بە درێژایی مێژووی دەسەڵات، هەمیشە مەعریفە پانتایی خۆی هەبووە. دەتوانین بەسادەیی بڵێین ئەو زەمەنەی کە دەسەڵات دوور لە مەعریفە پیادەی هێز دەکات، ئەودەمە ناودەنرێ شەڕ یاخود کودەتا یاخود حاڵاتە ئاوارتەییەکان، بەڵام وەکو تر دەسەڵات بەبێ مەعریفە ئەگەری نییە.

هەموو دەسەڵاتێک لە پیادەدا جۆرێک لە مەعریفەی گەرەکە، مەعریفە هەم بۆ دەستپێکی دەسەڵات گرنگە هەمیش بۆ بەردەوامی و سەقامگیری هەیمەنەکەی. هەم لە کرۆکی دەسەڵاتدا گرنگە و هەمیش لە فەزای گشتیدا. هەم لە پەیوەندی لەگەڵ خۆیدا پێویستیەتی، هەمیش لە پەیوەندی لەگەڵ ڕەعیەتدا.

چونکە مەعریفە پەیوەستە بە بەرهەمهێنان و دوبارە بەرهەمهێنانەوەی شێوەیەكی نوێی هەژمون، واتە هەژموون و دەسەڵاتی تەكنۆلۆژی . لە دیدی هابرماسەوە پۆزەتیڤیزم و زانستگەرایی وەک جۆرێک لە مەعریفەی گشتگیر، شەرعییەت بە جۆرەكانی چاودێری و دیسپلین دەدەن لە کۆمەڵگەدا، ئەوەش لە ڕێگەی بانگەشەی زەروورەتی دەسەڵات، وە بێلایەنی زانست و زانینەوە.

دەسەڵاتی مۆدێرن دەست دەگرێت بەكۆمەڵێك مەعریفەوەو لە ڕێگەیانەوە چاودێری تاكەكان و كۆمەڵگە دەكات و ڕایان دەهێنێ لەسەر الرەملێ‌‌و گوێڕایەڵی، هەروەها لە پێناو پتەوكردنو پەرەپێدانی دەسەاڵتی خۆی دەسەاڵتی مۆدێرن ناچارە كۆمەڵێك دەزگاو دامەزراوەی مەعریفی بنیاتبنێت ، لە نمونەی ئەو دەزگایانە دەتوانین زانكۆو دەزگا پەروەردەیەكان وەربگرین كە كار دەكەن بۆ باڵوكردنەوەی مەعریفە لە پێناو پاراستنو درێژە پێدانی دەسەڵات و دوور خستنەوەی ئەو دامەزراوانەی تری دەسەاڵت كە لە الیەن چینێكی كۆمەاڵیەتی دەرەوەی دەوڵەت بەڕێوە دەبرێن

چونكە عەقڵ لە ناوەڕۆكی دەسەڵاتدایە و دەسەڵات و جۆرەکانی بەرهەم دەهێنێت. زۆرجاریش دەسەڵاتی تاكڕەو و دیسپۆتیزم و خۆسەپێنی بەرهەمهێناوە.

دەسەڵات و مەعریفە هەمیشە لەپەیوەندیدان، دەسەڵات لە ڕێی مەعریفەوە هەوڵی شاردنەوەی خۆی دەدات لە کەشی گشتیدا، هەوڵدەدات پایەکانی خۆی قایم بکات، لە ڕێی مەعریفەوە ڕەوایەتی بە ئامڕازەکانی خۆی دەدات، تەمەنی خۆی درێژ دەکاتەوە. ڕەوایەتی بۆ یاسا و ڕێساکانی پەیدا دەکات.
لە ئاستێکی دیکەدا دەسەڵات هەمیشە بوارێک بۆ مەعریفە دەهێڵێتەوە کە بزاوتن بکات، بە تایبەت ئەو مەعریفەیەی کە لە ناوەندی ڕۆشنبیریدا قەتیس دەبێت و ناپەڕێتەوە بۆ ناو ڕەعیەت. چونکە دەسەڵات گرفتێکی ئەوتۆی لەگەڵ ئەو مەعریفەیەدا نییە کە بەو جۆرە قەتیس دەبێت لەناوەندی ڕۆشنبیراندا، ئەگەرچی هەستیاریشی هەیە. بەڵام ئەوە ئەرکێکە لە ئەستۆی دەسەڵات کە ناتوانێ توخنی نەکەوێت و بەجێی نەهێنێت. بۆیە سەیر نییە کە دەسەڵاتە دیسپۆتیزم و دیکتاتۆرەکان لە نموونەی دەسەڵاتە ستالینی و کلیپتۆکراسییەکان هەمیشە ناوەندێکی مەعریفیان هەیە و دەیان دەزگای چاپیان هەیە.

دەسەڵات لەڕێی هەردوو ڤێرژنەکەی پۆزەتیڤیزمەوە کار لە ڕەمەک دەکات و دەسەڵاتە مەعریفییەکەی بەکاردێنێت، پۆزەتیڤیزمە ئاینی و ئاسمانییەکە، و پۆزەتیڤیزمە زانستگەرا نائاینییەکە. چونکە پۆزەتیڤیزم تەنیا بایەخ و گرنگی بە دۆخی ئارا و ئەوەی هەیە، دەدات و دان بە سیستەمی كۆمەڵایەتی هەبوودا دەنێت و ڕێگە لە هەر گۆڕانێكی ڕادیكاڵی ڕاستەقینە دەگرێت، پۆزەتیڤیزم لە کۆتاییدا پەیوەستە بە بەرهەمهێنان و دوبارە بەرهەمهێنانەوەی شێوەیەكی نوێی هەژمون، واتە هەژموون و دەسەڵاتی تەكنۆلۆژی و هەژموونگەرایی.

ئەحمەد هەولێری

بۆ خوێندنەوەی ژمارە ٥٧ی گۆڤاری نما کلیکی ئێرەبکەن..

بەشی یەکەم

_ سەرەتایەک
ڕۆمانی خانەقای میرزا کە لە نووسینی ( میران ئەبراهام ) ، یەکێکە لەو ڕۆمانە نایابانەی کە داهێنانێکی گەورەی تیاکراوە ، یەکێک لە بەرچاوترین تایبەتمەندی و جیاوازییەکانی ئەم ڕۆمانە لە یەک کاتدا / دەتوانین وەک کتێبێکی نووسینەوەی یادەوەریەکانی شاعیرێک ، یان کتێبێکی مێژوویی ، لەهەمانکاتیش وەک ڕۆمانێکیش چ لە ڕووی زمان و گێڕانەوە چ لە ڕووی ئیستاتیکاوەش چێژ و ئارامییەکی دەروونی بە خوێنەر دەبەخشێت . میران ئەبراهام وەک ڕۆماننووسێک بەوە ناسراوە بە وردی ئیش لەسەر مێژوو دەکات ، لەم لایەنەش تا ئەندازەیەکی زۆرباش سەرکەوتوو بووە ، واتە لەنێو ئەدەبی گێڕانەوە خاوەن فۆرم و شێواز و ستایلێکی تایبەت بەخۆیەتی .. ئەم ڕۆمانەش ( خانەقای میرزا ) گێڕانەوەی یادەوەرییەکانی شاعیری نوێخواز ( جەلالی میرزا کەریم )ە و هاوکات ، تیشک خستنە سەر بزووتنەوەی ئەدەب و شیعری کوردییە ، بە تایبەت لە شاری سلێمانی لە چلەکانەوە تا حەفتاکان و گرووپی ڕوانگە و چەند ساڵێک دوای ئەوەش ، بەرچاو ڕۆشنیەکی زۆرباش دەخاتە بەردەم خوێنەر بۆ تێگەیشتن لە بزووتنەوەی شیعری و ئەدەبی ئەو سەردەمە و ناسینی شاعیر و ڕۆشنبیر و کەسە ناسرا و دیارەکانی ، هاوکات ڕەوشی سیاسی شاری سلێمانی و ئاستی وشیاری خەڵکەکە و پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان و باری ڕۆژنامەگەری و تەنانەت ڕەوشی سیاسی عێڕاق و دەورانی مەلەکیەت و پاشایەتی و کۆماریەکان و جموجۆلی خەبات و تێکۆشانی کورد بە دژی ڕژێمی عێڕاق بۆ بەدەستهێنانی ئازادی و سەربەخۆیی و ژیانێکی باشتر ، هەموو ئەمانە لەم ڕۆمانە بە سەلیقەیەکی ورد و نایاب بەرجەستە کراوە . هاوکات گێڕانەوەی یادەوەریەکانی جەلالی میرزا کەریم لە ڕۆژی لە دایکبوونیەوە تا ئەوکاتەی ماڵئاوایی لە ژیان دەکات ، هەڵوێستەکردن لە زۆرێک لە وێستگە گرینگەکانی ژیان و یادەوەریەکانی ئەم شاعیرە و لە تەمەنی منداڵی و هەرزەکاتی و پەیوەندی خۆشەویستی و سیاسەت و شیعر و شاعیریەت و نائومێدبوون لە سیاسەت و قۆناغی نوێگەری و ژیانی دوورە وڵاتی و تەنیایی و غوربەت و گەڕانەوەی بۆ نیشتیمان و تا کۆتایی ژیان . خالێکیتر لەم ڕۆمانە کە خوێنەر سەرسام دەکات لە زۆرشوێن دەستەواژەی وای تیایە کە پڕە لە حیکمەت و بیرکردنەوەی ڕەخنەیی و هاوکات فەلسەفیش ، یان ناساندنی کەسانێکی وشیار و بیرمەند کە وەک سەربازێکی ون چ لە سەردەمی ئەوکات بە ئێستایشەوە ، مێژوونووسان و ڕۆشنبیران کەمترین ئاگاییان لەبارەی توانا مەعریفی و ڕۆشنبیریەکانی ئەو کەسانە نییە ، یەکێک لەوانە ( مام زامن )ی بەقاڵە کە گەورەترین کاریگەری لەسەر ژیان و بیرکردنەوەکانی جەلالی میرزا کەریم و زۆرێک لە لاوەکانی ئەو سەردەمەدا هەبوو ، تا ئاستی ئەوەی جەلالی میرزا کەریم لەنێو بیرەوەریەکانی بڵێت ( بەڵام ،، ئەو هەموومانی بۆ ژیاندۆستی پەروەردەکرد ، لە ڕۆژانێک دا مەرگدۆستی باڵی ڕەشی بەسەر ڕۆحی هەموو خەڵکی ئەو شارەدا کێشابوو ، بە جۆرێک ترس لە مردن توانای هەستی لاواز کردبووین …! ) . چەند نموونەیەکیش لە دەستەواژە گرینگ و نایابەکانی نێو ئەم کتێبە ، کە هەر دەستەواژەیەک وەک ئیدیۆمێک کۆمەڵێک خوێندنەوەو بیرکردنەوەی قووڵیان لە پشتەوە هەست پێدەکرێت لەوانە ، لە شوێنێک جەلالی میرزا کەریم لەبارەی مام زامنەوە دەڵێت ( فێری کردین کە خۆ بەدەستەوەدان هەڵبژاردەی خۆمانە ، بەڵام هیواو ئامانج نییە …! ) ، یان لە شوێنێکی تر هەمدیسان قسەیەکی مام زامنمان بۆ دەگێڕێتەوە و دەڵێت ( وەک ڕۆحلەبەرێک هیچ پاساوێکمان لە پێش نییە تاوەکوو لە پڕۆسەی مردن بترسین …! ) ، لە شوێنێکیتر لە نائومێدبوون و بێزاربوون لە ژیانی غوربەت و تەنیایی و دوورە نیشتیمان دەڵێت ( سەگ لە قەسابخانە نەمرێت عومری بە فیڕۆ چووە ..! ) ، ئەمانە و چەندین دەستەواژە و قسەو باسیتر کە هەریەکێکیان چەندین خوێندنەوە و هاوکات بیرکردنەوەی قووڵی رەخنەییان لە پشتە ، لێرە بەدوا هەوڵدەدەین لە چەندین وێستەگە و گۆشەی جیاوازەوە درێژە بە خوێندنەوەی ئەم ڕۆمانەک و یادەوەرییەکانی جەلالی میرزا کەریم بدەین .

_ مێژووی سێ دەیەی شاری سلێمانی
وەکو گوتم بەهۆی ئەم ڕۆمانە و یادەوەرییەکانی جەلالی میرزا کەریمەوە ، بەرچاو ڕۆشنیەکی زۆرباشمان دەبێت لایەنیکەم بۆ سێ دەیەی مێژووی شاری سلێمانی ، لە ڕووی فەرهەنگی و کۆمەڵایەتی و ژیانی سیاسی ئەم شارە و هاوکات دەسەڵاتی ئەوسای ڕژێمی عێڕاق و دەورانی مەلەکییەت و پاشایەتی و هاتنی ڕژێمی بەعس و ململانێی نێوان حیزبە کوردییەکانی ئەوکات ( پارتی و حیزبی شیوعی عێڕاق ) و ، لەلایەکیتر ناسینی شاعیر و نووسەر و کەسە ڕۆشنبیر و ناودارەکانی ئەو سەردەمانە و لەپاڵ داهێنانە ئەدەبی و شیعرییەکانیان جموجۆڵی سیاسی و کارو چاڵاکییەکانییان ، لەم نووسەر و سیما دیارانەی ئەو سەردەمانە ( دڵداری شاعیر و فایەق بێکەس و قانیع و گۆران و ئەحمەد هەردی و پیرەمێرد و عەلائەدین سەجادی و کاکەی فەلاح و حوسێن عارف و جەلالی میرزا کەریم و کامەران موکری و شێرکۆ بێکەس و زۆرانیتر ، کەسانی سیاسیش وەک فەهد سکرتێری حیزبی شیوعی و کەریم ئەحمەد و ئیبراهیم ئەحمەد و میرزا کەریم و کوڕەکانی میرزا کەریم و مام زامن و کەسانیتریش ) زۆرێک لە شاعیر و نووسەر و کەسایەتیتر کە ڕۆڵی گەورەیان هەبوو لە ڕەوشی ئەدەبی و سیاسی و ڕۆشنبیری ئەو سەردەمانەی شاری سلێمانی و تەواوی ژیانی کوردەواری ئەو سەردەمە . میران ئەبراهام بە سەلیقە و توانایەکی گەورەوە هەوڵی داوە لەنێو ئەم ڕۆمانەدا ڕەوشی ئەو شارەمان لایەنیکەم بۆ سێ دەیە وەک هێڵکەیەکی سپیکراو بۆ بخاتە بەردەم . هەوڵدەدەین لە خوارەوە بەشێک لەو ڕووداوە گرینگانە بخەینە بەردەم خوێنەر ، هەروەک لە ڕۆمانەکەدا هاتووە ، لە تەموزی ساڵی ١٩٤٦ ، مانگرتنی کرێکارانی نەوت لە گۆڕەپانی گاورباخی لە شاری کەرکووک کە لە زۆربەی شارەکانی عێڕاقەوە خەڵک بۆی هاتبوون ، جەلالی میرزا کەریم لەوکاتەدا تەمەنی یانزە ساڵ دەبێت ، بە دەنگێکی بڵند و دڵێرانەوە لەسەر سەکۆ و لەبەردەم ئاپۆڕای مانگرتووان وتارێک دەخوێنێتەوە . لە گۆشەیەکیتری ئەم ڕۆمانە باس لە هەڵبژاردنی نوێنەران بۆ پەرلەمانی عێڕاق دەکرێت کە ڕژێمی پاشایەتی ئەو سەردەمە گرینگییەکی زۆر بە شاری سلێمانی دەدات ، لە سلێمانی ( حیزبی شیوعی و پارتی دیموکراتی کوردستان ” پارتی ” ) نوێنەریان دەبێت و چەند لایەنێکیتریش لەوانە بەرژەوەندیخوازەکان کە زێتر پێکهاتبوون لە دەرەبەگ و شێخ و مەلاکان ، یان لایەنگرانی یەکێتی دەستوور و چەند لایەنێکیتر . لە ساڵی ١٩٤٨ حکومەت بە سیاسەت و هاوکاری بەرژەوەند خوازەکان لە تەواوی عێڕاق و بەتایبەت لە شاری سلێمانی بۆ ئەوەی زوڵم و زۆری هەڵبژاردن لە بیری خەڵک بەرێتەوە سیاسەتی برسی کردنی خەڵک پەیڕەو دەکات ، کە بە ئەندازەیەک هەموو شەوێ لە گەڕەکەکانی سلێمانی دزیکردن پەرە دەسەنێت و یان ( سواڵکەر لەناو بازاڕ و کۆڵانەکان ژمارەیان لە ڕێبواران زیاتر دەبێت ! ) ، هاتنی جوتیارەکانی عەربەت ، زیاتر پەنجا لە ژن و پیاوان بە پێ لە عەربەتەوە دێن بۆ سلێمانی و بۆ بەر دەرکی سەرا و تا دەنگی نارەزاییەتی خۆیان بگەینن بە کاربەدەستتان کە بە هۆکاری لەتیفی شێخ مەحمود دوو هەفتە ئاو لە کێڵگەکانیان دەبڕدرێت . پاڵپشتیکردنی ڕێپێوان و خۆپێشاندانەکانی خەڵک لەلایەن ( حیزبی شیوعی و پارتی ) و بەشداری کردنی کارای ئەم دوو حیزبە ، بۆ نموونە ( حەمە سالح دیلان و ئەحمەد هەردی و گۆران ) وەک سێ کەسایەتی چەپ و ئەندامی حیزبی شیوعی لەسەر پارچە کازێک دەنووسن ( ئێمە پارێزگاری لە چینی هەژاران دەکەین ، ئێمە داوای مافی رەوای خەڵک دەکەین ) ، ئەم دروشمە بەنێو ئاپۆڕای خەڵک بڵاودەکرێتەوە . لەنێو خۆپێشاندانەکان جگە لە لایەنگران و ئەندامانی حیزبی شیوعی و پارتی ، زۆرێک لە چین و توێژەکان و پیشەگەرانی ئەم شارە نوینەری خۆیان دەبێت لەوانە ، کۆمەڵەی شۆفێرەکان و کۆمەڵەی نانەواخانەکان و کۆمەڵەی سەرتاشەکان و هەتادوایی ، بەشداری کردنی ژنانیش بە ڕێژەیەکی بەرچاو هەروەک لە ڕۆمانەکەدا هاتووە لە شوێنێک دەڵێت ( ئەوە بۆ یەکەمجار بوو ژنان بەو ڕێژەیە بەشداری خۆپێشاندان بکەن و پێشڕەوبن و بێنە بەر دەرکی سەرا ) ، دەرکردنی بڕیارێک لەلایەن نووری سەعید بە سەندنەوەی ڕەگەزنامەی عێڕاقی لە شەست هەزار جووی دانیشتووی کوردستان و سێسەد هەزار و بگرە زیاتریش لە تەواوی عێراقدا ، لە بەرواری ٩/٤/١٩٥٤ بڕیاردرا بۆ دەورەیەکیتر هەڵبژاردنی پەرلەمانی عێراق ئەنجام بدرێت ، لە تەواوی عێراق بەرەی نیشتیمانی دروست کران ، لە سلێمانیش ( پارتی و حیزبی شیوعی ) لە یەک بەرە بە یەکگرتووی خۆیان ڕاگەیاند و بەیاننامەی هاوبەشیان بڵاوکردەوە .. دامەزراندن و تەعینکردنی شەقاوە و لۆتییە بێکارەکان لەلایەن حکومەتەوە بۆ ئازاردان و سووکایەتیکردن بە کەسانی ڕۆشنبیر و شۆڕشگێڕانی شاری سلێمانی ، ئەم شەقاوانەش لەلایەن خەڵکەوە بە جاش پۆلیس بانگدەکران . شۆڕشی چواردەی تەمووزی ساڵی ١٩٥٨ و کۆتایی هاتن بە ڕژێمی پاشایەتی کە بۆ ماوەیەک بێزاری و دوودڵی باڵی کێشابوو بە سەر ڕۆح و دەروونی خەڵک ، کۆنفرانسی ” یەکێتی قوتابیان ” لە بەغدا کە لەدەمی قادری میرزا کەریم وەک کادیرێکی پارتی ئەوە دەڵێت ( ئێمە بەو مەرجە بەشداریمان کرد کە لە پەیڕەو و پرۆگرامی قوتابیان گۆڕانکاری بکرێت ) ، کە مەبەستیان بوو بالێکی چەپ لەناو ڕیزەکانی پارتیدا ڕێک بخەن یان هەر هیچ نەبێت ڕیز لە بیروبۆچوونەکانی چەپەکان بگیرێت ، بەڵام دیاربوو ئەو خەونەیان نەهاتبووە دی ، ئەو ڕۆژە هەموو گلەییان لە ( مام جەلال و مەحموود عەلی عوسمان ) دەکرد ، کە ئەو ڕۆژە ئەوان سەرپەرشتی کۆنفراسەکەیان دەکرد . چیڕۆکی حازم بەگ و کوڕەکانی ، حازم بەگ خەڵکی سلێمان دەبێت و کەسێکە وەک ڕاوێژکار و سەر بە ڕژێمە یەکبەدوای یەکەکان دەبێت ، لە ساڵی ١٩٣٠ سلێمانی جێدەهێڵێ و دەڕوات لە بەغدا نیشتەجێ دەبێت ، دوو کوڕی دەبێت بەناوی کەمال و سەردار ، لەدوای ساڵی ١٩٦٣ و لە ڕۆژی هاتنەسەر حوکمی قەومیەکان کورەکانی تووشی خۆشاردنەوە دەبن و حازم بەگ ڕەوانەی سلێمانیان دەکەتاوە بە تایبەت کەمال کە دەورێکی نێگەتیڤ دەگێڕێت لەسەرەوە لەگەڵ پارتی ئیش دەکات و لە ژێرەوەش لەگەڵ حکومەت پەیوەندی دەبێت و کار بۆ ڕژێم دەکات . لە پاییزی ساڵی ١٩٦٣ ئەو ڕۆژەی گۆڕی بە کۆمەڵ دەدۆزنەوە لە دەوروبەری شاری سلێمانی ، هەر لەوساڵەدا مەنعەتە جەولێکی گشتگیر و سەرتاپایی لە شاری سلێمانی کە بووە هۆی گرتن و ئازاردانی زۆرێک لە خەڵکی ئەو شارە و هاوکات بەهۆی هەڵکوتانە سەرماڵی غالب عەربەت ، کە دەبێتە هۆی ڕوودانی تراژیدیای خۆ سووتاندنی( بەهار و حەلیمە )ی دایکی بەهار ، کە دەکاتە کچ و خێزانی غالب عەربەت کە کەسایەتیەکی چەپەو هاوڕێی کوڕەکانی میرزا کەریمە ، کە ئەوکاتە لە زیندانە و چارەنووسی بە نادیاری ماوەتەوە ، هاوکات بەهاری کچی پەیوەندی خۆشەویستی لەگەڵ جەلالی میرزا کەریمدا هەیە و بەهۆی ئەم خۆسووتاندنە بەهار گیانی لەدەست دەدات . لە ساڵی ١٩٤٨ بە شێوەیەکی سیستەماتیک عەرەبی شۆڤێنیست خەریکی سڕینەوەی کوردانی فەیلی بوون ئەم سیاسەتەی ڕژێمی پاشایەتی تا ئەمڕۆش بەردەوامە و تەنانەت ئەو چەند ساڵەی عەبدولکەریم قاسمیش لەسەر حوکم بوو . ئەمانە و چەندین ڕووداوی کارەساتبار و تراژیدی کە لەنێو ئەم ڕۆمانەی خانەقای میرزا ی میران ئەبراهام وەک مێژووی شاری سلێمانی دەیخوێنینەوە .

_ جەلالی میرزا کەریم و شیعر
هەر کەسێک ڕۆمانی ( خانەقای میرزا )ی میران ئەبراهام بخوێنێتەوە و لەنێو گێڕانەوەی یادەوەریەکاندا ، بە شێوەیەکی ڕۆشن جەلالی میرزا کەریم لە سێ وێستگەدا دەبینێت ، جەلالی میرزا کەریم وەک شاعیرێکی نوێخواز ، وەک ئاکتیڤێستێکی سیاسی و کەسایەتییەکی چەپ و سۆشیالیست ، وەک میدیاکارێک و ڕۆژنامەنووسێک . جەلالی میرزا کەریم لە ساڵی ١٩٣٥ لە خێزانێکی دیار و خوێندەواری شاری سلێمانی لە دایک دەبێت ، باوکی و براکانی بەتایبەت غەفووری برای لە کەسە دیارەکانی ئەو شارەن و وەک کەسانی چەپ و لایەنگر لە خەڵکی هەژار و بەشمەینەت و کرێکاران و کاسبکاران هاوکات ، ئەندامی حیزبی شیوعی عێڕاقین ، میرزا کەریم کەسێکە پەیوەندییەکی بەربڵاوی هەیە لەگەڵ کەسانی سیاسی و نووسەر و ڕۆشنبیرانی ئەو شارە ، ماڵەکەی هەمیشە شوێنی کۆبوونەوە و پلاندانان و بڕیاردان بووە ، جەلالی میرزا کەریم لەو ماڵە لەگەڵ کتێب و کۆبوونەوەو گفتوگۆی سیاسی و ئەدەبی گەورە دەبێت ، بەر لە چوونە قوتابخانە لە ڕێگەی کتێبی ( ئەلف و بێی کوردی ) هەوڵدەدات خۆی فێرە خوێندنەوە بکات . لە پۆلی یەکەمی سەرەتایی بەبێ پرسکردن بە فەراشی قوتابخانەکەیان کە لە ژێرزەمینەکە کتێبخانەیەکی بچکۆڵانەی دەبێت ، ڕۆژنامەی ( کوردستان ) دەهێنێتە ماڵەوە و لە ڕێگەی لێکدانەوەی پیتەکان ناونیشانی بابەتەکان بۆ باوکی دەخوێنێتەوە ، ئەوەش هێمایە کە منداڵێکی زیرەک و وریا بووە ، لەو تەمەنەوە عەشقی بۆ خوێندنەوە و فێربوون هەبوو ، میرزا کەریمی باوکی دەفتەرێکی دەبێت ، هەرچی شاعیرێک دەچێتە ماڵیان بە دەستخەتی خۆی لە دەفتەرەکە شیعرێکی پێ تۆمار دەکات ، دوا لاپەرەی ئەو دەفتەرە شیعری ( ئەی ڕەقیب )ی دڵداری تیا دەنووسریتەوە ، ئەو دەفتەرەش کە بە دەستی جەلال خۆی دەگەیەنرێتە لای عەلائەدین سەجادی ، جەلال هەر بەو زیرەکییەوە تەمەنی منداڵی خۆی لەگەڵ رووداوەکان و لە ناوەندێکی سیاسی و ڕۆشنبیری و ئەدەبی بە ڕێدەکات ، لە سەرەتای مێرد منداڵێ و گەنجێتی لەژێر کاریگەری باوکی و ئەو کۆبوونەوە و گفتوگۆ سیاسیانەی ماڵەوەیان ، دەبێت بە کەسێکی چەپ و دواتر بە ئەندام و کادیرێکی حیزبی شیوعی ، وە تێگەیشتنیش لە کێشە چینایەتیەکان جگە لە خوێندنەوەی کتێب ، زێتر لە ڕیگەی ئەو نامانەوە بوو کە غەفووری برای دەینووسین و جەلالیش وەک تەتەرێک نامەکانی دەگەیاندن و بەر لە گەیاندنیش بە دزییەوە هەمووی دەخوێندنەوە . کتێبخانەیەک هەبوو لە ماڵەکەیان کە گۆران ناوی نابوو کتێبخانەی ( بیری نوێ ) ، جەلال زۆربەی کتێبەکانی ئەو کتێبخانەیەی خوێندبوویەوە . لە تەمەنی یانزە ساڵی لەگەڵ باوک و غەفووری برای دەچێت بۆ کەرکووک بۆ بەشداریکردن لە مانگرتنی کرێکارانی نەوت هەرلەوێدا بەو تەمەنەوە وتارێکی پێ دەدەن ئەمیش دەیخوێنێتەوە ، لە ساڵی ١٩٤٨ لە تەمەنی سیانزە ساڵی لەگەڵ باوکی دەچیت بۆ بەغدا و باوکی کامیرایەکی بە دیاری بۆ دەکڕێت . کە یەکێک دەبێت لە جوانترین دیاری تەمەنی ، ئەمەش هێمایە بۆ وشیاری و مۆدێرنی میرزا کەریم ، ئەگەرنا لەو ساڵانە هەموو باوکێک ئەوجۆرە دیاریانە بۆ کورەکانیان نەدەکڕی .. جەلال بەجۆرێک دڵی بەو کامیرایە خۆش دەبێت کە هەمیشە بە سینگییەوە دەبێت و لەگەڵیا دەبێت . یەکەم وێنە ، وێنەی بەهاری خۆشەویستی پێدەگرێت ، دووەم وێنە ، وێنەی جوتیارانی عەربەت ، ئەو ژن و پیاوە جوتیارانەی بە پێ لە عەربەتەوە هاتبوون بۆ بەردەرکی سەرا . دواتر ڕۆژێک ئەو شەقاوانەی لەلایەن میرییەوە دامەزرابوون لەوانە ، ( مچەی بابە گەورە و سالە پیر و سالەی قالە حەلاو ) هێرشی دەکەنە سەر و کامیراکەی لێی دەسەنن و بە بەرچاویەوە دەیشکێنن ، دوای نەمانی کامیراکە هەوڵدەدات لە ڕێگەی نووسینی شیعرەوە هەستەکانی خۆی دەرببڕیت ، بۆیە لە شوێنێکی ڕۆمانەکە دەڵێت ، ( پێموایە ئەوە هۆکاربوو ، بۆ دەربڕینی هەستەکانم پەنام بردە بەر شیعر نووسین ) . جەلالی میرزا کەریم لە تەمەنی گەنجێتی شانزە حەڤدە ساڵییەوە دەست بە نووسینی شیعر دەکات ، لەپاڵ بیروباوەرە سیاسی و نیشتیمان پەروەری و مرۆڤدۆستییەکەی ، دەربڕینی هەستەکانی ناوەوەی خۆی پاڵنەرێکیتر بوو بۆ نووسینی شیعر ، ئەویش ئەو عەشقە گەورەیەی بوو بۆ ( بەهار )ی شۆخ کە یەکێک دەبێت لە کچە جوانەکانی گەرەک و شاری سلێمانی ، کە هەموو کوڕان و گەنجانی ئەمشارە خەونیان بەو دەڵبەرەوە دەبینی . جەلال خۆی لە شوێنێک دەڵێت ( شیعرم دەنووسی لە بری چەک بۆ دەستەبەرکردنی نان و ئازادی ، شیعر و شانامەی بەرگری ، دواتر تێگەیشتم و ئەو پرسیارەم لەخۆم کرد ، ئایا شیعر جێگەی ئازاری ئێمەی تیا دەبێتەوە ؟ یان زمانی شیعر دەتوانێ بەرگری لە شوناسی ئێمە بکات ؟ ئەمانە و چەندین پرسیار و لێکدانەوەی تر ، وایان لەو شاعیرەمان کردبوو ، بە مەعریفەیەکی قوڵەوە شیعر بنووسێت و هەر لەسەرەتاوە هەوڵی دەدا وەک دەنگێک و شاعیرێکی جیاواز دەرکەوێت . کاتێک یەکەمین شیعر بڵاو دەکاتەوە لای بەهاری دوڵبەری باسی دەکات ، بەهار بۆ هاندانی ماچێکی دەکات و دڵخۆشی خۆی بەو ماچە بۆ دەردەبڕێت و بەڵێنی پێدەدات ، هەرکاتێک شیعرێک لە ڕۆژنامەو گۆڤارەکان بڵاوکاتەوە ئەمیش ماچێکی پێ بدات ، جەلالیش بۆ بەدەستهێنانی زۆرترین ماچ هەوڵدەدات زۆرترین شیعر بۆ ڕۆژنامە و گۆڤارەکانی ئەو سەردەمە بنێرێت ، هەر لەو سەردەمانە ، جەلالی میرزا کەریم لە درێژەی گێڕانەوەی یادەوەریەکانی لە شوێنێک دەڵێت ( تەمەنم حەڤدە ساڵ بوو ، یەکەم شیعرم بۆ مام زامن خوێندەوە ، ئەو پێی گوتم ( تۆ و هاوڕێکانت ماڵ و نیشتیمان بۆ هەژاران لە کاغەز دروست دەکەن ، واتان لە خەڵک کردووە ، بە چاوی کراوەوە خەون بە نان و ئازادییەوە ببینن ! ، ئێوە بەو خەڵکە دەڵێن لەو پێناوەدا بمرن تا لە پاشەڕۆژدا نەوەکانتان ئاسوودە و سەرفراز بن ..! ) . مام زامن پیاوێکی بە تەمەن بوو دوکانی بەقاڵی هەبوو ، کەسێکی سیاسی و خاوەن وشیاری و مەعریفەیەکی گەورە بووە . جەلال لە منداڵییەوە هات و چۆی مام زامنی دەکرد ،، پارەی هەبا یان نا مام زامن نوقڵی پێدەدا ، هەمیشە ئامۆژگاری دەکرد و قسەی بۆ دەکرد . مام زامن وەک بیرمەندێک کاریگەری بەسەر جەلال هەبوو ، تا کۆتایی ژیانی ئەم کاریگەریەی مام زامنی بەسەرەوە دەمێنێت . نەک هەر جەلال بەڵکو زۆربەی نووسەر و شاعیر و ڕۆشنبیرەکان هاتوچۆی دوکانەکەی مام زامن دەکەن و دەبێتە لانە و شوێنی هەموو ڕۆژەیان بۆ نموونە گۆران هاوڕییەکی نزیکی مام زامن دەبێت لە سەفەرێک بۆ ڕووسیاش بەیەوە دەبن . جەلالی میرزا کەریم تەواو تێکەڵ بە دونیای نووسینی شیعر دەبێت و هاوکات وەک ئاکتیڤیستێکیش لە کاری سیاسی بەردەوام دەبێت ، بەشداری لە زۆربەی کاروچاڵاکیی و گردبوونەوە و خۆپێشاندانی ئەوشارە دەکات . بۆ نموونە شاعیر و کەسە سیاسیەکان و گۆرانیبێژەکان و بەردەوام چاڵاکییان لە لەسەر سەکۆیەکی نێو باخەکەی فەرەج ئەنجام دەدەن ، ڕۆژێک جەلالی میرزا کەریمیش لە دەفتەرەکەی باوکی شیعرێکی ( ئەحمەد موختار جاف ) دەردەهێنێ و لەویادا دەیخوێنێتەوە ، جەلالی میرزا کەریم بەهۆی ناوداربوونی باوکی و غەفووری برای ، بەرکەوتەی لەگەڵ زۆرێک لە شاعیرەکان و کەسایەتییە سیاسییەکانی ئەو سەردەمە دەبێت ، هەروەک لە ڕۆمانەکەشدا هاتووە و دەڵێت ( ئەو کەسایەتیانەی خۆم لەو تەمەنەمدا لە نزیکەوە بەریان کەوتم و هەندێکیانم بە عەقڵی منداڵیم بە هاوڕی دەزانی ) لەوانە( ئەمین زەکی ، ڕەفیق حیلمی ، فایەق بێکەس ، تۆفیق وەهبی ، عەبدولا گۆران ، ڕەئیس مستەفای کوڕی حاجی عەبدوڵڵا بانەیی سەرشەقام ، زێوەر خاڵی میرزا کەریمی باوکم بوو ، کوڕانی ئەحمەدی تەها ، حەمە سالح دیلان ، پیرەمێرد ، مەلا عەبدوڵکەریمی مودەڕیس و عەلائەدین سەجادی و .. ) ، ئەمانە و چەندانیتر وەک ( قانیع و کاکەی فەلاح و کامەران موکری و حوسێن عارف …. ) کەسانی سیاسیش بۆ نموونە هاوڕێ فەهد دامەزرێنەری حیزبی شیوعی ، کەریم ئەحمەد ، شێع مەحموود و تۆفیق وەهبی ، ئیبراهیم ئەحمەد ، لە شوێنێک دەڵێت ( لە پۆلی شەشی سەرەتایی بووم کە شێخ مەحموود و تۆفیق وەهبی بۆ کێشەی جوتیارانی عەربەت بەشەو لە قەرەداخەوە هاتنە ماڵی ئێمە ) ، لە منداڵی لە مەجلیسێک بووە کە عەلی مەردان و حەسەن زیرەک گۆرانییان تیا گوتوە . لەنێو شاعیر و نووسەرەکانیش جەلال خۆی سەرسام بووە بە ( فایەق بێکەس و قانیع و گۆران و ئەحمەد هەردی ) ، لە گۆران زۆر نزیک دەبێت و زۆرجاران دەڕوات لەماڵەوە سەردانی دەکات و گۆرانیش شیعرە نوێکانی خۆی بۆ دەخوێنێتەوە و باسی شیعر و بیری سۆشیالیستی بۆ دەکات . جەلالی میرزا کەریم هەمیشە لە هەوڵی ئەوەدا دەبێت وەک شاعیرێکی نوێخواز ڕێچکە و زمان و فۆرمی تایبەت بەخۆی هەبێت . ئەم هەوڵەشی لێرەوە ڕۆشنتر هەست پێدەکرێت کە وەک چاڵاکوانێکی سیاسی زۆرجاران تووشی گیران و دوور خرانەوە دەبێتەوە ، جارێکیان لە ساڵی ١٩٥٤ دوور دەخرێتەوە بۆ ساربازگە یان سجنی شوعەیبەی بەسرە لەگەڵ قادری برایی و سەدان گەنجیتری سلێمانی ، میرزا کەریمی باوکی لەگەڵ نەبوونی هەژاری ئەوکاتی جارجارە سەردانیان دەکات خواردن و شتی پێویست و بڕێک پارەیان بۆ دەبات ، جارێکیان دینارێکی بە جەلال و قادری برای دەدات . جەلال لەو پارەیە سێ کتابی شیعر دەکرێت . کتێبەکان ( کتێبی یەکەم ، بەدر شاکر سەیاب .. کەناری گۆڕ ،، کتێبی دووەم ، نازیکە مەلائیکە ،، پریشک و خۆڵەمێش ، کتێبی سێیەم ، عەبدولوەهاب بەیاتی ، شەیتان و مەلائیکە ..) سێ شاعیری نوێخوازی عێڕاقی ئەو سەردەمە . دواتر سێ دەفتەریش دەکرێت ،، هەر دەفتەرێک بۆ کتێبێک کە هەوڵدەدات بە فۆرمی ئەوان شیعری کوردی بنووسێت ، واتە لاسایی شێواز و فۆرمی ئەوان دەکاتەوە و دوای ئەو هەوڵانە خۆیشی بە داهێنان و هەوڵەکانی خۆی وەک شاعیرێکی نوێخواز دەبێت بە خاوەن فۆرم و ستایلی تایبەت بەخۆی ، لەدوای نەوەی گۆران وەک شاعیرێکی نوێخواز دەردەکەوێت و کاریگەری تەواوی دەبێت بەسەر ناوەندە ئەدەبیەکەی سەردەمی خۆی . دواتر لە بەغدا ئەو سێ شاعیرە نوێخوازە عێڕاقییە لە سێ کاتی جیاواز و لە شوێنی جیاواز دەیانبینێت و قسەوباسیان لەگەڵ دەکات و دەبێت بە هاوڕێی هەرسێکیان . لە ساڵی ١٩٦٣ جارێکیتر دەگیرێت و لەگەڵ غەفووری برای شوێن بزر دەبن ، لەوکاتەیا حەلاوە خانی دایکییان نەخۆش دەکەوێت ، عەزیزی برای دەیباتە بەغدا بە مەبەستی بردنی بۆ لای دکتۆر بەڵام لە داخی گیرانی جەلال و غەقوور لە هۆتێل بە خەم و حەسرەتەوە گیان لەدەست دەدات و دەمرێت ، لە بازگەکان ڕێگە نادەن لاشەکەی بگەڕیتەوە بۆ سلێمانی بۆیە لە بەغدا لە گۆڕستانی ( شێخ مارفی کەرخی ) دەینێژن ، کاتێک جەلال ئازاد دەکرێت و دەگەڕێتەوە سلێمانی ، مردنی حەلاوەخانی دایکی بە ئەندازەیەک کاری تێدەکات کە وەک تراژیدیایەک تا مردن کاریگەری بەسەرەوە دەمێنێت ، هەر لەو ماوەی گیرانی دەفتەرە شیعرەکەی لای مامۆستا یاسینی هاوڕیی دەبێت ، کە بیدات بە بەهار و تا لە فەوتان ڕزگاری بێت بەڵام ، دواجار نەک دەفتەرە شیعرییەکەی بەڵکو بەهار خۆیشی لە کردارێکی خۆسووتاندن گیانی لەدەست دەدات .. ئیتر دوای ئەم کارەساتانە شاری سلێمانی ڕووناکییەک و مانایەکی تیا نامێنێ بۆ ئەو کە بتوانێ ژیانی تیا بەسەر ببات ، دوای ئەوە واز لە کاری حیزی و چاڵاکی سیاسی دەهێنێت و خۆی تەرخان دەکات بۆ شیعر و کاری میدیایی ، سلێمانی جێدەهێڵێت و دەچێتە بەغدا ، لەوێ لە پاڵ نووسینی شیعر و لە بەشی کوردی ڕادیۆی بەغدا وەک بێژەرێک دەست بەکار دەکات و لەگەڵ ڕۆژنامە و گۆڤارەکانیش وەک بەیان و هاوکاری و ڕزگاری و سەروکاری دەبێت . بێگومان ئەو بڕیارەی وازهێنان لە حیزی شیوعی و کاری سیاسی و خۆ تەرخانکردن بۆ شیعر و کاری میدیایی ، بڕیارێک نەبوو وا کتوپڕ و بەبێ هۆکار پێی گەیشت بێت . لە ساڵی ١٩٥٨ لە ژێر بیرکردنەوە و هەلومەرجی ئەوکات جەلال شیعری ( چاوی شەقام ) دەنووسێت ، کە یەکێکە لە شیعرە ناوازەکانیەتی ، شیعرەکە ڕەنگدانەوەی نائومێدی و دوو دڵی و بێزاریەکە کە لەنێو بیرکردنەوە و هەلومەرج و ژیانی واقیعی ئەوکاتیان بوونی هەبوو ، جەلال بە شیعر تەعبیری لەو بێزاری و نائومێدییەی خۆیی و واقیعی ئەو سەردەمە کردبوو . شیعرەکە بەم کۆپلەیە دەست پێدەکات ..
چاوی شەقام
هۆن هۆن نیگای ئاگری بالی کاروانمان
مەرگی بەهاری ئاسۆ دائەبارێنێ
هۆنراوەی زام
تاڵ تاڵ چڵی خوێنی وشەی سەربڕاومان
لە ڕێژنە و تاوی هەناسەی ژالە و بیدا دائەچینێ
لێوی پەیام
گەڵا گەڵا تریفەی بزەی هاوارمان
بەناو ناخی ڕێگای قوڕپێوان و شیندا ئەوەرێنێ ..!
لەبارەی ئەم شیعرەوە جەلالی میرزا کەریم لە بیرەوەریەکانی لەنیو ڕۆمانی ( خانەقای میرزا ) دا دەڵێت ( بۆ هاوڕێکانم خوێندەوە ، هەندێکیان پێیان گوتم ، کە من لەم شۆڕشە بە گومانم بیرم دێت ، کاتێک بە عەرەبی هەمان شیعرم بۆ نازک مەلائیکە خوێندەوە ، ماچی کردم ، بەڵام لەسەر ئەم شیعرەم ، لە قوتابیان و ڕیزەکانی حیزبی شیوعی دەرکرام ، دواتر و ساڵی ١٩٦١ بە گرتیان دام و دووساڵ لە ژوورێکی تاکە کەسیدا دەست بەسەربووم ) ، لە شوێنێکی تر ، جەلال خۆی ئەمە دەگێڕێتەوە ، هەفتەیەک پێش مردنی گۆران ، جەلال سەردانی دەکات بەو مەبەستەی قسەکانی بنووسێتەوە ، لەوکاتەیا گۆران نەخۆش دەبێت و لەبەر کۆکە بە پچڕ پچڕی قسەکانی دەکات ، هاوکات کۆمەکی حیزبی بۆ دەبات لە یەک مانگا بیست دینار لە حیزی شیوعی بۆی بڕاوەتەوە بەڵام ، جەلال بیست و پێنج دیناری پێدەدات ، پێنج دینار لە گیرفانی خۆی دەخاتە سەر وە ناشهێڵی بەمە بزانێت ، چونکە دەزانێت بیست دینارەکەی حیزب بەشی پێداویستیەکان و کرێی خانووەکەی ناکات . گۆران لە درێژەی قسەکانی لە شوێنێک دەڵێت ( ئەی تۆ پێتوایە لە قەدەرمدا نووسرابێت ، ئەو ڕۆژەی لە مۆسکۆ هاوڕێکانم لەسەر نووسینی شیعرێک لێیان کردمە هەراو بە گرتیان دام ، ئەوە بوو بەو نەخۆشییە باڵبەستیان کردم و بۆ بەغدایان ناردمەوە ، مام زامن هاوەڵم بوو ،
کانییەکی ڕوونی بەر تریفەی مانگە شەو
لە بنیا بلەرزێ مرواری زیخ و چەو
جوانترە لەلای من لە دەریای بێ سنوور
بەڵێ ئەو دێرەیان گۆڕیبوو بە . جوانترە لەلای من لە مۆسکۆ هەر ئەوە نەبوو ، بەڵکو زۆربەی شیعرەکانمیان شەن و کەو کردبوو ! ) . لەسەر ناوهێنانی کوردستان لە شیعرەکانماندا لەلایەن سەرکردایەتی حیزبی شیوعییەوە سزامان ئەخوارد ، تەنانەت ئەوەندە بێویژدان بوون بە گرتیشیان ئەداین . هەر لە پەیوەند بە ( ئەدەب و ئایدیۆلۆژیا ) یان ( حیزب و سیاسەت و شیعر و ئەدەب )ەوە لە شوێنێکیتر ، جەلالی میرزا کەریم کە لەگەڵ بەدر شاکر سەیاب یەکتری دەبینن ، هەرچەندە سەیاب جەلال دەناسێتەوە و پێشتر لە شوێنێک بینیویەتی بەڵام ، لە درێژەی قسەوباسەکانییان و لەنێو یادەوەریەکانی جەلالی میرزا کەریم دەڵێت ( ئەوەی سەرنجی ڕاکێشام هەمان گلەیی لە حیزبی شیوعی هەبوو ، چونکە ئەویش ئەندامی حیزبی شیوعی بوو ، باسی لە شاعیر و ئازادی شیعر نووسین کرد ، ڕەخنە و قسەکانی زۆر سەرنجیان ڕاکێشام ، هەر ئەوەش بوو بووە هەوێنی بیری بزووتنەوەی ڕوانگە ! بەدر شاکر سەیاب پێی گوتم ، کاتێک شاعیرێک تەوقی ئایدیۆلۆژیایەک دەکاتە مل ، ئیدی دەبێت بە چاوی حیزب ببینێت ، بە عەقلی حیزب بیربکاتەوە ..! کوێرانە هەموو ئەو خوار و خێچییانەی دونیای ڕیاڵی پێ باش بێت کە ئایدیۆلۆژیای حیزب پەسەندیان دەکات ! ) . لەو سێ نموونەی سەرەوە لە بەرخود و مامەلەی حیزبی شیوعی لەگەڵ گۆران و بەدر شاکر سەیاب و جەلالی میرزا کەریم ،، لەوە تێدەگەین ، حیزب و ئایدیۆلۆژیا چەندە کاریگەری نێگەتیفیان هەیە بەسەر ئازادی نووسین و ئازادی نووسەر ، پەیرەو و پرۆگرامی حیزب و ئایدیۆلۆژیاکان دەبن بە چوارچێوە و بازنەیەک کە شاعیر و نووسەرەکان بۆیان نییە لەو چورچێوە و بازنەیە دەربچن . کە ئەمەش بچووککردنەوەی ڕووبەری نووسین و سنووردارکردنی ئازادی نووسەر و شاعیرە . ئێمە لە کتێبی ( ئەدەب و ئایدیۆلۆژیا ) ، بە ڕۆشنی باسمان لەو پەیوەندییە نێگەتیفەی ئایدیۆلۆژیا کردووە بەسەر ڕووبەری شیعر و ئازادی نووسەر ، ئەوەمان باس کردووە کە شیعر و ئەدەب بوونێکی گەردوونییان هەیە و ناچنە ناو هیچ چوارچێوە و بازنەیەکەوە ، چونکە ئەدەب و شیعر ئیش لەسەر مرۆڤ و بەها مرۆڤایەتییەکان دەکەن ، شاعیر و نووسەریش دەبێ لەنێو رووبەری نووسین ئازاد بن و نەکەونە ژێر کاریگەری هیچ ئایدیۆلۆژیایەک و ئاینێک و هیچ هێزێکی دەرەکی کە ئاراستەی جووڵەکانیان دیاری ئەکات . ئەگەرنا دەبن بە نووسەرانێکی کۆیلە نامۆ ، کەسانی نامۆش داهێنانەکانیان دەکەونە ژێر پرسیارەوە ، هاوکات لە کتێبی ( گەیشتن بە ڕووبەری شیعر )یش لە پەیوەندی چەمکەکانی یاخیبوون و نوێگەری باسمان لەوە کردووە کە شاعیری نوێگەر و یاخی ناچنە نێو هیچ چوارچێوەو بازنەیەکەوە . بۆیە جەلالی میرزا کەریمیش لەسەر ئەو بیرکردنەوانەی باسمان کرد وەک شاعیرێکی یاخی و نوێگەر تەوقی ئایدیپلۆژیا و حیزب لە گەردنی خۆی دەکاتەوە و وەک شاعیرێکی ئازاد درێژە بە کاری نووسینی شیعر دەدات و لە ئایدیۆلۆژیا و حیزب دوور دەکەوێتەوە و واز لە سیاسەتکردن دەهێنێت و خۆی تەرخان دەکات بۆ شیعر نووسین و کاری میدیایی ، کە لەو کاتەدا بۆ کۆمەڵگەی کوردی شۆڕشێکی کلتووری و فەرهەنگی زێتر بە پێویست دەزانێت ، هەر ئەوەش دەکات . لە بەغداش لە ژێر چاودێری پۆلیس دەبێت و ڕۆژێکیان دێن بۆ دەستگیرکردنی بەڵام لە ماڵەوە نابێت ، شەو کە دەگەڕێتەوە بۆ ئاپارتمانەکەی لەلایەن سەبیحە خەڵدونی دراوسێی کە ژنێکی بەختگرەوەیە و مێردەکەی ئەندامی حیزبی شیوعی عێڕاقە و لەوکاتە لە زینداندان دا دەبێت . جەلال شەو لە ماڵەکەی و لەنێو جێگای سەبیحە دەمێنێتەوە بەیانی ئەو شوێنە جێدەهێڵیت ، بە هۆی ئەم ڕووداوەوە دیسان دەفتەرە شیعرەکانی دەفەوتێن بە شیعرە عەرەبیەکانیشەوە ، دوای ماوەیەک ڕەشنووسێک لە شیعرەکانی دەباتە چاپخانەیەک بە مەبەستی چاپکردنیان وەک کتێبێک بەڵام ، دوای نائومێدبوونی لەچاپکردنی کتێبەکەی ڕەشنووسی شیعرەکانی لە چاپخانەکە بەجێدەهێڵێت و لە بەغدا هەڵدێ و دەگەڕیتەوە سلێمانی . بە فەوتانی ئەو رەشنووسەی ئەوە دەبێتە سێهەمجار شیعرەکانی بفەوتێن . دواجار تەنها ئەو شیعرانەی بۆ دەمێنێتەوە کە لە ڕۆژنامە و گۆڤارەکان بڵاوی کردوونەتەوە و لەگەڵ ئەوانەیش کە دوای ئەو قۆناغە دەیاننووسێت . ئیتر دوای ئەوە لە خەمی پێکهێنانی گرووپێکی نوێگەری دەبن بەناوی ڕوانگە ، کە دواتر لە بەشێکی سەربەخۆ و بە جیا باس لە گرووپی ڕوانگە و ڕۆل و گاریگەری جەلالی میرزا کەریم دەکەین لە پێکهێنان و سەرهەڵدانی ئەم گرووپە . لەگەڵ سەرهەڵدانی شۆڕشی ئەیلوول جەلالی میرزا کەریم دەچێتە شاخ و دەبێت بە پێشمەرگە . لەو سەردەمانەش لە ڕادیۆی شۆڕش کاری دەکرد و بۆ ڕۆژنامەی برایەتیش دەنووسێت و کتێبخانەیەکیش بۆ پێشمەرگە دادەنێت . دوای بە شکست گەیشتن و کۆتایی هاتنی شۆڕشی ئەیلوول لە ساڵی ١٩٧٦ کوردستان جێدەهێڵێت و ڕوودەکاتە ئەمریکا . سەرەتای گەیشتنی بە ئەمریکا هەفتانە شیعر و وتاری لە گۆڤارەکانی ئەسوات و دەنگی یەکگرتندا بڵاودەکاتەوە ، ئەندامێکی چاڵاکی یەکێتی دیموکراتخوازانی عێڕاق دەبێت لە ئەوروپا ، هاوکات سەرپەرشتی کۆمەڵەی نیشتیمانی دەکات لە ئەمریکا و کەنەدا .، هەر لە ئەمریکا کۆرسێکی کۆمپیوتەر وەردەگرێت و هەوڵدەدات لە زانکۆی ولایەتی تەکساس دەست بەخوێند بکات چونکە ، ئەوەی بیستبوو کە بە نیازن بەشی زمان و مێژووی کوردی بکەنەوە لەو زانکۆیەدا . بەڵام لە ئەمریکا و لەم ژیانی غوربەت و تەنیاییەی بە ڕووداوێکی هاتوچۆ کەوتنە ژێر ئۆتۆمبێلێکەوە کە تەوای ژیان و خەونەکانی دەشێوێت و تا کۆتایی ژیانی وەک کەسێکی پەککەوتە دەمێنێتەوە تەنانەت ، ناتوانێ هاوسەرگیریش لەگەڵ کەسێکیتردا بکات . دوای ئەو کارەساتە غوربەت دۆزەخێکیتر دەبێت بۆ ئەو ، لەگەڵ تەنیایی و خەم و نائومێدییەکانی ژیان بەسەر دەبات . لەگەڵ ئەم ژیانە سەخت و تەنیاییەش لە ئەمریکا چەند کتێبێکی شیعری بەچاپ دەگەیەنێت ، لەوانە کۆمەڵە شیعرێک بە زمانی عەرەبی بەناوی ( الولادە ) لە ساڵی ١٩٨٢ ، لە هەمان ساڵ شانۆنامەی ( سەنگەر ) ، لە ساڵی ١٩٩١ ( چرپەی ژانێکی نقووم بوو ) ،، لە ئەمریکا بیرکردنەوە لە دایک و باوکی و خوشک و براکانی و بەهاری دوڵبەری و مام زامن و بەشیک لە هاوڕیکانی سەرچاوەی بیرکردنەوەو خەیاڵەکانی دەبن . دوای ڕاپەڕینی ساڵی ١٩٩١ دەگەڕێتەوە بۆ کوردستان و لە هەولێر دەمێنێتەوە ، بەسەردان دەگەڕێتەوە بۆسلێمانی و ماڵە کۆنەکەیان و گەرەکی سەرشەقام و یادەوەریەکانی بەسەردەکاتەوە و کۆڕێکی شیعری بۆ ساز دەدەن بەڵام ، خۆی شیعرەکان ناخوێنێتەوە ، لە کوردستان لە ساڵی ١٩٩٢ دیوانی ( ڕێگا دوورەکانی چاومان ) بە چاپ دەگەیەنێت ، لە بەرواری ١٤/ ١١ / ١٩٩٣ بە نەخۆشی دڵ لە شاری هەولێر کۆچی دوایی دەکات .

_ ( چەپبوون و ژنبوون ) و شیعر
دوای ڕوودانی کەوتنە ژێر ئوتۆمبێلەکە ، کاتێک لە نەخۆشخانە دەردەچێک بە جەلالی میرزا کەریم دەڵێن ، باوکی ئەو کەسەی کە بە ئوتۆمبێل لێی داوی هەموو خەرجی نەخۆشخانەکەی داوە ، دوای ساڵێک ئەوەی بیردەکەویتەوە ، کە ئەو کچە گەنجە ( سپرینگ ) بوو . کە هەر ئەو شەوی ڕووداوەکە لە بارەکە یەکتریان ناسی ، ئەوەیشیان پێ گوتبوو کە کچەکە ئامادەنەبووە بێت بەم شێوەیە بە تێشکاوی و بە زەلیلی چاوی پێی بکەوێت . بەو وەزعەوە لە ماڵەوە دەبێت . ڕێکخراوێک پەیوەندی پێوە دەکەن ، دێن و عەرەبانەیەکی بۆ دێنن ، جەلال دوای سوپاس کردنیان ، باسی خۆی بۆیان دەکات کە تەنیایە و هاوڕی و کەسوکاری لێیەوە نزیک نین تا بازاڕی و خواردن و پێداویستییەکانی بۆ بکڕن ، پاشان کە جارێکیتر دێنەوە لەگەڵ خۆیان بە عەرەبانەکەوە دەیبەن بۆ گەران ، بە ڕووباری ( میسۆری ) بە بەلەم دەچن بۆ پارکی ( دەروازەی ئەبراهام لینکن ) لەوێدا جەلال شاعیرێکی گەنج دەبینێت شیعر دەخوێنێتەوە ، خۆی لە شاعیرەکە نزیک دەکاتەوە و داوای شیعرەکانی لێدەکات ، گەنجەکەش لەناو پشتەکۆڵەکەیدا کتێبێکی بەرگ سوور دەردەهێنێت و پێی دەدات و دەڵێت ( ئەگەر ڕۆحت چەپ نەبێت لە شیعر ناگەیت ، بە تایبەتی لە شیعرەکانی من ..! ) . جەلال دەڵێت ( قسەکانی ڕایچلەکاندم ویستم وەڵامی بدەمەوە ، ئەوەم بە خەیاڵدا هات ئینجا چەپبوون هەقی چییە بە تێگەیشتنی شیعرەوە ، کە لە ڕاستیدا وەڵامێکی خێرا بوو ، بێ ئەوەی بیرم لێی کردبێتەوە ..!؟ ) . لەوکاتە ژنێک لە نێوانیان دا دەبێت و ژنەکە پێدەکەنێت و دەست دەخاتە سەرشانی جەلال و پێی دەڵێت ( بۆ ئەوەی لە شیعر بگەیت دەبێت ژن بیت ..! ) ، قسەکەی هەردووکیان وەک دەرزییەک دەچەقێ بە دڵیا ، ئەوەی بیر دەکەوێتەوە ، جارێکیان شیعرێک بۆ بەهار دەخوێنێتەوە بەهاریش ئەوەی پێ دەڵێت ( جەلال گیان کە شیعرێکم بۆ دەخوێنیتەوە لێم مەپرسە ، لێی تێگەیشتووم یان نا ؟ چونکە بۆ ئەوەی لە شیعر بگەیت دەبێت ژن بیت ! ) ، لە هەمانکاتیش ئەوەی بیر دەکەوێتەوە کە ئەویش بە بەهاری دەگوت ( بۆ ئەوەی لە شیعر بگەیت دەبێ بە ڕۆح چەپ بیت ..! ) ، چ دنیایەکی سەیر و ڕێکەوتێکی سەیر و بەریەککەوتنێکی سەیرە ! وەک ئەوەی ئەو ڕۆژانەی دوێنێی لەگەڵ بەهاردا وا بە بەرچاوییەوە دووبارە دەبنەوە ! ، ژنبوون و چەپبوون و شیعر ! هەمان بیرکردنەوە . بەڵام لە لایەن کەسانی جیاواز و دوو کیشوەری جیاواز و دوو مرۆڤەها و کلتووری جیاوازەوە .. جەلالیش بە سەرسووڕمانەوە لێیان دەپرسێت ، بەڕای ئێوە بۆ ئەوەی لە شیعر بگەم پێویستە ببم بە چەپ یان ئەبێت ژن بم ؟ ) ، ئەوانیش بە پێکەنینەوە دەڵێن بەڵێ . جەلالیش دەڵێت ( کەواتە من ئەمڕۆ شتێکی نوێ فێربووم ، لەبەر تێگەیشتن لە شیعر و هونەر ، من لەمڕۆ بەدواوە دەبم بە چەپ ! ) ، دواتر ڕوو لە ژنەکە دەکات و پێی دەڵێت ( بەڵام ببوورە خانم بە داخەوەم ئەم نۆبەتی ژیانەم بەختی ئەوەم بەر نەکەوت ، کە ژن بم ! ) . ژنەکەش بە پێکەنینەوە پێی دەڵێت ، ( تەنها بۆ خۆشی ئەمەم پێ گوتی ، زۆر ببوورە ! ) ، جەلالیش دەمودەست پێی دەڵێت ( ئەوە یەکەم جار نییە ئەو قسەیە ئەبیستم . ژنێک پێشتر ئەو قسەیەی پێ گتووم ! ) ، ژنەکەش پێی دەڵێت ( چاوت لێیە ، کەواتە من بە هەڵەدا نەچووم و ئەو ژنەی ئەوەی پێگوتی ، لە گەڵت زۆر ڕاستگۆ بووە ..! ) ، ئیتر دوای ئەوە ژنە قژ زەردە چاو سەوزەکە کە ناوی ئاننا بوو و لە تەمەنی جەلال خۆیدا بوو ، کە تا ئیوارە پاڵی بە عەرەبانەکە دەنا و پیاسەی بە جەلال دەکرد جەلالیش لەژێر لێوەوە دەیگوت ( بەهار لەگەڵم ڕاستگۆ بوو ! ) ، شاعیرە گەنجەکە هەر ئەوکات لەگەڵ کتێبە شیعرییەکەی ، کتێبێکی تریشی پێ دەدات بە ناوی ( بەڵێ هونەر شوناسی چەپگەرایە ! ) ، هەروەها پێی دەڵێت ( ئەو کتێبە لە وەڵامی قسەیەکی لیبرالەکاندا نووسراوە ، کە گوتوویانە هونەر هیوایەتی چەپەکانە لە کاتی بێکاریدا ! ) ، جەلال کە دەگاتە ماڵەوە دەست بە خوێندنەوەی کتابە شیعرییەکەی شاعیرە گەنجەکە دەکات ، کە شاعیرەکە ناوی ( کۆڵن براندن ) و کتێبەکەش بەناوی ( بەخشندەیت ؟! ) . با لێرەدا بوەستین و واز لە گێرانەوەی یادەوەریەکانی جەلالی میرزا کەریم و ڕۆمانی ( خانەقای میرزا )ی میران ئەبراهام بهێنین و هەندێک قسە لە پەیوەندییەکانی نێو چەمکەکانی ( چەپبوون و ژنبوون و شیعر ) بکەین ، ئەوەش پێشان بدەین لە کوێ ئەم چەمکانە هاوتەریب و لە کوێ ناتەبا و دژ دێنەوە ، یان چ خاڵێک و ئامانجێکی هاوبەش لە نیوانیاندا هەیە ؟ .. ئەگەر چەپبوون و تێگەیشتنمان بۆ سۆشیالیزم و کۆمۆنیزم و مارکسیزم لە چوارچێوەی ئایدیۆلۆژیایەکی ڕووت بێت ، بەمانایەک ئەگەر تێگەیشتن و خوێندنەوەمان بۆ مارکس و کۆمۆنیزم لە چوارچێوەی ئایدیۆلۆژیا بیبینین هاوکات ، بیکەین بە چوارچێوەیەکی دیاریکرا و لە مانا گەردوونیەکە و مرۆڤ و بەها مرۆڤایەتییەکان دایبڕین ، وە بە پێی تێگەیشتنی ئێمەش هەموو ئایدیۆلۆژیایەکێش کە لەنێو چوارچێوەیەک و بازنەیەکی دیاریکراو خۆی پێناسە بکات ، ئەوا دواجار دەگات بە خاڵێ دۆگما واتە خاڵی وەستان ،، لێرەوە هیچ پەیوەندییەکی بە شیعر نییە ، چەپبوون ناتەبا و دژ دێتەوە لەگەڵ شیعر ، چونکە ئێمە گوتمان ئەدەب بە گشتی و شیعریش بەتایبەتی بە هۆی بوونە گەردوونیەکەیانەوە ناچنە نێو هیچ چوارچێوە و بازنەیەکەوە ، شاعیریش لەنێو شیعر و نووسینەکانی لەژێر هەیمەنە و کۆنتڕۆلی هیچ هێزێکی دەرەکی نابێت ، شیعریش بەو پێیەی جووڵەیەکی بەردەوامە لە نێو ڕووبەری ئیستاتیکادا بۆیە ناگات بە خاڵی دۆگما و وەستان ، بۆیە لەنێو ڕووبەرێکی کراوە دەمێنێتەوە و ناچێتە نێو هیچ چوارچێوە و بازنەیەکەوە . بەڵام ، ئەگەر چەپبوون بەمانای تێگەیشتن و خوێندنەوەی مارکس وەک بیرمەند و فەیلەسووفێکی مرۆیی ، تێگەیشتن لەسەر بنەمای مرۆڤبوون و بەها مرۆڤایەتییەکان ، یان لەسەر بنەمای عەداڵەتی کۆمەڵایەتی و نەمانی چینەکان و هەڵوەشاندنەوەی مالیکیەتی تایبەت و گۆڕانی بە مالیکیەتی گشتی ، کەدواتر هەڵوێستەی زێتر لە شۆڕشی کۆمۆنیستی و تەحویل بوون و ڕۆیشتنی بەرەو کۆمۆنیزم و چینەکان و پەیوەندییە ئابووریەکان دەکەین ، واتە چەپبوون و تێگەیشتن و خوێندنەوەی مارکس بەم ڕوانگە مرۆڤبوون و بەها مرۆڤایەتیانە و گەیشتن بە کۆمەڵگەیەکی بێ چین و چەوساندنەوەی مرۆڤ لەلایەن مرۆڤەوە ، هاوکات بەرز ڕاگرتنی مرۆڤایەتی و بەها مرۆییەکان ئەوە لێرەدا ، چەپبوون هاوتەریب و تەبا دێتەوە لەگەڵ شیعر ، چونکە شیعریش ئیش لەسەر جوانیەکان و مرۆڤایەتی و بەها مرۆییەکان دەکات ، لێرەدا چەپبوون دەبێتە ڕوانگەیەک و زوومێک بۆ تێگەیشتن لە شیعر و بینینی شیعر وەک پێکهاتەیەک و بوونێکی گەردوونی ، لێرەدا هاوتەریب و هاوتەبا دینەوە ، بۆ چەمکی ژنبوونیش بە هەمانشێوە ، ئەگەر سەیری مێژوو بکەین بە تایبەت بگەڕێینەوە بۆ قۆناغە سەرەتاییەکان ئەوکاتەی بە کۆمۆنەی سەرەتایی ناویان دەبرد ، لەو سەردەمانە ، پەیوەندییە ئابووریەکان و ئامرازەکانی بەرهەم هێنان هی گشت بوون واتە ، موڵکدارێتی تایبەت نەهاتبووە کایە ، ئەوکات کۆمەڵگە دابەش نەببوو بەسەر چینەکان و موڵکدارێتی گشتی بوو نەک تایبەتی . ئامرازەکانی بەرهەمهێنانیش هی گشت بوون . بەڵام لەوکاتەی بە هۆکاری کەڵەکە بوونی بەرهەم و گۆڕانی ئەمرازەکانی بەرهەمهێنان لە گشتییەوە بۆ تاک و هاتنە کایەی موڵکدارێتی تایبەتی ، لێرەوە چەوساندنەوەی مرۆڤ لەلایەن مرۆڤەوە دەست پێدەکات و یەکەم قوربانیانی ئەو چەوساندنەوەیە ژنان دەبن و پیاوان دەبن بە خاوەنی ئامرازەکانی بەرهەم هێنان و دەسەڵات و هێز دەکەوێتە دەست پیاوان و کۆمەڵگەی پیاو سالاری دێتە کایەوە ، لەوێوە چینەکان دروست دەبن و بەرەی چەوساوەو چەوسێنەر دەردەکەون و دواتر قۆناغە یەکبەدوای یەکەکان ، کۆیڵایەتی و دەرەبەگایەتی و سەرمایەداری بەدوای یەکدا دێن و کە چەوساندنەوەو بوونی چینەکان و موڵکدارێتی تایبەتی تا ڕۆژگاری ئەمڕۆمان بەردەوامە ، لەم پێشەکی و سەردە مێژووییە ژیانی مرۆڤایەتی بە چەندین قۆناغ و جەنگ و کاوڵکاری و کۆچ و مردن دا تێپەڕیوە ، واتە ڕۆژ لەدوای ڕۆژ لە ڕووبەری جوانیەکان دوور کەوتۆتەوەو بە ئاراستەی ناشیرینیەکاندا ڕۆیشتووە ، سەرچاوەی ئەم دڕندەیی و ناشیرینی و چەوساندنەوە و جەنگ و کاولکاریانە پیاوان بوونە نەک ژنان ، چونکە لەو ڕۆژەوەی چەوساندنەوە دەستی پێکردووە کۆمەڵگە گۆڕاوە بە کۆمەڵگەیەکی پاتریاکی واتە پیاوسالاری ، ژنان کەمتر دەستیان هەیە لەو ناشیرینی و جەنگ و کاوڵکاریانەی کە تا ئیستا ڕوویان داوە ، ژنان هێمنتر و بەسۆزتر و مرۆڤدۆستر و ژیان دۆسترن . مەبەستمە بڵێم ، تا ئیستا بەپێی مێژوویەک کە مرۆڤایەتی هێناویەتی ، مرۆڤبوون و بەها مرۆڤایەتییەکان زێتر لە نێو ڕووبەر و خەون و بیرکردنەوەی ژنان دایە ، واتە تا ئیستا ژنان وەک پیاوان دەستییان پیس نەبووە بە ڕەنگە تۆخەکان و ناشیرینکردنی تابلۆ جوانەکانی ژیان ، بۆیە ژنان لە چەمکەکانی مرۆڤ و بەها مرۆڤایەتییەکان نزیکتر و ئاوێزانترن ، بۆیە لێرەدا دەڵێین ئەوە دروستە گەر بتەوێت لە شیعر بگەیت پیویستە ژن بیت ! ، شیعر زێتر هاوتەریبە لەگەڵ چەمکی ژنبوون نەک پیاوبوون ، چونکە لە پشتی چەمکی ژنبوون هەست بە جوانی و مرۆڤایەتی و سۆز و عەشق و ژیاندۆستی و مرۆڤدۆستی دەکەین ، بەو پێیەش ئامانجی شیعر بەرهەمهێنانی جوانییە بۆیە هاوتەریب و تەبا دێتەوە لەگەڵ ئەم چەمکە جوانانەی کە لە پشتی ژنبوونەوە دەبیندرێن ! .

مۆنۆلۆگی دووەم لە کنێبی (خۆشەویستی لە سەردەمی شێرپەنجە)دا

من: لوتەر یامون، لە یەکێک لە سروودەکانیدا دەڵێت “جەستە تەنیا تەرمێک نییە ھەناسە بدات”. مرۆڤ بۆ ئەوەی نەبێت تەرمێکی ھەناسەدەر، دەبێت فیکر بکاتەوە، بخوێنێتەوە، بەڵام “گۆتێ” وتەنی “کتێبە ھەرە مەزنەکە، کتێبی خۆشەویستییە”.
خۆم: تێگەیشتن لە ژیان یان مردن، پێویستی بە عەقڵە، عەقڵیش لە کەللەی ھەموو مرۆڤێکدا نییە!، بەڵام گرفتەکە لەوەدایە زۆر جار ئاوەزمەندیش سەرێکی لە شێتیی دەردەچێت!، من ھیچ کات توانای جیاکردنەوەی ئاوەزمەندان و شێتەکانم نییە، لە نێوان عەقڵ و شێتییدا تاڵە مویەک ھەیە، دەترسم شێتی ھەموو عەقڵانییەتێکی لە خۆ گرتبێت.
من: کەواتە با باسی مردن بکەین.
خۆم: قسەکردن لەسەر مردن، ھەمیشە ترسێکی تێدایە، چون مرۆڤ نەمریی پێ خۆشە، بەڵام ئامادەم.
من: خۆ مردن ھەموو کاتێک خراپ نییە “بۆ نموونە مردنی گیڤارا”. جاری وا ھەیە مەرگ چاکەکارە، پێش ئەوەی وێنا جوانەکەمان قێزەون بێت فریامان دەکەوێت.
خۆم: مردن بۆ خەڵک، زەلکاوێکی عاتیفییە، ئاگامان لە ھەندێک مردن نەبێت بە تەوتەمپەرست کۆتاییمان دێت، گرنگە ئازا بین، لە ھیچ مەرگێکدا نەکەوینە ژێر داروپەردووی سۆز، بەڵکو دەبێت وەک راستییە تاڵەکە قبوڵی بکەین. جگە لەمە خەڵک ناتوانن بیر لەو دیمەنە بکەنەوە کاتێک خۆیان لەناو گۆڕدان، ئەمە تۆقێنەرە و بەرگەی ناگرن.
من: ئێمە کاتێک دەخرێینە گۆڕەوە، ئامادەمان دەکەن بۆ خەونێکی ھەتاھەتایی یان بۆ سەرەتایەکی تر. لە زمانی کوردییدا بەم پرۆسەیە دەوترێت “مردوو ناشتن”! ئەمە مانای وایە وەک تۆوێک لە زەویدا دەمانچێنن، بۆی ھەیە جارێکی تر وەک گوڵێک سەردەربھێنینەوە، ئەگەر مەرگ بەرزبوونەوە بوایە بۆ ئاسمان دەبوو گۆڕستانەکانمان لە بۆشایی ئاسماندا رۆنایە.
خۆم: بۆ ئەوەی لە مردن تێبگەین، دەبێت سەرەتا لە ژیان تێبگەین، ژیانیش وەک سەمای “بەھاراتا ناتیای” ھیندیی ھەمووی ئاماژە و کۆدە، زۆر دەگمەنن ئەو مرۆڤانەی دەمرن و لە ژیان تێگەیشتبن.
من: ژیان بۆ خۆی شانۆیەکی سینینزمییە “گاڵتەجاڕیی” بۆ ئەوە نییە تێی بگەیت، بەڵکو دەبێت چێژی لێ وەربگریت، بۆ ئەوەشی بتوانیت چێژی تێدا وەربگریت، پێویستە وەک ئەکتەرێکی گاڵتەجاڕ خۆتی بۆ ئامادە بکەیت!. ژیان شتێکی زۆر جیددی نییە، پێویستە بە یارمەتی پێکەنین بەڕێی بکەین، چوونکە ھەموومان بە روو گرژیی و گریانەوە دەمرین.
خۆم: کەواتە دەبێت بە دوای وەھم نەکەوین، بەڵکو بۆ ئەو ھەقیقەتە بژین کە ژیان کاتییە، ئەمە ھەموو راستییەکەیە.
من: من ئەو دیدە “نیتچە”ییەم ھەیە ھەقیقەت شتێک نییە بیدۆزینەوە، بەڵکو راستی شتێکە دەبێت دروستی بکەین.
خۆم: دروستکردنی ھەقیقەت رەنگە شتێک بێت بتوانێت رازیمان بکات تا بەردەوام بین لەم گەمەیەی ژیاندا!.
من: ئەوەش ناتوانێت من رازی بکات، مرۆڤی رازی تەرمە ھەناسەدەرەکەیە، دەبینم ھەمیشە رەخنەم لێدەگیرێت لەسەر ئەوەی ھیچ شتێک نییە رازیم بکات!، ئاخر بۆچی شتێک بوونی ھەیە ھێندە بێ خەوش بێت بواری ناڕەزایی بۆ کەس نەھێڵێتەوە؟.
خۆم: مرۆڤ بۆ ئەوەی رازی و دڵنیا بێت ئاین و خودای داھێناوە، لەوە دەچێت چیتر خودا و ئاین ئەو دەسەڵاتەیان نەبێت، دڵنیایی و قنیات بە مرۆڤ ببەخشن.
من: من کارم بە کەسی تر نییە، خودایەکم بۆ خۆم داتاشیوە، ئەو خودایە ئەنێرژییەکی پۆزەتیڤە لەناو خودی خۆمدا، لەو کاتەی ھەموو تابلۆکان تەڵخ دەبن، دیمەنێکی روونم لەناو جوگرافیاکانی ھەستمدا نیشان دەدات و پێمدەڵێت دڵت بەمە خۆش بکە. بە قسەی “ڤۆڵتێر”م کرد کە وتی “ئەگەر خودا نەشبێت، دەبێت خۆمان ببینە ئافرێنەری”.
خۆم: سارتەر جارێک وتی “مرۆڤ مەحکومە بە ئازادیی” ئەو قسەیە ئەو کاتە راست دەبوو ئەگەر بیوتبا “مرۆڤ مەحکومە بە کوێرەوەریی ژیان” یان “مرۆڤ مەحکومە بە مردن”. شتێک تاوەکو ئێستاش گرێکوێرەی منە ئەوەیە ھێشتا نازانم، مرۆڤ لە ژیاندا چی دەوێت؟.
من: ئاسانە، مرۆڤ ژیانی دەوێت، ئەوەش بەڵا ھەرە گەورەکەیەتی، لە وەھمێکدا نغرۆ بووە پێیوایە ژیان بەختەوەریی تێدایە!، ژیان بەختیاریی تێدا نییە، بەختیاریی وەک ھەقیقەت دەبێت خۆمان دروستی بکەین.
خۆم: بیرۆکەکەت جوانە، بەم پێیە مرۆڤ دەژی و ھەوڵدەدات بۆ دروستکردنی بەختیاریی نەک بۆ دۆزینەوەی، بەڵام کێ لەم ئەندێشەیەی تۆ تێدەگات؟. ئەمە ئەو پرسیارە بێ وەڵامەی ناوی مێشکی منە.
من: شتێک لە مرۆڤەوە فێری بووبم ئەمەیە، کەس لە کەسی تر تێناگات، بە تایبەت لە کۆمەڵگەی ئێمە کە رۆشنبیریی دیاردەیەکی دەنگییە و رۆشنبیرانیش تەنھا غەڵبەغەڵبیان دروست کردووە.
خۆم: ئێستا خەریکە لەوە تێدەگەم، ئەو ھەموو خەنجەر وەشاندنەت لە خوئەڤینی مرۆڤ، سەرچاوەی ئەو ھەموو کینەیە لە بەرامبەرت لە ئارادایە!.
من: بۆم گرنگ نییە قبوڵکراو یان نا، دەزانم لەوەتی ھۆشم کردووەتەوە لە دۆخێکی “کافکا”ییدام، باسی دۆخ دەکەم، نەک بیرکردنەوە. ھەر ئەوەی بوومەتە دەعبایەکی وەک “سامسا”ی پاڵەوانی “مەسخ” سەلمێنەری ئەوەیە لە دۆخێکی تەواو کافکاییدام، ھەر بۆیە زۆر جار وەک دەعبایەکی بۆھیمیی دەبینرێم.

٣٠-١٠-٢٠١٨
کاتژمێر: چواری بەرەبەیان
نەخۆشخانەی گلیاد ئاینس

…..نازانم پێشتریش هەر وا بوە یان دیاردەیەکی تازەیە کە کورد بە “وەهم”ەوە خۆی سەرقاڵ کردبێ و بە دەیان وەهمی سەیر و عەجایب کە باشترین بابەتی نوکتەن ، لە فەیس بوک و ووتار و چاوپێکەوتنی تەلەفزیۆنی تا ئەگاتە کتێب ، ” پیری هونەرمەندان” ئەڵێ: هیچ میللەتێ بەقەد کورد نە لە مۆسیقا ئەزانێ نە حەزی لێیەتی..!! بەم قسەیە ، ببورن بەم نوکتەیە وای بۆ ئەچم کە مۆسیقاژەنەکانی مەراسیمە دینی وهونەرییەکانی یۆنانی کۆن” ئەغریق” بە خزمایەتی ئەگەڕێنەوە سەر” برایانی زیزی ” و “بیتهۆفن ” لە بنەچەیا خەڵکی شارەزوور بوە و لەترسی عەسکەری بە جێ ی هێشتوە و ڕووی کردۆتە نەمسا .. برادەرێکی تر ڕەگەزی کورد ئەوەنە ئەباتە دواوەوە کە ئەکەد و سۆمەر” شارستانیەتی سۆمەر نەک جگەرەی سۆمەر” تێئەپەڕێنێ و بەڵگەش بەردێکی هەڵكەنراوە کە پیاوێکی جامانە بەسەری تیایە ، کار وا بڕوات ئەگەینە ئەو قەناعەتەی کە کورد پێش ” دینۆ ساور” هەبوە و ناوی “کوردۆساور” بوە وەک ئیشارەتێک بۆ پەیوەندی بەینی کورد و ساوەر..لەوانەیشە ئادەم و حەوا کە ویستبێتیان چپە چپێ بکەن بۆ ئەوەی خوا تێنەگا بە زازایی قسەیان کردبێ ، دال نوقتەیەکی زانکۆ “خولە پیزە”مان لێ ئەکا بە یەکەم جەنگاوەری بیری نەتەوایەتی و ئەو پۆلیسانەی کوشتونی لە تۆڵەی داگیر کردنی کوردستان و لەت لەتکردنەکەی بوە واتا بە مەفهومی عەشایەری ئەکرێ “خ. پیزە” بە “بسمارک”ی کورد ناو ببەین ، کەسێ کە نە زمان زان ، نە مێژوو ناس نە ئەکادیمییە ، و جگە لە کوردی و عەرەبیە دوکەڵاوییەکەی هیچ زمانێکی تر نازانێ پێمان ئەڵێ : کوردی دەوڵەمەن ترین زمانی دونیایە !! ئەرگومێنت و بەڵگەی زانستی “یۆخ”، ڕەنگە دەوڵەمەنی زمانی کوردی بە هەموو دیالێکتە تێگەیشتبێ کە لە سەیتەرەکانی نێوان سلێمانی و زاخۆ یەتە بەر گوێ.. هەقی خۆشمانە کە لە نەتەوە یەکگرتوەکان شکات بکەین کە چۆن کوردی وەک بەر فراوان ترین زمانی جیهان نەخراوەتە پێش چینی و ئینگلیزی و ئیسپانی ، گەر چاکیان نەکرد لە دادگای فیدڕاڵی شکاتیان لێ بکەین .، لەوانەیشە کاتی خۆی چین مەفرەزەیەکی پارتی زانی ناردبێ بۆ کوردستان و زمانەکەیان دزی بێ و بۆ ئەوەی دزییەکە ئاشکرا نەبێ پیتەکانیان کردوە بە ڕەسم !!
نەتەوەییە ئازاکانی نەوەی کاوە نەخشەیەکی کوردستانیان هەیە کە پێ ی ئەڵێن لە دەریاوە بۆ دەریا ، کە لەوبەر یۆنانەوە دەست پێ ئەکا تا ئەگاتە عبادان بە شط العربەوە ، لەم بوارەشا”شایەر”ێک ڕای وایە لە ئێران زیاتر لە چل ملیۆن کورد هەیە لە حاجی هۆمەرانەوە تا خوزستان..ڕەنگە ئەم شایەرە تووشی ئەو نەخۆشیە بوو بێ کە چاو بە دەبڵ و سێ بەرابەر شت ئەبینێ و ژمارەکان وەک معاشی حیمایەکانی زەڕبی دوو سێ ئەکا ..
دەسەڵتدارانی بە ناو هەرێم زوو زوو ئەڵێن قەوارەی هەرێم دەستکەوتی ڕووبارێ خوێنە ،ئەوان کە خۆیان و ماڵ و مناڵیان بە هاوینیش خوێن لە لووتیان نەهاتوە هەر خۆیان بوون لیتر بە لیتر خوێنی چواردە ساڵی کوردیان بە دیاری برد بۆ “شاهنشاه آریا مهر”و ئەویش ڕژانیە ناو “شط العرب” تا بە ” خلیج الفارس” ناو ببرێ ، ئێستاش خوێنی دوای ئەو قۆناغە لە ناو بۆرییا کراون و ئەمجارە بە دیاری ئەچێ بۆ “کۆشکی چنکایە” یەی ئەنکەرە …
ماوەیەکیش بە وەهمی ” ڕیفراندۆم و دەوڵەتی کوردی” بە کوردیان ڕابوارد و عێڕاق و کوردستان لە ” دوو دراوسێ ی باش ” هاتۆتە سەر” لاتێک و بەخێوکەرێکی باش” و وەهمی تاپۆیەکی ڕەش کرا جارێ کراوە بە خۆڵەمێشی تا ڕۆژی خۆی بە مەقەڵی دەرئەهێنرێ..
ئەم وەهمانە کە لێرە و لەوێ ئەبینرێ و ئەبیسترێ وەک ئەو سێبەرە وایە کە لە ڕووناکی یان هەتاوا ئینسان خۆی ئەبینێ و گەورەترە لە خۆی ، ئەو ڕووناکییەی وای کردوە کورد لە “وەهمی گەورەیی” خۆیا بژی ڕووناکییەکەی لە ئەنکەرە و تارانەوە هاتوە و ئەوەش قەوارەی واقیعی کورد خۆی نیە
بەڵکو ” سێبەر “ەکەیەتی….

ئەدەبیاتی منداڵان لە جیهاندا، مێژوویەکی فراوان و گەورە و شکۆمەند و دەوڵەمەندی هـەیە. دەگـەڕێتەوە بۆ سـەدەی حـەڤـدەیەم. کـاتێک کە دەقـە ئەدەبیـیە سەرەتـاییەکـان، تا چەند سەدەیەک لە شێوازی فـێرکردن و رێنمـایی و ئامۆژگـاری و رێـزگرتـن لە داب و نەریت و لە بەهاکانی کۆمەڵ و ئاین بوون. بە شێوەیەکی گـێڕانەوەی زارەکی بـوون و سوودیان لە ئەفـسانەییە فـۆلکلـۆرییەکان وردەگرت. تا داهـێنانی دەقـی چـاپکـراو لە سەدەی حەڤـەدا. کە لە سایەی داهـێنانی ئامێری چاپکـردنەوە، شۆڕشێکی چاپکردن و بڵاوکـردنەوەی کـتێـب پەرپـابـوو، کـتـێـبی چـاپکـراوی منـداڵانیشی گـرتـەوە.
لە سەدەی نـۆزدەدا، ئەدەبیاتی منـداڵان گـۆڕانکارییەکی گـرنگی بە خـۆیـەوە بینی، لە دابین کـردنی وانەکانی ژیـان بۆ منـداڵان. منـداڵان و گەورەساڵانيش چـێژێکی زۆریان لەو چیرۆکە ئەفسانەییە چاپکـراوانە وەردەگرت کە لە هەمـوو ئەوروپـا و ئەمـریکادا بڵاوبـوونەوە. لەوانەش بـۆ نمـوونە چـیرۆکە ( ئەفـسانەیـیەکـانی ئێـزۆپ) ی یـۆنانی. (چـیرۆکەکـانی ماڵـەوە)ی (بـرایـانی گـریـم)ی ئەڵمانی، (چـیرۆکـە ئەفـسانەییەکـان) ی (هـانـز کریسـتیان ئەنـدەرسـۆن) ی دانیمارکی، کە بە (باوکی چـیرۆکە ئەفـسانەیەکانی جیهان بۆ منداڵان) ناودەبرێت. چیرۆکە ئەفسانەییەکانی (کـلیلە و دیمنە)ی فەیلەسوفی هـیندی (بەیـدەبـا). (چـیرۆکەشـیعـرییە ئەفـسانەکـان) ی (لافـۆنتـیـن) ی فەرەنـسی.

ئەدەبی منـداڵان لە ئەمـریـکا:
ئەدەبی منـداڵان لە ئەمـریکادا، مێـژوویەکی کۆنی نییە، بنەمایەکی رەسەنی نەتەوایەتی نیـیە. لە سـەدەکـانی حەڤـدە تا نـۆزدە، لە ئـەدەبی منـداڵانی ئیـنگـلـتەرا و وڵاتـانی تری ئەوروپا جیاناکـرێتەوە. ئەو کۆچـبەرانەی کە لە ئەوروپاوە، کۆچـیان بۆ ئەمـریکا کرد، چـیرۆک و کـتێبەکانی منـداڵانی وڵاتەکـانیان، لەگەڵ خۆیانـدا بـردیانیان بۆ ئەمـریکا. بە دیـاریکـراویـش لە سـەدەکانی، حەڤـدە و هـەژدە و نـۆزدەدا. ئەدەبی منـداڵانی ئەمریکی پشتی بەو کـتێبە هـاواردووانە دەبەست و لێیانی وەردەگـرت و لاسایی ئەدەبی منـداڵانی ئەوروپـایـان دەکـردەوە.
لە سـەرەتای سەدەی بـیستەمـەوە، ئەدەبی منـداڵانی ئەمـریـکی رێـڕەوێـکی نیشـتمانی و ئاراستەیەکی سەربەخـۆی گـرتەبـەر. بە شـێوەیەکی خـاکی دەسـتی پێکـرد. پـشـتـیان بە تـواناکانی نووسەرانی خۆیـان بەست. چەنـدیـن نووسەری داهـێنەری ئەمریکی، ژنان و پیـاوان، لە بواری ئەدەبیاتی منداڵانـدا، ناوبانگیان دەرکرد و لەنێو نووسەرە گەورەکانی جیهانی ئەدەبیاتی منـداڵاندا، پێگەیەکی بەرز و شایستەیان گـرتووە. ناوبانگیان زریانی ئەتڵەسی تێپەڕاند و لە جیهاندا ناسراون. لە ئێستادا زۆرترین و ناساوترین نووسەرانی بـواری ئەدەبیاتی منـداڵان لە وڵاتـە یەکگـرتـووەکانی ئەمـریکا دان. ئەمریکا لە بـواری ئەدەبی منـداڵاندا زۆر پێشکەوتـووە، زۆر لە پێشەوەی ئەو وڵاتە ئەوروپـایانەشەوەیە، کە پێـشتر پشتی پێـیان دەبەسـت و لـێـیانی وەردەگـرت و چـاوی لێیان دەکـرد. کەچی لە ئێستادا ئەو دەوڵەتـانە چاو لە ئەدەبی منـداڵانی ئەمـریکا دەکەن. ئەدەبێکی مـۆدێـرزمی منـداڵانیان هـێناوەنەتە ئـاراوە، تا لەگەڵ پێشکەوتـن و خـواسـت و خـەون و هـیواکانی منداڵانی ئەم سەردەمە و لەگەڵ گەشەکـردنی ئاراستەکانی کۆمەڵگای نوێـدا بگونجێـت.
یەکـێک لە تایبەتمەنـدییەکانی ئەدەبی نـوێی منـداڵان لە ئەمـریکادا، ئەوەیە کە جـەخـت لەسەر ئـازادی و رێزگرتنی مـرۆڤ و سەربەخـۆیی و هـانی پشتبەخۆبەستین دەکاتەوە. جیـاوازیی لەوەشـدا هـەیە، کە گـرنگی بە سـروشـت و بە داهـێـنان و ئافـرانـدن دەدات. بۆ دەرچـوون لەو شێوە و رێبـازە کلاسیکـییە باو و چەقبەستووانە و بۆ دروستکردنی کۆمیـدی. ئەم شێوازە نوێـیانە، رەنگـدانەوەیان لە ئەدەبی منـداڵان و مێرمندان هەبوو.
دوو خـەڵات لە ئەمـریکادا: ساڵانە بەخـشـینی خـەڵاتی (مەدالیـای نیـوبـێری). لە ساڵی (١٩٢١) دا بـڕیـار لەسەر ئەم خـەڵاتە درا. لە سـاڵی (١٩٢٢) وەوە تـا ئێـستا، ساڵانە لە لایـەن (کـۆمـەڵـەی کـتـێـبخـانەکـانی ئەمـریـکی) یـەوە. دەبەخـشـرێـت بە بـاشـتـریـن نووسەری کـتێبی ئەمـریکی بۆ منداڵان، کە لە ساڵی پێشوودا کتێبەکەی بڵاوکراوەتەوە. خـەڵاتی ئەمسـاڵی (٢٠٢٤) نـیـوبـێری. بەخـشـیان بـە کـتـێـبی چـیرۆکی (چـاوەکـان و ئەستەم) بۆ منـداڵان. لە نووسینی (دیـڤ ئیگـەرز). پاڵەوانی چیرۆکەکەی سەگـێکە بە ناوی (یوهـانس). بابەتی چیـرۆکەکە باس لە ئـازادی و هـاوڕێـتی و لە جـوانی دەکات.

مەدالیای نیوبێری لە کـانـزای بـرونـز دروستکـراوە. لە دیـوێکی ناوی نووسـەرەکە و ساڵی بـردنەوەی خـەڵاتەکەی لەسـەری هـەڵکـۆڵـراوە، لەسـەر دیـوەکەی تـری، ناوی (کۆمەڵەی کـتێـبخـانەکانی ئەمـریکی) یە. ئەم خەڵاتە گەورەتـرین و کـۆنتـرین خەڵاتە، لە ئـەدەبی منـداڵان لە ئەمـریـکادا، هـانـدانە بـۆ داهـێـنانی (چـیرۆک، شـیعـر، شـانـۆ، رۆمانی مێرمنداڵان) لە بواری ئەدەبیاتی منـداڵان. خەڵاتی نیوبـێری، وەک رێـزلـێنانێك بە ناوی یەکەم کتێفـرۆشی کتێبی ئەدەبی منداڵان (جـۆن نیوبێری: ١٧١٣ـ ١٧٦٧) ی ئینگـلـیزییەوە ناونـراوە. کە خـاوەنی یەکـەم کـتـێـبخـانەی منـداڵان بـوو لـە جیهـانـدا.
لە ساڵی (١٩٣٧) ەوە. بـڕیـار لەسەر بەخـشینی خەڵاتی (مەدالیـای کاڵـدیکـۆت) درا. کە لە زێـڕ دروستکـراوە، لەو ساڵەوە تا ئێستا، ساڵانە خەڵاتی (مەدالیای کاڵـدیکۆت) دەبەخـشرێت بە باشـترین هـونەرمەنـدی وێنەکـێـشی بـواری کـتێـبی چـیرۆکی وێنـەیی بۆ منـداڵان. لە هەمان رۆژی بەخشینی خەڵاتی نیـوبـێری پێشکەش دەکـرێت. خـەڵاتی ئەمساڵ (٢٠٢٤) ی کاڵـدیکۆت، بەخـشییان بە وێنەکێش خاتوو (ڤاشتی هاریسۆن) بۆ کـتێبی وێنەیی ساڵی پێشـووی (بـیگ) بـۆ منـداڵان.
خەڵاتی کاڵدیکۆت وەک رێـزلێنانێک، بە ناوی هـونەنەرمەنـدی وێنەکێشی بەناوبانگی ئینگلیزی (رانـدۆڵـف جەی کاڵـدیکـۆت: ١٨٤٦ ـ ١٨٨٦) ناونـراوە. ئەگەرچی خەڵاتی نیوبێری و کاڵـدیکـوت، کۆنترین خەڵاتی کتێبی ئەدەب و کـتێبی وێنەیی منداڵانـن. بەڵام تا ئێستا هەمان مەرجیان هـەیە، دەبێت نووسەر و ێنەکێشەکە بە رەسەن ئەمریکی بن.
شایەنی باسیـشە لە وڵاتە یەکگـرتووەکانی ئەمـریـکادا، ژمـارەی نووسـەرانی ژنـان لە بـوارەکانی ئەدەبیـاتی منـداڵانـدا، زیاتـرن لە ژمـارەی نووسەرانی پیـاوان لەم بـوارەدا.
وانەی چـیرۆکی منـداڵان، لە قـوتابخانە بنەڕەتییەکانی ئەمـریکادا، وانەیەکی هەفتانەی سەرەکـییە. مامۆسـتایانی شـارەزای زمـان و شـێوازی هـونەری گـێڕانەوەی چـیرۆک بـۆ منـداڵان، ئـەم وانـەیە دەڵـێـنەوە. ئـەم وانـەیـەش لـەوە سـەرچـاوەی گـرتـووە، کـە پەروەردەکـاران و دەروونناسـان، بـڕوایەکی زۆریـان بە گـرنـگی و بە رۆڵـی چـیرۆک هـەیە، لە فـێرکـردن و لە پەروەردەکـردنی دروست و لە پێـشکەوتـنی زمـانی منـداڵان.

ئامـاژە بە نـاوی هـەنـدیک لە نـووســەرانی ئەمـریکا دەدەیـن، کە لە بـواری ئەدەبیاتی منداڵانـدا ناوبانگـێکی جیهـانییان هـەیە. شاکارە ئەدەبییەکانیان وەریانگـێڕاون بۆ سـەر زۆربەی زمانەکانی جیهـان. بە ملیـۆنان دانەیان لـێیانـفـرۆشتوون. لە چەند نووسینێکی پێـشووترمـدا، کە لە سایتەکان و لە گۆڤـارەکاندا بڵاومکـردوونـەتەوە، بە درێـژی باسی ژیان و باسی شاکارە ئەدەبییەکانی هەنـدێک لەم نووسەرە ئەمـریکیانەم کردووە، کە لە بواری ئەدەبیاتی منداڵاندا، ناوبانگـێکی جیهـانیان هـەیە و بـراوەی خـەڵاتی نیوبێریـن:
خاتوو فـرانسیس هـۆدسـۆن بـرنێـت، خاتوو لـوێـزا مـای ئەلکـۆت، خاتوو مـاری پـۆپ ئۆسـبۆرن، خاتوو جـودی بـلـۆم، مارک تـویـن، خاتوو مـارگـرێـت وایـز بـراون، لـیمان فرانگ بـوم، جوبـل تشانلر هاریس، سامۆیل گـۆد ریچ، خاتوو ماری ئێم ئیبسن،… هتد.

باسکـردن لـە ئەدەبیـاتی منـداڵان لە ئەمـریـکادا، باسکـردنی زیـاتـر هـەڵـدەگـرێـت. بۆ ئەوەی زیاتر تێشک بخـرێتە سەر چەنـد لایەنێکی تـری ئەدەبی منداڵانی ئەمریکی، کە مـن لـەم کـورتـە نـووسـینەدا باسـم لـێـیان نەکـردوون.
(*) بۆ نووسینی ئەم باتـە، سـوودم لە چەنـدیـن سایـتی ئینگـلـیزی وەرگـرتـووە.

دوبـەی: ٢٠٢٤
رەزا شـوان

بۆ ئەو كۆرپەی ئەنفال فەرماندەكە بەگڕپۆش شیری دایە

ئێستا ساتی تەقینەوەی فیزیای خوێنە!
گڕپۆشە مەمكێك بوركان دەگرێت
گەردون بێشكەیەكی شەلالی خوێن
ئەنجیلۆی تەكنەلۆژیای ژیانەوە
گەڵای ئالودەیی دۆژە،
تابلۆی مەنجەنیق دەكێشێت
زمانی ئاماژەیی بو بەتابلۆ
گەردون بەبێ خەویی توایەوە
گەڵای شوكران و كوكە و تریاق
خومخانەی عیشقیان وێنا كرد
جەستە بەئیسپرتۆ تۆو چێن كرا.
شێزۆڤرینیای سروشتی سەدەكان
بەپلەی سەدی دوای سفرەوە
بەبێشكەی خوێنەوە بونیان پۆشی
دۆژە خەیاڵی وێنەی شیرپەنجەیی
شێزۆفرینیای فیلمی رۆحی سەدەیە.
خوێن بەحەشیشەوە هەڵدەكفێنێت،
گڕوگاڵ و نووزە و عیشقە مەرگ
فەزای سەهۆڵ بەندانی گرتەوە
رۆمانی مێژوی گەردونی،
تۆڕی دالی مەرگی هەزارەهای هەڵگرتووە
بەگێژەڵوكەی ئەزەلییەوە رەنگ دەبن
كەوچكی شۆفڵ دۆژەی ئەخدودی سەدەیە
بون بەگۆڕستانی شوشەی هەزارەها
رۆح لەگەڵ خۆڵباراندا یاریی دەكەن
گەردون بەتابلۆی بێشكەیەكەوە مۆمیا بووە
++++
زەمەن بڕان كەوتنە خوارەوەی بوون نەبوونە
تابلۆی هەسارەی تیژڕەوی
وێنەی ژیانەوەی رۆحە
هەسارەی خومخانەی وێنەیی
تابلۆی گوندێكی چۆڵی كێشایەوە
موساكانی سەردەم لەفڵچەوە ژیانەوە
بەپەلكە زێرینەی بوونەوە
وێنەی بێشكەیەكی شەلالی خوێن
بەگریە بوون دەهەژێنێت
ئاسمان و زەوی تێكەڵ بوون
گەردون كۆپی كرایەوە
ئایدزی خوێن بەگریە ئالودە بووە
جەنگی گەردون بوونی لابرد
كۆرپە بۆنی دایكی بەئەژدیهاوە گرتووە
تریقانەوە دەبن بە ئایدزی خوێناو
جیهان لەگڕپۆشی تفەنگێكدا كەڕولاڵ بو
كۆرپە تامی كەوسەری هەڵدەمژی
بەخوێنی خۆی شیری مردنی خواردەوە
ئەنجیلۆ و زەمەنی موسا تێكەڵ بوون
گەردون بەبێشكەی ئەبستراكی خوێنەوە
پەلكە زێڕینەی هەسارەكانی پێكهێنا
پەیكەرەكەی موسا لەنیلەوە ژیایەوە
عیسا و موسا و جۆریج و یوسف و یەحیا
لەسندوقەكەی ئایارخادا
بەزمانی شیرەخۆرەیی گەردونیان قفڵ كردەوە
14/4/2024
لەرۆژنامەی كوردستانی نوێی ئازیز ژمارە(9175) 22/5/2024 دا بڵاوبۆتەوە

ئێوە ماوەیەكە لە پێناو هەندێك داواكاری روو لە دادگاكانی بەغدا دەكەن, وەك دەزانن قوربانییانی كەیسەكانی جینۆساید نزیك 10%ی هاووڵاتیانی كوردستان بوونە, لەناو تاوانبارانی ئەنفال بە تەنها زیاتر لە 65%یان كوردن لە كۆی 423 تۆمەتبار, دەسەڵاتدارانی كوردستان هیچ هەنگاوێك نانێن بۆ سزا دانی تاوانباران, بە پێچەوانەوە پشتیوانیانن و هێزیان پێدەبەخشن, داواتان لێدەكەین هاوكارمان بن لە گەیاندنی داواكارییەكانمان بە دادگاكانی عێراق بۆ جوڵاندنی كەیسی دادگایی تاوانباران, لە ئاست ئەم كەیسە بێدەنگ مەبن, هاوكاریكەر بن, بە تایبەتیش لە دادگای فیدراڵی سكاڵا تۆمار بكرێت لەسەر جێبەجێنەكردنی بڕیاری دادگای بالای تاوانەكان لە كوردستان و عێراق, هەر پارت و لیستی و رێكخراو پارێزەرو كەسێك ئامادەیی هەیە هاوكار بێت پەیوەندیمان پێوە بكات.

754 كەسایەتی بنەماڵەی ئەنفال و شەهید و قوربانی كیمیاباران و پێشمەرگەی دێرین و زیندانی سیاسی و چالاكوانی جینۆساید و نووسەر و توێژەر, پەرلەمانتاری خانەنشین و تێكۆشەری دێرین, كەسایەتی سیاسی و جەماوەری داوی دادگایی تاوانبارانی ئەنفال دەكەن , واژۆیان لەسەر نووسراوی ناو كەوانەكە كردووە , داوای دادگایی تاوانباران دەكەن ئەگەر سكاڵا لە دادگاكانی عێراقیش بجوڵێنرێت , هەرچەندە دوای ئەنفال و هەڵەبجەو جینۆسایدی بارزانی و فەیلی نابوایە قەت بۆ عێراق بگەڕاینایەتەوە, چونكە بێ ئومێد بوونە لە دەسەڵاتداران و پارت و لایەنە سیاسییەكانی كوردستان , بە شێوەی گشتی دڵداری لە گەڵ تاوانباران و بنەماڵەكانیان دەكەن.
لێرەوە داوا لە هەر پارێزەرو كەسێك دەكەین هاوكار بێت لە گەیاندنی سكاڵاكە , هەر تێچوویەكیش هەبێت بۆ پێشكەش كردنی سكاڵاكە بۆی دەگەڕێنینەوە لە گیرفانی خۆمان .

تكایە سەرنجەكانی خۆتان بنووسنەوە, بە تایبەت ئەوانەی بە نووسینی ناویان پشتیوانیانی لە هەڵمەتەكە كردووە ……. ببنە پارێزەری خۆبەخشی سكاڵاكە, كەسوكاری قوربانیان ئێوەش بەسە بێدەنگی ببنە سكاڵاكەر بۆ سزادانی تاوانباران

((هەڵمەتی بە دادگاییگەیاندنی تاوانبارانی ئەنفال..بۆ یادی 2024ی ئەنفال، لە دادگای عێراقی…ناوی خۆت لە خوارەوە بنوسە))

1-عەلی مەحمود محەمەد چالاكوان لە بواری جینۆساید
2-نەزیر عەلی ئەبوزەید، رۆژنامەنوس، دهۆک
3-رێبین شەمامکی پارێزەر هەولێر
4-كامه ران محمود محمد
5-فائق شفیق حسین
6-ئارام کەمال، چالاکوان و رۆژنامەنووس (سلێمانی)
7- نەجمەدین فارس حسن نوسەر و مارکسیست
8-کاوە مڕشد
9-مەهدی جاف. شانۆکار
10-یوسف جوهر حمد صالح
11-دلێر زاهیر نادر
12-عەبدوڵا گۆران رۆژنامەنوس
13-دەوەن مەعروف، نووسەر.
14-سۆهراب رحمتی
15-فاروق شێخ عمر شەونامەنووس
16-نوروزعلی عبدلله/خانەشین
17-هەڤاڵ عەبدوڵا ئیبراهیم
18-هاوڕێ هەژار پ م دێرین
19- عبدالقادر محمد حسین
20- صابر جعفر علی
21-ئازاد محمود قادر چالاکوان ی مەدەنی
22-هەردی مەهدی مامۆستای زانكۆ
23-سەربەست ڕەسوڵ
24-کەمال حسن ڕەشید چالاک وان
25-ئاسۆس مەحموود
26-مریم کریم / کارمه ندی ته ندروستی
27-غەمبار جوهر احمد
28-فاخرنامق حمدامین
29-جێگر جەواد رەشید، خوێندکاری زانکۆ
30-سلمان داود كریم
31-دلیر محمد نوری
32-سردار ئەحمەد ساڵەح
33-بێستون حسێن احمد / خاوەن ٢٩ ئەنفال
34-ئاسۆ کەرکوکی
35-بەختیار خچر عبداللە
36-لارزۆ بەکر
37-چیمەن مەحمود بۆمبا
38-ئەیوب فایەق – کەنەدا
39-ریاز کاکە شین شریف امین (کرکوك) تکساس امریکا
40-زرار فازڵ
41-كاروان حسین
42-ڕۆمان عەبدوڵا
43-سەرکەوت مەجید تارۆ – فیلمساز
44-شۆڕش حمید حمزە
45-هێمن مەولود – نووسەری بواری جینۆساید
46-لوقمان موستەفا
47-دیاربەرزنجی، نووسەروچیرۆکنووس
48-کاوە حسن پێشمەڕگەی دێڕین
49-عمر احمد رەسول. پارێزەر
50-رۆستەم بەرواری کاری تەندروستی
51-ئالان هەمووان. فیلمساز
52-کەژاڵ نوری/ نوسەر و چالاکوان
53-ڕێبوار کامیل رەشید
54-سعود هاشم
55-خەبات جەمال ڕەفعەت
56-لالۆ کاکە خان
57-زرار ئەزیز
58-ئاسۆس هەردی
59-خەبات ئەمین
60-هەردی عبداللە/ کوری ئەنفال/ ڕۆژنامەنووس
61-هەڵمەت کەریم محمد/
62-ابراهیم ئەمین
63-بانوو هەلەبجەیی. چالاکونی بواری مافەکانی ژنان
64-سەرکەوت محمد
65-ئیدریس محمد
66-هەوراز ئەحمەد -ڕۆژنامەنووس
67-لوقمان محەمەد
68-ئەنوەر نامق کەرکوکی
69-زانکۆ سەردار، ڕۆژنامەنوس
70-کاروان احمد عبدالرحمن⁄ سەرنوسەری ڕۆژنامەی بابەڕووشە⁄ بۆ پرسی جینۆساید
71-محسن حسن شێروانی
72-سەیدعەتا ڕۆژنامەنوس
73-صابر اسماعیل پیشمه رگه ی دیرین
74-بەرزان حسێن ساڵح: مامۆستا
75-سركوت محمد خچر
76-ستارە عارف- نوسەر و ڕۆژنامەنوس
77-شامل قادر
78-شادی سەمەد
79-فەرەیدون بێوار-رۆژنامەنووس
80-بێستوون فەتاح
81-نەوزاد عزیز خدر
82-کاروان سەعید،
83-سیروان سەلیم، خوێنەر
84-قانع خلیل
85-بەکر ئاڵەیی شاعیر و رۆمان نووس
86-سەلاحەدین ساڵەیی …. رۆژنامەنووس
87-عوسمان محەمەد /خانەنشین
88-زاھیر عمر
89-شكراڵلە حمدئەمین سەعید
90-لێزان بکر ـ کۆیە
91-مەلا تەحسین گەرمیانی نوسەرو ڕۆژنامەنوس
92-مڤفر فاتح شكور مهندس حكومی
93-چالاك محەمەد/ سوید
94-ئیبراهیم نامۆ
95-سلام عبدالله نووسەرو ساسەتمەدار
96-شوان حەمە. نووسەر و ڕۆژنامەنووس
97-ابوبکر حسین مستەفا
98-قادر ئەلیاسی
99-مەجید جنیکانلوو
100-مستەفا کەریم مستەفا
101-ئاراز نجم
102-عدنان محمد حمەصالح
103-جمال عبدوللە
104-محێدین ڕەشید
105-ڕزگار عەلی حەمە بچکۆل/ڕزگارە سوور
106-دیاری محمد ولی
107- کەژال عەلی نوسەر و شاعرو چالاکوان بەرسی رێکخراوە دیموکراتیەکان سویسرا 108-هردی علی قادر
109-ته یمور عبدالكریم
110-اسعد عزیز
111-ستار غریب كركوك
112-کاک ئەحمەد سەعدی مەخمور
113-هەدیە محەمەد صاڵح
114-د .هیوا جاف (سلێمانی)
115-محمد عبدالله حسن مامۆستا/هەولێر
116-خیراللە عبداللە شێخ احمد
117-هەورامان عەلی نوسەر -فنلەند
118-جرجیس صالح سعید
119-مەنسوور خالید عەبدوڵڵا
120-عباس رسول محمدامێن
121-محمد علی لفتە
122-جبار ستیف ُپ دێرین كركوك
123-م. عەلی پەرلەمان
124-عدالت احمد .فەرمانبەر
125-سەروەت کۆیی – لەندەن
126-جانی دیلان، هونەرمەند و ڕۆژنامەوان- ئەمریکا
127-جێگر عمر کاڕەش
128-سالار ڕەشید/ سویسرا
129-پەری تاهیر، چالاکوانی مەدەنی – ئەمریکا
130-هەردی شکر محمود, هەولێر
131-احمد حمدامین اومر
132-ئەحمەد سەعید
133-بەھزاد موحسین.. چالاکی مەدەنی
134-غازی ڕفعت
135-عادل حاجی
136-سنور محمد
137-به‌ندی لقمان نادر كوڕه‌ ئه‌نفال كۆیه‌
138-ھەژار ئەمین
139-ڕەنج رۆوف
140-عبدول علی ئەوڕەحمان
141-حمزە قاسم علی چالاکوان لە بواری جینوساید
142-سفین عباس البستانی
143-شارێگا ستار خالید
144-ڕزگار عەزیز
145-سابیر عبدالرحمن عولا هەولێر
146-احمد عارف
147-حاجی ئەنوەر پ دێرین و چالاكوان
148-گۆڤار احمد- رۆژنامەنووس ـ لندن
149-محمود محمد
150-ڕزگار باهیر عارف هونەرمەند سلێمانی
151-مام فەرهاد چالاكوان كەنەدا
152-محەمەد خەیروڵا ئەمین ئەڵمانیا
153-جەماڵ ئاغجەلەری
154-کاوە ئەمین رۆژنامەنوس سلێمانی
155-موفق رسول محمد موڤف حكومی
156-نیاز سعداللە عبداللە مامۆستا هۆلەندە
157- هەژارجاف
158-رزگار شوانی پ دێرین و رۆژنامەنووس سوید
159- خالید شەیدا نووسەر و شاعیر و دیزاینەری هونەری شێوەکاری
160- م لێزان حسن پێشمە رگە ی دێرین
161-نەهرۆ شەمسەدین ڕوسوڵ
162- ئاشتی عمر غفور
163-هەڵكەوت سدیق ساڵەح مامۆستا
164-فەرهەنگ هەڵەبجەیی. مۆنتێر و ڕۆژنامەنوس. ستێرک تیڤی.بروکسل
165-دیار بەکر
166-ڕزگار ئەمین ، شانۆکار
167-سەلاح یاسین
168-عومەر ئەحمەد
169-سۆران عەزیز نامیق
170-خەلیل محەمەد عبداللە
171-حەسەن بایز ئەحمەد
172-شێرکۆ محمود
173-عەلی لەیلاخ
174-ئەحمەد سەیدە
175-یوسف جوهر
176-اكرم مجید زه هاوی
177-حازم كوتك پێشمەرگەی دێرین, بنەماڵەی شەهید و نووسەر
178-نایلە حسین
179-باهر تاهیر
180-هیوا مجید
181-مەریوان زەندی/ پ. دێرین- هەولێر
182-هەڵاڵە شەوکەت لهۆنی _ هەورامان
183-سڵێمان حسێن خدر
184-شێرکۆ محمد کورد
185-خدر حەسەن نەژاد
186-كاسترۆ حەسەن
187-سەردار حەمید
188-د.هاورێ زەنگەنە .دەرووناس و مامۆستای شانۆ / ئەڵمانیا
189-کاوەعبداللە
190-ئەحمد کریم ئەحمد
191-عوسمان مەحمود کانادا
192-کامەران ئارف
193-كاوە حەسەن
194-دلسۆز شفیق خلف داکوکیکار لە مافی مرۆڤ
195-شێخ عەتا محەمەد
196-هەژار گه نبی فەرمانبەر
197-شوان واحید شانۆکار لە نەرویج
198-جەمال مەحمود پێشمەرگەی دێرین
199-ئەحمەد مەحەمەد
200-بارزان شێخ عوسمان
201-نەورۆز زیندانی
202-نەورۆز حسەین ساڵح
203-بورهان هەژار – شێوەکارو نوسەرو هۆزانڤان. بەرلین
204-هیوا جمال
205-عاصف كلهور – سوید
206-زیاد نوری رسول
206-چێنەر سیروان احمد ، چارەسەرکاری دەروونی
207-یوسف شوانی کاسب
208-فواد عبدالرحیم عبداللە
209-ڤاهیر رەسوڵ محمد احمد
210-گارق صباح عباس
211-کاوە عومەر چالاكی سیاسی و وەرگێڕ کەنەدا
212-خە بات خالد پ/م دیرین
213-هەردی احمد بریتانیا
214-ھاورێ جبار مەرزانی
215-انور احمد دیزاینەر
216-وەزیرە جلال چالاكوانی بواری جینۆساید و خوشكی شەهید ئارام
217-هاوڕێ یوسف حەساری /پ.م دێرین
218-نوزاد خسرەو
219-نزار محەمەد
220-دكتور محمد بشده ری ده سته ی دا كوكی له زینزانیانی كوردستان
221-جەماڵ عەبدوڵا
222-محمدعبدول علی زیندانی سیاسی
223-حەمە نووری عومەر کاکی
224-ئازاد محمود قادر سلێمانی چالاکوانی مەدەنی
225-هەڤرەس شوان چالاكوان هەولێر
226-هاوتا فارس محمود
227-نەوزاد محەمەد ، هەگبەی بنار
228-هاوکار فەتاح
229-هێدی چاوەڕێ
230-شامیل قادر مامۆستا و شاعیر/کەرکوک
231-ئایار سەید باقی هەڵەبجەیی ماف ناس و پێشمەرگەی دێرین.
232-ھێرش عوسمان
233-گرفتار کاکەیی _کاریکاتێرست
234-کاوە عمر ھیدایت
235-عاصی علی جعفر
236-جاسم غفور/ بەریتانیا
237-کنعان عوسمان
238-گه بالانی
239-ئاسۆ بیارەیی نووسەر و پ .دێرین سوئید
240-چرۆ خەتاب عومەر /کیمیایی بورای نەوت
241-اسماعیل قادر محمد چالاکی سیاسی
242-شۆرش ئەمین چالاكوانی مافی مرۆف
243-عەبدوڵا حەمەد زیندانی سیاسی هەولێر
244-سەرکەوت کەریم عەلی ،سلێمانی
245-ڕێبوار سامی غەریب
246-ازاد شاكر
247-هیوا جاف
247-ئاڤیڤان بوکانی
248-ئالان هەمووان
249-محمد قادر
250-حمید خالد کریم / هاوڕێ وشیار پ دێرین حەسار
251-ازاد شاكر
252-کاوە عبداللە
253-مسته فا احمد محمد ماف په روه ر که ر کوک
254-شەهلا محمد احمد
255-بەختیار هەڵەبجەیی هونەرمەند
256-عبدالخالق سدیق ⁄فەرمانبەر
257-هەژار احمد عبدللە.
258-نوزاد خسرەو .چالاکوانی مەدەنی
259-کۆمەڵی هێڤی بۆ پشتیوانی قوربانینی جنگ
260-سیروان احمد
261-دیرین عارف حمه امین
262-کامەران تەیب
263-جەماڵ عەبدوڵا بەریتانیا
264-دەشتی سەڵتە زیندانی سیاسی سلێمانی
265-ئەحمەد سەعید ھاوڵاتی
266-عوسمان مەحمودی(چۆمەڵانی)
267-جەعفەر تیکانتەپە.
268-بەختیار ئەحمەد شێخۆ -پ.م. ی دێرین و چاڵاکوان ئێستا
269-عەلی رەزا
270-کەلسوم حسین
271-شەهلا محمد
272-شادی سەمەد
273-ئۆسمان وسو
274-دلسوز شفیق زەنگنە داکیکار لە مافی مرۆف
275-كۆچی عەلی سەعید چەمچەماڵ بنەماڵەی ئەنفالكراو
276-هیوا محمدامین
277-عەدنان كۆچەر كوڕی شەهید نووسەر
278-ئەحمەد رەسول سوئید
279-ناسر تەها سلێمان
280-ئافتاو عزیز علی بنەماڵەی ئەنفال
281-ناجی عومەر ئیسماعیل
282-نەریمان رەشید پێشمەرگەی دێرین
283-نوزاد عمر علی
284-أسو هاشم پارێزەر هەولێر
289-ئاكام وەزیری رۆژنامەنووس
290-دلشاد صالح
291-بهزاد أحمد
292-فاتح مستەفا حەمەدئەمین
293-قاسم کازم حمە علی بنەماڵەی ئەنفال چەمچەماڵ
294-احمد محمود
295-لاوكۆ عاللایی
296-ئاسۆ ئەحمەد دەوڵەت سوئید
297-کارزان حمەجان محمدامین
298-كەریم ئەمینی
299-ئازاد سابیر رەشید
300-مامۆستا شێرکو ساڵەیی پێشمەرگەی دێرین
301-زەكی حەبیب
302-خچر گاهر خچر
303-مستەفا فاتیح عومەر
304-ئەمیر جمیل
305-رحمن خدر ابراهیم رسول
306-ئومێد ئەحمەد خدر
307-جوتیار کەریم
308-ئازاد غریب احمد
309-د. لانە کرمانج
310-سازان ئەحمەد محەمەد
311-ئیبراهیم سالەرحەد نووسەرو وەرگێر نەرویج
312-رێباز هاشم كوری شەهید
313-ئەحمەد مەجید بنەماڵەی ئەنفال و چالاكوانی بواری ئەنفال و پێشمەرگەی دێرین
314-سەربەست نەریمان كەریم رۆژنامەنوس
315-فواد عوسمان تەها رۆژنامەنوس و چالاكوانی جینۆساید
316-ئازار سەرچاوی پێشمەرگەی دێرین
317-مەولود بابان
318-جەمال نەجاری
319-م.علی زەنگەنە كەسایەتی سیاسی
320-كارۆخ اسماعیل
321-ئاوات سارۆژ
322-ئاواره عبدالرحمن عولا
323-لالۆ كاكە خان
324-ێ‌لان ممتاز نوری مامۆستای زانكۆ
325-محمد امین سادق
326-شوکت محمد ساڵح
327-ڕەهێڵ عبداڵڵە حمە
328-ئارام عزیزچالاكوان
329-توانا تەوێڵەیی
320-رۆوف ابراهیم صالح صوفی- بەریتانیا
321-هۆشیار مەلا عبدالرحمن تیچكۆشەری سیاسی
322-هادی ئەحمەد ئەندازیار
323-صاحب نادر
324-کۆچەر ڕەشاد كوڕی شەهید
325-حەمید نادر نووسەرو چالاكوان هەولێر
326-دەشتی بەرزەواری رۆژنامەنووس هەولێر
327-دڵشاد سعید محەمەد ڕزگاربوی ئەنفال لە نوگرە سەلمان
328-حەمەسوار عەزیز–نوسەرو ڕەخنەگر
329-شوقی عمر محمود
330-خرمان محمد رسوڵ
331-سەلام ڕسوڵ قادر
332-ئیحسان عەبدوڵا
333-پشتیوان سدیق
334-مەسعود سەمەدی
335-شریف اسعد حمد
336-ئیبراهیم عەلی
337-حیکمت فائق عارف پێشمەرگەی دێرین و بنەماڵەی شەهیدی كیمیاباران
338-رێباز تەها ئەنوەر
339-ھاژە سلیمان مستەفا ئەندامی پەرلەمانی كوردستان خولی پێشوو
340-عدنان اسماعیل
341-هاوڕێ حمە
342-ئیبراهیم هەورامانی شاعیر و نوسەری بواری جینۆساید
343-فوزیە عباس خلیفە
344-هەژار سولێمان
345-نەجات جەبار هۆڵەندا پێشمەرگەی دێرین
346-فرمان فاتح شكور
347-کازم احمد ئەڵمانیا
348-زه رده شت كاوه نادر
349-شادیە سلیم
350-کەمال کاکل حوسێن
351-بوكان عبدالله پارێزەر
352-نەجمەدین فارس حسن
353-برهان محمد ،هونەرمەند
354-سیروان قادر
355-دكتۆر عبداللە دادیار
356-ڕزگار سعید محمد فقی
357-سروە عوسمان مستەفا ـ نووسەر و شاعیر
358-رێبین رسول علی عزیز
359-ڕزگار شێخ ساڵح
360-بسام عمر
361-نوزاد عبدالباقی سعید
352-زاهیر ابراهیم
353-عیسا حوسێن .. شاعیر هەولێر
354-چیمەن عمر
355-سامی حاجی حەمەد
356-ئاریان ئەکرەم ئەحمەد
357-خالید سلێمان نووسەر
358-باهۆز شوانی
359-شاخه وان حه ساری پێشمەرگەی دێرین
360-جەزا ئەحمەد فارس، مامۆستای زانکۆ
361-صابر جعفر علی پ دێرین
362-شۆڕش شهباز
363-سۆهراب اسدللە
364-ئەنجام فتاح
365-جەهانبخش خالدی
366-بڕوا عەلادین مەحمود
367-ڵوقمان مەلا قادر
368-یوسف محمود
369-لقمان علی حسین
370-عەلی عەبداڵا
371-عپمان صالح گه
372-سمکۆ ع. مەولود
373-هێمن جوهر احمد/ کوڕە ئەنفال
374-علی محەمەد ئەمین
375-فازل عەباس چالاكوان هەولێر
376-ده سته ی دا كوكی له مافی زیندانیانی سیاسی كوردستان محمد بشده ری
377-سعید حمەفرەج قادر
378-خۆشه وی مەلا محمود
379-بەختیار محمد صالح
380-بەهار عەلی چالاكوانی مافی ژنان هەولێر
381-گۆران ساڵح پێشمەرگەی دێرین و شاعیر گوندی حەسار
382-هێرش عومەر
383-نەوزاد وەلی عارف
384-شێرزاد شێر، شوان شەقڵاوە، پێشمەرگەی دێرین!
385-انورحمە لاو تاقانەی ئەنفال گەرمیان
384-کۆچەر عەلی رۆژنامەنوس
385-عماد محمد بنەماڵەی شەهید كەركوك
386-بارزان رشید محمد
389-سەعید مێهری
390-محمد سید رۆژنامەنووس كەركوك
391-هیوا حسن علی
392-ئاڵا حسن مولود
393-گۆران مەركی
394-ئیبراهیم عومەر
395-سەربەست محەمەد ئیسماعیل
396-ازاد محمد
397-هێمن مصگفی اسعد (باوکم و برام و مامە و سێ ئامۆزام) ئەنفالن.
398-ڕزگار منصور ڕەحیم
399-هەنگاو هاشم رۆژنامەنووس
400-ئارام محەممەدیان
401-ڕەنج رۆوف
402- زیتۆ ئیسماعیل چالاكوان هەولیر
403-ئومێد چاوشین رۆژنامەنووس
404-یوسف علی شریف چالاكوان مەخمور
405-جلال محمد رشید
406-عومەر فارس عەزیز رۆژنامەنووس
407-رێکارێ مزویری نووسەری بواری جینۆساید
408-سابیرعەلی
409-ارسلان اسعد کوخە رسول
410-سید یق لوڕستانی چالاک وان سلێمانی
411-هەڵۆخانەقینی
412-محمد رسول محمد
413-عبداللە حمە عبداللە
414-کۆمەڵەی داکۆکی لە پرسی ئەنفال
415-هاوڕێ پێشڕەویپێشمەرگەی دێرین و کەسوکاری ئەنفال
416-سە کین جە وانمە رد
417-هەژار صباح عپمان چالاكوان و رۆژنامەنووس ئەمەریكا
418-عمر محمود
419-كاوان بۆتیمار
420-ناسك حسێن
421-هەندرێن ئەحمەد / رۆژنامەنووس
422-کاردۆ صباح عبداللە
423-صابر عبداللە
424-بەختیار ئاکۆیی
425-جێگر جواد ڕەشید
426-ئاسو حمید پاریزەر
427-ڕابەر ڕەشید ـ ڕۆژنامەنووس و پ.م. دێرین ـ کەرکوک
428-دلێر محەمەد شەریف /ئاکۆ پەرلەمانتاری خانەنشین و هونەرمەند
429-د رابعه چالاكوان و پزیشك خانەقین
430-هەڤاڵ عەبدوڵا
431-ئاکۆ ئاکۆیی/ نووسەر و پێشمەرگەی دێرین
432-عبداللە صابر سعدون، (رزگار حەساری) فۆتۆگرافەرو پێشمەرگەی دێرین…..
433-بڕوا ئەسعەد ڕۆژنامەنووس
434-دلشاد رمچان
435-ئەحمد کۆمۆنیست
436-وکاف زیباری
437-تەها حەمید مامشەیی.
438-پشتیوان کریم گەڵاڵی ؍ئەڵمانیا
439-هوشەنگ باباعلی اسماعیل/ پێشمەرگەی دێرین
440-حەمە هاشم – شێوەکار
441-هێمن بابان رۆژنامەنووس
442-بەكر تەیفور رۆژنامەنوس
443-دلێر علی ئەحمەد
444-ئەنوەر ئەحمەد رۆژنامەنووس
445-كاڵی كەریم چالاكوان سویسرا
446-کمال ڕانیە
447-بایەزید کەریم چالاكوان هەولێر
448-كاروان حسین / پیشمەرگەی دیرین
449-ڕێناز هاشم بنەماڵەی شەهید
450-کاکەزیاد حمد عبداللە
451-رێزان ساڵح ، توێژەر و شانۆکار
452-نەوزاد شوانی نووسەر
453-هێرۆ محمود حمدأمین
454-هیوا ڕەش پێشمەرگەی دێرین و زیندانی سیاسی
455-ڕوناک محمەد نجم چالاكوانی ژنان سلیمانی
456-هاوڕێ کریم
457-حەمە سەعید زەنگنە چیرۆك نووس و نووسەر كركوك
458-گۆران نامیق شانۆکار
459-ئارام بۆگدی پیچشمەرگەی دیچرین و كەسوكاری ئەنفالكراو نەرویج
460-نەهرۆ عاڵلایی /ڕۆژنامەنووس و چالاكوان
461-مەهدی جاف. شانۆکار
462-ریبین صباح عبدالله چالاكوان و پاریزەر
463-لێزان ڕەشید مغدید
464-هیوا شوانی پێشمەرگەی دێرین
465-زرار مه لا گجكه پێشمەرگەی دێرین
466-یووسف مەنتک نووسەرو ڕۆژنامەنووس / ئەڵمانیا
467-فریا مناف
468-شكراڵلە حمدئەمین سەعید
469-ئاسۆ فەقێ چالاكوان نەرویج
470-ئالان تۆفێق
471-عومەر خدر کاکیل فۆتۆگرافەر و كوڕی شەهید
472-سەرکەوت خدر
473-فەرەیدون عبدول
474-عەلی شوانی
475-کاروان عەلی عەبدوڵڵا
476-عەبدوڵا ئەژی..خوێنەرونووسەر..
477-هاوڕی سەعید
478-گەردە مامەحەمە خوشكی شەهید و ئەنفال و شەهیدی قەڵەم
479-کوشاد حمە سعید وەرگێڕ و نوسەر
480-علی خدر
481-ڕەنج گاهر علی ئەفەندی چالاكی سیاسی سویسرا
482-حویز عبداللە
483-ئاسۆس هەردی نووسەرو رۆژنامەنووس و پێشمەرگەی دێرین
484-ماهر محمد غفور
485-سیروان حمەخان
486-هیوا سابیر
487-ڕاستی احمد
488-سەردار عومەر
489-محمد مشیر پَێشمەرگەی دێرین و شاعیر و نوسەر
490-کاوە حسن پێشمەڕگەی دێرین
491-ئەحمەد قادر بایز
492-ئەحمەد عەلی کریم برای ئەنفالکراو
493-جەمال شوشە پێشمەرگەی دێرین
494-سالار سیامەند مامۆستا ـ هەولێر
495-سربست کاکی
496-دڵشاد رزاق رسول. دڵشاد کاوانی. نووسەر.
497-تاهیر ڕەحیم -نووسەر- ئەڵمانیا
498-سەربەست یەڵدا پێشمەرگەی دێرین و زیندانی سیاسی
499-خالد حەسەن مەحموود
500-کوردۆ سالح / پێشمەرگەی دێرین. بەرپرسی حیزبی شیوعی هەولیر.
501-هیمن صلاح
502-مەحمود موراد تێكۆشەری دێرین هۆڵەندا
503-محمد عبدالله عپمان
504-عبدالخالق محمد حمد امین/ پێشمەرگەی دێرین
505-شێروان عوسمان/کەنەدا
506-جەمیل شوانی پ دیرین دانمارك
507-په روا ده وله ت
508-ئاشتی ڕەسوڵ
509-لقمان احمد کریم
510-سەفین ئیسمایل
511-ئارێز دارا پوور تێكۆشەری دێرین
512-تۆفیق حمه محمد
513-عەبدوڵا سڵێمان (مەشخەڵ) شاعیرو نووسەر كەنەدا
514-فەرهاد کەریم عبدوڵا
515-ڤاهیر ڕسول محمد احمد
516-جلال حمید روستم
.517- هاوکار جەلال کەریم
518-ڕێکار ئەحمەد پێشمەرگەو تێكۆشەری دێرین
519-کەرەم کاکەوەیس
520-ئاشنا مەجید کاکە
521-تەیب كاكەیی
522-محمد عبدالله
523-کاروان کریم احمد برای شەهید
524-نجیب خدابخش
525-هاورێ سعید
526-حەمید ئەبوبەکر ئەحمەد بەدرخان رۆژنامەنووس
527-تاریق محەمەد ئەمین
528-سفین محمد هینی
529-د.ڕزگار ڕەنجەڕۆ
530-كمال زنگه نە
531-لوقمان قادر تەها پێشمەرگەی دێرین
532-دانا سەمەد …..کاسب
533-ئەحمەد زامدار
534-پێزان محسن
535-عوسمان قادر ئەحمەد
536-لاوێن قادر حاجی کاکە
537-بــڕیار حیــدر جــبار
538-به‌ندی لقمان نادر كوڕه‌ ئه‌نفال
539-مصگفی أحمد محمد نوری/ حقوقی /كركوك
540-یونس رەسول مینەزادە
541-بدرالدین حمەصالح مامۆستا هەولێر
542-هێرش نوری محمد
543-فازڵ عوسمان فەقێ عەزیز زیندانی سیاسی سویسرا
544-سەنگەر صبری مجید شقڵاوە
545-عوسمان غەریب محەمەدئەمین تێكۆشەری دێرین
546-عبدالله علی محمد دارتاش
547-فوئاد بابان
548-عبدالرحمن کریم مەلازادە مامۆستای خانەنشین
549-ڤاهیر ڕەسوڵ محمد احمد
550-مهدی نامق کریم
551-لقمان صدیق رسول كوڕی شەهید و تێكۆشەری دێرین سلێمانی
552-کەریم مەرەسەنە
553-چۆمان احمد محمود
554-توانا ئەحمەد
555-شاڵاو مورتكە پ دێرین
556-كەمان بهادین نوری سلێمانی
557-مەریوان مامە عەلی
558-رێبوار محەمەد
559-میراو ئاژگەیی
560-شێرزاد خدر
561-عیماد عەلی زیندانی سیاسی ئەڵمانیا
562-عبدول علی ئەوڕەحمان
563-شاخەوان شۆڕش لێكۆلەری بواری جینۆساید كوری شەهیدی سەركردە دانمارك
564-ئەبو شهاب حەساری
565-بەختیار چاوەڕێ
566-هێرش حەبابە گەورە
567-جاسم خێلانی پیچشمەرگەی دیچرین سوئید
568-حەسەن مارف
569-حواس مه لازاده
570-کاوێس عبداللە
571-ئیدریس شێخۆ تێكۆشەری دێرین هەولێر
572-ناڤم عمر
573-گوڵاڵە ڕەزا سالح سەرۆکی ڕێکخراوی ژنانی کورد و ئیتاڵی خوشكی شەهید
574-جمال ڕە شید ده باغ
575-نازم عوسمان.کۆمنیتەی کورد لە ئیتاڵیا
576-نەورۆز شەریف
577-ئومێد بابان نەمسا
578-برایمی کاکەحەمە
579-کمال میرزا / سلێمانی .
580-مەهدی حەسەن خدر
581-سامان سلیمان
582-عومەر هەنگاو
583-نەریمان ئەمین
584-خۆشناو شێر
585-سیروان امین چالاكی سیاسی فینلەندا
586-د. محمد كیانی ئەندامی پێشووی پەرلەمانی عێراق و تێكۆشەری سیاسی
587-چالاک زەنگە نە ‌‌ پیشمە رگە ی دیرین
588-کمال حسـین ــ خانەنشـینی پێشـمەرگەی دێـــــــــریـن
589-بیان تاهیر
590-هاوژین حەمە ڕەشید/ بەریتانیا
591-كمال شوانی
592-عەباس نادر قادر-نووسەر -هەولێر
593-بەختیار مستەفا قادر رۆژنامەنووس و چالاكوان سلێمانی
594-جاسم غفور/بەریتانیا
595-فارس عزو فرنسیس سیاوش….پێشمەرگەی دێرینی حیزبی شوعی عیراق…
596-تارا ئەحمەد/ سوید
597-هیوا سەید سەلیم كوڕی شەهید و نووسەرو چالاكوان
598-جێگر جەواد رەشید، خوێندکاری زانکۆ
599-فائزە فۆاد – زەردەشتیانی کورد
600-دیاری محمود چالاک
601-کمال میرزا حسن
602-نزار عقراوی تێكۆشەری سیاسی بەریتانیا
603-سیروان نجم الدین جلال
604-بەختیار کەمال جبڕائیل / خانەنشین
605-جه مال مه حموود-که نه دا
606-لوقمان محەمەد
607-سیروان محەمەد
608-قومری ساڵح
609-ئەردەلان ئەمین
610-چیمەن مەحمود بۆمبا
611-ئارام عپمان
612-وریا قادر
613-كاروان حسین
614-بەكر عەبدولكریم
615-حسن عبداللە عمر
616-سروە محمەد سالح خانە نیشین،سەرچنار
617-عبدالعزیز احمد عزیز
618-سیروان سەعید
618-عدالت احمد
619-ناجح محمەد ئەحمەد
620-فەرهاد عمر عبدالرحیم
621-احمد محمود
622-دەوەن مەعروف، نووسەر
623-اسماعیل برایم صابر
624-نیهایەت مام شێخ چالاکوان
625-دڵشاد محەمەد مستەفا
626-جەزا جەعفەر
627-یوسف گالب ساڵەیی
628-تەحسین شەریف
629-سمکۆ ئەحمەد
630-شامل جلال
631-عباس رۆستەم سلیمان تێكۆشەری دێرین
632-عبداللە حسێن احمد
633-صلاح حمه ئه مین
634-عەبدولڵا پۆڵا پێشمەرکەی دێرین ئەمەریكا
635-سالار فەتاح قادر
636-کارزان حمەجان محمدامین
637-ئاسۆ ئەحمەد دەوڵەت
638-ئەیوب ئەنوەر سماقەیی
639-فەخرەدین گەرمیانی نووسەرو شاعیرو پێشمەرگەی دێرین
640-ئارام نەجم
641-احمد محمود
642-ریبوار احمد پ. م دیرین
643-کریم عباس یاسین-مامۆستا
644-حسین علی
645-د. ناجح محمەد ئەحمەد، پێشمەرگەی دێرین هەڵەبجە
646-منسور حسن سعید
647-هیمن برزان خورشید
648-قادر كەندیناوه
649-جەلال عەلی ئەحمەد پێشمەرگەی دێرین
650-کاڤم علی مامۆستاوڕۆژنامەنووس کەرکوک
651-صابر جعفر علی
652-مامۆستا زرارقادر خەیلانی/سەرپەرشتیاری خانەنشین..
653-دڵزار زرار قادر/ فەرمانبەر
654-کاوە عبداللە .چالاک وانی مەدەنی
655-سیروان باپیر
656-شوان صابر مصگفی مافناس و چالاكوانی مافی مرۆڤ
657-حەسەن محەمەد
658-فرمان محمد برای ئەنفالكراو شەهید
659-محمد نحم پ م دێرین
660-شێرزاد شێر، شوان شەقڵاوە، پێشمەرگەی دێرین
661-ئاوات ڕەسوڵ نووسەر و ڕۆژنامەنووس
662-کامران حسین
663-ئاراس رشید
664-ادهم نجار
665-کاروان عبداللە .چالاکی سیاسی
666-مصگفی یاسین حمد خانەنشین
667-ھاوژین عەلی سابیر
668-کاک ئەحمەد سەعدی فەرمانبەر لە مەخمور
669-ئەحمەد سەعید
670-قارمان محمد
671-تەها مامشەیی نەرویج
672-سوهەیلە حوێز ئیسماعیل
673-فاتح مستەفا حمدئەمین چالاكوان پیچشمەرگەی دێرین
674-ابراهیم مجید فرج
675-سامان بکر احمد – چالاکەوانی مەدەنی وزیندانی سیاسی
676-ساماڵ سەلاح رۆژنامەنوس بەلجیكا
677-چرۆ خەتاب عومەر
678-سەربەست نەریمان كەریم رۆژنامەنووس و چالاكوان
679-سفین عباس /خانەنشین
680-ڕێباز فاروق حسین
681-سۆران عەبدوڵڵا عوسمان
682-جلال انور سعید
683-فاروق عبدلکەریم قادر
684-کاروان کەمال
685-سلێمان حسێن خدر
686-جباراحمد نووسەرو چالاكوانی بواری جینۆساید
687-هیوا شوانی پێشمەرگەی دێرین
688-یەحیا ئەحمەد فەرەج
689-لقمان ناسیح انور
690-سەلاحەدین ساڵەیی / رۆژنامەنووس
691-گۆران هەڵەبجەیی نوسەرو چالاكوان دانمارك
692-كمال عباس أسعد
693-هیوا محمد عباس
694-قادر عزیز
695-کۆسرەت ئەحمەد بێکەس
696-زیرك محمد إبراهیم صابر
697-ژیان حمە سعید
698-چنور محمود
699-خولیا حسێن شاعیر كەنەدا
700-اکرم جوهر
701-کامیل ئەحمەد فەرەج
702-بــڕیار حیــدر جــبـار قــوتـابـی زانــکۆ
703-عەبدوڵا مەحمود نووسەر
704-نەوزاد بابان چالاكی سیاسی و نووسەر
705-شاخه وان حه ساری پێشمەرگەی دێرین و بنەماڵەی شەهید
706-دوکتور محه مه د ره حیمی
707-دڵشاد سعید محەمەد ڕزگاربوی ئەنفال لە نوگرەسەلمان
708-مافپەروەر حمدامینی وەسمان بیرێژی
709-عبدالرحمن کریم عبداللە
710-دكتۆرە فایزە خەتاب خوشكی شەهید
711-صابر فیچ الله أحمد
712-نورالدین احمد سا لح / كه ركووك
713-گارق فریق حسن
714-ڕزگار سعید محمد
715-سیروان مستەفا محەمەد
716-لگیف محمد
717-سیروان محەمەد سەعید
718-سعید حمەفرەج قادر
719-عبداللە صابر سعدون/ رزگار حەساری فۆتۆگرافەرو پێشمەرگەی دێرین
720-مسته فا احمد محمد /ماف په روه ر/ که رکوک
721-محمد زه نگه نه
722-محسن علی
723-حسن عبداللە عمر
724-کامه ران حمه نوری حمه کریم کورسانی / الماتیا
725-بەختیار محەمەد
726-سەرهەد تۆفیق باوكی 5 مندالی ئەنفالكراو
727-ڕزگار عبید محمد ئیلنجاغ شوان کە کوك
728-سمیرە ئەحمەد /چالاکوان . کەرکوک
729-نیاز عبداللە چالاكوان فەرەنسا
730-ڕێبوار محەمەد
731-یاسین غفور درویش فرج / هەڵەبجە
732-بەختیار مامۆستا محمود
733-شاسوار شوانی بەلجیکا
734-قاسم نۆکانی پێشمەرگەی دێرین
735-نجات محمد زەنگەنە
736-سالارعزیز حەساری.
737-ئامانج عبدوڵا مەعروف
738-نەسرین بابان ئەڵمانیا
739-ئارام صاڵح حسین
740-حمید خالد کریم / وشیار حەساری
741- سوارە یوسف کەڵوڕی
742- رێكخراوی كوردستان بێ جینۆساید
743-مەلا شاخی پ دێرین و ئەندامی پێشوی پەرلەمانی كوردستان و نووسەری بواری جینۆساید
744-رۆژان شەهید حەمەڕەش – ئەندامی خولی پێنجەمی پەرلەمانی کوردستان و كچی شەهیدی فەرماندە
745-موحسین شیروانی پارێزەر بەرپرس لە كەیسی ئەنفالە لە دادگای باڵای تاانەكان
746-پەری عەزیز بەرپرسی پێشووی دۆسیەی گۆرشە بە كۆمەڵەكان لە وەزارەتی شەهیدان
747-دلێر کەریم محەمەد نووسەر لە بواری جینۆساید
748-محمد زرنگ چالاکوانی جینۆساید وپێشمەرگەو ڕێکخستنی دێرین و نوسەری جینۆساید
749-هێمن حەسیب نووسەرو چالاكوانی بواری جینۆساید
750-رازاو سلێمان ئەڵمانیا
751-کریم عباس یاسین-مامۆستا-هەولێر
752-سەڵاح کەرکوکی رێکخەری کاروباری ناساندنی جینۆساید لە سوید
753- میرۆعەبدالكەریم رۆشنبیرو وەرگێڕ
754-ئەردەلان لەتیف مامۆستای زانكۆ