ئاشکرایە کە بڕیارنامەی ٣٧٧ و ماددەی ٩٩ بەدرێژایی مێژووی نەتەوەیەکگرتووەکان لە ١٩٤٥ـەوە زۆر بەدەگمەن پەنایان بۆ بردراوە، بەڵام لە ماوەی ٧٠ ڕۆژی شەڕی ئیسڕائیل-حەماس، سکرتێری گشتیی، هەموو دەستەڵات و کارتەکانی سنووری دەستەڵاتی خۆی بەکارهێناوە بۆ وەستاندنی شەڕ.
لێرەدا دەکرێت بپرسین ئاخۆ نەتەوە یەکگرتووەکان، دەتوانێت یارمەتیدەر بێت لە هەوڵەکانی بۆ وەستاندنی شەڕی ئیسڕائیل و حەماس، وەک ئەرکی سەرەکیی خۆی؟
ئەرکی سەرەکیی نەتەوە یەکگرتووەکان پاراستنی ئاشتی و ئاساییشی نێودەوڵەتییە. لەبەشی شەشەمی میساقەکەدا چارەسەرکردنی ناکۆکییەکان بەشێوەیەکی ئاشتییانە، لەڕێگەی دەستێوەردانی ئەنجوومەنی ئاساییشەوە، بە ڕێگەکانی وەک دانوستاندن، نێوەندگیریی، ناوبژیوانیی و بڕیاری دادوەریی دیاریکراوە. ئەنجوومەنی ئاساییش دەتوانێت لێکۆڵینەوە لە هەر ناکۆکییەک یان بارودۆخێک بکات بۆ ئەوەی بزانێت ئایا ئەگەری ئەوە هەیە ئاشتی و ئاساییشی نێودەوڵەتی بخاتە مەترسییەوە. لە هەر قۆناغێکی ناکۆکیەکەدا، ئەگەر لایەنەکان نەیانتوانی بەڕێگەی ئاشتیانە ناکۆکییەکە یەکلایی بکەنەوە، ئەوە ئەنجوومەن دەتوانێت ڕێکار یان شێوازی گونجاو پێشنیار بکات.
ئامانجی سەرەکیشی دەستەبەرکردنی ئاساییشی بەکۆمەڵە، کە بنەمای بەشی حەوتەمی میساقەکەیە، کە دەستەڵات بە ئەنجوومەنی ئاساییش دەدات بۆ گرتنەبەری ڕێوشوێنی زۆرەملێ لە سزای دیپلۆماسیی، ئابووریی و دوواتر دەستێوەردانی سەربازیی و چەکداریی لەو دۆخانەی کە هەوڵەکانی چارەسەرکردنی ئاشتیانە شکست دەهێنێت. بەڵام لە کاتی شەڕی سارددا ئەم جۆرە ڕێوشوێنانە بە دەگمەن جێبەجێ دەکران، چونکە گرژییەکانی نێوان ئەمریکا و یەکێتی سۆڤیەت ڕێگریان لە ئەنجوومەنی ئاساییش دەکرد لەسەر ڕێککەوتن و دەرکردنی بڕیار. ئێستاش گەڕاوینەتەوە هەمان دۆخی جەنگی سارد، کە بەجەنگی ساردی دووەم ناودەبردرێت، بەو پێیەی ئەمریکا ڕێگرە لە دەرکردنی هەر بڕیارنامەیەک بۆ وەستاندنی جەنگ.

کەواتە بڕیارنامەی٣٧٧ و مێژووەکەی چییە؟ ئایا دەتواندرێت بەکاربهێندرێت بۆ ئەوەی بەدەوری ڤیتۆی ئەمریکادا تێپەڕێت بۆ وەستاندنی ئەو شەڕە؟
لە مادەی ٢٧، بڕگەی ٣ی میساقەکەدا هاتووە، کە بڕیارنامە جەوهەرییەکانی ئەنجوومەنی ئاساییش پێویستیان بە دەنگی بەڵێی نۆ ئەندام هەیە “لەوانەش دەنگی هاوڕایی ئەندامانی هەمیشەیی”. بەڵام زۆرینەی ئەندامانی ئەنجوومەنی ئاساییش هاوڕابوون کە ئامادەنەبوون لە ژووری کۆبوونەوەکە، ناتوانێت ڕێگریی لە ئۆرگانی سەرەکیی نەتەوە یەکگرتووەکان بکات، کە بەشێوەیەکی درووست مامەڵە بکات، ئەمەش بۆچوونێک بوو کە دواتر لەلایەن دادگەی دادی نێودەوڵەتیی (ICJ)ـەوە پشتڕاستکرایەوە. زۆرجار لەمپەری بەردەم دەرکردنی بڕیار لە ئەنجوومەنی ئاساییش، بوونی ناکۆکی وڵاتە زلهێزەکان بەتایبەت ڕووسیا و ئەمریکایە، بۆیە پەنا دەبردرێتە بەر ئەم بڕیارنامەیە. بڕیارنامەی 377؛ کە بە “یەکگرتن بۆ ئاشتیی” ناسراوە، ئامانج لێی چارەسەرکردنی دۆخێکە کە نەتەوە یەکگرتووەکان نەتوانێت بەرپرسیاریەتی سەرەکیی خۆی لە پاراستنی ئاشتیی و ئاساییشی نێودەوڵەتییدا جێبەجێ بکات. ئەنجوومەنی گشتیی دەتوانێت بە بەکارهێنانی میکانیزمی دانیشتنی تایبەت و لەناکاو کۆببێتەوە، بۆ ئەوەی ڕاسپاردەی بەکۆمەڵ پێشکەش بکەن، بەڵام لەڕووی یاسایییەوە پابەندکەر نییە و بابەتەکە درێژ نابێتەوە بۆ بڕیاردانی پابەندکەر، وەک ئەوەی ئەنجوومەنی ئاساییش کە بڕیارەکانی پابەندکەرن.
ئەم بڕیارنامەیە، دەستەڵات بە ئەنجوومەنی گشتیی دەدات، یەکەم: کە لەڕێگەی ئەمینداری گشتییەوە کۆبوونەوەیەک گرێبدات، بۆ دەرکردنی ڕاسپاردە بۆ ئەندامان و ڕێوشوێنی بەکۆمەڵ، لەوانەش بەکارهێنانی هێزی چەکدار لە کاتی پێویستدا. بەڵام لێرەدا بەلایەنی کەمەوە دەبێت ئەندامێکی ئەنجوومەنی ئاساییشی نەتەوە یەکگرتووەکان یان کۆمەڵێک ئەندامی ئەنجوومەنی گشتیی لەگەڵ بانگهێشتکردنی بڕیارنامەکەدا ببن، بۆ ئەوەی بچێتە بواری جێبەجێکردنەوە.

بۆ ئەم بڕیارنامەیە بۆ وەستاندنی شەڕی غەززە بێئەنجام بوو؟
هەموو بڕیارەکانی ئەنجوومەنی گشتیی UNGA تەنیا ڕاسپاردەن، ئەمەش بەو مانایەیە، کە بە پێچەوانەی هەندێک لە بڕیارەکانی ئەنجوومەنی ئاساییش، ئەم بڕیارنامانە لەڕووی یاسایییەوە پابەندکەر نین. ئەمەش واتە دەتواندرێت پێشنیارەکانی بەبێ هیچ دەرەنجامێک پشتگوێ بخرێن. ئیسڕائیل لە ماوەی ڕابوردوودا چەندین بڕیارنامەی نەتەوە یەکگرتووەکانی پشتگوێ خستووە، ئەمەش بەشێوەیەکی سەرەکیی دەگەڕێتەوە بۆ پشتیوانی دیپلۆماسی واشنتۆن.
گۆتێرێس سەرۆکی ڕێکخراوی نەتەوەیەکگرتووەکان ڕایگەیاند سەرەڕای ڤیتۆی ئەمریکا واز لە بانگەوازکردن بۆ ئاگربەستی مرۆیی لە غەززە ناهێنێت. ئاماژەی بەوەش دا، “بەداخەوە ئەنجوومەنی ئاساییش نەیتوانیووە ئەو کارە بکات، بەڵام ئەوە نابێتە هۆی ئەوەی بەردەوام نەبم.”
چی ئەم بیرۆکەیەی هێنایە ئاراوە؟ لە ئەنجامی جەنگی کۆریا لە ساڵی ١٩٥٠ بیرۆکەی پێشبینیکردنی دەستەڵاتی زیاتر بۆ سکرتێری گشتیی، بۆ ئەوەی ئەگەری شکاندنی بنبەستێک هەبێت، پەسەندکرا. لەو کاتەدا یەکێتی سۆڤیەتی پێشوو، ڕێگریی لە هەر بڕیارێکی ئەنجوومەنی ئاساییش دەکرد بۆ وەستاندنی شەڕەکە، ئەمەش وایکرد بڕیارنامەی ٣٧٧ (V) لە ٣ی تشرینی دووەمی ١٩٥٠ پەسەند بکرێت، ئەمەش دوای ئەوە هات کە ئەمریکا توانی پشتگیریی بۆ ئەو بیرۆکەیە دەستەبەر بکات، کە کۆبوونەوەی گشتیی پێویستی بە بەهێزکردن بوو بۆ بەرزکردنەوەی تواناکانی لە پاراستنی ئاساییشی جیهانییدا.

ئەم بڕیارنامەیە پێشتر لە کوێ بەکارهێنراوە؟
ئەم بڕیارنامەیە بەشێوەیەکی بەرفراوان بەکارناهێندرێت، بەڵام لە ماوەی دەیان ساڵدا چەند جارێک بەکارهێندراوە بۆ چارەسەرکردنی چەند ناکۆکییەک، لەوانە قەیرانی کۆنگۆ لە ساڵی ١٩٦٠، ململانێی نێوان هیندستان و پاکستان لە ساڵی ١٩٧١ و ئەفغانستانی سەردەمی سۆڤیەت لە ساڵی ١٩٨٠.
تایبەتمەندییەکی هەرە گرینگی بڕیارنامەکە ئەوەیە کە دووپاتی دەکاتەوە کە ئەنجوومەنی گشتیی ئەگەر بە گونجاوی بزانێت، دەتوانێت پێشنیاری بەکارهێنانی هێز بکات، بەڵام بۆ قۆناغی ئێستا ئەمە ئەستەمە، چونکە ئەمریکای گەورەزلهێز لە یاریەکەدایە و وڵاتانی عەرەبیش خەریکی پاراستنی بەرژەوەندیەکانیانن.
بەو پێیە، ئەم بڕیارنامەکە چەندین جار بەکار هاتووە، بەڵام تەنیا جارێک جێبەجێ کراوە، ئەویش لە قەیرانی کۆریادا. بڕیارنامەی ٣٧٧A بۆ بانگهێشتکردنی دانیشتنێکی بەپەلەی ئەنجوومەنی گشتیی لە ساڵی ١٩٥١ بەهۆی نەبوونی کۆدەنگیی لەنێوان ئەندامانی UNSC بەکارهات و بووە هۆی دەرکردنی بڕیارنامەی ٤٩٨ (V)ی نەتەوەیەکگرتووەکان، کە تێیدا هاتبوو چین لەڕووی سەربازییەوە بەشداریی شەڕی کۆریای کردووە. ئەمەش یەکەمجار بوو، کە نەتەوەیەکگرتووەکان بەهۆی شەڕێکەوە وەک دەستدرێژکارێک مامەڵە لەگەڵ نەتەوەیەکدا بکات.
ئەم ئەرکەی یەکگرتن بۆ ئاشتیی، جیاوازە لە ئەرکی ئاشتیپارێزیی ڕێکخراوەکە، یان هێزی فریاگوزاریی نەتەوەیەکگرتووەکان (UNEF)، کە یەکەمیان لە ساڵی ١٩٥٦ بۆ چاودێریکردنی هێڵی پێشەوەی نێوان ئیسڕائیل و میسر دامەزراوە، UNEFیش ئەرکی شەڕکەری نەبوو و مەبەست لێی بێلایەنکردنی ململانێکان بوو، کە بووە هۆی درووستبوونی یەکەمین هێزی ئاشتیپارێزی نەتەوەیەکگرتووەکان و یارمەتی کۆتاییهێنانی لەشکرکێشیی سێ لایەنەی ئیسڕائیل، بەریتانیا و فەرەنسا بۆ سەر میسر و غەززە.

بۆچی ئەمریکا بەردەوام ڤیتۆی بڕیارنامەی ئاگربەستەکان دەکات؟
واشنتۆن بەردەوام ڤیتۆی هەر بڕیارێکی ئەنجوومەنی ئاساییشی کردووە، کە داوای ئاگربەستی دەستبەجێ و هێنانی بڕێکی بەرچاوتر لە یارمەتییە مرۆییەکان بۆ فەلەستینییە گەمارۆدراوەکان دەکات. ئەمەش هەمان سیناریۆکانی ساڵی ١٩٥٠ی یەکێتی سۆڤیەت دووبارە دەکاتەوە بۆ درێژەدان و بەردەوامیی شەڕ. فرانسیسکا ئەلبانیز، ڕاپۆرتدەری تایبەتی نەتەوەیەکگرتووەکان بۆ فەلەستین، ڕۆژی سێشەممە ڕایگەیاند کە “سوپای ئیسڕائیل شەڕی هەموو کەسێک و هەموو شتێک دەکات لە غەززە، لەنێویاندا UN و هاوکاتێش ئەڤریل بینۆیت بەڕێوەبەری جێبەجێکاری ڕێکخراوی پزیشکانی بێسنوور گوتی: “ئەمڕۆ زۆرینەی جیهان بەیەکەوە ڕاوەستان و داوای کۆتاییهێنان بەم خوێنڕشتن و ئازارەی غەززە دەکات، بەڵام ئەمریکا جارێکی دیکە بۆ ئەوەی ڕێگە بدات کوشتاری خەڵکی سڤیل لە غەززە بەردەوام بێت ڤیتۆی بڕیارنامەکەی کرد”.

ئەی مادەی ٩٩ چییە؟ کەی پەنای بۆ دەبردرێت؟
مادەی ٩٩، سکرتێری گشتیی دەتوانێت هەر بابەتێک بخاتە بەردەم ئەنجوومەنی ئاساییش، کە بەبۆچوونی خۆی مەترسیی لەسەر پاراستنی ئاشتیی و ئاساییشی نێودەوڵەتیی درووست بکات. ئەنتۆنیۆ گۆتێرێس سکرتێری گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان لە ٧/١٢/٢٠٢٣ پەنای بۆ مادەی ٩٩ برد، کە ماددەیەکە زۆر بەدەگمەن بەکاردەهێندرێت لە میساقی نەتەوەیەکگرتووەکان، کە دەستەڵات بە سکرتێری گشتیی دەدات “هەر بابەتێک کە بە بۆچوونی ئەو مەترسیی لەسەر پاراستنی ئاشتیی و ئاساییشی نێودەوڵەتیی درووست بکات” بیخاتە بەردەم ئەنجوومەنی ئاساییش، هەر بۆیە لە ماوەی سەرۆکایەتییەکەیدا بۆ یەکەمجار ئەم دەستەڵاتەی بەکارهێنا، هەرچەندە مادەی ٩٩ دەستبەجێ نابێتە هۆی کردەوەی ڕاستەوخۆی نەتەوەیەکگرتووەکان یان ئەنجوومەنی ئاساییش، بەڵام دەتوانێت پاڵنەرێک بخاتە بەردەم ئەنجوومەنی ئاساییش بۆ پێداچوونەوەی بڕیارنامەکانی پێشووی.
گۆتێرێس دەڵێت: “کۆمەڵگەی نێودەوڵەتیی بەرپرسیارێتی ئەوەیە کە هەموو کاریگەرییەکانی بەکاربهێنێت بۆ ڕێگریکردن لە پەرەسەندنی زیاتر و کۆتاییهێنان بەم قەیرانە”، بانگەشە بۆ ئەوە دەکات کە ئاگربەست تاکە ڕێگەیەکە بۆ گەڕاندنەوەی “ئارامیی و مانەوە” لە غەززە.

فەرمان محەمەد
ئیتاڵیا/ زانکۆی بۆڵۆنیا

زۆر جار له‌ ئاخاوتنی ڕۆژانه‌ به‌هۆی نزیكیی فۆرمیانه‌وه‌، جیاوازی له‌ نێوان دوو زاراوه‌‌دا ناكرێت، یان له‌بری یه‌كتر به‌كاردێن، وه‌ك (پارێزگا و پارێزگار)، (پلان و پیلان)، هه‌ندێك جاریش له‌ بنه‌ڕه‌تدا فۆرمی زاراوه‌كان هه‌مان شتن، به‌ڵام واتای جیاوازیان وه‌رگرتووه‌، وه‌ك (سه‌خت و خه‌ست)، (وتار و گوتار). هه‌ندێك به‌كارهێنانی نادروستیش ده‌چێته‌ خانه‌ی (هه‌ڵه‌ی بیستن)ه‌وه‌، وه‌ك (فیت په‌مپ) له‌بری (فویل په‌مپ)، (ڕۆت ساید) له‌بری (ڕۆنگ ساید). ئه‌مانه‌ له‌ ئاخاوتنی ڕۆژانه‌دا ئاسایین، به‌ڵام دیارده‌كه‌ له‌ نوسین و له‌ زمانی فه‌رمیدا ڕێپێداراونییه‌! هاوشێوه‌ی ئه‌م زاراوانه‌ زۆرجار هه‌ردوو ده‌ر‌بڕینی (كۆڕه‌و، كۆچڕه‌و) به‌ واتای (كۆچی به‌كۆمه‌ڵ) له‌ خه‌ڵكی جیاوازه‌وه‌ ده‌بیستین، ئاخۆ كامیان دروسته‌؟
(كۆڕه‌و) زاراوه‌یه‌كی سازكراوی تاڕاده‌یه‌ك نوێیه‌، له‌ به‌رامبه‌ر (الهجرة الجماعیة)ی زمانی عه‌ره‌بی به‌كاردێت و‌ واتای (ڕه‌و/ڕۆیشتنی به‌ كۆمه‌ڵ) ده‌دات. زاراوه‌كه‌ له‌ (كۆ+ڕه‌و) دروستبووه‌. (كۆ) واتای (به‌كۆمه‌ڵ) ده‌دات. هه‌رچی (ڕه‌و)ه‌ واتای (ڕۆیشتن، كۆچ) ده‌گه‌یه‌نێت. (ڕه‌و) له‌ بنه‌ڕه‌تدا ڕه‌گی (ڕۆیشتن، ڕه‌وته‌ن)ه‌. ئه‌م فۆرمه‌ له‌ پێكهاته‌ی وشه‌ی وه‌ك (زیادڕه‌و، زیاده‌ڕه‌وی، توندڕه‌و، ڕاستڕه‌و، میانڕه‌و، ڕه‌وت…)دا هه‌یه‌ و هه‌مان واتا ده‌دات.
له‌ زمانی كوردیدا وشه‌ی (ڕه‌و، ڕه‌وكردن) بۆ ئه‌و باڵندانه‌ش‌ به‌كاردێت، كه‌ له‌ وه‌رزه‌ جیاوازه‌كان بۆ ناوچه‌یه‌كی جوگرافیی گونجاوتر كۆچده‌كه‌ن. (ڕه‌وگه‌)ش شوێنی كۆبوونه‌وه‌ی كۆچكه‌ران یان ئاواره‌كانه‌.
به‌م پێیه‌ و له‌سه‌ر بنه‌مای په‌یوه‌ندییه‌ واتاییه‌كانی وشه(ئاسۆیی)‌، وشه‌ی (ڕه‌و) ڕێ به‌ وشه‌یه‌كی وه‌ك (كۆچ) نادات له‌ پاڵیدا ده‌ربكه‌وێت، چونكه‌ هه‌مان واتا ده‌ده‌ن، به‌مه‌ش پێكه‌وه‌هاتنیان ده‌بێته‌ لادان له‌ (كۆتی هه‌ڵبژاردن) و (هه‌ڵئاوسانی واتایی) دروستده‌كات. بۆیه‌ ده‌ربڕینی “كۆچڕه‌و” هه‌مان واتای مه‌به‌ست نادات، جگه‌ له‌وه‌ له‌سه‌ر بنه‌مای لادانی زمانی سازكراوه‌. له‌ بنه‌ڕه‌تیشدا هه‌ر وشه‌ی (كۆڕه‌و)ه‌ و به‌ هۆی (هه‌ڵه‌ی بیستن)ه‌وه‌ وا ده‌رده‌بڕدرێت، بۆیه‌ پێویسته‌ له‌ باری فه‌رمی و ده‌سگا فه‌رمییه‌كان خۆیان له‌ به‌كارهێنانی ببوارن.

پێشەکیەکی پێویست..
سەرەتا بۆ هەمیشە نەورۆزتان پیرۆزبێت ..

خوێندەواری خۆشەویست من ئەوە نزیکەی بیست ساڵ دەبێت ، بەشێکی زۆری کات و توانای خۆم بۆ لێکۆڵێنەوە لە مێژووی نەورۆز تەرخان کردووە ، ئەوەش بەو لێکۆڵێنەوانەوە دەردەکەوێت کە لە کتێبی پێشوتر ( نەورۆزی کورد ..لە ئەفسانەوە بۆ بە جیهانی بوون ) و دوو توێی ئەم کتێبە ( نەورۆز .. کۆنترین جەژن .. کوردیترین جەژن ) دا کۆکراونەتەوە ، کە لەسەرەتایەکی سادەوە دەستم پێکردوو تا گەیشتمە دۆزینەوەی ئەو شوێنەی کە یەکەم جار ، جەژنی( نەورۆز- زەگمەک )ی تێدا کراوە ! دیارە دەبێ ئەوە بڵێم .. زۆر پێش من گوترابوو ، کە نەورۆز لە سۆمەرەوە دێت ؛ بەڵام ، کەس مێژووە کەی و شوێنەکەی بە دروستی دەسنیشان نەکرد بوو ، من بە لێکۆڵێنەوەی بەردەوام گەیشتم بەوەی کە ، تەمەنی نەورۆز (١٢ هەزار ساڵ) ە و ئەو شوێنەش کە سەرەتا نەورۆز لەوێوە سەری هەڵداوە ( شاری ژێر زەمینی هەشت چین لە ژێر چینی باکووری کوردستان ( شاری دێرینکۆیۆ ) یە ، کە لە نێو لێکۆڵێنەوەکاندا ، بە بەڵگەوە ئەم ڕاستیانە دەخوێنیتەوە !
بەرگری لە نەورۆز..
ئێمەی کورد هەر لە کۆنەوە بەشێکی زۆر( خاک و مێژوو و کلتورمان) داگیرکراوە ! ساڵی ( ٢٠١٠ ) کە کۆمەڵەی گشتی لە نەتەوە یەکگرتووەکان ، نەورۆزی وەک ( جەژنێکی کلتوری ئاشتی ) کرد بە جەژنێكی جیهانی ، بەداخەوە لە پێناسەی نەورۆز ، لە سێ خاڵ دا بە هەڵە داچوو ، من هەر زوو هاتمە دەنگ و بە نووسین و کۆڕو سمینارو داواکاری ڕووم لە کۆمەڵەی گشتی و نەتەوە یەکگرتووەکان کردوو ، داوام کرد هەڵەکانی خۆی ڕاست بکاتەوە . هەڵەکانیش ئەمانە بوون :
١ – نەورۆزی وەک جەژنێکی ئێرانی و فارسی ناساند ؛ من گوتم کوردستانییە.
٢ – تەمەنی نەورۆزی بە (٣٠٠٠ ساڵ) خەمڵاند ، من نووسیم .. تەمەنی نەورۆز زۆر لە سێ هەزار ساڵ پترەو دەگاتە ( ١٢ هەزار ساڵ )
٣ – ڕۆژی نەورۆزی بە (٢١ / ٣ ) ی ساڵی زایینی دایە قەڵەم ، : من نووسیم دەبێ نەورۆز بە پێی ساڵنامەی ( سۆمەری- کوردی ) ڕۆژەکەی دەسنیشان بکرێ ، کە دەکاتە ڕۆژی (١ /١ ی ساڵێ نوێی کوردی واتە ڕۆژی یەکەمی مانگی یەکەمی ساڵی نوێ( مانگی نەورۆزی کوردی ) نەک ٢١/ ٣ کە ئەم ڕۆژە بە پێی دوو ساڵنامەی زایینی و کوردی کە دەکەونە بەرامبەری یەک ، بۆیە ڕاستیەکەی نەورۆز ڕۆژی ١ / ١ مانگی نەورۆزی ساڵی نوێی کوردیە . هەر من نووسیم .. ئەوە تەنیا میللەتی کوردە مانگی یەکەمی ساڵی نوێی خۆی بە ناوی( نەورۆز) کردووە ، کە ئەمەش نیشانەی ڕەسەنایەتی جەژنی نەورۆزە لە کوردستان .
نێوەندی نەورۆزیی..
بە هۆی ئەوەی کە نەورۆز جەژنێکی کۆن و گرنگ و جیهانیە ، پێویستە کورد گرنگیەکی زۆرو بە کردەوەی پێبدات ، من بۆ ئەم گرنگی پێدانە ، بە چاکی دەزانم .. بە هۆی سازیەک بێت کە بەڕای ئێمە ناوی ئەم سازییە ( نێوەندی نەورۆزیی ) بێت ، ئەم نێوەندە بە بەرنامەی بەردەوام و ساڵانە میهرە جان و کەڕنەڤاڵ و کۆڕو کۆبوونەوەی زۆر بە بەرنامەیەکی ورد ، بۆ ئەدەب و هونەرو شانۆو سینەماو وەرزش و کلتورو فۆڵکلۆر دابنێت و تیپە جیا جیاکان کۆ بکاتەوەو لە وڵاتانی دوورو نزیک داوەتی هاوچەشنەکانیان بکات ، لە وڵاتانێک کە ئەوانیش لە کۆنەوە نەورۆز وەک جەژنێکی کلتوری پیرۆز دەکەن ، تیپەکان بە سەرپەرشتی لێژنەی پسپۆر بکەونە پێشبڕکێ و براوەکان .. لەسەر ئاستی تیپ و تاک بە ( خەڵاتی نەورۆزی ) خەڵات بکرێن . دەکرێ میهرەجانە گەورەکە لە سەرو بەری نەورۆزا بێت و ساڵانەش بە کۆڕو کۆبوونەوەی تاک تاک و جیا جیا نێوەندەکە بەردەوام چالاکی هەمە جۆری هەبێت . ئەمەش هۆیەکە بۆ کار پەیداکردنی دەیان و سەدان گەنجی بێکارو بوژانەوەیەکیشە بۆ بازاڕی ئابووری وڵات و گەرم و گوڕی گەشتیاری هەمەجۆر لە کوردستان . پەیوەندی فراوان لەگەڵ وڵاتانی جۆر بە جۆر.
ساڵنامەی نەورۆز ..
نەورۆز هەر ئەوە نییە کە ڕۆژێکی جەژنە ! بە ڵکو سەرەتای (ساڵنامە )یەکی وردو ڕێک و دوانزە مانگەیە ، ئەو ساڵنامەیە لە نەورۆز ڕا ساڵەکە بە پێی سروشتی کوردستان سوڕانی فەلەکی مانگ و هەفتەو ڕۆژی بۆ دیاری کراوە ، هەر بۆیە پێویستەو گرنگە کورد ئەم ساڵنامەیە بکات بە ( ساڵنامەی فەرمی ) خۆی و کارە گرنگەکانی دەوڵەت بخاتە ڕۆژو مانگی نەورۆز ، وەک هەڵبژاردنی سەرۆک و پێکهێنانی حکومەت و سوێندخواردنی ئەندامانی پەرلەمان و حکومەت و وەزیرەکان دانانی میزانیەو پلانی کارکردنی ساڵانە . هەروەها بە هۆی ئەوەی کە کۆمەڵەی گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان نەورۆزی کردووە بە جەژنێکی جیهانی ، دیسان دەکرێ ساڵنامەکەشی بکرێت بە ساڵنامەی جیهانی .
نەورۆزو خۆشەویستی..
ئێستا ڕۆژی( ڤالانتایین) وەک( ڕۆژی خۆشەویستی) جیهانی داگیرکردووە، گەنجەکانی ئێمەش بەشێکن لەو پێشوازیکارانەی کە ئەم ڕۆژە دەکەن بە ڕۆژی گوڵ گۆڕینەوە ، ئەمەش چیڕۆکەکەی لەوە هاتووە ، لە سەدەی سێیەمی زایینی (کلدیوسی دووەم )ی ئیمپراتۆر ، (شوکردن) و (ژنهێنان )ی لە گەنجەکان قەدەغەکردبوو، بەو هەنجەتەی گەنجەکان بۆ سەربازی بەهێزترن ، قەشە (سنت والنتایین) ئەمەی قبوڵ نەکردو بەنهێنی کچ و کوڕەکانی لێک مارەدەکردو پیرۆزی پێ دەدان ؛ ئیمپراتۆر ئەمەی زانی و قەشەی خستە بەندیخانەو دواجار لەسەری دا ! هەرچەندە ڕای واش هەیە کە ئەم چیرۆکە ئەفسانەو هەڵبەستراوە ؛ بەڵام ، بە بەسەرچوونی ڕۆژگار ١٤/٢ ڕۆژی لە سێدارەدانی ڤاڵانتین کرا بە ڕۆژی خۆشەویستی .
ئەم چیڕۆکە سەر بە جیهانی مەسیحیەتەو بۆ سەدەی سێیەمی زایینی دەگەڕێتەوە ، لە پاڵ ئەمەدا ئێمە ڕۆژی نەورۆزمان هەیە ، کە ڕۆژی خۆشەویستی ( مەم و زین ) ە و تەمەنی دوازدە هەزار ساڵە، لەم ڕۆژەدا بە پێی داستانی ( دەمموزو عەشتار ) سۆمەری ڕۆژی خۆشەویستی دەمموزو عەشتاریشە ، بە پێی داستانی ( مەم و زین) یش ڕۆژی خۆشەویستی ئەوانیشە ، جا دەکرێ گەنجانی کوردستان ڕۆژی نەورۆز بکەن بە ( ڕۆژی خۆشەویستی ) خۆیان ! چۆن لە ( مەم و زین )دا ڕۆژەکە ڕۆژی یەکەمی یەکترناسین و یەکترخۆشویستنیانە ، خۆشەویستی ئەم دوانە ، خۆشەویستیەکی پڕ لە عەشقەو خۆماڵییە ! تەمەنی خۆشەویستی و چیرۆکەکە دوازدە هەزار ساڵە ، بۆیە بەم ڕۆژە ( ڕۆژی نەورۆزی خۆشەویستی) گەنجەکانمان دەبن بە خاوەنی ڕۆژی خۆشەویستی خۆیان . ئەمەش لە نێو کلتورێکەوە هاتووە ، کە ئەو سەردەمە لە کوردستان ولە ڕۆژی نەورۆز ( کچ و کوڕ) ان خۆیان دەگۆڕی و کچ بەرگی کوڕانی دەپۆشی و کوڕیش پۆشاکی کچانەی لەبەردەکرد ، هەریەکەو بەدوای دڵخوازی خۆی دا دەگەڕا، مەم و زین لەو ڕۆژەو بەم کلتورە یەکتریان بینی و یەکتریان خۆشویست و کۆتایی خۆشەویستیەکەشیان زانراوە . دەکرێ لەم ڕۆژەدا جوانترین خۆشەویست و سەرکەوتوو ترین خۆشەویستەکان ( خەڵاتی خۆشەویستی نەورۆز) یان پێ ببەخشرێ !
ڕۆژی جیهانی شیعر..
هەر لە ڕۆژی نەورۆز ١/١ ساڵی نوێ کوردی و ٢١/٣ی زاینی ، یۆنیسکۆ ئەم ڕۆژەی کردووە بە ( ڕۆژی جیهانی شیعر) هەر بۆیە فرسەتێکی چاک و جوانە لەم ڕۆژەشدا شاعیرانی کوردو نێوەندە ئەدەبیەکان ، لە گەڵ نەورۆزا وەک ڕۆژی خۆشەویستی و ڕۆژی شیعریش بکەن بە ئاهەنگ وبە چالاکیە شێعریەکانی خۆیان ئاهەنگی نەورۆز گەرم ترو زیندوتر بکەن ، براوەکانی شیعریش بە ( خەڵاتی نەورۆزی بۆ شیعر ) خەڵات بکەن !
گرنگی نەورۆز لە جیهاندا ..
بۆ ئەوەی گرنگی نەورۆز بزانین ، واچاکە بزانین ئەو وڵاتانەی کە نەورۆز لە کورد قەدەغەدەکەن و لە پێناو ڕێگرتن لە کورد .. لاوانی کورد دەخەنە بەندیخانەو دەگرن و بریندار دەکەن و دەکوژن ؛ ئەوان چۆن هەڵس و کەوت لە گەڵ نەورۆز دەکەن و بە ناڕەوا دەیکەن بە هی خۆێان ، لە کاتێکدا لێکۆڵەرانی جیهان و ئەو وڵاتانەش ئەوەیان سەلماندووە کە نەورۆز لە سۆمەرەوە دێت و لە کوردستانەوە سەری هەڵداوە ، ترکیا کە ساڵانە ڕێ لە لاوانی کورد دەگرێ و دەیانخاتە بەندیخانە ، هەر بۆ ئەوەی بە ئازادی یادی نەورۆز نەکەنەوە ! کەچی ساڵی (٢٠١٠) کە کۆمەلەی گشتی نەتەوەیەکگرتووەکان ، نەورۆزی کرد بە جەژنێکی جیهانی ترکیا ناڕەزایی دەربڕی و لە گەڵ ئێران بۆ ماوەیەکی زۆر کەوتنە شەڕە دندوک و ڕاگەیاندن و دەیگوت: نەورۆز هی ئێمەیە ؟! کار گەیشتە ئەوەی کە ئێران ترکیای بە ( شەیتانی دز) ناوبرد ! هەر ئێرانیش بە ماوەیەکی کەم پێش نەورۆز بە( فەرمانی ئایینی و حکومەتی ) ئاهەنگی نەورۆزی قەدەغەکرد ، بەو هەنجەتەی لەگەڵ ئایین ناگونجێ ! کەچی کە هەستیان کرد نەتەوە یەکگرتووەکان جەژنی نەورۆز دەکات بە جیهانی و ئەو جەژنە بە ئێرانی – فارسی دەزانێ ؛ هەرزوو لە فەرمانی قەدەغەکردنەکەیان پەشیمان بوونەوەو ئەوساڵە بەگەرمی بە بۆنەی نەورۆز پێشوازیان لە سەرۆکی وڵاتان و پیرۆزباییەکانی نەورۆز کرد ، کە لە وڵاتان بۆ ئێران دەهاتن وەڵامیان دەدایەوە ! ئەوە جگە لەوەی کە وەزیری دەرەوەی ئەفغانستان بە نیشانەی نا ڕەزایی دانیشتنەکەی کۆمەڵەی گشتی نەوەیەکگرتووەکانی بەجێهێشت و ڕازی نە بوو بەوەی جەژنی نەورۆز بە ئێران و فارسی ناو ببرێت ! ئەم وڵاتانە بە هۆی ئەوەی نرخی نەورۆزو ئەم بە جیهانی کردنەیان بە چاکی دەزانی! لە کاتێک دا هیچ یەک لەم وڵاتانە ئەو بەڵگەیان بەدەستەوە نیە ، کە کورد هەیەتی ..خۆیان بە خاوەنی نەورۆز دەزانی ، کەچی کورد لەم بگرەو بەردەو تاڵان و بڕۆیە بێ ئاگا بوو .
ئێستا پێویستە کورد ڕێگایەکی یاسایی دبلۆماسی بدۆزێتەوە ، بۆ ئەوەی بتوانی بڕیاری کۆمەڵەی گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان ڕاست بکاتەوەو نەرۆز بە ( نەورۆزی کوردستان ) ناودێر بکرێ ؛ ئەم ناودێرکردنەی نەورۆز بە کوردستانەوە سوودی زۆری بۆ کوردستان هەیە، لە ڕووی پەیوەندی هونەری کلتوری گەشتیاری ئەدەبی وەرزشی و سینەمایی و شانۆیی و ئابووری.. هەتا دەگاتە سیاسیش لە گەڵ هەموو ئەو وڵاتانەی کە نەورۆز بە جەژن دەگرن لە جیهان .
نەورۆزو ئەفسانە ..
نەورۆز لە زۆر ڕووەو بە ئەفسانە بەستراوەتەوە، لەم کتێبە لێکۆڵێنەوەییەش زۆر جار باس لە ( ئەفسانە – ئستورە )دەکرێ ، دیاسن لە کتێبەکەی پێشترم لە بارەی مێژووی نەورۆز ( نەورۆزی کورد .. لە ئەفسانەوە بۆ بە جیهانی بوون ) هەر لە ناو نیشانەکەی ناوی – ئەفسانە – هاتووە ، بەداخەوە تائێستاش لە نێو خەڵک و هەتا بەشێکی زۆر لە ڕۆشنبیرو مامۆستایانی زانکۆش ، تێڕوانینێکی باشیان نییە ، بۆ ئەفسانە ! هەن بە درۆو خەیاڵ و پڕوپوچ و ناڕاستی تێدەگەن ! کەچێ ئەفسانە پێکهاتەیەکی زۆر ڕەهەندەو زیاتر لە مانایەک و شیکردنەوەیەک هەڵدەگرێ ! من لێرە پێ لەسەر بەشە مێژوویی و واقیعیەکەی دادەگرم و خوێندەوار بەم بەشە ئآشنا دەکەم .
ئێمە لە مێژوو و کلتوری میللەتانی کۆن وەک سۆمەر و فیرعەونەکان و یۆنان ، (ئەفسانەی خوداوەندان )مان هەیە ، لەم دەقە ئەفسانەییانە بە پێی ئایینە کۆنەکان ، خوداوەنان کارەکتەری سەرەکی ئەم دەقانەن ، دەقی ئستورەی خوداوندان ، کەچی لە ( ئەفسانەی گشتی) خوداوەن بەم ڕەنگ و دەنگ و توانایە بەرچاو ناکەون ، کارەکتەرەکان بریتین لە مرۆڤی ئاسایی و گیان لە بەران و دیوو جنۆکەو هەندێ کاری لە توانا بەدەرو هەندێ کەرەستەی ئەفسانەی ، هەموو ئەمانە پێکەوە هەڵس و کەوت دەکەن و ئەفسانە دروست دەکەن ، لە تەک ئەمانە لە دەقی – ئەفسانە – یی ڕووداوی بەرچاو- واقیع- ی و مێژوویی هەن و مرۆڤی ئاسایی ڕۆڵی تێدا دەبینن ، ئەمانەش لە شوێنێکی جوگرافی ناسراوو ڕۆژگارو مێژووێکی دیارو لە نێو کۆمەڵگەیەکی بەرچاو دا دەردەکەون ، واتە ئەم بەشە بەشێکی نێو ژیانە بە هەموو ڕەهەندەکانیەوە ، بەڵام ، ئەمانە تێکەڵی ڕەگەزە ئەفسانەییەکان کراون و بە زمانێکی ئەدەبی و ئەفسانەیی دەگێڕدرێنەوە ؛ هەر بۆیە هەرکاتێ گوتمان ئەفسانە ؛ واتە بەشێکی گرنگی واقیعی و مێژووی لە نیو ئەم ئەفسانەیەدا هەن ! ئەگەر لە نێو کلتوری هەر میللەتێک دەقێکمان کەوتە بەرچاو ، ئەو دەقە پڕ بوو لە ( خەیاڵ و فانتازیاو ڕەگەزی ئەفسانەیی ) ئەوا ئەو دەقە دەقێکی ( خوڕافە – وڕێنە ) ییە ! نەک ئەفسانە . هەر بۆیە ئێمە لەم لێکۆڵێنەوەدا ، باسی ئەفسانەی خوداوەنان و ئەفسانەی گشتیمان کردووە ، کە لە نێو هەردوکیان ، بەشێکی گرنگی واقیع هەیە ، کە ڕاستەو خۆ ڕووداوەکانی بە ژیان پەیوەند دەکات و ڕێگای ئەوەمان بۆ خۆش دەکات ، لەو دەقانە بەدوایی بەشە مێژووییەکەی دا بچین و ڕووداوو مرۆڤە ڕاستەقینەکان بەسەر بکەینەوە !هەر بۆیە پێمخۆشە خوێندەواری بەڕێز هەرکاتێ وشەی ئەفسانە دەبیسێ ، وا تێنەگات ئەمە هەمووی هەر خەیاڵ و فانتازیایەو بەشە مێژوویی و واقیعیەکەی لە بیر نەکات!
خەڵاتی نەورۆز..
لە سەرەوە چەند جارێک باسی خەڵاتی نەورۆزم کرد ، بە پێویست و گرنگی دەزانم ئێمە میللەتی کورد ( خەڵاتی نەورۆز ) مان هەبێت ، چۆن ئەمڕۆ هەموو میللەت و وڵاتانێک هەریەکەو خەڵاتێک یان چەند خەڵاتی خۆیان هەیەیەو ساڵانە دەیبەخشێتە ئەوکەس و نێوەندانەی شایستەی خەڵاتن ! چ لەوە جوانترە خەڵاتەکەی ئێمە بە ناوت ( خەڵاتی نەورۆز ) بێت ، کە نەورۆز کۆنترین جەژن و جیهانیترین جەژنە ، ئەوەتە کۆمەڵەی گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان ، بە هۆی ئەو گرنگیەوە لە (ساڵی ٢٠١٠) ەوە کردوویەتی بە جەژنێکی جیهانی ، با ئێمەش ( خەڵاتی نەورۆز ) بکەین بە خەڵاتێکی جیهانی و ئەم خەڵاتە بە دیاری و وەک پاداشت ساڵانە لە ناوەوەو لە دەرەوە پێشکەش بەو کەس و نێوەندانە بکەین کە داهێنەرن و شایستەی خەڵاتن .
مەولود ئیبراهیم حەسەن
١٠ / ٣ / ٢٠٢٤ – هەولێر

و: کاوە عومەر

دەقی نوسراوەی ئەم چاوپێکەوتنە بە پشتبەستن بە چاوپێکەوتنێک کە لەگەڵ کەناڵی ئاسمانی کەناڵ جەدید ئامادەکراوە
جەلیل جەلیلی: ئەمساڵ ڕۆژی جیهانی ژنان لە ئێران تەواوەتی تایبەت بوو. یادی ئەم ڕۆژە شێوەی بزووتنەوەیەک و ناڕەزایەتیەکی سەرتاسەری و کۆمەڵایەتیی وەرگرت. چەندین پەیام و لێدوان لە لایەن چالاکوانان و دامەزراوە خەباتکارانەکانەوە بڵاوکرانەوە، کەناوەرۆکێکی ڕادیکاڵیان هەبوو لە دژی حیجاب، دژی ئاپارتایدی جێندەری و دژی سیاسەت و یاساکانی دژە ژنی کۆماری ئیسلامی. لە کوردستان، لە شاری بوکان، دایکانی دادخواز لە کاردانەوەیەکی ڕەمزیدا حیجابەکانیان لەسەریان کردەوەوە و ڕایانگەیاند کە ئازیزانیان لە پێناو بەرگریکردن لە مافی ژنان گیانیان لەدەستداوە. لەسەر ئاستی سەرتاسەریشدا خانەنشینان لە بەیاننامە و گردبوونەوە ناڕەزایەتییەکانیاندا قسەیان دەکرد و دروشمیان بۆ داکۆکی لە مافەکانی ژنان دەوتەوە؛ هەروەها زۆرێک لە ڕێکخراوە کرێکارییەکان لە پەیام و لێدوانە پڕ جۆشەکانیاندا ڕۆژی جیهانی ژنانیان بەرز ڕاگرت و سیاسەتە دژی ژانەکانی حکومەتیان شەرمەزار کرد. لە زۆرێک لە شارەکان ژنان و پیاوان بە دابەشکردنی گوڵ و شیرینی و هتد ڕۆژی جیهانی ژنانیان بەرز ڕاگرت. هەموو ئەمانە ئاماژەیان بە ٨ی مارسێکی هێرش بەرانەو و زیندوو دەکرد. بەڕای ئێوە بۆچی ٨ی مارسی ئەمساڵ بە قەبارەیەکی وا گەورە بەڕێوەچوو؟
حەمید تەقوای: ئەمە دووەمین ٨ی مارسە کە دوای دەستپێکردنی شۆڕشی ژن ژیان ئازادی بەڕێوەدەچێت. وە کاریگەرییەکانی ئەم بزووتنەوەیە و ئەم شۆڕشە گەورەیە لە هەموو گۆڕانکاریە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکانی ئێراندا دەبینرێت. ئەم شۆڕشە بە شۆڕشی ژنان ناسراوە. بە یەکەمین شۆڕشی ژنان لە مێژوودا ناودەبرێت چونکە لەم شۆڕشەدا، لە ڕووی ناوەڕۆک و ئامانجەکانییەوە- کە لە دروشمی سەرەکی ژن ژیان ئازادیدا دەرکەوتووە- ماف و ئازادیی ژن جێگەیەکی بەرچاوی هەیە و ژن لە پێشەنگیدایە ئەم بزووتنەوەیە. هەروەها ٨ی مارس ڕۆژی جیهانی ژنانە و بە بەدلنییاییەوە پێشبینی ئەوە دەکرا کە لە ڕۆژێکی واداکۆمەڵگە جوڵانەوەیەکی گەورەی هەبێت. ئەمساڵ ڕەنگە زۆر کەس بیریان لەوە کردبێتەوە کە بەهۆی دابەزینی ڕێژەیی خەباتی ناو شەقامەکان، ٨ی ئازار ئەو شۆڕو شەوقەی ساڵی ڕابردووی نابێت. به ڵام به پێچه وانه وه ئه مساڵ ٨ی مارس بوو به هێرشێکی به ڕفراوان و پێشڕه وییه کی گرنگ له خه باتی خه ڵکدا بۆ ڕووخانی حکوومه ت.
هەروەک ئاماژەت پێدا، ٨ی مارس لەسەر ئاستێکی کۆمەڵایەتی فراوان بەڕێوەچوو، چەندین پەیام و لێدوان نەک تەنها لەلایەن کەسایەتی و دامەزراوەکانی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی ژنانەوە، بەڵکو لەلایەن زۆرێک لە ڕێکخراوەکانی خوێندکاری و چالاکوان، خانەنشینان، کرێکاران، مامۆستایان، دادخوازان و تەنانەت زیندانیانی سیاسی و هتد بڵاوکرایەوە. هەموو ئەو پەیام و لێدوانانە کۆماری ئیسلامییان وەک حکوومەتێکی دژە ژن و سیستەمی ئاپارتایدی جێندەری شەرمەزار کرد، پشتیوانیان لە شۆڕشی ژن ژیانی ئازادی کرد و جارێکی دیکە جەختیان لەسەر ئەوە کردەوە کە تا کۆتایی ڕادەوەستین.
لە لایەکی دیکەوە خەڵک وەک ئاهەنگێکی سەرتاسەری ٨ی مارس ئاهەنگیان گێڕا. لە شەقامەکاندا گوڵ و شیرینییان دابەشکرد و دەستخۆشییان لە یەکتر کرد. وەک باست کرد هەنگاوێکی زۆر بوێرانە و ئازایانە لەلایەن دایکانی دادخواز لە بوکانەوە ئەنجامدرا کە کلیپەکەیان لە سۆشیال میدیادا بە شێوەیەکی بەرفراوان پێشوازی لێکرا.
بەم شێوەیە ٨ی مارس بوو بە بزووتنەوەی ئاهەنگ و ناڕەزایەتی و دیاردەیەکی کۆمەڵایەتی لە ئێران بە ناوەرکی دژی
حکومەت و ڕوخاندن خوازییەوە.

٨ی مارس جارێکی تر نیشانی دا کە شۆڕشی ژن ژیان ئازی چەندە زیندووە و جەماوەری خەڵک چۆن سوورن لەسەر ڕووخاندنی ئەم حکومەتە. چۆن خەڵک بەدوای دەرفەتێکدا دەگەڕێن بۆ بەرزکردنەوەی ناڕەزایەتی خۆیان بەرامبەر بە حکومەت بە هەموو شێوەیەک و لە هەر بۆنەیەکدا. جارێکی تر پیرۆزبایی ٨ی مارس لە سەرجەم تێکۆشەرانی شۆڕش و سەرجەم ژن و پیاوە ئازادەکانی ئێران دەکەم و هیوادارم لە زووترین کاتدا شۆڕشەکەمان کۆتایی پێبێت و ٨ی ماری ساڵی داهاتوو لە ئێرانێکی ئازاد لە شەڕی کۆماری ئیسلامیدا بەرپابکەین .
جەلیل جەلیلی:جوڵەیەکی تری گرنگ لەلایەن زیندانیانی سیاسییەوە ئەنجامدرا. لە بەیاننامەیەکدا لە ٨ی مارسدا، ١١ ژنی زیندانیکراوی زیندانی ئەوین باسیان لە ئاپارتایدی جێندەری و پێویستی ڕووبەڕووبوونەوەی وەک ڕێگ خۆشکەرێک دەبێت بۆ خەباتی خەڵک. بەڕای ئێوە پێگە و گرنگی ئەم بزووتنەوەیە چییە؟ ئایا دەکرێت هەموو نادادپەروەرییەکانی ژنان بگەڕێندرێتەوە بۆ ئاپارتایدی جێندەری؟

حەمید تەقوایی: خاڵی یەکەم بە بۆچوونی من تایبەتمەندییەکی گرنگی ٨ی ئازاری ئەمساڵ، ناڕەزایەتی دژ بە ئاپارتایدی جێندەری بوو. دەمێکە تێکۆشەران و حزبە ڕادیکاڵەکانی وەک حزبەکەی ئێمە ئاماژە بەئەوە دەکەن کە کۆماری ئیسلامی ڕژێمێکی ئاپارتایدی جێندەرییە و هەر بۆیە پێویستە لە جیهاندا ڕەت بکرێتەوە و بایکۆت بکرێت، هەروەک چۆن ڕژێمی ئاپارتایدی ڕەگەزی ئەفریقای باشوور لەلایەن جیهانەوە و لەلایەن حکومەتەوە بایکۆت کرا. ئەمە هەمیشە خواست بووە، بەڵام ئەمساڵ گۆڕا بۆ بزووتنەوە و هێرشێکی کۆمەڵایەتی بەرفراوان. زۆرێک لە هەڵسوڕاوان، وەک ئێوە وتتان، زیندانیانی سیاسی – لە نێویاندا خاتوو نەرگس محەمەدی کە لە نامەیەکدا بۆ ئەمینداری گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان داوای بە تاوان ناساندنی ئاپارتایدی جێندەری لە ئێران کرد-، زیاتر لە ٤٠ ڕێکخراوی کرێکاری و خوێندکاری و داکۆکیکارانی مافی ژنان لە بەیاننامەیەکی هاوبەشدا دژی ئاپارتایدی جێندەر، هەروەها چەندین ڕێکخراوی مامۆستایان و خانەنشینان و ڕێکخراوە کرێکارییەکان و هتد، بە ڕوونی لە دژی ئاپارتایدی جێندەر وەستاونەتەوە و هاتوونەتە مەیدان. لەسەر ئاستی جیهانیش داکۆکیکارانی مافی مرۆڤ کۆماری ئیسلامییان وەک ڕێژیمی ئاپارتایدی جێندەری مەحکووم کردووە.
دەمەوێت بڵێم لە ٨ی مارسدا ئاڵای خەبات دژی ئاپارتایدی جێندەری هەڵکرا. لە ئاستێکی بەرفراواندا تێکۆشەران و دامودەزگا جۆراوجۆرەکان دژی ئاپارتایدی جێندەری ڕاپەڕین و کۆماری ئیسلامییان وەک ڕێژیمێکی ئاپارتایدی جێندەری مەحکوم کرد.
سەبارەت بە بەشی دووەمی پرسیارەکەت کە ئایا دەتوانرێت هەموو پرسەکانی نەهامەتی و هەڵاواردن لە دژی ژنان بگەڕێندرێتەوە بۆ ئاپارتایدی جێندەری، دەبێ بڵێم بە کە بەدڵنیاییەوە نادادپەروەری و هەڵاواردن بەرامبەر ژنان ڕەهەندەی ئەودیو و فراوانتریان لە جیاکاریی جێندەری هەیە. بەڵام پێویستە ئاماژە بەوە بکرێت کە مانای ئاپارتایدی جێندەری تەنیا جیابوونەوەی ژن و پیاو نییە لە شەقام و کۆبوونەوەی گشتیدا، بەڵکو جیاکاریی توند و بەربڵاوی ژنانە لە هەموو بوارەکاندا. ئاپارتایدی جێندەری لە ڕاستیدا هێما و دەرکەوتنی هەموو ئەو هەڵاواردن و ناعەدالەتیانەیە کە کۆماری ئیسلامی بەسەر ٥٠٪ی کۆمەڵگادا سەپاندووە. وەک چۆن ئاپارتایدی ڕەگەزی لە باشووری ئەفریقا دان بە هیچ مافێکی کۆمەڵایەتی بۆ ڕەشپێستەکان نەناساند، کۆماری ئیسلامی ئێرانیش دان بە هیچ مافێک بۆ ژنان نانێت.
لە کۆماری ئیسلامیدا ژنان لە زۆرێک لە مافەکان بێبەش دەکرێن و تەنانەت لەو شوێنانەی کە مافیان هەیە، بە نیوە پیاو هەژمار دەکرێن. لە فەلسەفەی ئیسلامی و یاساکانی کۆماری ئیسلامیدا ژن لە ژێر سەرپەرشتی پیاودایە. بۆیە لە بارودۆخی ئەمڕۆی ئێراندا تەنانەت پۆلێنەکانی وەک “ڕەگەزی لاوازتر” و “هاوڵاتی پلە دوو” ڕەوا دەبینرێن. ژن بە هیچ شێوەیەک بە مرۆڤی سەربەخۆ نازانرێت. ژن یان لەژێر سەرپەرشتی باوکی و براکان و پیاوانی بنەماڵەدایە، یان دوای هاوسەرگیری لەژێر سەرپەرشتی مێردەکەیدایە. زۆرێک لە چالاکییە کۆمەڵایەتی و ئابوورییەکانی ژنان بە ڕەزامەندی سەرپەرشتیاری پیاوەوەیە. ژنان تەنانەت ناتوانن بەبێ مۆڵەتی باوک یان مێردەکەیان گەشت بکەن. ئاپارتایدی جێندەری هەموو ئەم هەڵاواردن و نادادپەروەرییە گەورەیە لەخۆدەگرێت.
لایەنێکی دیکەش ڕوانینی حکومەتە بۆ ژنان وەک کاڵای سێکسی و ئامرازی چێژوەرگرتن بۆ پیاوان. زۆرێک لە یاساکانی کۆماری ئیسلامی لەوان حیجاب، قەدەغەکردنی گۆرانی وتنی ژنان و قەدەغەکردنی گشتیی دەرکەوتنی ژن و پیاو پێکەوە، لەم تێڕوانینە بۆ ژن وەک کەرەستە و کاڵای سێکسی سەرچاوە دەگرن.٨ی مارس جارێکی تر نیشانی دا کە شۆڕشی ژنان لە ژیانی ئازاددا چەندە زیندووە و جەماوەری خەڵک چۆن سوورن بۆ ڕووخاندنی ئەم حکومەتە. چۆن خەڵک بەدوای دەرفەتێکدا دەگەڕێن بۆ بەرزکردنەوەی ناڕەزایەتی خۆیان بەرامبەر بە حکومەت بە هەموو شێوەیەک و لە هەر بۆنەیەکدا. جارێکی تر پیرۆزبایی ٨ی مارس لە سەرجەم تێکۆشەرانی شۆڕش و سەرجەم ژن و پیاوە ئازادەکانی ئێران دەکەم و هیوادارم لە زووترین کاتدا شۆڕشەکەمان کۆتایی پێبێت و ٨ی مارس ساڵی داهاتوو لە… ئێرانێکی ئازاد لە خراپەی کۆماری ئیسلامی.
جەلیل جەلیلی: جوڵەیەکی تری گرنگ لەلایەن زیندانیانی سیاسییەوە ئەنجامدرا. لە بەیاننامەیەکدا لە ٨ی مارسدا، ١١ ژنی زیندانیکراوی زیندانی ئێڤین باسیان لە ئاپارتایدی جێندەری و پێویستی ڕووبەڕووبوونەوەی وەک ڕێگایەک بۆ پێشەوە بۆ خەباتی خەڵک کردووە. بەڕای ئێوە پێگە و گرنگی ئەم بزووتنەوەیە چییە؟ ئایا دەکرێت هەموو نادادپەروەرییەکانی ژنان بگەڕێندرێتەوە بۆ ئاپارتایدی جێندەری؟
حەمید تەقوەی: خاڵی یەکەم بە بۆچوونی من تایبەتمەندییەکی گرنگی ٨ی مارسی ئەمساڵ، ناڕەزایەتی دژ بە ئاپارتایدی جێندەری بوو. دەمێکە خەباتکاران و حزبە ڕادیکاڵەکانی وەک حزبەکەی ئێمە پێشنیاری ئەوە دەکەن کە کۆماری ئیسلامی ڕژێمێکی ئاپارتایدی جێندەرییە و هەر بۆیە پێویستە لە جیهاندا ڕەت بکرێتەوە و بایکۆت بکرێت، هەروەک چۆن ڕژێمی ئاپارتایدی ڕەگەزی ئەفریقای باشوور لەلایەن خەڵکی جیهانەوە و لەلایەن حکومەتەوەبایکۆت کرا. ئەمە هەمیشە خواست بووە، بەڵام ئەمساڵ گۆڕا بۆ بزووتنەوە و هێرشێکی کۆمەڵایەتی بەرفراوان. زۆرێک لە چالاکوانان، وەک ئێوە وتتان، زیندانیانی سیاسی – لە نێویاندا خاتوو نەرگس محەمەدی کە لە نامەیەکدا بۆ ئەمینداری گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان داوای بە تاوان ناساندنی ئاپارتایدی جێندەری لە ئێران کرد-، زیاتر لە ٤٠ ڕێکخراوی کرێکاری و خوێندکاری و داکۆکیکارانی مافی ژنان لە بەیاننامەیەکی هاوبەشدا دژی ئاپارتایدی جێندەر، هەروەها چەندین ڕێکخراوی مامۆستایان و خانەنشینان و ڕێکخراوە کرێکارییەکان و هتد، بە ڕوونی لە دژی ئاپارتایدی جێندەر وەستاونەتەوە و هاتوونەتە مەیدان. لەسەر ئاستی جیهانیش داکۆکیکارانی مافی مرۆڤ کۆماری ئیسلامییان وەک ڕێژیمی ئاپارتایدی جێندەری مەحکووم کردووە. دەمەوێت بڵێم لە ٨ی مارس ئاڵای خەبات دژی ئاپارتایدی جێندەری هەڵکرا. لە ئاستێکی بەرفراواندا تێکۆشەران و دامودەزگا جۆراوجۆرەکان دژی ئاپارتایدی جێندەری ڕاپەڕین و کۆماری ئیسلامییان وەک ڕێژیمێکی ئاپارتایدی جێندەری مەحکوم کرد.
سەبارەت بە بەشی دووەمی پرسیارەکەت کە ئایا دەتوانرێت هەموو پرسەکانی ئازار و هەڵاواردن لە دژی ژنان بگەڕێندرێتەوە بۆ ئاپارتایدی جێندەری، دەبێ بڵێم بە دڵنیاییەوە نادادپەروەری و هەڵاواردن بەرامبەر ژنان ڕەهەندەێکی سەروتر و فراوانتریان لە جیاکاریی جێندەری هەیە. بەڵام پێویستە ئاماژە بەوە بکرێت کە مانای ئاپارتایدی جێندەری تەنیا جیابوونەوەی ژن و پیاو نییە لە شەقام و کۆبوونەوەی گشتیدا، بەڵکو جیاکاریی توند و بەربڵاوی ژنانە لە هەموو بوارەکاندا. ئاپارتایدی جێندەری لە ڕاستیدا هێما و دەرکەوتنی هەموو ئەو هەڵاواردن و ناعەدالەتیانەیە کە کۆماری ئیسلامی بەسەر ٥٠٪ی کۆمەڵاگەیدا سەپاندووە. وەک چۆن ئاپارتایدی ڕەگەزی لە باشووری ئەفریقا هیچ مافێکی کۆمەڵایەتی بۆ ڕەشپێستەکان بە فەرمی نەناسانی، کۆماری ئیسلامی ئێرانیش دان بە هیچ مافێکدا بۆ ژنان نانێت.
لە کۆماری ئیسلامیدا ژنان لە زۆرێک لە مافەکان بێبەش دەکرێن و تەنانەت لەو شوێنانەی کە مافیان هەیە، بە نیوە پیاو هەژمار دەکرێن. لە فەلسەفەی ئیسلامی و یاساکانی کۆماری ئیسلامیدا ژن لە ژێر سەرپەرشتی پیاودایە. بۆیە لە بارودۆخی ئەمڕۆی ئێراندا تەنانەت چەمکەکانی وەک “ڕەگەزی لاوازتر” و “هاوڵاتی پلە دوو” ڕەوا دەبینرێن. ژن بە هیچ شێوەیەک بە مرۆڤی سەربەخۆ نازانرێت. ژن یان لەژێر سەرپەرشتی باوکی و براکان و پیاوانی بنەماڵەدایە، یان دوای هاوسەرگیری لەژێر سەرپەرشتی مێردەکەیدایە. زۆرێک لە چالاکییە کۆمەڵایەتی و ئابوورییەکانی ژنان بە ڕەزامەندی سەرپەرشتیاری پیاوەوەیە. ژنان تەنانەت ناتوانن بەبێ مۆڵەتی باوک یان مێردەکەیان گەشت بکەن. ئاپارتایدی جێندەری هەموو ئەم هەڵاواردن و نادادپەروەرییە گەورەیە لەخۆدەگرێت.
لایەنێکی دیکەش ڕوانینی حکومەتە بۆ ژنان وەک کاڵای سێکسی و ئامرازی چێژوەرگرتن بۆ پیاوان. زۆرێک لە یاساکانی کۆماری ئیسلامی لەوانە حیجاب، قەدەغەکردنی گۆرانی وتنی ژنان وبەگشتی قەدەغەکردنی دەرکەوتنی ژن و پیاو پێکەو لە شوێنە گشتیەکاندا،هەر لەم تێڕوانینەوەیە کە وەک کەرەستە و کاڵای سێکسی بوونی ژنان سەرچاوە دەگرێ.
بەڕای من ئەو بزووتنەوەیەی کە دژی حیجاب دەستی پێکرد، هەنگاوی یەکەمە دژی ئاپارتایدی جێندەری. ئێمە هەمیشە گوتوومانە پەردەی دیواری ئاپارتایدی ڕەگەزیە و ئەم دیوارە تا ڕادەیەکی زۆر ئەمڕۆ داڕوخاوە. کاتی ئەوە هاتووە هەنگاوەکانی داهاتوو دژی ئاپارتایدی جێندەری بنێین. ئێمە دەتوانین بە کردەوە هەموو دەرکەوتنەکانی ئاپارتایدی جێندەری، لە.
قەدەغەکردنی چوونە ژوورەوەی ژنان بۆ یاریگاکان و جیاکردنەوەی خوێندکاری کوڕ و کچ لە زانکۆکان و بێڕێزی و سووکایەتیکردن بە ژنان لە مینبەر و نوێژی هەینی و تریونەکانی حکومەتەوە، بۆ کوشتنە ناموسییەکان، و بۆ سەرپەرشتیکردنی پیاوان بەسەر ژنان لە حاڵەتە جۆراوجۆرەکان ڕووبەڕوویان ببینەوەو لە کۆمەڵگاداڕایان ماڵین. دەتوانین دەرکەوتەکانی تری ئاپارتایدی جێندەری لە پراکتیک و لە ژیانی ڕۆژانەماندالەناوبەرین وبسڕینەوە،، هەروەک چۆن سەنگەری حیجابمان داگیرکرد. ژن و پیاو دەتوانن پێکەوە لە شەقام و کۆبوونەوە گشتییەکاندا دەرکەون، سەما بکەن، هەڵپەڕن و گۆرانی بڵێن پێکەوە لە شەقامەکاندا لە ئاهەنگ و بۆنە جۆراوجۆرەکاندا، لە زانکۆ و پۆل وشوێنی نانخواردنەکاندا پێکەوە بن – بزووتنەوەیەک کە لە ئێستادا دەستیپێکردووە- و هتد و هتد. ئەمە ڕێگەیەکی پراکتیکی و مەیسەرەە بۆ .شکاندنی ئاپارتایدی جێندەری لەسەر ئاستی سەرتاسەرید

ا.
جەلیل جەلیلی: ئەو پرسیارەی لێرەدا دێتەکایەوە ئەوەیە کە ئایا دەکرێت بەبێ ڕووخاندنی کۆماری ئیسلامی، ئاپارتایدی جێندەری لەناو بچێت؟
حەمید تەقوایی: چارەسەری ئەم کێشەیەش وەک زۆر کێشەی دیکە، پەیوەستە بە ڕووخاندنی کۆماری ئیسلامییەوە، بەڵام بە بۆچوونی من لێرەوە ناتوانرێت بگەنە ئەو ئەنجامەی کە ئەم خەباتە بێهودەیە یان ناگات بەئەنجام و ئەبێت تەنیا خەبات بۆ ڕووخاندن بکەی..
سەیری زۆرێک لەو داخوازییانە بکەن کە لە ئێراندا دەوروژێنرێن، لەوانە پرسی حیجاب، هەڵوەشاندنەوەی سزای لەسێدارەدان، یەکسانی تەواو لە نێوان ژن و پیاو و تەنانەت زیادکردنی کرێ بۆ سەرووی هێڵی هەژاری – واتە لانیکەم ٥ هێندەی کەمترین حەقدەست -، نەهێشتنی گەندەڵی، پێشگرتن لە تێکدانی ژینگە، بە فەرمی ناسینی مافی پەلکەزێڕینەکان و چەندین بابەتی دیکە بە بوونی کۆماری ئیسلامی بەدی نایەت، بەڵام ئەزقەزا هەرئەم واقیعیەتەی خەبات لە هەموو ئەو بوارانەدا دەکاتە بەشێک لە خەبات بۆ ڕووخاندنی حکومەت. هیچ کام لەمانە بە بوونی کۆماری ئیسلامی یەکلایی نابێتەوە – تەنیا لەو حەفتانەی دواییدا نەبێت کە کۆماری ئیسلامی ڕووخانی خۆی بە حەتمی دەبینێت و دەیەوێت ئیمتیازات بە کۆمەڵگا بدات بۆ ئەوەی خۆی ڕزگار بکات. و ئەمەش خەباتەکانی ئەو بوارانە بەرەو خەبات دژی حکومەت بە گشتی دەبات. بە بڕوای من خەبات بۆ ڕووخاندنی کۆماری ئیسلامی کە خۆی لە شێوەی شۆڕشی ژن ژیان ئازادیدا نیشان دەدات، مەیدانی جیاوازی هەیە. پێویستە لە هەموو لایەکەوە کۆماری ئیسلامی گەمارۆ بدەین. بەتاوان کردنی ئاپارتایدی جێندەری، شەرمەزارکردنی جیهانی حکومەت بەو هۆکارە یان بەهۆی لەسێدارەدان و کوشتنی خۆپیشاندەران، دەتوانێت بزووتنەوەی ڕووخاندن زۆر بەهێزتر بکات. ئەمانە بەرەی جیاوازن کە لە هەموو لایەکەوە دەوری کۆماری ئیسلامی دەدەن و لە هەموو لایەکەوە دەیانخەنە ژێرگوشاروە..
فاکتەرێکی تر ئەوەیە کە خەباتی چین و توێژە جیاجیاکانی کۆمەڵگە، وەک کرێکاران، یان مامۆستایان، خانەنشینان، پەرستاران و گروپەکانی تر، هەرچەندە لە دەوری داخوازی سەندیکاکان و داخوازییە تایبەتەکانی هەر سێکتەرییەک پێک هاتوون، بەڵام لەمانەدا سنوردار نین داواکارییەکان لەبارودۆخی ناڕەزایەتی کۆمەڵگەدا. وەک نموونە، کۆبوونەوە ناڕەزایەتییە بەردەوامەکانی ئەمڕۆی خانەنشینان بوارێکی گرنگە بۆ تەحەدای هەموو حکومەت. لە ٨ی مارسی ئەمساڵدا خانەنشینەکان بە دروشم و لێدوانێکی زۆر ڕوون بۆ بەرگریکردن لە ژنان و دژی ئاپارتایدی جێندەری هاتنە گۆڕەپانەکە. هەروەها ڕێکخراوە کرێکارییەکان بە ناوی هەموو کۆمەڵگا و ئەوانەی پاڵیان پێوەنراوە بۆ خوار هێڵی هەژاری دژی هەژاری و گەندەڵی دەجەنگن. ناڕەزایەتی مامۆستایان هەمان تایبەتمەندی هەیە. هەموو ئەم ململانێیانە لە دەوری بابەتگەلێک دەسوڕێنەوە کە دواجار بە ڕووخانی کۆماری ئیسلامی یەکلایی دەبنەوە و ڕێک بە هۆی ئەمەوە هەرکام لەمانە بە کردەوە بەشێکن لە خەباتی گشتی بۆ ڕووخاندنی کۆماری ئیسلامییە
.بەڕای من ئەو بزووتنەوەیەی کە دژی حیجاب دەستی پێکرد، هەنگاوی یەکەمە دژی ئاپارتایدی جێندەری. ئێمە هەمیشە گوتوومانە حیجاب دیواری ئاپارتایدی ڕەگەزیەوە و ئەم دیوارە تا ڕادەیەکی زۆر ئەمڕۆ دابەزیوە. کاتی ئەوە هاتووە هەنگاوەکانی داهاتوو دژی ئاپارتایدی جێندەری بنێین. ئێمە دەتوانین بە کردەوە هەموو دەرکەوتنەکانی ئاپارتایدی جێندەری، لە…
ئێمە تەحەدای قەدەغەکردنی چوونە ژوورەوەی ژنان بۆ یاریگاکان و جیاکردنەوەی خوێندکاری نێر و کچ لە زانکۆکان و سووکایەتیکردن و سووکایەتیکردن بە ژنان لە مینبەر و نوێژی هەینی و تریونەکانی حکومەتەوە، بۆ ڕێزگرتن لە کوشتنەکان، و بۆ سەرپەرشتیکردنی پیاوان بەسەر ژنان لە زانکۆکاندا تەحەدا دەکەین حاڵەتە جۆراوجۆرەکان.. لە کۆمەڵگادا ڕشتن. دەتوانین دەرکەوتەکانی تری ئاپارتایدی جێندەری لە پراکتیک و لە ژیانی ڕۆژانەماندا نکۆڵی بکەین و پێشێلی بکەین، هەروەک چۆن کەناری حیجابمان داگیرکرد. ژن و پیاو دەتوانن پێکەوە لە شەقام و کۆبوونەوە گشتییەکاندا دەرکەون، سەما بکەن، چەقۆ لێبدەن و گۆرانی بڵێن پێکەوە لە شەقامەکاندا لە ئاهەنگ و بۆنە جۆراوجۆرەکاندا، لە زانکۆ و پۆل و کانتینەکاندا پێکەوە بن – بزووتنەوەیەک کە لە ئێستادا دەستیپێکردووە- و هتد و هتد. ئەمە ڕێگەیەکی پراکتیکی و جێبەجێکراوە بۆ شکاندنی ئاپارتایدی جێندەری لەسەر ئاستی نیشتمانی.
جەلیل جەلیلی: ئەو پرسیارەی لێرەدا دەوروژێنرێت ئەوەیە کە ئایا دەکرێت بەبێ ڕووخاندنی کۆماری ئیسلامی، ئاپارتایدی جێندەری لەناو بچێت؟
حەمید تەقوای: چارەسەری ئەم مەسەلەیە، وەک زۆر بابەتی دیکە، پەیوەستە بە ڕووخاندنی کۆماری ئیسلامی، بەڵام بە بۆچوونی من لێرەوە ناتوانرێت بگەنە ئەو ئەنجامەی کە ئەم خەباتە بێهودەیە یان نایەتە ئاکام و مرۆڤ تەنیا دەبێ خەبات بۆ ڕووخاندن بکات..
سەیری زۆرێک لەو داخوازییانە بکەن کە لە ئێراندا دەوروژێنرێن، لەوانە پرسی حیجاب، هەڵوەشاندنەوەی سزای لەسێدارەدان، یەکسانی تەواو لە نێوان ژن و پیاو و تەنانەت زیادکردنی کرێ لە سەرووی هێڵی هەژاری – واتە لانیکەم ٥ هێندەی کەمترین کرێ -، نەهێشتنی گەندەڵی، پێشگرتن لە تێکدانی ژینگە، بەفەرمی ناسینی مافی کەوانە و چەندین بابەتی دیکە بە بوونی کۆماری ئیسلامی بەدی نایەت، بەڵام ئەزقەزا هەر ئەم ڕاستییەی خەبات لە هەموو ئەو بوارانەدا دەکاتە بەشێک لە خەبات بۆ ڕووخاندنی حکومەت. هیچ کام لەمانە بە بوونی کۆماری ئیسلامی یەکلایی نابێتەوە – تەنیا لەو حەفتانەی دواییدا نەبێت کە کۆماری ئیسلامی ڕووخانی خۆی بە حەتمی دەبینێت و دەیەوێت ئیمتیازات بە کۆمەڵگا بدات بۆ ئەوەی خۆی ڕزگار بکات. و ئەمەش خەباتەکانی ئەو بوارانە بەرەو خەبات دژی حکومەت دەگشتی. بە بڕوای من خەبات بۆ ڕووخاندنی کۆماری ئیسلامی کە خۆی لە شێوەی شۆڕشی ژن ژیان ئازادیدا نیشان دەدات، مەیدانی جیاوازی هەیە. پێویستە لە هەموو لایەکەوە کۆماری ئیسلامی گەمارۆ بدەین. بەتاوان کردنی ئاپارتایدی جێندەری، شەرمەزارکردنی جیهانی حکومەت بەو هۆکارە یان بەهۆی لەسێدارەدان و کوشتنی خۆپیشاندەران، دەتوانێت بزووتنەوەی ڕووخاندن زۆر بەهێزتر بکات. ئەمانە بەرەی جیاوازن کە لە هەموو لایەکەوە دەوری کۆماری ئیسلامی دەدەن و لە هەموو لایەکەوە گوشاریان بۆ دروست دەکەن
.
فاکتەرێکی تر ئەوەیە کە خەباتی چین و توێژە جیاجیاکانی کۆمەڵگا، وەک کرێکاران، یان مامۆستایان
خانەنشینان، پەرستاران و گروپەکانی تر، هەرچەندە لە دەوری داخوازی سەندیکاکان و داخوازییە تایبەتەکانی هەر سێکتەرییەک پێک هاتوون، بەڵام لەمانەدا سنوردار نین داواکارییەکان لە کەشوهەوای ناڕەزایەتی کۆمەڵگادا. وەک نموونە، کۆبوونەوە ناڕەزایەتییە بەردەوامەکانی ئەمڕۆی خانەنشینان بوارێکی گرنگە بۆ تەحەدای هەموو حکومەت. لە ٨ی مارسی ئەمساڵدا خانەنشینەکان بە دروشم و لێدوانێکی زۆر ڕوون بۆ بەرگریکردن لە ژنان و دژی ئاپارتایدی جێندەری هاتنە گۆڕەپانەکە. هەروەها ڕێکخراوە کرێکارییەکان بە ناوی هەموو کۆمەڵگا و ئەوانەی پاڵیان پێوەنراوە بۆ خوار هێڵی هەژاری دژی هەژاری و گەندەڵی دەجەنگن. ناڕەزایەتی مامۆستایان هەمان تایبەتمەندی هەیە. هەموو ئەم خەباتانە لەدەوری بابەتگەلێک دەسوڕێنەوە کە دواجار بە ڕووخانی کۆمار یەکلایی دەبنەوە و ڕێک بە هۆی ئەمەوە .
هەرکام لەمانە بە کردەوە بەشێکن لە خەباتی گشتی بۆ ڕووخاندنی کۆماری ئیسلامی.

جەلیل جەلیلی: خەبات بۆ مەحکوومکردنی کۆماری ئیسلامی لە ئاستی جیهانیدا وەک حکومەتێکی ئاپارتایدی سێکسی، چ کارێک لە دەستووری هێزە ئۆپۆزسیۆنەکانی کۆماری ئیسلامی لە دەرەوەی وڵاتدا دادەنێت؟
حەمید تەقوایی: لە دەرەوەی وڵات، زۆرێک لە دامودەزگاکان لێدوانیان دژ بە ڕژێمی ئاپارتایدی جێندەری لە ئێراندا داوە و ئەم ڕەوتە تا دێت بەرفراوانتر دەبێت. دوایگیان بەختکردنی مەهسا ژینا ئەمینی، جاوید ڕەحمان پەیامنێری مافی مرۆڤ لە ئێران ڕایگەیاند کە ئەم تاوانەی کۆماری ئیسلامی نموونەی ئاپارتایدی جێندەرییە و پێویستە وەک تاوانی دژ بە مرۆڤایەتی مەحکوم بکرێت. هەروەها لە مانگی ڕابردوودا کۆڕبەندی داکۆکیکارانی مافی مرۆڤ داوای کرد کە ئاپارتایدی جێندەری لە ئێران و ئەفغانستان وەک تاوانی دژ بە مرۆڤایەتی بناسرێت. هەفتەی ڕابردوو لە ڕۆژی جیهانیی ژناندا، لێژنەی دۆزینەوەی ڕاستییەکانی ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان ڕاپۆرتێکی ورد و بەڵگەداری سەبارەت بە تاوانەکانی حکوومەتی بڵاو کردەوە کە یەکێک لەو تاوانانە شەرمەزارکردنی هەڵاواردنی جێندەری و جیاکاری لە ئێران بوو. ئه مانه هەندێ نموونەن له هه ڵوێستی دامه زراوه نێوده وڵه تییه کان دژ به ئاپارتایدی جێندەری له ئێران. ئەوەی ئێمە لە دەرەوەی وڵات دەبێ بیکەین ئەوەیە کە ئەم ناڕەزایەتی و ئیدانەکردنانە بکەینە کارێکی کردەیی لە لایەن حکومەتەکان و دامەزراوە نێودەوڵەتییەکان بۆ شەرمەزارکردنی سەرکردەکانی حکومەت و ڕەتکردنەوە و گۆشەگیرکردنی کۆماری ئیسلامی. ئێمە هەمیشە گوتوومانە کە وەک چۆن ڕژێمی ئاپارتایدی ڕەگەزی ئەفریقای باشوور لە لایەن جیهان و حکومەت و ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکانەوە بایکۆت کرا و ئەمەش خۆی یارمەتییەکی گەورە بوو بۆ شۆڕش لە باشووری ئەفریقا، هەمان شت دەتوانێت بەسەر ئێرانیشدا بێت. هیوادارین ئەم بزووتنەوە کە لە دژی ئێعدامەکان، دژی ئاپارتایدی جێندەری، لە دژی هەموو کوشتار و سەرکوتەکانی کۆماری ئیسلامی، بزووتنەوەی دادخوازی کە لە دەرەوەی وڵاتیش زۆر چالاکە، هەموو ئەم بزووتنەوانە پێکەوە یەک دروشم و ئاڵا هەڵبکەن.و واتە ڕەتکردنەوە و دابڕانی کۆماری ئیسلامی لە کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی. واتە بەفەرمی نەناسینی حکومەتە ئامانجمان بێت. کۆماری ئیسلامی نوێنەرایەتی خەڵک ناکات، بەڵکو بکوژی ئەوانە و دەبێت مەحکووم بکرێت. بایکۆتی بکرێت و باڵیۆزخانەکانی دابخرێن و باڵیۆزەکانی دەربکرێن و پەیوەندی سیاسی و کولتووری و هونەری و وەرزشی لەگەڵ ئەم حکومەتەدا بە تەواوی بپچڕێنرێت. ڕێک ئەوەی بەسەر ڕژێمی ئاپارتایدی ڕەگەزی لە باشووری ئەفریقادا هات. ئەمە یەکێکە لە ئامانجەکانمانە. بێگومان مەیدانی ئەم خەباتە تەنیا لە دەرەوەی وڵات نییە. بەڕای من ئەم داواکارییە دەتوانێت ببێتە ئاڵا و داواکاری زۆرێک لە بزووتنەوە ناڕەزایەتییەکانی ناوخۆی وڵات. بەڵام لە دەرەوەی وڵات دەستێکی کراوەترمان هەیە و تواناییەکی فراوانترمان هەیە کە دەتوانرێت زۆر چالاکانە و بە بەردەوامی بەداوی ئەم ئامانجابەوە بین..
پێویستە ئاماژە بەوە بکرێت کە لە دەرەوەی وڵات دەبێت لەسەر دوو ئاست کار بکەین. لایەنێک ڕاکێشانی بیروڕای گشتی و کۆکردنەوەی هێزە پێشکەوتنخوازەکان و خەڵکی شەریفی جیهان و چالاکییەکانی شەقام بە ئاراستەی بایکۆتکردنی کۆماری ئیسلامی. ئەمە دەتوانێت ببێتە ئامرازێکی کاریگەری فشار لەسەر حکومەتەکان و ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان. لایەنێکی دیکە لۆبی و چالاکیی یاسای ودادوەری بە ئاراستەی بایکۆتکردنی کۆماری ئیسلامی. ئەوەی کە دامودەزگا جۆراوجۆرەکانی مافی مرۆڤ کۆماری ئیسلامییان بە هۆی ئاپارتایدی جێندەری و ئێعدام و سەرکوتی دڕندەی گشتیی کۆماری ئیسلامی شەرمەزار کردووە، ئازادمان دەهێڵێتەوە کە گوشار بخەینە سەر حکومەت و لایەنە حوکمڕانەکان و پاڵیان پێ بنێین لە کۆماری ئیسلامی و لێپێچینەوە لە کاربەدەستانی و دواجار بایکۆتکردنی حکومەتی ئیسلامی. ئەمەش لە ڕێگەی چالاکی یاسایی و کۆکردنەوەی واژۆ بۆ داواکاری بایکۆتی حکومەت و کردەوەی ناڕەزایەتی لە بەردەم پەرلەمان و هاوشێوەکانی ئەنجام دەدرێت. دەزانن لە زۆرێک لە وڵاتانی ڕۆژئاوا ئەگەر ژمارەیەکی دیاریکراو لە خەڵک داواکارییەک ئاراستەی پەرلەمانی وڵات بکەن، پەرلەمان ناچارە فەرمانی پێبدات. خێزانە دادخوازەکانی قوربانیانی ئەو فڕۆکەی کەتەقەیان لێکرد بەدواداچوونیان بۆ ئەم کارە کردووە و دەتوانرێت ئەم کارە لە پێوەندی لەگەڵ پرسە جۆراوجۆرەکان لە وڵاتانی دیکەشدا پەیڕەو بکرێت.
ئێمە بایکۆتی ڕێژیم بە ڕووخانی کۆماری ئیسلامی لە دەرەوەی وڵات ناو دەبەین. دەرەوە و ناوەوەی هەردوو گۆڕەپانەکە بە تەواوی بەیەکەوە گرێدراون. بە بڕوای من بزووتنەوەی بایکۆت و ڕەتکردنەوەی کۆماری ئیسلامی و بزووتنەوەی ڕووخاندن دوو بزووتنەوەن کە دەتوانن بە هاوئاهەنگی بەرەو پێشەوە بچن و ئەنجام بەدەست بهێنن و حیزبی ئێمەش یەکێکە لە هێزە چالاکەکانی هەردوو بوارەکەیە.
ئێمە تا ڕەتکردنەوە و بایکۆتی کۆماری ئیسلامی لە جیهاندا درێژە بەو خەباتە دەدەین. دڵنیابن ئەگەر ئەمە ڕووبدات لە چەند هەفتەیەک زیاتر ناخایەنێت تا خەڵک لە ئێراندا حسابی ڕێژیم یەکلایی بکەنەوە و لە دەسەڵات بیهێننەخوارەوە..
٢٤ی ئەسفەندی ١٤٠٢، ١٤ی مارسی ٢٠٢٤

•
•
•
•

**

ئەم ڕۆژی، ســــــاڵی تازەیە نەورۆزە هاتەوە
جه‌ژنێکی، کۆنی کورده‌و به خۆشــی وبه هاته‌وه
پیرە مێردی شاعیر لەم شێعرە پڕ لە داهێنانەدا هەموو مێژووی ( ١٢ هەزار) ساڵە ی جەژنی نەورۆزی لەم دوو نیوە دێرە دا کۆکردووتەوە ، سەڵماندوویەتی کە جەژنی نەورۆز جەژنێکی ( کۆنە ) و جەژنی ( کورد ) انیشە !
نەورۆز بەم تەمەنە کۆن و درێژەی زۆر سەردەم و زۆر دەسەڵات و زۆر میللەت و زۆر ئایینی دیوە ؛ لەم مێژووە پڕ لە سەرو دەراوەدا چەند تایبەتمەندیەکی هەیە ، بە هەر شێوەیەک بێت ئەم تایبەتمەندیانەی خۆی پاراستووە و تا ئەمڕۆی هێناون :
یەکەم : نەورۆز ڕۆژی یەکەمی مانگی یەکەمی- مانگی نەورۆز – ی ساڵێ نوێی کوردیە و ئەم ڕۆژە هەتاکو ئیمڕۆ هەر وەکو خۆی ماوەو نەگۆڕاوە .
دووەم : ئەم ڕۆژە ڕۆژی شادی و ئاهەنگ و بەهارو ژیانەوەی سروشتە .
سێیەم : نەورۆز ڕۆژێکی پیرۆزو پاشا هەڵبژاردن و دامەزراندنی حکومەت و دەوڵەت وڕاگەیاندنی سەرکەوتنەکانی ساڵی پێشووە .
چوارەم : نەورۆز ئاهەنگی هەموو کۆمەڵانی خەڵک و حکومەت و پاشاو پیاوانی ئایینی بووە ، هەر ئایینێک ئایین خەڵکە کە بووبێ و هەر پاشایەک لەسەر تەخت بووبێ .
پێنجەم :ئەم جەژنە هەرچەندە لە کوردستان سەری هەڵداوەو هەر لە کوردستانیش بە دنیادا بڵاو بووەتەوەو هەر زووش بە چوار دەورو دنیادا دوور ڕۆیشتووە .
شەشەم : نەورۆز لەسەرەتای سەرهەڵدانیەوە ، کە هێشتا سەردەمی بەستەڵەک بووە ، هاتنی نەورۆزو ئاهەنگ گێڕان پێویستی بە ئاگرکردنەوە هەبووە ، بۆ دوو شت ، یەکەم .. وەک هۆیەک بۆ گەرمبوونەوەو خۆ پاراستن لە سەرما ، دووەم.. وەک هۆیەک بۆ ئاگادار کردنەوەی دوورو نزیک دەورو بەر بە هاتنی بە هارو ڕۆژی جەژن و ئاهەنگ گێڕان .
ئەم مێژووە دوورو درێژو ئەم جوگرافیە بڵاوو زۆرو لێکجیایەی نەورۆز بووەتە هۆی ئەوەی زۆر چیرۆکی لێکجیاو سەریرو ئەفسانەیی بدرێتە پاڵ نەورۆز ! هەر ئەمەشە وای کردووە ئێستا زۆر ڕای جیاواز لە بارەی سەر هەڵدان و شووێن و زەمەنەکەی نووسراوەو دەگێڕدرێتەوە . کە وای لێهاتووە هەر وڵات و میللەتە چیڕۆکی خۆی هەبێت و هەندێکیان زیاتر لە چێڕۆکێکیان بۆ پەیدا بوون و سەرهەڵدان و زەمەن و شوێنەکەی هەیە ! بەڵام ، چیڕۆکی ڕاستەقینەو بەڵگەداری ئەوەتە لە کوردستانە !
شوێنەوارناس و پسپۆرانی مێژووی کون ، زۆر بەی هەرەزۆیان لەسەر ئەوە کۆکن کە نەورۆز هەمان جەژنی ( زەگمەک ) ی سۆمەریەکانە و پەیوەستە بە داستانی ( دەمموزو عەشتار ) ەوە ، ڕۆژەکەش ئەو ڕؤژەیە کە دەمموزی پاش ئەوەی شەش مانگ وەک سزایەک دەچێتە – جیهانی ژێرەوە – بن دنیایێ – و پاش ئەوەی شەش مانگی سزا دانەکەی تەواو دەکات ، لە ڕۆژی یەکەمی مانگی یەکەمی ساڵی نوێی سۆمەری کە دەکاتە هەمان ساڵی کوردی دێتەوە سەر دنیا !
هەر مێژوو نووس و شوێنەوارناسانی شارەزاشن ، زەمەنی ئەم داستانە دەبەنەوە سەردەمی سەرهەڵدانی کشت و کاڵ بۆ یەکەمینجار ، کە ( دە هەزار ) ساڵ پێش زایینە ؛ بۆ شوێنەکەشی ئێمە لە لێکۆڵێنەوەیەکدا ئەو ( جیهانی ژێرەوە – بن دنیایێ ) یەمان دۆزیەوە ، کە بە لێکۆڵێنەوەی ئێمە ، ئەو شوێنە ( شاری ژێر زەمینی دێرینکۆیۆ ) یە ! ئەو( شارە ژێر زەمینیە هەشت چێن لە ژێر چێن دا ) یە کە
بە زەوی دا چووەتە خوارەوە ، هەر بە لێکۆڵێنەوەی پسپۆرانی شوێنەوارو مێژووی کۆنیش ، ئەم شارە تەمەنی ( ١٢هەزار) ساڵە ! کە هەمان تەمەنی ( سەرهەكدانی کشت و کال) و( داستانی دەمموزو عەشتارە !) تایبەتمەندیەکی کە ئەو شارە هەیەتی ، تەواو دەگونجێ لە گەڵ سزادانی عەشتارو دەمموزی کە دەبردرێنە جیهانی ژێرەوە ، دەبێ ( حەوت دەرگا ) ببڕن و لە هەر دەرگایەک بەشێک لە پۆشاک و خشڵ و چەکەکانیان دابنێن ! تا لە کۆتایی دا ڕووت دەبنەوە ڕووتی ڕووت . هەر بۆیە ئەو شارە هەشت چین لە ژێر چینە زۆر گونجاوە لەگەڵ یاسای سزادانی عەشتارو دەمموزی .
کۆنی و گەورەیی داستانی عەشتارو دەمموزی ، بەم هەموو ڕەگەزە پڕ لە عەشق و خۆشەویستی و پڕ لە تراجیدی و کۆمێدیە ، بووەتە هۆی دەوڵەمەندی ( ئەدەبی ئەفسانەیی ) میللەتانی سۆمەرو ئەکەدو بابیل و ئاشووری و زۆری تر لە میللەتانی تری پێش زایین ؛ هەتا پەڕیوەتەوە نێو ئەدەبی میللەتانی دوورو دوای زایینیش ! هەر ئێستا لە نێو دەقە میخیەکان دەقی جۆراو جۆری ئەو داستانە دەسدەکەوێ .
بە هەمان شێوە چونکە داستانی دەمموزو عەشتار بە ( جەژنی زەگمەک ) دەست پێدەکات و لە هەمان ڕۆژی یەکەمی سەری ساڵێ سۆمەریە ، کە ئێستا ئەو جەژنە دەکاتە ( جەژنی نەورۆز) ی خۆمان ، نەورۆزی کورد ! ئەمەش دیسان پشتگیری پسپۆرانی شوێنەوارو میژووی کۆنی لە پشتە !
ئەو داستانە بە نێوی نەورۆز پەڕێوەتەوە دوای زاین و چووەتە نێو ئەدەبی میللەتانی ناوچەکە و هەموو جیهان ؛ ئەگەر وازلەم هەموو میللەت و وڵاتە بێنین کە داستانی نەورۆز – زەگمەک – داستانی دەمموزو عەشتاریان تێدا بڵاو بووەتەوە ، تەنیا لە نێو ئەدەبی کوردی و ، لە ئەدەبی کوردیش تەنیا شیعر وەربگرین ، ئەوا لە نێو بەرهەمی شێعری گەورەپیاواندا ئەم ( نەورۆز )ە بەگەشی دەدرەوشێتەوە !
بۆ ئەوەی زۆر باری لێکۆڵێنەوە وتارەکەمان گران نەکەین ، سەر بەماڵی شێعری ( حەوت شاعیر )ی مەزن دادەگرین ویەکەو بەڵگەیەکیان لێ هەڵدە بژێرین و دەیخەینە بەرچاوی تێنووانی ڕەوشێ نەورۆز !
ئەم حەوت شاعیرەش گەورە پیاوانی شیعرو ئایینن ؛ کە ئەو شاعیرانە زۆر بە پیرۆزی و مەزنی باسی جەژنی نەورۆزیان کردووە .
یەکەمیان : باباتاهیری هەمەدانی (٩٣٨ – ١٠١٠)
باباتاهیری هەمەدانی کە باباتاهیری ( لوڕو عوریان ) یشی پێ دەڵێن ، شاعیرێکی گەورەو عاریفێکی خوداناس و خاوەن بەش بووە ، ئەو پیاوە مەزنەی( کوردو ئیسلام ) لە چوارینەیەکی دا ئەوەندە جوان ( نەورۆز) بەرز دەکاتەوە ، دەیباتە ئاستی گەیشتن بە ( یار ) و خۆشیەکانی دیتنی یار ؛ لە شیعرەکە دا دەنوسێ :
جودا ئەز رویەت ئەی ماهی دڵ ئەفروز
نە رۆز ئەز شەو شناسم نە شەو ئەز ڕۆز
ویسالت گەر مەرا گەردەد مەیسەر
همە رۆزەم شەوە چۆن عیدێ نەورۆز
لێرە بەدەر دەکەوێ لەو سەردەمەش هێشتا ئاهەنگی شەوی نەورۆز ڕەنەقی خۆی لەدەست نەرداوەو هێندە خۆش و پڕ ئاهەنگ و دڵگیر بووە ، ئەوەتە بابا تاهیری عاریف ، گەیشتن بە یاری خۆی لە خۆشیدا ، بە شەوی خۆشیی نەورۆز دەچووێنێ ! هەموو لایەکیش ئەوە دەزان کە بابا تاهیر لە ئیسلام بوون و لە دینداری دا هی ئەوە نیە گومان لە ڕاو کارەکانی بکریت !
دووەم : ئەحمەدی جزیری ( ١٥٧٠- ١٦٤٠)
مەلا ئەحمەدی جزیری یەکێ لە شاعیرە مەزنەکانی ڕۆژهەڵات و خودا ناسە مەزنەکانی جیهانی ئیسلامە و شەوچراغی شەوی کوردستانیشە ! لە شیعریک دا لە باسی نەورۆز دەفەرمووێ :
ئەڤ نار سیقالا دلە
دایم ل وی قالا دلە
نەوروز ئو سەر سالا دلە
وەختی هلیتن ئەو سیراج
ئەو مەلا شاعیرە ، دەرکەوتنی ( یار ) ی خۆی کە وەک ( سیراج – چرا ) یەو دنیاو دڵی شاعیر ڕووناک دەکاتەوە ، ئەو ڕووناک کردنەوەیە ، وەک ئەوە وایە ڕۆژی نەوررۆز و سەری ساڵی دڵبێت ، لە دڵی مەلای جزیری دا ، ئەمەش هۆی ئەو مەزنی و خۆشیە ڕوحیەیە کە شاعیر لە ڕۆژی نەورۆز دا دەیبینێ ، کە هەمان خۆشی لە هەڵهاتنی چرا – سیراجی دڵ دا دەیبینێ ! جزیری لە زانستە دینی و شەرعیەکان مامۆستایەکی مەزن و ناودار بووە .
سێیەم : ئەحمەدی خانی ( ١٦٥١ – ١٧٠٦ ) :
شاعیری گەورەو زانای ئایینی خۆشەویست ئەحمەدی خانی، وەک (دکتۆر عزەدین مستەفا ڕەسوڵ ) لە کتێبە گرنگەکەی دا ئەحمەدی خانی بە فەیلەسوف ناو دەبات ، لە ڕاستیشدا ئەحمەدی خانی ( داستانی مەم و زین ) ی لە ڕؤژی نەورۆز دەسپێکردووە و نەورۆزی خستووەتە نێو فەڵسەفەی ژیان و خۆشەویستی و پێکهێنانی دەوڵەت ؛ هەر بۆیە لە داستانی مەم و زین دا زۆر بە جوانی باسی نەورۆز دەکات و چەندین جار ناوی ( نەورۆز ) ی هێناوە ، بۆ نموونە : دەفەرموێ ..
ڕۆژا کو د بوویە عیدێ نەورۆز
تەعزیم ژ بۆ دەما دڵئەفرۆز
بلجوملە دچوونە دەر ژ مالان
هەتا دگهیشتە پیرو کالان
سەیرکە خانی مەزن و پیاوی ئاینی و کوردی ڕەسەن ، چۆن نەورۆز بە ( عید ) ناو دەبات و دەفەرمووێ لەو( عید – جەژن ) دا خەڵک بەتەواوی لە ماڵ دەچوونەدەر بە پیرو کال و ژن و منداڵەوە ، لەو ڕؤژە خۆش و – عیدە دڵئەفرۆز- ە دا ، دەیانکرد بە ڕۆژی خۆشی و شادی هەمووان ماڵ و وگەڕەک و گوندو شاریان جێدەهێشت و دەشت و دەریان ئاوەدان دەکردەوە .ئەگەر سەرنج بدەین ، ئەحمەدی خانی ڕۆژی نەورۆزی بە (جەژن) ناو بردووەو ئاهەنگ و خۆشی ئەو ڕۆژەشی بە ( ڕەوا ) زانیوە ! ئەگەر سەرنج بدەین دەبینین خانی لە دیباجەی مەم و زین دا چ جوان و موسلمانانەو زانایانە بە خوداو پێغەمبەرو ئایینی دا هەڵگوتووە ! تو بڵێی ئەحمەدی خانێ نەورۆزی نەناسیبێ و لە ئایین تێنەگەیشتبێ !؟
چوارەم : مەولەوی تاوەگۆزی ( ١٨٠٦ – ١٨٨٢ )
مەولەویش وەک پیاوێکی ئایینی و زانایەکی شەرع و دین و پیاوێکی دڵ پڕ ( عەشق ) عەشق بە هەردوو مانایەوە ، ئەوێش وەک نەورۆز ناسێک و نەورۆز دۆستێک ، هەست بە هاتنی نەورۆز دەکات و نیشانە سروشتیەکانی نەورۆز لە گۆڕانکاریەکانی وەرزەکاندا دەبینێ و دەیخاتە نێو شیعرەوە ، ئەمەش نیشانەی ئەوەیە کە مەولەوی وەک کوردێک ، هەر لە منداڵیەوە لە نێو کلتوری نەورۆز پیرۆز دا ژیاوەو ساڵانە بە هاتنی نەورۆز دڵخۆش بووەو هاوبەشی خۆشیەکانی نەورۆزی کردووە لەگەڵ خەڵکەکە ؛ بۆیە لە شیعریکدا دەنووسێ :
نیشانەی نەورۆز وادەی وەهارەن
یا نەشئەی ئامای نامەی نیگارەن
مەولەوی مەزن لەم دوو نیوە دێرە دا ، بە وردی باس لە نیشانەکانی نەورۆزو هاتنی بەهار دەکات ، وەک هۆیەک بۆ دڵ بە نەشئەکەوتن و دڵخۆشی و هاتنی هۆیەکانی دڵخۆشی کە نەورۆزو بەهارن ! ، وەک ئەوەی نامەی – نیگار – ی بۆ هاتبێ ، چونکە نەورۆز و بەهار مایەی خۆشی و شادین ، وەک ئەوەی نامە هاتنی نیگاریش مایەی خۆشی و شادین بۆ مەولەوی ، دیارە دڵخۆش بوون بە هاتنی نەورۆز لای مەولەوی ، ئەو مانایەی بەدواوەیە کە مەولەوی نەورۆز بە ( جەژن ) دەزانێ و هاتنی یەو جەژنەش وەک هاتنی نامەی نیگار دەبینێ ! نیگاریش لێرە هیمایە بۆ هەردوو جۆرە عەشق ، کە مەولەوی وەک زۆر لە شاعیران و عاشقان و سوفیەکان هەردوکی تێکەڵ کردووە .
پێنجەم : حاجی قادری کۆیی ( ١٨١٧ – ١٨٩٧)
حاجی قادری کۆیی وەک مەلایەکی زاناو شاعیرێکی کوردی یاخی لە زۆر شتی نەگونجاو لە نیو کۆمەڵگەی کوردەواری ، وەک پیاوێکی هوشیار لەگەڵ کۆمەڵگەیەکی کوردەواری پێشکەوتوو دابوو ! زۆر ڕەوشی خراپ و نەگونجاوی بە بەڵگەی ئایینی ڕەت دەکردەوە ، کە کۆمەڵگە وەک کلتور بە کاریان دەهێنا ؛ زۆر گۆڕانکاریشی داوا دەکرد ، کە کۆمەڵگە بە پێی یاسای کلتور ڕەتیان دەکردەوە ئەو پشت بە ئایین داوای دەکرد پەیرەو بکرێن ، سەیرکە ئەوەتە لە شیعرێکدا تان لە بایی نەورۆزی دەدات و پێی دەڵێ .. ڕۆژتە ئەی بایی نەورۆزی هەڵسەو کاری خۆت بکە ، حاجی لەم شیعرەدا دەنووسێ :
ڕۆژتە ئەئ بایی نەورۆزی لە بن بای فری گران
کانی پێی سڕ بووە چناریش دەست و پەنجەی تەزی
لەم شیعرە بەرزەی حاجی ئەوە دەردەکەوێ حاجی وەک سروشت و کانی و چنار چاوە ڕێی هاتنی بای نەورۆزیە ، چونکە بایی نەورۆزی لە گەڵ هاتنی خۆی زۆر شت دەگۆڕێ ، ئەوەتە کانی پێی سڕ بووە واتە بەستوویەتی ، پێویستی بە هاتنی بایی نەورۆزییە ، چونکە ئەو با نەورۆزیە ئەو بەستنە دەتوێنتەوەو ئەو سڕبوونەی پێی کانی ناهێڵی ! هەروەها چناریش کە ئەویش وەک کانی دەستی چووەو پەنجەی تەزیوە ، بە هاتنی ئەو بایی نەورۆزی ئەویش دەست و پەنجەی تەزیوی گەرم دەبێتەوە ، چونکە هاتنی بای نەورۆزی دەبێتە هۆی توانەوەی بەفری گران و گۆڕانی ئاوو هەوا و بەرە بەرە گەرم داهاتنی سەقای وڵات ، ئەمەش ئەم هەموو گۆڕانکاریە بە هۆی هاتنی بای نەورۆزیە ، ئەو بایەی سروشت و ژیان دەگۆڕێ و خۆشترو جوانتری دەکات . حاجی قادر لەوەش تێگەیشتووە کە بای نەورۆزی بە جەژنی نەورۆزو ئاهەنگو شادیەکەی دەست پێدەکات ! ئەم داواکردن و ئومێد پێ بوونەی حاجی بە هاتنی بای نەورۆزی ، مانای ئەوەیە حاجی قادر نەورۆزی بە جەژن زانیوەو داوا لێکردنەکەشی بۆ گۆڕانکاریەکان بەڕەوا بینیوە ! ئەوەش مانای ئەوە دەداتە دەست کە حاجی قادر نەورۆزی بەتەواوی ناسیوەو لە شەرع و ئایینیش
حاڵی بووە و ئەم دوانەی دژ بە یەک نەزانیوە . ئەوە جگە لەوەی شێعرە بەرزەکەی حاجی : گوتم بە بختی خەوالۆ ، شێعرێکە باسی سەرەتای بەهار – هاتنی نەورۆز دەکات و لە دوورە وڵاتی جوانیەکانی مانگی نەورۆز و بە هار دێنێتەوە بەرچاوو لە وێوە ئەم نامە شیعریە دەنووسێ بەو هیوایەی بگاتەوە وڵات و بەدەستی دۆستان بگات .
شەشەم : مەلای محەمەدی کۆیی، مەلای گەورە ( ١٨٧٦ – ١٩٤٣ )
مەلا محەمەدی کۆیی کە بە مەلای گەورە ناسراوە ، ئەم گەورەییەی بە هۆی تەمەن و پلەو پایەوە نەبووە ؛ بەلکو بە هۆی زانایی وهوشیاری و ئازایەتی بووە ، زاناییەکەی لە ئایین دا بەرچاوو ناسراو بووە ، لە ڕووی کۆمەڵایەتی و کوردایەتیشەوە پێشڕەو بووە ، شارەزای شەرع و ئایین و مێژووی کوردو حاڵێ سەدەم بووە ، ژیانی ئەو مامۆستایە پڕە لە هەڵوێشتی جوانی ئایینی و ئازایەتی کوردایەتی و پێشڕەوی کۆمەڵایەتی ، ئەو مامۆستا مەزنە لە بارەی نەورۆزەو ڕای ڕوونەو بە ئاشکرا و بەدەنگی بەرز نەورۆزی پەسند کردووە ، لە ڕۆژی ٢١/٣/١٩٣٨ لە کۆیەو لە بەردەرکی سەرا و بە بۆنەی نەورۆزەوە دەڵێ :
ئەمڕۆ ڕۆژێکە پڕ لە نوور
دنیا ماڵە ماڵە پڕ لە سرور
ژاڵە دەدرەوشێتەوە
لالە دەگەشیتەوە
تا دەڵێ :
بەڵی ئەمڕۆ ڕۆژی مرادە ، نەورۆزی گەلە حەقە
ڕۆژێکی زۆر موبارەکە ئەوەلی بەهارە
جەژنە جەژنی ئوممەتە جەژنی موحیبەت و ئولفەتە .
ئەگەر سەرنج بدەین بە ڕۆژی پر لە نوورو سرووری ماڵەو ماڵ باسی دەکات و لەو ڕؤژەدا ژاڵە دەدرەوشێتەوەو لالە دەگەشێتەوە ، بە ڕۆژی مرادی دەزانێ و بە ڕۆژی گەل ناوی دەبات و وەک ڕۆژێکی موبارەک پیرۆزی دەکات و وەک جەژنی ئوممەت دەیناسێنی و بە جەژنی موحیبەت و ئولفەت مۆری خۆی لە نەورۆز دەدات ! ئەم هەموو پێدا هەڵگوتن و پەسند کردن بەۆ جەژنی گەلە ! بە جەژنی ئولفەت و موحیبەت ) و خۆشەویستی ناوی دەبات ، کە هەمان پێدا هەڵگوتنە کە ساڵی ٢٠١٠ نەتەوە یەکگرتووەکانە کە جەژنی نەورۆزی بە ( کلتوری ئاشتی ) بە دنیا ناساندو وکردی بە جەژنی هەموو جیهان . جا ئەمە دەریدەخات کە مەلای گەورە کە بە جوانی نەورۆزی ناسیوەو بە دژی ئایینیشی نەزانیوە ! جا دەبێ مەلامحەمەدی کۆیی کەس هەبێت و گومان لە زانایی و شارەزای ئایین و شەرعی ئەو پیاوە گەورەیە بکات ؟

حەوتەم : مامۆستا مەلا عەبدوڵکەریمی مودەڕیس ( ١٩٠١ – ٢٠٠٥)
مامۆستا مەلا عەبدوڵکەریمی مودەڕێس ، پیاوێکی ناوداری ئایینی و ناسراو لەسەر ئاستی عێراق وجیهانی ئیسلامی ، هەر بەو هۆیەوە چەند ساڵێک دەبێتە ( سەرۆکی زانایانی عێراق ) و هەر ئەو مامۆستایەش توانای فتوای هەبووە ، جگە لەوە زیاتر لە چل کتێبی هەیەو بەشێکیان لە بارەی شەرع و ئایینن ! ئەو پیاوە مەزنە لە نۆهەتەکان لە وەڵامی ڕۆژنامەی عێراق دەڵێ: ( جەژنی نەورۆز جەژنێکی ناسراوی سەردەمی ئیسلامی و پێش ئیسلامە ! هیچ دژایەتیەکی لەگەڵ ئایینی موسلمانان دا نیە! جەژنی نەورۆز دروشمێک نیە بۆ فەساد ، بەڵکو جەژنی بەهارو شادی کوردە .) سەیرکە مامۆستای گەورە مەلا عەبدولکەریمی مودەڕێس چەند لە دڵەوەو بە بڕواوە باس لە پاکی نەورۆز دەکات و دەفەرمووێ 🙁 نەورۆز دروشمێک نیە بۆ فەساد !! ) باس لە مێژووی نەورۆز دەکات پێش ئیسلام و دوای ئیسلام ، بە جەژنی کوردی دەزانی و دەڵێ هۆی شادیە ! مامۆستا مەلا عەبدوڵکەریمی مودەڕێس بەو هەموو زانایی و شارەزاییە دانپێدا نراوەی کە لە شەرع و ئایین دا هەیەتی ، ئەم ڕایە بە خۆڕا دەرنابڕێ ، ئایا دەکرێ کەسێک هەبێت گومان لە ڕاو قسەکانی ئەو مامۆستا مەزنە بکات ؟!
ئەنجام :
١ – دەرکەوت لە هەزار ساڵ زیاتر لەوە پێش زاناو عارفێکی وەکو بابا تاهیر نەورزی لا پەسندەو لە شیعرێکدا ڕۆژی گەیشتنی خۆی بە ( یار) بە خۆشیەکانی شەوی نەورۆز دەچووێنی .
٢ – لەو سەردەمەوە بە دواوە بەردەوام زاناگەورەکانی کورد لە ئایینی ئیسلام زۆر بەیان نەورۆزیان بە جەژن زانیوەو ئەو جەژنەشیان پەسند کردووە .
٣ – لە کۆی ڕای ئەو زانایانە دەردەکەوێ جەژنی نەورۆز لە گەڵ ئایینی ئیسلام دژ نیە و ئەو جەژنە نابیتە هۆی فەساد .
٤ – هەموو ئەو مامۆستاو زانا ئایینیانەی ئیسلام ، کە نەورۆزیان پەسند کردووە لەسەردەمی خۆیان و تا ئیستآش کەسانێکن ناسراون لە نێو جیهانی ئیسلامی و لەدوای مەرگیشیان ناوو کەسایەتی و ڕاکانیان بە هەند وەرگیراون .

دکتۆر مەولود ئیبراهیم حەسەن – ١/ نەورۆز /١٢٠٢٤ – هەولێر

قورگی شیعر پڕە لە ئاگر
ئاگرێک بۆ سووتان
ئاگرێک بۆ داگیرسان
چاوی عاشق پڕە لە فرمێسک
فرمێسکێک بۆ خامۆشی
ئەسرینێک بۆ نقووم بوون
ماڵی ژیان پڕە لە سەفەر
سەفەرێک بەرەو مەنفا
سەفەری گەڕانەوە بەرەو نیشتمان
حەوشەی خەون پڕە لە ئازار
ئازارێک بۆ شکانی شوشەی تەمەن
ژانێک بۆ ھەڵوەرینی باڵی پێکەنین
ھەستی من پڕە لە گریان
گریانێک بۆ تەنھایی شەوان
گریانێکی بەکوڵیش
بۆ جەنجاڵی رۆژانی تەنھایی

چیتر ستایشی پەپولە ناکەم
گوڵەکانی شیعر ئاو نادەم
سەری خۆم ھەڵدەگرم
بەرەو ھەسارەیەکی تر
خۆم نادەمە بەر شەپۆلی خۆزگە
کاتێک بزانم بەلەمی دڵم کونە
دوو باڵ بۆ فڕین نادۆزمەوە
کاتێ ئاسمان
تەژی بێ لە مەلی کوژراو
خەونی تینوو نابینم
ساتێ رووباری عەشق
وشکی کردبێ
رێگا بەرەو ئاوەدانییەکان نابڕم
کە ھەزاران ساڵە
لە کوخی تەنھاییدا گینگڵ ئەدەم
ئەمەوێ
بەسەر فەرشی سووری خەیاڵدا
ھەنگاو بنێم بەرەو
تەلاری ئەوینی جاویدانی تۆ

بیر لە رابردوو ناکەمەوە
دەست بە ئایندەوە ناگرم
ئەوەی ئەمەوێ ئەو ئێستایەیە
تۆی تێدا ئەدرەوشێتەوە
بیر لە خۆم ناکەمەوە
چارەنوسی شیعرم بۆ گرنگ نییە
ئەوەی دەیخوازم
مانەوەی تۆیە
لە ژوورە بەتاڵەکانی رۆحما
بەدیار یەقینەوە راناوەستم
گوومان ردێنم سپی ناکات
ئەو حەسرەتە دەبینم
لە تۆوە قوڵپ دەدات
دنیای من سەرەوژێر دەکات
کارێکم وەھام نییە بیکەم
بێکاریی زۆر ئازاربەخش نییە
مادام ھەموو ئیشم
گەڕانە بە دوای وشەدا
تا بیکەمە شیعر بۆ تۆ
زۆر بیر لە جێژوان ناکەمەوە
ھیچ کاتێک
بە درەنگ نازانم بۆ دیدار
ئەوە نییە تۆ ھەموو شەوێک
بە باڵی خەونێک دێیت و
لەناو پێخەفمدا رۆژ ئەکەیتەوە؟

٣١-١٢-٢٠١٨
ئەڵمانیا – بیلەفێلد

له‌گه‌ڵ خۆت بدوێ له‌ناو ته‌نیاییه‌کی تاریک و قووڵدا جێماویی
ژیان به‌و هه‌موو روونیه‌وه‌ ته‌نیایی و تاریکیت نادۆزته‌وه
‌ئاڵووده‌بوون به‌ و ژووره‌ داخراوه‌ی خۆت
پێکه‌نین له‌ دووریت ده‌خنکێ
دره‌ختی ناخ هه‌ناسه‌ نادا، ژیان ده‌نێژیی
به‌چرپه‌ش نهێنیت مه‌درکێنه‌
له‌ تاریکیش پێویستت به‌ چاوی خۆته‌
متمانه‌ به‌ چرا، باوه‌ڕت کز ده‌کا له‌ شه‌و
باران ناییێته‌ سه‌ر گۆڕت، گۆڕێک با ش له‌گه‌ل خۆی نایبا
مرۆڤ کوێره‌و نامبینێ ته‌رمم له‌ ناو خۆم نێژراوه
له‌ ناوخۆما مردووم به‌ چرپه‌ش مردنم لای ته‌رمه‌که‌م نادرکێنم
ته‌رمیش جار جاره‌ حه‌زی له‌ جووڵه‌و خۆ وه‌رگێڕانه‌
نه‌بادا به‌ زمان بێته‌وه‌ و ‌بڵێ مردووێک له‌ ناو من نێژراوه
ناخی پڕ ژیان و رۆژه‌، زمانی تژییه‌ له‌ ئازادی
سه‌ری دارستانه‌ و چاوی ده‌ریا و ئاسمانه‌
مردووێکی ته‌نیام
ته‌نیا
مردوو
زیندووه‌کانی ئه‌مڕۆ به‌ مردوویی و بۆ مردن لێره‌ن
له‌ ناو ئه‌و هه‌موو مردووانه‌ ته‌نیا له‌ناو پاکی خۆما ژیان
هه‌موومردووه‌کان ده‌بینم له‌ پێشبڕکێدان
بۆ پڕکردنی بازاڕ و نه‌خۆشخانه‌ و جه‌نگ له‌ مردن
بینینێک نیه‌ بۆ هه‌ڵوه‌ریین
بیستنێک نیه‌ بۆ ژان
گوتنێک نیه‌ بۆ ئازادی
ژیان به‌های نیه‌ لای مردووه‌کان
لای مردووه‌کان بێ به‌هایه‌ ژیان

مردوو ژیان نابینێت

ژیان پڕه‌ له‌ شه‌ڕی مردووه‌کان
مردووه‌کان هه‌میشه‌ له‌ شه‌ڕدان
گیرفانی شه‌ڕیان تژی کردووه‌ له‌ مردن له‌ ناو مردنی ژیاندان
دوێنێ و ئه‌مڕۆ و به‌یانیان شه‌ڕ
به‌یانی و نیوه‌ڕۆ و ئێواره‌یان دوور له‌ ژیان
نامۆن به‌ ژیان و ده‌ڕۆنه‌ ناو مردن
هه‌ر که‌سه‌و خاوه‌ن کلیلی خۆیه‌تی بۆ کردنه‌وه‌و داخستن
کلیل هه‌یه‌ ده‌رگای ژیان ده‌کاته‌وه مردن داده‌خات ‌
کلیل هه‌یه‌ ده‌رگای مردن ده‌کاته‌وه ژیان داده‌خات ‌
مرۆڤ هه‌یه‌ ته‌نیا کلیلی مردن و شه‌ڕ و تاریکی لایه‌
مرۆڤ هه‌یه‌ ته‌نیا کلیلی ژیان و ئاشتی و روونی لایه
‌مرۆڤی بێ کلیلم خۆشده‌وێ
لێره‌بن و مردن نه‌یانبا
لێره‌بم و مردن نه‌مبا
ژیان به‌و خێرایه‌وه‌ مۆڵه‌تی دابه‌زین نادا
ته‌رمێکم هه‌موو ساڵێ یادی مردنی خۆم ده‌که‌مه‌وه و ژیان لێناگه‌ڕێ دابه‌زم
بوونی مرۆڤم خۆشده‌وێ دوور له‌ دابه‌زیینی ژیان و سه‌رکه‌وتنی مردن
مردن ژیان لێخوڕێ مردنه‌
کلیل واتای کردنه‌وه‌و داخستنه‌
واتا نادا کۆتایی ژیان مردن بێ
ناخ پڕ مردن و ژیان تاریک وه‌ک میوانخانه‌ی بێ چرا و تژیی‌ له‌ ته‌رم
چاویلکه‌ی تاریک بۆ شه‌و و ژیان مردن
به‌ بینینی یه‌کتر سه‌رقاڵن له‌ ده‌ره‌وه‌ی ژیان
ئه‌و هه‌موومردنه‌ نابینن ‌
مردوو مردن نابینێت

مـن لە پـۆلی شـەشی بنەڕەتـیم، کـاکـم کامـەران لە پـۆلی پـێـنجی ئامـادەییە. کاکـم زۆر حـەزی لە دەنـگی بـاڵـندەیـە، بە تایبـەتیـش لە دەنـگی کـەو. بـۆیـە دوو کـەوی جـوانی کڕیبوو. لەناو قەفـەزێکی دوولایی داری دەرگا داخـراودا بوون. هەموو رۆژێک دان و سەوزە و ئاوی لەبەردەم کەوەکانی دادەنا. سەرسامی دەنگە خۆشـەکانیان بوو. منیش حـەزم لە قـاسـپە قـاسـپی کـەو هـەیە، بـەڵام حـەز بـە بەنـدکـردنی هـیچ بـاڵـنـدەیـەک نـاکـەم. لە سـروشـتـدا دەنـگـیان سـروشـتی و خـۆشـتـرە.
ئەوەی کە ئازاری هـەستی منی دەدا، دەمـبینی کەوەکان نا ئارامـن و هـەمیشە سەریان لەنێـوان دارەکانی قـەفـەزە تەنـگەکەیـانەوە دەردەهـێنان و هـەوڵی خۆ رزگـاربـوونیان دەدا. لە تـرسی کاکـم نەمـدەوێـرا، ئەگـیـنا هـەر لە یەکەم رۆژی کـڕینیانـەوە، هـەردوو کەوەکەم بەرەڵا دەکـرد. نەمـدەزانی چـۆن کاکـم رازی بکەم، تا کەوەکـانی ئـازاد بکات.
رۆژێک کاکم بیـنی، پەرتـووکـێکی لەسەر ئازادی دەخوێـندەوە. بە هەلێکی باشم زانی.
ـ کاکە کامەران ناونیشانی ئەو پەرتووکەی دەیخوێنیتەوە ئازادییە. ئازادی مانای چییە؟
کاکـم: شـۆخـان گیان، ئـازادی ئەوەیە، کە مـرۆڤ دیـلی کەس نەبێـت و بە سەربەستی بژیت. بەڵام نابێت لە سنووری ئـازادی لابـدات و ئـازادی لە کەسانێکی تـر تـاڵ بکات.
ـ دەمخـۆش کاکـە گیـان. کـەواتە ئـازادی مـافـێکی پـێـویسـتی هـەمـوو کەسـێکە.
کاکـم: بـەڵی شۆخـان، رێک وایە، ژیـان بەبێ ئازادی، هـیچ واتا و خۆشـیـیەکی نیـیە. سامـانی زۆر و پـارە، بەچـی دەچـن ئەگـەر مـرۆڤ بـە ئـازادی نـەژیـت.
ـ جـا کاکە تـۆ بە راسـتی بـڕوات بە ئـازادی هـەیە؟ بە کـرداری جـێـبەجـێی دەکەیـت؟ یان هـەر بە قـسە بـڕوات بـە ئـازادی هـەیە؟
ئـەوە یەکـەم جـارم بـوو، کە بـەم شـێوازە لە کاکـم بـپـرسـم. بـۆیە کـاکـم گـرژبـوو.
کاکـم: شۆخـان دەزانیت چی دەڵـێیت؟! مـن چی کارێکی ناشیرین و نابەجـێم کـردووە؟ چی کارێـکـم بـە پـێچـەوانـەی ئـازادییـەوەیـە؟ بـڵێ بـزانـم ئـازادیـم لـە کێ تـێکـداوە؟
ـ ببـوورە کاکە گیـان، مـن تـۆم زۆر خۆشـدەوێـت. ئـەی ئەوە نـیـیە دوو کەوت لەناو قەفـەزێکی تەسکـدا بەنـد کـردوون و ئـازادیت لـێـیان داگـیرکـردوون؟ ئەوانیش وەک ئـێـمە، حـەز بـە ژیـانی ئـازادی دەکـەن. ژیـانی نـاو قـەفـەز کـەی ژیـانـە؟
کە ئەم قـسانەم کرد، کاکم ساردبووەوە. بۆ ماوەیەک داما و بێـدەنگ بوو. وا دیاربوو قـسەکانـم کاریـلـێکـردن. بەزەیی بـە دوو کەوەکەیـدا هـات. ئیـنجـا زەردەخـەنـەیـەکی ناسکی کرد و باوەشی لێدام، سەرمی ماچکرد. چوو بە لای قەفـەزەکەوە و دەرگاکەی کردەوە و هەردوو کەوەکەی ئـازادکرد. کەوەکان دایان لە شەقـەی باڵ و هەڵـفـڕین و رۆیشـتن و لەچـاو ونبـوون. ئینجا کـاکـم بە پێـیەکـانی، قـەفـەزەکەی شکانـد.
کاکـم: بـژی شـۆخـان گیـان، خـوشـکە زیـرەک و ژیـرەکـەم، فـێری وانـەیەکی بـاشی ئازادیـدت کردم. بەڵـێن بێـت لە ئەمـڕۆوە، بە راستی دەبـم بە کامەرانی ئـازادیخـواز. حەزیش لەو کەسانە نەکەم، کە راوی باڵنـدە و ئاژەڵی کێوی بکەن و بەندیان بکەن.
ـ چـەپـڵەیـەکی بەهـێـزم بـۆ کـاکـم لـێـدا.