جیهاندا لەبرسان مردوون. نزیکەی 700 ملیۆن ئینسان، دەستکەوتی ڕۆژانەیان لە 2 دۆلا کەمتر و ملیارێک و 300 ملیۆن کەس لە سەر هێڵی هەژاری مام ناوەندین. لە سەتا 9 دانیشتوانی جیهانیش لە ژێر هێلی هەژارین، نانی شەوانیان نییە بیخۆن.
ئیمڕۆ، شارستانناسان، ڕاستگۆییانە دەڵێن، ئەوانەی لە شارسانییەتی سەردەمی کشتوکاڵی و ڕاو و شکار ژیاون، گەڵیک بەختەوەرتر بوون، لە ئێمەی شارسانییەتی مۆدێرنە. لە لای ئێمە، تەکنەلۆژیای سەردەم، هەرچی جوانیی سرووشت هەیە کووشتییەتی، کێ مانگ دەبینێ؟ کی بۆ خۆرهەڵاتن دادەنیشێ؟ کۆ ئاشنایەتیمان لەگەل باڵندە و گیاندارە کێوییەکان؟ ئەسەڵەن زۆربەمان لی قڕ کردن و دارستان و بێشە و ماڵ و حاڵمان لی وێران کردن. ساڵانە شفرەی هەزاران فیل، لە پێناو عاجە بەقیمەتەکەی بە مشاری ئەلکتریکی دەبڕینەوە، بەڵام سەگێکی قاچ شکاو لە تیڤیەکاندا نمایش دەکەن، گۆیا دەیانەەوێ تیماری بکەن.
سەردەمی مۆدێرنە، کە هەرچی داب و نەریت و کەلتوورە، بە درووشمی ئازادی و ماف و مرۆڤدۆستی هەیە پێشیل کردووە، هۆی سەرەکی گەورەترین دەردی سەردەمە کە ئەویش” فشار – سترێس” ە. کە ساڵانە هۆکاری خۆکووشتنی پتر لە 700 هەزار قوربانییە. ئیمڕۆ ڕێژەی مردن بە نەخۆشییەکانی دڵ لەسەتا 33 و بە شێرپەنجە لە سەتا 18 و بە نەخۆشییەکانی هەناسە لە سەتا 8 ە و کێرڤەکەش وەک نرخی زێر، هەر لەهەڵکشان دایە.
شارستانیەتیی سەردەم، ئاماری ئاڵوودەبووانی ماددەی هۆشبەر بە نزیکەی 14 ملیۆن کەس دەخەمڵێنێ کە چارەسەر وەردەگرن و 296 ملیۆنیش بەکاربەرن، بەڵام بێئاگان لەوەی کە بە گوێرەی داتاکانی فەرمی حکوومەتی عێراقی، لە سەتا 40 گەنجانی ئەم وڵاتە، لە کوڕ و کچ، ئاڵوودە بوون. بە نیوێژی نیوەڕۆیە لە شەقامەکانی تاران و تەبرێز، ژن و پیاوو منداڵ، بانگ دەکەن:” دارۆ … دارۆ.. دارۆ… .” ئاڵوودەبوون بەم ژەهرە سپییە، لە جیهاندا بە ڕیژەی لەسەتا 40 زیادی کردووە، ئامارەکانی ڕێکخراوی تەندرووستی جیهانی وادەڵێ.
خۆ ئەگەر ئاوڕێک لە ڕۆژهەڵاتی ناوەند بدینەوە، ئەوا دیمەنەکان زۆر تەڵخ و ناشیرین و تۆقێنەرن. ڕێکلامی شارستانیەتیی ڕۆژاوا، خەڵکی ئەم ناوچەیەیان خستووەتە گێژەنێک، مەگەر هەر گێژەنی ئەسکەندەر وابێ. هەژاری و نەخوێندەواری و نەخۆشی، بە شێوەیەک لەگەڵ شارستانییەتیی مۆدێرنە ئاوێتە بووە، سەگ ساحێبی خۆی ناناسێتەوە. هەرچی دەزگای پەروەردە و تەندرووستی و داد و خزمەتگوزارییە داتەپێنراو و مرۆڤەکان، ئەوانەی هەبووشن، ڕۆژانە تەمەنای مەرگی خۆیان دەکەن، کە لە ماڵ دەرچوویت، دڵنیا نیت، کە جەنازەکەت لە پزیشکی دادوەری نادۆزنەوە و جارێکی دێ ناگەڕیتەوە ماڵەوە.
بۆ ئەمە وایە؟
وابزانم، هێنری کیسنجەر بوو، گوتی:”هەر کەسێ دەست بەسەر خۆرهەڵاتی ناوەند دابگرێ، دەست بەسەر هەموو جیهاندا دادەگرێ”، بیل کلینتۆنیش بوو گوتی:’دەبێ خۆرهەڵات، ئەم سەدەیە، ئەمەریکی بێ.” جا هەرچی شەڕوشۆری ئەم جیهانەیە دەیهێنە سەر خاکی وڵاتانی خۆرهەڵات، لە پێناو بەردوام مانەوەیان لەم ناوچە نەفتاوییەدا. ئاشکرایە، خۆمەینی بە فڕۆکەی فەڕەنسا گەێندرا تاران، قەزافی بە فڕۆکەی ناتۆ کوژرا، بەهاری عەرەبی دەزگای سی ئای ئەی و مۆسادی لە پشت بوو، درووستکەر و پشتیوان و هاوپەیمانی داعش ئەو سی وڵاتە بوون، کە بە نوێژی نیوەڕۆ، بە فڕۆکە لە کەنەدا و ئۆستوڕالیا و جەزائیر چەکدارەکانیان هاوردە دەکرد بۆ تورکیا و دوای مەشق و ڕا‌هێنان دەگوێزرانەوە بۆ نێو خاکی سوریا و عێراق.
بۆیە کەش وهەوییەکیان لەو ناوچانە درووست کرد کە هەم خەڵکەکە هەوڵبدا چۆڵی بکات و هەم گرووپ و تاقمی چەکداری سەر بە خۆیان هەبێ، بۆ ڕۆژی پێویست.
ئێوە سەیری ئەم فلیمە بکەن: ناسای ئەمریکا دەزانێ 175 ڕۆژی دێ گاشە بەردێکی سێ تۆنی لە ئاسمانەوە دەگاتە زەوی و لە فڵان ناوچە بە ئەرزی دەکەوێ، بەڵام نە ئەو و نە دەزگای هەوڵگریی میسر و ئیسرائیلیم نازانن و بێئاگان کە حەماس 500 کیلۆمەتر تونێلی لەژیر غەززە لێداوە – ئەم دوو دەزگا هەواڵگەرییە پڕ زانیارییترین دەزگای هەواڵگرین لە ناوچەکەدا. خۆ ئەگەر مێروولە 100 مەترێک زەوی بکۆڵی بووایە دەیان کامێرا و زانای لەسەری کۆ دەبوونەوە، بەڵام 500 کم تۆنێلی غەززە، سڕڕ و لوغزە.
دەبێ، ئەو شتانە ڕووبدەن، لە پێناو درێژەدان بەشارستانییەتی وەهم. ئاخر تا نەوەتەکانی سەدەی ڕابردوو دایکێک، جووتە گوارەی خۆی دەفرۆشت بۆ مامۆستای خسووسی تا کوڕەکەی نمرەی باش بێنێ، ئیستا هەمان دایک، دەڵێ، هەرچیم هەیە و نیمە فرۆشتوومە، 3 دەفتەرم هەیە، هەردوو کوڕەکەمی پێ دەنێرمە لەندەن.
چۆل بوونی دەڤەرێکی وەکو پژدەر لە گەنج و مانەوەی هەزاران کچی قەیر لە ماڵەکانیان، بەبێ نەخشە و دەست نییە، کە لە پشت ئەم گۆڕانکاریانەن کە زۆرمان نایانبینین.
تۆ سەیری ئەو شانۆگەرییە بکە، لە ڕۆژهەلاتی کوردستاندا، دادە زارا لەسەر ئەوەی دوو منداڵی فێرە نووسینی کوردی کردووە، دەخرێتە زیندانەوە، لە باشووریش، دوای 65 ساڵ خەبات و هەزارن هەزار قوبانی، ئەو ئەندام پەرلەمانەی بە دەنگێ ڕەش و ڕووتان گەیشتووەتە پۆستەکەی، واژوو کۆدەکاتەوەم تا بە یاسا لە پەرلەمان، زمانی ئینگلیزی ببێتە زمانی فەرمی پەروەردە و زمانی کوردی نیمچە لەغوو بکرێت. وەزاڕەتی پەروەرديس بابەتی زمانی کوردی لە ئەزموونەکانی قۆناگی 12 دەسڕیتەوە… هیج لەم ڕەفتارانە لە هەواوە و خۆڕسکانە هەڵنەتۆقیوون، بەڵکوو دەستیان لە پشت و بە خرواران دۆلاریان بۆ هەڵڕیژراوە.
لە زۆربەی وڵاتاندا، ئاستیی نەخوێندەواری نزم دەبێتەوە، بەڵام لە وڵاتێکی وەکو عێراق و سوریا ساڵ دوای ساڵ ئاستەکە بەرزدەبێتەوە، وڵاتێکی وەکو عێراق، لە سایەیی ئەم شارسانییەدا، لە ڕیزی یەکەمەکانە لە پیس و پۆخڵی و تاونکارییدا، خاوەن 11 ملیۆن منداڵی سەر شەقام و 6 ملیۆن بێوەژن و 4 ملیۆن تەلاقدراوە و ڕێژەی بێکاری هەر لێگەڕێ، لە دوو ساڵدا، 27 هەزار کەس، بە شاهید و بە ئیسپات، بوون بە خاوەنی بڕوانامەی ماستەر و دکتۆرای ساختە. تا ئەم دوایەش لەسەر پردەکانی بەغدا پاسەوان داندرا بوو، بۆ ڕیگریکردن لەو دایکانەی منداڵەکانیان فڕیدەدەنە نیو ڕووباری دجلە. ئەمانە لە کاتێکدا ڕوودەدەن، لە یەک ڕۆژدا فرۆشی نەوتی ئەم وڵاتە، نزیکەی 3 ملیۆن بۆشکەیە، نرخی هەر بۆشەکەیەک نزیکەی 80 دۆلارێکە.
جومگەیەکی بایەخداری کۆمەڵ، کە شارستانییەتی مۆدێرنە، 300 ساڵیک دەبێ کاری لەسەر دەکات، سەندنەوەی ژنایەتییە لە ژن. هەم بۆ ئەوەی بیانکەن بە کۆیلەی کارخانەکانیان و هەم بۆ ئەوەی زۆرترین چیژیی جەستەییان لێ وەرگرن. ئەمە بە درێژایی مێژووی شارسانییەت هەر وا بووە، بەڵام مۆدێرنە گەیاندییە ترۆپکی مەحوورم کردنی ئەم مرۆڤە لە هەستکردن بە مرۆڤ بوونی خۆی.
چۆن؟ جوانترین مەخلووق کە خوداوەند لەسەری ئەم ئەرزە درووستی کردووە، ژنە. ژن گەڵی جوانترە لە ڤینۆس و سیوەیل و گەڵێک سۆزبەخشتر و خەمخۆرترە لە هەرچی بوونەوەر هەیە. ژن، وەک دایک و وەک هاوسەر و وەک کچ و وەک خوشک، کۆڵەگەیەکی سەرەکی بونیاتی کۆمەڵە، دەرهێنانی یان شکاندنی ئەم کۆڵەگەیە، داتەپینی کۆمەڵە. جا هەرچی فەن و و فنوون هەیە دەزگا زەبەلاحەکەی میدیای شارستانیەتیی مۆدێرنە، لە پێناو شکاندنی ئەم کۆڵەگەیە بەکاری هێناوە و تا ڕادەیەکی زۆریش، سەرکەوتووە. ئێمڕۆ، لە ڕۆژاوادا، تاق و لۆقە خێزان، وەک خێزان بونیاتی ماوە و لەبەر یەک هەڵنەوەشاوەتەوە. شارسانییەتیی مۆدێرنە، دوو سەرە، لە یەک کاتید کاری کردووە، لە لایەک تا ژن هەست بەبی کەسێتیی خۆی بکات، هەمیشە وابزانێ ئەو بووکەشووشەیە، دووەم، لەبەرچاوی پیاو، ژنی سووک کرد، بەوەی کە ژن جگە لە لە چیژی سێکسی ناتوانی هیچ بە پیاو ببەخشێ. لە کۆڵانەی گەڕەکەمان لە دوبلن، لە 35 خێزان، بە هەموویان 7 منداڵیان هەیە، 12 خێزان یەک کەسییە، یان دوو پێرن سەریان پێکەوە ناوە. ئەوان لە منداڵ تۆراون، ئەوان لە پیاو دوور دەکەنەوە و پیاوەکانیشیان فێرە سەرجێی گۆڕینەوەن. جا لە ڕێی فلیمی ڕووت و هەزاران ماڵپەڕ و کەناڵی سێسکی، هەرچی جوانیی ژن هەیە لیی سەندراوەتەوە. ژن هەرچەند جوان و خوێنشیرین بێ، لە ناو پاس و شەمندەفەڕ و بازاڕدا، زەڕرەیەک هەستی پیاوەتی نابزوێنن، چونکە ناتوانی جوانییەک لەواندا بدۆزیتەوە و سەرنجت ڕاکێشن، واتە جوانیی ژنیان لەبەر چاوی پیاو کووشتوە.
ئەم پەتایە، زۆر خراپتر، لە نێو کۆمەڵانی ڕۆژهەڵاتدا تەشەنەی کردووە. بەرزبوونەوەی ئاماری تەڵاقدان و لێکترازانی خێزانی، خۆ بەبێ هۆ نییە. ئاکامەکانی ئەم دیاردەیەش گەڵیک زۆرە، لێرە جێیان نابێتەوە باسی بکەین، دڵنیام ئێستا، ئیوە کە ئەمە دەخوێنەوە، چەندان ڕووداو و سەربوردە و بەسەرهاتنان دیتەوە پێش چاو، کە لە ژینگەکەی خۆتان ڕوویداوە، بەڵام ناپرسن، هۆکارەکەی چییە… ئێمرۆ، ژن، وەک کائینێکی شێتی لێهاتووە لە ڕۆژهەڵات، وێلە بەدوای جوانیدا، بێخەبەرە لەوەی کە جوانیی حەقیقی شاراوەیە، لە دڵە، لە مێشکە، لە دەروونە، بەک هەر لە چاو و لووت و کۆڵمە. کارداشیان، درووستکراوێکی ئەم دەزگا زەبەلاحەیە، بۆ فریودانی هاوڕەگەزانی خۆی و بوونەوەرێکر دوورە لە واقیعی کۆمەڵگای رۆژهەلاتی.
جێگەی داخە، کە دوای 7 هەزار ساڵ لە داهێنان و دۆزینە و ئەفراندن، ئەقڵی مرۆڤ، شارستانییەتێک بەرهەم بێنێ، کە مرۆڤکوژ و ژینگە کۆژ و خۆکۆژ بێ.
شارستانییەتیی وەهەم، ئەم ڕۆژە پەرەی سەند و ئێمەی گەیاندە ئەم رۆژگارە کە ماددە بووە گەورەترین دەستکەوتوو و ئەخلاق مەحف بۆووە و نەما و ئایین بوو بە پەیژەی بەرژەوەندیی کەسی.
با بچمەوە لای پیاوە نەساغە سەروڕیش ئەفڵاتوونییەکەی، لە نۆرینگەیەکدا لە شاری دوبلن، لە هۆدەی چاوەڕوانیدا لە تەنیشتم دانیشتبوو، دوای گفتوگۆیەکی خۆش گوتی:

• من ئێستا هەر ئەوەندە هەست بە خۆشی و ئارامی و هێمنی دەکەم، کە لەگەڵ نەوەکنم دادەنیشم و یاری دەکەم، ئەوان منداڵن، جیهانەکەیان پاک و بێگەر و تایەنە، دەنا هەموو شوێنێک لەم جیهانەدا نائارامە و پیاو هەمیشە لە ڕۆحی خۆی دەترسێ. ئەم شاتستانییە تەنها و تەنها وەهمە، نەکەی پێی هەڵخەڵەتێ.”

منیش چاوەکانم خستە سەریەک و نەنکم بیرهاتەوە، کە منداڵ بووم، حیکایەتی کوڕە کەچەڵی بۆ دەگێرمەوە….
…. پاشا مرد و خەڵکیان لە مەیدانی ناوەندی شاری خرکردەوە، بازیان هەڵدا، باز لەسەر شانی کوڕە کەچەڵی هەڵنیشت و کرا بە پاشا.
کوڕە کەچەل، کوورەچی حەمامێ بوو، هەموو دەست و دەمووچاو و جلکوبەرگی خەڵۆزی ڕەش بوو، بردیانە حەمامێ و پاکیان کردەوە و چوان پۆشیان کرد و لە کۆشکی پاشا لەسەر کورسیان دانا….
ئەم سەردەمە، سەردەمی شارستانیەتیی مۆدێرنە، چەند لەم حیکایەتەی نەنکم دەچێ، زۆر ئاساییە، قوتابییەکەی پۆلی سێی بنەڕەتەی، لەنکاوڕا ببێتە مێر و پاشا و ئاغای وڵات، خۆشی نەزانی چۆن… ئەمە سەردەمی شارستانییەتیی وەهمە، هەموو شتێ تێیدا ڕوو دەدا.

فـازیـل شـــەوڕۆ
دوبلن

تۆ چی لە بارەی پیاوێکەوە دەزانی
لە نێو مەراقەکانیدا دەگەوزێت؟
چەندان جار خۆی کوشتووە
وەک پشیلەی حەوت رۆح نەمردووە
چەندان جار لە وەجددا
نقوم بووە و نەخنکاویشە
دەیان جەنگی ھەڵگیرساندووە
لە شتاقیاندا سەرنەکەوتووە
ھەزاران سڵاوی بۆ کۆتر ناردووە
ئەو ھەر بێزیشی نەھاتووە
تاقە جارێک بۆی بگمێنێت
ھەزاران شیعری رۆمانسی نوسیوە
ھەزاران جار تەریق کراوەتەوە لەسەری
بە پۆزەوە دراونەتەوە بە چڕوچاویدا
سەدان جار لەناو خۆیدا ون بووە
دەیان جار لە دوورگەیەکی بزردا
خۆی دۆزیوەتەوە
دەیان جاری تریش
پێکی شەیدابوونی
بۆ ژمارەیەک سۆزانی تێکردووە
پاش خوماربوون
لەنێو حەرەمسەراکەیدا ھەڵفڕیون
زۆر جاریش وا روویداوە
کۆمەڵێک داڵەکەرخۆرەی مێ
نێرینەییان کرۆژتووە
دوا دەنووکیشیان لە دڵی داوە
تۆ چی دەزانیت
لە ھەمبەر ئەو پیاوە ماندووەی
دوای کڵاوی بابردووی خەیاڵ و
روئیای ھەڵوەریوی خۆی کەوتووە؟
لەوەتی خۆی دەناسێت
تۆوی پێکەنین دەچێنێت
ھێندە بەدشانسە
ھەر ھەنسک دەدورێتەوە
دەستی میھر بەسەر جوانیدا دەھێنێت
دەستەیەک چەتەی فیکریی
ئاوی روونی ناوبانگی لێڵ دەکەن
لەوەتی فامی کردۆتەوە
شیعر بە باڵای گوڵدا ھەڵدەدات
ھەموو کات و لە ھەموو وەرزەکاندا
دڕکی تۆمەت لە رۆحی دەچەقێت
دەیەوێت بەھەشت بگوازێتەوە
بیکاتە گەڕەکێکی بۆنخۆش لە نیشتمان
گروپێک تارمایی دەستوەشێن
بە باڵ راکێشان فڕێی دەدەنە
بەشی خوارەوەی دۆزەخ
لەوەتی بوونی ھەیە
بە ژوانی ژنێکەوە دوو گیانە
ئاە چ بەدبەختییەکە
ھەر زارۆی دابڕانی دەبێت
چاوەڕوانی شەماڵی موحیبەت و
توانەوەی ئانی ماچە
ھەر گەردەلولی رق راپێچی دەکات
بۆ مەملەکەتی تێکشکان
بۆ ژێر کەپری دڵشکان
تۆ چی دەزانیت
لە بارەی ئەو پیاوە تاساوەی
زمانی لە بەستەڵەکی قەدەرێکی بەددا
بەستوویەتی و
بە زوبانی دڵ قسەمان بۆ دەکات؟
ئەو ھیچ چیرۆکێکی خۆشی نییە
بۆ جۆشدانی شەوانی گوێ ئاگردان
بەشی پێنج دەقیقە
خۆشی نییە، بۆ گێڕانەوە
بە سەدان سەعات
باسی عەزابەکانی بکات
ھەر تەواو نابن و بێزار دەبین
لەو حکایەتی مێشە
ھێندە کەساسە
ھیچ زمانێک نازانێت
سەر بە ئێستا بێت
بە زمانی پەتی دڵ قسە دەکات
ھیچ لە مەکرونازی عەقڵ تێناگات
زوو زوو وەک دەریا ھەڵدەچێت
خێرا خێراش مینا ھەور دەتوێتەوە
بە بەرامەی ماچێک بە بۆن دەکەوێت
بە وشەیەکی ئاڵ سەبوری دێت
بە زەردەخەنەیەک دەکەوێتە سەما
بە پیاڵەیەک مەی رووت دەبێتەوە
بە داگیرسانی مۆمێک نەشە دەبێت
بە نیگای ژنێک دەکەوێتە باڵەفڕە
بە چاوداگرتنێک سەراسیمە دەبێت
ئەو تەنیا لە ھێماکان تێدەگات
بێزارە لە سواویی وشەکان
بێزارە لە درۆی ناو تێکستەکان
قەڵسە لە دەبڵ مۆراڵی زمان و
دەستەوەستانی مرەکەب
تۆ چی دەزانیت
لەبارەی ئەو پیاوە پەڕاگەندەی
لە نێو نیشتماندا
تفبارانی مێژوویان کرد
لە غوربەتیشدا
کردیانە خۆراکی دەستی کاری ھەرزان؟
ھەمیشە کۆڵبەری غەمەکانێتی
موفەڕکی یاخیبوون لە مەچەکیدایە
بەردەوام وێڵی کلیلێکە
دەرگای نەھامەتی پێ دابخات
خۆشەویستی پێ بکاتەوە
لە ھەر شوێنێک
درەخت ئازار بدرێ
لقێکی بریندارە
لە ھەر شوێنێک
سەری عەشق پان بکرێتەوە
شەھیدی ئەوینە
لە ھەر جێگەیەک
جوانی مەست بێت
پێکێکی خەستە
لە ھەر جێگەیەک
قورگی ستران بگیرێت
سۆلۆیەکی راپەڕیوە
لە نێو ھەر خەونێکی کورتەباڵادا
بەژنی بەرزی ئازادییە
لە نێو ھەر زەمەنێکی بەقوڕ گیراودا
مزگێنی ئاسۆیە
لە داڵغەی رەشی ھەر جەلادێکدا
تارمایی شۆڕشە
تۆ چی دەزانیت
لە ھەمبەر ئەو پیاوە غەریبەی
تەنھایی ھەڵیدەگڵۆفێت
لە ئێوارەیەکی نەرمدا
لەناکاو ھاڕە دەکات؟
ئەو نوێنەری غەمگینییە لەسەر زەوی
باڵیۆزی دەوڵەتی گۆشەگیرییە
لە خانەقای وێرانبووی شیعرەوە
موناجات بۆ خەوزڕانی خۆی دەکات
پێنووسێکی دڵخۆشی ھەبوو
ئازار زەفەری پێ برد
وەھمی عەشقێک فریوی دا
بەردەوام پوشی وشە کۆدەکاتەوە
دەیکات بە ھێلانەی قەسیدە
لە بەدبەختی ئەودا
ساڵەکەی دەبێتە وەیشوومە
ھێلانەی تێکوپێک دەدرێ
بەردەوام زەردەخەنەی کۆدەکردەوە
تەمای ئەوەبوو بیکاتە
سەمفۆنیایەکی تولانی پێکەنین
لەبەدبەختی ئەودا
وەرزەکەی نەھات بوو
فرمێسک بە لێزمە دەباری و
زریانی گریان
ماڵی پێکەنینی راماڵی
ئەو لە چاخی سەھۆڵبەنداندا
چاوی بۆ ھەتاو دەگێڕا
لە قرچە قرچی ھاوینی غوربەتدا
تینوێتی بە ماچی
کچێکی نیشتمانەکەی دەشکا
لە نێو گۆڕی یادگارییەوە
بە ھەناسەبڕکێ
تەماشای ئێستای خۆی دەکات
بەدەم ناڵینەوە چاوەکانی دادەخا

١٥-١١-٢٠١٨
ئەڵمانیا- گوتەرسلۆ

خوێن كۆچت له‌ گڵا ده‌ناسێ..
بۆیه‌ زامه‌كانم.. هه‌نگاوی چه‌ند ساڵه‌ی هه‌ڵگرتی
رووبارێك له‌ ناختا نركه‌ی دێ‌و
له‌ ده‌ریاش بێ به‌شی
به‌ خۆشه‌ویستی به‌فرو چیا خرۆشاوی
كه‌لی خان له‌ جه‌رگتا خه‌نده‌ی لێوانی كه‌ساسه‌
شه‌پۆلێك له‌ دڕا په‌لكی خۆی له‌ به‌ردێك گرێ بدا
تۆ زاری به‌ ئه‌شكت ده‌پێوی
كه‌ خه‌میش له‌ لانه‌ی خاكی گوڵ دابڕێ
لێشاوێك ده‌مێنێ له‌ زاری بێچاره‌ بزانێ
ئه‌ندێشه‌ نیازیان به‌ چه‌پڵه‌ی به‌فراوا بماڵێ
زریوه‌ی ژوانگه‌ت ده‌سووتێ بۆ نسێی هه‌ڤاڵێ
هه‌ڵگوردی كه‌ چرای بڵندیت داگیرسان
خه‌ناوكه‌ی هه‌وڵدانت له‌ لێوی چیادا
شه‌وانێك خوناوی ده‌روونت به‌ خامه‌ ده‌ناسان
په‌ڕه‌یه‌ك نه‌یتوانی زامێكت راپێچێ
ئه‌و ژانه‌ی كه‌ حه‌سره‌ت له‌ دڵتا رایژه‌نێ
كوا شیعرێك به‌ په‌روا په‌روه‌رده‌ی ده‌كات‌و
كه‌ی زه‌بری خه‌نجه‌رێك سنووری ناته‌نێ
ده‌مێكه‌ تامه‌زرۆم هه‌ناسه‌ت
شه‌كراوی باسێكم بۆ هه‌ڵدا
كزۆڵ‌و بێ ئامان له‌ ژووری
ده‌یجوورا بێ سارام
بارانێك هه‌واڵی ده‌رفه‌تی رازێكم شین ناكا
بارینی په‌پووله‌ی ئه‌ستێره‌ به‌ سه‌رما داناكا
كه‌تۆ نه‌بیت ئازادی به‌های ته‌مه‌ن‌و
ژانی هۆنراوه‌م وه‌رگری
نه‌زامم تیشكی خۆر پێیده‌گا
نه‌ كه‌سیش ده‌توانێ لێم بگا

ستار ئەحمەد

ئەملاو لایان
لە جوتیارێ گرت و
بردیان ..
جلی خاکییان لەبەر کرد ،
کڵاشینکۆفێ بۆ شانی ..
کردیان بە سەرباز ،
دەست و برد ..

٭ ٭ ٭

هەر لەوێدا ،
مەزرایەک تینوێتیی ، کوشتی …

٭ ٭ ٭
درەختێ ، قژی تێک ئاڵا و
کەس نەبوو بۆی دابهێنێ ،
ڕەشەبا ، لەگەڵ خۆی بردی
٭ ٭ ٭

سوورە چنارێ ڕەدوو کەوت

٭ ٭ ٭

چیمەنێ سەری ئەسڵەع بوو ..

٭ ٭ ٭

گیاکەڵەیەک بوو بە وەزیری
کشت و کاڵ ..
مەسینەیەک چووە پۆستی بێ ڕکابەری ئاودێریی ..
گوڵێک زۆر ناسک نەبووایە ،
میزی نەئەکردە ژێری ..!

٭ ٭ ٭

کۆمەڵێ سن و کیسەڵە ،
کولەکە شامییەکیان کرد بە باڕ و یانەی شەوان و
لە ئۆکرانیا و شام و شیراز ،
لەشفرۆش و سەماکەریان بۆ دابینکرد ..

٭ ٭ ٭

کۆمەڵێ شۆڤڵ و لۆری و حەفارە هاتن ، لەناکاو ..
هەرچی زەیتونی سک پڕە ،
لە ڕەگەوە هەڵیانکێشا و
بردیان بۆ ووڵاتی خۆیان ..

٭ ٭ ٭

کرم زەفەری بە سێو و هەرمێ برد و
ستیانەکەی لێ کردنەوە ..
دەمی تێ نان ، تا بۆگەن بوون ..

٭ ٭ ٭

خاڵخاڵۆکە و چۆلەکە و مینا و زیکزیکە ،
سەریان هەڵگرت ..

٭ ٭ ٭

کارێزەکە ، چاوی کوێر بوو..
خۆڵ چووە ناو کونە لووت و گوێکانیەوە ..
بوو بە هێلانەی مشک و مار ..
گێلاخە مرد ..

٭ ٭ ٭

کیسەڵێ هەناسەی سوار بوو ،
سندوقەکەی بە جێهێشت و
ئاڵای سپی ،
بۆ بەڕێز مەسینە هەڵکرد ..

٭ ٭ ٭

چەکدار هاتن ،
سوکایەتییان بە دارگوێز کرد ..
بە حەربەی کڵاشینکۆف و
چەقۆی خۆمان ،
توێکڵەکانیان لێ کردنەوە ..
ئەو هەموو گوێزەیان ڕووت کرد..
سەرکردەکەیان کۆمپانیای خەنەی هەبوو !

٭ ٭ ٭

لە پڕ بەڕوویەک خۆی سووتان ..
مێوێکیان بە بێ هۆش و گۆش ،
فریای ئیمێرجێنسێکە خست ..

٭ ٭ ٭

مۆردێ ، هەڵوەری و
یەک بە یەک ،
مولولەی خوێنی ووشک بوو ..
سەبحبەحێ ،
بە دەردە ڕێوی ، لار بۆوە ..
ڕۆحی دەرچوو ..

٭ ٭ ٭

کۆمەڵێ بازرگانی زۆڵ ،
هەڵوژە و قۆخیان داوەت کرد ،
نامەرد بوون ، قۆڵیان بادان و
هەڵیاندانە کوورەکانی خەڵوزەوە ..
بۆ ئەشکەنجەی گۆشتی مامز ،
بە فەردەی گەورە باریان کرد ..

٭ ٭ ٭

لەو لایشەوە کاکی جوتیار ،
لە بەرەی شەڕ ،
لەجیاتی فیشەک ،
چوار مەخزەن ،
گوڵە مێخەکی بەستبوو ..!
ئەوان فیشەکیان تێدەگرت ،
ئەم مێخەکی بۆ هەڵئەدان ..
نارنجۆکیان بۆ هەڵئەدا ،
ئەم هەناری تێ ئەگرتن ..!

٭ ٭ ٭
لە جیاتی بە بێ تەل لەگەڵ هاوڕێکانیا پەیوەندی کا ،
لەگەڵ باران قسەی ئەکرد ..
میوانداریی لە بای وەشت ئەکرد ، به کوپی
فافۆن ، چایەکی
هەرچۆنێ بووایه ، بۆ ئەکوڵان …
پێی ئەووت بە گاسن بڵێ ،
هێشتا دوانزە ڕۆژی ماوە ،
با جارێ بۆ خۆی بخەوێ !

٭ ٭ ٭

چڵێ هەرمێی ،
لەسەر قۆناغی چەکەکەی
موتوربە کرد و ..
سەوزیش بوو ..
پێش ئەوەی چرۆ دەربکا ،
بە فیشەکێ
مێشکیان تەقان ..!

٭ ٭ ٭
تاتەشۆرەکە سەوز بوو ،
بوو بە مەزرا ..
ئەرخەوانەکان بەو شەوە ،
پۆشاکەکانیان لەبەرکرد
بێ ئوتوو
بە چرچ و لۆچیی ..
مەسینە بروسکەیەکی پرسە نامەی
پڕ لە هەڵەی ڕێزمانی و ئەدەبی نوسی و
بە تاقتاقکەرەیەکی ووت :
کە هەواڵەکان تەواو بوون ، بیخوێننەوە ..
ـ ……..
ـ………
ـ ……..

ژنە کوردێکی بۆێرم
هەڵواسراو بە هەناسەی شەونم و
مێرگ و زار
دووراو بە ڕۆحی دەشت و چیاکانی نیشتمان
ڵێوڕێژ لە وەفا و
ئەستوورتر لە قامەتی چیاکان و
سەرکەشتر لە دوندی ئارارات
دڵم کانگای ئەڤین و
چاوم تاسەمەندی بەژنی دولبەر
چرکە چرکە کاتەکان لە تەمەنم تێ دەپەرێ و
ئەزمونەکانم فیلمێکی تگزازی لە بەرە
شەڕ بە باڵای شەودا دەلوورێنێ
کە چی خەونەکانم پڕن لە ئاشتی
من بەلێنم داوە کە داهاتوو بۆنی گەنم دەدا
من شاژنی دلێری ئەم جێژوانەم
شەیدایی بە ڕووخسارما دەپێورێ و
تا گەیشتن بە ئامانج
کورتە چیروکێ خۆی حەشار داوە.

سنە
ئیلهام موڕادی