ناونیشانی ئەو خوێندنەوەیە ناكەوێتە نێوان دووالیزمەكانی دیتراو/ نەدیتراو، گوتراو/ نەگوتراو… هتد. بەڵكو (گوتاری دیتراو) لەو خوێندنەوەیەدا هونەری رووداوی دیتراوی جوولاو دەنوێنێ‌، دەلالەت لە بە زەمەنكردنی (حیكایەتە گەورەكان) دەكات. بەڵام (گوتاری وسبەلێكراو) هونەری كێشانی تابلۆی بێدەنگیی دەنوێنێ‌، دەلالەت لە زەمەنی (گۆڕانكارییەكانی سەردەم) دەكات. گوتاری دیتراو، حیكایەتە گەورەكان دەگێڕنەوە. گوتاری وسبەلێكراو، لە دوو روودا راڤە دەكەینەوە: مێژووی رووداوەكان و خەیاڵی شیعری.
بە گشتی گوتاری دیتراو، تابلۆیەكی دیتراوی جوولاوی هەڵسەنگێندراوە و زمانی نووسەر بۆ گێڕانەوەی بازنەیی هاندەدات. گوتاری وسبەلێكراو، بە هەردوو رووەوە: زەمەنی رووداوە مێژووییەكان و خەیاڵی شیعری، خوێنەری بیركەرەوە و خوێندنەوەی جیاواز بەرهەم دەهێنێتەوە.
رووداوی دیتراو، لە رووی میكانیزمی نووسینەوەدا زمان ناچاری (گوتنی بازنەیی) دەكات. گوتاری وسبەلێكراو، لە رێگای میكانیزمی خوێندنەوەوە، زمان دابەشی (گوتنی رامانئامێز) دەكات. بەو مانایەش زمان لەیەك كاتدا ناچاركردن و دابەشكردنە! دەشێ‌ بنەمای ناچاركردن بەرەو فاشییەتی دەسەڵات بچێت! بەڵام بنەمای دابەشكردن دوو وەزیفەكەی (ئەرستۆ) لەبارەی زمانی (گەیاندن) و زمانی (هونەری) بیر دەخاتەوە. بە كورتی لە راڤەكردنی ئەو خوێندنەوەیەدا دەمەوێ‌ بڵێم بنەمای چەمكی دابەشكردن وەك میكانیزمی گەیاندن لە خزمەتی مێژوودایە، وەك میكانیزمی هونەری لە خزمەتی خەیاڵدایە.
لەنێوان (دەسەڵاتی ناچاریكردنی زمان) و (گەیاندنی رووداوی مێژوویی و هونەری خەیاڵكردن) واتە: كە زمان بە ناچاری بەرەو گێڕانەوە گەورەكانی دەرەوەی ویستی شیعرییمان دەبات، كە رووداو دەمانخاتە نێو مێژووەوە، كە هونەری خەیاڵكردن شیعرییەت دەخاتەوە! ئیتر بنەماكانی ئەو خوێندنەوەیە دادەمەزرێنین.
(1)
ناونیشانی كۆمەڵە شیعری (وەرە لە باخ پێتدەڵێم)، شیعریی و چێژ بەخش و سەرسامكەر و گومانكارانە دەكەوێتەوە! خوێنەر دەخاتە حاڵەتی رامان و بیركردنەوە و خەیاڵكردنەوە. بۆ بەدواداچوونی تێگەیشتنی (سەرسامی و چێژ و شیعرییەت) دەتوانین لە (وەرە لە باخ پێتدەڵێم) بیركردنەوە و خەیاڵی شیعری لەنێوان (باخ)، وەك شوێنێكی گشتی (دیتراو) و كردەی (پێتدەڵێم)، وەك نهێنی تاكگەرایی (وسبەلێكراو) بدۆزینەوە! دەمەوێ‌ بڵێم لەو پەیوەندییە شیعرییە و بەیەكداچووەدا راستەوخۆ (كردەی گومان و فرەمانایی و سەرسامی) لە رامان و بیركردنەوە و خەیاڵی خوێنەراندا دەخوێنینەوە. لەبەرانبەر ئەو ناونیشانە شیعرییەدا ناوەڕۆكی شیعرەكانی ئەو كۆمەڵەیە، پڕن لە گێڕانەوەی بازنەیی و گەیاندنی ئازاری گشتی و ناسۆری هەمووان و لەوێشەوە شاعیر (حەسەن هەندرێنی) لە رێگای زماندۆستییەوە هەوڵیداوە پەیوەندی نێوان گوتاری دیتراو و گوتاری وسبەلێكراو لە هونەری بیركردنەوە و خەیاڵكردن رێكبخاتەوە. ئەو كۆمەڵە شیعرە بەرهەمی (هاوڕێیانی كتێب)ە، لە چاپخانەی (شوان) ساڵی 2024 چاپ و بڵاوبۆتەوە.
ئەو كۆمەڵە شیعرە لە رووی شارەزایی شیعری و پەیوەندی نێوان مانا و دەلالەت و رەگەزە شیعرییەكان، لەسەر گەشەكردنەكانی هێلی پانی شیعریی كوردی هەڵكشاوە، وەك تاكگەرایی پەیڕەوی زماندۆستی دەكات. واتە لەلایەك لە رێگای زماندۆستییەوە چێژ بە تابلۆكانی مێژووی بێدەنگی و رووداوی دیتراو دەبەخشێ‌، لەلایەكی دیكە سادەیی و رەوانی و رەسانەیەتی وەك هێلی پانی شیعری كوردی بە خوێنەران دەفرۆشێتەوە! دەشێ‌ بۆ تێگەیشتن لە كردەی (فرۆشتنەوە) دوو رووی نیشان بدەین: لە رووی یەكەمدا شاعیر هەوڵدەدات خوێنەران بە سادەیی و رەوانی و سۆز رازی بكاتەوە! لە رووی دووەمدا دەیەوێ‌ لە رێگای مێژووی بێدەنگی و رووداوی دیتراو، هێلی پانی شیعری كوردی لە گێڕانەوەی بازنەییدا درێژە پێبدات. رەنگە سەرەكیترین هۆكار بۆ ئەو (درێژەپێدانە بازنەییە) ئەوە بێ‌، كە راستە خەریكە كۆن وەك گێڕانەوە گەورەكانی دەرەوەی ئیرادەی مرۆڤ ون دەبێت، بەڵام نوێ‌ لە توێی رووداوەكانی مێژوو و هونەری بیركردنەوە و خەیاڵكردنەوە، لە دایكبوونی دیار نییە!!
كەواتە لەو كۆمەڵە شیعرەدا، جیاكردنەوەی كۆن و نوێ‌ لەیەكتر روون نییە. نەك لەبەر ئەوەی (كۆن و نوێ‌) وەك یەك دەیانەوێ‌ دەسەڵاتدار بن، یان پارێزگاری لە دەسەڵات بكەن، بەڵكو لەبەر ئەوەی نوێ‌ نەیتوانیووە بیركردنەوە و خوێندنەوەی جیاواز و نوێ‌ درووست بكات؟!
لەپشت دەسەڵاتی باودا، گێڕانەوە گەورەكان وەك پێوەر خۆیان دەنوێنن! لەپشت گەیاندنی رووداوە مێژووییەكان و خەیاڵی هونەری، ژیانی سەردەم وەستاوە. دەسەڵاتی زمان و دەسەڵاتی ژیان بەو مانایەیە، كە چێژ وەرگرتن لە تابلۆكانی زمان (گێڕانەوە بازنەییەكان، رووداوەكانی مێژوو)، هەرگیز چێژ وەرگرتن لە ئاڵۆزییەكانی ژیانكردنی سەردەم و خەیاڵی هونەری نییە.
زمان وەزیفەی جێبەجێكردنە، بەڵام ژیان خودی جێبەجێكردنە، زمان لە نێوان گێڕانەوە گەورەكان و مێژووی رووداوەكاندا ئاڵۆزە، بەڵام ژیان بە هەموو ئاڵۆزییەكانی سەردەمیشەوە كەچی سادەیە، خەمی گەورەی زمان دەسەڵاتە، ژیان لە خەمی سەیرورەدایە.
داهێنان لە پەیوەندی نێوان ژیان و زمانەوە، لە رێگای دەسەڵات و سەیرورەوە، لە هەوڵی هاوگونجانی مەعریفەی زمان و ئەزموونگەرییدا خۆی نوێ‌ دەكاتەوە! سەیرورە و خۆنوێكردنەوە لە مەعریفەی هونەری و رووەكانی حەقیقەت و گۆڕانكارییەكان و گفتوگۆ و دانوستان و كارلێكەرییەكانیدا هەڵدەگرێتەوە. واتە لەگەڵ ئەو جیاوازییانەدا، داهێنان فیكر و دنیابینی نوێ‌ و چەمك و شێوازی دەربڕینی نوێ‌ و جیاواز و ئازادی بیركردنەوە و خەیاڵی بەرفرەوان و دیدی مەعریفی و جوانكاری جیاواز بەڕێوەی دەبات، كە لەگەڵ كۆن نایەتەوە.
(2)
رەگەزە شیعرییەكانی كۆمەڵە شیعری (وەرە لە باخ پێتدەڵێم) لە تەرجەمەكردنی بۆ سەر گێڕانەوە بازنەییەكان یەكتربڕ دەردەكەون، بەڵام زۆر جاران وەك مێژووی رووداوەكان و بیركردنەوە و خەیاڵی شیعری ناتوانن بەناوییەكدا بچین! واتە ناتوانین وەك بیركردنەوە و خەیاڵی شیعری سەردەم لە پەیوەندییەكی نوێی نێوان مێژووی رووداوەكان و خەیاڵی شیعرییدا بیانخوێنینەوە، ئەگەرچی شاعیر لە تابلۆكانیدا بەدوای باگكڕاوەندی شیعری كوردی و باگكڕاوەندی زماندۆستییەوەیە، بەڵام مەرج نییە، باگكڕاوەندی شیعری كوردی و زماندۆستی خەیاڵی شیعری سەردەم بگرێ‌!
(یاكۆبسن) دەڵێ‌ پێویستە قەسیدە بە جۆرێ‌ بخوێنینەوە، وەك ئەوەی تەماشای تابلۆیەك دەكەین. بە گشتی لەو خوێندنەوەیەدا هەوڵدەدەم بەدوای لێكدانەوەی بیركردنەوە و خەیاڵی شیعریدا بچم، بۆ ئەوەی پەیوەندی نوێی نێوان رەگەزە شیعرییەكانی ئەو كۆمەڵە شیعرە تێبگەم. چونكە ئەوە بونیادنانی پەیوەندی نوێی نێوان رەگەزە شیعرییەكانە (وەك لە تابلۆی -وەرە لە باخ پێتدەڵێم- ئاماژەم بۆ كرد) خوێنەران سەرسام و گیرۆدە دەكات!
تۆ داناتر بوویت حەوا، یان بێ‌ ئۆقرەتر؟
ئادەمت لە خەودا جێهێشت و دوای خەونی خۆت كەوتی
بیرت لە تەنیایی ئێمە نەكردەوە؟!
بیرت لە جاویدانیی رۆح و
چێژی ناكۆتا نەكردەوە؟
(وەرە لە باخ پێتدەڵێم) -حەسەن هەندرێنی، ل8.
كەواتە بونیادنانی پەیوەندی نوێی نێوان رەگەزەكان و بیركردنەوەی گشتگیر، یەكتر بەجێدەهێلن. لە شیعری نوێدا هەمیشە بیر لە درووستكردنی پەیوەندی نوێ‌ دەكرێتەوە، بەڵام كاركردن بۆ دەركەوتنی هێلی گشتی مانا و دەلالەتی گێڕانەوەی بازنەیی و ئازاری گشتگیر كەمترین بیری لێدەكرێتەوە.
دەتوانم بڵێم لەو كۆمەڵە گێڕانەوەیەی (حەسەن هەندرێنی)ی شاعیر، ئەوەندەی بیر لە باگكڕاوەندی شیعری كوردی و زماندۆستی دەكرێتەوە، ئەوەندە بەلای بونیادنانی پەیوەندی نوێی نێوان خەمە بچووكەكان و رەهەندی دنیابینی سەردەم نەچووە. بۆ نموونە، ئەگەر بەراوردی شیعرەكانی ناوەوە بە ناونیشانی (وەرە لە باخ پێتدەڵێم) بكەین، دەبینین لە زۆربەی شیعرەكانیدا كەمتر گۆشەی بەتاڵ و بۆشایی بۆ گومان و چێژ و شیعرییەتی جیاواز و خوێندنەوەی تایبەتی سەردەم دەبینرێت؟!
ئەوەی لە گێڕانەوەی بازنەیی و رووداوە مێژووییەكان و باگكڕاوەندی زماندۆستیشدا دەمێنێتەوە، دەچێتە خزمەتی هێلی پانی شیعری كوردی و مرۆڤی كوردییەوە. بەڵام تەرجەمەكردنی (هێلی گشتی شیعری كوردی بۆ سەر شیعری سەردەم) هەرگیز بەو مانایە نییە، كە (وەرە لە باخ پێتدەڵێم) شیعرییەتی سەردەمی هەڵنەگرتووە، بەڵكو بەو مانایەیە، كە تابلۆ شیعرییەكان زێتر خۆیان لە باگكڕاوەندی شیعری كوردی و زماندۆستی نیشان دەدەنەوە و كەمتر دەلالەت لە بەزەمەنكردنی (خەیاڵی شیعری و دنیابینی شیعری) دەكەن.
بەزەمەنكردنی خەیاڵی شیعری و دنیابینی شیعری هەوڵێكە بۆ نیگاكردنی (وسبەلێكراو) و خەمە وردەكانی تاكی سەردەم و پەیوەندییەكانی، تاكو لەوێوە خوێنەری نوێ‌ درووست بكاتەوە. وەك گوتمان نواندنی (حیكایەتە گەورەكان) و (رووداوەكانی مێژوو) تەعبیر لە كۆمەڵێ‌ وەزیفەی زمانەوانی دەكات، كە دەسەڵات دەنوێنێ‌! كەچی نواندنی (وسبەلێكراو) لە گۆڕانكاری و دۆزینەوە و سەیرورەدایە.
(3)
نواندنی (حیكایەتە گەورەكان) و (رووداوەكانی مێژوو) وەك ئەوە وایە، خەیاڵی شیعری و دنیابینی شیعری كۆمەڵە شیعری (وەرە لە باخ پێتدەڵێم) لە خەیاڵدانی شاعیر و سەردەمەوە كەمترین جوولەیان خرابێتەبەر و لە خەیاڵدانی (حیكایەتە گەورەكان) و (رووداوەكانی مێژوو)ەوە هەڵقوڵابن. ئەگەرچی شاعیر كۆمەڵێ‌ خەمی گەورە و ئازار و ناسۆری دوێنێی لە تابلۆ شیعرییەكانیدا رەنگكردووە، بەڵام لەو رەنگكردنەدا زێتر جەخت لە باگكڕاوەندی زماندۆستی و رەسەنایەتی و سادەیی هێلی پانی شیعری كوردی دەكاتەوە. پرسیار ئەوەیە، ئایا شیعر بەشێوەیەكی هاوچەرخانە، لە رەنگكردنی خەمەكانی دوێنێ‌ و هێلی گشتگیری شیعری كوردیدا دەژیت؟! ئایا باگكڕاوەندی زماندۆستی و خەیاڵی شیعری و خەمەكان، بەیەكەوەلكاون؟!
داهێنان لە گۆڕانكاری و دۆزینەوە و سەیرورەدایە. داهێنان لە جوولە و زەمەنی تایبەت و خێرایی پێشكەوتنە جیاوازەكاندایە. بەو مانایەش نوێگەری وەك نواندنی (وسبەلێكراو) لەسەر چەكی دوێنێ‌ كار ناكات، بەڵكو هەوڵدەدات خێرایی گۆڕانكاری و سەیرورەی داهێنان و ریتمی جیاوازی ئەمڕۆ بدۆزێتەوە.
كەواتە بیركردنەوە و خەیاڵی شیعری بایەخ بە شێوە و پەیوەندییە نوێیەكان دەدات. زمان لە شیعری نوێدا ئەو كاتە داهێنەرە، كە لە خزمەتی جوانی و دنیابینی و خەیاڵدا بێت. نەك هەوڵی نواندنەوەی گشتگیری بدات و پارچە وردەكان فەرامۆش بكات! ئەو قسەیەش بەو مانایەیە، كە پەیوەندی نێوانیان لەسەر گۆڕانكاری و جیاوازی و دنیابینی سەردەم درووست بكرێتەوە. بەمجۆرە پەیوەندی نوێی نێوان دال و مەدلوول، یان نیشانە و مانا، فۆڕمێكی نوێش بە شیعر دەبەخشێت. لەوێشەوە جوانی شیعریی و خەیاڵی شیعری پێشدەكەوێت، جوانی شیعریی و خەیاڵی شیعری هەمیشە پانتاییەكی ئازادی دەوێت.
دواجار من لە ئاوێنەی وەرزێك نوقمبووم،
ئەو وەرزە “تۆ”یت، كە رامانی سەوز كردووم.
لەسەر پردێك، خەیاڵاوی جێهێشتووم، بە دیار ئاوێتەبوونی رۆح.
بە دیار راڕاییم، بۆ چوونە بەر هەیوانی پەپوولە.
وشك و شەكەت گاز لە چاوەڕوانی دەگرم.
دەمەوێ‌ لەوێ‌،
لەنێو مێرگی نێرگزەجاڕ، شینی خۆم بەسەر پەڕە گەشەكانی بڕێژم
تا ئەوپەڕی تەهاڕەت،
تا ئەوپەڕی بەرائەت،
تا دەبمەوە بە (گفل)ێكی مەعصوم.
(وەرە لە باخ پێتدەڵێم) –حەسەن هەندرێنی، ل65-66.
زمانی شیعری بێ رۆح نییە. رەخنەگر (كارل فلیپ مۆریس) دەلێ‌ كاتێ‌ دەقی هونەری لە دەرەوەی خۆی شتێ دەستنیشان دەكات، ئیتر لە ئەكسسوارێك زێتر تێناپەڕێت. كەواتە ناشێ‌ داهێنانی هونەری بە مەبەستی بەئامرازكردن و (بەگشتیكردن) بەكار ببرێت، هەرگیز زمانی شیعری هەوڵنادات لەجیاتی هەمووان بیر بكاتەوە، پێویستە زمانی شیعری لە خزمەت جیاوازی و شیعرییەتدا بڕسكێت، چونكە بەهای جوانی شیعری لە خەیاڵی جیاوازدایە. ئەو كۆپلەیەی سەرەوە وەك درووستكردنی پەیوەندی نوێ‌ بەشێك لەو جیاوازییەی گواستۆتەوە، بەڵام وەك گێڕانەوەی بازنەیی، لە رووی دنیابینییەوە دەبێتەوە (گفل)ێكی مەعصوم؟!
(4)
لە جوولەی پەنجەكانت تێگەیشتم،
ئەفسانەش دەتوانێ‌ وەك جوانوو سمكۆڵان بكات.
لە جیاتی تۆز، هەتاو لە درزی پەنجەرە سێگۆشەییەكانی دەست،
چەپك چەپك
بۆ دەرسیم بەڕێ‌ بكات و
بۆنی دەمی خونچە بكات.
(وەرە لە باخ پێتدەڵێم) –حەسەن هەندرێنی، ل91.
(رۆلان بارت) پێیوایە نووسین پڕە لە یادەوەرییەكانی پێش خۆی، ئەوە لەلای (بارت) جەختكردنە لە تێزی (زمان هەرگیز بێ لایەن نییە). لەو رووەوە بەرێوەبردنی رەهەندی باكگڕاوەندی شیعری كوردی و زماندۆستی شاعیر لەو كۆمەڵە شیعرەدا ئەوەندە ئاسان و نەكردە نابینیم. بەڵام پرسیار ئەوەیە، شاعیر چۆن لە دەرەوەی گێڕانەوەی بازنەیی، پەیوەندییەكی نوێی پڕ چالاكی هونەری و پڕ لە بیركردنەوە و خەیاڵی شیعری و پڕ لە جوولەی رووداوی جیاواز لەنێوان تاك و كۆ دەنووسینەوە؟! دەمەوێ‌ بڵێم، ئایا شیعری سەردەمی پاش حەقیقەتەكان و زیرەكی دەستكرد، دەشێ‌ لە بازنەی یادەوەری و نەستی دەستەجەمعیدا بخولێتەوە؟!.
بێگومان لە هەموو كارێكی ئەفراندندا (كات و شوێن) گرنگی خۆی هەیە، بەڵام بە شێوەیەكی گشتی، بارستاییەكانی شیعری (حەسەن هەندرێنی) لە مەوداو و جوولەدا لەبری كات و شوێنی تایبەتی، مەوداو و جوولەی گشتی وێنا دەكات. لەبری وێنە ئاڵۆزەكانی ژیانی ئەمڕۆ، وێنە رەش و سپییەكانی دوێنێ‌ بە باگكڕاوەندی زماندۆستی دەكێشێتەوە، كە بە بڕوای من نە خوێنەری تایبەت بۆخۆی درووست دەكات، نە خەمی خوێنەری ئەمڕۆشە، بەڵكو هۆكاری ماندووكردنی خوێنەرانیشی لێدەكەوێتەوە!. رەنگە خوێنەرانێكی ناسیونالی پەڕگیر بە هەڵگرتنی خەمی گەورەی ناسیونالی و هێلی پانی شیعری كوردی و باگكڕاوەندی زماندۆستی راهاتبن، بەڵام خوێنەرانی سەردەمی پاش حەقیقەتەكان و زیرەكی دەستكرد، كەمترین گرنگی بەو هێلە پانە دەدەن. بە كورتی بەهای شیعری لەوەدایە، كە بە جوانی خەمە بچووك و تایبەتەكانی بنوێنێ‌ و لە درووستكردنی پەیوەندییەكی پڕ جوولەی نێوان دنیابینی و مەودا جیاوازەكانی خۆی رەنگ بكاتەوە؟!.
بە كورتی لە هەندێ‌ لە قەسیدەكانی كۆمەڵە شیعری (وەرە لە باخ پێتدەڵێم) پەیوەندییە كۆنەكانی گێڕانەوە گەورەكان بەرەو كاڵبوونەوەن، بەڵام وەك پێویست هونەری بیركردنەوە و دنیابینی سەردەم و خەیاڵكردنەوە، لە دایكبوونی بە تەواوی دیار نییە؟!
هەولێر 21/4/2024

سەرەتا: زۆربوونی دکتۆر و پرۆفیسۆر کێشە ڕوناکبیرییەکانی ئێمە چارەسەرناکات

لە یەکەم نیگادا، ئەم سەرەتایە بەم ناونیشانەوە(زۆربوونی دکتۆر و پرۆفیسۆر کێشە ڕوناکبیرییەکانی ئێمە چارەسەرناکات) بەرەو ئەو بینینەمان دەبات، کە ئەگەرچی زانکۆ ڕۆڵی چاکی دیووە لە نەهێشتنی نەخوێندەواری، بەڵام زۆربوونی زانکۆ لە شاردا چارەسەری گرفتە ڕوناکبیرییەکانمانی نەکردووە و، بگرە زۆربوونی دکتۆر و پرۆفیسۆریش کێشە ڕوناکبیرییەکانمانی قوڵترکردوەتەوە و جەمسەری تریش بەو کێشانە داوە. بۆ زۆرێکیشمان، کە لە نێوەندی ئەکادێمیدا کاراین، ئەوە پرسیارە، کە ئایا مامۆستای زانکۆ ڕوناکبیرە؟ زانکۆ ڕوناکبیر intellectual، یان بیرمەند، بەرهەمدێنێت؟خودی مامۆستای زانکۆ توانیویەتی خوێندکاری ڕوناکبیر دروستکات؟
گومانی ناوێت، زانکۆکانی ئێمە ئەکادێمییەکانی لە کارلێکی ڕوناکبیری intellectualityخستووە و هەژارییەکی زۆریش بە بیرکردنەوە و وشەسازییانەوە دیارە، کە ئەوەش بەرهەمی دورکەوتنەوەیانە لە خۆڕوناکبیرکردن و نەبوونە کەسێکی ئینسیکلۆپیدی(مەوسوعی).
کاتێک نێوەندی ئەکادێمی نەخوێندەواری ناهێڵێت بەوە فێربوون زیاددەکات نەک زانینknowledge. زانکۆش، کە بیرکردنەوەی خوێندکار سنوورداردەکات و تەنها ئاستی فێربوونی دەگۆڕێت زانکۆ نابێتە جێگای هیوا ئەکادێمی و ڕوناکبیرییەکان. چونکە کاتێک کۆلێجەکان لەناو پرسیارسازییەکاندا نەشونمادەکەن و بە چەندین مێژوو(مێژووی زانست، مێژووی ئایین، مێژووی هونەر،….) چەکداردەبن، کە ئەوانەش مێژووی ڕاستەقینەی فەلسەفە پێکدێنن، بەوە زانکۆ هەم زانین و هەم ڕوناکبیریی بەرهەمدێنێت و زانکۆش ئەرکی قەڵاچۆکردنی نەخوێندەواری نابێت و ئەوە بۆ پەروەردە جێدێڵێت. بۆ وادەڵێین؟ چونکە زانکۆ سەرووی پەروەردەیە، شوێنی هەڵاوگۆڕانە لە فێربوونەکان و داڵدەی زانینە دەگمەن و ڕاقییەکانیشە.
لە کۆتاییدا ئەوەی وادەکات زانکۆ ئەوە نەبێت و نێوەندی ئەکادێمیمان بەرەو ژینگەیەکی نالەبار و ناڕوناکبیریی بڕوات جگەلە هۆکارە سیاسییەکە، کە ژینگەی زانکۆ دەتەپێنێت، هۆکاریتریش هەن وەک بێباکی و بێ ئامانجی مامۆستا و خوێندکاری زانکۆیە. ئەفسووس، لە ئێستادا، گشت ئاماژەکان ئەوەمان پێدەڵێن، کە مامۆستا و خوێندکاری زانکۆ چیتر کەسە دەگمەنەکانی کۆمەڵگەی ئێمە نیین و لەگەڵ هاتنی زیرەکی دەستکردیش ئاستەکانیان زۆرتر ئاشکرا دەبێت و ئەوەش ئەوەمان پێدەبێژێت، کە تەنها ئەکادێمیبوون بەس نییە و ئەمە(ئەکادێمیبوون) پێویستی بە ڕوناکبیربوونیشە.
ئەکادێمی توێژەرێکی زانستییە، خاوەنی میتۆدۆلۆژیایەکی جێگیر و توندە، بەدوای ڕاستییەکی زانستی دەقیقدا وێڵە، لێ کاتێک ئەکادێمی ڕوناکبیردەبێت ئەمە دەرفەتی ئەوەی پێدەبەخشێت، کە خۆی تێر زانینی جۆراوجۆر و پڕ تێگەیشتنی جیاوازبکات و توخنی دژوارەیەکانیش بکەوێت. بەمە ئەکادێمی لەو جێگیرییە زانستییەوە لە بیرکردنەوە بەرەو زانینێکی هەمەجۆری کراوە دەڕوات. هەرچی ڕوناکبیرە خۆی خۆی ئاڕاستەدەکات، کەموکوڕی خۆیدەبینێت و کار بۆ پڕکردنی هزری خۆی دەکات و دیدێکی ڕەخنەگرانەی بۆ جیهان هەیە و خۆشی لەسەر پرسیارسازی و ڕوونکردنەوەی بیرکردنەوە کێشمەکێشدارەکان ڕادەهێنێت. بۆیە داوای ئەم نوسینە خۆی لەو تەماشاکردنە پوختدەکات، کە کاتی ئەوە هاتووە کۆنسێپتمان بۆ بەئەکادێمیبوون و مامۆستای زانکۆ و خوێندکاری زانکۆ، یان بڕوانامە، بگۆڕین.

ڕوناکبیریی جیاوازە لە فێربوون
ڕوناکبیر ،و ڕوناکبیری ئەکادێمیی، لەناو گفتوگۆکاندا هزری گەشەدەکات، لەو بابەتانەش دەدوێت سەرسامکەر و گیرن و توانای گۆڕینی ئاقاری گفتوگۆ داخراو و بێئاکامەکان و خستنەوەی کاریگەریشی هەیە. شانبەشانی ئەوەی هێزی قەناعەتپێکردنی زۆرە دەکارێت بۆچوونی دەوروبەریش بگۆڕێت. سەرباری ئەوە، ڕوناکبیر ڕەوانتر قسەدەکات، ئەوەشی دەیڵێت لەسەری دەوەستێت و تاوتوێیدەکات. بۆیە ڕوناکبیریی intellectuality جیاوازە لە فێربوونlearning.
ئەو ڕوناکبیرییەی بەدەستیدەهێنین وەک ئەو فێربوونە نییە، کە بەدەستیدەهێنین. ڕوناکبیریی وامانلێدەکات گومانبکەین، هەرچی فێربوونە بەو جۆرە نییە. هەروەها سنووری ڕوناکبیریی بێ سنوورە، بەڵام فێربوون تایبەت و سنووردارە. فێربوون سەبارەت بە شتێکە، ڕوناکبیریی تایبەتە بە گشت. کەسی ڕوناکبیر ئاسۆی بیرکردنەوەی فراوانە، نەبینراو دەبینێت و قسەشیتیادەکات، کەچی فێربوون شتێکی ئەوتۆمان ناداتێ، کە قووڵبوونەوەی بێ تخووبی تیابێت.
فێربوون ڕەنگە لە قۆناغی نەخوێندەوارییەوە بمانبات بەرەو خوێندەوارییەکی باڵا. بەڵام ڕوناکبیربوون پێویستییەکی بووناوییە و بەشێکیشە لە پێویستییە کۆمەڵایەتییەکانمان. هاوکات بەڕوناکبیربوون پرۆسەیەکی دژواری ماندووکەرە، هەرچی بەئەکادێمیبوونە کاتێکی کەمتری دەوێت. بەڕوناکبیربوون بەردەوام و درێژخایەنە، بەئەکادێمیبوون هێندەی بەڕوناکبیربوونی تێناچێت. ئەمە وادەکات بڵێین: پەروەردە فێربوونمان دەداتێ و ئەو فێربوونەش لە نافێربوون و نەخوێندەواری دەربازمان دەکات. هەرچی ڕوناکبیرییە دەمانکاتە کەسێکی ئینسیکلۆپیدی و خاوەن زانینی هەمەلایەن و واشمانلێدەکات ڕێزمان بۆ کولتوورە جیاکان هەبێت.
مامۆستای زانکۆ فێربوون دەدات، نەک ڕوناکبیریی. ڕوناکبیریی کردەیەکی ئاڵۆزترە لە فێربوون. فێربوون رووبەڕووی گرفت و ئاڵنگاری دەبێتەوە، ئەو گرفت و ئاڵنگاریانەش، کە رووبەڕووی زانین دەبنەوە هەمان ئەوانە نیین، کە رووبەڕووی خودی کردەی ڕوناکبیریی دەبنەوە.

ناڕوونییەکان سەبارەت بە ڕوناکبیریی و ناڕوناکبیریی
کێ ڕوناکبیرە پرسیارێکی کۆنە و کۆنی پرسیارەکەش کردنەکەی بێمانا ناکات. کاتێک دەپرسین: کێ ڕوناکبیرە؟ دەخوازین بزانین ئەو کەسە کێیە، کە تێگەیشتنی هەمەلایەنەی لەسەر شتەکان هەیە، پێویستی بە زانین و ئەزموونی هەمەچەشنی بەردەوام هەیە؟ کە زانیمان ڕوناکبیر کێیە ئەو کات دەزانین ڕوناکبیر تاکێکی دەگمەنی کۆمەڵگەیە، غەمی دۆزینەوەی چارەسەر و گفتوگۆی ڕەوان و توانای هێنانەوەی بەڵگەی لۆژیکی بۆ وتنەکانی هەیە. واتە ئەم کەسە دیالۆگ و مشتومڕی بەردەوام ئەنجامدەدات، هەڵە دەبینێت و بەشداری لە چاککردنەوەشیان دەکات، گەیشتنیش بە ئەگەری نوێ، لەڕێگای پرسیار و گومانەوە، بە کاری سەرەکی خۆی دەزانێت.
بۆیە با بزانین ڕوناکبیریی چییە؟ ڕوناکبیریی زانین نییە؟ ئەو زانینە نییە، کە نیمانە؟ چونکە زانین زیاد و کەم دەکات، گۆڕانی دێتەسەر و ئاستی وەک خۆی نامێنێت. ڕوناکبیر خاوەنی فەرهەنگێکی فراوانە، فرەڕەهەندە و تێگەیشتنیشی ئاقارجۆراوجۆرە. ڕوناکبیر لە هۆکارەکان دەکۆڵێتەوە و توانای هەڵوەشانەوە و سەرلەنوێ سازاندنی هەیە و کاری ڕاستەقینەشی شیکاری و ڕەخنەیە. ئەمە جگەلەوەی، کە توانای بیرکردنەوە، بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە و سەربەخۆیانە و چارەسەری کێشەشی هەیە.
پێدەچێت ڕوناکبیریش ئاستی خۆی هەبێت. گەروابێت ئەو کات مرۆڤ(کەسی ڕوناکبیر) پێویستی بەوەیە ئاستی ڕوناکبیریی خۆی بەرزکاتەوە. هاوکات ڕوناکبیریی بریتیی نییە لە وشەسازی و ڕیزکردنی پەیڤ و چەنە چەن، ڕوناکبیربوون زادەی بیرکردنەوە، چۆنیەتی قسەکردن و ڕاڤەکارییە.
ئەگەرچی زانکۆ نەزانی ناهێڵێت، پزیشک یان ئەندازیار، یاخود خاوەن پلەی زاستی باڵاش دروستدەکات(دوا تایتڵی زانستی دەدات کە پرۆفیسۆرە)، بەڵام هەموو ئەمانە بەو مانایە نیین، کە ئێمە پێمانوابێت زانکۆ دروستکەری ڕوناکبیرە. ڕوناکبیریی وەک بیریاریی وایە پرۆسەیەکی خودیی بەردەوام و بێ بڕانە و شەڕیشە لەگەڵ دژواریی و ئەستەمییدا.
زۆرجار وشەی نەخوێندەوار دەدرێتەپاڵ کەسی نا ڕوناکبیر. هاوکات دەدرێتە پاڵ ئەو کەسەش، کە لە ئێستادا خوێندەوارە و لێ ڕوناکبیر نییە. زۆرێکیش لەو خوێندەوارە ناڕوناکبیرانە خوێندەوارە ئەکادێمییەکانن، ئەوانەن کە ناتوانین باسی ئەوەیان لەگەڵدابکەین، بۆ لە سەدساڵی رابردوودا هەڵگرانی خەڵاتی نۆبڵ لە بیرکاری و فیزیا یان پزیشکی ڕووسەکان نەبوون؟ لەکاتێکدا ئەو زانستانە لە سەردەمی یەکیەتی سۆڤیەتی کۆندا پێشکەوتووشبووە. کەوابێت، کەسی نەخوێندەوار بەپێی پێوانە نوێکانی ڕوناکبیریی دەشێت ئەو کەسەبێت بڕوانامەی زانکۆیی هەیە، لێ ناتوانێت دوو دێڕ قسە لە سەمای فلامینکۆ، سینەمای پازۆلینی، یاخود دیرۆکی ئایینە ئیبراهیمییەکان بکات.

زۆربوونی ئەکادێمی و کەمیی ڕوناکبیر
یەکێک لە دیاردە ناشرینەکانی دوو دەیەی پێشوومان ئەوەیە، کە ئەکادێمیبوون ڕوو لە هەڵکشانە و ڕوناکبیرییبوونیش ڕوو لە داکشانە. زانکۆکان، کە ئەکادێمی دروستدەکەن ڕوناکبیر دروستناکەن، هیچ نەبێت لە دوو و سێ دەیەی رابردوودا دیواریان خستووەتە نێوان ئەکادێمی و ڕوناکبیرەوە. زانکۆ، کە شوێنی دانی بڕوانامەی فەرمییە لە بوارێکی، پسپۆرییەکی، بەرتەسکدا؛ ئەو پسپۆرییە لەگەڵ کاتدا گۆڕانیدێتەسەر و بۆیە کەسی ئەکادێمی پێویستی بەخۆپەرەپێدانە لە پسپۆرییەکەی، ئەگەرنا نەزان دەبێت. ئەم پسپۆڕە گەر خوێنەرێکی باشیش بێت جیاوازدەبێت لە هاوەڵە ئەکادێمییەکانی، گەر ئەوەش نەبێت شەمەندەفەری زانین جێیدێڵێت. ئەمەو جگەلەوەی هەڵگرانی بڕوانامەی بەرزی ئەکادێمی (دکتۆر، پرۆفیسۆر) لە زانکۆیەکەوە بۆ ئەویتر، لە ژینگەیەکی ئەکادێمی وسیاسییەوە بۆ ئەویتر هەمان نیین.
بەدڵنیاییەوە ئەکادێمی ئێستامان ئەوەی دەیزانێت هەر ئەوەیە. ڕەنگە لەمەدا ڕوناکبیرانیش هاوبەشی بن. هەردوو لایان خەریکە لەوەدا یەکدەگرنەوە؛ ئەوە دەخوێننەوە، کە دەیزانن. ئەکادێمی کورد سەرباری فشار و بارگرانیەکانی،کە نادادییەکان بۆیاندروستکردووە و ئەمەش ئاستی هێناوەتە خوارەوە، خۆشی دەستی هەیە لە پەراوێزخستنی خۆی.
خۆ پەراوێزخستنی ئەکادێمییانی ئێمە لە زانکۆکان دەرئەنجامی بیرتەسکی و نابوێری زانستیی و ڕوناکبیریی خۆیەتی نەک شتێکیتر. زۆروبۆری دکتۆر و پرۆفیسۆریش لە زانکۆکانماندا ئاماژە نییە بۆ دابڕانێکیی مەعریفیانەی ئەکادێمی و ئەمەش کاردانەوەی نێگەتیڤی لەسەر کردی ڕوناکبیریی و واتای بڕوانامە و پلەی زانستی ئەکادێمی دروستکردووە. ئەمەش وایکردووە کێشە ڕوناکبیرییەکانمان لە جێگای خۆیان بمێننەوە.
بۆلەمەولا نەخوێندەواری و نێوەندی ئەکادێمیی لە زۆر شوێن لە جیهاندا دەستلەملاندەبن، نەخوێندەوارەکان تەنها لە گۆڕەپانەکانی شاردا ناخوڵێنەوە، بەڵکو لەناو حەرەمی زانکۆکانیش پیاسەدەکەن، ئەڵبەتە بە پلەی زانستیی بەرزەوە. ئەڵبەتە ژمارەیەکی زۆر کەم لەمە بەدەرن؛ ئەوانەی زمانی زۆر دەزانن و شانبەشانی پسپۆری خۆیان لە ململانێ ڕوناکبیرییەکانیش بەئاگان.

پشتکردنی ئەکادێمی لە فەلسەفە ناڕوناکبیری دەکات
ئەکادێمی پێویستی بە فەلسەفەیە؛ بە ڕوناکبیری فەلسەفییە. چونکە ئەو فەلسەفەیە وا لە کەسی ئەکادێمی دەکات بیربکاتەوە. کەڵەکەبوونی زانینی جۆراوجۆر مەرجی سەرەکییە بۆ ڕوناکبیربوون، ئەوەش لە مێژووی فەلسەفەوە سەرچاوەدەگرێت، کە ئەوەش ڕوناکبیر بەرەو مێژووەکانیتری مرۆڤایەتی دەبات(ئایینەکان، شارستانییەکان…..).
ئەکادێمی ڕوناکبیر بە هۆی فەلسەفەوە دەبێتە خاوەنی زانینێکی هەمەجۆر و کراوە و دەستیشی دەبێت لە دروستکردنی چەمک و تێڕوانینەکان. بەڵام موخابن ڕوناکبیری ناڕەخنەگر وەک ئەکادێمی تاکڕەهەند وایە، کە تەنها بەردەمی خۆی دەبینێت و ئەمەش ئەو بوونەوەرەیە،کە پشتی لە خوێندنەوەی کتێبی فەلسەفیی کردووە. ڕوناکبیری ناڕەخنەگر توانای بەرهەمهێنانی ڕوناکبیریی نییە و لەگەڵ ئەکادێمی ناڕوناکبیریشدا یەک گرفت کۆیاندەکاتەوە: لێگەڕان لە کۆمەڵکە و نقووبوون لەناو نەهامەتیەکان.
پشتبەستنی ئەکادێمی بە فەلسەفە توانای بەڵگەهێنانەوەی لا دروستدەکات بۆ وتنەکانی، فێری لۆژیکی ئارگیومێنت و بەڵگە هێناوەدەبێت و دەشزانێت زانین بەدەستهێنان کاتی دەوێت و بیرکردنەوەی ووردیشی پێویستە. ئەمەش وادەکات ئەکادێمی ڕوناکبیر دروستبێت و ئاگاشی لە ڕێساکانی هزر بێت و کاریش لەسەر خۆی و دەوروبەری خۆی بکات.

کتێبخوێندنەوە و نێوەندی ئەکادێمی ئێمە
کتێبخوێندنەوە دەروازەیە بۆ بەڕوناکبیربوون، بەڵام حەیف گەر دەستەبژێری ئێمە برتیبێت لە ئەکادێمی (پرۆفیسۆر، پزیشک، پارێزەر، ئەندازیار و……) زۆرێک لەوان ناخوێننەوە، بشخوێننەوە بەردەوام ناخوێننەوە. زۆرکاتیش ئەوە دەخوێننەوە کاریان پێیەتی و ئارەزوویدەکەن.
کتێبخوێندنەوە، بەتایبەت خوێندنەوەی کتێبی فەلسەفیی، بەگشتیش کتێب لەمەڕ مێژووی زانست و ئایین و هونەر، کە مەرامێکی هەمەلایەن لەخۆدەگرن لەناو ئێمە ئاسایینەبووتەوە. باشە بۆ مرۆڤ دەبێت كتێببخوێنێتەوە؟ بۆ دەبێت كتێبی فەلسەفیی بەڕادەیەکی زۆرتر لە كتێبی ئاسای بخوێنرێتەوە؟ بۆئەوەی وەڵامی ئەم دوو پرسیارە بدەینەوە، پێویستمان بەوە دەبێت كتێب پێناسەبكەین، دواتر ئەو جۆرە كتێبەیش پێناسەبكەین، کە پێیدەگوترێت كتێبی فەلسەفیی، یان کتێبی هزریی.
كتێب ئەو شوێنەیە زانیاریی و زانینەكان لە دووتوێی خۆیدا كۆدەكاتەوە و هەریەک لە کتێبەکانیش بە جۆرێکی جیاواز دیدگای خۆیان بەیاندەکەن. گرنگە لێرەدا ئەوەش بوترێت، کە گشت ئەوانەی كتێب دەنووسن کتێب خوێنەرێكی بەردەوام و چالاك نیین. گەلێک لەوانەی كتێب دەنووسن تەنیا ئەو كتێبانە دەخوێننەوە بە بواری خۆیانەوە تایبەتە، یان زۆربەی ئەوانەیش پێیاندەگوترێت خوێنەر گشت جۆرە كتێبێك ناخوێننەوە.
هەیە تەنیا كتێبی ئەدەبیی و بەتایبەت شانۆ یان ڕۆمان دەخوێنێتەوە یان كەسێک، كە پزیشكە و سەرقالی جیهانی كارئەندامزانیی و زیندەوەرناسییە تەنیا یان بەزۆریی، ئەو شێوە كتێبانە دەخوێنێتەوە لەبواری پسپۆرییەكەیەوە نزیكە. ڕەنگە پزیشكێک یان دەرمانسازێك كتێبی ئەدەبیی یان مێژووییش بخوێنێتەوە، بەس چۆن مامەڵە لەتەك ئەوە دەكات لە تێكستە ئەدەبییەكاندا نووسراوە؟ ئەوەش جێگای پرسیاری ورد و تێڕامانە. بیریشماننەچێت گەلێک لە ئەدیبە گەورەكانی جیهان پزیشك بوون.
ئەوەی كه هەمیشه جێگای پرسیاره ئەوەیە، کە خوێندنەوەی کتێبی فەلسەفیی شتێکی ترمان دەداتێ، کە کتێبەکانی تر ناماندەنێ. ئەو شتە، کە هەتوانی دەربازبوونمانە لە دەرگیریی و گرفتارییەکانمان شتگەلێکی گەردووناوین و تەنیا لە دووتوێی کتێبە فەلسەفییەکانیشدا بەرچاودەکەون.
سەرباری ئەوە، کتێبە فەلسەفییەکان لێوڕێژن لە مشتومڕی پێویست و پەردە لادەرن لەسەر پەردەلەسەر لانەدراوەکان. کتێبە فەلسەفییەکان لەگەڵ جیاوازی پسپۆڕییان خۆیان لە قەرەی بابەتگەلی فرەئاقار و نەخەمڵیو و سەیروسەمەرە دەدەن. هۆگرانی خوێندنەوەی کتێبە فەلسەفییەکان لەوەحاڵین، کە کتێبە فەلسەفییەکان دەرفەتی تێگەیشتن لە بوونی مرۆڤ و ڕوانینی ئەم مرۆڤە دەگۆڕن.
سەرئەنجام، کتێبە فەلسەفییەکان کتێبە ژیرمەندئاسا و ئەندێشەییەکانن و به دیدێكی جیاواز لەچاو کتێبەکانی تر ئەوەی سەخت و دژوارە هەمیشه دەکەنە جێگای پرسیار و تێڕامان. ڕچەشكێنی کتێبە فەلسەفییەکان سەرچاوە لە خودی فەلسەفەوە هەڵدەگرێت، کە بابەتگەلی نێواندژ/دژوێژ و سەرسامکەر گفتوگۆدەکات. لەو سۆنگەیەشەوە فەلسەفە کارامایە لە دەرفەت ڕەخساندن بۆ بیرکردنەوە و سنوردانان بۆ پێشدادوەریکردن. گشت ئەوەش دەروازەیە، سەرەتایە، بۆ بەڕوناکبیربوون.

زانکۆ خوێندکاری ڕوناکبیر دروستنەکات زانینەکەی ئاوادەبێت
لە دۆخێکی هەڵوەشاندنەوەی کۆمەڵایەتیدا دەژین. لەم دۆخەدا ئەرکی زانکۆ گەورەیە، هەرئەوە نییە، کە بڕوانامە بدات. وانەکانی زانکۆ گەر بیری گۆشەگیریی زانستیی و بێ هیوایی کۆمەڵایەتیی و تێگەیشتنی وشک و کۆنەپەرستانە ریشەکێشنەکات هیچ ناپێکێت. بۆیە زانکۆکانمان پێویستی بەوەیە خوێندکاری ڕوناکبیر دروستکات، کە ئەوەش تاکی ڕوناکبیر لە کۆمەڵگە دروستدەکات.
گەر کەسی ئەکادێمی کەسێکی ڕوناکبیر نەبێت زانینەکەی سنووردار و توند دەبێت. گومانی ناوێت زانکۆکانمان خوێندکاری ڕوناکبیر دروستنەکات لەگەڵ کاتدا زانینەکەی بێبەهادەبێت و خودی زانکۆش حورمەتی ئەکادێمیی خۆی لەدەستدەدات و کەسی زانکۆییش جێگای متمانەی کۆمەڵگە نابێت و زانکۆ وەک کارگەی لێدێت؛ کارگەی بەرهەمهێنانی هەڵگرانی بڕوانامە. کە زانکۆ خوێندکاری ڕوناکبیری دروستنەکرد دەبێت گلەی لە مامۆستای زانکۆیی بکەین، کە بیرکەمدراماتە، بێ ئاگایە لە گۆرانکارییە زانینی و ڕوناکبیرییەکان.
گومانی ناوێت ئەو مامۆستا زانکۆییەی باسکرا، ئەگەرچی لەژێرفشاری نادادیی و گەندەڵیی سیاسیدایە، کێشەیەکیتریشی هەیە، کە شارەزای ئەو مێژووە گرنگانە نییە(مێژووی زانست، مێژووی ئایینەکان، مێژووی هونەر، کە هەموو ئەوانەش مێژووی فەلسەفە پێکدێنن) ،کە زانین لە زانکۆ بەرەوپێشەوەدەبەن.
بەپێی ئەوە بێت لای سەرە هێمایبۆکرا، زانکۆ کاری کەڵەکەبوونی زانین نییە لای خوێندکار، بەڵکو چۆنیەتی وەگەڕخستن و پۆلینکردنی ئەو زانینەیە لە ژیانی دواتردا. واتە پسپۆریی زانکۆیی دەبێت کەسایەتی تاکەکان بگۆڕێت، نەک بیانکاتە بار بەسەر کۆمەڵگەوە.

بەماڵباتکردنی سیاسەت دژی ڕوناکبیربوون و ئەکادێمییبوونە
ئەو کاتەی قسە لە تۆیەک دەکەین، کە تەنها ئەکادێمییە و ڕوناکبیر نییە پەیوەندی ڕوناکبیر بە دەسەڵاتی سیاسیی و دامەزراوەی ئایینیەوە جێگای باسە. ئەمەش بەهۆکاری ئەوەی بەماڵباتکردنی سیاسەت لە دەرەوەی زانکۆ دژی بەڕوناکبیربوونە و بکوژی زانینی ئەکادێمیشە. لەگەڵ کاتیش ئەم دیاردەیە، بەماڵباتکردنی سیاسەت، کە دێتەناو زانکۆوە ژینگەی ئەکادێمیی ناکارامە و چەقبەستوو دەکات و دەرگاش بەڕووی بەرهەمهێنانی پرسیاری نوێ دادەخات.
ڕاستە زانکۆ بووتە موڵکەی ئەکادێمییان، ئەی موڵکەی ڕوناکبیران لە کوێیە؟ موڵکەی ڕوناکبیران گشت شوێنێکە، کە ئەو پێویستە. خاڵی هاوبەشی لاوازی نێوان ڕوناکبیر و ئەکادێمی ئێستای ئێمە ئەوکاتە دەستپێدەکات، کە هەردوو لاوازن لە شەرمەزارکردنی زانین و تێگەیشتنی باو؛ هێشتنەوەی کۆنەپەرستی و بێدادیی. بەداخەوە، کێشە سیاسییەکانمان بۆشایی نێوان ڕوناکبیر و ئەکادێمی قووڵترکردوەتەوە، ڕوناکبیر و ئەکادێمیشی کردووەتە کۆمیتەچی و مەڵبەندچی. نێوەندی ئەکادێمی هەروەک نێوەندە ڕوناکبیرییەکە تەواوکەری تێگەیشتنی سیاسییانەی کۆمیتە و مەڵبەندن. شەڕی ناو زانکۆش، بەداخەوە، شەڕ نییە لەپێناو سەرخستنی وتاری ڕوناکبیریانەی ئەکادێمی، بەڵکو شەڕە لەپێناو بەدەستهێنانی پۆستی زانکۆیی.

زیرەکی دەستکرد چەمکی ئەکادێمی و ڕوناکبیر بەرەو کویدەبات؟
پێشهاتنی تەوژمی تەکنەلۆژیای زانیاریی چەمکی ئەکادێمی بەمجۆرەی ئێستا نەبوو. زانین، زانینی زانستی، دەکرا تەنها لەناو هۆڵەکانی زانکۆ بەدەستبهێرێت، بەڵام ئێستا دەستگەیشتن بە زانست بەوجۆرەی جاران نییە. زۆری زانکۆ و زۆری خوێندکاری زانکۆش بەهای ئەکادێمیبوونی زانکۆی هێناوەتەخوارەوە. ئەم ژینگەیە وایکردووە هەموو بگەنە زانکۆ و هەمووش بڕوانامەیەک بەدەستبهێنن. زۆربوونی ژمارەی دانیشتوان و خێزانیش هۆکارە بۆ چوونی هەموو بۆ زانکۆ. بازاڕی کاریش گرفتێکی تری ئەم لایەنەیە.
بڕوانامە تا ئەو شوێنە سودبەخشە، کە دەتوانێت زانینی جۆراوجۆر و نوێمان لەسەر جیهان بداتێ، بمانکات بە خاوەنی عەقڵ و کولتوورێکی کراوە و شایان. بازاڕ، کە داوای بڕوانامە دەکات، بڕوانامە ئەو حورمەتەی نەماوە و بگرە بووشە بە رۆتینات و زانکۆ خوێندنیش بووەتە مۆد. هەرکە زانکۆشت خوێند بێنیگەرانی بڕوانامەیەک هەر دێنیت. لەم حاڵەتەدا زانکۆ یەکسانە بە بڕوانامە بەدەستهێنان و ئەوەش یەکسانە بە پەیداکردنی کارێک. بەڵام هاتنی زیرەکی دەستکرد هاوکێشەکان دەگۆڕێت و گەر زانکۆ خۆی نەکات بە تێکڕای زیرەکی دەستکرد بڕوانامە سودی نامێنێ و کارپەیداکردنیش سانا نابێت.
واتە زانکۆ چیتر رێگایەک نییە بۆ کارپەیداکردن. کەواتە بە نەمانی هەندێک بەش و ئاوابوونی هەندێک پسپۆری لە زانکۆ دەرفەت بۆکارپەیداکردن کەم و کەمتردەبێتەوە. بۆیە زانکۆ پێویستی بەوەیە سنوور بۆ کردنەوەی بەش دانێت و کاریش لەسەر داخستنی ئەو بەشانە بکات چارەنووسیان بێکاربوونە. ئەمەش ئەوەمان پێدەڵێت، کە لەم حالەتەدا ڕوناکبیر، پتر لە ئەکادێمیی و ووردتر دەڕوانێتە ئاییندە و لەوەش بەئاگایە کۆمەڵگە لەژێر فشاری زیرەکی دەستکرد بەرەو کوێ دەچێت.

پاشەکی: تەنها ئەکادێمیبوون بەس نییە
لە کۆتاییدا هێما بۆ ئەوەدەکەین، کە ئامانجی ئەم نوسینە پشتگیرییە لە ڕوناکبیری ئەکادێمی و ئەکادێمی ڕوناکبیر. ئەمەش لەبەرئەوەی، کە ئەم دوانە ئەو وتارە دادەهێنن، کە کۆمەڵگە و مرۆڤایەتی نوێ پێویستیەتی.
ڕاستە ژیانی ئەکادێمی کورد پڕە لە گرفتی دەروونی و کۆمەڵایەتی کاتی و ناشایستە، ئەمەش کاریگەری لەسەر شێوازی وانەوتنەوە و توێژینەوەکانی داناوە. بەڵام با ئەوەشمانبیرنەچێت، کە زانکۆکانمان و نێوەندی ڕوناکبیریمان لەناو گرفتێکی ناسنامەیی قووڵدا دەتلێنەوە و، گەر هۆڵەکانی وانەوتنەوەش پڕنەبن لە ئەکادێمی ڕوناکبیر خوێندکاری زانکۆیی ڕوناکبیریشمان نابێت.
گومانیناوێت، ئاشنابوون بە کولتوورە جیاکان و دانپیاهێنان بە ئەویتری جیاواز لە تۆ ڕەنگە مەرجێکی پێویستبێت بۆ ڕوناکبیربوون. ئەمەش داوامانلێدەکات زانینی فراوان و بەردەواممان لەسەر گۆڕانکاریەکان، بەتایبەت کولتووریی و سیاسیی و ئابوورییەکان هەبێت. هەر بۆنموونە ئاگایی پەیداکردن لەسەر مێژووی فەلسەفە و ئاینەکان، مێژووی هونەر (سینەما، شێوەکاری، موزیک، ……)و زانست پێدەچێت مەرجبن بۆ جیاکردنەوەی ئەکادێمی لە ڕوناکبیر. کەواتە ئەو مێژووانە زەمینە بۆ شتی نوێ دەڕەخسێنن و فێربوون و هاوکاریشماندەکەن خۆمان ڕوناکبیربکەین و ئاستی هۆشیارییشمان بەرزبکەینەوە.
گەر ڕوناکبیری ئۆرگانیک(گرامشی) هەبێت پێویستمان بە ئەکادێمی ئۆرگانیکیش هەیە. هاوکات زانکۆکانمان تەنها پێویستی بەم دوانە نییە، بەڵکو پێویستی بە خوێندکاری زانکۆیی ئۆرگانیکیش هەیە، بەڵام نەمانی هاوئاهەنگی لەنێوان ئەکادێمی و ڕوناکبیری ئێمە وایکردووە هەریەکەیان بەجۆرێک لە جۆرەکان بە پیسییەکانی سیاسەتەوە بگلێن. کەتوار و ژینگەی زانکۆکانیشمان ئەوە پشتڕاست دەکەنەوە، کە بێتوانایی دەستەبژێری ئەکادێمی ئێمە لەبەردەم بێدادی سیاسیی هەردوو ژینگەی زانکۆ و ڕوناکبیریی بێهیواکردووە. ئەو ژینگە سیاسییەی ئێمەی دەیژێین ئەکادێمی و ڕوناکبیری کردووە بە گاڵتەجاڕی خۆی؛ موچە خەونی هەردوولایانە.
ئەفسووس، لە دەرئەنجامی تێکڕای ئەوەی لایسەرەوە وترا پێشبینیدەکەم، بەهۆی بێبەهابوونی بڕوانامە و تاتیتڵی ئەکادێمییەوە، رۆژێک دێت بەشەرمەوە باس لەوە بکەم دکتۆرام هەیە و پرۆفیسۆریشم.

لەم چەند ساڵەی دوایی چەند نووسەرێکی کورد کەوتوونەتە ساغکردنەوەی زمانی سومەری و پەیوەندیی بە زمانی ئەمرۆی کوردییەوە، ساغکردنەوەکان و شیکردنەوەکان ئەوەندە سەرەتایی و سادەن، ئەوەی زانستی زمان و مێژوو و میتۆدی زانستی بێت تێیدا نییە. هەر بابەتێکی زانستی، ئەگەر کەسێکی ناپسپۆر قسەی لەسەر کرد دەبێ چۆن قسەی لەسەر بکات، هەر چۆن لێی بکۆڵێتەوە وەک کەسێک نابێ کە هەموو ژیانی خەریکی لێکۆڵینەوە بووە لەم بوارەدا. بۆ نموونە لە زانکۆکانی ئەوروپا بەشی تایبەت بە زمانە کۆنەکانی میزۆپۆتامیا هەیە، وەک ئاشووری، سومەری، ئەکەدی، ئارامی، .. کاتێک پسپۆرێک لەسەر یەکێک لەم زمانانە قسە دەکات، کەسێکە بەکالۆریۆسی لە مێژووە، ماستەر و دکتۆرای لە مێژووی کۆنە، تێزی دکتۆراکەی لێکۆڵێنەوەیە لە سەر لایەنیکی زمانەوانیی یەکێک لەم زمانە کۆنانە، ئەوجا بە ترسەوە قسەی لەسەر دەکات و ڕای خۆی دەدات، دەستەواژەکانی وەک: پێم وایە، وای بۆ دەچم، بە ئیحتیمالی زۆر، لەوانەیە، .. بەکار دێنێت، چونکە لە بابەتی مێژوو نابێ بەشێوەی بنبڕ و یەکلاکەرەوە حوکم بدەی و بڵێی پاشماوەی ئەم زمانە کۆنە ئەمڕۆ ئەم زمانەیە. پەیوەندیی نێوان ئەم زمانانە کارێکی یەکجار ئاڵۆز و دژوارە، هەتا وشەیەک ساغ بکەیەوە دەبێ ئەم هەموو هەزار ساڵە گۆڕانی زمان ڕەچاو بکەی. ئەم بوارە لە زانست پێی دەگوترێ زمانەوانیی مێژوویی Historical Linguistics دەبێ ئەو کەسە تەواو بە سیستەمی دەنگسازی و ڕێزمان و وشەسازیی ئەو زمانە کۆنە شارەزا بێت، کاتێک ئەو زمانە کۆنە لەگەڵ زمانێکی ئەمڕۆ بەراورد دەکات، دەبێ تەواو لە گۆڕانە دەنگییەکانی ئەم هەموو هەزار ساڵە ئاگادار بێت کە ئەم زمانە نوێیە پێیدا تێپەڕیوە، ئەوجا ئەگەر بتوانێ چەند وشەیەک ساغ بکاتەوە. زمانێکی وەک سومەری کە پێنج هەزار ساڵ تەمەنیەتی ئەوەندە کۆنە، لە هەموو ناوەندە ئەکادیمییەکانی زمانە کۆنەکان تا ئێستا نەیانتوانیوە خێزانە زمانەکەی دەستنیشان بکەن، بۆ نموونە ئەکەدی و بابلی و فینیقی و کەنعانی و ئارامی، ساغ کراونەتەوە سەر بە خێزانە زمانە سامییەکانن، ئاڤێستایی و فارسیی کۆن و پەهلەوی سەر بە خێزانە زمانە هیندۆ ئەوروپییەکانن، کە لەناو ئەم خێزانەش سەر بە کۆمەڵە زمانە ئێرانییە کۆنەکانە، کە زمانی مردوون و ئەمڕۆ کەس قسەی پێ ناکات، بەڵام سومەری، دوای ئەم هەموو ساڵە لێکۆڵینەوە، هێشتا بۆیان ساغ نەبووتەوە کە سەر بە چ خێزانە زمانێکە، کەچی کوردێک کە پسپۆری لە زمانی سۆمەری نییە و هیچ توێژینەوەیەکی ئەکادیمی لە زمانە کۆنەکانیش نەکردووە، هاتووە بە بەراوردێكی سەرپێی چەند وشەیەکی کۆنی سومەری لەگەڵ کوردیی ئەمرۆی دەکات و دەڵێ زمانی سومەری، کوردییە و سومەرەکانیش کوردن!. یەکێک لەم نووسەرە کوردانە بە شێوەیەکی سەرسوڕهێن و پێکەنیناوی ئەسڵی ناوی “سومەر” مان بۆ ساغ دەکاتەوە دەڵێ: ئەم ناوە لە دوو وشەی کوردی سۆ+ مەر، پێک هاتووە: سۆ لە سۆری کوردییەوە هاتووە و مەر – یش لە مەردومی فارسی، پێکەوە واتە میللەتی سۆر! بەڕاستی ئەم جۆرە لێکدانەوەیە بۆ ناوی سومەری جێگەی پێکەنین و بەزەیی پێداهاتنەوەشە. ئەو وشە سومەرییانەش کە لەگەڵ کوردی بەراوردی دەکەن هەر لەم جۆرە شیکردنەوانەیە، هیچ شیکردنەوەیەکی زمانەوانیی مێژوویی تێدا نییە، هەر بۆ خۆی لێی تێ دەگا و قەناعەت بە خۆی دێنی کە ئەمە کوردییە. ئەم نووسەر و توێژەرە کوردانە بەم جۆرە لێکدانەوە سادەیە بۆ ناوی گەلانی کۆن و زمانەکانیان، ئەوەندە شارەزان دەتوانن کۆدی هەموو زمانە کۆنەکان بکەنەوە، هەمووشی ئەسڵی دەگەڕێننەوە بۆ زمانی کوردی و بۆ کورد. بەڕاستی ئەمە گاڵتەجاڕییە بە زانستی مێژوو، نابێ ڕێگە بدرێ ئەم مێژووە کۆنە ئەوەندە سووک بکرێ.
کوردناسی ئینگلیز درایڤه‌ر Driver توێژینەوەیەکی لەبارەی ئەسڵی ناوی کورد هەیە و له‌ ساڵی 1922 بڵاوی کردووەته‌وه. بۆ ساغکردنەوەی ناوی کورد ئەوەندە بەوردی بە سەرچاوەکاندا هاتووە لە ناوی کارداکا Kardaka دەستی پێ کردووە کە سومەرییەکان بە گوتییەکانیان گوتووە، دواتر هەموو ناوەکانی دی کە لای ئاشووری و یۆنانی و ئارامی هاتووە ئاماژەی پێ داوە، لای ئاشوورییەکان ناوەکانی: کورتی، گورتوو و قورتی، لای یۆنانییەکان: کوردوئین و کاردۆخی، لای ئارامییەکان: کاردۆ و کەردۆ، ئەوجا لە کۆتایی پێی وایە دەرکەوتنی ناوی کورد لە مێژوودا گۆڕانی دەنگیی کارداکای سومەرییە دواتر لای گەلانی دی بە شێوەیی جیاواز گۆ کراوە تا گەیشتووە بە سەردەمی ئیسلام بووە بە کورد و الأکراد؛ بەم هەموو وردەکارییە شیکردنەوەی بۆ ناوەکە کردووە، هێشتا تەواو دڵنیا نییە، پێی وایە ئەمە تەنیا بۆچوونە. لێکۆڵینەوە لە مێژووی کۆن و ساغکردنەوەی وشەی زمانەکان دەبێ بەم شێوەیە ساغ بکرێتەوە.
هەموو کوردێک پێی خۆشە ڕەگوڕیشەی مێژووی کورد و زمانەکەی لە مێژووی کۆن بدۆزرێتەوە، بەڵام نەک بەم گاڵتەجاڕییە. بە میتۆدیكی زانستی و لەلایەن توێژەری شارەزا و پسپۆر بە زمانە کۆنەکان، بەراوردێكی زمانەوانییانەی بۆ بکرێ نەک بە شێوەیەکی هەڕەمەکی سومەری بکرێ بە کورد.
ئەوانەی هەوڵ دەدەن سومەری بکەن بە کورد، هیچ بنەما و ئامانجێکی زانستییان نییە، هەستی نەتەوەیی پاڵیان پێوە دەنێ ئەم جۆرە لێکدانەوە بۆ وشەکان بکەن بۆ ئەوەی بە هەر نرخێک بێت زمانی سومەری بە کوردییەوە گرێ بدەن. ئەم خوێندنەوە ناسیۆنالیستییە بۆ مێژووی کۆن زۆر هەڵەیە، هەڵەیەکی میتۆدییە، نابێ کەسی ئەکادیمی بکەوێتە بەر شەپۆلی هەست و سۆزی نەتەوەیی و پێی وابێ ئیدی ئەسڵی کورد لە مێژوو دۆزرایەوە و سومەرییە. یان هەر شوێنەوارێک لە کوردستان دۆزرایەوە هەر چەند کۆن بێ، بێ لێکۆڵینەوە یەکسەر مۆری کوردبوونی لێ بدرێ.
لە سەرەتاکانی سەدەی ببیستەم عەرەب و تورک و فارسیش ئەم جۆرە خوێندنەوانەیان بۆ مێژووی کۆن کرددووە و سەرکەوتوو نەبوون، چونکە ئەمە بەشێک بوو لە پرۆژەی دەوڵەت – نەتەوە کە لە چوارچێوەی دەوڵەتەکەیان شەرعیەتیان بە ڕەسانەیەتی خۆیان لەسەر ئەم خاکە دەدا، بۆ ئەوەی نیشان بدەن ئەوان هەر لەبەرەبەیانی مێژووەوە لەسەر ئەم خاکە نیشتەجێن و هەر ئەوانیش دەبێ حوکمی ئەم وڵاتە بکەن و کەسی دی بۆ نییە خۆی بە خاوەنی بزانێ. ئەگەر کتێبە مێژووییەکانی سەردەمی بەعسی عەرەبی لە عێراق و سووریا بخوێنییەوە، هەرچی ئەقوامی سامی هەیە کە ڕووی لە میزۆپۆتامیا کردووە وەک بابلی، ئەکەدی، ئاشووری، ئارامی، فینیقی، کەنعانی، .. هەموویان بە ئەقوامی عەرەبی ناو بردووە، ئەمە لەکاتێکدا ئەوانە نە عەرەب بوون و نە زمانەکەشیان عەرەبی بووە، بەڵام ئەوەندە هەیە زمانەکەیان هاوڕیشەیە لەگەڵ زمانی عەرەبی، وەک هاوڕیشەیی زمانی کوردی و فارسی لەگەڵ زمانی پەهلەوی و ئاڤێستایی. تورکەکانیش لە دوای دامەزراندنی دەوڵەت – نەتەوەی تورکیا، لە سییەکانی سەدەی بیستەم هەر بۆ ئەوەی مێژووێکی کۆن بۆ نەتەوەی تورک لە سەر خاکی ئەنادۆڵ دروست بکەن، دەستیان بە هەمان پرۆژەی مێژووسازی و نەتەوەسازی کرد، هەرچی ئەقوامی کۆنی نیشتەجیی خاکی ئەنادۆڵ بوو وەک هووری و هیتییەکان، تەنانەت سومەرییەکانیشیان بە تورک دادەنا، ئیدیعای ئەوەیان دەکرد کە ڕەچەڵەکی تورک و زمانەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سومەرییەکان، تورک گەلێکی زۆر کۆنن لەسەر ئەم خاکە و زمانی تورکییش کۆنترین زمانی دنیایە و هەموو زمانەکانیش هەر لە زمانی تورکییەوە پەیدا بوون، بۆ ئەمەش ئەتاتورک لە سییەکانی سەدەی بیستەم تیۆرێکی بۆ زمانی تورکی داهێنا بە ناوی “تیۆری زمانی خۆر” کە گوایە زمانی تورکی وەک خۆر وایە و زمانەکانی دی هەموو لەم زمانە خۆرەوە تیشکیان داوەتەوە و پەیدا بوون. دەوڵەت – نەتەوەی ئێرانیش هەمان پرۆژە و بەرنامەی بۆ نەتەوەی فارس هەبوو، لە عەرەب و تورک زیاتر هەموو شتێکیان بە ئێرانی کرد، هەرچی مێژووی کۆن هەیە لەسەر خاکی ئێران هەموویان کرد بە ئێرانی و موڵکی فارس، تەنانەت بە کورد دەڵێن کۆنترین گەلی بە ئەسڵ ئێرانی و ئاریایی، بۆ ئەوەی بڵێن کورد ئێرانییە و زمانەکەشی سەر بە زمانێکی ئێرانییە و لەهجەیەکی فارسییە، لەهجەش تەنیا بۆ ئاخاوتنە و بۆ نووسین و خوێندن نییە، کوردیش نەتەوە نییە، کوردستانیش هەر وڵاتی ئێرانە بۆیە مافی جودابوونەوەی لە ئێران نییە. کاتێک بە چاوێکی ئەکادیمی سەیری ئەم پرۆژە دەوڵەت – نەتەوانە دەکرێ، مرۆڤ پێکەنینی پێیان دێ، هەر بۆ ئەوەی ڕەچەڵەكێکی کۆن بۆ خۆیان دروست بکەن ئەم هەموو تەزویرەیان لە مێژوودا کرد، کە ئێستا ڕۆشنبیرەکانی خۆیان گاڵتە بەم هەموو مێژووە ساختانە دەکەن و ڕەخنەی لێ دەگرن کە ئەمانە هیچ بنەمایەکی زانستییان نەبووە، بە ئامانجی سیاسی بوون، پرۆژەی نەتەوەسازی و دەوڵەت- نەتەوە بووە.
ئەمڕۆ وەک دیارە کوردیش دەیەوێ هەمان پرۆژەی نەتەوەسازیی ئەم دەوڵەت – نەتەوانە بۆ خۆی دووبارە بکاتەوە، هەوڵ دەدات مێژووێکی کۆن بۆ خۆی دروست بکات لە سەر وەهم و ئەفسانە و دوور لە هەموو بنەما زانستییەکانی مێژووی کۆن، دەیەوێ هەرچی قەومی ناسامی هەیە لە میزۆپۆتامیای کۆن وەک سومەری، گوتی، لولو، کاشی، میتانی، هووری، هیتی،.. هەمووی بکات بە کورد، تەنانەت مرۆڤی نیاندەرتالی ئەشکەوتی شانەدەریش کە ٧٥ هەزار ساڵ پێش ئێستایە دەیکات بە کورد، کە ئەمە بەڕاستی گاڵتەجاڕییە، چونکە مرۆڤی نیاندەرتال، لە چاخی بەردین ژیاوە، نەتەوەی نەبووە، هەروەها زمانیشی دیار نیییە چی بووە، کەواتە ئەمە چی کوردییە؟
شوێنەواری ئەشکەوتی شانەدەر و دۆزینەوەی ئێسکەپەیکەری مرۆڤی کۆن لەم ئەشکەوتەی کوردستان، مێژووێکی گرنگە بۆ مێژووی کوردستان، کە ئەم خاکە هەر لە کۆنەوە مرۆڤی لێ ژیاوە، و لانکەی مرۆڤایەتی بووە، ئەم دۆزینەوەیە شانازییە بۆ ئەم وڵاتە و ئەو خەڵکەی لەم وڵاتە دەژین. بوونی ئەم هەموو گەلە کۆنە بە زمانی جیاواز لەسەر خاکی کوردستان، دووبارە دەوڵەمەندیی مێژووی ئەم خاکە نیشان دەدات، کورد کە ئەمڕۆ نیشتەجێی ئەم خاکەیە وەک نەتەوە، ئیحتیمالی هەیە لە نەوەی یەکێک لەم گەلە کۆنانە بێت و زمانەکەشی بگەڕێتەوە بۆ یەکێک لەم زمانە کۆنانە. ئەگەر بەم شێوەیە ئەم مێژووە کۆنە بخوێنینەوە، بۆ مێژووی کۆنی کورد زیاتر سوودی دەبێت و لە دنیای ئەکادیمیش بەڕێزەوە لێمانی قبوڵ دەکەن.
بێگومان کورد پەیوەندیی لەگەڵ گەلە کۆنەکانی میزۆپۆتامیا هەیە، ئەمەش ئاساییە چونکە کورد لەمێژە نیشتەجێی ئەم خاکەیە، ئەگەر پەیوەندیی زمانی و فەرهەنگی هەبێت، ئەمانە دەبێ کەسێکی پسپۆری شارەزا بە زمانە کۆنەکان و بە میتۆدی زانستیی مێژووی کۆن لێی بکۆڵێتەوە و ساغی بکاتەوە، ئەمە کاری خەڵکێکی ناپسپۆر نییە، هەر کەسێک دوو کتێبی مێژووی کۆن بخوێنێتەوە و بانگەشەی ئەوە بکات ئەسڵ و ڕەچەڵەکی کورد و زمانەکەیم دۆزیەوە. بەتایبەت کۆنترین گەلی میزۆپۆتامیا کە سومەرییەکانن و بنیاتنەری یەکەم شارستانیەتن لە مێژووی مرۆڤایەتی، و داهێنەری یەکەم خەت بۆ نووسین لە مێژوودا، گرێدانی کورد بەم گەلە کۆنە و بەم میتۆدە نازانستیە، تەنیا مێژووی خۆمان ناشیرین دەکەین و لە ناوەندە ئەکادیمییەکانیش دەبین بە گاڵتەجاڕی خەڵک و جێگەی پێکەنین و نوکتەمان لەسەر دەکەن.

سوداد ڕەسووڵ

مۆنۆلۆگی چوارەم لە کنێبی (خۆشەویستی لە سەردەمی شێرپەنجە)دا

من: با بگەڕێینەوە سەر جەستە. بێ بایەخکردنی جەستە لە بواری فەلسەفیدا، ئەفلاتۆن تیۆریزەی کردووە، بەدیتنی ئەو جەستە لە خاکەوە پەیدابووە و رۆح لە ئاسمانەوە دابەزیوە، ئەم تەرزە بیرکردنەوەیە لە بواری فەلسەفیدا وەک ھێڵێکی درامی لە ئەفلاتۆنەوە درێژ بووەتەوە تاکو بە ئێستاش دەگات. ئەمە ھەر ئەو شتەیە “نیچە” تێبینی کرد کە مێژووی مرڤایەتی چیتر نییە جگە لە مێژووی نابووت و سەرکوتکردنی جەستە.
خۆم: ئەمە ھەمان روانگەیە کە ئاینەکان پێداگریی لەسەر دەکەن، ھەر لەو رێگەیەشەوە بووە بە بەشێک لە کولتووری ئێمە. مرۆڤی کورد لە ھەر ئاستێکی رۆشنبیریدا بێت تا ئێستا نامۆیە بە جەستەی خۆی!.
من: تۆ سەیری شانۆی کوردیی بکە، ھەموو ڤۆکۆسێکی لەسەر حیوارە نەک جوڵەی جەستە، ئەوەندەی من تێگەیشتبم، خراپترین جۆری نواندنی شانۆیی ئەو نواندنەیە تەنھا پشتی بە ھێزی وشە بەستووە و جوڵەی جەستەی وەلا ناوە. تەنانەت ئێمە سەماشمان نییە،! ھەڵپەڕکێیەکمان ھەیە تاک لە بۆتەی گشتدا پێوەند بووە، بەو پێیەی ئەو سەمایە پرۆسەیەکی دەستەجەمعییە، تاک تێیدا ونە، ئەمەش زادەی ئەو ترسەیە لە دروستبوونی تاکێک خاوەندارێتی جەستەی خۆی بکات، ھەروەک چۆن دیسپۆتیزمە کولتوورییەکە بە گشت نەبێت بواری بیرکردنەوەشمان نادات.
خۆم: کەواتە ئێستا بیر لەوە دەکەمەوە تۆ بۆ جەستەی ژن دەنووسیت یان بۆ رۆحی ژن؟.
من: مرۆڤ تاکو جەستەی نەبێت ھیچی تری نییە، لای من مرۆڤ جەستە و ئیحساس و بیرە، ژنیش وەک مرۆڤ دەبینم، بۆ ھەموو ئەو جوانیانەی ژن دەنووسم.
خۆم: سەیرە سەرباری ئەوەی لە بوارێکی دیاریکراودا نانووسیت، بەڵام ھەموو شیعرەکانت بۆ ژنن، خۆت بە کۆمۆنیست دەزانیت بەڵام ھیچ شیعرێکت نییە رەھەندی چینایەتی ھەبێت!!.
من: پەیوەندیی من بە کۆمۆنیزمەوە لە قۆناغێکدایە، خەڵک وا دەزانن دەستبەرداری ئەو بیرۆکەیە بووم، یان وا تێدەگەن کۆمۆنیستبوون بەشێک بێت لە مێژووی تێپەڕێنراوم، نا، نەخێر، بەم جۆرە نییە، ھیچ نەبێت شیعر بە کۆمۆنیزمەوە دەمبەستێتەوە، ئەمە ھەمان ئەو کۆنسێپتەیە “ئالان بادیۆ” لە بارەیەوە دەدەوێ و دەڵێت “شاعیرەکان لەبەر ھۆکارێکی جەوھەری کۆمۆنیستن”!. بادیۆ ئەو ھۆکارە بە زمان دەستنیشان دەکات، بەو پێیەی شاعیرەکان ناوی نوێ بۆ شتەکان دەدۆزنەوە کە پێشتر ناویان نەبووە، ئەمیش پێشکەشی ھەمووان دەکرێت!. رەنگە لە ئێستادا تەنھا و تەنھا شیعر من بە کۆمۆنیزمەوە ببەستێتەوە، لەگەڵ ئەوەشدا خۆم بە شاعیری پڕۆلیتاریا نازانم، لای من بازنەکە فراوانترە، لە دیدی مندا شیعر بۆ ھەمووانە.
خۆم: وتت شیعر بۆ ژن دەنووسم، ئەمە خۆی لە خۆیدا تەسککردنەوەی بازنەکەیە نەک فراوانکردنی!.
من: بەڵێ بۆ ژن دەنووسم، چوونکە ژنم خۆشدەوێت!، ژنم خۆش دەوێت، لێ ھیچ کات ئاسودەگیم لەگەڵیاندا نەبووە!، رەنگە بێ ئەوەی بەخۆم بزانم مازۆخی بم و چێژ لە ئازاردانەکانم وەربگرم، بە لەبەرچاوگرتنی ئەمەش ھەمیشە بۆ ژن دەنووسم.
خۆم: شەڕی کامۆ و سارتەر لەسەر بەدەستھێنانی دڵی ژنان بوو، ئاخر سارتەر ئیرەیی بە کامۆ دەبرد کە ئەو ھەموو ژنە پێی سەرسام ببوون، بەڵام ھەوڵیدەدا ئەم ئیرەییە بخاتە فۆرمی شەڕێکی فیکرییەوە، تۆش ھەمان شەڕت لەگەڵ دەکرێت لەلایەن ھەندێ ھاوڕێتەوە و دەیانەوێت ئەم ئیرەییە بخەنە چێوەی جیاوازیی و سەرەڕۆیی بیروڕاوە، کەچی ئەوەی من دەیبینم تۆ ھەمیشە دۆڕاویت لە دۆزینەوە و بەدەستھێنانی ئەو ژنەی دڵی خۆت دەیخوازێت!.
من: ئەو شەڕە نەگریسەم دژی خۆم پێ راناگیرێت، بەڵام ھەر دەنووسم و تێمای سەرەکی نووسینەکانیشم ستایشی ژنە. زۆر جار دەگەمە ئەو دۆخە دەروونییەی نازانم بۆچی دەنووسم!، بەڵام دەزانم دەبێت شتێک بە ژن بڵێم لە رێگای تێکستەوە. زۆر لە پیاوەکانی ھاوڕێم ئیرەییم پێ دەبەن کە ھەمیشە بۆ ژنان سەرنجڕاکێشترین پیاو بووم، بەڵام من وەک راوە ماسی لەگەڵ ژنان بەرخود ناکەم و نامەوێت بە کۆمەڵ بیانخەمە تۆڕی ئارەزووەکانمەوە. نا، نەخێر دەمەوێت وەک باڵندەیەک تەنھا لەگەڵ ئەو مەلەدا بفڕم ھێشتا لە قەفەزی پیاوێکی تردا زیندانە، بۆیە ھەمیشە بۆی دەنووسم!.
خۆم: جارێک وتت باوەڕم بە دۆنادۆن ھەیە، پێتوایە ژنێک ھەبێت لە کۆنەوە رۆحی ئاوێتەی رۆحت بووبێت!؟.
من: مرۆڤێکی ئایندار نیم، کەچی بڕوام بە دۆنادۆنی گیانەکان ھەیە و پێموایە گیانی من و ژنێک بەر لە ھەزاران ساڵ لە یەکتر نزیک بوون، رەنگە دوو پەروانە بووبن لەسەر پەڕەی گوڵێک یەکتریان ناسیبێت، من بۆ ناسینەوەی ئەو پەروانەیە دەنووسم!.
خۆم: کەواتە تۆ عاشقیت بە مانا سۆفیگەرییەکەی، پێموایە عەشق درۆیەکە دژی تەنھایی، تەنھاییش راستییەکە دژی عەشق.
من: وایە عەشق جنونە، حاڵەتێکی دەروێشانەیە، خۆشەویستی ئەو پەیوەندییە دڵخوازەیە زۆرینەی مرۆڤەکان ئارەزووی دەکەن، کەچی من ناتوانم خۆشەویستی بکەم ئەگەر نەگاتە عەشق، ئەگەر نەبێتە ئەو شێتییەی لە کرۆکی عەشقدا ھەیە، ھەر ئەمە پێم دەڵێت یان کوڕی زەمەنێکی زۆر دێرینم، یاخۆ ھێشتا سەردەمی من نەھاتووە.
خۆم: شێتەکان جوانترین مرۆڤەکانن، زۆرجار بەھەڵەدا دەچین کە شێتی و ئەحمەقی لە یەکتر جودا ناکەینەوە!.
من: شێتی درۆیەک بوو لە سەدەکانی ناوەڕاست لە ئەوروپا داھات، فوکۆ لە کتێبەکەیدا “شێتی و نائاوەز، مێژووی شێتی لە چاخی کلاسیکیدا”. ئەم بابەتە دەباتە ناو فەلسەفەوە، ئەو نموونەی “کەشتی دەبەنگەکان” دەخاتە بەر باس کە لەو سەردەمەدا کۆمۆنەکان شێتەکانیان پێ دەبردە ناوەڕاستی دەریاکان و بەدەم شەپۆلەکانیانەوە دەدان، ئەمێستا ھەر مرۆڤێکی دژە سیستم بەو شێتە لە قەڵەم دەدرێت لە سەدەکانی ناوەڕاستدا کە سێبستیان برانت رۆمان لەبارەیەوە دەنووسێت، ئەوەی گۆڕاوە لە بری لەناوبردنی فیزیکی لەناوبردنی دەروونی و مەعنەویی پەیڕەو دەکرێت.
خۆم: مردنی مەعنەویی زۆر ترسناکترە لە مردنی فیزیکی!، ئەوەی منی تۆقاندووە ھەردوو مردنەکە بەیەکەوە روو بکەنە کەسێک.
من: ناتوانم وەھا بیر بکەمەوە، ژیان وەک ئاوی کانی دەڕوات ھەرگیز ناگەڕێتەوە بۆ سەرچاوەکەی، مردن ھەروەک ژیان دیاردەیەکی جەستەییە، ژیان لەناو مێژوودا درۆیەکی دڵخۆشکەرە و مرۆڤ بۆ نەمریی خۆی داھێناوە، بەداخەوە ژیان یەک جارە، وەلێ من ھەموو رۆژێک بەدەم ئازارەوە دەمرم.
خۆم: کەواتە بژی بەو جۆرە دەتوانیت بژیت. ئێستا حەزدەکەم بزانم مێشکت چی تێدایە؟.
من: بە دیار خۆمەوە دانیشتووم، دەمەوێت تەنھابم تەنیاتر لەم تەنھاییەی ئێستام. بیر لەوە دەکەمەوە چۆن نەیانھێشت خەونەکەم تەواو بکەم، فڕێیاندامەوە ناو ئەم واقیعە پڕ ئازارە. دەمەوێت دوو دێڕ بۆ یارم بنووسم “سوپاست دەکەم کە پێتوتم تۆ مەلێکی تەنھایت، یاوەرت نییە لە فڕیندا”.
خۆم: شتی سەیر و سەمەر لە مێشکتدا ھەیە، لە ھەمووشی گرنگتر ھەموو شتەکان وەک ئەڵماس گرانبەھان.
من: پێتوایە کەسێکی دیکە ھەبێت دیقەت لەو شتە وردانە بدات جگە لە من؟. بۆ من وتنی شتی قورس و گران گرنگ نییە، گرنگ دۆزینەوەی مانای گەورەیە لە شتی زۆر وردیلەدا.
خۆم: بەڵام زۆرجار دۆزینەوەکانت ھێندەی چەکی ئەتۆمی بۆ کۆمەڵگە ترسناکن! چوونکە ناتوانێت ھەرسیان بکات.
من: بە قەد رقی ھەندێک خەڵک لە خۆم و روانگەکانم دڵخۆشم بەمە، ئاسوودەشم بەوەی بۆچوونەکانم ھەندێک کەس وەک گای ئیسپانی شێت دەکات، کەواتە زوو زوو بەو پەڕۆ سوورە سەرچۆپی دەگرم.

نووسینی: ستیڤان شەمزینی
٨-١١-٢٠١٨
کاتژمێر: یانزە و چل خولەک
نەخۆشخانەی گلیاد ئاینس

سڵاو بابە گیان، نامەی ئەم جارەم سکاڵایە،

هەواڵی جینۆسایدی شاخی گۆیژە یاداشت دەکەم بۆ (جوگرافی کوردستان) نووسینی (کریم زەند)
ئۆستانی سلێمانی -بابان- سنووری شار، خاوەر چیای گۆیژە

بابە گیان، لە یادمە کە بەیانیان لە باخچەی ماڵەکەمانەوە دەتڕوانیە گۆیژە، کاتێ تیشکی خۆر لە پشت چیاکەوە تیشکە زێڕینەکەی دەردەکەوت، دەیدا لە حەوزە گەورەکەی باخچە ڕازاوەکەمان. لەئێوارەی زەردەپەڕدا، ئەو دەمەی کە خۆر ئاوا دەبوو، دیمەنێک بەدەر لە وەسف دەردەکەت، تۆش بە دەنگە ناوازەکەت، سروودی چیاکانت بۆ دەوتین، ئەو کات منیش دەموتەوە بە تاسەوە:
( ئەو دەمەی خۆر دەگاتە ئێوارە ڕوو بکەرە شاخی گۆیژە بنواڕە
عەشقی پەروەردگاری لێ دیارە دامێنی وەک بەهەشتی ئاودارە.)

(کورد هاوڕێی نیە جگە لە چیاکان) چیاکان هاوڕێمانن، گەردوون پێی بەخشین، ژینگەیەکی تایبەتیان بۆ کردووین، لە دوژمن دەمانپارێزن، لە خۆڵ و ڕەشای شار دەمان پارێزن، سروشتێکی جوانی شارن، پێش دروستی بوونی شار، گوێژە لەوێ بوە، ڕەنگاڵەیە لە بەسەرهات، سەریرانگایە، خۆری نیشتمان لەوێوە هەڵدێ، سنووری ئوستانی بابانە.، مێژووی شارو وڵاتمانە.

لە هەندەران، لەغوربەتدا ئەو جوانیەم دەهاتەوە خەیاڵ، بە نووسین خۆشەویستی خۆم دەردەبڕم بۆ چیاکانی هاوڕێمان.
لەکاتی گەڕانەوەمدا، کە دەگەیشتمە سەر شەقامی گۆران تا نزیک دەبوومەوە لەماڵ، جوانی چیاکە نزیک و نزیک تر دەبوو.
ئەم جارە کە گەڕامەوە، کە ڕوانیم بەرەو گۆیژە چاوم دەگرم، نەبا بە ڕووخاوی چیاکە ببینم. دێمە سەر گردی سەیوان، بۆ مەزاری تۆ، هەواڵی پارچە پارچە کردنی چیاکەت پێدەگەیەنم، دەنگی شریخەی شاخ و ئازارو ناڵەی گۆێژەت بۆ باس دەکەم، شەفڵەکان بێڕەحمانە جەرگی شاخیان کوون کرد، کۆمیپانیایەک، کەسێ، پارتێک، سیاسەتێ چیایەکی پەروەردگاری داگیر کرد وشاخی لەت لەت کرد، ڕێڕەوی ڕووبارەکانی گۆڕی. سنووری شار نەما، ژینگەو نیشتمان جێنوساید کرا. من ئەم جارە هەر بە فرمێسک ناگریم بە دڵ دەگریم لەوە دەچێ کەلەپچە کرابم، بەزۆرداری بێهوش بکرێم ومنداڵێکم پێ لەباربەن. نازانم چیت بۆ بنووسم لە نامەکەمدا!
ڕەنگە بڵێم خۆزگە منیش لەگەڵ چونی تۆ دەچووم تا ئەم تاوانە گەورەیەم نەدەدی، تاوانێ دژ بە سروشت، دژ بە ئاو، دژ بەمرۆڤ، دژ بە چیا، دژ بە نیشتمان.
دوا وتەم: دەمەوێ پێت بڵێم کە ئێستا جوگرافیەکەم لەبەر دەستە ودەمەوێ وەسیەتەکەت جێ بەجێ کەم وەریگێڕم بۆ سەر زمانی ئنگلیزی، کە لاپەڕەی ٤٤٩ دەخوێنمەوە، سنووری شار، باس لە خاوەر، چیای گۆیژە، پەنجەکانم سست دەبن، زمانیشم گۆ ناکات بۆ دەربڕین، بۆیە هاوار بۆ تۆ دێنم، دەڵێم بابە گیان وەرە، وەرەر لە گەڵ شاکاری شاعرەکان، پێکەوە بابچینەوە بۆ گۆیژە ئەم جارەیان ئەوان سروودی ڕوخانی گوێژە وشێواندی ژینگە و مردنی هاوڕێکانمان دەنووسن، تۆ جوگرافی چیای گۆیژە دەنووسیوە، بەڵام ئەم جارەیان خاوەر – چیای گۆیژە جینۆساید کرا بووە قەیوان.

چرۆ زەند

May 28, 2024

سوپاس و پێزانین بۆ شێرکردن و بڵاو کردنەوەی وەک خۆی.

Aurora Street Festival
Location: 2024 Aurora Chamber Street festival
Date: Sunday, June 2, 2024
Time: 10:00 am to 5:30 pm.
Blok: 17
Cousins Drive
Royal Road Est side of Yong Street

Welcome to the festival, my table will be on Blok 17, in the writer’s corner WCYR

بەخێرهاتن بۆ فێستڤاڵی ئۆرۆرا لەسەر شەقام،
ڕۆژی ٢\٦\٢٠٢٤
کات ١٠ بەیانی تا ٥:٣٠ پاش ئێوارە
لە ئەدرەسەی کە سەرەوە دانراوە
ژمارەی بلۆک ١٧ لە بەشی نووسەران
لەسەر شەقامی یۆنگ لە خۆرئاوای شەقامەکە

سوپاس بۆ هاتنتان

چرۆ زەند
May 31, 2024

Aurora Chamber Street Festival
Sunday, June 2, 2024 – 11:00 am to 5:00 pm

Set-up: 10:00 am to 11:00 am
Take-down: 5:00 pm to 6:00 pm
Location: Yonge Street, Aurora; between Wellington Street (north) and Murray Drive (south)

YOUR BOOTH(S) LOCATION:

Each 10 x 10’ booth will be identified by a Block number and Booth number
Block numbers will be on signs hanging from poles in your area
Booth numbers will be written in chalk on the curb along Yonge Street – even numbers on the west side and odd numbers on the east side
Access points are where your vehicle enters and exits Yonge Street when setting up and taking down.

Volunteer “block captains”, wearing yellow t-shirts will be on-site in the morning marking the curb.

We have tried to place your booth(s) in your preferred location or as close as possible, however, we reserve the right to place you at a different location at our discretion.

BLOCK NUMER BOOTH(S) NUMBER EAST OR WEST SIDE OF YONGE ST. ACCESS STREET

17
PLEASE REFER TO THE ATTACHED SPREADSHEET; SORTED ALPHABETICALLY BY COMPANY NAME
EAST
ROYAL ROAD or COUSINS DRIVE

Bring this information package with you.