ناونیشانی ئەو خوێندنەوەیە ناكەوێتە نێوان دووالیزمەكانی دیتراو/ نەدیتراو، گوتراو/ نەگوتراو… هتد. بەڵكو (گوتاری دیتراو) لەو خوێندنەوەیەدا هونەری رووداوی دیتراوی جوولاو دەنوێنێ‌، دەلالەت لە بە زەمەنكردنی (حیكایەتە گەورەكان) دەكات. بەڵام (گوتاری وسبەلێكراو) هونەری كێشانی تابلۆی بێدەنگیی دەنوێنێ‌، دەلالەت لە زەمەنی (گۆڕانكارییەكانی سەردەم) دەكات. گوتاری دیتراو، حیكایەتە گەورەكان دەگێڕنەوە. گوتاری وسبەلێكراو، لە دوو روودا راڤە دەكەینەوە: مێژووی رووداوەكان و خەیاڵی شیعری.
بە گشتی گوتاری دیتراو، تابلۆیەكی دیتراوی جوولاوی هەڵسەنگێندراوە و زمانی نووسەر بۆ گێڕانەوەی بازنەیی هاندەدات. گوتاری وسبەلێكراو، بە هەردوو رووەوە: زەمەنی رووداوە مێژووییەكان و خەیاڵی شیعری، خوێنەری بیركەرەوە و خوێندنەوەی جیاواز بەرهەم دەهێنێتەوە.
رووداوی دیتراو، لە رووی میكانیزمی نووسینەوەدا زمان ناچاری (گوتنی بازنەیی) دەكات. گوتاری وسبەلێكراو، لە رێگای میكانیزمی خوێندنەوەوە، زمان دابەشی (گوتنی رامانئامێز) دەكات. بەو مانایەش زمان لەیەك كاتدا ناچاركردن و دابەشكردنە! دەشێ‌ بنەمای ناچاركردن بەرەو فاشییەتی دەسەڵات بچێت! بەڵام بنەمای دابەشكردن دوو وەزیفەكەی (ئەرستۆ) لەبارەی زمانی (گەیاندن) و زمانی (هونەری) بیر دەخاتەوە. بە كورتی لە راڤەكردنی ئەو خوێندنەوەیەدا دەمەوێ‌ بڵێم بنەمای چەمكی دابەشكردن وەك میكانیزمی گەیاندن لە خزمەتی مێژوودایە، وەك میكانیزمی هونەری لە خزمەتی خەیاڵدایە.
لەنێوان (دەسەڵاتی ناچاریكردنی زمان) و (گەیاندنی رووداوی مێژوویی و هونەری خەیاڵكردن) واتە: كە زمان بە ناچاری بەرەو گێڕانەوە گەورەكانی دەرەوەی ویستی شیعرییمان دەبات، كە رووداو دەمانخاتە نێو مێژووەوە، كە هونەری خەیاڵكردن شیعرییەت دەخاتەوە! ئیتر بنەماكانی ئەو خوێندنەوەیە دادەمەزرێنین.
(1)
ناونیشانی كۆمەڵە شیعری (وەرە لە باخ پێتدەڵێم)، شیعریی و چێژ بەخش و سەرسامكەر و گومانكارانە دەكەوێتەوە! خوێنەر دەخاتە حاڵەتی رامان و بیركردنەوە و خەیاڵكردنەوە. بۆ بەدواداچوونی تێگەیشتنی (سەرسامی و چێژ و شیعرییەت) دەتوانین لە (وەرە لە باخ پێتدەڵێم) بیركردنەوە و خەیاڵی شیعری لەنێوان (باخ)، وەك شوێنێكی گشتی (دیتراو) و كردەی (پێتدەڵێم)، وەك نهێنی تاكگەرایی (وسبەلێكراو) بدۆزینەوە! دەمەوێ‌ بڵێم لەو پەیوەندییە شیعرییە و بەیەكداچووەدا راستەوخۆ (كردەی گومان و فرەمانایی و سەرسامی) لە رامان و بیركردنەوە و خەیاڵی خوێنەراندا دەخوێنینەوە. لەبەرانبەر ئەو ناونیشانە شیعرییەدا ناوەڕۆكی شیعرەكانی ئەو كۆمەڵەیە، پڕن لە گێڕانەوەی بازنەیی و گەیاندنی ئازاری گشتی و ناسۆری هەمووان و لەوێشەوە شاعیر (حەسەن هەندرێنی) لە رێگای زماندۆستییەوە هەوڵیداوە پەیوەندی نێوان گوتاری دیتراو و گوتاری وسبەلێكراو لە هونەری بیركردنەوە و خەیاڵكردن رێكبخاتەوە. ئەو كۆمەڵە شیعرە بەرهەمی (هاوڕێیانی كتێب)ە، لە چاپخانەی (شوان) ساڵی 2024 چاپ و بڵاوبۆتەوە.
ئەو كۆمەڵە شیعرە لە رووی شارەزایی شیعری و پەیوەندی نێوان مانا و دەلالەت و رەگەزە شیعرییەكان، لەسەر گەشەكردنەكانی هێلی پانی شیعریی كوردی هەڵكشاوە، وەك تاكگەرایی پەیڕەوی زماندۆستی دەكات. واتە لەلایەك لە رێگای زماندۆستییەوە چێژ بە تابلۆكانی مێژووی بێدەنگی و رووداوی دیتراو دەبەخشێ‌، لەلایەكی دیكە سادەیی و رەوانی و رەسانەیەتی وەك هێلی پانی شیعری كوردی بە خوێنەران دەفرۆشێتەوە! دەشێ‌ بۆ تێگەیشتن لە كردەی (فرۆشتنەوە) دوو رووی نیشان بدەین: لە رووی یەكەمدا شاعیر هەوڵدەدات خوێنەران بە سادەیی و رەوانی و سۆز رازی بكاتەوە! لە رووی دووەمدا دەیەوێ‌ لە رێگای مێژووی بێدەنگی و رووداوی دیتراو، هێلی پانی شیعری كوردی لە گێڕانەوەی بازنەییدا درێژە پێبدات. رەنگە سەرەكیترین هۆكار بۆ ئەو (درێژەپێدانە بازنەییە) ئەوە بێ‌، كە راستە خەریكە كۆن وەك گێڕانەوە گەورەكانی دەرەوەی ئیرادەی مرۆڤ ون دەبێت، بەڵام نوێ‌ لە توێی رووداوەكانی مێژوو و هونەری بیركردنەوە و خەیاڵكردنەوە، لە دایكبوونی دیار نییە!!
كەواتە لەو كۆمەڵە شیعرەدا، جیاكردنەوەی كۆن و نوێ‌ لەیەكتر روون نییە. نەك لەبەر ئەوەی (كۆن و نوێ‌) وەك یەك دەیانەوێ‌ دەسەڵاتدار بن، یان پارێزگاری لە دەسەڵات بكەن، بەڵكو لەبەر ئەوەی نوێ‌ نەیتوانیووە بیركردنەوە و خوێندنەوەی جیاواز و نوێ‌ درووست بكات؟!
لەپشت دەسەڵاتی باودا، گێڕانەوە گەورەكان وەك پێوەر خۆیان دەنوێنن! لەپشت گەیاندنی رووداوە مێژووییەكان و خەیاڵی هونەری، ژیانی سەردەم وەستاوە. دەسەڵاتی زمان و دەسەڵاتی ژیان بەو مانایەیە، كە چێژ وەرگرتن لە تابلۆكانی زمان (گێڕانەوە بازنەییەكان، رووداوەكانی مێژوو)، هەرگیز چێژ وەرگرتن لە ئاڵۆزییەكانی ژیانكردنی سەردەم و خەیاڵی هونەری نییە.
زمان وەزیفەی جێبەجێكردنە، بەڵام ژیان خودی جێبەجێكردنە، زمان لە نێوان گێڕانەوە گەورەكان و مێژووی رووداوەكاندا ئاڵۆزە، بەڵام ژیان بە هەموو ئاڵۆزییەكانی سەردەمیشەوە كەچی سادەیە، خەمی گەورەی زمان دەسەڵاتە، ژیان لە خەمی سەیرورەدایە.
داهێنان لە پەیوەندی نێوان ژیان و زمانەوە، لە رێگای دەسەڵات و سەیرورەوە، لە هەوڵی هاوگونجانی مەعریفەی زمان و ئەزموونگەرییدا خۆی نوێ‌ دەكاتەوە! سەیرورە و خۆنوێكردنەوە لە مەعریفەی هونەری و رووەكانی حەقیقەت و گۆڕانكارییەكان و گفتوگۆ و دانوستان و كارلێكەرییەكانیدا هەڵدەگرێتەوە. واتە لەگەڵ ئەو جیاوازییانەدا، داهێنان فیكر و دنیابینی نوێ‌ و چەمك و شێوازی دەربڕینی نوێ‌ و جیاواز و ئازادی بیركردنەوە و خەیاڵی بەرفرەوان و دیدی مەعریفی و جوانكاری جیاواز بەڕێوەی دەبات، كە لەگەڵ كۆن نایەتەوە.
(2)
رەگەزە شیعرییەكانی كۆمەڵە شیعری (وەرە لە باخ پێتدەڵێم) لە تەرجەمەكردنی بۆ سەر گێڕانەوە بازنەییەكان یەكتربڕ دەردەكەون، بەڵام زۆر جاران وەك مێژووی رووداوەكان و بیركردنەوە و خەیاڵی شیعری ناتوانن بەناوییەكدا بچین! واتە ناتوانین وەك بیركردنەوە و خەیاڵی شیعری سەردەم لە پەیوەندییەكی نوێی نێوان مێژووی رووداوەكان و خەیاڵی شیعرییدا بیانخوێنینەوە، ئەگەرچی شاعیر لە تابلۆكانیدا بەدوای باگكڕاوەندی شیعری كوردی و باگكڕاوەندی زماندۆستییەوەیە، بەڵام مەرج نییە، باگكڕاوەندی شیعری كوردی و زماندۆستی خەیاڵی شیعری سەردەم بگرێ‌!
(یاكۆبسن) دەڵێ‌ پێویستە قەسیدە بە جۆرێ‌ بخوێنینەوە، وەك ئەوەی تەماشای تابلۆیەك دەكەین. بە گشتی لەو خوێندنەوەیەدا هەوڵدەدەم بەدوای لێكدانەوەی بیركردنەوە و خەیاڵی شیعریدا بچم، بۆ ئەوەی پەیوەندی نوێی نێوان رەگەزە شیعرییەكانی ئەو كۆمەڵە شیعرە تێبگەم. چونكە ئەوە بونیادنانی پەیوەندی نوێی نێوان رەگەزە شیعرییەكانە (وەك لە تابلۆی -وەرە لە باخ پێتدەڵێم- ئاماژەم بۆ كرد) خوێنەران سەرسام و گیرۆدە دەكات!
تۆ داناتر بوویت حەوا، یان بێ‌ ئۆقرەتر؟
ئادەمت لە خەودا جێهێشت و دوای خەونی خۆت كەوتی
بیرت لە تەنیایی ئێمە نەكردەوە؟!
بیرت لە جاویدانیی رۆح و
چێژی ناكۆتا نەكردەوە؟
(وەرە لە باخ پێتدەڵێم) -حەسەن هەندرێنی، ل8.
كەواتە بونیادنانی پەیوەندی نوێی نێوان رەگەزەكان و بیركردنەوەی گشتگیر، یەكتر بەجێدەهێلن. لە شیعری نوێدا هەمیشە بیر لە درووستكردنی پەیوەندی نوێ‌ دەكرێتەوە، بەڵام كاركردن بۆ دەركەوتنی هێلی گشتی مانا و دەلالەتی گێڕانەوەی بازنەیی و ئازاری گشتگیر كەمترین بیری لێدەكرێتەوە.
دەتوانم بڵێم لەو كۆمەڵە گێڕانەوەیەی (حەسەن هەندرێنی)ی شاعیر، ئەوەندەی بیر لە باگكڕاوەندی شیعری كوردی و زماندۆستی دەكرێتەوە، ئەوەندە بەلای بونیادنانی پەیوەندی نوێی نێوان خەمە بچووكەكان و رەهەندی دنیابینی سەردەم نەچووە. بۆ نموونە، ئەگەر بەراوردی شیعرەكانی ناوەوە بە ناونیشانی (وەرە لە باخ پێتدەڵێم) بكەین، دەبینین لە زۆربەی شیعرەكانیدا كەمتر گۆشەی بەتاڵ و بۆشایی بۆ گومان و چێژ و شیعرییەتی جیاواز و خوێندنەوەی تایبەتی سەردەم دەبینرێت؟!
ئەوەی لە گێڕانەوەی بازنەیی و رووداوە مێژووییەكان و باگكڕاوەندی زماندۆستیشدا دەمێنێتەوە، دەچێتە خزمەتی هێلی پانی شیعری كوردی و مرۆڤی كوردییەوە. بەڵام تەرجەمەكردنی (هێلی گشتی شیعری كوردی بۆ سەر شیعری سەردەم) هەرگیز بەو مانایە نییە، كە (وەرە لە باخ پێتدەڵێم) شیعرییەتی سەردەمی هەڵنەگرتووە، بەڵكو بەو مانایەیە، كە تابلۆ شیعرییەكان زێتر خۆیان لە باگكڕاوەندی شیعری كوردی و زماندۆستی نیشان دەدەنەوە و كەمتر دەلالەت لە بەزەمەنكردنی (خەیاڵی شیعری و دنیابینی شیعری) دەكەن.
بەزەمەنكردنی خەیاڵی شیعری و دنیابینی شیعری هەوڵێكە بۆ نیگاكردنی (وسبەلێكراو) و خەمە وردەكانی تاكی سەردەم و پەیوەندییەكانی، تاكو لەوێوە خوێنەری نوێ‌ درووست بكاتەوە. وەك گوتمان نواندنی (حیكایەتە گەورەكان) و (رووداوەكانی مێژوو) تەعبیر لە كۆمەڵێ‌ وەزیفەی زمانەوانی دەكات، كە دەسەڵات دەنوێنێ‌! كەچی نواندنی (وسبەلێكراو) لە گۆڕانكاری و دۆزینەوە و سەیرورەدایە.
(3)
نواندنی (حیكایەتە گەورەكان) و (رووداوەكانی مێژوو) وەك ئەوە وایە، خەیاڵی شیعری و دنیابینی شیعری كۆمەڵە شیعری (وەرە لە باخ پێتدەڵێم) لە خەیاڵدانی شاعیر و سەردەمەوە كەمترین جوولەیان خرابێتەبەر و لە خەیاڵدانی (حیكایەتە گەورەكان) و (رووداوەكانی مێژوو)ەوە هەڵقوڵابن. ئەگەرچی شاعیر كۆمەڵێ‌ خەمی گەورە و ئازار و ناسۆری دوێنێی لە تابلۆ شیعرییەكانیدا رەنگكردووە، بەڵام لەو رەنگكردنەدا زێتر جەخت لە باگكڕاوەندی زماندۆستی و رەسەنایەتی و سادەیی هێلی پانی شیعری كوردی دەكاتەوە. پرسیار ئەوەیە، ئایا شیعر بەشێوەیەكی هاوچەرخانە، لە رەنگكردنی خەمەكانی دوێنێ‌ و هێلی گشتگیری شیعری كوردیدا دەژیت؟! ئایا باگكڕاوەندی زماندۆستی و خەیاڵی شیعری و خەمەكان، بەیەكەوەلكاون؟!
داهێنان لە گۆڕانكاری و دۆزینەوە و سەیرورەدایە. داهێنان لە جوولە و زەمەنی تایبەت و خێرایی پێشكەوتنە جیاوازەكاندایە. بەو مانایەش نوێگەری وەك نواندنی (وسبەلێكراو) لەسەر چەكی دوێنێ‌ كار ناكات، بەڵكو هەوڵدەدات خێرایی گۆڕانكاری و سەیرورەی داهێنان و ریتمی جیاوازی ئەمڕۆ بدۆزێتەوە.
كەواتە بیركردنەوە و خەیاڵی شیعری بایەخ بە شێوە و پەیوەندییە نوێیەكان دەدات. زمان لە شیعری نوێدا ئەو كاتە داهێنەرە، كە لە خزمەتی جوانی و دنیابینی و خەیاڵدا بێت. نەك هەوڵی نواندنەوەی گشتگیری بدات و پارچە وردەكان فەرامۆش بكات! ئەو قسەیەش بەو مانایەیە، كە پەیوەندی نێوانیان لەسەر گۆڕانكاری و جیاوازی و دنیابینی سەردەم درووست بكرێتەوە. بەمجۆرە پەیوەندی نوێی نێوان دال و مەدلوول، یان نیشانە و مانا، فۆڕمێكی نوێش بە شیعر دەبەخشێت. لەوێشەوە جوانی شیعریی و خەیاڵی شیعری پێشدەكەوێت، جوانی شیعریی و خەیاڵی شیعری هەمیشە پانتاییەكی ئازادی دەوێت.
دواجار من لە ئاوێنەی وەرزێك نوقمبووم،
ئەو وەرزە “تۆ”یت، كە رامانی سەوز كردووم.
لەسەر پردێك، خەیاڵاوی جێهێشتووم، بە دیار ئاوێتەبوونی رۆح.
بە دیار راڕاییم، بۆ چوونە بەر هەیوانی پەپوولە.
وشك و شەكەت گاز لە چاوەڕوانی دەگرم.
دەمەوێ‌ لەوێ‌،
لەنێو مێرگی نێرگزەجاڕ، شینی خۆم بەسەر پەڕە گەشەكانی بڕێژم
تا ئەوپەڕی تەهاڕەت،
تا ئەوپەڕی بەرائەت،
تا دەبمەوە بە (گفل)ێكی مەعصوم.
(وەرە لە باخ پێتدەڵێم) –حەسەن هەندرێنی، ل65-66.
زمانی شیعری بێ رۆح نییە. رەخنەگر (كارل فلیپ مۆریس) دەلێ‌ كاتێ‌ دەقی هونەری لە دەرەوەی خۆی شتێ دەستنیشان دەكات، ئیتر لە ئەكسسوارێك زێتر تێناپەڕێت. كەواتە ناشێ‌ داهێنانی هونەری بە مەبەستی بەئامرازكردن و (بەگشتیكردن) بەكار ببرێت، هەرگیز زمانی شیعری هەوڵنادات لەجیاتی هەمووان بیر بكاتەوە، پێویستە زمانی شیعری لە خزمەت جیاوازی و شیعرییەتدا بڕسكێت، چونكە بەهای جوانی شیعری لە خەیاڵی جیاوازدایە. ئەو كۆپلەیەی سەرەوە وەك درووستكردنی پەیوەندی نوێ‌ بەشێك لەو جیاوازییەی گواستۆتەوە، بەڵام وەك گێڕانەوەی بازنەیی، لە رووی دنیابینییەوە دەبێتەوە (گفل)ێكی مەعصوم؟!
(4)
لە جوولەی پەنجەكانت تێگەیشتم،
ئەفسانەش دەتوانێ‌ وەك جوانوو سمكۆڵان بكات.
لە جیاتی تۆز، هەتاو لە درزی پەنجەرە سێگۆشەییەكانی دەست،
چەپك چەپك
بۆ دەرسیم بەڕێ‌ بكات و
بۆنی دەمی خونچە بكات.
(وەرە لە باخ پێتدەڵێم) –حەسەن هەندرێنی، ل91.
(رۆلان بارت) پێیوایە نووسین پڕە لە یادەوەرییەكانی پێش خۆی، ئەوە لەلای (بارت) جەختكردنە لە تێزی (زمان هەرگیز بێ لایەن نییە). لەو رووەوە بەرێوەبردنی رەهەندی باكگڕاوەندی شیعری كوردی و زماندۆستی شاعیر لەو كۆمەڵە شیعرەدا ئەوەندە ئاسان و نەكردە نابینیم. بەڵام پرسیار ئەوەیە، شاعیر چۆن لە دەرەوەی گێڕانەوەی بازنەیی، پەیوەندییەكی نوێی پڕ چالاكی هونەری و پڕ لە بیركردنەوە و خەیاڵی شیعری و پڕ لە جوولەی رووداوی جیاواز لەنێوان تاك و كۆ دەنووسینەوە؟! دەمەوێ‌ بڵێم، ئایا شیعری سەردەمی پاش حەقیقەتەكان و زیرەكی دەستكرد، دەشێ‌ لە بازنەی یادەوەری و نەستی دەستەجەمعیدا بخولێتەوە؟!.
بێگومان لە هەموو كارێكی ئەفراندندا (كات و شوێن) گرنگی خۆی هەیە، بەڵام بە شێوەیەكی گشتی، بارستاییەكانی شیعری (حەسەن هەندرێنی) لە مەوداو و جوولەدا لەبری كات و شوێنی تایبەتی، مەوداو و جوولەی گشتی وێنا دەكات. لەبری وێنە ئاڵۆزەكانی ژیانی ئەمڕۆ، وێنە رەش و سپییەكانی دوێنێ‌ بە باگكڕاوەندی زماندۆستی دەكێشێتەوە، كە بە بڕوای من نە خوێنەری تایبەت بۆخۆی درووست دەكات، نە خەمی خوێنەری ئەمڕۆشە، بەڵكو هۆكاری ماندووكردنی خوێنەرانیشی لێدەكەوێتەوە!. رەنگە خوێنەرانێكی ناسیونالی پەڕگیر بە هەڵگرتنی خەمی گەورەی ناسیونالی و هێلی پانی شیعری كوردی و باگكڕاوەندی زماندۆستی راهاتبن، بەڵام خوێنەرانی سەردەمی پاش حەقیقەتەكان و زیرەكی دەستكرد، كەمترین گرنگی بەو هێلە پانە دەدەن. بە كورتی بەهای شیعری لەوەدایە، كە بە جوانی خەمە بچووك و تایبەتەكانی بنوێنێ‌ و لە درووستكردنی پەیوەندییەكی پڕ جوولەی نێوان دنیابینی و مەودا جیاوازەكانی خۆی رەنگ بكاتەوە؟!.
بە كورتی لە هەندێ‌ لە قەسیدەكانی كۆمەڵە شیعری (وەرە لە باخ پێتدەڵێم) پەیوەندییە كۆنەكانی گێڕانەوە گەورەكان بەرەو كاڵبوونەوەن، بەڵام وەك پێویست هونەری بیركردنەوە و دنیابینی سەردەم و خەیاڵكردنەوە، لە دایكبوونی بە تەواوی دیار نییە؟!
هەولێر 21/4/2024

سەرەتا: زۆربوونی دکتۆر و پرۆفیسۆر کێشە ڕوناکبیرییەکانی ئێمە چارەسەرناکات

لە یەکەم نیگادا، ئەم سەرەتایە بەم ناونیشانەوە(زۆربوونی دکتۆر و پرۆفیسۆر کێشە ڕوناکبیرییەکانی ئێمە چارەسەرناکات) بەرەو ئەو بینینەمان دەبات، کە ئەگەرچی زانکۆ ڕۆڵی چاکی دیووە لە نەهێشتنی نەخوێندەواری، بەڵام زۆربوونی زانکۆ لە شاردا چارەسەری گرفتە ڕوناکبیرییەکانمانی نەکردووە و، بگرە زۆربوونی دکتۆر و پرۆفیسۆریش کێشە ڕوناکبیرییەکانمانی قوڵترکردوەتەوە و جەمسەری تریش بەو کێشانە داوە. بۆ زۆرێکیشمان، کە لە نێوەندی ئەکادێمیدا کاراین، ئەوە پرسیارە، کە ئایا مامۆستای زانکۆ ڕوناکبیرە؟ زانکۆ ڕوناکبیر intellectual، یان بیرمەند، بەرهەمدێنێت؟خودی مامۆستای زانکۆ توانیویەتی خوێندکاری ڕوناکبیر دروستکات؟
گومانی ناوێت، زانکۆکانی ئێمە ئەکادێمییەکانی لە کارلێکی ڕوناکبیری intellectualityخستووە و هەژارییەکی زۆریش بە بیرکردنەوە و وشەسازییانەوە دیارە، کە ئەوەش بەرهەمی دورکەوتنەوەیانە لە خۆڕوناکبیرکردن و نەبوونە کەسێکی ئینسیکلۆپیدی(مەوسوعی).
کاتێک نێوەندی ئەکادێمی نەخوێندەواری ناهێڵێت بەوە فێربوون زیاددەکات نەک زانینknowledge. زانکۆش، کە بیرکردنەوەی خوێندکار سنوورداردەکات و تەنها ئاستی فێربوونی دەگۆڕێت زانکۆ نابێتە جێگای هیوا ئەکادێمی و ڕوناکبیرییەکان. چونکە کاتێک کۆلێجەکان لەناو پرسیارسازییەکاندا نەشونمادەکەن و بە چەندین مێژوو(مێژووی زانست، مێژووی ئایین، مێژووی هونەر،….) چەکداردەبن، کە ئەوانەش مێژووی ڕاستەقینەی فەلسەفە پێکدێنن، بەوە زانکۆ هەم زانین و هەم ڕوناکبیریی بەرهەمدێنێت و زانکۆش ئەرکی قەڵاچۆکردنی نەخوێندەواری نابێت و ئەوە بۆ پەروەردە جێدێڵێت. بۆ وادەڵێین؟ چونکە زانکۆ سەرووی پەروەردەیە، شوێنی هەڵاوگۆڕانە لە فێربوونەکان و داڵدەی زانینە دەگمەن و ڕاقییەکانیشە.
لە کۆتاییدا ئەوەی وادەکات زانکۆ ئەوە نەبێت و نێوەندی ئەکادێمیمان بەرەو ژینگەیەکی نالەبار و ناڕوناکبیریی بڕوات جگەلە هۆکارە سیاسییەکە، کە ژینگەی زانکۆ دەتەپێنێت، هۆکاریتریش هەن وەک بێباکی و بێ ئامانجی مامۆستا و خوێندکاری زانکۆیە. ئەفسووس، لە ئێستادا، گشت ئاماژەکان ئەوەمان پێدەڵێن، کە مامۆستا و خوێندکاری زانکۆ چیتر کەسە دەگمەنەکانی کۆمەڵگەی ئێمە نیین و لەگەڵ هاتنی زیرەکی دەستکردیش ئاستەکانیان زۆرتر ئاشکرا دەبێت و ئەوەش ئەوەمان پێدەبێژێت، کە تەنها ئەکادێمیبوون بەس نییە و ئەمە(ئەکادێمیبوون) پێویستی بە ڕوناکبیربوونیشە.
ئەکادێمی توێژەرێکی زانستییە، خاوەنی میتۆدۆلۆژیایەکی جێگیر و توندە، بەدوای ڕاستییەکی زانستی دەقیقدا وێڵە، لێ کاتێک ئەکادێمی ڕوناکبیردەبێت ئەمە دەرفەتی ئەوەی پێدەبەخشێت، کە خۆی تێر زانینی جۆراوجۆر و پڕ تێگەیشتنی جیاوازبکات و توخنی دژوارەیەکانیش بکەوێت. بەمە ئەکادێمی لەو جێگیرییە زانستییەوە لە بیرکردنەوە بەرەو زانینێکی هەمەجۆری کراوە دەڕوات. هەرچی ڕوناکبیرە خۆی خۆی ئاڕاستەدەکات، کەموکوڕی خۆیدەبینێت و کار بۆ پڕکردنی هزری خۆی دەکات و دیدێکی ڕەخنەگرانەی بۆ جیهان هەیە و خۆشی لەسەر پرسیارسازی و ڕوونکردنەوەی بیرکردنەوە کێشمەکێشدارەکان ڕادەهێنێت. بۆیە داوای ئەم نوسینە خۆی لەو تەماشاکردنە پوختدەکات، کە کاتی ئەوە هاتووە کۆنسێپتمان بۆ بەئەکادێمیبوون و مامۆستای زانکۆ و خوێندکاری زانکۆ، یان بڕوانامە، بگۆڕین.

ڕوناکبیریی جیاوازە لە فێربوون
ڕوناکبیر ،و ڕوناکبیری ئەکادێمیی، لەناو گفتوگۆکاندا هزری گەشەدەکات، لەو بابەتانەش دەدوێت سەرسامکەر و گیرن و توانای گۆڕینی ئاقاری گفتوگۆ داخراو و بێئاکامەکان و خستنەوەی کاریگەریشی هەیە. شانبەشانی ئەوەی هێزی قەناعەتپێکردنی زۆرە دەکارێت بۆچوونی دەوروبەریش بگۆڕێت. سەرباری ئەوە، ڕوناکبیر ڕەوانتر قسەدەکات، ئەوەشی دەیڵێت لەسەری دەوەستێت و تاوتوێیدەکات. بۆیە ڕوناکبیریی intellectuality جیاوازە لە فێربوونlearning.
ئەو ڕوناکبیرییەی بەدەستیدەهێنین وەک ئەو فێربوونە نییە، کە بەدەستیدەهێنین. ڕوناکبیریی وامانلێدەکات گومانبکەین، هەرچی فێربوونە بەو جۆرە نییە. هەروەها سنووری ڕوناکبیریی بێ سنوورە، بەڵام فێربوون تایبەت و سنووردارە. فێربوون سەبارەت بە شتێکە، ڕوناکبیریی تایبەتە بە گشت. کەسی ڕوناکبیر ئاسۆی بیرکردنەوەی فراوانە، نەبینراو دەبینێت و قسەشیتیادەکات، کەچی فێربوون شتێکی ئەوتۆمان ناداتێ، کە قووڵبوونەوەی بێ تخووبی تیابێت.
فێربوون ڕەنگە لە قۆناغی نەخوێندەوارییەوە بمانبات بەرەو خوێندەوارییەکی باڵا. بەڵام ڕوناکبیربوون پێویستییەکی بووناوییە و بەشێکیشە لە پێویستییە کۆمەڵایەتییەکانمان. هاوکات بەڕوناکبیربوون پرۆسەیەکی دژواری ماندووکەرە، هەرچی بەئەکادێمیبوونە کاتێکی کەمتری دەوێت. بەڕوناکبیربوون بەردەوام و درێژخایەنە، بەئەکادێمیبوون هێندەی بەڕوناکبیربوونی تێناچێت. ئەمە وادەکات بڵێین: پەروەردە فێربوونمان دەداتێ و ئەو فێربوونەش لە نافێربوون و نەخوێندەواری دەربازمان دەکات. هەرچی ڕوناکبیرییە دەمانکاتە کەسێکی ئینسیکلۆپیدی و خاوەن زانینی هەمەلایەن و واشمانلێدەکات ڕێزمان بۆ کولتوورە جیاکان هەبێت.
مامۆستای زانکۆ فێربوون دەدات، نەک ڕوناکبیریی. ڕوناکبیریی کردەیەکی ئاڵۆزترە لە فێربوون. فێربوون رووبەڕووی گرفت و ئاڵنگاری دەبێتەوە، ئەو گرفت و ئاڵنگاریانەش، کە رووبەڕووی زانین دەبنەوە هەمان ئەوانە نیین، کە رووبەڕووی خودی کردەی ڕوناکبیریی دەبنەوە.

ناڕوونییەکان سەبارەت بە ڕوناکبیریی و ناڕوناکبیریی
کێ ڕوناکبیرە پرسیارێکی کۆنە و کۆنی پرسیارەکەش کردنەکەی بێمانا ناکات. کاتێک دەپرسین: کێ ڕوناکبیرە؟ دەخوازین بزانین ئەو کەسە کێیە، کە تێگەیشتنی هەمەلایەنەی لەسەر شتەکان هەیە، پێویستی بە زانین و ئەزموونی هەمەچەشنی بەردەوام هەیە؟ کە زانیمان ڕوناکبیر کێیە ئەو کات دەزانین ڕوناکبیر تاکێکی دەگمەنی کۆمەڵگەیە، غەمی دۆزینەوەی چارەسەر و گفتوگۆی ڕەوان و توانای هێنانەوەی بەڵگەی لۆژیکی بۆ وتنەکانی هەیە. واتە ئەم کەسە دیالۆگ و مشتومڕی بەردەوام ئەنجامدەدات، هەڵە دەبینێت و بەشداری لە چاککردنەوەشیان دەکات، گەیشتنیش بە ئەگەری نوێ، لەڕێگای پرسیار و گومانەوە، بە کاری سەرەکی خۆی دەزانێت.
بۆیە با بزانین ڕوناکبیریی چییە؟ ڕوناکبیریی زانین نییە؟ ئەو زانینە نییە، کە نیمانە؟ چونکە زانین زیاد و کەم دەکات، گۆڕانی دێتەسەر و ئاستی وەک خۆی نامێنێت. ڕوناکبیر خاوەنی فەرهەنگێکی فراوانە، فرەڕەهەندە و تێگەیشتنیشی ئاقارجۆراوجۆرە. ڕوناکبیر لە هۆکارەکان دەکۆڵێتەوە و توانای هەڵوەشانەوە و سەرلەنوێ سازاندنی هەیە و کاری ڕاستەقینەشی شیکاری و ڕەخنەیە. ئەمە جگەلەوەی، کە توانای بیرکردنەوە، بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە و سەربەخۆیانە و چارەسەری کێشەشی هەیە.
پێدەچێت ڕوناکبیریش ئاستی خۆی هەبێت. گەروابێت ئەو کات مرۆڤ(کەسی ڕوناکبیر) پێویستی بەوەیە ئاستی ڕوناکبیریی خۆی بەرزکاتەوە. هاوکات ڕوناکبیریی بریتیی نییە لە وشەسازی و ڕیزکردنی پەیڤ و چەنە چەن، ڕوناکبیربوون زادەی بیرکردنەوە، چۆنیەتی قسەکردن و ڕاڤەکارییە.
ئەگەرچی زانکۆ نەزانی ناهێڵێت، پزیشک یان ئەندازیار، یاخود خاوەن پلەی زاستی باڵاش دروستدەکات(دوا تایتڵی زانستی دەدات کە پرۆفیسۆرە)، بەڵام هەموو ئەمانە بەو مانایە نیین، کە ئێمە پێمانوابێت زانکۆ دروستکەری ڕوناکبیرە. ڕوناکبیریی وەک بیریاریی وایە پرۆسەیەکی خودیی بەردەوام و بێ بڕانە و شەڕیشە لەگەڵ دژواریی و ئەستەمییدا.
زۆرجار وشەی نەخوێندەوار دەدرێتەپاڵ کەسی نا ڕوناکبیر. هاوکات دەدرێتە پاڵ ئەو کەسەش، کە لە ئێستادا خوێندەوارە و لێ ڕوناکبیر نییە. زۆرێکیش لەو خوێندەوارە ناڕوناکبیرانە خوێندەوارە ئەکادێمییەکانن، ئەوانەن کە ناتوانین باسی ئەوەیان لەگەڵدابکەین، بۆ لە سەدساڵی رابردوودا هەڵگرانی خەڵاتی نۆبڵ لە بیرکاری و فیزیا یان پزیشکی ڕووسەکان نەبوون؟ لەکاتێکدا ئەو زانستانە لە سەردەمی یەکیەتی سۆڤیەتی کۆندا پێشکەوتووشبووە. کەوابێت، کەسی نەخوێندەوار بەپێی پێوانە نوێکانی ڕوناکبیریی دەشێت ئەو کەسەبێت بڕوانامەی زانکۆیی هەیە، لێ ناتوانێت دوو دێڕ قسە لە سەمای فلامینکۆ، سینەمای پازۆلینی، یاخود دیرۆکی ئایینە ئیبراهیمییەکان بکات.

زۆربوونی ئەکادێمی و کەمیی ڕوناکبیر
یەکێک لە دیاردە ناشرینەکانی دوو دەیەی پێشوومان ئەوەیە، کە ئەکادێمیبوون ڕوو لە هەڵکشانە و ڕوناکبیرییبوونیش ڕوو لە داکشانە. زانکۆکان، کە ئەکادێمی دروستدەکەن ڕوناکبیر دروستناکەن، هیچ نەبێت لە دوو و سێ دەیەی رابردوودا دیواریان خستووەتە نێوان ئەکادێمی و ڕوناکبیرەوە. زانکۆ، کە شوێنی دانی بڕوانامەی فەرمییە لە بوارێکی، پسپۆرییەکی، بەرتەسکدا؛ ئەو پسپۆرییە لەگەڵ کاتدا گۆڕانیدێتەسەر و بۆیە کەسی ئەکادێمی پێویستی بەخۆپەرەپێدانە لە پسپۆرییەکەی، ئەگەرنا نەزان دەبێت. ئەم پسپۆڕە گەر خوێنەرێکی باشیش بێت جیاوازدەبێت لە هاوەڵە ئەکادێمییەکانی، گەر ئەوەش نەبێت شەمەندەفەری زانین جێیدێڵێت. ئەمەو جگەلەوەی هەڵگرانی بڕوانامەی بەرزی ئەکادێمی (دکتۆر، پرۆفیسۆر) لە زانکۆیەکەوە بۆ ئەویتر، لە ژینگەیەکی ئەکادێمی وسیاسییەوە بۆ ئەویتر هەمان نیین.
بەدڵنیاییەوە ئەکادێمی ئێستامان ئەوەی دەیزانێت هەر ئەوەیە. ڕەنگە لەمەدا ڕوناکبیرانیش هاوبەشی بن. هەردوو لایان خەریکە لەوەدا یەکدەگرنەوە؛ ئەوە دەخوێننەوە، کە دەیزانن. ئەکادێمی کورد سەرباری فشار و بارگرانیەکانی،کە نادادییەکان بۆیاندروستکردووە و ئەمەش ئاستی هێناوەتە خوارەوە، خۆشی دەستی هەیە لە پەراوێزخستنی خۆی.
خۆ پەراوێزخستنی ئەکادێمییانی ئێمە لە زانکۆکان دەرئەنجامی بیرتەسکی و نابوێری زانستیی و ڕوناکبیریی خۆیەتی نەک شتێکیتر. زۆروبۆری دکتۆر و پرۆفیسۆریش لە زانکۆکانماندا ئاماژە نییە بۆ دابڕانێکیی مەعریفیانەی ئەکادێمی و ئەمەش کاردانەوەی نێگەتیڤی لەسەر کردی ڕوناکبیریی و واتای بڕوانامە و پلەی زانستی ئەکادێمی دروستکردووە. ئەمەش وایکردووە کێشە ڕوناکبیرییەکانمان لە جێگای خۆیان بمێننەوە.
بۆلەمەولا نەخوێندەواری و نێوەندی ئەکادێمیی لە زۆر شوێن لە جیهاندا دەستلەملاندەبن، نەخوێندەوارەکان تەنها لە گۆڕەپانەکانی شاردا ناخوڵێنەوە، بەڵکو لەناو حەرەمی زانکۆکانیش پیاسەدەکەن، ئەڵبەتە بە پلەی زانستیی بەرزەوە. ئەڵبەتە ژمارەیەکی زۆر کەم لەمە بەدەرن؛ ئەوانەی زمانی زۆر دەزانن و شانبەشانی پسپۆری خۆیان لە ململانێ ڕوناکبیرییەکانیش بەئاگان.

پشتکردنی ئەکادێمی لە فەلسەفە ناڕوناکبیری دەکات
ئەکادێمی پێویستی بە فەلسەفەیە؛ بە ڕوناکبیری فەلسەفییە. چونکە ئەو فەلسەفەیە وا لە کەسی ئەکادێمی دەکات بیربکاتەوە. کەڵەکەبوونی زانینی جۆراوجۆر مەرجی سەرەکییە بۆ ڕوناکبیربوون، ئەوەش لە مێژووی فەلسەفەوە سەرچاوەدەگرێت، کە ئەوەش ڕوناکبیر بەرەو مێژووەکانیتری مرۆڤایەتی دەبات(ئایینەکان، شارستانییەکان…..).
ئەکادێمی ڕوناکبیر بە هۆی فەلسەفەوە دەبێتە خاوەنی زانینێکی هەمەجۆر و کراوە و دەستیشی دەبێت لە دروستکردنی چەمک و تێڕوانینەکان. بەڵام موخابن ڕوناکبیری ناڕەخنەگر وەک ئەکادێمی تاکڕەهەند وایە، کە تەنها بەردەمی خۆی دەبینێت و ئەمەش ئەو بوونەوەرەیە،کە پشتی لە خوێندنەوەی کتێبی فەلسەفیی کردووە. ڕوناکبیری ناڕەخنەگر توانای بەرهەمهێنانی ڕوناکبیریی نییە و لەگەڵ ئەکادێمی ناڕوناکبیریشدا یەک گرفت کۆیاندەکاتەوە: لێگەڕان لە کۆمەڵکە و نقووبوون لەناو نەهامەتیەکان.
پشتبەستنی ئەکادێمی بە فەلسەفە توانای بەڵگەهێنانەوەی لا دروستدەکات بۆ وتنەکانی، فێری لۆژیکی ئارگیومێنت و بەڵگە هێناوەدەبێت و دەشزانێت زانین بەدەستهێنان کاتی دەوێت و بیرکردنەوەی ووردیشی پێویستە. ئەمەش وادەکات ئەکادێمی ڕوناکبیر دروستبێت و ئاگاشی لە ڕێساکانی هزر بێت و کاریش لەسەر خۆی و دەوروبەری خۆی بکات.

کتێبخوێندنەوە و نێوەندی ئەکادێمی ئێمە
کتێبخوێندنەوە دەروازەیە بۆ بەڕوناکبیربوون، بەڵام حەیف گەر دەستەبژێری ئێمە برتیبێت لە ئەکادێمی (پرۆفیسۆر، پزیشک، پارێزەر، ئەندازیار و……) زۆرێک لەوان ناخوێننەوە، بشخوێننەوە بەردەوام ناخوێننەوە. زۆرکاتیش ئەوە دەخوێننەوە کاریان پێیەتی و ئارەزوویدەکەن.
کتێبخوێندنەوە، بەتایبەت خوێندنەوەی کتێبی فەلسەفیی، بەگشتیش کتێب لەمەڕ مێژووی زانست و ئایین و هونەر، کە مەرامێکی هەمەلایەن لەخۆدەگرن لەناو ئێمە ئاسایینەبووتەوە. باشە بۆ مرۆڤ دەبێت كتێببخوێنێتەوە؟ بۆ دەبێت كتێبی فەلسەفیی بەڕادەیەکی زۆرتر لە كتێبی ئاسای بخوێنرێتەوە؟ بۆئەوەی وەڵامی ئەم دوو پرسیارە بدەینەوە، پێویستمان بەوە دەبێت كتێب پێناسەبكەین، دواتر ئەو جۆرە كتێبەیش پێناسەبكەین، کە پێیدەگوترێت كتێبی فەلسەفیی، یان کتێبی هزریی.
كتێب ئەو شوێنەیە زانیاریی و زانینەكان لە دووتوێی خۆیدا كۆدەكاتەوە و هەریەک لە کتێبەکانیش بە جۆرێکی جیاواز دیدگای خۆیان بەیاندەکەن. گرنگە لێرەدا ئەوەش بوترێت، کە گشت ئەوانەی كتێب دەنووسن کتێب خوێنەرێكی بەردەوام و چالاك نیین. گەلێک لەوانەی كتێب دەنووسن تەنیا ئەو كتێبانە دەخوێننەوە بە بواری خۆیانەوە تایبەتە، یان زۆربەی ئەوانەیش پێیاندەگوترێت خوێنەر گشت جۆرە كتێبێك ناخوێننەوە.
هەیە تەنیا كتێبی ئەدەبیی و بەتایبەت شانۆ یان ڕۆمان دەخوێنێتەوە یان كەسێک، كە پزیشكە و سەرقالی جیهانی كارئەندامزانیی و زیندەوەرناسییە تەنیا یان بەزۆریی، ئەو شێوە كتێبانە دەخوێنێتەوە لەبواری پسپۆرییەكەیەوە نزیكە. ڕەنگە پزیشكێک یان دەرمانسازێك كتێبی ئەدەبیی یان مێژووییش بخوێنێتەوە، بەس چۆن مامەڵە لەتەك ئەوە دەكات لە تێكستە ئەدەبییەكاندا نووسراوە؟ ئەوەش جێگای پرسیاری ورد و تێڕامانە. بیریشماننەچێت گەلێک لە ئەدیبە گەورەكانی جیهان پزیشك بوون.
ئەوەی كه هەمیشه جێگای پرسیاره ئەوەیە، کە خوێندنەوەی کتێبی فەلسەفیی شتێکی ترمان دەداتێ، کە کتێبەکانی تر ناماندەنێ. ئەو شتە، کە هەتوانی دەربازبوونمانە لە دەرگیریی و گرفتارییەکانمان شتگەلێکی گەردووناوین و تەنیا لە دووتوێی کتێبە فەلسەفییەکانیشدا بەرچاودەکەون.
سەرباری ئەوە، کتێبە فەلسەفییەکان لێوڕێژن لە مشتومڕی پێویست و پەردە لادەرن لەسەر پەردەلەسەر لانەدراوەکان. کتێبە فەلسەفییەکان لەگەڵ جیاوازی پسپۆڕییان خۆیان لە قەرەی بابەتگەلی فرەئاقار و نەخەمڵیو و سەیروسەمەرە دەدەن. هۆگرانی خوێندنەوەی کتێبە فەلسەفییەکان لەوەحاڵین، کە کتێبە فەلسەفییەکان دەرفەتی تێگەیشتن لە بوونی مرۆڤ و ڕوانینی ئەم مرۆڤە دەگۆڕن.
سەرئەنجام، کتێبە فەلسەفییەکان کتێبە ژیرمەندئاسا و ئەندێشەییەکانن و به دیدێكی جیاواز لەچاو کتێبەکانی تر ئەوەی سەخت و دژوارە هەمیشه دەکەنە جێگای پرسیار و تێڕامان. ڕچەشكێنی کتێبە فەلسەفییەکان سەرچاوە لە خودی فەلسەفەوە هەڵدەگرێت، کە بابەتگەلی نێواندژ/دژوێژ و سەرسامکەر گفتوگۆدەکات. لەو سۆنگەیەشەوە فەلسەفە کارامایە لە دەرفەت ڕەخساندن بۆ بیرکردنەوە و سنوردانان بۆ پێشدادوەریکردن. گشت ئەوەش دەروازەیە، سەرەتایە، بۆ بەڕوناکبیربوون.

زانکۆ خوێندکاری ڕوناکبیر دروستنەکات زانینەکەی ئاوادەبێت
لە دۆخێکی هەڵوەشاندنەوەی کۆمەڵایەتیدا دەژین. لەم دۆخەدا ئەرکی زانکۆ گەورەیە، هەرئەوە نییە، کە بڕوانامە بدات. وانەکانی زانکۆ گەر بیری گۆشەگیریی زانستیی و بێ هیوایی کۆمەڵایەتیی و تێگەیشتنی وشک و کۆنەپەرستانە ریشەکێشنەکات هیچ ناپێکێت. بۆیە زانکۆکانمان پێویستی بەوەیە خوێندکاری ڕوناکبیر دروستکات، کە ئەوەش تاکی ڕوناکبیر لە کۆمەڵگە دروستدەکات.
گەر کەسی ئەکادێمی کەسێکی ڕوناکبیر نەبێت زانینەکەی سنووردار و توند دەبێت. گومانی ناوێت زانکۆکانمان خوێندکاری ڕوناکبیر دروستنەکات لەگەڵ کاتدا زانینەکەی بێبەهادەبێت و خودی زانکۆش حورمەتی ئەکادێمیی خۆی لەدەستدەدات و کەسی زانکۆییش جێگای متمانەی کۆمەڵگە نابێت و زانکۆ وەک کارگەی لێدێت؛ کارگەی بەرهەمهێنانی هەڵگرانی بڕوانامە. کە زانکۆ خوێندکاری ڕوناکبیری دروستنەکرد دەبێت گلەی لە مامۆستای زانکۆیی بکەین، کە بیرکەمدراماتە، بێ ئاگایە لە گۆرانکارییە زانینی و ڕوناکبیرییەکان.
گومانی ناوێت ئەو مامۆستا زانکۆییەی باسکرا، ئەگەرچی لەژێرفشاری نادادیی و گەندەڵیی سیاسیدایە، کێشەیەکیتریشی هەیە، کە شارەزای ئەو مێژووە گرنگانە نییە(مێژووی زانست، مێژووی ئایینەکان، مێژووی هونەر، کە هەموو ئەوانەش مێژووی فەلسەفە پێکدێنن) ،کە زانین لە زانکۆ بەرەوپێشەوەدەبەن.
بەپێی ئەوە بێت لای سەرە هێمایبۆکرا، زانکۆ کاری کەڵەکەبوونی زانین نییە لای خوێندکار، بەڵکو چۆنیەتی وەگەڕخستن و پۆلینکردنی ئەو زانینەیە لە ژیانی دواتردا. واتە پسپۆریی زانکۆیی دەبێت کەسایەتی تاکەکان بگۆڕێت، نەک بیانکاتە بار بەسەر کۆمەڵگەوە.

بەماڵباتکردنی سیاسەت دژی ڕوناکبیربوون و ئەکادێمییبوونە
ئەو کاتەی قسە لە تۆیەک دەکەین، کە تەنها ئەکادێمییە و ڕوناکبیر نییە پەیوەندی ڕوناکبیر بە دەسەڵاتی سیاسیی و دامەزراوەی ئایینیەوە جێگای باسە. ئەمەش بەهۆکاری ئەوەی بەماڵباتکردنی سیاسەت لە دەرەوەی زانکۆ دژی بەڕوناکبیربوونە و بکوژی زانینی ئەکادێمیشە. لەگەڵ کاتیش ئەم دیاردەیە، بەماڵباتکردنی سیاسەت، کە دێتەناو زانکۆوە ژینگەی ئەکادێمیی ناکارامە و چەقبەستوو دەکات و دەرگاش بەڕووی بەرهەمهێنانی پرسیاری نوێ دادەخات.
ڕاستە زانکۆ بووتە موڵکەی ئەکادێمییان، ئەی موڵکەی ڕوناکبیران لە کوێیە؟ موڵکەی ڕوناکبیران گشت شوێنێکە، کە ئەو پێویستە. خاڵی هاوبەشی لاوازی نێوان ڕوناکبیر و ئەکادێمی ئێستای ئێمە ئەوکاتە دەستپێدەکات، کە هەردوو لاوازن لە شەرمەزارکردنی زانین و تێگەیشتنی باو؛ هێشتنەوەی کۆنەپەرستی و بێدادیی. بەداخەوە، کێشە سیاسییەکانمان بۆشایی نێوان ڕوناکبیر و ئەکادێمی قووڵترکردوەتەوە، ڕوناکبیر و ئەکادێمیشی کردووەتە کۆمیتەچی و مەڵبەندچی. نێوەندی ئەکادێمی هەروەک نێوەندە ڕوناکبیرییەکە تەواوکەری تێگەیشتنی سیاسییانەی کۆمیتە و مەڵبەندن. شەڕی ناو زانکۆش، بەداخەوە، شەڕ نییە لەپێناو سەرخستنی وتاری ڕوناکبیریانەی ئەکادێمی، بەڵکو شەڕە لەپێناو بەدەستهێنانی پۆستی زانکۆیی.

زیرەکی دەستکرد چەمکی ئەکادێمی و ڕوناکبیر بەرەو کویدەبات؟
پێشهاتنی تەوژمی تەکنەلۆژیای زانیاریی چەمکی ئەکادێمی بەمجۆرەی ئێستا نەبوو. زانین، زانینی زانستی، دەکرا تەنها لەناو هۆڵەکانی زانکۆ بەدەستبهێرێت، بەڵام ئێستا دەستگەیشتن بە زانست بەوجۆرەی جاران نییە. زۆری زانکۆ و زۆری خوێندکاری زانکۆش بەهای ئەکادێمیبوونی زانکۆی هێناوەتەخوارەوە. ئەم ژینگەیە وایکردووە هەموو بگەنە زانکۆ و هەمووش بڕوانامەیەک بەدەستبهێنن. زۆربوونی ژمارەی دانیشتوان و خێزانیش هۆکارە بۆ چوونی هەموو بۆ زانکۆ. بازاڕی کاریش گرفتێکی تری ئەم لایەنەیە.
بڕوانامە تا ئەو شوێنە سودبەخشە، کە دەتوانێت زانینی جۆراوجۆر و نوێمان لەسەر جیهان بداتێ، بمانکات بە خاوەنی عەقڵ و کولتوورێکی کراوە و شایان. بازاڕ، کە داوای بڕوانامە دەکات، بڕوانامە ئەو حورمەتەی نەماوە و بگرە بووشە بە رۆتینات و زانکۆ خوێندنیش بووەتە مۆد. هەرکە زانکۆشت خوێند بێنیگەرانی بڕوانامەیەک هەر دێنیت. لەم حاڵەتەدا زانکۆ یەکسانە بە بڕوانامە بەدەستهێنان و ئەوەش یەکسانە بە پەیداکردنی کارێک. بەڵام هاتنی زیرەکی دەستکرد هاوکێشەکان دەگۆڕێت و گەر زانکۆ خۆی نەکات بە تێکڕای زیرەکی دەستکرد بڕوانامە سودی نامێنێ و کارپەیداکردنیش سانا نابێت.
واتە زانکۆ چیتر رێگایەک نییە بۆ کارپەیداکردن. کەواتە بە نەمانی هەندێک بەش و ئاوابوونی هەندێک پسپۆری لە زانکۆ دەرفەت بۆکارپەیداکردن کەم و کەمتردەبێتەوە. بۆیە زانکۆ پێویستی بەوەیە سنوور بۆ کردنەوەی بەش دانێت و کاریش لەسەر داخستنی ئەو بەشانە بکات چارەنووسیان بێکاربوونە. ئەمەش ئەوەمان پێدەڵێت، کە لەم حالەتەدا ڕوناکبیر، پتر لە ئەکادێمیی و ووردتر دەڕوانێتە ئاییندە و لەوەش بەئاگایە کۆمەڵگە لەژێر فشاری زیرەکی دەستکرد بەرەو کوێ دەچێت.

پاشەکی: تەنها ئەکادێمیبوون بەس نییە
لە کۆتاییدا هێما بۆ ئەوەدەکەین، کە ئامانجی ئەم نوسینە پشتگیرییە لە ڕوناکبیری ئەکادێمی و ئەکادێمی ڕوناکبیر. ئەمەش لەبەرئەوەی، کە ئەم دوانە ئەو وتارە دادەهێنن، کە کۆمەڵگە و مرۆڤایەتی نوێ پێویستیەتی.
ڕاستە ژیانی ئەکادێمی کورد پڕە لە گرفتی دەروونی و کۆمەڵایەتی کاتی و ناشایستە، ئەمەش کاریگەری لەسەر شێوازی وانەوتنەوە و توێژینەوەکانی داناوە. بەڵام با ئەوەشمانبیرنەچێت، کە زانکۆکانمان و نێوەندی ڕوناکبیریمان لەناو گرفتێکی ناسنامەیی قووڵدا دەتلێنەوە و، گەر هۆڵەکانی وانەوتنەوەش پڕنەبن لە ئەکادێمی ڕوناکبیر خوێندکاری زانکۆیی ڕوناکبیریشمان نابێت.
گومانیناوێت، ئاشنابوون بە کولتوورە جیاکان و دانپیاهێنان بە ئەویتری جیاواز لە تۆ ڕەنگە مەرجێکی پێویستبێت بۆ ڕوناکبیربوون. ئەمەش داوامانلێدەکات زانینی فراوان و بەردەواممان لەسەر گۆڕانکاریەکان، بەتایبەت کولتووریی و سیاسیی و ئابوورییەکان هەبێت. هەر بۆنموونە ئاگایی پەیداکردن لەسەر مێژووی فەلسەفە و ئاینەکان، مێژووی هونەر (سینەما، شێوەکاری، موزیک، ……)و زانست پێدەچێت مەرجبن بۆ جیاکردنەوەی ئەکادێمی لە ڕوناکبیر. کەواتە ئەو مێژووانە زەمینە بۆ شتی نوێ دەڕەخسێنن و فێربوون و هاوکاریشماندەکەن خۆمان ڕوناکبیربکەین و ئاستی هۆشیارییشمان بەرزبکەینەوە.
گەر ڕوناکبیری ئۆرگانیک(گرامشی) هەبێت پێویستمان بە ئەکادێمی ئۆرگانیکیش هەیە. هاوکات زانکۆکانمان تەنها پێویستی بەم دوانە نییە، بەڵکو پێویستی بە خوێندکاری زانکۆیی ئۆرگانیکیش هەیە، بەڵام نەمانی هاوئاهەنگی لەنێوان ئەکادێمی و ڕوناکبیری ئێمە وایکردووە هەریەکەیان بەجۆرێک لە جۆرەکان بە پیسییەکانی سیاسەتەوە بگلێن. کەتوار و ژینگەی زانکۆکانیشمان ئەوە پشتڕاست دەکەنەوە، کە بێتوانایی دەستەبژێری ئەکادێمی ئێمە لەبەردەم بێدادی سیاسیی هەردوو ژینگەی زانکۆ و ڕوناکبیریی بێهیواکردووە. ئەو ژینگە سیاسییەی ئێمەی دەیژێین ئەکادێمی و ڕوناکبیری کردووە بە گاڵتەجاڕی خۆی؛ موچە خەونی هەردوولایانە.
ئەفسووس، لە دەرئەنجامی تێکڕای ئەوەی لایسەرەوە وترا پێشبینیدەکەم، بەهۆی بێبەهابوونی بڕوانامە و تاتیتڵی ئەکادێمییەوە، رۆژێک دێت بەشەرمەوە باس لەوە بکەم دکتۆرام هەیە و پرۆفیسۆریشم.

لەم چەند ساڵەی دوایی چەند نووسەرێکی کورد کەوتوونەتە ساغکردنەوەی زمانی سومەری و پەیوەندیی بە زمانی ئەمرۆی کوردییەوە، ساغکردنەوەکان و شیکردنەوەکان ئەوەندە سەرەتایی و سادەن، ئەوەی زانستی زمان و مێژوو و میتۆدی زانستی بێت تێیدا نییە. هەر بابەتێکی زانستی، ئەگەر کەسێکی ناپسپۆر قسەی لەسەر کرد دەبێ چۆن قسەی لەسەر بکات، هەر چۆن لێی بکۆڵێتەوە وەک کەسێک نابێ کە هەموو ژیانی خەریکی لێکۆڵینەوە بووە لەم بوارەدا. بۆ نموونە لە زانکۆکانی ئەوروپا بەشی تایبەت بە زمانە کۆنەکانی میزۆپۆتامیا هەیە، وەک ئاشووری، سومەری، ئەکەدی، ئارامی، .. کاتێک پسپۆرێک لەسەر یەکێک لەم زمانانە قسە دەکات، کەسێکە بەکالۆریۆسی لە مێژووە، ماستەر و دکتۆرای لە مێژووی کۆنە، تێزی دکتۆراکەی لێکۆڵێنەوەیە لە سەر لایەنیکی زمانەوانیی یەکێک لەم زمانە کۆنانە، ئەوجا بە ترسەوە قسەی لەسەر دەکات و ڕای خۆی دەدات، دەستەواژەکانی وەک: پێم وایە، وای بۆ دەچم، بە ئیحتیمالی زۆر، لەوانەیە، .. بەکار دێنێت، چونکە لە بابەتی مێژوو نابێ بەشێوەی بنبڕ و یەکلاکەرەوە حوکم بدەی و بڵێی پاشماوەی ئەم زمانە کۆنە ئەمڕۆ ئەم زمانەیە. پەیوەندیی نێوان ئەم زمانانە کارێکی یەکجار ئاڵۆز و دژوارە، هەتا وشەیەک ساغ بکەیەوە دەبێ ئەم هەموو هەزار ساڵە گۆڕانی زمان ڕەچاو بکەی. ئەم بوارە لە زانست پێی دەگوترێ زمانەوانیی مێژوویی Historical Linguistics دەبێ ئەو کەسە تەواو بە سیستەمی دەنگسازی و ڕێزمان و وشەسازیی ئەو زمانە کۆنە شارەزا بێت، کاتێک ئەو زمانە کۆنە لەگەڵ زمانێکی ئەمڕۆ بەراورد دەکات، دەبێ تەواو لە گۆڕانە دەنگییەکانی ئەم هەموو هەزار ساڵە ئاگادار بێت کە ئەم زمانە نوێیە پێیدا تێپەڕیوە، ئەوجا ئەگەر بتوانێ چەند وشەیەک ساغ بکاتەوە. زمانێکی وەک سومەری کە پێنج هەزار ساڵ تەمەنیەتی ئەوەندە کۆنە، لە هەموو ناوەندە ئەکادیمییەکانی زمانە کۆنەکان تا ئێستا نەیانتوانیوە خێزانە زمانەکەی دەستنیشان بکەن، بۆ نموونە ئەکەدی و بابلی و فینیقی و کەنعانی و ئارامی، ساغ کراونەتەوە سەر بە خێزانە زمانە سامییەکانن، ئاڤێستایی و فارسیی کۆن و پەهلەوی سەر بە خێزانە زمانە هیندۆ ئەوروپییەکانن، کە لەناو ئەم خێزانەش سەر بە کۆمەڵە زمانە ئێرانییە کۆنەکانە، کە زمانی مردوون و ئەمڕۆ کەس قسەی پێ ناکات، بەڵام سومەری، دوای ئەم هەموو ساڵە لێکۆڵینەوە، هێشتا بۆیان ساغ نەبووتەوە کە سەر بە چ خێزانە زمانێکە، کەچی کوردێک کە پسپۆری لە زمانی سۆمەری نییە و هیچ توێژینەوەیەکی ئەکادیمی لە زمانە کۆنەکانیش نەکردووە، هاتووە بە بەراوردێكی سەرپێی چەند وشەیەکی کۆنی سومەری لەگەڵ کوردیی ئەمرۆی دەکات و دەڵێ زمانی سومەری، کوردییە و سومەرەکانیش کوردن!. یەکێک لەم نووسەرە کوردانە بە شێوەیەکی سەرسوڕهێن و پێکەنیناوی ئەسڵی ناوی “سومەر” مان بۆ ساغ دەکاتەوە دەڵێ: ئەم ناوە لە دوو وشەی کوردی سۆ+ مەر، پێک هاتووە: سۆ لە سۆری کوردییەوە هاتووە و مەر – یش لە مەردومی فارسی، پێکەوە واتە میللەتی سۆر! بەڕاستی ئەم جۆرە لێکدانەوەیە بۆ ناوی سومەری جێگەی پێکەنین و بەزەیی پێداهاتنەوەشە. ئەو وشە سومەرییانەش کە لەگەڵ کوردی بەراوردی دەکەن هەر لەم جۆرە شیکردنەوانەیە، هیچ شیکردنەوەیەکی زمانەوانیی مێژوویی تێدا نییە، هەر بۆ خۆی لێی تێ دەگا و قەناعەت بە خۆی دێنی کە ئەمە کوردییە. ئەم نووسەر و توێژەرە کوردانە بەم جۆرە لێکدانەوە سادەیە بۆ ناوی گەلانی کۆن و زمانەکانیان، ئەوەندە شارەزان دەتوانن کۆدی هەموو زمانە کۆنەکان بکەنەوە، هەمووشی ئەسڵی دەگەڕێننەوە بۆ زمانی کوردی و بۆ کورد. بەڕاستی ئەمە گاڵتەجاڕییە بە زانستی مێژوو، نابێ ڕێگە بدرێ ئەم مێژووە کۆنە ئەوەندە سووک بکرێ.
کوردناسی ئینگلیز درایڤه‌ر Driver توێژینەوەیەکی لەبارەی ئەسڵی ناوی کورد هەیە و له‌ ساڵی 1922 بڵاوی کردووەته‌وه. بۆ ساغکردنەوەی ناوی کورد ئەوەندە بەوردی بە سەرچاوەکاندا هاتووە لە ناوی کارداکا Kardaka دەستی پێ کردووە کە سومەرییەکان بە گوتییەکانیان گوتووە، دواتر هەموو ناوەکانی دی کە لای ئاشووری و یۆنانی و ئارامی هاتووە ئاماژەی پێ داوە، لای ئاشوورییەکان ناوەکانی: کورتی، گورتوو و قورتی، لای یۆنانییەکان: کوردوئین و کاردۆخی، لای ئارامییەکان: کاردۆ و کەردۆ، ئەوجا لە کۆتایی پێی وایە دەرکەوتنی ناوی کورد لە مێژوودا گۆڕانی دەنگیی کارداکای سومەرییە دواتر لای گەلانی دی بە شێوەیی جیاواز گۆ کراوە تا گەیشتووە بە سەردەمی ئیسلام بووە بە کورد و الأکراد؛ بەم هەموو وردەکارییە شیکردنەوەی بۆ ناوەکە کردووە، هێشتا تەواو دڵنیا نییە، پێی وایە ئەمە تەنیا بۆچوونە. لێکۆڵینەوە لە مێژووی کۆن و ساغکردنەوەی وشەی زمانەکان دەبێ بەم شێوەیە ساغ بکرێتەوە.
هەموو کوردێک پێی خۆشە ڕەگوڕیشەی مێژووی کورد و زمانەکەی لە مێژووی کۆن بدۆزرێتەوە، بەڵام نەک بەم گاڵتەجاڕییە. بە میتۆدیكی زانستی و لەلایەن توێژەری شارەزا و پسپۆر بە زمانە کۆنەکان، بەراوردێكی زمانەوانییانەی بۆ بکرێ نەک بە شێوەیەکی هەڕەمەکی سومەری بکرێ بە کورد.
ئەوانەی هەوڵ دەدەن سومەری بکەن بە کورد، هیچ بنەما و ئامانجێکی زانستییان نییە، هەستی نەتەوەیی پاڵیان پێوە دەنێ ئەم جۆرە لێکدانەوە بۆ وشەکان بکەن بۆ ئەوەی بە هەر نرخێک بێت زمانی سومەری بە کوردییەوە گرێ بدەن. ئەم خوێندنەوە ناسیۆنالیستییە بۆ مێژووی کۆن زۆر هەڵەیە، هەڵەیەکی میتۆدییە، نابێ کەسی ئەکادیمی بکەوێتە بەر شەپۆلی هەست و سۆزی نەتەوەیی و پێی وابێ ئیدی ئەسڵی کورد لە مێژوو دۆزرایەوە و سومەرییە. یان هەر شوێنەوارێک لە کوردستان دۆزرایەوە هەر چەند کۆن بێ، بێ لێکۆڵینەوە یەکسەر مۆری کوردبوونی لێ بدرێ.
لە سەرەتاکانی سەدەی ببیستەم عەرەب و تورک و فارسیش ئەم جۆرە خوێندنەوانەیان بۆ مێژووی کۆن کرددووە و سەرکەوتوو نەبوون، چونکە ئەمە بەشێک بوو لە پرۆژەی دەوڵەت – نەتەوە کە لە چوارچێوەی دەوڵەتەکەیان شەرعیەتیان بە ڕەسانەیەتی خۆیان لەسەر ئەم خاکە دەدا، بۆ ئەوەی نیشان بدەن ئەوان هەر لەبەرەبەیانی مێژووەوە لەسەر ئەم خاکە نیشتەجێن و هەر ئەوانیش دەبێ حوکمی ئەم وڵاتە بکەن و کەسی دی بۆ نییە خۆی بە خاوەنی بزانێ. ئەگەر کتێبە مێژووییەکانی سەردەمی بەعسی عەرەبی لە عێراق و سووریا بخوێنییەوە، هەرچی ئەقوامی سامی هەیە کە ڕووی لە میزۆپۆتامیا کردووە وەک بابلی، ئەکەدی، ئاشووری، ئارامی، فینیقی، کەنعانی، .. هەموویان بە ئەقوامی عەرەبی ناو بردووە، ئەمە لەکاتێکدا ئەوانە نە عەرەب بوون و نە زمانەکەشیان عەرەبی بووە، بەڵام ئەوەندە هەیە زمانەکەیان هاوڕیشەیە لەگەڵ زمانی عەرەبی، وەک هاوڕیشەیی زمانی کوردی و فارسی لەگەڵ زمانی پەهلەوی و ئاڤێستایی. تورکەکانیش لە دوای دامەزراندنی دەوڵەت – نەتەوەی تورکیا، لە سییەکانی سەدەی بیستەم هەر بۆ ئەوەی مێژووێکی کۆن بۆ نەتەوەی تورک لە سەر خاکی ئەنادۆڵ دروست بکەن، دەستیان بە هەمان پرۆژەی مێژووسازی و نەتەوەسازی کرد، هەرچی ئەقوامی کۆنی نیشتەجیی خاکی ئەنادۆڵ بوو وەک هووری و هیتییەکان، تەنانەت سومەرییەکانیشیان بە تورک دادەنا، ئیدیعای ئەوەیان دەکرد کە ڕەچەڵەکی تورک و زمانەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سومەرییەکان، تورک گەلێکی زۆر کۆنن لەسەر ئەم خاکە و زمانی تورکییش کۆنترین زمانی دنیایە و هەموو زمانەکانیش هەر لە زمانی تورکییەوە پەیدا بوون، بۆ ئەمەش ئەتاتورک لە سییەکانی سەدەی بیستەم تیۆرێکی بۆ زمانی تورکی داهێنا بە ناوی “تیۆری زمانی خۆر” کە گوایە زمانی تورکی وەک خۆر وایە و زمانەکانی دی هەموو لەم زمانە خۆرەوە تیشکیان داوەتەوە و پەیدا بوون. دەوڵەت – نەتەوەی ئێرانیش هەمان پرۆژە و بەرنامەی بۆ نەتەوەی فارس هەبوو، لە عەرەب و تورک زیاتر هەموو شتێکیان بە ئێرانی کرد، هەرچی مێژووی کۆن هەیە لەسەر خاکی ئێران هەموویان کرد بە ئێرانی و موڵکی فارس، تەنانەت بە کورد دەڵێن کۆنترین گەلی بە ئەسڵ ئێرانی و ئاریایی، بۆ ئەوەی بڵێن کورد ئێرانییە و زمانەکەشی سەر بە زمانێکی ئێرانییە و لەهجەیەکی فارسییە، لەهجەش تەنیا بۆ ئاخاوتنە و بۆ نووسین و خوێندن نییە، کوردیش نەتەوە نییە، کوردستانیش هەر وڵاتی ئێرانە بۆیە مافی جودابوونەوەی لە ئێران نییە. کاتێک بە چاوێکی ئەکادیمی سەیری ئەم پرۆژە دەوڵەت – نەتەوانە دەکرێ، مرۆڤ پێکەنینی پێیان دێ، هەر بۆ ئەوەی ڕەچەڵەكێکی کۆن بۆ خۆیان دروست بکەن ئەم هەموو تەزویرەیان لە مێژوودا کرد، کە ئێستا ڕۆشنبیرەکانی خۆیان گاڵتە بەم هەموو مێژووە ساختانە دەکەن و ڕەخنەی لێ دەگرن کە ئەمانە هیچ بنەمایەکی زانستییان نەبووە، بە ئامانجی سیاسی بوون، پرۆژەی نەتەوەسازی و دەوڵەت- نەتەوە بووە.
ئەمڕۆ وەک دیارە کوردیش دەیەوێ هەمان پرۆژەی نەتەوەسازیی ئەم دەوڵەت – نەتەوانە بۆ خۆی دووبارە بکاتەوە، هەوڵ دەدات مێژووێکی کۆن بۆ خۆی دروست بکات لە سەر وەهم و ئەفسانە و دوور لە هەموو بنەما زانستییەکانی مێژووی کۆن، دەیەوێ هەرچی قەومی ناسامی هەیە لە میزۆپۆتامیای کۆن وەک سومەری، گوتی، لولو، کاشی، میتانی، هووری، هیتی،.. هەمووی بکات بە کورد، تەنانەت مرۆڤی نیاندەرتالی ئەشکەوتی شانەدەریش کە ٧٥ هەزار ساڵ پێش ئێستایە دەیکات بە کورد، کە ئەمە بەڕاستی گاڵتەجاڕییە، چونکە مرۆڤی نیاندەرتال، لە چاخی بەردین ژیاوە، نەتەوەی نەبووە، هەروەها زمانیشی دیار نیییە چی بووە، کەواتە ئەمە چی کوردییە؟
شوێنەواری ئەشکەوتی شانەدەر و دۆزینەوەی ئێسکەپەیکەری مرۆڤی کۆن لەم ئەشکەوتەی کوردستان، مێژووێکی گرنگە بۆ مێژووی کوردستان، کە ئەم خاکە هەر لە کۆنەوە مرۆڤی لێ ژیاوە، و لانکەی مرۆڤایەتی بووە، ئەم دۆزینەوەیە شانازییە بۆ ئەم وڵاتە و ئەو خەڵکەی لەم وڵاتە دەژین. بوونی ئەم هەموو گەلە کۆنە بە زمانی جیاواز لەسەر خاکی کوردستان، دووبارە دەوڵەمەندیی مێژووی ئەم خاکە نیشان دەدات، کورد کە ئەمڕۆ نیشتەجێی ئەم خاکەیە وەک نەتەوە، ئیحتیمالی هەیە لە نەوەی یەکێک لەم گەلە کۆنانە بێت و زمانەکەشی بگەڕێتەوە بۆ یەکێک لەم زمانە کۆنانە. ئەگەر بەم شێوەیە ئەم مێژووە کۆنە بخوێنینەوە، بۆ مێژووی کۆنی کورد زیاتر سوودی دەبێت و لە دنیای ئەکادیمیش بەڕێزەوە لێمانی قبوڵ دەکەن.
بێگومان کورد پەیوەندیی لەگەڵ گەلە کۆنەکانی میزۆپۆتامیا هەیە، ئەمەش ئاساییە چونکە کورد لەمێژە نیشتەجێی ئەم خاکەیە، ئەگەر پەیوەندیی زمانی و فەرهەنگی هەبێت، ئەمانە دەبێ کەسێکی پسپۆری شارەزا بە زمانە کۆنەکان و بە میتۆدی زانستیی مێژووی کۆن لێی بکۆڵێتەوە و ساغی بکاتەوە، ئەمە کاری خەڵکێکی ناپسپۆر نییە، هەر کەسێک دوو کتێبی مێژووی کۆن بخوێنێتەوە و بانگەشەی ئەوە بکات ئەسڵ و ڕەچەڵەکی کورد و زمانەکەیم دۆزیەوە. بەتایبەت کۆنترین گەلی میزۆپۆتامیا کە سومەرییەکانن و بنیاتنەری یەکەم شارستانیەتن لە مێژووی مرۆڤایەتی، و داهێنەری یەکەم خەت بۆ نووسین لە مێژوودا، گرێدانی کورد بەم گەلە کۆنە و بەم میتۆدە نازانستیە، تەنیا مێژووی خۆمان ناشیرین دەکەین و لە ناوەندە ئەکادیمییەکانیش دەبین بە گاڵتەجاڕی خەڵک و جێگەی پێکەنین و نوکتەمان لەسەر دەکەن.

سوداد ڕەسووڵ

مۆنۆلۆگی چوارەم لە کنێبی (خۆشەویستی لە سەردەمی شێرپەنجە)دا

من: با بگەڕێینەوە سەر جەستە. بێ بایەخکردنی جەستە لە بواری فەلسەفیدا، ئەفلاتۆن تیۆریزەی کردووە، بەدیتنی ئەو جەستە لە خاکەوە پەیدابووە و رۆح لە ئاسمانەوە دابەزیوە، ئەم تەرزە بیرکردنەوەیە لە بواری فەلسەفیدا وەک ھێڵێکی درامی لە ئەفلاتۆنەوە درێژ بووەتەوە تاکو بە ئێستاش دەگات. ئەمە ھەر ئەو شتەیە “نیچە” تێبینی کرد کە مێژووی مرڤایەتی چیتر نییە جگە لە مێژووی نابووت و سەرکوتکردنی جەستە.
خۆم: ئەمە ھەمان روانگەیە کە ئاینەکان پێداگریی لەسەر دەکەن، ھەر لەو رێگەیەشەوە بووە بە بەشێک لە کولتووری ئێمە. مرۆڤی کورد لە ھەر ئاستێکی رۆشنبیریدا بێت تا ئێستا نامۆیە بە جەستەی خۆی!.
من: تۆ سەیری شانۆی کوردیی بکە، ھەموو ڤۆکۆسێکی لەسەر حیوارە نەک جوڵەی جەستە، ئەوەندەی من تێگەیشتبم، خراپترین جۆری نواندنی شانۆیی ئەو نواندنەیە تەنھا پشتی بە ھێزی وشە بەستووە و جوڵەی جەستەی وەلا ناوە. تەنانەت ئێمە سەماشمان نییە،! ھەڵپەڕکێیەکمان ھەیە تاک لە بۆتەی گشتدا پێوەند بووە، بەو پێیەی ئەو سەمایە پرۆسەیەکی دەستەجەمعییە، تاک تێیدا ونە، ئەمەش زادەی ئەو ترسەیە لە دروستبوونی تاکێک خاوەندارێتی جەستەی خۆی بکات، ھەروەک چۆن دیسپۆتیزمە کولتوورییەکە بە گشت نەبێت بواری بیرکردنەوەشمان نادات.
خۆم: کەواتە ئێستا بیر لەوە دەکەمەوە تۆ بۆ جەستەی ژن دەنووسیت یان بۆ رۆحی ژن؟.
من: مرۆڤ تاکو جەستەی نەبێت ھیچی تری نییە، لای من مرۆڤ جەستە و ئیحساس و بیرە، ژنیش وەک مرۆڤ دەبینم، بۆ ھەموو ئەو جوانیانەی ژن دەنووسم.
خۆم: سەیرە سەرباری ئەوەی لە بوارێکی دیاریکراودا نانووسیت، بەڵام ھەموو شیعرەکانت بۆ ژنن، خۆت بە کۆمۆنیست دەزانیت بەڵام ھیچ شیعرێکت نییە رەھەندی چینایەتی ھەبێت!!.
من: پەیوەندیی من بە کۆمۆنیزمەوە لە قۆناغێکدایە، خەڵک وا دەزانن دەستبەرداری ئەو بیرۆکەیە بووم، یان وا تێدەگەن کۆمۆنیستبوون بەشێک بێت لە مێژووی تێپەڕێنراوم، نا، نەخێر، بەم جۆرە نییە، ھیچ نەبێت شیعر بە کۆمۆنیزمەوە دەمبەستێتەوە، ئەمە ھەمان ئەو کۆنسێپتەیە “ئالان بادیۆ” لە بارەیەوە دەدەوێ و دەڵێت “شاعیرەکان لەبەر ھۆکارێکی جەوھەری کۆمۆنیستن”!. بادیۆ ئەو ھۆکارە بە زمان دەستنیشان دەکات، بەو پێیەی شاعیرەکان ناوی نوێ بۆ شتەکان دەدۆزنەوە کە پێشتر ناویان نەبووە، ئەمیش پێشکەشی ھەمووان دەکرێت!. رەنگە لە ئێستادا تەنھا و تەنھا شیعر من بە کۆمۆنیزمەوە ببەستێتەوە، لەگەڵ ئەوەشدا خۆم بە شاعیری پڕۆلیتاریا نازانم، لای من بازنەکە فراوانترە، لە دیدی مندا شیعر بۆ ھەمووانە.
خۆم: وتت شیعر بۆ ژن دەنووسم، ئەمە خۆی لە خۆیدا تەسککردنەوەی بازنەکەیە نەک فراوانکردنی!.
من: بەڵێ بۆ ژن دەنووسم، چوونکە ژنم خۆشدەوێت!، ژنم خۆش دەوێت، لێ ھیچ کات ئاسودەگیم لەگەڵیاندا نەبووە!، رەنگە بێ ئەوەی بەخۆم بزانم مازۆخی بم و چێژ لە ئازاردانەکانم وەربگرم، بە لەبەرچاوگرتنی ئەمەش ھەمیشە بۆ ژن دەنووسم.
خۆم: شەڕی کامۆ و سارتەر لەسەر بەدەستھێنانی دڵی ژنان بوو، ئاخر سارتەر ئیرەیی بە کامۆ دەبرد کە ئەو ھەموو ژنە پێی سەرسام ببوون، بەڵام ھەوڵیدەدا ئەم ئیرەییە بخاتە فۆرمی شەڕێکی فیکرییەوە، تۆش ھەمان شەڕت لەگەڵ دەکرێت لەلایەن ھەندێ ھاوڕێتەوە و دەیانەوێت ئەم ئیرەییە بخەنە چێوەی جیاوازیی و سەرەڕۆیی بیروڕاوە، کەچی ئەوەی من دەیبینم تۆ ھەمیشە دۆڕاویت لە دۆزینەوە و بەدەستھێنانی ئەو ژنەی دڵی خۆت دەیخوازێت!.
من: ئەو شەڕە نەگریسەم دژی خۆم پێ راناگیرێت، بەڵام ھەر دەنووسم و تێمای سەرەکی نووسینەکانیشم ستایشی ژنە. زۆر جار دەگەمە ئەو دۆخە دەروونییەی نازانم بۆچی دەنووسم!، بەڵام دەزانم دەبێت شتێک بە ژن بڵێم لە رێگای تێکستەوە. زۆر لە پیاوەکانی ھاوڕێم ئیرەییم پێ دەبەن کە ھەمیشە بۆ ژنان سەرنجڕاکێشترین پیاو بووم، بەڵام من وەک راوە ماسی لەگەڵ ژنان بەرخود ناکەم و نامەوێت بە کۆمەڵ بیانخەمە تۆڕی ئارەزووەکانمەوە. نا، نەخێر دەمەوێت وەک باڵندەیەک تەنھا لەگەڵ ئەو مەلەدا بفڕم ھێشتا لە قەفەزی پیاوێکی تردا زیندانە، بۆیە ھەمیشە بۆی دەنووسم!.
خۆم: جارێک وتت باوەڕم بە دۆنادۆن ھەیە، پێتوایە ژنێک ھەبێت لە کۆنەوە رۆحی ئاوێتەی رۆحت بووبێت!؟.
من: مرۆڤێکی ئایندار نیم، کەچی بڕوام بە دۆنادۆنی گیانەکان ھەیە و پێموایە گیانی من و ژنێک بەر لە ھەزاران ساڵ لە یەکتر نزیک بوون، رەنگە دوو پەروانە بووبن لەسەر پەڕەی گوڵێک یەکتریان ناسیبێت، من بۆ ناسینەوەی ئەو پەروانەیە دەنووسم!.
خۆم: کەواتە تۆ عاشقیت بە مانا سۆفیگەرییەکەی، پێموایە عەشق درۆیەکە دژی تەنھایی، تەنھاییش راستییەکە دژی عەشق.
من: وایە عەشق جنونە، حاڵەتێکی دەروێشانەیە، خۆشەویستی ئەو پەیوەندییە دڵخوازەیە زۆرینەی مرۆڤەکان ئارەزووی دەکەن، کەچی من ناتوانم خۆشەویستی بکەم ئەگەر نەگاتە عەشق، ئەگەر نەبێتە ئەو شێتییەی لە کرۆکی عەشقدا ھەیە، ھەر ئەمە پێم دەڵێت یان کوڕی زەمەنێکی زۆر دێرینم، یاخۆ ھێشتا سەردەمی من نەھاتووە.
خۆم: شێتەکان جوانترین مرۆڤەکانن، زۆرجار بەھەڵەدا دەچین کە شێتی و ئەحمەقی لە یەکتر جودا ناکەینەوە!.
من: شێتی درۆیەک بوو لە سەدەکانی ناوەڕاست لە ئەوروپا داھات، فوکۆ لە کتێبەکەیدا “شێتی و نائاوەز، مێژووی شێتی لە چاخی کلاسیکیدا”. ئەم بابەتە دەباتە ناو فەلسەفەوە، ئەو نموونەی “کەشتی دەبەنگەکان” دەخاتە بەر باس کە لەو سەردەمەدا کۆمۆنەکان شێتەکانیان پێ دەبردە ناوەڕاستی دەریاکان و بەدەم شەپۆلەکانیانەوە دەدان، ئەمێستا ھەر مرۆڤێکی دژە سیستم بەو شێتە لە قەڵەم دەدرێت لە سەدەکانی ناوەڕاستدا کە سێبستیان برانت رۆمان لەبارەیەوە دەنووسێت، ئەوەی گۆڕاوە لە بری لەناوبردنی فیزیکی لەناوبردنی دەروونی و مەعنەویی پەیڕەو دەکرێت.
خۆم: مردنی مەعنەویی زۆر ترسناکترە لە مردنی فیزیکی!، ئەوەی منی تۆقاندووە ھەردوو مردنەکە بەیەکەوە روو بکەنە کەسێک.
من: ناتوانم وەھا بیر بکەمەوە، ژیان وەک ئاوی کانی دەڕوات ھەرگیز ناگەڕێتەوە بۆ سەرچاوەکەی، مردن ھەروەک ژیان دیاردەیەکی جەستەییە، ژیان لەناو مێژوودا درۆیەکی دڵخۆشکەرە و مرۆڤ بۆ نەمریی خۆی داھێناوە، بەداخەوە ژیان یەک جارە، وەلێ من ھەموو رۆژێک بەدەم ئازارەوە دەمرم.
خۆم: کەواتە بژی بەو جۆرە دەتوانیت بژیت. ئێستا حەزدەکەم بزانم مێشکت چی تێدایە؟.
من: بە دیار خۆمەوە دانیشتووم، دەمەوێت تەنھابم تەنیاتر لەم تەنھاییەی ئێستام. بیر لەوە دەکەمەوە چۆن نەیانھێشت خەونەکەم تەواو بکەم، فڕێیاندامەوە ناو ئەم واقیعە پڕ ئازارە. دەمەوێت دوو دێڕ بۆ یارم بنووسم “سوپاست دەکەم کە پێتوتم تۆ مەلێکی تەنھایت، یاوەرت نییە لە فڕیندا”.
خۆم: شتی سەیر و سەمەر لە مێشکتدا ھەیە، لە ھەمووشی گرنگتر ھەموو شتەکان وەک ئەڵماس گرانبەھان.
من: پێتوایە کەسێکی دیکە ھەبێت دیقەت لەو شتە وردانە بدات جگە لە من؟. بۆ من وتنی شتی قورس و گران گرنگ نییە، گرنگ دۆزینەوەی مانای گەورەیە لە شتی زۆر وردیلەدا.
خۆم: بەڵام زۆرجار دۆزینەوەکانت ھێندەی چەکی ئەتۆمی بۆ کۆمەڵگە ترسناکن! چوونکە ناتوانێت ھەرسیان بکات.
من: بە قەد رقی ھەندێک خەڵک لە خۆم و روانگەکانم دڵخۆشم بەمە، ئاسوودەشم بەوەی بۆچوونەکانم ھەندێک کەس وەک گای ئیسپانی شێت دەکات، کەواتە زوو زوو بەو پەڕۆ سوورە سەرچۆپی دەگرم.

نووسینی: ستیڤان شەمزینی
٨-١١-٢٠١٨
کاتژمێر: یانزە و چل خولەک
نەخۆشخانەی گلیاد ئاینس

سڵاو بابە گیان، نامەی ئەم جارەم سکاڵایە،

هەواڵی جینۆسایدی شاخی گۆیژە یاداشت دەکەم بۆ (جوگرافی کوردستان) نووسینی (کریم زەند)
ئۆستانی سلێمانی -بابان- سنووری شار، خاوەر چیای گۆیژە

بابە گیان، لە یادمە کە بەیانیان لە باخچەی ماڵەکەمانەوە دەتڕوانیە گۆیژە، کاتێ تیشکی خۆر لە پشت چیاکەوە تیشکە زێڕینەکەی دەردەکەوت، دەیدا لە حەوزە گەورەکەی باخچە ڕازاوەکەمان. لەئێوارەی زەردەپەڕدا، ئەو دەمەی کە خۆر ئاوا دەبوو، دیمەنێک بەدەر لە وەسف دەردەکەت، تۆش بە دەنگە ناوازەکەت، سروودی چیاکانت بۆ دەوتین، ئەو کات منیش دەموتەوە بە تاسەوە:
( ئەو دەمەی خۆر دەگاتە ئێوارە ڕوو بکەرە شاخی گۆیژە بنواڕە
عەشقی پەروەردگاری لێ دیارە دامێنی وەک بەهەشتی ئاودارە.)

(کورد هاوڕێی نیە جگە لە چیاکان) چیاکان هاوڕێمانن، گەردوون پێی بەخشین، ژینگەیەکی تایبەتیان بۆ کردووین، لە دوژمن دەمانپارێزن، لە خۆڵ و ڕەشای شار دەمان پارێزن، سروشتێکی جوانی شارن، پێش دروستی بوونی شار، گوێژە لەوێ بوە، ڕەنگاڵەیە لە بەسەرهات، سەریرانگایە، خۆری نیشتمان لەوێوە هەڵدێ، سنووری ئوستانی بابانە.، مێژووی شارو وڵاتمانە.

لە هەندەران، لەغوربەتدا ئەو جوانیەم دەهاتەوە خەیاڵ، بە نووسین خۆشەویستی خۆم دەردەبڕم بۆ چیاکانی هاوڕێمان.
لەکاتی گەڕانەوەمدا، کە دەگەیشتمە سەر شەقامی گۆران تا نزیک دەبوومەوە لەماڵ، جوانی چیاکە نزیک و نزیک تر دەبوو.
ئەم جارە کە گەڕامەوە، کە ڕوانیم بەرەو گۆیژە چاوم دەگرم، نەبا بە ڕووخاوی چیاکە ببینم. دێمە سەر گردی سەیوان، بۆ مەزاری تۆ، هەواڵی پارچە پارچە کردنی چیاکەت پێدەگەیەنم، دەنگی شریخەی شاخ و ئازارو ناڵەی گۆێژەت بۆ باس دەکەم، شەفڵەکان بێڕەحمانە جەرگی شاخیان کوون کرد، کۆمیپانیایەک، کەسێ، پارتێک، سیاسەتێ چیایەکی پەروەردگاری داگیر کرد وشاخی لەت لەت کرد، ڕێڕەوی ڕووبارەکانی گۆڕی. سنووری شار نەما، ژینگەو نیشتمان جێنوساید کرا. من ئەم جارە هەر بە فرمێسک ناگریم بە دڵ دەگریم لەوە دەچێ کەلەپچە کرابم، بەزۆرداری بێهوش بکرێم ومنداڵێکم پێ لەباربەن. نازانم چیت بۆ بنووسم لە نامەکەمدا!
ڕەنگە بڵێم خۆزگە منیش لەگەڵ چونی تۆ دەچووم تا ئەم تاوانە گەورەیەم نەدەدی، تاوانێ دژ بە سروشت، دژ بە ئاو، دژ بەمرۆڤ، دژ بە چیا، دژ بە نیشتمان.
دوا وتەم: دەمەوێ پێت بڵێم کە ئێستا جوگرافیەکەم لەبەر دەستە ودەمەوێ وەسیەتەکەت جێ بەجێ کەم وەریگێڕم بۆ سەر زمانی ئنگلیزی، کە لاپەڕەی ٤٤٩ دەخوێنمەوە، سنووری شار، باس لە خاوەر، چیای گۆیژە، پەنجەکانم سست دەبن، زمانیشم گۆ ناکات بۆ دەربڕین، بۆیە هاوار بۆ تۆ دێنم، دەڵێم بابە گیان وەرە، وەرەر لە گەڵ شاکاری شاعرەکان، پێکەوە بابچینەوە بۆ گۆیژە ئەم جارەیان ئەوان سروودی ڕوخانی گوێژە وشێواندی ژینگە و مردنی هاوڕێکانمان دەنووسن، تۆ جوگرافی چیای گۆیژە دەنووسیوە، بەڵام ئەم جارەیان خاوەر – چیای گۆیژە جینۆساید کرا بووە قەیوان.

چرۆ زەند

May 28, 2024

سوپاس و پێزانین بۆ شێرکردن و بڵاو کردنەوەی وەک خۆی.

Aurora Street Festival
Location: 2024 Aurora Chamber Street festival
Date: Sunday, June 2, 2024
Time: 10:00 am to 5:30 pm.
Blok: 17
Cousins Drive
Royal Road Est side of Yong Street

Welcome to the festival, my table will be on Blok 17, in the writer’s corner WCYR

بەخێرهاتن بۆ فێستڤاڵی ئۆرۆرا لەسەر شەقام،
ڕۆژی ٢\٦\٢٠٢٤
کات ١٠ بەیانی تا ٥:٣٠ پاش ئێوارە
لە ئەدرەسەی کە سەرەوە دانراوە
ژمارەی بلۆک ١٧ لە بەشی نووسەران
لەسەر شەقامی یۆنگ لە خۆرئاوای شەقامەکە

سوپاس بۆ هاتنتان

چرۆ زەند
May 31, 2024

Aurora Chamber Street Festival
Sunday, June 2, 2024 – 11:00 am to 5:00 pm

Set-up: 10:00 am to 11:00 am
Take-down: 5:00 pm to 6:00 pm
Location: Yonge Street, Aurora; between Wellington Street (north) and Murray Drive (south)

YOUR BOOTH(S) LOCATION:

Each 10 x 10’ booth will be identified by a Block number and Booth number
Block numbers will be on signs hanging from poles in your area
Booth numbers will be written in chalk on the curb along Yonge Street – even numbers on the west side and odd numbers on the east side
Access points are where your vehicle enters and exits Yonge Street when setting up and taking down.

Volunteer “block captains”, wearing yellow t-shirts will be on-site in the morning marking the curb.

We have tried to place your booth(s) in your preferred location or as close as possible, however, we reserve the right to place you at a different location at our discretion.

BLOCK NUMER BOOTH(S) NUMBER EAST OR WEST SIDE OF YONGE ST. ACCESS STREET

17
PLEASE REFER TO THE ATTACHED SPREADSHEET; SORTED ALPHABETICALLY BY COMPANY NAME
EAST
ROYAL ROAD or COUSINS DRIVE

Bring this information package with you.

ڕۆژنامەی خەباتی پارتی، لە مانشێتێکی گەورەدا لە ماڵپەڕی خۆیدا ڕایگەیاندووە، پارتی کرێکارانی کوردستان گروپی چەکدار لە سلێمانی پێکدەهێنن و دەیاننێرن بۆ چیای قەندیل و ناوچە کوردیەکانی سوریا. ئەمەش بەجیا لە کێشەکانی نێوان پارتی و یەکێتی لەسەر هەڵبژاردن، بەو ئاکامەی گەیاندوە کە پەیوەندیەکانی نێوان پارتی و یەکێتی چووەتە ناو قۆناغێکی بارگرژی زیاترەوە.
هەروەها ڕاپۆرتێکیش کە ڕۆژنامەیەکی سەر بە پارتی بڵاویکردۆتەوە، گوایە شاری سلێمانی وەک بنکەی دواوەی پەکەکە بەکاردەهێنرێت، بۆیە سەرسوڕمان و توڕەیی سەرکردەکانی یەکێتی لێکەوتەوە، کە ئەو ڕاپۆرتە وەک هاوکاری هەواڵگری بۆ تورکیا لێک ئەدەنەوە، هاندانێکی ڕاشکاوانەیە تا حکومەتی تورکیا بکەن بەگژ یەکێتیدا.
ئەوەی هۆکاری زیاتر تووڕەیی یەکێتیە لەسەر ئەو ڕاپۆرتە، ئەوە بوو کە یەکێتی دەڵێت هەڵمەتێکی تۆمەتبارکردنی لەگەڵدایە، کە گوایە یەکێتی باوەشی بۆ پەکەکە کردۆتەوەو پشتیوانی پەکەکە دەکات دژ بە تورکیا، کە پێشتر بەرپرسانی باڵای تورکیاش وێنایەکی لەو چەشنەیان لەسەر یەکێتی داوەو دەرگای هاتوچۆیان لەسەر داخستون.
گرژیی نێوان بارزانی و تاڵەبانی کە لەم دواییانەدا بەهۆی هەڵبژاردنی پەرلەمانی هەرێمەوە لە نێوانیاندا پێشهات، بەوەی یەکێتی پێداگری لەسەر ئەنجامدانی هەڵبژاردن دەکات، بەقەبوڵکردنی هەموارکردنی یاسایی و ڕێکارەکان، کە بەم دواییە لەلایەن دادگای فیدراڵی عێراقەوە پەسەندکرا، بەڵام پارتی پێداگری لەسەر دواخستنی دەکات و بڕیاری لەسەر بایکۆتکردن داوە ئەگەر ئەم هەموارکردنانەی دادگای ناوبراو هەڵنەوەشێنەوە. هەربۆیە مەسرور بارزانی هەوڵی داوە لەڕێگەی داوای سکاڵا لەسەر بڕیارەکانی ئەو دادگایە، هەڵبژاردن بخاتە کاتێکی دواترەوە، کە لەم رۆژانەدا ئەو سکالایەش لەلایەن دادگاوە رەتکرایەوە.
ئەوە شاراوە نیە کە کێشەو ململانێی پارتی و یەکێتی، لە یەکەم ڕۆژی دەسەڵاتیان لە هەرێمدا وەک دوو هێزی میلیشیای ناسیۆنالست لە ماوەی سی ودوو ساڵدا، زۆر بەچڕی لە هەوڵی ئەوەدا بوون بە هەر بەهاو شێوازێک بۆیان لوابێت لە هەوڵی شەڕی ئەوپەڕی بێشەرمانە و دڕندانەو تێکشکان و ڕیسواکردنی یەکتریدا بوون. هاوکاری بەعس بۆ پارتی، هاوکاری کۆماری ئیسلامی بۆ یەکێتی لە ٣١ی ئابی ١٩٩٦ نمونەیەکی لە بیرنەکراوی ڕیسوایی هەردوولایانە، کە تائێستا ئەم ڕێبازەیان نەریتێکە بۆ چەندەمین جار دوبارە دەبێتەوەو شەرمەزاریش نابن.
هەروەها بافڵ، پارتی بەوە تۆمەتبارکرد کە زانیاری ناڕاستی بە تورکیا داوە و لەڕادەبەدەر بە چەواشەکارانە و نادروست و بێبنەما وەسفی کرد.!
هەڵبەتە ئەم جۆرە لە راپۆرت و سیخوری لە بەرامبەر یەکتردا کارێکی تازەو نامۆ نیە، نەریتێکە لە ململانێی حزبەکانی کوردایەتی، کە لەکاتی جیاوازی فکری و سیاسی و نەتەبابوونی بەرژەوەندیەکانیان جگە لە ملشاکاندنی یەکتر ڕێگایەکی تریان بەدەسەتەوە نیە.
لەگەڵ پەرەسەندنی بەرچاوی ئۆپەراسیۆنی سەربازیی تورکیا لە ناوچەکە، ئەو جۆرە تۆمەتانە، کە لەلایەن سەرکردە حزبی و ئەمنیەکانی یەکێتی لە سلێمانی ڕەتدەکرێنەوە، بەڵام لەهەمانکاتدا بوونەتە مایەی نیگەرانی و ترس لەوەی تورکیا ئامادەکاری زیاتر دەکات بۆ فراوانکردنی ئۆپەراسیۆنەکەی، لە لایەکی تریشەوە فشارەکانی بۆسەر ناوچەی یەکێتی زیاتر دەبن، ئەوەش ڕۆشنە کە پارتی بۆ خۆی ئەوە باش دەزانێت کە تورکیا بە هیچ جۆرێک دەست لە خەڵکی سڤیل ناپارێزێت.
لە کاتێکدا بارگرژی یەکێتی و پارتی لەئێستادا کە خەریکن مامەڵەکردن لەسەر هەڵبژاردن بە بڕیارەکانی دادگای فیدراڵیەوە دەکەن و لەبەردەم دۆخێکی دژواردان لە پەیوەند بە ئایندەی هەرێم و پەیوەندیان لەگەڵ حکومەتی بەغدادا، کێشەکە لەلایەن پارتیەوە بەئاشکرا پەلدەکێشت بۆ تۆخکردنەوەو ڕوبەڕوکرندەوەی یەکێتی لەبەرامبەر تورکیادا، چونکە لەلایەک ئەو نەخشەو هەوڵانەی حکومەتی بەغدا لە گەشەی ئابوری لە پەیوەندی لەگەڵ تورکیا واژۆیان کردوە، بەئاراستەی کاڵبونەوەی پێگەی پارتیە و بۆشاییەک لە پەیوەندی نێوان بارزانی و تورکیادا پێکدەهێنێت، یەکێتیش زیاتر خۆی ڕادەستی نەخشەو سیاسەتەکانی حکومەتی بەغداکردوە، پارتی فرسەت دەهێنێت لەو قەیرانەی دەرگیری بووە لەلایەک سەرنجی دڵسۆزی خۆی بۆ تورکیا نیشان بدات، لەلایەکیترەوە یەکێتی بخاتە ناو تەڵەی گێژاوی هەڕەشەکانی تورکیاوە.
بەرپرسێکی نووسینگەی ڕاگەیاندنی یەکێتی بە تووڕەییەوە وەڵامی ڕاپۆرتی ڕۆژنامەی خەباتی دایەوە، و ڕادەگەیەنێت کە ئەوەی ڕۆژنامەی خەبات بڵاویکردۆتەوە تەنیا پەیامێکی درۆ و چەواشەکارانەیە و بانگهێشتکردنێکە بۆئەوەی دەوڵەتی تورکیا خەڵکی سڤیل لە سلێمانی و هەڵەبجە بکوژن و ئاسایش و ئارامی ناوچەکە تێکبدەن، لەهەمانکاتدا ئاماژە بەوەش ئەدات کە پەکەکە لەنێوان سنوری عێراق و تورکیادایە، هەروەها تورکیا و پارتی خۆشیان دەڵێن کە ٤٠٠ گوند لەژێر کۆنترۆڵی پەکەکەدایە، واتە پێویستی بە ناوچەی سەوزی یەکێتی نیە!؟.
لەدوایین ئاگادارکردنەوەی تورکیا بۆ یەکێتی بەوەی هاوکاری پەکەکە دەکات، وەزیری دەرەوەی تورکیا ڕایگەیاند، لەوماوەیەدا داوای لە پارێزگاری سلێمانی کردوە، کە دەسەڵاتداران واز لە پشتیوانیکردنی پەکەکە بهێنن و لێی دوورکەونەوە، ئەگەر وانەکەن ئۆپەراسیۆنەکانی تورکیا بەردەوام دەبن و ئۆپەراسیۆنەکان لە دڵی سلێمانیدا ئەنجام دەدرێن.
ئەو وەزیرە جەختی لەسەر ئەوەش کردوە، وڵاتەکەی لە کۆبوونەوەکانیدا لەگەڵ یەکێتی ڕوون بووە و هۆشداریشی داوە لە بەردەوامبونیان لەیاریەکان و خۆخستنە ناو تەڵەی هاوکاری پەکەکەوە. داوای لێکردون پاڵپشتیەکانیان بۆ پەکەکە ڕابگرن و بانگهێشتیان نەکەن بۆئەوەی بێنە سلێمانی، نەهێڵن سوود لە نەخۆشخانەکانی پارێزگاکە وەربگرن. هەروەها هەڕەشەی ئەوەشی کردوە کاتێک “ئێوە لەگەڵ پەکەکە کار دەکەن و ئێمە ئەمە دەبینین، دەبێت شتێک لە دژی ئێوە بکەین، چونکە ئەم ڕێکخراوە بۆ ئەوە دروست بووە کە ئێمە بکاتە ئامانج، بۆیە ناتوانین ڕێگە بدەین ئەمەڕووبدات”.
تورکیا لەم دواییانەدا دەستیکرد بە دروستکردنی بنکەیەکی سەربازی نوێ لە پارێزگای دهۆک، لە ژێر ڕۆشنایی بێدەنگی فەرمی حکومەتی بەغدا کە ڕەنگدانەوەی بوونی گڵۆپی سەوزە لە بەغداوە بۆ ئەنقەرە، بە ئامانجی ئاسانکاری بۆ ڕوبەڕوبونەوەی لەگەڵ پەکەکە، لەژێر ڕۆشنایی گەشەسەندنی بەرچاو کە لە پەیوەندیەکانی تورکیا و عێراقدا تۆمارکراوە، بەتایبەتی لە بواری گەشەپێدان و ئابووریدا.
هێزەکانی تورکیا لەم دواییانەدا ئۆپەراسیۆنە سەربازیەکانیان لە ناوچەکانی باکوری عێراق بەشێوەیەکی بەرچاو پەرەپێداوە، هاوکات لەگەڵ هەوڵەکانیان لەگەڵ ڕێوشوێنی دامەزراندنی ئامادەبوونی سەربازی جێگیر لەو ناوچانەدا بە دامەزراندنی بنکەی سەربازی.
تورکیا چالاکانە کاردەکات بۆ گۆڕینی ناوازەیی هەڵوێستی یەکێتی نیشتمانی سەبارەت بە شەڕەکەی دژی پەکەکە، بەڵام لەم نێوەدا یەکێتی لەڕێگەی پاشکۆیی و پەیوەندیەکانی بە کۆماری ئیسلامی ئێرانەوە ناتوانێ هەڵوێستێکی پەیگیرو ڕۆشن و یەکلاکەرەوە نیشان بدات، پارتیش ئەم دۆخەی قۆستۆتەوە لە هەوڵی توندکردنەوەی کێشەکانی نێوان تورکیاو یەکێتیە.
ئەم هەڕەشانەی تورکیا لەسەر یەکێتی بۆ بەرژەوەندیەکانی پارتی لەم دۆخەدا کە کێشەکان پەرشوبڵاون، هەلێکی داوە بە بارزانی پاشقولێک لە یەکێتی بگرێت لەبەرامبەر ئەو پاشقولانەی یەکێتی لەسەر هەڵبژاردن لە پارتی دەگرێت. لەهەمانکاتدا بەردەوامی ئەو پرۆسەو کێشانەیە کە یەکێتی و پارتی لەبەرامبەر یەکتردا لە هەوڵی شکاندنی هاوسەنگی هێزی یەکتردان، وەک هەر جارێکی ترو نمونەیەکی پەرچەکردار لەبەرامبەر یەکتردا ئاکامەکەی چ کارەساتێک دەخولقێنێت، قوربانیەکان چەندن و دۆخەکە بەرەو کوێ دەبات، بەهیچ شێوەیەک ناتوانێت لە بیرکردنەوەی بارزانی و تاڵەبانی و سەرکردەکانی یەکێتی و پارتیدا بێت.
ئەنقەرە لە ئەنجامی ناکۆکی بەربڵاوی نێوان پارتی و یەکێتی هەوڵ دەدات تا دەتوانێت سوود لە دۆخی لاوازی ناوخۆیی هەرێمی کوردستان وەربگرێت، لەبەرامبەر دوژمنایەتیەکی ئەوپەڕی خۆی لەگەڵ یەکێتی نیشتمانیدا، ئەنقەرە تاڕادەیەکی زۆر سەرکەوتوو بووە لەوەی بارزانی و پارتی دیموکراتی بکاتە هاوپەیمان و هاوکارو پاشکۆ، لەهەمانکاتدا پارتیش وەک دڵسۆزی بۆ تورکیا دژایەتیەکی بێپەردە لە بەرامبەر پەکەکەدا نیشانداوە.
هەرچەندە هیچ ڕێکەوتنێکی نووسراوی نێوان لایەنەکانی تورکیا و عێراق سەبارەت بە بەشداریکردنیان لە شەڕی دژی پەکەکە ڕانەگەیەندراوە، بەڵام سەرچاوە سیاسیەکان ڕەتیان نەکردەوە کە ئەردۆغان بەڵێنی زارەکی لە بەرپرسانی باڵای دەسەڵاتی فیدراڵی و هەروەها لە هەرێمی کوردستانی عێراق وەرگرتبێت تا ڕادەیەک هاوکاری سوپای تورکیا بکەن لە بواری زانیاری سەبارەت بە پێگەی چەکدارانی پەکەکەو جموجۆڵەکانیان.
دەسەڵاتی میلیشیایی پارتی و یەکێتی تەنها سەوداو مامەڵەکردن و پاشکۆبوونیان نیە بۆ دەوڵەتان، لەوە واوەتر سیو دوو ساڵە بونەتە بەڵاو دەردیسەری و بەدبەختیەکی وەها بۆ دانیشتوانی کوردستان، کە ناڕەزایەتیە جەماوەریەکان گەیشتۆتە ئاستێک خەڵکی ئامادەن پەنا بۆ شەیتانیش بەرن تا بارزانی و تاڵەبانیان لەکۆڵ بێتەوە!

سەگێكی جەربەزەمان هەبوو پێمان دەگوت! (كاتیرین) خووی بە ڕاونانی گورگانەوە گرتبوو ، دەنگی ڕەشەبایێك بوو بۆ خۆی ، كە دەوەڕی ، حەو.. حەو ، دارستان دەلەرزی و دەنگی دەدایەوە.. مل ئەستوور و خۆشبەز و گوێ قوڵاخ بوو وەك بڵێی قەت نەنوێ، دیسان وای ئەگەر كلكت دەدی ، چ كلكێكی بادراوی بەگەوەی هەبوو. سەگێكی تابڵێی چاك بوو، بەڵام مام (باچۆلا) تەواوی تێر نەدەكرد لە
سەرەكۆزە و پووش زیاتر چیدی نەدەدایێ..
چەند جارم پێ وت: نەختێ ئاردی گەنمەشامیم بدێ بۆی تێكەڵ بكەم ، ڕەزیل بوو دەیگوت باشە بەڵام نەیشیدەدا. پێنج شەش ساڵ بوو لەگەڵ كاتیرین بزنەگەلمان دەلەوەڕاند.. متمانەی تەواوم پێ بوو، دەهاتمەوە ناو كۆلێتیی، چیلكەدارم كۆدەكردنەوە و لە ئاگردانم دەنان و ئاگرم دەكردەوە و پێم دەدانە بەرێ.. دەتدی وەنەوز دەیبردمەوە… من دەزانم كاتیرین جێی خۆی گرتووە و ڕێی گورگان نادا نزیك ببنەوە، خۆ ئەگەر شتێكی وایش بوو ئەوا ئاگادارم دەكاتەوە.. ئەمەش شتێكی جوان بوو بەڵام چی قەوما؟ ئەو ڕۆژە، یا بابڵێین ئەو بەیانییە كە لە خەو ڕابووم بزنە بەڵەكێكم نەدی، (كاتیرین)یشم بەر چاو نەكەوت.. سەیرە؟!! چی ڕووی داوە؟ دوای تۆزێ تەماشا دەكەم دەگەڕێتەوە و بەتەنێیە بە دوویدا چووم بزنەردێن سپی یەكەم دۆزیەوە بەڵام چۆنم دیتەوە؟ گورگ كەل و پەلی كردبوو! كاتیرین ڕاوی نابوون بەڵام پاشی چی؟ ئەوان كاری خۆیان كرد بوو… دەم و قەپۆزی خۆێناوی بوو، ئەمەش وا دەگەینێ كە تێیان بەربووە، شتێك هەبوو لای من ڕوون نەبوو ئەویش ئەوە بوو داخۆ بۆچی نەوەڕی بوو گوێم لێی بێ و خەبەرم ببێتەوە.
بەرامبەرمان بەردەڵانێكە، هەر بەردی كەرتە شاخێكە بۆ خۆی ، ئەمەش دەنگدانەوە زل تر دەكا، ئەگەر بڵێن دەنگی خۆیم نەبیستووە. بۆ چی گوێم لێی نەبووه‌؟ لە بەر خۆمەوە وتم: (دیارە كە ئەمە ڕووی داوە من لە خەوێكی قووڵ دا بووم).
ڕۆژێكی دی (دیسان هەر ڕۆژێكی پاییز بوو)، تەمێكی چڕو شێدار دای گرتبوو هەر بەرز دەبووەوە و نەدەبووەوە تاكو دادەكشایەوە.. وەختی گورگانە.. گورگ ئەو وەختەیان لە هەموو وەختان پێ خۆشترە كە خۆ لە نێو تەم و تاریكیدا وەشارن. ئەو لەعنەتیەش منی بەنێچیر هەڵبژارد بوو.. بزنێك كەوتە ماعەماع، منیش هاوارم كرد.. كاتیرین ڕاپەڕین و وەڕینی یەك بوو ، كەوتە دوای گورگی ، هەندەی نەبرد بەدەم و قەپۆزی بە خوێنەوە گەڕایەوە، چ سۆراخی بزنەكەیش دیار نەبوو، لە ڕیخۆڵانیش بەدەر چیدیم لە نێو دۆڵەكەدا نەدۆزیەوە.. دەم و قەپۆزی خوێناویش خستمیە گومانەوە، ئەوە دەگەیێنێ سەگەكە بەگژ گورگدا چووە و پڕی داوەتێ، ئەوەتا دەم و قەپۆزیشی لە خوێنی گورگ خەڵتانە مەگەر وانییە؟، بەڵام كە بیرم لێ كردەوە: باشە ئەگەر ڕاست بێ تێكبەربووبن، داخۆ گورگ كاتی ئەوەی هەبووە ئاوا بە ڕەحەتی چنگی تێ بنێ بە جۆرێك لە ڕیخۆڵەكانی زیاتر نەمێنێ؟ خۆ ئەگەر شەڕێكیش ببووایە ئەوا سەگوەڕ هەر دەبیسترا ، منیش نە سەگوەڕ و نە دەنگی دیم بیست.. تۆ بڵێی خرتە خرتی ئێسقانی بزنەكە كە گورگ دەیهاڕی بگاتە گوێ ، بەڵام سەگوەڕ نەبیسترێ… ئەمەیان كە مەحاڵە..! . گومانم زیاتر بوو.. وتم: چاوەڕوان دەبم و خۆمی بۆ لە بۆسە دەنێم داخۆ لێرەوە بەدوا كاتیرین چ دەكا..
شتێكی تریش سەرنجی ڕاكێشام: پێشان سەگەكە كلكی قەف قەف دەكرد، بەڵام ئێستا ئەوەتا لە ئاستی پشتییەوە درێژ بووەتەوە. ئەمەیان گەزێ… گەزی دووەمیش ئەوە بوو سەگی كەللەبۆرە وای لێ هات بن بێژینگ و سەر كوزەرەی دەدرایێ، بۆنی دەكرد و پەرش و بڵاوی دەكردەوە و بەپێیان دەی شێلا ، ئەمەش مانای وایە كە تێرە و نایەوێ بیخوا..
ماوەیه‌ك ڕابرد، ئەوەتا جارێكی تر گورگ بەدیار كەوتنەوە.. دەستم دایە دارێك(بێ قیمەتانە قەڵەوترین كووریان هەڵبژارد بوو، ڕفاندیان)، بەڵێ ڕفاندیان و بەدوایی خۆیشیان ڕاكێشا (كاترین) یش بەدوایانەوەیە… چاوەڕێ نەبووم تا دەگەڕێتەوە.. بە دوایاندا چووم ، سەركەوتم تاگەیشتمە لووتكە، تەلانێكی دەپێشدا بوو ، ئینجا دەگەیشتەوە گوزەرێ و دەردەچووەوە. لە شوێنێكدا سه‌یرم دەكرد ، هەموو شتێكم لێ دیار بوو.. كوورەكەم دی كەل و كۆم كراوە و فڕێ دراوە ، گورگەكەیش هەر (30) هەنگاو بەو لاوەیە و دەڕشێتەوە. كاتیرینیش بەسەریەوە وەستاوە و بە كەڵبەو چڕنۆكان لەعنەت بۆ دایكی دەنێرێ..
كەواتە هەر گورگی گۆرینە، هەرگیز لەو باوەڕەدا نەبووم، كەچی ئەوەی بیرم لێ نە دەكردەوە و بەخەیاڵم دا نەدەهات بە چاو بینم. كاتیرین تاكو خواردی، خواردی، ئینجا كشایەوە بواری گورگیش بدا دەست پێ بكاتەوە، گورگ دەخوا و كاتیرینیش تێیەوەڕاماوە و دەم ئەتەقێنێ..! هەموو شتێك ڕوون و ئاشكرایە، كاكەلەبرالەی خۆیان كردووە،!. ئەو جار تێگەیشتم كاتیرین چ دەكا ، بەڵام ناتوانم بە تەنێی حوكم بەسەردا بدەم ، چونكە مام باچۆلا ئەو لەعنەتییەی خۆش دەوێ و بە تەمایە بەری بۆ باوێ.
وتم ئەوەی دیتم پێی دەڵێم و ئەو چۆنی حوكم دەدا بابیدا. مەسەلەكەم بە مام باچۆ وت ، بەڵام بڕوای نەكردو وتی: ـــ بە چاوت نەدیوە، بە خەونت دیوە! سەگ و گورگ چۆن دانوویان پێكەوە دەكووڵێ؟.
ـــ: هاوبەشن مام باچۆ، بە چاوی خۆمم دیتن.
ـــ: نەخێر كاری وا نابێ ، شتی وا مەحاڵە.
وتم:ـــ وا دەكەم بەو چاوانەی ببینی. ئیتر خواو ڕاستان ڕۆژێ ، چاكم لە بیر نەماوە چ ڕۆژێ بوو، بەڵام لە دەوروبەری جێـژنی (قەدیس دیمتری)دا بوو ، دیار بوو مام باچۆ قسەی خۆی بڕی و پێی وتم:ـــ دەچم داران بۆ كۆخەكە خڕ دەكەمەوە ، تۆش لەو ژۆرانە لە (فایراك) ، (ئێمە بەو بەستە دەڵێین فایراك) بزنەگەل بلەوەڕێنە، پاشان وتی: تۆ لەوێ خەریكی لەوەڕاندنی بزنەگەل بە منیش خەریكی دار كۆكردنەوە دەبم.
ڕۆیشتم، كاترینیشم لەگەڵ بوو.. ئەها!! بوو،!! هەر تازە بزنەگەل كەوتبووە سەر لەوەڕێ كە یەكێكیان كەوتە ماعەماع، گورگەكە خۆی شاردبووەوە دەیزانی ڕوومان له‌كوێدایه‌ ، چاوەڕێی كردبوو تا تێدەپەڕین و نێچیرەكەی ڕفاند بوو.. كاتیرین وەڕی و كەوتە دوای گورگی بەڵام من نەمتوانی لە نێو قامیشەڵانەكەدا بیانبینم، قامیشەڵانێكی چڕوپڕ و هەڵچوو بوو بنیادەم سەری تیا ون دەبوو! تەنها لەرینەوەیم دەدی، دیار بوو بە تەنیا ڕێی دەكرد ، لە جوولانەوەیان زانیم بزنەكە بۆ كوێ ڕادەكێشێ:
هاوارم كرد ـــ: مام باچۆ ، مام باچۆ وەختیەتی وەرە. بەڵام تا مام باچۆ گوێی لێ بوو و هات گورگ لە گوزەرەكەی بەرامبەر بۆی دەرچوو و ون بوون، پاشان بەخۆ و بەبزنەوە دۆڵەكەیان بڕی و خۆی دەكەلێنێك ئاخنی لەوێدا وەستا، من و مام باچۆیش بە دیاریەوە وەستا بووین. گورگ پڕی دایە بزنەكە و كوشتی، ملی كەلاشەكەیشی ڕاكێشا كاتیرینیشی بەدواوەیە نەدەوەڕێ و نەخۆیشی تێك دەدا. مام باچۆ هاواری كرد:
ـــ: لەعنەت لە شیری سەگ ، ئەوە چی لێ هاتووە! گۆڕاوە؟ وتم:ـــ ڕاوەستە ئێستا دەبینی چی لێ هاتووە. وەستاین ، تەماشامان كرد، كاتیرین نەك وەك دژمنێك، بەڵكو هێمن و لەسەرخۆ لە گورگی نزیك دەبووەوە.
گورگ سەیرێكی دەوربەری كرد ، بێ ئەوەی كەڵبەكانی بشارێتەوە یا كارێكی لەو چەشنە بكا تەماشای كرد نە سەگ دەوەڕێ و نە گورگیش كارێ دەكا.. تێك گەیشتوون! لەعنەت لە شیریان بڵێی چ چاوو ڕاویان كرد بێ؟، داخۆ چیان دەچاوی دایە ئاوا تەبان؟، نازانم ، بەڵام گورگ وازی لە بزنەكە هێنا و ڕێی بۆ كاتیرین چۆل كرد.. چووە ئەولاوە. كاتیرین لە بزنەكە نزیك بووەوە و كەوتە هەڵلووشینی، وەكو گورگی كەڵبەی لێ گیر دەكرد ، بە چڕنۆكی پارچە پارچەی دەكرد.. مام باچۆ لەسەرسامیا دەمی داچەقی بوو بڕوای نەدەكرد.. هیچی نەگوت، كشایەوە و هاواری كرد:
ـــ: ڕاوەستە! گەڕایەوە كۆخەكە تاپڕەكەی بێنێ ، كە بەسەدای گوێی دارستان كەڕ دەكا.. من نەمدەزانی بۆ ئەوە چووە، بەڵام كە هاتەوە دیتم بەدەستییەوە بوو. سێرەی لێ گرت، ڕەنگ دابچكوڕاو ببوو بە خەزنەی سپی.. هاواری كرد: ـــ: دەیكوژم گجوولەی پیرەخاینێ دەكوژم! لەگەڵ گورگان خۆ لێك دەداتەوە؟ بەڵام زۆر دوورە چاوەڕێی دەكەم تا دەگەڕێتەوە ئینجا لە تەختی نیوچاوانێی دەدەم.. ئەمەش وا دەگەیێنێ دیارە تا ئێستاش ڕوحمی بۆ دەبزوێ.. دانیشتین چاوەڕێی ئەوە بووین تـا كاتیرین تێر دەبێ. ـ
ــ: كاری بزنێ لە كار ترازا ، با وازی لێ بێنین تا پێش مردن تێر دەبێ ، سەرەڕای ئەوەش زۆری بە دڵسۆزی خزمەت كردووین.. مام باچۆ دیار بوو لەرزی پێوە نووسا..
پێم وت: ـــ: خزمەتی كردین ، ڕاستە بەڵام مام باچۆ ئێمە ئەگەر ئاردە گەنمەشامی نەدەینێ برسی دەبێ. ئەو جار تێگەیی خزمەتەكەی سوودێكی نییە، ئیتر بوو بە دەستەبرای گورگان..
ـــ: نەخێر! بەهۆی برسییەتییەوە نییە.. پەروەردەی فێڵ و مەكرانە.. راستیی مەسەلەكە ئەوەیە.. پەروەردەی فێڵە فێڵ! وای بە خەیاڵدا هاتووە،»گەر ئاگاداری بزنەگەل بم و نەبم وەكو یەك وایە، كە ئەوانیش (قەڵێ)م نادەنێ با بە خۆم بیكەم«.. ئەوەتا كردیشی… قیژاندی.. دەیكوژم، لێی خۆش نابم. دەیكوژێ و دەیكوژێ، بەڵام تاپڕی بەرز نەكردەوە، كاتیرینیش تێر بوو و بواری دایە گورگەكەو ڕۆیی، دۆڵەكەی بڕی و تاوێ وەستا تۆزێ ئاوی دەسەر كرد و ڕۆیی.
ـــ: دەی مام باچۆ دەی ئەگەر ڕاست دەكەی ڕقت لێیەتی بیكوژە! یا دەڵێی ڕقت لێی نییە؟!. تاپڕەكەی بەرز كردەوە و سێرەی لێ گرت ، پاشان بیری كردەوە دایگرتەوە..
هاواری كرد ـــ: ئای هەی چەند خاین دەرچوو، دایكی پیرە… چۆن وازی لێ دێنم، ئەمڕۆكە بزنێكم چوو سبەینێ هەمان كار دووبارە دەكاتەوە.. جارێكی تر تاپڕەكەی بەرز كردەوەو(بوومم!!). كاتیرین ڕاپەڕی و خۆی هەڵاوێت، دوو سێ جاران خلۆر بووەوە و پێی جووت بوون…
مام باچۆ پێی وتم: ـــ: بینێژە! حەیوانێكی بە فێڵ بوو، چاڵێكی بۆ هەڵكەنە..! ناشتم، تەنانەت بۆیشی گریام، سەگم نەدیوە دەنگی بەو جۆرە بێ و نایشیبینم.. ئەدی چاوی.. سەیری بكە بەڵام بێ ئەوەی قسە بكەی.. پێی ڕەق بوون. منیش وەبن خۆڵێم دا.. مام باچۆ سەگێكی دیكەی بۆ ناردم، كیسەیێك هاڕاوی گەنمەشامیشی لەگەڵ ناردبوو ڕایسپاردم:
ـــ: دەولكێكی بۆ چێ بكە و خواردنی بدەیێ ، ئاخری هەستی پێ كرد ، بەڵام پاشی چی؟ سەگە تازەكە ده‌می له‌ خواردن نا ، بخۆ بخۆ تاكو تەواو قەڵەو بوو، وای لێ هاتبوو لەبەر قەڵەوی پێی ناخۆش بوو ڕاوی گورگان بنێ مام باچۆ جارێكی دی لە چۆكی خۆیدا…
دانی پێدا دەنێم كە من لە مەسەلەی بەخێوكردنی كسۆكان بە سەهوو چوو بووم.. تێری دەكەی قەڵەو دەبێ ڕاوی گورگان نانێ ، تێری ناكەی لەگەڵ گورگی دەبێتە دەستەبرا.. بۆیە ئیتر كە خواردنی دەدەمێ زۆر وریا و ئاگادار دەبم.

(*) چیرۆكنووسێكی به‌ناووبانگی بولگارستانه‌ .
ئه‌م چیرۆكه‌ له‌ ژماره‌ (2)ی ساڵی دووه‌می گۆڤاری ( الاداب الاجنبیة ) ی سوورییه‌وه‌
كراوه به‌ كوردی .

ماوەیەک بوو لەسەر ڕۆخی شەقامەکە دادەنیشت، سەرنجی یەک بە یەکی پیادەکانی دەدا، لەگەڵ‌ ڤڕەڤڕی هەر تڕومبێلێک موچڕکێکی پێدا دەهات، ئەو ڕۆژە تاریکەی دەهاتەوە یادی. چوار مانگ بەر لە ئێستا، لەسەر هەمان شەقام، سەر لە بەیانی زوو، ماڵاوایی لە تاقانەکەی دەکرد، نەیدەزانی کە ئەمجارەیان ماڵاوایی یەکجارەکییە، ئیتر چاوی بە چاوە گەشەکانی ئەو ناکەوێتەوە. ئەوە چوار مانگە بەسەر ئەو ڕۆژەدا تێپەڕیوە، هێشتا دەنگی سیکەی ئیستۆپی ئەو تڕومبێلە لە گویێەکانی دەزرینگێتەوە، هێشتا بۆنی تۆزوخۆڵی ژێر تایەکانی دەکات، هێشتا دەنگی هۆڕنە دوورودرێژەکەی گویێەکانی کاس دەکات. ئێستاش قیژەی جگەرگۆشەکەی گوێ لێیە.
ئێستاش وەکوو ڕۆژی ڕوون لە یادیەتی، لە شوێنی خۆی ڕەق ڕاوەستا، بۆ چەند چرکەیەک نەیدەوێرا ڕووی خۆی وەربگێڕێت، لە دڵی خۆیدا دەیگوت نا نابێت جگەرگۆشەکەم بێت، پەیمانم پێی دابوو کە ئەو ئێوارەیە کرێمەستی بۆ بکڕم، ئەو هیچ شتێک بە قوربانی کرێمەستی ناکات. نا نابێت جگەرگۆشەکەم بێت، نا خودا ئەوەندە دڵڕەق نییە کە تاکە ئاوێنەی ژیانم لێ بستێنێتەوە. قیژە و هاوارەکان بەرەبەرە بەرزتر دەبوونەوە، هەورەکان بەری ئاسمانیان دەگرت، ئەمیش لە نێوەڕاستی شەقامەکە ڕەق ڕەق ڕاوەستابوو.
پێنووسێک بەر پشتی پێی چەپی کەوت، زۆری لە خۆی کرد تا ڕووی خۆی وەرنەگێڕێت. دواتر مۆرییەکی ملوانکەیەک بەر پشتی پێیەکەی تری کەوت، وەک بڵێی کە بترسێت ڕاستییەکە بزانێت، دیسان بەرگری کرد و دوو هەنگاو بەرەو پێشەوە ڕۆیشت. ئەمجارەیان تاکە قۆندەرەیەک بەئەسپایی دەستی لە پشتی ئەو دا، وەکوو ئەوەی پێی بڵێت ئیتر ناتوانیت لە ڕاستییەکان هەڵبێیت.
هێواش هێواش سەری خۆی بەرەو دواوە هەڵسوڕاند، لاقێکی بینی، لاقێکی پێپەتی، لاقێکی ئاشنا. بە دەستەکانی چاوەکانی خۆی کوشی، دووبارە سەیری کردەوە، ئەمجارەیان ملێکی بینی، ملێکی بێ ملوانکە، ملێکی ئاشنا، دیسان چاوەکانی خۆی کوشی و سەیری دیەمەنەکەی کردەوە، ئەمجارەیان کۆمەڵێک مرۆڤی شێواوی بینی، لەسەر گۆمێک کۆ ببوونەوە، گۆمێکی سوور، گۆمێکی خوێن. پەیتا پەیتا بەرەو لایان هەنگاوی نا، بسکێکی بینی، بسکێکی ئاشنا. دیسان لەبەر خۆیەوە گوتی: نا نابێت ئەوە دڵیژگەکەم بێت، ئەو هیچ شتێک بە قوربانی کرێمەستی ناکات.
چاوەکانی خۆی کردەوە، تڕومبێلێکی سووری لەدوورەوە بینی، خێرا خێرا، وەکوو سەرشێتێک بەرەو چواڕیانەکە شۆڕ دەبووەوە. لەو سەرەوەش منداڵێکی فێرگەکەی ئەو بەری بینی کە نیازی بوو لە شەقامەکە بپەڕێتەوە. وەکوو دایکێکی جەرگ سووتاو، وەکوو شێرێک بەرەو نێوەندی شەقامەکە چوو، تابلۆیەکەی دەستی بەرز کردەوە، کە لەسەری نووسرابوو (هێواش هێواش)، لە نێوەڕاستی شەقامەکە، ڕەق ڕەق ڕاوەستا، بانگی لە منداڵەکە کرد، و خۆشی وەکوو دایکێکی ئازا بوو بە پەنای، هەنگاو هەنگاو، شەقاو شەقاو، تاوەکوو گەیاندییە ئەو ڕۆخەی تری شەقامەکە.
چوو لەسەر بەردەکەی خۆی دانیشت، وەک ئێشکگر چاوەڕێی منداڵی داهاتووی دەکرد. زۆری پێ نەچوو، تارماییەک لەبەر دەمی قووت بووەوە، دارێک و کۆتێک بە دەست، هەردوو دەستی بەستەوە و بە بیانووی ئاژاوە و هەراسان کردنی شوفێران ڕاپێچی کرد.

نووسینی:‌ ئامانج شێروانی

چاوخشانێک بەسەر بارودۆخی ئێستای ئێران و ئەرکەکانی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی!
عەبدولڕەحمان گەورکی، نووسەر و شرۆڤەکاری سیاسی

بە پێی ئامارە فەرمییەکان، چەند ملیۆنێک ئێرانی لە دەرەوەی سنوورەکانی ئێراندا دەژین و زۆربەیان خوێندەوارن و ژمارەیەکی زۆریان بە بڕوانامەی بەرز دەرچوون و زۆرینەی رەهایان دژی ئەو رێژیمە ئایینییەن کە حوکمڕانی ئێران دەکات! ئەم راستییە دیمەنێکی روون و ئاشکرای ئەو شتانە دەخاتە روو کە لە ناوخۆی ئێراندا دەگوزەرێت. وڵاتێک کە لە هەموو روویەکەوە دەوڵەمەندە. بەڵام بەهۆی دەسەڵاتێکی ناشەرعی و دواکەوتوو و ناشارستانی لەژێر ناوی “ئیسلام”دا، کەوتووەتە دۆخێکی هێندە پڕ لە ئازارە، کە خەڵکەکەی خراونەتە زیندان یان چوونەتە ریزی شەهیدانەوە یاخود خەمبارن و لە کۆڕی گریان و شیندان و بە توندی خراونەتە ژێر گوشاری سیاسی و کۆمەڵایەتی و ئابووریداو هیچ بژاردەیەک بۆ نەماوەتەوە جگە لە ناڕەزایەتی دەربڕین و راپەڕین و شۆڕش. هەندێکیشیان توانیویانە کۆچ بکەن بۆ دەرەوەی ئێران. بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا دڵیان لە ناو ئێران جێهێشتووە.
هەر لەبەر ئەمەشە کە دەوترێت “ڕژێمی ئێران” هەرگیز نوێنەرایەتی خەڵکی ئێران ناکات و کارنامەکەی پڕە لە تاوانی گەورە و بچووک. نەک تەنها بەرامبەر بە خەڵکی ئێران، بەڵکو بەرامبەر بە خەڵکی ناوچەکە و جیهانیش. ئەوەی پێویستە، تۆڕدانی ئەم رێژیمەیە لە کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی کە لە “پشتیوانیکردن لە خەباتی رەوای گەلی ئێرانەوە دەست پێدەکات!”
ئەوەی لە ئێران دەگوزەرێت دژەمرۆڤانە. بەڵام لە هەمان کاتدا ئەوەی لە پێوەندی لەگەڵ ئێراندا لە لایەن وڵاتانی ئەندامی رێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکانەوە دەبینریت، جێگای شەرمەزارییە کە “ئەندامێتی رژێمی دیکتاتۆری مەزهەبی ئێرانیان لە کۆمەڵگەی نێودەوڵەتیدا قبوڵ کردووە!”
لە ئێراندا رژێم رووبەڕووی “ئابوورییەکی داڕماو” بووەتەوە. ئاماری “هەژاری” لە ئێران رۆژانە لە زیادبووندایە و ئەم دیاردە دڵتەزێنە نیوەی کۆمەڵگەی ئێرانیش گرتووەتەوە. رژێمی ویلایەتی فەقیهی چارەسەرکردنی کێشەی خەڵک بە ئەرکی خۆی نازانێت. چونکە تەنها گرنگی بە مانەوەی دەسەڵاتەکەی دەدات. رژێمی ئێران رووبەڕووی کۆمەڵگایەکی هەڵچوو بووەتەوە و دۆخەکە روو لە تەقینەوەیە. داواکارییەکانی خەڵک تا ئێستا وەڵام نەدراوەتەوە و پێدەچێت زۆر بەدوور بێت بەم دەسەڵاتە وەڵام بدرێتەوە. چونکە لەگەڵ تێپەڕبوونی “کات”، مەودای نێوان دەسەڵات و خەڵکی ئێران زۆرتر لە جاران زیادی کردووە. بەپێی خەمڵاندنەکان، نزیکەی ٢ ملیۆن کەس، هەتا زیاتر لە 10٪ی دانیشتوانی ئێران کەمئەندامن. بەپێی ئامارەکان ساڵانە ٤٠ بۆ ٦٠ هەزار کەمئەندام زیاد دەکات.
دۆخی نیشتەجێبوون بۆ ملیۆنان ئێرانی زۆر ئاڵۆز و بە ئازارە. نزیکەی ٦٠%ی داهاتی خانەوادە شارنشینەکان بۆ خانووبەرە خەرج دەکرێت. هەڵاوسان لە کەرتی نیشتەجێبووندا زیاتر لە ٧٠%ە و ئەم بابەتە ساڵانە بەشێکی زیاتری داهاتی ماڵەکان دەگرێتە خۆی. ژمارە راستەقینەکان زۆر زیاترن لەو ژمارەیەی کە دەزگاکانی رژیم بڵاویان کردۆتەوە. لە ئێران هەڵاوسانی راستەقینە تەنانەت سێ رەقەمیە. ئێستا نرخی خانووبەرە بەھۆی گرانی نرخی کەرەستەکانەوە بەرزبووەتەوە و کاتی چاوەڕوانی کڕینی خانوو بۆ چینی ھەژار و مامناوەند، نزیکە لە (100)ساڵ! لەم وڵاتەدا هەمیشە رێژەی ماڵیات و باج لە زیادبووندایە. بە پێی ئامارە فەرمییەکانی (رێکخراوی حکوومەتیی کاروباری ماڵیاتی ئێران)، ماڵیات بە بەراورد بە ساڵی پێشوو ٣٠% زیادی کردووە (ئاژانسی هەواڵی ئیرنا، ١٩ی گوڵانی 1403).
ساڵانێکی زۆر هاوپەیمانانی رژێمی ئێران بانگەشەی ئەوەیان دەکرد کە “گەمارۆ نێودەوڵەتییەکانی دژ بە رژێمی ئێران” بووەتە هۆی هەژاریی خەڵک. درۆیەکی گەورە بوو. لەم (3) ساڵەدا کە داهاتی رژێم لە فرۆشتنی نەوت، بە هۆی سیاسەتی سازان لەگەڵ دیکتاتۆرییەت، چەند هێندە زیادی کردووە، هەژاری، هەڵاوسان و گرانبوونی نرخ لە ئێراندا زیادی کردووە. تەنانەت خەڵکی نەدار و هەژار و بەتایبەت ژنانی ئێرانی، کۆرپەکانیان دەفرۆشن و لە زۆر حاڵەتدا کۆرپەکانیان لەسەر شەقامەکان بەجێدەهێڵن! فرۆشتنی ئەندامەکانی لەش لە ئێران بووەتە کارێکی باو. لەگەڵ زیادبوونی داهاتی ئەم رژێمە، دەزگای ستەم و هەژاری لە ئێران و شەڕفرۆشی لە دەرەوەی سنوورەکانی ئێراندا بەهێزتر کراوە.
بەهای دۆلار لە ئێران لەم دواییانەدا سنووری ٦٠ هەزار تمەنی تێپەڕاندووە و گرانبوونی شتومەک سنوورەکانی بەزاندووە. لە مانگی دووەمی ساڵی نوێی ئێراندا بەڕێژەی ٣٠٪ نرخی کەلوپەلی خۆراک بەرزبووەتەوە و سفرەی خەڵک لە جاران بەتاڵتر بووە. خامنەیی و سەرانی ئەم رژێمە درۆ دەکەن و هیچ پلان و بڕیارێکیان نییە بۆ باشترکردنی ژیانی خەڵک. ئەوان بەرزبوونەوەی نرخەکان بە “درۆی بازاڕ” ناودەبەن و ویستوویانە بە “درۆ” چارەسەری کێشەی خەڵک پراکتیزە بکەن و هەوڵدەدەن بە هاندانی شەڕ لە ناوچەکەدا پەردەپۆشی بکەن.
میدیای دەوڵەتی ئاماژە بە بەرزبوونەوەی رێژەی بێکاری دەکەن. رەوتی کرێکارانی بێکار لە هەموو بوارەکاندا، (رەوتێکی نیگەرانکەر) نیشان دەدەن. گەندەڵی لە حوکمڕانیدا لە سەرەوە بۆ خوار، لە بەیتی جاڵجاڵۆکەی خامنەییەوە بۆ سەرانی ئەم رژێمە و مۆرەکانی دەسەڵات، بووەتە گشتگیر و رۆژانە بەشێک لە رەهەندەکانی ئەم دیاردەیە، لە شەڕە گورگی ناو دەسەڵاتی ئێراندا دەردەکەون. بۆ نموونە ماڵپەڕی (ئینتیخاب)ی سەر بە حکومەت نووسیویەتی: “ئێستا ئاشکرا بووە کە زیاتر لە 100 ملیار لە پەیمانگای مەساف رائیفیپور شاردراوەتەوە”. ناوبراو برازاوای (ئیبراهیم رەئیسی)یە.
لەشفرۆشی لە ئێرانی ژێر دەسەڵاتی رژێمی ویلایەتی فەقیهی بەربڵاوە و ئەمەش راستەوخۆ پەیوەندی بە بڵاوبوونەوەی هەژارییەوە هەیە. منداڵانی کارکەر و دیاردەی وەک کارتۆن خەوی، زبڵ کۆکردنەوە، فرۆشتنی ئەندامەکانی جەستە، خۆکوشتن، خۆسووتاندن و بڵاوبوونەوەی نەخۆشییەکانیش بە بەربڵاوی لە ئێران دەبینرێت. لە ئێراندا، نەدانی مووچەی فەرمانبەرانی حکوومەت، گەندەڵی، بەرتیلدان، رانتخۆری، وازهێنان لە خوێندن و تەنانەت فرۆشتنی منداڵیش بوونەتە دیاردەی کۆمەڵایەتی و ئابووریی باو، کە دەرخەری مەودای ژیانی دەسەڵاتی وەلی فەقێ و خەڵکی ئاساییە لە ئێران.
لە ئێرانی ئێستاکەدا، رۆژ نیە ژمارێکی زۆر لە خەڵکی ئێران لە ژیر ناوی کۆڵبەر و سوتەمەنیبەر لە لایەن هێزەکانی رژێمەوە لە سنووەرەکان نەکوژرێن. لە ناو ئەم توێژە هەژار و زەحمەتکێشەدا، ژمارەیەکی بەرچاو لە دەرچووانی خاوەن بڕوانامەی نایاب دەبینرێت. لە نێویاندا تەنانەت ژنانیس هەن کە روویان لەم کارە سەخت و مەترسیدارە کردووە!
لەم دواییانەدا دامەزراوەیەکی ئەمریکی بە ناوی “MPI (Migration Policy Institute)” راپۆرتێکی بەڵگەنامەیی لەسەر دۆخی کۆچبەرانی ئێرانی لە ئەمریکا بڵاوکردەوە. ئەم راپۆرتە دەڵێت: “کۆمەڵگەی بە رەچەڵەک ئێرانی باشترینە لە رووی پەروەردە، کۆمەڵایەتی، ماڵیات، و رەچاوکردنی یاسا…وە. بە پێی ئەم راپۆرتە، ژمارەی کۆچبەرانی ئێرانی لە ئەمریکا گەیشتووەتە یەک ملیۆن و نۆ سەد هەزارکەس. لەم راپۆرتەدا جەخت کراوە کە ٥١%ی ئەو کۆچبەرە ئێرانیانەی ناو ئەمریکا بڕوانامەی بەکالۆریۆسیان هەیە. یەک لە چواری ئەوان بڕوانامەی ماستەری هەیە و دکتۆرا. ئەمەش بەرزترین ئامارە لە نێوان ئەو ٦٧ نەتەوەیەی لە ئەمریکا دەژین. لەوان دوانزە هەزار “مامۆستای زانکۆ ” لە ئەمریکا وانە دەڵێنەوە و لە ئێستادا ٧٥%ی ئەم مامۆستایانە لە دوو سەد زانکۆی باڵای ئەمریکادا وانە دەڵێنەوە. لە حاڵی ئێستادا نزیکەی 15000 پزیشکی ئێڕانی لە ئەمریکا دامەزراون.
دۆخی (وەرزش)یش لە ئێران بە ئازارە. بە وتەی شارەزایانی ئەم بوارە، وەرزش لە لاوازترین دوخدایە. ژمارەیەکی زۆریان بە تاوانی پشتیوانیکردن لە راپەڕینی گەلی ئێران زیندانی یان شەهید کراون. یاخود ئێرانیان جێهێشتووە یانیا لە دۆخێکی بژێوی زۆر خراپدان. جومگە وەرزشییەکان لە ئێراندا زیاتر لە ژێر دەسەڵاتی خەڵکانی سەر بەو رژیمەن و بێ ناوەرۆکن.
لە ئێرانی ژێر دەسەڵاتی ئاخوندان وازهێنان لە خوێندن، بۆتە شتێکی باو لە نێو قوتابیاندا. چونکە پارەی درێژەدان بە خوێندنیان نییە و ناچارن ببنە “بژێوی” بنەماڵە و بەخێوکەر. لە نێوانیاندا ژمارەیەکی بەرچاو لە “منداڵانی کار” لە شەقامەکاندا دەبینرێن. مامۆستایانی ئێران، چینێکی گەورەی کۆمەڵگای ئێرانن کە بە هۆی نەبوونی مووچە و خراپی بارودۆخی ژیان، لە بارودۆخێکی سەخت و دژواردان. ئەم دۆخە تایبەت نیە بە مامۆستایان و قوتابیان، بەڵکو هەموو چین و توێژەکانی کۆمەڵگا دەگرێتەوە، بە کرێکاران و خانەنشینەکانیشەوە.
دوا وشە!
ئەوەی لەسەرەوە ئاماژەی پێدرا، تەنها مشتێکە لە خەروار ئازار و ناخۆشی لە ئێران. لە هەموو روویەکەوە، خەڵک لە دۆخێکی دڵتەزێندان. ئێستا ئەو پرسیارە دێتە ئاراوە کە ئەندامێتی رژیمێکی لەو جۆرە لە کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی، کە هۆکاری سەرەکیی وەها دۆخێکی دڵتەزێنە لە ئێران، ئایا رەوایە؟ یان دەبێ حکومەتەکان و کۆمەڵگای مرۆڤایەتی لە تەنیشت گەل و بەرخۆدانی خەڵکی ئێراندا هاوسوز بن و رژێمێکی ناشارستانی و دژە گەلی لەو شێوەیە لە کۆمەڵگای نێودەوڵەتی دوور بخاتەوە و نەهێڵێت سەروەت و سامانی ئەم وڵاتە دەوڵەمەندە بۆ مانەوەی دیکتاتۆرییەتی ئایینی و بەتایبەتی شەڕخوازی و تێکدانی سەقامگیری و ئاسایش لە ناوچەکە خەرج بکریت!

تۆ نازانیت من چەند تینووم
بۆ خواردنەوەی قومێک لە کانیلەی لێوت
بۆ ھەڵقوڕاندنی کۆنیاکی بزەی تەڕت
تۆ نازانیت من چەند تامەزرۆم
بۆ کێشانی حەشیشی باوەشت
بۆ ھەڵمژینی بۆنی رەیحانەی ھەناسەت
تۆ نازانیت من چەند سەوداسەرم
بۆ راکشان لەژێر بریسکەی چاوت
بۆ بەربوونەوە بۆ نێو زەریای ماچت
تۆ نازانیت من چەندە شێتم
بۆ رنینی بەروبوومی کێڵگەی لەززەت
بۆ نووسینەوەی مێژووی
شەوێکی رۆمانسی
لەناو پەڕە گوڵی جەستەت
سەیرە تۆ ھێشتا نازانیت!!

من و ئینجانە لە یەکتر دەچین
ئەو دڵێکی نەرمە
بۆ رسکانی گوڵ
من خاکێکی بە پیتم
بۆ گوڵەگەنمی شیعر
ئەو بێزار نابێت
لە مەکری گوڵەکان
من تووڕەنابم لەو شیعرانەی
وەک شمشێر تیغم دەکەن و
شەتاوی خوێن
لە دڵمدا جۆش دەدەن
ئەو کاتێ دەمرێت، نازی گوڵ
لە نێو چاوەکانیدا دەربکێشرێت
من کاتێ، فەنا ئەبم
قەڵەمم مان بگرێت
لە نووسینی ئەو شیعرانەی
دێڕ بە دێڕ من لە یار و
یار لە مندا دەلاوێننەوە

خودا یەکەم رۆژ
تۆی دروست کرد
دووەم رۆژیش
لە پەراسووی چەپی تۆ
منی خوڵقاند
خودا رۆژی یەکەم
وشەی ناردە سەر زەوی
دووەم رۆژ
منی کردە گەڕیدەی وشە
خودا یەکەم رۆژ جوانی تۆی
بە قەڵەمی پرشنگ کێشا
دووەم رۆژ
منی خستە سەر کەڵکەڵەی
کڕنووش بردن بۆ ئەو جوانییە
من وەک ئیبلیس لاسار نەبووم
بە تامەزرۆییەوە لەبەرت نوشتامەوە
خودا یەکەم رۆژ
لەناو شیلەی ژیاندا
خۆشەویستی ھەڵھێنجا
دووەم رۆژ
منی ھەڵبژارد
ببمە پەیامبەری ئەوینی تۆ
خودا یەکەم رۆژ
ملیاران ئەستێرەی لە ئاسمان و
یەک ئەستێرەی لەسەر زەوی ئافراند
دووەم رۆژ
ئیبلیس لە خشتەی بردم
لە بری ئەوەی لەسەر ئەم زەمینە
بۆ تۆ بگەڕێم
چاوم بڕیوە
پۆلێک ئەستێرە لە ئاسمان
خودا خۆی نیگای بۆ ناردم
تۆ لە نزیکی دوور و
دووری نزیکەوە
لە ناو کۆڵانە رەنگاورەنگاکانی
عەشقدا بدۆزمەوە
ئیتر خودا وەستا
لە ئافراندنی شتەکان

ستیڤان شەمزینی

[ ئەوەی خاکی ووڵات ئەفرۆشێ و خیانەتی لێ ئەکا
وەک ئەو کەسە وایە کە دزی لە ماڵی باوکی خۆی
ئەکا و دەرخواردی دزەکانی ئەیا ، نە باوکەکە لێ ی
خۆش ئەبێ نە دزەکان خەڵاتی ئەکەن..
” چێگوارا ” ]
“”””””””””””””””””””””””””’

….جارێکیان ” عبدالسلام عارف” کۆبونەەیەکی ئەبێ لەگەڵ کۆمەڵێ ئەفسەری عێڕاقی دەربارەی شکستەکانی سوپا بەرامبەر بە پێشمەرگە ، ئەفسەرەکان ئەڵێن : ئاخر ئەوان شاخیان هەیە و خۆیانیان لێ قایم کردوە ، ئەویش ئەڵێ ئێوەش شاخەکان بڕوخێنن یان لایان بەن تا شوێنی خۆشاردنەوەیان نەمێنێ ..!!..ئەمڕۆ دوای زیاتر لە شەست ساڵ بزنسمانەکانی حیزب و کۆمپانیا بە بێ شەڕ ، بێ تەقە ، بێ بەرنگار بوونەوە ، لەسەردەمی نیشتمان پەروەری دوای ڕاپەڕین ، کورد خۆی خەریکە فیکرەکەی ” عبدالسلام ” جێ بە جێ ئەکا و هەقی خۆشیەتی لەبەردەم پڕۆژەی تەخت کردنی ئەزمڕ و گویژە پەیکەرێکی” عبدالسلام: دروست بکرێ …
لە پەنجاکانا کاتێ ” شێخ سەلام” ی شاعیر گەر بە هەڵەیا نە چووبم مودیری دایەرەی کشت و کاڵ یان دارستانی سلێمانی بوە و زەمانی مەلیکی بوە ، واتا ئەو زەمانەی پێ ی ئەوترا ئینتیداب و ئیستیعمار !! بە پێ ی توانا گۆیژەی دار ڕێژ کردوە ، ئەمڕۆ کە سوسیال دیموکرات !! حوکمڕانە لە شارەکە ئەو درەختانە هەڵئەکەنرێن تا پاشماوەی ئیستیعمار نەمێنێ و ئەکرێن بە شوققە بۆ : “خانەوادەی کەسانی ئەو ڕووبارە خوێنەی ئەمڕۆی هێناوەتە کایەوە”..!!
سەبارەت بە شارەوانی و دەور و دەسەڵاتی لە پڕۆژەی “شاخ بەرامبەر بە شوققە” هیچ نیە، چۆن بە تەلەفۆنێکی “دەباشان” پەسەند کراوە ، تەنها تەلەفۆنێکی دەباشان ئەتوانێ ڕایبگرێ ، بەڵام وابزانم تازە درەنگە ” ….ڕوعب بە ڕوعب”ی وەرگیراوە…
“گویژە” بۆ ملیاردێرەکان بوە بە پڕۆژە و بۆ حوکمڕانەکانیش بوە بە میوەیەک کە پێ ی ئەووترێ..
” گۆیژ” بۆ سیحەت و قاسە باشە…

له‌ كام ئاگر..؟
بسك و په‌رچه‌مت دزیوه‌
كه‌ژاوه‌ی بووكێنی خۆره‌
یان ته‌ونی مردنی بایه‌
سروشت به‌و جۆره‌ی چنیوه‌

نیگات له‌كام كانی سازگار
دورگه‌ی چاوانتی ته‌نیوه‌
خوێنی ئاسۆی ئاوابوونه‌
یان برینی دڵی شیعره‌
له‌نێو جگه‌رما مه‌ییوه‌

ئه‌و مه‌مكانه‌ت
دوو ساویلكه‌ی .. نوستووی نێو جێن
یان جه‌رگ و هه‌ناوی منن
به‌زامی سنگته‌وه‌ ده‌لكێن

تۆ په‌ری شیعری گوڵڕه‌نگی
بۆ تیله‌ی تارای رۆژگارم
بیرت نه‌چێت ..
له‌دواساتی ماڵاواییم
بۆ چركه‌یه‌ك وه‌ره‌ دیارم

ستار ئەحمەد

شانۆیی (دادگەیێ شاهمارانێ) وەك نمونە

سەرنجێك
من كاری رەخنەگری بە پسپۆڕی خۆم نازانم، بەڵام چ ئەزموونی رابردووم و چ بڕوانامە و رشتەی خوێندنەكەشم رێگەی ئەوەم پێدەدات لەپاڵ كاری دەرهێنان و پراكتیكدا لەو كایەیەش كار بكەم، لەگەڵ ئەوەشدا لەسۆنگەی باوەربوون بە پسپۆڕی و رەخساندنی دەرفەت بۆ كەسانی پسپۆری بوارەكە، چەند ساڵێكە خۆم لەوە دەبوێرم لەبارەی نمایشە شانۆییەكانەوە بدوێم، بەڵام سەرئەنجام دۆخی پاشاگەردانی رەخنە و رەخنەسازیی نێوەندی شانۆی كوردی وادەكات مرۆڤ وەك ئەركێكی ئەخلاقی بێدەنگ نەبێت و لانی كەم ئەگەر دەرفەتی توێژینەوە و بەدواداچوونی قووڵیش نەبێت، بەڵام راكەڕاییانە سەرنجەكانی خۆی بخاتەڕوو. چونكە بەداخەوە ئەوەی ئەمڕۆ لەو نێوەندەدا دەگوزەرێت بێسەوادی و هەژاریی مەعریفییەكی قووڵ هەیە، بەپێچەوانەوە نوسین و پیاهەڵدان و شكاندنەوەی بەرهەمەكان بەپێی میزاجی تایبەت و نزیكیی و دووری دەرهێنەر لە نوسەری رەخنە و باكگراوندی حیزبی و شارچییەتی و بەخشینەوەی میدالیا و دەستەواژەی داهێنەر و داهێنان بە كەسانی ناشایستە، بوونەتە مۆركی ئەو نوسینە لاوازانەی كە ساڵانێكە بەرۆكی نێوەندەكەی گرتووە، بێگومان لەم دۆخەشدا نمایشگەلی گرنگ و جدی دەبن بەقوربانی و بەبێدەنگی تێدەپەڕن. بۆیە لە وەها دۆخێكدا نوسین و بێدەنگنەبوون دەبێتە ئەركێكی ئەخلاقی هەركەسێك كە سەروكاری لەگەڵ نوسیندا هەیە. هۆكاری ئەم دۆخەش روونە، كە بریتییە لە بێدەنگی نێوەندەكە بەگشتی و كەسانی پسپۆڕ بەدیاریكراوی.
گووتار بونیادی سەرەكی هەر بەرهەمێكی هونەری-ئەدەبییە و مومكین نیە بەبێ ئامادەیی گووتار هیچ بەرهەمێك بتوانێت بەردەوامی بەخۆی بدات، بەدرێژایی مێژوو ئەم چەمكە بۆچوونی فەلسەفی زۆر و جیاوازی لەبارەوە ووتراوە، كە رەنگە ئێمە لێرەدا بەخێرایی بەشێكیان بخەینەڕوو. (ئەفڵاتون) پێیوایە گفتوگۆ-دیالێكتیك ئامرازێكی سەرەكیە بۆ گەیشتن بە راستیی، بۆیە پێویستە گووتار گوزارشت بێت لە گفتوگۆی قوڵ بۆ گەیشتن بە مەعریفەی قووڵ. یاخود (ئەرستۆ) گووتار وەك بەشێك لە رەوانبێژی پێناسە دەكات كە بریتییە لە هونەری باوەرپێهێنان و بەجێهێشتنی كاریگەری لەسەر وەرگر ئەویش لەسەر ئاستەكانی ئەخلاقی و سۆزداری. جەستە لە قۆناغە جیاوازەكانی دەركەوتن و گەشەسەندنی دراما لە گریكی كۆندا بوو بە ئامرازێكی راستەوخۆ و ناوەندگەرا لە فۆرمەلەكردن و پێكانی گووتاردا، كە لەسەر بنەمای تێگەیشتنێكی تایبەت لە پەیوەندی نێوان مرۆڤ و خواوەندەكانەوە بونیادنرا و بووە گووتارێك بۆ گوزارشت لە ئاهەنگە ئایینی و سرووتە بەكۆمەڵەكان. فەیلەسونی فەڕەنسی (مێشێل فۆكۆ)ش گووتار پەیوەست دەكاتەوە بە دەسەڵات و خۆسەپێنی و بە ئامرازێكی بنەڕەتی ئەو سیستەی لەقەڵەم دەدات. میشیل فۆكۆ دەڵێت سەبارەت بە بەندینخانە هیچ مانایەكی نیە ئەگەر تەنها پشت بەو گووتارانە ببەستین كە سەبارەت بە بەندینخانەكان نوسراون، بەڵكو ئەبێ بایەخ بەو بڕیار و پەیڕەوە ناوخۆییانەش بدەین كە لەلایەن ئەو خەڵكانەوە داڕێژراون كە لە ناو ئەو دەزگایانەدا ژیاون و بەڕێوەیان بردوون. (ژاك دریدا)ش لە سیاقی تێكستدا مامەڵە لەگەڵ گووتاردا دەكات و لە میتۆدە فەلسەفییەكەی خۆیدا كە میتۆدی (هەڵوەشاندنەوە)یە پێیوایە گووتاری تێكست هەڵگری فرەمانای ناجێگیرە و پێویستە هەوڵ بۆ ئاشكراكردنی مانا دژ و فرەكانی بدرێت. ستراتیژییەتی (دریدا) بەشێوەیەكی گشتی تیشك دەخاتە سەر هەڵوەشاندنەوە و بەش بەشكردنی دەربڕین و گریمانە فەلسەفییەكە و ئینجا دووبارە پەرەپێدانی ئەو بوونیادە هاوبەشەی كە ئەو دەربڕین و گریمانانەی لەسەر دانراوە . هەروەك دیدە فەلسەفییەكەی (رۆلان بارت)یش تیشك دەخاتە سەر گووتار و بەرێگەیەكی شیكاری رەخنەییەوە بۆی دەڕوانێت، كاتی جەخت لەسەر چۆنیەتی بونیاتنانی مانا و فۆرمی زمانەوانی لە تێكستدا دەكات، بەبۆچوونی (بارت) گووتار تەنها كاری ئەوە نیە مانا و ئاماژەكان بگەیەنێت بەڵكو پانتاییەكە بۆ دەسەڵات و كاریگەییەتی بەسەر چواردەوری خۆیدا، بۆیە لە دیدە فەلسەفیەكەی خۆیدا كار بۆ دەرخستنی ئەو تێگەیشتنە دەكات كە لە رێگەی گووتارەوە شوناس و مەعریفە و دەسەڵاتی كاریگەر پانتایی خۆیان وەربگرن. دواجار لەم خستنەڕووەدا هەرچەند خێراش بێت بەڵام ناكرێ خۆمان لە دیدە فەلسەفییە قوڵەكەی (فریدریك نیتشە) ببوێرین و ئاماژەی بۆ نەكەین، (نیتشە) گووتار بەو جۆرە دەبینێت كە دەكرێت خۆی لە خۆیدا ببێت بە هونەرێكی باڵا، بەڵام پڕاوپڕ لە زیندویەتی و داهێنان، هەروەك بانگەشەی ئەوەی دەكرد پێویستە گووتاری ئەكادیمی ووشك تێپەڕێندرێت لەپێناو گووتارێكی كاریگەر و پڕ لە زیندوویەتی، بەگشتی (نیتشە) باوەڕی وایە كە ناكرێ گووتار گوزارشت لە حەقیقەتی رەها بكات، بەڵكو ئامرازێكە مروڤ هانای بۆ دەبات بۆ دانانی كاریگەری لەسەر واقع و یاریكردن پێی. رەنگە بابەتی بەرجەستەكراوی سەر تابلۆیەك سەرساممان بكات، دووچاری شڵەژانمان بكات، سەرقاڵمان بكات، وەك ئەوەی كاتێك دەبینین تۆڵەسەندنەوە و مەترسی ستایش دەكرێن، لێرەدا ئێمە چێژ و خۆشی لە هەلچوونەكەدا بەدیدەكەین، لەسەركەوتن بەسەر بێزاری بەدیدەكەین .
دەرهێنان ئەو كردە ئاڵۆز و قووڵەیە كە لەرێگەیەوە بونیادی نمایش و پانتاییە جیاوازەكانی دادەڕێژرێتەوە و تەواوی رەگەزە هاوبەشەكان رێكدەخاتەوە و لەوێوە وەكو سیستەمێكی دینامیكی سەرجەم پرۆسە هاوبەشەكانی دیكەی دەوروبەری لە بۆتەی خۆیدا دەتوێنێتەوە و پێكرا یەكەیەكی هاڕمۆنی دروست دەكەن بەنێوی نمایش. (دۆك سایكس میننگن) هەمیشە تەئكیدی لەوە كردووەتەوە كە پێویستە نواندن لە چوارچێوەی گروپدا بێت و فۆڕمێكی ئەوتۆی داڕشت بۆ یەكخستنی هەموو رەگەزەكانی وەك دیكۆر و جلوبەرگ و رووناكی و هەروەها ئەكتەریش لە چوارچێوەی یەكەیەكی هونەریدا، هەروەك (گۆردن گرەیك) پێیوایە كە ئەو رەگەزانە هەموو بەیەكەوە پەیوەستن و ناكرێت جودا بكرێنەوە . یەكگرتنی ئەم رەگەزانەش بێگومان لەو دووڕیانەدا دروست دەبێت كە پێی دەوترێت سیستەمی دەرهێنان. ئامانجی ستراتیژی لە هەموو نمایشێكی شانۆییدا بریتیە لە گۆڕینی تێكستی شانۆیی بۆ سیستەمێكی هاوئاهەنگ و تێكەڵكێش لە كارتێكەرە دەنگی و بینراوەكان . لە شانۆی مۆدێرنیش جگە لەو ئەركە بنەڕەتیانە، هاوكات كاری دیكەش خۆی خزاندوەتە نێو سیستەمی دەرهێنانەوە و گرنگترینیان داڕشتن و ئامادەكردنی گوتاری سەرەكی نمایشە، كە دواجار دەبێتە پانتایی بنەڕەتی دەرهێنەر تا لە رێگەیەوە پلان و ستراتیژیەتی چۆنیەتی پێكانی ئامانجەكانی خۆی وەك بونیادنەری یەكەمی نمایش دابرێژێت. جا ئەو داڕشتنەوەیە دەكرێت لەرێگەی یەكێك لە رەگەزە سەرەكییەكانی نمایشەوە بێت بۆ نمونە ئەكتەر، بەو جۆرە ئەكتەر پارێزگاری لە پێگەی سەنترالیزمییەتی خۆی دەكات و دەبێتە دروستكەری زیندووی مانا و دەلالەت لە رێگەی دەنگ و جووڵە و بەدیاریكراویش جووڵەی رووخسار و رەنگكردنی گووتار بەشێوەیەكی گشتی .
بوونی گوتاری روون لە نمایشدا ئاماژەیە بۆ حزوری دەرهێنەری بەئاگا لە پشتی نمایشەوە، چونكە دواجار لە رێگەی ئەو گوتارەیەوە موخاتەبەی ئەقڵی بینەر و كۆمەڵگای خۆی دەكات و هەموو كۆد و ئاماژە پێویستەكان دەنێرێت بۆ ئەویتری وەرگر. دەبینین (ها عەبدولعەزیز)ی دەرهێنەری شانۆیی (دادگەیێ شاهمارانێ) توانیویەتی گوتارێكی روون و مانادار و خاوەن ئامانج ئامادە بكات و دووبارە فۆڕمەلەی بكاتەوە و لەنێو سیستەمە دەرهێنانیەكەی خۆیدا دایبڕێژێتەوە و ئاڕاستەی بینەری بكات. ئەویش سەرەتا بە دەستبردن بۆ هەڵبژاردنی (میت)ێكی كۆنی نەتەوەی وەك شاهماران كە رەنگە تەمەنی سەدان ساڵ و زیاتریش بێت و دەماودەم گێڕدراوەتەوە. چونكە هەڵبژاردنی تێكست بەپێی بۆچوونی زۆربەی نوسەر و رەخنەگران بنەمای سەرەكی شكست یان سەركەوتنی نمایشی شانۆیە. لێرەدا دەرهێنەر كاتێ دەستی بۆ ئەو ئەفسانەیە بردووە بێگومان دوای داڕشتنەوەی لە فۆڕمی دەقێكی شانۆییدا لەلایەن نوسەرێكەوە كە بریتی نیە لە خودی دەرهێنەر. بەدڵنیاییەوە مەبەست و مانای شاراوەی خۆی هەیە و لە نمایشەكەدا ئەو مەبەست و ئامانجانە بەروونی دەركەوتن. چونكە وەك هەمووان دەزانین لەم ساڵانەی دواییدا هەوڵێكی بەرنامە بۆدارێژراو هەیە بۆ دزینی میتۆلۆژیای (شاهماران) لەلایەن دەوڵەتی تورك بۆ داماڵینی لە فۆڕمە كوردییەكە و بەتورككردنی. چونكە تاكو ساڵانی نەوەدەكانی سەدەی رابردووش لانی كەم وێنەی (شاهماران) لە نێو زۆربەی ماڵی كوردیدا ئامادەیی هەبوو ئەویش یان لەسەر فەرشی هەڵواسراوی سەر دیوار یاخود لەسەر ئەو بۆكسانەی كە وەك گەنجینەی هەڵگرتنی كەلوپەلی نێو ماڵ بەكاردەهێنران و پێیدەوترا (بوراق)، ئەم ئامادەگییە رەمزییە وایدەكرد تاكی كورد ئەگەر لەسەر ئاستی وێنەسازی و فیگەریش بێت (شاهماران) بەبەشێك لە كۆنەستی گشتی نەتەوەدا بیبینێت و هەست بكات كە (شاهماران)ی نێو قووڵایی مێژوو، ئەمرۆ ئەگەر لەسەر ئاستی وێنەیەكیش بێت حزوری هەیە و لەگەڵیدایە. گووتار لێرەدا لەسەر ئاستی وێنە خۆی دەخاتەڕوو كە دەكرێ لێرەدا بە دیدی (جۆرج گادامیر) خوێندنەوە بۆ ئامادەیی گوتار بكەین كە لەرێگەی شیكردنەوە و تەئویلی وێنەوە بگەین بە كرۆكی گووتاری نمایش، ئەویش كاتێكە كەوا گووتار تێگەیشتنی هاوبەش دروست دەكات لەرێگەی تێكەڵبوونی ئاسۆكانەوە ئەوەش لە كارلێكی ئاسۆی شیكەرەوە و ئاسۆی تێكست-وێنەوە دێتە كایەوە. بەڵام ئەم ئامادەییە بە دیاریكراوی لە دوای ساڵانی دووهەزارەكانەوە بەتەواوی وون دەبێت، بۆیە دەبینین ئەمرۆ كەمترین وشیاری دەربارەی ئەو میتۆلۆژیا گرنگە نەتەوەییە لە نێو نەوەی تازەی گومەڵگادا هەیە، ئەمەش وایكردووە دزینی ئەو ئەفسانە گرنگەی كورد لەلایەن دەوڵەتی سیستماتیكی توركەوە ئاسانتر بێت. (میشێل فۆكۆ) پێیوایە دەكرێ گووتار ئامرازێكی گرنگ بێت بۆ دەسەڵات و قۆرخكاری و بەكاریش دەهێنرێت بۆ كۆنترۆڵكردنی فكر و بیركردنەوەی مرۆڤ. جارێكی تر دەتوانێ هەموو ئەو شتانەی كە بەهۆی جیاوازییەكەوە لێیدووركەوتوونەتەوە بەدەستیان بهێنێتەوە، بیانگرێتەوە خۆی و بیانخاتە ژێر ركێفی خۆیەوە لە ئەوانەدا مەڵبەندێك بدۆزێتەوە . دروست وەك ئەو كردەیەی دەوڵەتێكی وەكو توركیا كە لەسەر ئاستی (میت)ە كوردییەكان پیادەی دەكات. هەمووانیش كۆكن لەسەر ئەوەی كە نەتەوە بەبێ بوونی میتۆلۆژیا و ئەفسانەكانی رابردووی خۆی ناتوانێ لە ئێستا و داهاتوودا حزوری هەبێت. بۆیە دەبینرێت كاتێ دەرهێنەر ئەم بابەتە دەكات بە ماتریالی نمایشەكەی، لە رێگەیەوە دەیەوێت بینەر دادگایی بكات كە خەریكە بوونی خۆی لە رابردوو وون دەكات! وا نەتەوە دژەكەی كە لە لەوپەڕی فاشیەتدا سەدان ساڵە دەیسڕێتەوە، رابڕدوو بۆ خۆی دەبات ئەویش لەرێگەی دزینی ئەفسانەكانیەوە كە بونیادی نەتەوەیی تێدا دارێژراوەتەوە. ئەم هەوڵەی دەرهێنەر لەو دیمەنەدا دەگاتە ترۆپك كاتێ كەسایەتی نوسەر لەسەر ستەیج دێتە خوارەوە لە بینەر نزیكتر بێتەوە تا لەپەنا گوێیدا پێی بڵی بەئاگاوەرەوە و فریای رابردووی خۆت بكەوە، كاتێكیش هیچ بەرپەرچێك لە بینەر نابینێت بەوپەڕی شكستەوە هۆڵی نمایشەكە بەجێدەهێڵیت و دەڕواتە دەرەوە. لێرەشدا دەكرێ دیدێكی (سارتەر)یانە بە گوتار ببەخشین كە ئەو باوەڕی بە ئەدەب و هونەری پابەند هەیە كە پێویستە بەردەوام لە هەر قۆناغێكدا بێت رۆڵی كاریگەری كۆمەڵایەتی و سیاسیی خۆی بگێڕێت، بەوەی كە دەبێت ببێتە ئامرازێك بۆ گۆڕانكاری كۆمەڵایەتی و سیاسی لەو واقیعەی كە تێیدایە، هەروەك خودی خۆشی ئەو بۆچوونەی كرد بە بنەما بۆ كاركردن كاتێ دەبین ئەدەبەكەی خستە خزمەت جەختكردنەوە لەسەر چەمكەكانی ئازادی و دادپەروەری و سەربەخۆیی و لێپرسراویەتی تاكەوە. ئەگەرچی رەنگە ئەو دیمەنەی كە باسمان كرد بونیادی هونەری و تەكنیكی نواندنی هێندە باڵا نەبێت و زیاتر پشتی بە تەكنیكی سادەگۆیی و راستەوخۆیی بەستبێت، بەڵام دواجار بە تەواوی لە خزمەتی گوتاری نمایشدا بوو و بووە زەنگێك بۆ بینەر-كۆمەڵگا. بۆیە بۆ خوێندنەوەی ئەم هەوڵەی دەرهێنەر دەتوانین چەمكی (مەبەستداری)ی فەیلەسۆفی ئەڵمانی (ئیدمۆند هۆسرڵ) بەكاربهێنین كە یەكێكە لە چەمكە بنەڕەتییەكانی ئایدیا فەلسەفییەكەی و پێیوایە مەبەستداری بریتییە لە ئاگایی، هەمیشە ئاگاییەكە بە شتێكی دیاریكراو، بۆیە گووتاری نمایش دەكرێ لەم دیدگایەوە بخوێندرێتەوە كە بریتییە لە ئامرازێك بۆ ئاڵوگۆڕكردنی نیازی دەرهێنەر-نوسەر بۆ ئەزموونێكی مەلموس لەسەر تەختەی شانۆ و لەوێشەوە ببێت بە پردێك بۆ گەیاندنی مانا و واتا شاراوەكانی پشتی نیازی دەرهێنەر بە بینەر.
هەر لە دیمەنی سەرەتاوە بینەر بەر هەوڵەكانی دەرهێنەر بۆ داڕشتن و دامەزراندنی گووتارێكی روون دەكەوێت كاتێ دەبینین كاركردن لەسەر كۆمەڵێك سرووتی كۆنی ئاهەنگئامێزی كوردی و ماتریاڵی وەك خاكەناس و بەرد و ئاگر و دەنگبێژی و یاریی ناوچەیی دەبێت بە دەستپێكی نمایش، ئەم كاركردنە ئاماژەی ئەوە دەداتە بینەر كە پێویستە خۆی بۆ بەركەوتنی گووتار و ئەتمۆسفێری كوردی ئامادە بكات. لە دیمەنی دواتردا ئەم هەوڵە روونتر دەبێتەوە و تەنانەت دەگاتە پلەی كامڵبوون كاتێ دوو ئەكتەر وەك نوێنەرایەتی دوو جەمسەر لەرێگەی دوو شمشێری ئاگراوییەوە دەكەونە ململانێی یەكترەوە و یەكێكیان ئەویتر لەناو دەبات، ئەمیش بە سوودوەرگرتن لە ماتریالی ئاگر كە لە كۆنەستی كوردیدا هەڵگری مانا و دەلالەتی قوڵترە بە گەڕانەوە بۆ ئەفسانەكانی پێشووی.
دەرهێنەر دەیەوێت لە رێگەی ئامادەگی دەنگ و ستران و لاوك و هەلهەلەوە، بینەر بباتەوە ناو مێژوو كە تاكی كوردی هەمیشە دەنگ و دەنگبێژی وەك ئامرازێكی مانەوەی خۆی بینیووە، لێرەشدا بۆ دامەزراندنی گووتاری نمایش دەرهێنەر بەدروستی سوودی لەو ئامرازانە وەرگرتووە و لەناو سیستەمە ئیخراجیەكەیدا هونەرییانە دایڕشتوەتەوە.
هەر لە چوارچێوەی گوتاردا دەرهێنەر (ها عەبدولعەزیز) ووردی كار لەسەر رەخنەكردنی دەسەڵات دەكات بەڵام گرنگی ئەو هەوڵە لەوەدایە بەبێ پەنابردن بۆ جنێو و سوكایەتی و تەكنیكی راستەوخۆیی ئەنجامی دەدات، كە بەداخەوە لەم ساڵانەی دواییدا هانابردن بۆ بەكارهێنانی جنێو و وشەی بازاری بەبیانوی رەخنەكردنی دەسەڵات و سیستەم بەجۆرێك زاڵ بووە بەسەر بەشێك لە نمایشەكاندا كە لە كۆتاییدا تەواوی تەكنیك و ئاست و بەها هونەرییەكەی كردووە بە قوربانی و نمایش زیاتر وەك پانتاییەكی سادەگۆیی و دروشمبازی دەركەوتووە. بەڵام لە شانۆیی (دادگەیێ شاهمارانێ) بە داڕشتنەوەی كەسایەتی دادوەر بەشێوەیەكی تێكشكاو و بێئاگا و بەخشینی فۆڕمێكی هەزەلی و گاڵتەجاڕانە بەتایبەت لە رووی دەنگ و جەستەوە، هەروەها نیشاندانی كەسایەتی (پۆلیس-پاسەوان)ی دەسەڵات بەشێوەی گاڵتەجاری و پێكەنیناوی، بێگومان ئەمەش بەسوود وەرگرتن لە ئەكتەری خاوەن جەستەی ئامادە و نەرمونیانی وەك (عومەر عادل و مستەفا رێبەر و ئاراس) دەرهێنەر توانی لە فۆڕمێكی هونەری باڵادا توندترین رەخنە لە دەسەڵات بگرێت و پێیان بڵێت تاوانی ئێوە زۆر لەو خەڵكە زیاترە كە ئەمرۆ ناتوانن رابردووی خۆیان بناسنەوە.
كاركردن لەسەر دورستكردنی شوناس بۆ شانۆ لە كوردستان ساڵانێكە بە تەواوی پەراوێز خراوە، ئەوەی كە هەیە شانۆ لە پێناو شانۆدا دەكرێت، دەردی كوشندەی شانۆكەی ئێمە نەبوونی فۆڕم و شوناسێكی نەتەوەیی-كلتوریی كوردییە لە نمایشەكانمان، دەرهێنەر لە (دادگەیێ شاهمارانێ) زۆر بەڕوونی لە زاری كارەكتەرێكەوە ووتی من چی لە شكسپیر و تۆڵستۆی و …هتد بكەم لە كاتێكدا خۆم تائێستا نەمتوانییوە شوناسێك بۆ خۆم دیاری بكەم لەگەڵ ئەوەی خاوەنی دەوڵەمەندترین باكگراوندنی كلتوری و كەلەپوری و مێژوویم بۆ ئەوەی بتوانم بیكەم بە ماتریالی بەرهەمە هونەرییەكانم؟! جەدەلیەتی جیهانیبوون و لۆكاڵییەت لەمێژە هەیە بەوەی كە بەرهەمی هونەری لە لۆكاڵیەتەوە دەچێتە قۆناغی جیهانیبوون یان بەپێچەوانەوە، بێگومان ئەوەی یەكەمیان راستە كە پێویستە سەرەتا كار لەسەر لۆكاڵییەت بكرێت بۆ ئەوەی ببین بە جیهانی. بۆ ئەم باسە ئەزموونێكی زیندووی خۆم بە نمونە دەهێنمەوە ساڵی 2019 بەرەسمی وەك كوردێك لەگەڵ هاوڕێیەكی شانۆكار بەشداربووم لە وۆركشۆپێكی یەك مانگەی شانۆكاری جیهانی (ماریۆ بیاجینی) كە ساڵانێك هاوكار و یاریدەدەری سەرەكی (جیرزی گرۆتۆفسكی) بوو لە بەرهەمەكانی كۆتاییدا، سەرەتا بۆ ئەوەی لە رووی كلتورییەوە خۆمانی پێ بناسێنین داوای لێكردین هەریەكەو دیمەنێكی پێشكەش بكەین، هاوڕێكەم دیمەنێكی شانۆیی (كالیگۆلا)ی پێشكەش كرد كە دوا بەرهەمی ئەوكاتەی بوو، منیش دیمەنێكم لە یەكێك لە نمایشەكانی تیپی شانۆی ئەزمونگەری كەركوك پیشكەش كرد كە لە رابردوودا خۆم نواندنم تێداكردبوو بریتی بوو لە پێرفۆرمانسی (هاملێتی كەركوك) دەرهێنانی نیهاد جامی بوو و تێیدا كار لەسەر سرووت و گاتاكانی زەردەشتیەت كرابوو بە گریمانەی ئەوەی ئەگەر هاملێت كەركوكییەكی زەردەشتی بوایە چی روویدەدا! دوای پێشكەشكردنی هەردوو دیمەنەكە، دانیشتین و (ماریۆ) بەووردی گفتوگۆی لەگەڵ كردین و پێی ووتین (كالیگۆلا) و هەموو تێكستە جیهانییەكان هیچ بە ئێوە نابەخشن و ناتوانن لە رێگەیانەوە ببنە خاوەنی شانۆییەك بەشوناسی كوردییەوە، ئێوە پێویستە بگەڕینەوە بۆ كلتورە دەوڵەمەندەكەی رابردووی خۆتان، ئێوە دەبێت زیاتر لە زەردەشتیەت و سرووتە ئاینی و كۆمەڵایەتی و كلتورییەكەی خۆتانەوە هونەر دروست بكەن و فۆرمی تازە بدۆزنەوە، ئێوەی گەلانی زاگرۆسی خاوەنی میراتی ئایینە میترایی و یارییەكانن كە سەرچاوەی داهێنانی زۆربەی تیۆریستە گەورەكانی ئەوروپان. كلتوری رۆژهەڵات بەگشتی بۆ ئێمەی رۆژئاوایی گەنجینەیەكی لەبن نەهاتووە، چ جای بۆ ئێوە خۆتان. من لەو ئەزموونەوە بەتەواوی گەیشتم بەوەی كە ئێمە تاكو چیخەف و شكسپیر و ئیپسن و سۆفۆكلیس و هەموو ئەدەبیاتی جیهان لە ناو كلتووری كوردبووندا نەمرێنین و دووبارە (ڤانیا)ی كوردی و (ماكبێس)ی كوردی و (نورا)ی كوردی و (ئۆدیب)ی كوردی دروست نەكەین ناتوانین ببین بە خاوەنی شانۆییەكی بە شوناس كوردی و لە نێوەندە جیهانییەكاندا نوێنەرایەتییەكی راستەقینەی خۆمان و كلتورە دەوڵەمەندەكەمان بكەین، هەڵبەتە ئەمە بانگەشە نیە بۆ ئەوەی ئێمە تەنها بە كوردی نمایشەكانمان پێشكەش بكەین، یان بێین جامانە و جلی كوردی و كڵاش لەبەر ئەم كەسایەتیانە بكەین و بڵیین تەواو ئیدی بووین بە خاوەن شوناسی كوردی، نا بەپێچەوانەوە دەكرێت ئێمە (ئۆدیب)ێكی كوردی بخوڵقێنین بەبێ ئەوەی یەك ووشەی كوردیش لەزاری بێتەدەر. بۆ دروستكردنی شانۆییەكی كوردی پێویستە (هاملێت)ێك بە بینەری كوردی نیشان بدەین كە هەست بە ئازارەكانی خۆی بكات لە بینینیدا، كلتوری تاكی كورد لەنێو تێكستە زیندوەكانی جیهان لە سەر تەختەی شانۆ بە بینەری كورد نیشان بدەین، دروست وەك ئەوەی كە لە شانۆیی (دادگەیێ شاهمارانێ)دا، روویدا كاتێ بینەر لەگەڵ سات بەساتی نمایشدا كارلێك دەكات و خۆی تێدا دەبینێتەوە و چێژ لە باڵایی ئاستی هونەری دەبینێت چ لە نواندن یان رەگەزەكانی دیكەی وەك روناكی و موزیك و دەنگ و جلوبەرگ و تەواوی پێدراوەكانی سەر شانۆ. بینەر لێرەدا بەردەوام ئاسۆی بێشبینییەكانی تێكدەشكێنرێت لەلایەن دەرهێنەرەوە ئەویش لە رێگەی تەكنیكە جیاوازەكانی نواندن و دەرهێنان و رووناكییەوە كە بەووردی كاری لەسەر كراوە و لێناگەڕێ بینەر بۆ ساتێك جڵەوی رووداوەكان بكات و پێشبینییەكانی زاڵ بن بەسەر رووداوەكانی نمایشدا و بەردەوام سوپرایزی نوێ دێنێتە كایەوە. ئەمەش سەلیقەی دەرهێنەر دەردەخات كە چۆن شیكاری بۆ هەموو لایەنەكانی كۆمەڵگاكەی كردووە و دەزانێت چی پێشكەش بە بینەرانی جۆگرافیاكەی خۆی دەكات. شانۆی كوردی پێویستە كار بە فەلسەفەی هەڵوەشاندنەوەی (جاك دریدا) بكات كاتێ كار لەسەر میتۆلۆژیایەكی وەك ئەفسانەی (شاهماران) دەكات بۆ ئەوەی رەهەندە میتۆلۆژییەكەی لێ دابماڵێت و فرەماناییەكەی بدۆزێتەوە و لە فۆڕمێكی شانۆییدا دووبارە دایبڕێژێتەوە، چونكە ئەو پێیوایە گوتار-زمان-تێكست ناتوانێ مانای كۆتایی و جێگیر ببەخشێت بەبێ هەڵوەشاندنەوەی سەنتەراڵیزم و دووبارە بەخشینەوەی مانا دژ و ناجێگیرەكان. كە دواجار دەكرێت ئەم كاركردنە بمانباتەوە سەر تێگەیشتنە فەلسەفیەكەی (هابرماس) كە لە میانی چەمكی (كردەی پەیوەندیگرتن) پێیوایە گووتار دەتوانێت ببێتە ئامرازێك بۆ پەیوەندیگرتن و كاركردنی دەستەجەمعی هاوبەش، ئەو پێیوایە گووتارە نمونەییەكان پێویستە ئازاد بن لە هەر چەوساندنەوە و قۆرغكارییەك و دەبێت هەوڵ بدات بۆ گەیشتن بە تێگەیشتنێكی لۆژیكی هاوبەش، ئەویش لە رێگەی گفتوگۆی كراوە و راشكاوانەوە.
بۆیە دواجار دەگەینە ئەو بڕوایەی كە دەرهێنەرێك دەتوانێت گووتاری تۆكمە و روون دابڕێژێت و لە سیستەمەكەیدا جێیبكاتەوە كە خاوەنی دنیابینی تایبەت بە خۆی بێت و (ها عەبدولعەزیز) لە شانۆیی (دادگەهێ شاهمارانیێ) توانی ئەو ببێتە خاوەنی ئەو گووتارە روون و تۆكمەیە.

شكۆ عومەر كاكەڕەش
ماستەر لە دەرهێنانی شانۆیی

سەرچاوەكان:

1. حسن عبود النخيلة. خطاب الصورة الدرامية. دار الفكر للنشر والتوزيع، البصرة، 2013، ط1، ص 15.
2. ئازاد بەرزنجی. لاپەڕە پەرشەكان. دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم، چ 1، كوردستان-سلێمانی، 2005.
3. د. جبار حسين صبري. عدم/عقل. منشورات مهرجان بغداد لمسرح الشباب العربي/ الدورة الاولى، بغداد، 2012، ص 288.
4. فریدش نیچە. مرۆڤانە زۆر مرۆڤانە. و: رێبین رەسوڵ ئیسماعیل، بەرگی دووەم، ناوەندی فێربوون، 2020.
5. الكسندر دين. اسس اخراج المسرحي. تر: سعدية غنيم، المجلس الاعلى للثقافة، القاهرة، 1982. ص 41.
6. د. نبيل راغب. فن العرض المسرحي. مكتبة لبنان ناشرون، لبنان، 1996 ص 79.
7. د. نديم معلا. لغة العرض المسرحي. دار المدى للثقافة والفن، بغداد، 2004، ص30.
8. د. كەمال میراودەلی. زانین و دەسەڵات خوێندنەوەی فۆكۆ وەك خۆی. چاپخانەی رەنج، چ1، 2004.

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

رۆژی دووشەممە ٢٠ی ئایاری ٢٠٢٤ داواکاری گشتی لە دادگای تاوانی نێودەڵەتی لە لاهای داوای دەستگیرکردنی بۆ بنیامین ناتانیاهۆ، سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل و یۆواڤ گالانت، وەزیری بەرگریی ئیسرائیل و چەند سەرکردەی حەماس لەوانە؛ یەحیا سینوار سەرۆکی حەماس لەغەززە، ئیسماعیل هەنیە، سەرۆکی مەکتەبی سیاسیی حەماس و محەممەد مەسری سەرۆکی هێزە چەکدارەکانی حەماس بە تۆمەتی ئەنجامدانی تاوانی جەنگ، خستۆتە بەردەم دادگاکە.
ئەم هەنگاوەی داواکاری گشتی دادگای تاوانە نێودەوڵەتیەکان دوای سکاڵاکەی ئەفریقای باشور دێت کە لە مانگی کانونی دوەمی ئەمساڵدا لەسەر کۆمەڵكوژی ئیسرائیل خستیە بەردەم دادگای دادی نێودەوڵەتی و دوبارەش ئەفریقای باشوور داوای ئاگربەستی “دەستبەجێ” و ڕاگرتنی ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکانی لە ئیسرائیل کرد. رۆژی٢٣ی ئایار واتە سێ رۆژ بەدوای داواکەی داواکاری گشتی لەسەر ئەم داوایەی ئەفریقای باشور، دادگای دادی نێودەوڵەتی کە باڵاترین دەزگای دادوەرییە لە نەتەوە یەکگرتووەکان، ڕۆژی پێنجشەممە ڕایگەیاند کە داواکاریەکەی ئەفریقای باشور دەخاتە بەردەم نزیکترین دانیشتنی دادگاکە. کەریم خان رایگەیاند، بەدوای حەوت مانگ لە دۆخی فەلەستین و ئیسرائیل، بەڵگەی کافی لەبەردەستە کە حەماس و ئیسرائیل تاوانی دژی مرۆڤایەتییان ئەنجامداوە.
بۆئەوەی ئەم داوایەی داواکاری گشتی بڕیاری لەسەر بدرێت، دەبێت زۆربەی ئەو وڵاتانەی ئەندامی دادگاکەن کە ١٢٤ ووڵاتن، رەزامەندی لەسەر بدەن. لەئەگەری قبوڵکردنی ئەم داوایەو دەرکردنی بڕیاری دەستگیرکردن بۆ سەرانی حکومەتی ئیسرائیل، سەرکەوتنێکی گەورە بۆ پرسی فەلەستین و ناساندنی سەرانی حکومەتی ئیسرائیل وەکو تاوانبارانی جەنگ، تۆمار دەکرێت، کە دەتوانێ کێشەی فەلەستین هەرچی زیاتر نزیك بکاتەوە لە چارەسەر. هەر ئەوەی کە سێ دەوڵەتی ئەوروپایی( ئیسپانیا، ئیرلەنداو نەرویج) دان بە دەوڵەتی فەلەستیندا دەنێن و فەرەنسا ڕادەگەیەنێ کە دان نان بە دەوڵەتی فەلەستیندا قەدەغە نیە بەڵام هێشتا کاتی نەهاتوە، دەتوانێ ئاماژەیەك بێت بۆ دروستیی ئەو ئەو لێکدانەوەیە. ئەگەریش ئەو بڕیارە رێگری لێبکرێ، بەڵام تەنها ئەوەی کە بابەتی تاوانباربوونی سەرانی پلە یەکی حکومەتی ئیسرائیلی دۆستی هەڵبژاردەی ئەمریکاو رۆژاوا، چووتە سەر مێزی دادگای تاوانەکانی نێودەوڵەتی کە لە بنەڕەدا دەزگایەکە بەدەستی ئەمریکاو ووڵاتانی بۆرژوازی رۆژاواوە، دیسانەوە ئەوەش سەرکەوتنێکە بۆ مەسەلەی فەلەستین و هاوکات سەرکەوتنێکی بەرەی ئازدیخوازی جیهانیە کە چەند مانگە شەقامەکانی ووڵاتانی رۆژاواو ئەمریکای کردۆتە مەیدانی بەرگری لە خەڵکی فەلەستین و دژ بە کۆمەڵکوژی و جینۆسایدی ئیسرائیل دژی خەڵکی فەلەستین.
هەڵبەتە ئەم داوایەی داواکاری گشتی دادگای تاوانەکان تەنها ناتانیاهۆو حکومەتەکەی توڕە نەکردوە، بەڵکو سەرانی حکومەتی ئەمریکاشی توڕە کردوە، بۆیە واشنتۆن تاوتوێی سەپاندنی سزا بەسەر دادگای نێودەوڵەتیدا دەکات بەهۆی پێشنیاری فەرمانی دەستگیرکردن لەدژی بەرپرسانی ئیسرائیلی! ئەوەبوو ئەنتۆنی بلینکن، وەزیری دەرەوەی ئەمریکا ڕایگەیاند کە لەگەڵ یاسادانەرانی ئەمریکا گفتوگۆ دەکەن سەبارەت بە ئەگەری سەپاندنی سزا بەسەر دادگای تاوانی نێودەوڵەتیدا.
ئەم هەنگاوەی دادگای تاوانی نێودەوڵەتی بەرهەمی ئەو فشارە جیهانیەیە کە لەماوەی چەند مانگی ڕابردوودا، بێپسانەوەو ماندووبوون، یەخەی دەوڵەتان و حکومەتە بۆرژواییەکانی گرت و دژی کۆمەڵکوژی ئیسرائیل و بۆ خواستی ئاگربەستی دەستبەجێ و بەرگری لە خەڵکی غەززە و پرسی فەلەستین هاتنە مەیدان. بەرهەمی دەنگی ناڕەزایەتی ئەو ملیۆنەها ئینسانە بوو کە تەنها مرۆڤایەتی و بەها مرۆییەکان دەیجوڵاندن، لە هەموو گۆشەیەکی زەویەوە و بگرە لەناو خودی ئیسرائیلەوە، بەرگرییان لە خەڵکی فەلەستین دەکردو دژی شەڕ و کاولکاری و کۆمەڵکوژی ئیسرائلی لە غەززە لە شەقامەکان، زانکۆکان، کارگاو ناوەندکانی کار و لە بەندەرەکانەوە رۆژانە و هەفتانە بێدەنگ نەبوون، داوای ئاگربەستی دەستبەجێیان دەکردو بەرهەمی ئامادەنەبوونی کرێکارانی بەندەرەکانی ووڵاتانی رۆژاوا بوو بۆ بارکردنی چەك بۆ ئیسرائیل!
هەربۆیە ئەم هەنگاوەی داواکاری گشتی و ئەو ناڕەزایەتیە جیهانیەی کە ماوەی چەند مانگە بەردەوامەو بەردەوام فراوانتر دەبێتەوە، جێگای ئومێدە بۆ گرتنەبەری هەنگاوی جدی ترو عەمەلی تر بۆ کۆتایهێنان بە کۆمەڵكوژیەک کە لە فەلەستین ئەنجامدەرێت و پەیداکردنی رێگاچارەی یەکجاری بۆ رێگرتن لە دووبارەنەبوونەوەی ئەو هەموو کارەساتانەی کە لە فەلەستیندا ڕوودەدات و رزگارکردنی خەڵکی فەلەستین و ئیسرائیل لەم کوشتار و شەڕ و نائارامیەی کە بەهۆی چارەسەر نەبوونی کێشەی فەلەستینەوە گیرۆدەی بوون!
هەڵبەتە داواکەی داواکاری گشتی بۆ دادگاییکردنی سەرانی حەماس لەپاڵ سەرانی حکومەتی ڕاستڕەو و تاوانباری ئیسرائیلدا، نیشانەی ئەوەیە کە داواکاری گشتی دەیەوێ جۆرێك لە هاوسەنگی ڕابگرێت لەنێوان تاوانەکانی ئیسرائیل و بزوتنەوەی حەماسدا! ئەوەش دەگەڕێتەوە بۆ پێکهاتەو خاسیەتی دادگای تاوانی نێودەوڵەتی، کە لەڕاستیدا دادگایەکی سەربەخۆ نیە، بەڵکو روخسارێکی یاسایی بەرژەوەندیە سیاسیەکانی ئەمریکاو هاوپەیمانی ناتۆیە، بەرامبەر بە نەیارەکانی ئەوان. گومان لەوەدا نیە کە حەماس هێزێکی ئیسلامی تیرۆریستە، ئەگەرچی وەکو بەرگریکاری پرسی فەلەستین و بەرەنگاری داگیرکاری ئیسرائیل خۆی نمایش دەکات و لە نەبوونی هێزێکی ڕادیکاڵی شۆڕشگێڕی بەرەنگار دژ بە داگیرکاری ئیسرائیل، بەجۆڕێك لەلایەن بەشێکی خەڵکی فەلەستینەوە بەوجۆرە تەماشادەکرێ، هەروەها تاوانی کوشتار و بە دیلگرتنی هاوڵاتیانی مەدەنی ئیسرائیل ئەنجام داوە، بەڵام ناکرێ ئەو تاوانە بەراورد بکرێ لەگەڵ تاوانێکی کۆمەڵکوژی و جینۆساید و کاولکردنی سەدان هەزار بیناو ماڵوحاڵی خەڵك و ئاوارەکردنی سەرجەم هاوڵاتیانی غەززەو وێرانکردنی سیستماتیکی خەستەخانەو خوێندنگاو بڕینی سەرچاوەکانی ئاوی خواردنەوە و خۆراك و کارەباو… لە هاوڵاتیانی غەززە!
لەکۆتاییدا ئەم هەنگاوەی داواکاری گشتی دادگای تاوانی نێودەوڵەتی و ئەفریقای باشور بۆ ئاگربەست و دەرکردنی فەرمانی دەستگیرکردن بۆ نەتەنیاهۆو وەزیری بەرگریەکەی و هەروەها داننانی سێ دەوڵەتی ئەوروپی بە دەوڵەتی فەلەستیندا هەنگاوێکی ڕوولەپێشەو دەتوانێ سنورێك بۆ دەسەڵاتی بێڕکابەری ئەمریکاو دەوڵەتانی ناتۆ بەسەر ئەو دادگایەدا دابنێ نەك تەنها ئامێرێکی یاسایی بێت بە دەست ئەمریکاو رۆژاواوە بۆ تەسفیە حسابی سیاسی لەگەڵ نەیارەکانی خۆیان، هەروەکو دەرفەتێك دەکاتەوە بۆئەوەی ئەو دەوڵەت و لایەنانەی دژی خەڵکی خۆیان یان ووڵاتانی دیکە تاوان و کۆمەڵکوژی ئەنجام دەدەن رووبەڕووی لێپرسینەوەی یاسایی ببنەوە، لەهەمانکاتدا پرسی فەلەستینیش لەچارەسەر نزیك دەکاتەوە!

٢٤ی ئایاری ٢٠٢٤

سڵاو هاوڕێی شكۆمەند و بەڕێز: (سەباح ڕەنجدەر). بە هیوام ئاسوودە و تەندروست بیت.

بە سەلیقەیەکی پڕ هەستەوە زێتر لە جارێک، قەسیدەی (تەواو بۆ دواجار لێرەوە دەڕۆین)م خوێندەوە، چێژی زۆری پێبەخشیم، بە بڕوای من یەکێکە لە قەسیدە نایابەکانی تۆ، دەقەکە زێتر فۆرمێکی درامی هەیە، دەقێکی درێژ لەنێویدا کۆمەڵێک دەقی تری جودای لەخۆگرتبێت، وەک ئەوەی ڕۆمانێک چەند کاراکتەرێکی سەرەکی هەبێت و هەریەک لەو کاراکتەرانەش بە کۆمەڵێک ڕووداوەوە دەورەدرابن. لەم شێوە دەق و فۆرمانەدا کە زمان بە چڕی ئیشی لەسەر کرابێ و وشە و ڕستەکان لە پەیوەندییەکی توندوتۆڵدا بن، کردنەوەی کۆد و هێماکان بۆ بەرجەستەبوونی خوێندنەوەیەک و دیاریکردنی ناوەڕۆکێک ڕەنگە کارێکی سانا نەبێت، من نامەوێت لەم نامەیەدا باس لە پەیوەندی فۆرم و ناوەڕۆک بکەم، بەڵام هەر ئەوەندە دەڵێم لە هەموو دەقێکی شیعری (ناوەڕۆک) بوونێکی نادیاری هەیە، لەڕێگای خوێندنەوە ئەو بوونە دەردەکەوێت، دەرکەوتنەکانیش لە خوێنەرێکەوە بۆ خوێنەرێکی تر دەگۆڕێت، لە دەقی (تەواو بۆ دواجار لێرەوە دەڕۆین) خوێنەر لە ڕێگەی هەندێک لە وشە و ڕستە و دەستەواژە شیعرییەکانەوە، دوای ڕامان و قووڵبوونەوە دەتوانێ بڕێک لە کۆد و هێماکان بکاتەوە، (ڕەنگە) بە ناوەڕۆک و خوێندنەوەیەک بگات. من بەشبەحاڵی خۆم لەم دەقەدا زۆرێک لە ڕستە و دەستەواژەی شیعری جوانم خوێندەوە، کە هەم چێژبەخش بوون، هەم وەکو میتافۆر و هێما و وێنەی شیعری لە پشتیانەوە هەڵگری کۆمەڵێک گوتن و کێشمەکێش بوون، بەتایبەت کێشمەکێشی نێوان (ژیان و مردن). من لێرەدا (هەندێک) لەم ڕستە و دەستەواژە شیعرییانە دەنووسمەوە دواتر هێندەی بۆم بکرێت قسەیان لەبارەوە دەکەم.

• لە شیعری (ڕوخسار و شوێن):
  دیکتاتۆر بەسەر خوانماندا پژمی
  هیچ نیشانەیەکی خواردن نەما
  گەڕاینەوە بەرسێبەری درەختی گۆڕستانەکان
  ***
  مرۆڤ شاراوە و نهێنی درۆی ژیرە
  نانی کردە تاشەبەرد
  ***
  گۆڕیان بەتاڵکردین و ئێسکیان کردە قۆپچە
  ***
  _ لە شیعری (جێناوەکان):
  با بگەڕێینەوە دواوە هێز تووڕەیە لە سێوی کەوتوو
  با بگەڕێینەوە دواوە باران خوێواوی لێدەچۆڕێ و
  دەیکاتە هەڵم و دەبێتە تانەی چاو
  ***
• لە شیعری (گەشەی ڕەنگ):
  شۆڕش شەپڕە لێی داوە
  ناتوانێ مەلە بکا
  ***
  دیکتاتۆر ڕۆنی لەبن پێی شۆڕشگێڕدا
  هەڵیخلیسکاند بەرەو ڕووناکییەکی چرووک
  ***
  _ لە شیعری (ئاوازی چاوپێکەوتن):
  سەرزەمین تەواو ماندووە
  پێویستی بە چاوپێکەوتنی دەنووک و باڵە
  ***
  _ لە شیعری (بلیتی ژمارە بیست و هەشت):
  هەناسە سواریت باڵندەیەکی هێلکە شکاوی هەڵکورماوە
  گوتم لە شاری شیعر دەژیم و هەناسەم نەرم و خۆشە
  بە ئارەزووی خۆم لە بەهەشت ناچمە دەرەوە
  ***
  _ لە شیعری (بێڕەنگ):
  ئەو ڕۆژەی مرۆڤ دروست بوو
  بێڕەنگ هەموو ڕەنگەکانی دابووە دنیا
  ***
  _ لە شیعری (کاتی تایبەتی ڕووبار):
  کلیل لە دەستی دیکتاتۆر بڕفێنن
  بیخەینە گەنجینەی منداڵێک

زۆرنین ئەو دەقانەی بە چەند دێڕێکی شیعری دەتوانن تەعبیر لە تراژیدیایەکی گەورە، یان ژیانێکی پڕ لە ئازار و مەرگەسات بکەن، یان ڕەسمکردنی ئەو زەمەنەی مرۆڤەکان لەنێو شەوەزەنگێکی تاریک و لە گۆڕستانێکی گەورەدا هەناسە دەدەن، یان هەموو خەونە گەورەکان دەبن بە تۆزوغوباری دەم ڕەشەبا. شاعیر لەو دەقەدا ڕۆحێکی تووڕە و ماندووە، بێزار لە هەلومەرجێک کە دەتوانین بە هەلومەرجی مردنی خەونە جوانەکان ناوی ببەین، ڕۆژگارێکە کە دیکتاتۆر خاوەن هەموو دەسەڵات و هێزێکی گەورە و ڕەهایە، لەڕێگەی ئەم هێزەی دیکتاتۆرەوە هەموو پەیوەندییەکان و یاسا و ڕێساکان ناڕێک و ناتەندروست دەبن و جووڵە و ئاراستەکانی ژیان دەشێوێندرێ، کە هیچ بەها و حورمەتێک بۆ ئەوی تر و مرۆڤ و بەها مرۆییەکان نامێنێتەوە، نیشتیمان دەبێتە گۆڕستانێکی گەورە، شاعیر لە شیعری (ڕوخسار و شوێن)دا، وێنەی ئەم نەهامەتیانەمان لە دیمەنێکی شیعریی جوان و سەرکەوتوودا بۆ دەکێشێ و دەڵێ (دیکتاتۆر بەسەر خوانماندا پژمی هیچ نیشانەیەکی خواردن نەما گەڕاینەوە بەرسێبەری درەختی گۆڕستانەکان)، دیکتاتۆر بێڕەحمانە بەسەر خوانەکان دەپژمێ و دەڕشێتەوە، خوانەکان پیس و ژەهراوی دەکات، دواتر هیچ نیشانەیەکی خواردن نامێنێ و سفرەکان بەتاڵ و خاڵیی دەبن، مرۆڤەکانیش بە سکی برسییەوە لەبەر سێبەری درەختی گۆڕستانەکان ڕۆژەکانی تەمەنییان دەژمێرن، چونکە نان بۆتە (تاشە بەردێکی گەورە). شاعیر لە دێڕێکی تردا وێنەیەکی گەورەترمان بۆ دەکێشێ و دەڵێ (گۆڕیان بەتاڵ کردین و ئێسکیان کردە قۆپچە)، ئەمە دێڕە شیعرێکی تا بڵێی جوان و شیعرییە، پڕ لە جووڵە و پڕ لە قسەیە، واتە دیکتاتۆر لە ڕێگەی ئەو هێز و دەسەڵاتە ڕەهایەی هەیەتی، وەک بازرگانێکی بێڕەحم نەک بەروبوومەکانی سەرزەوی، بەڵکو چاوی بڕیوەتە ئەوانەی ژێرزەویش، ئەوەتا گۆڕەکان بەتاڵ دەکەن و ئێسکەکان دەکەنە قۆپچە، شاعیر لەم وەزعە ناڕازی و نائارامە، چونکە لە خەیاڵی ئەو، گۆڕستان شایستە بە مرۆڤ نییە، لە خەیاڵی ئەو (پەپوولەکان دەمدەخەنە نێو دەمی یەکتری و کەمانچەژەنەکانیش سەمفۆنیای گوڵ و نان دەژەنن!)، ئەو هەمیشە لەنێو خەیاڵە شیعرییەکانیدا، خەون بە دنیایەکی جوانتر و باشتر دەبینێ، لەنێو بیرکردنەوەکانی ئەودا، مرۆڤ پیرۆزترین بوونەوەرە و شایستە بە هەموو خۆشییەک و سەروەرییەکە. ئەوەتا ڕوون و ئاشکرا لە شیعری (بێڕەنگ)دا، پێمان دەڵێ (ئەو ڕۆژەی مرۆڤ دروست بوو بێڕەنگ هەموو ڕەنگەکانی دابووە دنیا!)، دەکرێت (بێڕەنگ) هێما بێت بۆ خالقێک، بەڵام خالقێکی نادیار، لێرەدا سەروەری و بەهای مرۆڤمان بۆ ڕەسم دەکات، شاعیر دەخوازێ ئەم ژیانە بگۆڕێت، سەرزەمین و بەرسێبەر و ماڵەکان نەبنە گۆڕستان (چونکە لای ئەو سەرزەمین تەواو ماندووە، پێویستییان بە چاوپێکەوتنی دەنووک و باڵە) (دەنووک و باڵ) هێمایە بۆ فڕین، واتە جێهێشتنی ئەو سەرزەمینەی کە ماندووە و بۆتە گۆڕستانێکی گەورە، واتە دەخوازێ ژیان بگەڕێتەوە باری ئاسایی و بەها و ڕێز و سەروەری بۆ مرۆڤەکان بگەڕێتەوە، بەڵام گۆڕان بەچی دەکرێت؟ ئەوە ئاشکرایە هەموو گۆڕانێک چ ڕۆشنبیری بێت، یان سیاسی، یان کۆمەڵایەتی، بێگومان بە ڕاسان و شۆڕش دەکرێت، بەڵام هەیهات لێرەدا (شۆڕش شەپڕە لێی داوە ناتوانێ مەلە بکات!)، چونکە (دیکتاتۆر ڕۆنی لەبن پێی شۆڕشگێڕدا هەڵیخلیسکاند بەرەو ڕووناکییەکی چرووک!) واتە دیکتاتۆر ڕۆنی لەژێر پێی شۆڕشگێڕەکان ڕۆکردووە و هەموویان خلیسکاون و کەوتوون، بەمانای هەموویان، یان ئەوەتا لە خشتەبراون، یان ئەوەتا دەستەمۆبوون، ئێستا لەنێو نائومێدییەکی گەورە و لەنێو ڕووناکییەکی چرووک ڕاکشاون)، ئیتر گۆڕان چۆن ڕوودەدات؟ بۆیە شاعیر کە دڵنیا دەبێ لەوەی بەم هەموو کەوتن و نائومێدییە گەورانەوە ترووسکایی هیچ گۆڕانکارییەک نابیندرێ و بەم زووانە هیچ گۆڕانێک ڕوونادات، بەڵام لەگەڵ ئەوەش ناتوانێ بێدەنگ بێت، چونکە ئەو شاعیرە و (شیعریش فۆرمێکی بێدەنگ نییە) بۆیە دەخوازێ (کلیل لە دەستی دیکتاتۆر بڕفێنن بیخەنە گەنجینەی منداڵێک) (گەنجینەی منداڵ) لێرەدا هێمایە بۆ دەستێکی پاک و ئەمین، شاعیر دەخوازێ گەنجینەکە بگوازرێتەوە بۆ دەستێکی ئەمین، تا چیتر مرۆڤەکان سفرەیان خاڵیی نەبێت و لەژێر سێبەری درەختی گۆڕستانەکان ڕانەکشێن، بەڵام شاعیر لەوەش نائومێد دەبێت، واتە بە وەزعێکی ئیفلیج و تا چاوبڕکات هەر تاریکیی بێ، بۆیە هەر لەنێو نائومێدییەکانی خۆی دەمێنێتەوە و دەڵێ (با بگەڕێینەوە دواوە باران خوێواوی لێدەچۆڕێ دەیکاتە هەڵم و دەبێتە تانەی چاو)، ئیتر تەواو، کە باران خوێوای لێچۆڕا، درەخت و گیا و سەوزاییش دەمرن، وردە وردە مرۆڤەکانیش، بەمانای ئیتر (تەواو دواجار هەموومان لێرەوە دەڕۆین)، گوتمان شاعیر لەنێو نائومێدییەکی گەورەدایە، یاخی و بێزار و ماندوو و تووڕەیە، بە گومانێکی تۆخ و بە چاوی ڕەخنەوە لە هەموو گۆشەیەک دەڕوانێت، لە هیچ شوێنێک ئارام ناگرێ و ناحەسێتەوە، لەگەڵ ئەوەی هەموو یاساکان و هەموو دۆخەکان ناڕێک و شێوێندراون، ژیان هیچی بەسەر هیچەوە نەماوە، شاعیر لەم گۆڕستان و لەم ژیانە مەرگەساتییە تەنها شوێنێک شک دەبات بتوانێ تیایدا هەناسە بدات و ئارام بێتەوە ئەویش (شاری شیعرە (وەک ماڵێکی ئارام).) ئەوەتا خۆی لە شیعری (بلیتی ژمارە بیست و هەشت)دا دەڵێ (گوتم لە شاری شیعر دەژیم و هەناسەم نەرم و خۆشە ئەها شیعرم لێدیارە و وەک کاتژمێری چوونە ژوان ڕێکی خستووم)، ئەو دەڵێ (شاری شیعر)، بەڵام شاریش هەر شوێنی ژیانە، بۆیە من دەڵێم ماڵ، واتە لەنێو ئەم هەموو نەهامەتی و نائومێدییە گەورانەدا شیعر تاکە هیوایە کە بۆی دەژی و لەنێو ئەم هەموو ناڕێکیانەدا (ماڵی شیعر) ژیانێکی ئارامی پێبەخشیوە وەک کاتژمێر جەستە و دەروونی ڕێکخستووە. هەر ئەوەندەش نا، دەڵێ (بە ئارەزووی خۆم لە بەهەشت ناچمە دەرەوە)، ئەو شاعیرێکی نوێخواز و داهێنەرە، لەنێو ڕووبەری شیعر و داهێنان ناسنامەی شاعیربوونی بەدەستهێناوە، ئیتر کەسە داهێنەرەکانیش دەبن بە موڵکی مێژوو و مرۆڤایەتی بۆ تاهەتا لەنێو ئەبەدییەتدا دەمێننەوە، لێرە بەهەشت هێمایە بۆ مانەوە لەنێو ئەبەدییەتدا.
تا ئێرە بەشی یەکەمی نامەکەم بوو لە بەشی دووەمدا، دەمەوێت لە دەرگای بابەتێکی گرینگ بدەم ئەویش لە ڕێگەی دێڕە شیعرێکی نێو ئەم دەقە، لە شیعری (جێناوەکان)دا دەڵێت (با بگەڕێینەوە دواوە هێز تووڕەیە لە سێوی کەوتوو.)، لەم دێڕە شیعرەدا جوانییەکی بێوێنە بەرهەم هاتووە لە هەمانکات، بارگاوییە بە خەیاڵی زانستی و فەلسەفی، لەسەرەتا ئەو پرسیارە لەلای خوێنەر دروست دەبێ بۆ هێز تووڕەیە لە سێوی کەوتوو؟! لەنێو قووڵایی بیرکردنەوەدا ڕاستەوخۆ بیرمان بۆ لای (نیوتن و هاوکێشەی کێشی زەوی) دەچێت، دواتر تێکەڵ بە ململانێی نێوان هێزەکانی مردن و ژیان دەبینەوە. لەم وێنەیەدا دیکتاتۆر زەوی کردۆتە گۆڕستانێکی گەورە، زەوی هێمایە بۆ مردن، ئاسمان لەسەرووی سێوەکەوە، ڕووناکی و خۆرەتاو و ئەستێرەکان و بەپێی بیرکردنەوە ئایینەکان خوداوەندەکانیش لەوێن، خوداوەندیش خاوەن هەموو دەسەڵات و هێزێکە، ئاسمان هێمایە بۆ ژیان، لەنێوان ململانێی (هێزی زەوی و هێزی ئاسمان) سێوەکە ململانێ و ئەنجامەکان یەکلایی دەکاتەوە، دەکرێ سێوەکەش هێما بێت بۆ (مرۆڤەکان و نیشتیمان و هەموو شتە جوانەکان.)، دواجار سێوەکە دەکەوێت.، هێزی مردن واتە (هێزی زەوی) زاڵدەبێت بەسەر (هێزی ئاسمان) واتە هێزی ژیان، بێگومان لەباروزروفێکی وا کە شۆڕش شەپڕە لێی دابێ و شۆڕشگێڕەکان هەڵبخلیسکێن و بکەون، هەروەها چاویان پڕبێ لە ڕووناکییەکی چرووک، ترووسکایی هیچ گۆڕانکارییەک نەبیندرێ و مرۆڤەکان بە سفرەی خاڵییەوە لەژێر سێبەری درەختی گۆڕستانەکان پاڵکەوتبن بێگومان جووڵەکان بە ئاراستەی مردن دەڕۆن بۆیە شاعیر لەنێو ئەو نائومێدییە گەورەیەدا دەڵێت (تەواو بۆدواجار لێرەوە دەڕۆین)، ئەم دێڕە شیعرە ڕەهەند و ماناکانی، بۆ من جگە لە ئێستیتیکا و چێژ، گرینگی و مانایەکی گەورەتری هەبوو، من مانیفێستێکم نووسیوە لە (سێ بەش) پێکهاتووە، گۆشەنیگا و تێڕوانین و بیرکردنەوەکانی ئەزموونی خۆمم بۆ شیعر لەم مانیفێستە چڕ کردۆتەوە، کە بەشی یەکەمی بەناوی: (شیعر فۆرمێکی بێدەنگ نییە) (بەشی دووەم شیعر عەشقێکی گەورەیە.) لەم بەشەدا واتە لە بەشی دووەم دەڵێم: (شیعر ئەو عەشقەیە پڕاوپڕە لە خەون و ئومێد و جووڵە، فۆرمێکی پڕ لە قسەیە و هاوتەریبە لەگەڵ ژیان و بەها مرۆییەکان، شاعیر بیرمەند نییە، بەڵام لە ڕێگەی بیرکردنەوەکانی دەتوانێ پرسیاری بیرمەندانە بەرهەمبهێنێ، شاعیر فەیلەسووف نییە، بەڵام لە ڕێگەی پاشخانە مەعریفییەکەیەوە دەتوانێ پرسیاری فەلسەفی بوروژێنێ، شاعیر گەڕیدەیەکی جوانناسە بۆ دۆزینەوەی جوانییەکان هەموو گەردوون لەبەردەمی دایە، ئاسمان و کیشوەرەکان و ئۆقیانووسەکان و تەنانەت وردە ئەستێرە دوور دوورەکانیش، دواجار شیعر عەشقێکی گەورەیە، ئەشقیش میلۆدییە بەردەوامەکەی ژیانە و ژیانیش دەقێکی شیعری ناوازەی پڕ لە جوانی و چێژە). ئەم دەقە ئەوەی پیشانداین کە شیعر (فۆرمێکی بێدەنگ نییە)، شاعیر دەتوانێ دەنگ و هاوارەکانی خۆی بەسەر هەموو ئەو هێز و هۆکارانە بەرز بکاتەوە کە دەیانەوێت ژیان ناشیرین بکەن و خەونە جوانەکانی مرۆڤ لەبارببەن، هەروەها شیعر لەتوانایدا هەیە، بارگاوی بێت بە خەیاڵی زانستی و فەلسەفی و لەنێو مەعریفەیەکی فرەڕەهەند ئیش بکات، دواجار پرسیاری زانستیی و فەلسەفیش بورووژێنێ، بۆیە دڵخۆش بووم بە خوێندنەوەی ئەم دەقە بۆ من وەک ئەوە وابوو بە قەڵەمی جوانیی نووسرابێتەوە، ئیتر هاوڕێی شیعرییم، دووبارە هیوای خۆشبەختی و بەختەوەرییت بۆ دەخوازم، بە ئومێدم لەنێو ڕووبەری شیعر و ڕووبەری داهێنان، قەڵەمەکەت هەر بە بڕشت بێ و سڵاو لە شیعری باڵا.

١٢/9/٢٠٢٠ کەنەدا

تێبینی: قەسیدەی (تەواو بۆ دواجار لێرەوە دەڕۆین) لە (دە) شیعری تر پێکهاتووە بەم ناوانە (ڕوخسار و شوێن، جێناوەکان، ڕێگاکانی دەوروبەر، گەشەی ڕەنگ، ئاوازی چاوپێکەوتن، بلیتی ژمارە بیست و هەشت، ئەمڕۆ گۆرانییەک دەگوترێ، بێڕەنگ، کاتی تایبەتی ڕووبار، ستایشێک بۆ جوودی).

• سەرچاوە: كتێبی(سەرزەمینی هەموو ناوەكان) سەباح ڕەنجدەر،2003.

مۆنۆلۆگی سێیەم لە کنێبی (خۆشەویستی لە سەردەمی شێرپەنجە)دا

خۆم: رۆمانسیزمی کۆتایی سەدەی حەڤدە دوالیزمی خۆشەویستی و مردنیان پێکەوە گرێدەدا، بەڵام پێناسەی تازە ئەوەیە خۆشەویستی و ژیان پێکەوە بەستراون.
من: ھەتا فێر نەبین خۆشەویستی بکەین، فێر نابین چۆن بژین. ئەوەی گەردوون ھەڵدەسوڕێنێت خۆشەویستییە. لاھوتییەکان دەڵێن خودایە، بەڵام خوداش ھەر پارچەیەکە لە خۆشەویستی.
خۆم: مرۆڤ کە فێری خۆشەویستی بوو، تامی ژیان دەکات، ئیتر ترسی لە مەرگ نامێنێت، چوونکە ھەست دەکات ئەوەی پێویستە بیکات ئەنجامی داوە.
من: ژیان خۆی سپەیسێکە لەنێوان ھەردوو خاڵی لە دایکبوون و مردندا، ئەوەی ئەم بۆشاییە بە خۆشەویستی پڕ نەکاتەوە، نە لە دایکبووە و نە ژیاوە و نە دەمرێت، بەو پێیەی بوون بە خۆشەویستیدا دەناسرێتەوە.
خۆم: وتەکانت پڕن لە حیکمەت، لە بارەی خۆشەویستییەوە بدوێ، بێدەنگبوونی تۆ خیانەتە لە خۆشەویستی!.
من: مەرج نییە، ھەمیشە وتن شتەکان روون بکاتەوە، ھەردەم شێواندنەکان لە وتەکانەوە دەستپێدەکەن، ھەروەک شیعرەکەی “نیکۆلاس کاتانۆ” دەڵێت “من زۆر جار، لە وشەکان پەشیمان دەبمەوە، بەڵام ھەرگیز لە بێدەنگییەکانم نا”.
خۆم: ژیان خۆشەویستییە، ئەمە ئەو فاکتەیە تاراددەیەک ھەمووان لەسەری کۆکین، بەڵام ئەی مردن چییە؟.
من: مردن تاکە ھەقیقەتێکە ناتوانین تەفسیری بکەین، لەگەڵ ئەوەشدا نابێت لێی بترسین، چوونکە لەو باوەڕەدا نیم ھێندەی ژیان تاڵ بێت.
خۆم: ئەگەر ژیان خۆشەویستییە بۆچی بە تاڵ پێناسەی بکەین؟، خۆشەویستی و شادیی دوانەیەکن پێکەوە!!.
من: ئەگەر ژیان تاڵ نەبوایە، مرۆڤ پێویستی بە داھێنانی خۆشەویستی نەبوو، مرۆڤ خۆشەویستی داھێناوە نەک دیاردەیەکی خۆڕسکی دەروونی خۆی بێت، سروشتە خۆڕسکەکەی مرۆڤ دڕندەییە، کاتێک زانیمان ئەو دڕندەییە سروشتییە وێرانترمان دەکات، ژیانمان تفتتر دەکات پەنامان بۆ خۆشەویستی برد، یان بابڵێم خۆشەویستیمان داھێنا.
خۆم: باوەڕت بە ژیانێکی تر لە دوای مردن ھەیە؟, واتە زیندوبوونەوەی پاش مەرگە فیزیکییەکەمان.
من: ئەم پرسیارە ھێندە کۆنە بە قەد تەمەنی ھەبوونی مرۆڤ، لەوەتی مرۆڤ ھۆشی کردۆتەوە ئەم پرسیارە ئامادەیەی ھەبووە، ئەو وەڵامانەی تاوەکو ئێستا لە ئارادان، لە روانگەی لاھوت یان فەلسەفەوەن، ئەوانەش ھەموو شێمانە و گریمانەیین نەک کۆنکرێت، لێ لاھوت و فەلسەفە دوور نین لە زانست، بەڵکو لەسەر زانست رۆنراون، بگرە تاکو سەردەمی “رۆشنگەری”ش فەیلەسووفەکان ھەم دانا بوون، ھەم زانا، بۆیە گریمانە فەلسەفییەکان بە تێپەڕینی کات بوونەتە فاکتی زانستیی، بەڵام کەی زانست توانی وەڵامی ئەو پرسیارە بداتەوە، دەتوانین وەڵامی ئەو پرسیارە بدەینەوە جا بە ھەر بارێکدا بێت ئەوەیان زۆر گرنگ نییە، وەک خۆم چاوەڕێی زانست دەکەم و دڵنیاشم لەوەی رۆژێک دەتوانێت وەڵامی ئەم پرسیارە ھەرە دێرینەی مرۆڤ بداتەوە.
خۆم: کەواتە ناتوانین پێناسەی مردن بکەین!، دەبێت جێی بھێڵین بۆ زەمەن.
من: جارێ با ئێمە پێناسەی خودی ژیان بکەین کە ئەزموونی دەکەین، دواتر رەنگە ئاسان بگەینە پێناسەی مردن، ھەروەک شاعیری یابانی “مۆریتاکە” لە یەکێک لە ھایکۆکانیدا دەڵێت “وەک گوڵە نیلۆفەڕ، ژیانی من، سەراپا وەک رۆژێک دێتە بەرچاو”. ھەر بە راستی ژیانمان ھەر یەک تاکە رۆژە.
خۆم: مەرگ کۆدێکی سەیرە، رەنگە بتوانین لە کۆتاییەکانی ژیاندا لێی تێبگەین، ھەروەک چۆن “ڤیکتۆر ھۆگۆ” لە سەرەمەرگدا وتی “رووناکییەی رەش دەبینم”. ئەو چرکەساتە رەنگە تێبگەین، بەڵام چیتر توانامان نییە لە بارەیەوە بدوێین.
من: مردن تەنھا مردنی جەستەیە، ونبوونە لە بەرچاوی خەڵک، بڕوام بەوە نییە ماددە بمرێت، تەنیا دۆخی دەگۆڕێت!. تکایە کە من ون بووم لەبەرچاوانت وا مەکە نەتناسیوم، ھەوڵمەدە بۆ لە بیرکردنم، باشترین کار بیکەیت داگیرساندنی مۆمێکە لەگەڵ خوێندنەوەی تێکستەکانمدا، بەڵام نەکەیت بە دڵێکی تەنگەوە ئەم کارە بکەیت.
خۆم: کێ ناڵێت بەو ھەموو برینەوە پێش تۆ ون نابم، ئاخر گۆمێکم چەندان جار لیخن کرام، بەردی زۆرم تێگیراوە، دڵیان شکاندووم لە ژیان، چاوەڕێی تەڕایی روونی تۆ بووم تاکو بمژێنیتەوە، سەیرە بەو ھەموو ھەستەوە، چۆن دەبێت وەک مردوو بژیم؟!.
من: تۆم خۆش دەوێت!. ئەوەندە ئاسان بە کەسێک ناڵێم خۆشم دەوێیت!, دڵنیام ئەفسوونێک لە تۆدا ھەیە، راستە من جادووگەری وشەم، بەڵام تۆ ساحیری دڵ بردنی، ئەوە نییە بە ئاسانترین شێوە دڵت بردم.
خۆم: زۆرجار وا ھەست دەکەم زۆر تەڵخیت، بۆم جیا ناکرێتەوە چۆن بیر دەکەیتەوە و چی لە مێشکتدا ھەیە!.
من: مرۆڤی جوان، ھێندەی روونییەکەی لێڵە، تۆ ناتوانیت کەشفی بیر و خەیاڵاتی بکەیت، کەچی تۆ ھێشتا نابینیت ڤیزام پێداویت ئەو جوگرافیا تاریکانە بەسەر بکەیتەوە لە ئەندێشەی مندا ھەن، وریابە چرای خۆشەویستییەکەت توند بگرە، نەک خوانەکردە لە بەرزاییەکانی بیرمەوە ھەڵدێرێیت.
خۆم: خۆشەویستیتم قبوڵ کردووە، بەڵام لە بەیەک گەیشتنی جەستەکان زۆر دەسڵەمێمەوە، بە جۆرێک بە بیرکردنەوە لێی تووشی جۆرە شڵەژانێک دەبم تێیدا ون دەبم، تۆ دەرکی ئەوەت کردووە خەریکە خۆم ناناسمەوە؟.
من: ئەو خۆشەویستییەی رێگریی لە بەیەک گەیشتنی جەستە بکات، نەک نابێت پێی دڵخۆش بین، بەڵکو دەبێت نەفرەتی لێ بکەین. کێشەی تۆ لەوەدایە تەنھا خورمات دەوێت، کەچی من خورما و مێوژیشم دەوێت.
خۆم: لە دیدی مندا خۆشەویستی مەحکوم ناکرێت بە پەیوەندیی سەرجێیی، رۆح زیاتر رۆڵ دەگێڕێت وەک لە جەستە.
من: خۆشەویستی ھێزی کێشکردنی ھەیە، ھەمیشە دوو جەستە بەرەو یەک رادەکێشێت، کاتێک جەستەکان ئاوێزانی یەکتر دەبن، رژێنی خۆشەویستی ھۆرمۆنی توانەوە دەردەدات، خۆشەویستییەک نەتوانێت دوو لەش ئاوێتەی یەکتر بکات، جێی گومانە و دەبێت باوەڕ بەوە بکەیت ئەم پەیوەندییە ھێشتا نەبووەتە خۆشەویستی.
خۆم: ھێشتا سەر لەوە دەرناکەم، بۆچی لە پێناسەی نوێدا خۆشەویستی و سێکس پێکەوە دەبەسترێنەوە؟. بۆ دەبێت ئەو دووانە تەواوکەری یەکتر بن؟. کێ ئەم رێسایەی سەپاندووە؟.
من: ئەوە رێسایەکی سروشتیی و خۆڕسکە بێ سێکس ھیچ مانایەک بۆ خۆشەویستی نامێنێتەوە، بە پێچەوانەشەوە بێ خۆشەویستی ھیچ ھۆکارێک نییە بۆ ئەنجامدانی سێکس، چوونکە لەو دەمەدا سێکس دەبێتە پووچترین پرۆسە.
خۆم: ھێشتا بۆم ھەرس ناکرێت، سێکس و خۆشەویستی دوالیزمێک بن یەکتر تەواو بکەن، تا ئێستا وەھا تێبینیم کردووە ئەو دووانە پێچەوانەی یەکترن!.
من: لە روانگەیەکی فەلسەفیانەوە بۆچوونی خۆمم بۆ شی کردیتەوە، چوونکە تۆ سۆفیستانە سەیری خۆشەویستی دەکەیت و پێتوایە نابێت جەستە رۆڵی ھەبێت، منیش دەڵێم مرۆڤ بە ھۆی جەستەیەوە ھەست بە بوونی خۆی دەکات.

٤-١١-٢٠١٨
کاتژمێر: چواردە و سی خولەک
نەخۆشخانەی گلیاد ئاینس

کە درەختەکان دەلەرنەوە
ئەوە گڤەی با نییە
ئەوان گوێیان
لە دەنگ و هاڕەی مشارە
وەک دڵی ئەو باڵندەی
لەنێو دەستی راوچیەکدا هەڵدەپەڕێ و
پشت لە چیاو روو لە شارە
++++
کە قەڵایەکان دادەڕمێن
باران رەهێڵە زریان
هەرگیز ئەوان خەتابار نین
باپیرانمان
جوگرافیایان
دووژمنی كوردیان نەناسی
خۆیان بە لقی رزیوی
درەختی وشك
بەڵێنی پوچ هەڵدەواسی
++++
کە کارێزەکان چکیانکرد
کەمی باران
یان خەتای وشکەساڵی نەبوو
ریشنەكان كۆشكیان لەسەر
دەمارەكانی هەڵچنی
هەر ئەوان بوون
بەری رەز و بێستان
شلەی ژێر زەوی و ئاسمان
هەر هەموویان
بۆ دیوەخانی خۆیان چنی

سەرسامم چۆن لە خۆم زیاتر
پسپۆڕی خەونەکانم بووی ؟
منێ لە تەنیا تەنیـــــــــــــــاتر
چۆن بەم ڕێگا چۆڵەدا چووی ؟

چۆن زامی پەنجا ساڵ تەمەن ،
لای تۆ بوو درشت و ووردی ؟
ئاخر زەحمەتە ئەرکـــــــی وا ،
کە تۆ لەم گەلەیت و کوردی !

چۆن خۆخۆری و ســڕینەوە ،
پەی نەبرد بە هەست و بیرت ؟
چۆن ئاوا بێ گەرد مایــــەوە ،
پێنوس و ڕوانین و شــــیرت ؟

ئەزانی نزیکترین کــــــــەس ،
زامداری کردم ، کوشتــمی ؟
کەچی تۆ کە نازانم کێـــــی ،
هاوڕێ و هاوسۆز و پشتمی !

من کە سەرتاپای تەمەنــــم ،
چۆڵەوانیی بوو وەک کافکا
چۆن دوورێکی وەک تۆ توانی ،
هاوێنەی شیعرم وا ساف کا ؟

خەون و خەیاڵی پەنجا ساڵ ،
بە ڕوانینێک شــــی کەیتەوە
عەشقێک کە بوو بە خۆڵەمێش
چۆن توانیت گەشی کەیتەوە ؟

دەرگا کڵۆمـــــــــدراوەکان ،
یەک بە یەک بخەیتە سەر پشت
لە کوێوە چاودێری من بووی
کە ئەو هەموو فرمێسکەم ڕشت ؟

کاتێکی زۆری عومری خۆت ،
بۆ شیعرەکانم تەرخان کرد ..
لەم پاشـــــــــا گەردانییەدا ،
چۆن وا منت چراخان کـرد ؟

ئەزانی ووشەم نەماوە ،
بەردێ سەری نەشکاندبێ ..؟
شیعرێکم نیە ، هاوڕێیەک ،
بە بێ هۆ نەیخنکاندبێ ؟

سووککردن و پشتگوێخستن ،
بەشی من بوو چیم نووسیبێ .
یان دزینی‌ کۆپلە کۆپـــــــلە ،
وەک کورد بۆ ئەدەب برسی بێ !

چۆن ڕەشبینیی ناخی منت ،
لێکدا لەگەڵ شۆپنهاوەر ؟
ئەو پیاوەی تروسکەی نەدی ،
خۆیشی خۆر بوو بۆ جەماوەر

هاوڕێم ، نازانم چی بڵێـــــم ،
لە ئاست خەمخۆرێکەی تۆدا
بە دیاری بۆ منـــــــت هــێنا ،
چی شتێکم بە فــــــیڕۆ دا

تۆ بڕوات بۆ گەڕاندمــــــەوە ،
وات کرد بە کوردیش بڵێم گەل ..
گەشبینیت لە ناخما ڕوانــــد ،
وەکو چۆن خۆر هەڵدێ لە کەل

بەڵێ دڵم گۆڕستانــــــــــــــە ،
پڕە لە کەس و خەونی جوان
هەموو وەک تەم ڕەوانــــەوە ،
لە دڵمان و نایشزانم کــــوان !

عەشقێ زانکۆی کرد بە داڵدە
سەرتا پامــــی کرد بە تەزوو
لە ئاستیا پەل و پۆم شـــکا ،
ئەویش به جێی هێشتم هەر زوو

دوای ئەو ، وەک حەبیبەی نالی ،
کە بوو بە عەشقی‌ خودایی
زانست ڕژایە ناو ناخـــم ،
بوو بە هاوڕێم بۆ تەنیایی

لەویش دابڕام دوای ئەوەی ،
ئیمزام نەکرد بۆ کــــــــڵاو لار
لە یەکەمــــــــــی کۆلێژەوە ،
پێنج پلە هێنامیانە خــــــوار

ئیتر لافاوی ســــــــەربازیی ،
بردمی وەک چڵە پوشـــــێ
وام لێهات خوازیار بووم مردن ،
وەکو پێکێ هەڵملوشـــێ

کەچی مامەوە هەتاکــــــو ،
هاتنە خوارەوە چەتــــەکان
وامزانی ئەبن بە هاوخــەم ،
بەرەو لایان چووم بە تەکان

کەچی ئەوەی کە پێڵاو بوو ،
زانست و ئەدەب بوو لایــان ..
ئیتر ئەم گاڵتە جاڕییەیش‌ ،
ئەوا سی و پێنج ساڵی خایان ..

بەخوا کورسی خوێندنێکی
پەیمانگای میتران پێی بەخشیم ..
بە ڕۆژی نیوەڕۆ خورا ،
درا بە زۆڵێکی غەشیم ..

ئەدەب .. زانست .. خەونەکانم ،
هەموویان خستە ژێر پێیان ..
گەمژە بوو بە پڕۆفیسۆر ،
کۆڕ و خەڵاتیش بۆ نەزان ..

چامەیەکی ئەوێ ، ئەمە ..
لە هی نالی و سالم زیاتر ..
ئەوەیش کێ ئەیخوێنێتەوە ؟
منێ لە تەنیا ، تەنـــــیاتر !

هەر ڕەخنەگرێك، لە سەرەتای دەسپێكی كاری ڕەخنەییانەی خۆی، خۆی بۆ ئەوە یەكلایی نەكردبێتەوە كە ئەو ژانڕەی كاری تێدا دەكات، دەبێ باجی قورس و گەورەی بۆ بدات، كە هەندێ جار بە نەمانی پەیوەندی هاوڕێیەتی، كۆمەڵایەتی، دژایەتیتكردن، پەلاماردانی كەسی كۆتایی دێت، ئەوا لە كاری ڕەخنەیی نەگەیشتووە، چونكە ڕەخنە بە مانای باجدان، لە بەرانبەر گوتنی ڕاستییەكان. لە كۆمەڵگەی ئێمەدا ڕوانینێكی تایبەت و نەگۆڕ لای نووسەران بە گشتی (مەگەر بە دەگمەن) هەیە، كە ڕەخنە لە پەسن و ستاییش، سازش و پێدا هەڵگوتن دەبیننەوە، بۆیە ئەگەر بەر بۆچوونێكی جیاوازتر لەمە كەوتن، بە داخەوە بۆیان هەرس ناكرێت. لێرەوەش كە ڕەخنەی لێ دەگرێت، بلۆكت دەكات، ناچارت دەكات ڕوونكردنەوە بنووسی و لە بیرو ڕاكانی پێشووت پاشگەز بیەوە، دژایەتیت دەكات و دەكەوێتە سەنگەرێك ڕەنگە تا مردن نەیارت بێت. بۆیە ڕەخنە بە مانای باجدان، ئەو باجدانە، زۆرجار ڕەخنەگر وەك جەنگاوەرێكی تەنها، لە مەیدانەكەدا دێڵێتەوە و ناچاری دەكات بە تەنها وەك كارەكتەرێك لە چەندین سەنگەرەوە بووەستێتەوەو بەرانبەر ئەوانیتر بجەنگێت. گەرچی ئەمە پەیامی ڕەخنە و كاری ڕەخنەیی نییە، بەڵام بە داخەوە ئەمە واقیعی كاری رٍەخنەیە لای ئێمە. ئەم تەنیا كەوتنەوەیە، ئەم هەموو نەیارە و لاتەرییكردنەی ڕەخنەگر لە نێوەندی ڕۆشنبیریی و دنیای نووسینی ئێمەدا، بێگومان دۆخێكە لای هەموو ڕەخنەگرێك قەبوولناكرێت، مەگەر ئەوانەی دەزانن ڕەخنە و ڕەخنەگرتن لە كولتوورێكدا كە تەنها پەسن و پیا هەڵدان دەزانێت یانی چی. هەر بە ناو ڕەخنەگرێك، لە پای ئەو هەموو لێ كەوتانەی لەپەراوێزی سەرنجە ڕەخنەییەكانی،پاشگەز بووەوە لەوەی پێشووتر نووسیویەتی، بە دڵنیاییەوە ڕەخنە گر نییە، لە بەر یەك هۆكاری زۆر سادە ئەویش ئەوەیە، كاری ڕەخنەگر ئەوە نییە هەر ڕەخنەیەك نووسی بە دڵی ئەویتر نەبوو، پۆزشێكی بۆ بهێنێتەوە بە پاساوی ئەوەی گوایا ئەدەب لە مرۆڤ گەورەترە ونابێ دڵی مرۆڤ لە پێناو ئەدەب بڕەنجێنین. ئەم جۆرە واهیمانە، تەنێ لای نووسەری كورد هەیە، بێگومان مرۆڤ گەورەترین سەرمایەیە، لە هەموو شتێكیش گەورەترە، بەڵام دیوی هەرە جوان و شكۆمەندانەی مرۆڤ لە وەدایە، ڕاستی بڵێت و لێی پەشیمان نەبێتەوە. هەر وشەیەك و سەرنجێكی ڕەخنەیی، كە ڕەخنەگر لە بارەی دەقێك، پرس و بابەتێكی ئەدەبی دەینووسێت، بەرپرسیاریەتییەكی گەورەیە، بۆیە بەرلەوەی ئەو بەرپرسیاریەتییە بە نووسین هەڵبگرێت، دەبێ دڵنیا، بوێر و ڕاشكاو، ئازاو وچاو نەترس بێت لەوەی دەیڵێت بێ ئەوەی گوێ بەوە بدات ئەم سەرنجانە دڵی كێ دەڕەنجێنن، یان چەند لە هاوڕێكانی كەم دەبنەوە. مەگەر بە درێژایی مێژوو، ئەوانەی ڕاستییان گوتووە، هەمیشە ڕووبەڕووی مەرگ و لە نێوبردن نەبوونەتەوە؟ دواتر گریمان ڕەخنەگرێك بە پاساوی ئەوەی مرۆڤ لە ئەدەب گەورەترە، پۆزش بۆ نووسەرێك دێنێتەوە كە ڕەخنەی لێ گرتووە، بۆچی پۆزشیش بۆ دەیان لەو نووسەرانەی تریش ناهێنێتەوە كە پێشتر ڕەخنەی توندترو بە زمانی زبرتر لێ گرتوون؟ مەگەر ئەوانیش مرۆڤ نین و لە ئەدەب گەورەتر نین؟ یان ئەمە پەیوەندی بە هاوڕێیەتی و شارچییەتیەوە هەیە؟ بە داخەوە وەك چۆن دوو ڕوویی، ڕووپامایی و سازشكردن و ڕازیكردن، لە خەسڵەتە هەرە ناشرین و بەرجەستەكانی مرۆڤی كوردن لە باشووری كوردستاندا، بەو شێوەیەش بەشێكی یەكجار زۆر لە نووسەران، هەڵگڕی هەمان ئەو خەسڵەتانەن و جیاوازییان لەگەڵ خەڵكی هەمووەكی و میللی نییە، ئەگەر ملیۆن كتێبیشیان خوێند بێتەوە، چونكە مرۆڤ بۆ ئەوە دەخوێنێتەوە بگۆڕێت و جیاواز لەوانیتر بكەوێتەوە. دواجار دەڵێین، بوێریی و بێلایەنی دوو لە دیارترین خەسڵەتی كاری ڕەخنەیانەن كە دەبێ ڕەخنەگر هەر لە سەرەتای چوونە نێو دنیای ڕەخنەگرتنەوە، بیكاتە میتۆد و لە كاری ڕەخنەییانەی خۆیدا پەیڕەویان بكات.

*ئەم بابەتە لە ڕۆژنامەی هەولێر ژمارە(4074) ڕۆژی 19/5/2024 بڵاوكراوەتەوە.

وەڵام بە پرسیارێکی بڵاوکراوەی ئینتەرناسیۆنال
ئینتەرناسیۆناڵ: دەستەواژەی موڵکایەتی هەمیشە یەکێک بووە لە بابەتە سەرکیەکان بۆ مارکسیستەکان و کۆمۆنیستەکان . “هەڵوەشاندنەوەی خاوەندارێتی تایبەت بەسەر ئامرازەکانی بەرهەمهێنان” و گۆڕینی بۆ “خاوەندارێتی گشتی کۆمەڵگە” یەکێکە لە ئامانجە سەرەکییەکانی کۆمۆنیستەکانە. ئایا لەگەڵ ئەو قسانەی سەرەوەدایت؟ لە بنەڕەتدا بە بۆچوونی ئێوە پێویستی هەڵوەشاندنەوەی خاوەندارێتی تایبەت چییە؟ ئایا موڵک و سامانی تاکەکانی کۆمەڵگاش دەکەوێتە ژێرکاریگەری ئەم بابەتە؟

حەمید تەقوایی: هەڵوەشاندنەوە و قەدەغەکردنی خاوەندارێتی لە ئامرازەکانی بەرهەمهێنان، چ بەرهەمهێنانی کاڵا یان خزمەتگوزاری، پایەیەکی گرنگی سیستەمی سۆسیالیستییە، بەڵام بە بۆچوونی من ئەمە بە مانای خاوەندارێتی لە قەوارەیەکی تر- کۆمەڵگە یان حکومەت یان تەعاون یان ئەنجومەن و… هەر دەسەڵات و ئۆرگانێکی تر نەک لەسەر ئامرازەکانی بەرهەمهێنان. بۆ ڕوونکردنەوەی باسەکە پێویستە کەمێک بیر لە مانای ڕاستەقینەی خاوەندارێتی بکاتەوە. خاوەندارێتی لە کۆمەڵگای سەرمایەداری و هەموو سیستمە چینایەتییەکان بە واتای مافی حاشا هەڵنەگری خاوەن موڵک و ماڵی خۆی دێت. خاوەنەکەی دەتوانێت موڵکەکەی بفرۆشێت یان بەکاری نەهێنێت یان تەنانەت لەناوی ببات. لە کاتێکدا لە کۆمەڵگای سۆسیالیستیدا هیچ کەسێکی سروشتی و یاسایی مافی ئەوەی نییە بە ئامرازەکانی بەرهەمهێنان ئەو کارە بکات. لە سۆسیالیزمدا خاوەندارێتی لە ئامرازەکانی بەرهەمهێناندا بە بەڕێوەبردن و سەرپەرشتیکردن و کۆنترۆڵکردنی بەرهەمهێنان لەلایەن کۆمەڵگاوە بەتایبەتی ئەنجومەنەکان جێگەی دەگرێتەوە. ئەنجومەنەکان خاوەنی ئامرازەکانی بەرهەمهێنان نین، بەڵکو بەڕێوەبەر و بەڕێوەبەری بەرهەمهێنانن. سۆسیالیزم بە گشتی پێی دەوترێت خاوەندارێتی هاوبەش، بەڵام بە بڕوای من ئەم دەستەواژەیە ورد نییە. سۆسیالیزم ئیدارە و بەڕێوەبردنی کۆمەڵایەتییە نەک خاوەندارێتی کۆمەڵایەتی. تەنانەت ئەوانەی خاوەندارێتی هاوبەش بەکاردەهێنن بە مانای بەڕێوەبردن و کۆنترۆڵکردنی هاوبەشە. بۆ نموونە لە ویکیپیدیادا، خاوەندارێتی هاوبەش بەم شێوەیە پێناسە دەکرێت: “خاوەنی هاوبەش بریتییە لە سیستەمێکی خاوەندارێتی کە لە کۆمەڵگەیەکی کۆمۆنیستیدا دامەزراوە. خاوەندارێتی هاوبەش، یان وردتر بڵێین “خاوەنی هاوبەشی ئامرازەکانی بەرهەمهێنان”، بە واتای بەکارهێنانی هاوبەشە ، بەڕێوەبردن و کۆنترۆڵکردنی ئامرازەکانی بەرهەمهێنان و بەم پێیەش بەرهەمەکان لەلایەن کۆمەڵگاوە بەرهەم دەهێنرێن.” دەبینیت لێرەدا خاوەندارێتی بە مانای بەڕێوەبردن بەکاردێت نەک خاوەنی ڕەهای ئامرازەکانی بەرهەمهێنان. بەڵام ڕاستە وشەی “خاوەنایەتی” تەنانەت بە سیفاتێکی دەستەجەمعیش بەکارنەهێناوە و بە بەڕێوەبردن و کۆنترۆڵکردنی بەرهەمهێنان جێی گرتووە.
لە ئاستێکی بنەڕەتیتر و گشتیتردا ڕەخنەی ئێمە لە خاوەندارێتی ئامرازەکانی بەرهەمهێنان تێدەپەڕێت. خۆ خاوەندارێتی پەیوەندی ڕاستەوخۆی بە کاڵا و بەهای ئاڵوگۆڕەوە هەیە. لە سیستەمی سەرمایەداریدا هەموو بەرهەمێک کاڵایە و هەموو کاڵایەک بە پێدانی بەها گۆڕاوەکەی لەلایەن کەسێکی سروشتی یان یاساییەوە خاوەندارێتی دەکرێت. بە واتایەکی تر، هەرچەندە هۆکاری کۆمەڵایەتی و ئامانجی بەرهەمهێنانی هەر بەرهەمێک وەڵامدانەوەی یەکێک لە پێداویستییەکانی مرۆڤە، واتە لە ڕوانگەی کۆمەڵایەتییەوە بەهای بەکاربردن هۆکاری بەرهەمهێنانی هەر بەرهەمێکە، بەڵام ئامانجی بەرهەمهێنان لە ڕوانگەی چینی سەرمایەدارەوە ئەوەیە کە زۆرترین بەهای ئاڵوگۆڕکردن و قازانج لە فرۆشتنی کاڵاکان بەدەستبهێنێت.
لە ئاستێکی بنەڕەتیتر و گشتیتردا، خۆ خاوەندارێتی هەر کاڵایەک لەسەر بنەمای بەهای ئاڵوگۆڕکردنە. هۆکاری کۆمەڵایەتی و ئامانجی بەرهەمهێنانی هەر بەرهەمێک بریتییە لە وەڵامدانەوەی یەکێک لە پێداویستییە ئینسانیەکانە، واتە لە ڕوانگەی کۆمەڵایەتییەوە بەهای بەکاربردن هۆکاری بەرهەمهێنانی هەر بەرهەمێکە، بەڵام مەبەستی بەرهەمهێنان لە سیستەمی سەرمایەداریدا بریتییە لە بەرهەمهێنانی زۆرترین بەهای ئاڵوگۆڕکردن و بەدەستهێنانی سامان لە فرۆشتنی کاڵاکاندا. لە کۆمەڵگەی سەرمایەداریدا هەم ئامرازەکانی بەرهەمهێنان کاڵایەکن کە بەهایەکی دیاریکراوی ئاڵوگۆڕیان هەیە، هەم هێزی کار و هەم هەموو بەرهەم و خزمەتگوزارییە بەرهەم هێنراوەکان. بۆ نموونە لە ڕوانگەی بەرهەمهێنەری پێڵاوەوە، ئەم بەرهەمە بەرجەستەی بەهای ئاڵوگۆڕە، کە دەبێت بە نرخێکی دیاریکراو لە بازاڕدا بفرۆشرێت و قازانج بۆ فرۆشیار و بەرهەمهێنەر بەدەستبهێنێت. لە ڕوانگەی مەبەست و پاڵنەر و بیرکردنەوە و حیساباتی نەک تەنها سەرمایەدار کە پێڵاو دروست دەکات، بەڵکو تەنانەت لە ڕوانگەی بازرگان و فرۆشیاری پێڵاویشەوە ئەم بەرهەمە تەنها بەرجەستەکردنی نرخەکەیە، واتە ، بڕە پارەیەکی دیاریکراو کە بەرهەمی پێڵاوەکە دەتوانێت بیگەڕێنێتەوە، هەر بۆیەش سوودەکەی لە فرۆشتنیدایە یان بەکارنەهێنانی. بۆیە لە ڕوانگەی فەلسەفەی ئابوورییەوە دەکرێ بڵێین ئابووری سەرمایەداری لەسەر بنەمای ڕەسەنایەتی بەهای ئاڵوگۆڕکردن دامەزراوە نەک بەهای بەکاربردن. لە کاتێکدا ڕەسەنایەتی بەهای بەکاربردن، واتە بەکارهێنانی بەرهەمێک و ئەو پێداویستییە مرۆڤانەی کە تێر دەکات، هۆکاری کۆمەڵایەتی و مێژوویی بەرهەمهێنانی بەرهەمە لە پەرەسەندنی کۆمەڵگەی مرۆڤایەتیدا و ئەمەش خاڵی دەستپێکیشە و ئەو… فەلسەفەی ئابووری سۆسیالیزم. تەنها ئابوورییەک دەتوانێت سوود بە هەموو کۆمەڵگە بگەیەنێت ئەگەر میحوەرەکەی پەیوەندییەکانی بەرهەمهێنانی بەهای بەکاربردنی بەرهەمەکان بێت، واتە بۆ دابینکردنی پێداویستییەکانی مرۆڤ بەرهەمبهێنێت و نەک کڕین و فرۆشتن. ئەمەش چەمکی خاوەندارێتی لەگەڵ بەهای ئاڵوگۆڕکردندا دەکاتە بابەتێکی کوفر و بێمانا.
ڕەخنەی سۆسیالیستی لە خاوەندارێتی ئامرازەکانی بەرهەمهێنان لە ڕاستیدا ڕەخنەیە لە تایبەتمەندی کاڵا – بەهای ئاڵوگۆڕ و کڕین و فرۆشتن – لە ئامرازەکانی بەرهەمهێنان و لەم ڕوانگەیەوە لە ڕەخنەی خاوەندارێتی لە ئامرازەکانی بەرهەمهێنانە و ڕەخنە لە سیما کاڵای هەموو بەرهەمە کارییەکان دەگرێتەوە.
گۆڕینی هەموو بەرهەمەکانی کار بۆ کاڵا، دەرئەنجامی ڕاستەوخۆی گۆڕینی ئامرازەکانی بەرهەمهێنانە بۆ کاڵا. لە کۆمەڵگای سەرمایەداریدا نەک هەر سەرچاوە و ئامرازەکانی بەرهەمهێنان، لە زەوی و کانگا و دارستان و بەرهەمە کشتوکاڵییەکانەوە بگرە تا وەرشە و کارگە و دامەزراوە خزمەتگوزارییەکان و تەنانەت بەرهەمە زانستی و هونەریەکانیش، کاڵای سەر بە کەمینەی دەسەڵاتدارن، بەڵکو هێزی کار کاڵایەکیشە واتە بازاڕ دەکڕدرێت و دەفرۆشرێت. هەڵوەشاندنەوەی خاوەندارێتی لە ئامرازەکانی بەرهەمهێنان و هەڵوەشاندنەوەی کۆیلایەتی کرێ کە دوو پایەی سۆسیالیزمن، جگە لە نکۆڵیکردنی تایبەتمەندی کاڵابوونی ئەم دیاردانە و ئەم نکۆڵیکردنە لە تایبەتمەندی کاڵای هێزی کار و ئامرازەکان هیچ مانایەکی تریان نییە بەرهەمهێنان بە شێوەیەکی بابەتیانە و پراکتیکی درێژدەبێتەوە بۆ هەموو بەرهەمە دروستکراوەکانی مرۆڤ. تەنیا بە ئازادکردنی هەموو بەرهەمێک لە شێوەی کاڵا و کەلوپەلێک کە بتوانرێت بکڕدرێت و بفرۆشرێت، ئەو جلوبەرگانەی کە سەرمایەداری لەسەریان دەدوورێت، دەتوانرێت ئابوورییەک بۆ خزمەتکردنی پێداویستییەکانی هەموو کۆمەڵگا ڕێکبخات.
بەکاڵابوونی هێزی کار و ئامرازەکانی بەرهەمهێنان پێویستە بە شێوەیەکی یاسایی هەڵبوەشێنرێتەوە و قەدەغە بکرێت، بەڵام باقی کاڵاکان، ئەو ئامرازانەی کە خەڵک پێویستیانە، لە پرۆسەی نکۆڵی چینایەتی و پەرەسەندنی کۆمەڵگای سۆسیالیستیدا تایبەتمەندی کاڵای خۆیان لەدەست دەدەن. میحوەری پەیوەندییەکانی بەرهەمهێنانی سۆسیالیستی بۆ دابینکردنی پێداویستییەکانی کۆمەڵگا هەر لە سەرەتاوە دەبێت. نەزمی سۆسیالیستی لە بنەمای “لە هەریەکەوە بەپێی توانای خۆی و بۆ هەریەکەیان بەپێی کارەکەی” دەست پێدەکات. بەڵام لە دروشمی “بۆ هەریەکەس بەپێی کارەکەی” هێشتا جۆرێک لە ئاڵوگۆڕی بەرهەم – کار لەگەڵ ئەو بەرهەمانەی کە بەرهەمهێنەر پێویستیانە – شاراوەتەوە. بەڵام تا ئەو ڕادەیەی لە بەدیهێنانی پرەنسیپی “بۆ هەرکەس بەپێی پێویستییەکانی” نزیک دەبینەوە، بەهای ئاڵوگۆڕکردن تەنانەت لەم ئاستەشدا نامێنێت و تەنها پێداویستییەکانی مرۆڤ – بەهای بەکاربردن – دەبنە بنەما.
ئەم ئاڵوگۆڕە: بە بڕوای مارکس، جوڵانە لە کۆمەڵگەی مەدەنییەوە بۆ کۆمەڵگەی ئینسانی یان ئینسانیەتی کۆمەڵایەتی – چەمک و دەستەواژەی خاوەندارێتی وەک دیاردەیەکی سەر بە کۆمەڵگا چینایەتییەکان – پێش مێژووی کۆمەڵگەی ئینسانی – دەسپێرێت بە ئەرشیف. بە درێژایی مێژوو ئەوەی وایکردووە زۆرینەی کۆمەڵگا – خەڵک کەمترێک لە کەمینە کە خاوەنی ئامرازەکانی بەرهەمهێنانن – ببنە خاوەنی شتێک، لە بنەڕەتدا مافی بەکارهێنانی بەرهەمەکانە. لە سیستمی سەرمایەداریدا ئینسان بۆ ئەوەی خواردن بخوات، جلوبەرگ بپۆشێت، شوێنی نیشتەجێبوون، گواستنەوە و سەفەر، کات بەسەربردن و بەکارهێنانی ئەدەب، مۆسیقا، هونەر و هتد سەرەتا پێوسیتە خاوەنی شتێک بیت یان مافی بەکارهێنانی کاتی ئەو شتە بدەیت بە خاوەنەکەی. بەڵام ئەم بابەتە هیچ پێویستییەکی کۆمەڵایەتی نییە، بەڵکو بابەتێکی تەواو چینایەتییە. مەرجی پێشوەختەی خاوەندارێتی بۆ بەکارهێنان لەلایەن ئەو چینانەی کە خاوەنی ئامرازەکانی بەرهەمهێنان و سەرچاوەی سامانی کۆمەڵگان، داهێنراون. ئەمە بە تەواوی زیادەیە. دەتوانیت لە خانوویەکی گونجاودا بژیت بەبێ ئەوەی خاوەندارێتی بکەیت، دەتوانیت ئۆتۆمبێل و کۆمپیوتەر و کەلوپەلی ناوماڵ و خزمەتگوزاری و بەرهەمەکانی تر بەکاربهێنیت بەبێ ئەوەی “خاوەن” بیت. وەک چۆن سەبارەت بە ئامرازەکانی بەرهەمهێنان ڕوونم کردەوە، لێرەشدا کەس، یاسایی یان ڕاستەقینە، خاوەنی بەرهەمەکان نییە بۆ بەکارهێنانی کەسی. پرسیار نییە کە بۆ نموونە حکومەت یان شورا یان کۆمەڵگا خاوەنی ئۆتۆمبێل و کۆمپیوتەر و خانوو و کەلوپەلی کەسی ترە. باسەکە ئەوەیە کە لە بنەڕەتدا لەگەڵ چینەکاندا، پۆلی موڵکایەتی بە هەر مانایەک بابەتییەتی خۆی لەدەست دەدات. لە کولتوور و تێگەیشتنی باو لە کۆمەڵگا هەبووەکاندا، دەستەواژەکانی “خاوەنایەتی” و “مافی بەکارهێنان” هێندە لەیەکتر گرێدراون کە ڕەنگە بۆ زۆر کەس “بەکارهێنان” بەبێ “خاوەنایەتی” شیاوی بیرکردنەوە نەبێت، بەڵام لێرەشدا هەر بەوشێوەی کە مارکسیستەکان هەمیشە جەختیان لێکردوەتەوە، کولتوور باڵادەست کولتوری چینی باڵادەستە. لەناوچونی کۆمەڵگەی چینایەتی بە شێوەیەکی بابەتیانە خاوەندارێتیش لەناودەبات. ئەو کەسەی بە ئەندازەی پێویستی یان تەنانەت کارەکەی سود لە بەرهەمەکانی کۆمەڵگا وەربگرێت، پێویستی بە خاوەندارێتی هیچ شتێک نابێت.
لە لایەنێکی ترەوە کۆمەڵگای سەرمایەداری پێویستی بە خاوەندارێتی بۆ بەکاربەران هەیە. بۆ خاوەن خانوو یان ئۆتۆمبێل یان زەڕەنگەری و قەنەفە و فەرش و هەندێک کەرەستەی تری ناوماڵ، کاڵاکان وەک بەهای ئاڵوگۆڕکردن پەیوەندیدار دەبن، چونکە ئەگەر پێویست بوو دەتوانرێت بفرۆشرێن و لە حاڵەتەکانی وەک فەرش و خانوویشدا دەتوانن دروستی بکەن قازانجێک. ئەم پێویستییە لە بنەڕەتدا لە نائەمنیی ئابووریی خەڵکەوە سەرچاوە دەگرێت. لە بنەڕەتدا بۆ دابینکردنی ژیانە لە بارودۆخی بێکاری یان خانەنشینی و کەمئەندامی یان میرات بۆ منداڵان کە خەڵک سەیری ئەو بەرهەمانە بکەن کە بەکاریدەهێنن لە شێوەی “سەرمایە بۆ ڕۆژی تەنگانە”. هەروەها ئەم جۆرە پێویستییە بە خاوەندارێتی بۆ دابینکردنی خۆشگوزەرانی گشتی و بەرهەمهێنان لە خزمەت پڕکردنەوەی پێداویستییەکانی کۆمەڵگادا نامێنێت.
وەک دوا خاڵ پێویستە ئاماژە بە پەیوەندی نێوان بەهای بەکاربردن و ئاڵوگۆڕکردن بکەین لەسەر ئاستێکی ئەبستراکت و لە کۆتاییدا پەیوەندییەکەی لەگەڵ نکۆڵیکردنی خاوەندارێتی لە کۆمەڵگەیەکی ئینسانیدا. مارکس دەستەواژەگەلێک لە ژیان و پەیوەندییە ڕاستەقینەکانی بەرهەمهێنانەوە ئەبستراکت دەکات، بەڵام ئەم ئەبستراکتانە تەنیا دەستەواژەگەلێکی فیکری-تیۆری نین، بەڵکو بنەمایەکی ڕاستەقینەیان هەیە. ئەوەندەی پەیوەندی بە باسەکەمانەوە هەیە، دوو دیاردەی پارە و کار بەرجەستەکردنی کۆنکرێتی دوو دەستەواژە ئەبستراکتەکەی بەهای ئاڵوگۆڕ و بەهای بەکاربردنن. بەهای بەکارهێنانی پارە بریتییە لە ئاڵوگۆڕکردن لەگەڵ کاڵاکانی تر و بە پێچەوانەوە بەهای ئاڵوگۆڕی کار لە بەکارهێنانیدا بەدی دێت – گۆڕینی کەرەستەی خاو بۆ بەرهەم. پارە جگە لە ئاڵوگۆڕکردن هیچ بەهایەکی بەکاربەری نییە، بەڵام بەکاربردنی کار نەک تەنها بەهای خۆی، بەڵکو زیاتر لە بەهای خۆی – کرێ بەدی دەهێنێت و ئەم تایبەتمەندییە زیادبوونی بەکارهێنانە دەیکاتە کاڵایەک لە پەیوەندییە سەرمایەدارییەکاندا. لە لایەک ئەم تایبەتمەندیانە ئاماژەن بۆ زیادەڕۆیی پارە و لە لایەکی دیکەشەوە ئاماژەن بۆ هێزی کاری مرۆڤ لە بەرهەمهێنانی بەهای بەکاربردن یان بەرهەمی زیاتر لەوەی کە بەرهەمهێنەران پێویستیانە. وە ئەمەش بە مانای بەرهەمهێنانی زیادبوونی خۆشگوزەرانی بۆ هەموو کۆمەڵگایە.
کۆمەڵگای سۆسیالیستی بە ئاراستەی نەهێشتنی پارە و نکۆڵیکردنی تایبەتمەندی کاڵایی کار – لە بابەتییەت و لە سوبژێکتیڤدا دەجووڵێت. سۆسیالیزم هەم هێزی کار وەک کاڵایەک نکۆڵی دەکات و هەم لە کۆتاییدا کۆتایی بە نەهێشتنی پارە دێت. لەگەڵ نەمانی ئەو دوو دیاردە بابەتییە، کڕین و فرۆشتنی هەر کاڵایەکی تر بێمانا دەبێت و بەو هۆیەوە دیاردەی کاڵا و خاوەندارێتی لە فیکر و پراکتیکدا بەکارهێنان و بوونی خۆیان لەدەست دەدەن.
بەها لە کۆمەڵگای سۆسیالیستیدا ئینسان و پێویستیەکانی ئینسانە چ لە ئابووری و چ لە فەلسەفە و چ لە زانست و هونەر و کولتووردا.

٢٨ی ئوردی بەهیشتی ١٤٠٣، ١٦ی ئایاری ٢٠٢٤

برووسکەی دووەم

پێم سەیرە ھێشتا دەژیم
لە جەنگی ھەقیقەتدا
چەندان جار زامدار بووم
ھەر زۆر دەمێکە
بە ئەسپی عەشقەوە گلاوم
چەندان جار
لە کێوی خۆشنوودییەوە ھەڵدێراوم
دەیان جار
لە ئانی کڕنووش بۆ ئاو
ئاگر لە خەندەکانی گەنجیم بەر بووە
زۆر جار
لە تەماشای پەلکەزێڕینەدا
چاوەکانم پڕ بوون
لە تۆزی بیابانی غەریبی
زۆر سەیرە ھێشتا زیندووم
خۆ من ھەموو شەوێک
لەگەڵ مۆمێکدا دەمرم و
لە گۆڕستانی تاریکیدا دەنێژرێم!!

ژیان ھەورازێکە
تاکو زیاتر پێیدا سەرکەویت
روونتر دیمەنی مردن دەبینیت
نامەوێت بگەمە کۆتایی رێگە
ھێشتا کاری زۆرم ماوە لێرە
ژیان رووداوێکی خۆش نییە
ناچارین خۆمان
تۆوی خۆشی تێدا بچێنین
ھەرکەس ژیانی بە ھۆیەکەوە
خۆش دەوێ
من ژیانم لەبەر تۆ و
تۆشم لەبەر ژیان
خۆش دەوێت

لە ھەرزەکاریدا پێنج خشتەکیم
بۆ ئەو کۆترانە دەنووسی
لەژێر بنمیچی ماڵەکەماندا
ھێلانەیان کردبوو
دواتر چوارخشتەکیم
بۆ نیشتمانێک دەنووسی
چارەی نەدەویستم
پاشتر سێ خشتەکیم
بۆ کرێکارێک دەنووسی
حاشای لە خوێنی رژاوم کرد
ئێستاش
شیعر بۆ پەروانە ژنێک دەنووسم
ھاوسەفەرمە
لە بۆنکردنی گوڵەکاندا
ھاوچارەنووسمە لە سووتان
لە ژێر تاڵێک تیشکی ئەویندا

چارەی بەھارم ناوێت
درەختەکان بە گەڵا دادەپۆشێت
ناھێڵێ خۆر لەشی رووتیان ببینێت
پایزم خۆش دەوێت
وەک خۆم عاشقێکی لاسارە
جلی سەوزی درەخت دادەکەنێت
بە کزەبایەک دەیھێنێتە سەما
منیش ھەروەک پایز سەرشێتم
جل لەبەری شیعرەکانمدا ناھێڵم
بە “با”یەک دەیانخەمە گۆرانی وتن
بۆ ئەو ژنەی وەک لاولاو
بە دڵی ئاگراوییمدا ھەڵگەڕاوە

كتێبێكی دیكەی نووسەر (سەدیق سەعید ڕواندزی) بە ناوی ( ڕوانگە ناوێكی زێڕین لە سەردەمێكی زێڕیندا ) لە ئاییندەیەكی نزیكدا چاپ و بڵاودەكرێتەوە. ناوەڕۆكی ئەم كتێبە، لە بنەڕەتدا وەڵامی بۆ كتێبێكی عەبدوڵا عەباس بە ناوی ( ڕوانگە ناوی زل و دێی وێران ) كە لەو ماوانەی ڕابردوودا چاپ و بڵاویكردۆتەوە. نووسەر سەدیق ڕواندزی، بە گەڕانەوە بۆ چەندەها سەرچاوە و بۆچوونی مێژوویی ئەوە دەسەلمێنێت، كە كێ بوون ئەوانەی ڕوانگەیان دامەزراند و ئایا ئەم بزووتنەوەیە، دێی وێران بووە وەك ئەوەی عەبدوڵا عەباس وەسفی دەكات یان ناوێكی زێڕین بوو لە سەردەمێكی زێڕیندا؟!

بە درێژایی مێژووی دەسەڵات، هەمیشە مەعریفە پانتایی خۆی هەبووە. دەتوانین بەسادەیی بڵێین ئەو زەمەنەی کە دەسەڵات دوور لە مەعریفە پیادەی هێز دەکات، ئەودەمە ناودەنرێ شەڕ یاخود کودەتا یاخود حاڵاتە ئاوارتەییەکان، بەڵام وەکو تر دەسەڵات بەبێ مەعریفە ئەگەری نییە.

هەموو دەسەڵاتێک لە پیادەدا جۆرێک لە مەعریفەی گەرەکە، مەعریفە هەم بۆ دەستپێکی دەسەڵات گرنگە هەمیش بۆ بەردەوامی و سەقامگیری هەیمەنەکەی. هەم لە کرۆکی دەسەڵاتدا گرنگە و هەمیش لە فەزای گشتیدا. هەم لە پەیوەندی لەگەڵ خۆیدا پێویستیەتی، هەمیش لە پەیوەندی لەگەڵ ڕەعیەتدا.

چونکە مەعریفە پەیوەستە بە بەرهەمهێنان و دوبارە بەرهەمهێنانەوەی شێوەیەكی نوێی هەژمون، واتە هەژموون و دەسەڵاتی تەكنۆلۆژی . لە دیدی هابرماسەوە پۆزەتیڤیزم و زانستگەرایی وەک جۆرێک لە مەعریفەی گشتگیر، شەرعییەت بە جۆرەكانی چاودێری و دیسپلین دەدەن لە کۆمەڵگەدا، ئەوەش لە ڕێگەی بانگەشەی زەروورەتی دەسەڵات، وە بێلایەنی زانست و زانینەوە.

دەسەڵاتی مۆدێرن دەست دەگرێت بەكۆمەڵێك مەعریفەوەو لە ڕێگەیانەوە چاودێری تاكەكان و كۆمەڵگە دەكات و ڕایان دەهێنێ لەسەر الرەملێ‌‌و گوێڕایەڵی، هەروەها لە پێناو پتەوكردنو پەرەپێدانی دەسەاڵتی خۆی دەسەاڵتی مۆدێرن ناچارە كۆمەڵێك دەزگاو دامەزراوەی مەعریفی بنیاتبنێت ، لە نمونەی ئەو دەزگایانە دەتوانین زانكۆو دەزگا پەروەردەیەكان وەربگرین كە كار دەكەن بۆ باڵوكردنەوەی مەعریفە لە پێناو پاراستنو درێژە پێدانی دەسەڵات و دوور خستنەوەی ئەو دامەزراوانەی تری دەسەاڵت كە لە الیەن چینێكی كۆمەاڵیەتی دەرەوەی دەوڵەت بەڕێوە دەبرێن

چونكە عەقڵ لە ناوەڕۆكی دەسەڵاتدایە و دەسەڵات و جۆرەکانی بەرهەم دەهێنێت. زۆرجاریش دەسەڵاتی تاكڕەو و دیسپۆتیزم و خۆسەپێنی بەرهەمهێناوە.

دەسەڵات و مەعریفە هەمیشە لەپەیوەندیدان، دەسەڵات لە ڕێی مەعریفەوە هەوڵی شاردنەوەی خۆی دەدات لە کەشی گشتیدا، هەوڵدەدات پایەکانی خۆی قایم بکات، لە ڕێی مەعریفەوە ڕەوایەتی بە ئامڕازەکانی خۆی دەدات، تەمەنی خۆی درێژ دەکاتەوە. ڕەوایەتی بۆ یاسا و ڕێساکانی پەیدا دەکات.
لە ئاستێکی دیکەدا دەسەڵات هەمیشە بوارێک بۆ مەعریفە دەهێڵێتەوە کە بزاوتن بکات، بە تایبەت ئەو مەعریفەیەی کە لە ناوەندی ڕۆشنبیریدا قەتیس دەبێت و ناپەڕێتەوە بۆ ناو ڕەعیەت. چونکە دەسەڵات گرفتێکی ئەوتۆی لەگەڵ ئەو مەعریفەیەدا نییە کە بەو جۆرە قەتیس دەبێت لەناوەندی ڕۆشنبیراندا، ئەگەرچی هەستیاریشی هەیە. بەڵام ئەوە ئەرکێکە لە ئەستۆی دەسەڵات کە ناتوانێ توخنی نەکەوێت و بەجێی نەهێنێت. بۆیە سەیر نییە کە دەسەڵاتە دیسپۆتیزم و دیکتاتۆرەکان لە نموونەی دەسەڵاتە ستالینی و کلیپتۆکراسییەکان هەمیشە ناوەندێکی مەعریفیان هەیە و دەیان دەزگای چاپیان هەیە.

دەسەڵات لەڕێی هەردوو ڤێرژنەکەی پۆزەتیڤیزمەوە کار لە ڕەمەک دەکات و دەسەڵاتە مەعریفییەکەی بەکاردێنێت، پۆزەتیڤیزمە ئاینی و ئاسمانییەکە، و پۆزەتیڤیزمە زانستگەرا نائاینییەکە. چونکە پۆزەتیڤیزم تەنیا بایەخ و گرنگی بە دۆخی ئارا و ئەوەی هەیە، دەدات و دان بە سیستەمی كۆمەڵایەتی هەبوودا دەنێت و ڕێگە لە هەر گۆڕانێكی ڕادیكاڵی ڕاستەقینە دەگرێت، پۆزەتیڤیزم لە کۆتاییدا پەیوەستە بە بەرهەمهێنان و دوبارە بەرهەمهێنانەوەی شێوەیەكی نوێی هەژمون، واتە هەژموون و دەسەڵاتی تەكنۆلۆژی و هەژموونگەرایی.

ئەحمەد هەولێری

بۆ خوێندنەوەی ژمارە ٥٧ی گۆڤاری نما کلیکی ئێرەبکەن..

بەشی یەکەم

_ سەرەتایەک
ڕۆمانی خانەقای میرزا کە لە نووسینی ( میران ئەبراهام ) ، یەکێکە لەو ڕۆمانە نایابانەی کە داهێنانێکی گەورەی تیاکراوە ، یەکێک لە بەرچاوترین تایبەتمەندی و جیاوازییەکانی ئەم ڕۆمانە لە یەک کاتدا / دەتوانین وەک کتێبێکی نووسینەوەی یادەوەریەکانی شاعیرێک ، یان کتێبێکی مێژوویی ، لەهەمانکاتیش وەک ڕۆمانێکیش چ لە ڕووی زمان و گێڕانەوە چ لە ڕووی ئیستاتیکاوەش چێژ و ئارامییەکی دەروونی بە خوێنەر دەبەخشێت . میران ئەبراهام وەک ڕۆماننووسێک بەوە ناسراوە بە وردی ئیش لەسەر مێژوو دەکات ، لەم لایەنەش تا ئەندازەیەکی زۆرباش سەرکەوتوو بووە ، واتە لەنێو ئەدەبی گێڕانەوە خاوەن فۆرم و شێواز و ستایلێکی تایبەت بەخۆیەتی .. ئەم ڕۆمانەش ( خانەقای میرزا ) گێڕانەوەی یادەوەرییەکانی شاعیری نوێخواز ( جەلالی میرزا کەریم )ە و هاوکات ، تیشک خستنە سەر بزووتنەوەی ئەدەب و شیعری کوردییە ، بە تایبەت لە شاری سلێمانی لە چلەکانەوە تا حەفتاکان و گرووپی ڕوانگە و چەند ساڵێک دوای ئەوەش ، بەرچاو ڕۆشنیەکی زۆرباش دەخاتە بەردەم خوێنەر بۆ تێگەیشتن لە بزووتنەوەی شیعری و ئەدەبی ئەو سەردەمە و ناسینی شاعیر و ڕۆشنبیر و کەسە ناسرا و دیارەکانی ، هاوکات ڕەوشی سیاسی شاری سلێمانی و ئاستی وشیاری خەڵکەکە و پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان و باری ڕۆژنامەگەری و تەنانەت ڕەوشی سیاسی عێڕاق و دەورانی مەلەکیەت و پاشایەتی و کۆماریەکان و جموجۆلی خەبات و تێکۆشانی کورد بە دژی ڕژێمی عێڕاق بۆ بەدەستهێنانی ئازادی و سەربەخۆیی و ژیانێکی باشتر ، هەموو ئەمانە لەم ڕۆمانە بە سەلیقەیەکی ورد و نایاب بەرجەستە کراوە . هاوکات گێڕانەوەی یادەوەریەکانی جەلالی میرزا کەریم لە ڕۆژی لە دایکبوونیەوە تا ئەوکاتەی ماڵئاوایی لە ژیان دەکات ، هەڵوێستەکردن لە زۆرێک لە وێستگە گرینگەکانی ژیان و یادەوەریەکانی ئەم شاعیرە و لە تەمەنی منداڵی و هەرزەکاتی و پەیوەندی خۆشەویستی و سیاسەت و شیعر و شاعیریەت و نائومێدبوون لە سیاسەت و قۆناغی نوێگەری و ژیانی دوورە وڵاتی و تەنیایی و غوربەت و گەڕانەوەی بۆ نیشتیمان و تا کۆتایی ژیان . خالێکیتر لەم ڕۆمانە کە خوێنەر سەرسام دەکات لە زۆرشوێن دەستەواژەی وای تیایە کە پڕە لە حیکمەت و بیرکردنەوەی ڕەخنەیی و هاوکات فەلسەفیش ، یان ناساندنی کەسانێکی وشیار و بیرمەند کە وەک سەربازێکی ون چ لە سەردەمی ئەوکات بە ئێستایشەوە ، مێژوونووسان و ڕۆشنبیران کەمترین ئاگاییان لەبارەی توانا مەعریفی و ڕۆشنبیریەکانی ئەو کەسانە نییە ، یەکێک لەوانە ( مام زامن )ی بەقاڵە کە گەورەترین کاریگەری لەسەر ژیان و بیرکردنەوەکانی جەلالی میرزا کەریم و زۆرێک لە لاوەکانی ئەو سەردەمەدا هەبوو ، تا ئاستی ئەوەی جەلالی میرزا کەریم لەنێو بیرەوەریەکانی بڵێت ( بەڵام ،، ئەو هەموومانی بۆ ژیاندۆستی پەروەردەکرد ، لە ڕۆژانێک دا مەرگدۆستی باڵی ڕەشی بەسەر ڕۆحی هەموو خەڵکی ئەو شارەدا کێشابوو ، بە جۆرێک ترس لە مردن توانای هەستی لاواز کردبووین …! ) . چەند نموونەیەکیش لە دەستەواژە گرینگ و نایابەکانی نێو ئەم کتێبە ، کە هەر دەستەواژەیەک وەک ئیدیۆمێک کۆمەڵێک خوێندنەوەو بیرکردنەوەی قووڵیان لە پشتەوە هەست پێدەکرێت لەوانە ، لە شوێنێک جەلالی میرزا کەریم لەبارەی مام زامنەوە دەڵێت ( فێری کردین کە خۆ بەدەستەوەدان هەڵبژاردەی خۆمانە ، بەڵام هیواو ئامانج نییە …! ) ، یان لە شوێنێکی تر هەمدیسان قسەیەکی مام زامنمان بۆ دەگێڕێتەوە و دەڵێت ( وەک ڕۆحلەبەرێک هیچ پاساوێکمان لە پێش نییە تاوەکوو لە پڕۆسەی مردن بترسین …! ) ، لە شوێنێکیتر لە نائومێدبوون و بێزاربوون لە ژیانی غوربەت و تەنیایی و دوورە نیشتیمان دەڵێت ( سەگ لە قەسابخانە نەمرێت عومری بە فیڕۆ چووە ..! ) ، ئەمانە و چەندین دەستەواژە و قسەو باسیتر کە هەریەکێکیان چەندین خوێندنەوە و هاوکات بیرکردنەوەی قووڵی رەخنەییان لە پشتە ، لێرە بەدوا هەوڵدەدەین لە چەندین وێستەگە و گۆشەی جیاوازەوە درێژە بە خوێندنەوەی ئەم ڕۆمانەک و یادەوەرییەکانی جەلالی میرزا کەریم بدەین .

_ مێژووی سێ دەیەی شاری سلێمانی
وەکو گوتم بەهۆی ئەم ڕۆمانە و یادەوەرییەکانی جەلالی میرزا کەریمەوە ، بەرچاو ڕۆشنیەکی زۆرباشمان دەبێت لایەنیکەم بۆ سێ دەیەی مێژووی شاری سلێمانی ، لە ڕووی فەرهەنگی و کۆمەڵایەتی و ژیانی سیاسی ئەم شارە و هاوکات دەسەڵاتی ئەوسای ڕژێمی عێڕاق و دەورانی مەلەکییەت و پاشایەتی و هاتنی ڕژێمی بەعس و ململانێی نێوان حیزبە کوردییەکانی ئەوکات ( پارتی و حیزبی شیوعی عێڕاق ) و ، لەلایەکیتر ناسینی شاعیر و نووسەر و کەسە ڕۆشنبیر و ناودارەکانی ئەو سەردەمانە و لەپاڵ داهێنانە ئەدەبی و شیعرییەکانیان جموجۆڵی سیاسی و کارو چاڵاکییەکانییان ، لەم نووسەر و سیما دیارانەی ئەو سەردەمانە ( دڵداری شاعیر و فایەق بێکەس و قانیع و گۆران و ئەحمەد هەردی و پیرەمێرد و عەلائەدین سەجادی و کاکەی فەلاح و حوسێن عارف و جەلالی میرزا کەریم و کامەران موکری و شێرکۆ بێکەس و زۆرانیتر ، کەسانی سیاسیش وەک فەهد سکرتێری حیزبی شیوعی و کەریم ئەحمەد و ئیبراهیم ئەحمەد و میرزا کەریم و کوڕەکانی میرزا کەریم و مام زامن و کەسانیتریش ) زۆرێک لە شاعیر و نووسەر و کەسایەتیتر کە ڕۆڵی گەورەیان هەبوو لە ڕەوشی ئەدەبی و سیاسی و ڕۆشنبیری ئەو سەردەمانەی شاری سلێمانی و تەواوی ژیانی کوردەواری ئەو سەردەمە . میران ئەبراهام بە سەلیقە و توانایەکی گەورەوە هەوڵی داوە لەنێو ئەم ڕۆمانەدا ڕەوشی ئەو شارەمان لایەنیکەم بۆ سێ دەیە وەک هێڵکەیەکی سپیکراو بۆ بخاتە بەردەم . هەوڵدەدەین لە خوارەوە بەشێک لەو ڕووداوە گرینگانە بخەینە بەردەم خوێنەر ، هەروەک لە ڕۆمانەکەدا هاتووە ، لە تەموزی ساڵی ١٩٤٦ ، مانگرتنی کرێکارانی نەوت لە گۆڕەپانی گاورباخی لە شاری کەرکووک کە لە زۆربەی شارەکانی عێڕاقەوە خەڵک بۆی هاتبوون ، جەلالی میرزا کەریم لەوکاتەدا تەمەنی یانزە ساڵ دەبێت ، بە دەنگێکی بڵند و دڵێرانەوە لەسەر سەکۆ و لەبەردەم ئاپۆڕای مانگرتووان وتارێک دەخوێنێتەوە . لە گۆشەیەکیتری ئەم ڕۆمانە باس لە هەڵبژاردنی نوێنەران بۆ پەرلەمانی عێڕاق دەکرێت کە ڕژێمی پاشایەتی ئەو سەردەمە گرینگییەکی زۆر بە شاری سلێمانی دەدات ، لە سلێمانی ( حیزبی شیوعی و پارتی دیموکراتی کوردستان ” پارتی ” ) نوێنەریان دەبێت و چەند لایەنێکیتریش لەوانە بەرژەوەندیخوازەکان کە زێتر پێکهاتبوون لە دەرەبەگ و شێخ و مەلاکان ، یان لایەنگرانی یەکێتی دەستوور و چەند لایەنێکیتر . لە ساڵی ١٩٤٨ حکومەت بە سیاسەت و هاوکاری بەرژەوەند خوازەکان لە تەواوی عێڕاق و بەتایبەت لە شاری سلێمانی بۆ ئەوەی زوڵم و زۆری هەڵبژاردن لە بیری خەڵک بەرێتەوە سیاسەتی برسی کردنی خەڵک پەیڕەو دەکات ، کە بە ئەندازەیەک هەموو شەوێ لە گەڕەکەکانی سلێمانی دزیکردن پەرە دەسەنێت و یان ( سواڵکەر لەناو بازاڕ و کۆڵانەکان ژمارەیان لە ڕێبواران زیاتر دەبێت ! ) ، هاتنی جوتیارەکانی عەربەت ، زیاتر پەنجا لە ژن و پیاوان بە پێ لە عەربەتەوە دێن بۆ سلێمانی و بۆ بەر دەرکی سەرا و تا دەنگی نارەزاییەتی خۆیان بگەینن بە کاربەدەستتان کە بە هۆکاری لەتیفی شێخ مەحمود دوو هەفتە ئاو لە کێڵگەکانیان دەبڕدرێت . پاڵپشتیکردنی ڕێپێوان و خۆپێشاندانەکانی خەڵک لەلایەن ( حیزبی شیوعی و پارتی ) و بەشداری کردنی کارای ئەم دوو حیزبە ، بۆ نموونە ( حەمە سالح دیلان و ئەحمەد هەردی و گۆران ) وەک سێ کەسایەتی چەپ و ئەندامی حیزبی شیوعی لەسەر پارچە کازێک دەنووسن ( ئێمە پارێزگاری لە چینی هەژاران دەکەین ، ئێمە داوای مافی رەوای خەڵک دەکەین ) ، ئەم دروشمە بەنێو ئاپۆڕای خەڵک بڵاودەکرێتەوە . لەنێو خۆپێشاندانەکان جگە لە لایەنگران و ئەندامانی حیزبی شیوعی و پارتی ، زۆرێک لە چین و توێژەکان و پیشەگەرانی ئەم شارە نوینەری خۆیان دەبێت لەوانە ، کۆمەڵەی شۆفێرەکان و کۆمەڵەی نانەواخانەکان و کۆمەڵەی سەرتاشەکان و هەتادوایی ، بەشداری کردنی ژنانیش بە ڕێژەیەکی بەرچاو هەروەک لە ڕۆمانەکەدا هاتووە لە شوێنێک دەڵێت ( ئەوە بۆ یەکەمجار بوو ژنان بەو ڕێژەیە بەشداری خۆپێشاندان بکەن و پێشڕەوبن و بێنە بەر دەرکی سەرا ) ، دەرکردنی بڕیارێک لەلایەن نووری سەعید بە سەندنەوەی ڕەگەزنامەی عێڕاقی لە شەست هەزار جووی دانیشتووی کوردستان و سێسەد هەزار و بگرە زیاتریش لە تەواوی عێراقدا ، لە بەرواری ٩/٤/١٩٥٤ بڕیاردرا بۆ دەورەیەکیتر هەڵبژاردنی پەرلەمانی عێراق ئەنجام بدرێت ، لە تەواوی عێراق بەرەی نیشتیمانی دروست کران ، لە سلێمانیش ( پارتی و حیزبی شیوعی ) لە یەک بەرە بە یەکگرتووی خۆیان ڕاگەیاند و بەیاننامەی هاوبەشیان بڵاوکردەوە .. دامەزراندن و تەعینکردنی شەقاوە و لۆتییە بێکارەکان لەلایەن حکومەتەوە بۆ ئازاردان و سووکایەتیکردن بە کەسانی ڕۆشنبیر و شۆڕشگێڕانی شاری سلێمانی ، ئەم شەقاوانەش لەلایەن خەڵکەوە بە جاش پۆلیس بانگدەکران . شۆڕشی چواردەی تەمووزی ساڵی ١٩٥٨ و کۆتایی هاتن بە ڕژێمی پاشایەتی کە بۆ ماوەیەک بێزاری و دوودڵی باڵی کێشابوو بە سەر ڕۆح و دەروونی خەڵک ، کۆنفرانسی ” یەکێتی قوتابیان ” لە بەغدا کە لەدەمی قادری میرزا کەریم وەک کادیرێکی پارتی ئەوە دەڵێت ( ئێمە بەو مەرجە بەشداریمان کرد کە لە پەیڕەو و پرۆگرامی قوتابیان گۆڕانکاری بکرێت ) ، کە مەبەستیان بوو بالێکی چەپ لەناو ڕیزەکانی پارتیدا ڕێک بخەن یان هەر هیچ نەبێت ڕیز لە بیروبۆچوونەکانی چەپەکان بگیرێت ، بەڵام دیاربوو ئەو خەونەیان نەهاتبووە دی ، ئەو ڕۆژە هەموو گلەییان لە ( مام جەلال و مەحموود عەلی عوسمان ) دەکرد ، کە ئەو ڕۆژە ئەوان سەرپەرشتی کۆنفراسەکەیان دەکرد . چیڕۆکی حازم بەگ و کوڕەکانی ، حازم بەگ خەڵکی سلێمان دەبێت و کەسێکە وەک ڕاوێژکار و سەر بە ڕژێمە یەکبەدوای یەکەکان دەبێت ، لە ساڵی ١٩٣٠ سلێمانی جێدەهێڵێ و دەڕوات لە بەغدا نیشتەجێ دەبێت ، دوو کوڕی دەبێت بەناوی کەمال و سەردار ، لەدوای ساڵی ١٩٦٣ و لە ڕۆژی هاتنەسەر حوکمی قەومیەکان کورەکانی تووشی خۆشاردنەوە دەبن و حازم بەگ ڕەوانەی سلێمانیان دەکەتاوە بە تایبەت کەمال کە دەورێکی نێگەتیڤ دەگێڕێت لەسەرەوە لەگەڵ پارتی ئیش دەکات و لە ژێرەوەش لەگەڵ حکومەت پەیوەندی دەبێت و کار بۆ ڕژێم دەکات . لە پاییزی ساڵی ١٩٦٣ ئەو ڕۆژەی گۆڕی بە کۆمەڵ دەدۆزنەوە لە دەوروبەری شاری سلێمانی ، هەر لەوساڵەدا مەنعەتە جەولێکی گشتگیر و سەرتاپایی لە شاری سلێمانی کە بووە هۆی گرتن و ئازاردانی زۆرێک لە خەڵکی ئەو شارە و هاوکات بەهۆی هەڵکوتانە سەرماڵی غالب عەربەت ، کە دەبێتە هۆی ڕوودانی تراژیدیای خۆ سووتاندنی( بەهار و حەلیمە )ی دایکی بەهار ، کە دەکاتە کچ و خێزانی غالب عەربەت کە کەسایەتیەکی چەپەو هاوڕێی کوڕەکانی میرزا کەریمە ، کە ئەوکاتە لە زیندانە و چارەنووسی بە نادیاری ماوەتەوە ، هاوکات بەهاری کچی پەیوەندی خۆشەویستی لەگەڵ جەلالی میرزا کەریمدا هەیە و بەهۆی ئەم خۆسووتاندنە بەهار گیانی لەدەست دەدات . لە ساڵی ١٩٤٨ بە شێوەیەکی سیستەماتیک عەرەبی شۆڤێنیست خەریکی سڕینەوەی کوردانی فەیلی بوون ئەم سیاسەتەی ڕژێمی پاشایەتی تا ئەمڕۆش بەردەوامە و تەنانەت ئەو چەند ساڵەی عەبدولکەریم قاسمیش لەسەر حوکم بوو . ئەمانە و چەندین ڕووداوی کارەساتبار و تراژیدی کە لەنێو ئەم ڕۆمانەی خانەقای میرزا ی میران ئەبراهام وەک مێژووی شاری سلێمانی دەیخوێنینەوە .

_ جەلالی میرزا کەریم و شیعر
هەر کەسێک ڕۆمانی ( خانەقای میرزا )ی میران ئەبراهام بخوێنێتەوە و لەنێو گێڕانەوەی یادەوەریەکاندا ، بە شێوەیەکی ڕۆشن جەلالی میرزا کەریم لە سێ وێستگەدا دەبینێت ، جەلالی میرزا کەریم وەک شاعیرێکی نوێخواز ، وەک ئاکتیڤێستێکی سیاسی و کەسایەتییەکی چەپ و سۆشیالیست ، وەک میدیاکارێک و ڕۆژنامەنووسێک . جەلالی میرزا کەریم لە ساڵی ١٩٣٥ لە خێزانێکی دیار و خوێندەواری شاری سلێمانی لە دایک دەبێت ، باوکی و براکانی بەتایبەت غەفووری برای لە کەسە دیارەکانی ئەو شارەن و وەک کەسانی چەپ و لایەنگر لە خەڵکی هەژار و بەشمەینەت و کرێکاران و کاسبکاران هاوکات ، ئەندامی حیزبی شیوعی عێڕاقین ، میرزا کەریم کەسێکە پەیوەندییەکی بەربڵاوی هەیە لەگەڵ کەسانی سیاسی و نووسەر و ڕۆشنبیرانی ئەو شارە ، ماڵەکەی هەمیشە شوێنی کۆبوونەوە و پلاندانان و بڕیاردان بووە ، جەلالی میرزا کەریم لەو ماڵە لەگەڵ کتێب و کۆبوونەوەو گفتوگۆی سیاسی و ئەدەبی گەورە دەبێت ، بەر لە چوونە قوتابخانە لە ڕێگەی کتێبی ( ئەلف و بێی کوردی ) هەوڵدەدات خۆی فێرە خوێندنەوە بکات . لە پۆلی یەکەمی سەرەتایی بەبێ پرسکردن بە فەراشی قوتابخانەکەیان کە لە ژێرزەمینەکە کتێبخانەیەکی بچکۆڵانەی دەبێت ، ڕۆژنامەی ( کوردستان ) دەهێنێتە ماڵەوە و لە ڕێگەی لێکدانەوەی پیتەکان ناونیشانی بابەتەکان بۆ باوکی دەخوێنێتەوە ، ئەوەش هێمایە کە منداڵێکی زیرەک و وریا بووە ، لەو تەمەنەوە عەشقی بۆ خوێندنەوە و فێربوون هەبوو ، میرزا کەریمی باوکی دەفتەرێکی دەبێت ، هەرچی شاعیرێک دەچێتە ماڵیان بە دەستخەتی خۆی لە دەفتەرەکە شیعرێکی پێ تۆمار دەکات ، دوا لاپەرەی ئەو دەفتەرە شیعری ( ئەی ڕەقیب )ی دڵداری تیا دەنووسریتەوە ، ئەو دەفتەرەش کە بە دەستی جەلال خۆی دەگەیەنرێتە لای عەلائەدین سەجادی ، جەلال هەر بەو زیرەکییەوە تەمەنی منداڵی خۆی لەگەڵ رووداوەکان و لە ناوەندێکی سیاسی و ڕۆشنبیری و ئەدەبی بە ڕێدەکات ، لە سەرەتای مێرد منداڵێ و گەنجێتی لەژێر کاریگەری باوکی و ئەو کۆبوونەوە و گفتوگۆ سیاسیانەی ماڵەوەیان ، دەبێت بە کەسێکی چەپ و دواتر بە ئەندام و کادیرێکی حیزبی شیوعی ، وە تێگەیشتنیش لە کێشە چینایەتیەکان جگە لە خوێندنەوەی کتێب ، زێتر لە ڕیگەی ئەو نامانەوە بوو کە غەفووری برای دەینووسین و جەلالیش وەک تەتەرێک نامەکانی دەگەیاندن و بەر لە گەیاندنیش بە دزییەوە هەمووی دەخوێندنەوە . کتێبخانەیەک هەبوو لە ماڵەکەیان کە گۆران ناوی نابوو کتێبخانەی ( بیری نوێ ) ، جەلال زۆربەی کتێبەکانی ئەو کتێبخانەیەی خوێندبوویەوە . لە تەمەنی یانزە ساڵی لەگەڵ باوک و غەفووری برای دەچێت بۆ کەرکووک بۆ بەشداریکردن لە مانگرتنی کرێکارانی نەوت هەرلەوێدا بەو تەمەنەوە وتارێکی پێ دەدەن ئەمیش دەیخوێنێتەوە ، لە ساڵی ١٩٤٨ لە تەمەنی سیانزە ساڵی لەگەڵ باوکی دەچیت بۆ بەغدا و باوکی کامیرایەکی بە دیاری بۆ دەکڕێت . کە یەکێک دەبێت لە جوانترین دیاری تەمەنی ، ئەمەش هێمایە بۆ وشیاری و مۆدێرنی میرزا کەریم ، ئەگەرنا لەو ساڵانە هەموو باوکێک ئەوجۆرە دیاریانە بۆ کورەکانیان نەدەکڕی .. جەلال بەجۆرێک دڵی بەو کامیرایە خۆش دەبێت کە هەمیشە بە سینگییەوە دەبێت و لەگەڵیا دەبێت . یەکەم وێنە ، وێنەی بەهاری خۆشەویستی پێدەگرێت ، دووەم وێنە ، وێنەی جوتیارانی عەربەت ، ئەو ژن و پیاوە جوتیارانەی بە پێ لە عەربەتەوە هاتبوون بۆ بەردەرکی سەرا . دواتر ڕۆژێک ئەو شەقاوانەی لەلایەن میرییەوە دامەزرابوون لەوانە ، ( مچەی بابە گەورە و سالە پیر و سالەی قالە حەلاو ) هێرشی دەکەنە سەر و کامیراکەی لێی دەسەنن و بە بەرچاویەوە دەیشکێنن ، دوای نەمانی کامیراکە هەوڵدەدات لە ڕێگەی نووسینی شیعرەوە هەستەکانی خۆی دەرببڕیت ، بۆیە لە شوێنێکی ڕۆمانەکە دەڵێت ، ( پێموایە ئەوە هۆکاربوو ، بۆ دەربڕینی هەستەکانم پەنام بردە بەر شیعر نووسین ) . جەلالی میرزا کەریم لە تەمەنی گەنجێتی شانزە حەڤدە ساڵییەوە دەست بە نووسینی شیعر دەکات ، لەپاڵ بیروباوەرە سیاسی و نیشتیمان پەروەری و مرۆڤدۆستییەکەی ، دەربڕینی هەستەکانی ناوەوەی خۆی پاڵنەرێکیتر بوو بۆ نووسینی شیعر ، ئەویش ئەو عەشقە گەورەیەی بوو بۆ ( بەهار )ی شۆخ کە یەکێک دەبێت لە کچە جوانەکانی گەرەک و شاری سلێمانی ، کە هەموو کوڕان و گەنجانی ئەمشارە خەونیان بەو دەڵبەرەوە دەبینی . جەلال خۆی لە شوێنێک دەڵێت ( شیعرم دەنووسی لە بری چەک بۆ دەستەبەرکردنی نان و ئازادی ، شیعر و شانامەی بەرگری ، دواتر تێگەیشتم و ئەو پرسیارەم لەخۆم کرد ، ئایا شیعر جێگەی ئازاری ئێمەی تیا دەبێتەوە ؟ یان زمانی شیعر دەتوانێ بەرگری لە شوناسی ئێمە بکات ؟ ئەمانە و چەندین پرسیار و لێکدانەوەی تر ، وایان لەو شاعیرەمان کردبوو ، بە مەعریفەیەکی قوڵەوە شیعر بنووسێت و هەر لەسەرەتاوە هەوڵی دەدا وەک دەنگێک و شاعیرێکی جیاواز دەرکەوێت . کاتێک یەکەمین شیعر بڵاو دەکاتەوە لای بەهاری دوڵبەری باسی دەکات ، بەهار بۆ هاندانی ماچێکی دەکات و دڵخۆشی خۆی بەو ماچە بۆ دەردەبڕێت و بەڵێنی پێدەدات ، هەرکاتێک شیعرێک لە ڕۆژنامەو گۆڤارەکان بڵاوکاتەوە ئەمیش ماچێکی پێ بدات ، جەلالیش بۆ بەدەستهێنانی زۆرترین ماچ هەوڵدەدات زۆرترین شیعر بۆ ڕۆژنامە و گۆڤارەکانی ئەو سەردەمە بنێرێت ، هەر لەو سەردەمانە ، جەلالی میرزا کەریم لە درێژەی گێڕانەوەی یادەوەریەکانی لە شوێنێک دەڵێت ( تەمەنم حەڤدە ساڵ بوو ، یەکەم شیعرم بۆ مام زامن خوێندەوە ، ئەو پێی گوتم ( تۆ و هاوڕێکانت ماڵ و نیشتیمان بۆ هەژاران لە کاغەز دروست دەکەن ، واتان لە خەڵک کردووە ، بە چاوی کراوەوە خەون بە نان و ئازادییەوە ببینن ! ، ئێوە بەو خەڵکە دەڵێن لەو پێناوەدا بمرن تا لە پاشەڕۆژدا نەوەکانتان ئاسوودە و سەرفراز بن ..! ) . مام زامن پیاوێکی بە تەمەن بوو دوکانی بەقاڵی هەبوو ، کەسێکی سیاسی و خاوەن وشیاری و مەعریفەیەکی گەورە بووە . جەلال لە منداڵییەوە هات و چۆی مام زامنی دەکرد ،، پارەی هەبا یان نا مام زامن نوقڵی پێدەدا ، هەمیشە ئامۆژگاری دەکرد و قسەی بۆ دەکرد . مام زامن وەک بیرمەندێک کاریگەری بەسەر جەلال هەبوو ، تا کۆتایی ژیانی ئەم کاریگەریەی مام زامنی بەسەرەوە دەمێنێت . نەک هەر جەلال بەڵکو زۆربەی نووسەر و شاعیر و ڕۆشنبیرەکان هاتوچۆی دوکانەکەی مام زامن دەکەن و دەبێتە لانە و شوێنی هەموو ڕۆژەیان بۆ نموونە گۆران هاوڕییەکی نزیکی مام زامن دەبێت لە سەفەرێک بۆ ڕووسیاش بەیەوە دەبن . جەلالی میرزا کەریم تەواو تێکەڵ بە دونیای نووسینی شیعر دەبێت و هاوکات وەک ئاکتیڤیستێکیش لە کاری سیاسی بەردەوام دەبێت ، بەشداری لە زۆربەی کاروچاڵاکیی و گردبوونەوە و خۆپێشاندانی ئەوشارە دەکات . بۆ نموونە شاعیر و کەسە سیاسیەکان و گۆرانیبێژەکان و بەردەوام چاڵاکییان لە لەسەر سەکۆیەکی نێو باخەکەی فەرەج ئەنجام دەدەن ، ڕۆژێک جەلالی میرزا کەریمیش لە دەفتەرەکەی باوکی شیعرێکی ( ئەحمەد موختار جاف ) دەردەهێنێ و لەویادا دەیخوێنێتەوە ، جەلالی میرزا کەریم بەهۆی ناوداربوونی باوکی و غەفووری برای ، بەرکەوتەی لەگەڵ زۆرێک لە شاعیرەکان و کەسایەتییە سیاسییەکانی ئەو سەردەمە دەبێت ، هەروەک لە ڕۆمانەکەشدا هاتووە و دەڵێت ( ئەو کەسایەتیانەی خۆم لەو تەمەنەمدا لە نزیکەوە بەریان کەوتم و هەندێکیانم بە عەقڵی منداڵیم بە هاوڕی دەزانی ) لەوانە( ئەمین زەکی ، ڕەفیق حیلمی ، فایەق بێکەس ، تۆفیق وەهبی ، عەبدولا گۆران ، ڕەئیس مستەفای کوڕی حاجی عەبدوڵڵا بانەیی سەرشەقام ، زێوەر خاڵی میرزا کەریمی باوکم بوو ، کوڕانی ئەحمەدی تەها ، حەمە سالح دیلان ، پیرەمێرد ، مەلا عەبدوڵکەریمی مودەڕیس و عەلائەدین سەجادی و .. ) ، ئەمانە و چەندانیتر وەک ( قانیع و کاکەی فەلاح و کامەران موکری و حوسێن عارف …. ) کەسانی سیاسیش بۆ نموونە هاوڕێ فەهد دامەزرێنەری حیزبی شیوعی ، کەریم ئەحمەد ، شێع مەحموود و تۆفیق وەهبی ، ئیبراهیم ئەحمەد ، لە شوێنێک دەڵێت ( لە پۆلی شەشی سەرەتایی بووم کە شێخ مەحموود و تۆفیق وەهبی بۆ کێشەی جوتیارانی عەربەت بەشەو لە قەرەداخەوە هاتنە ماڵی ئێمە ) ، لە منداڵی لە مەجلیسێک بووە کە عەلی مەردان و حەسەن زیرەک گۆرانییان تیا گوتوە . لەنێو شاعیر و نووسەرەکانیش جەلال خۆی سەرسام بووە بە ( فایەق بێکەس و قانیع و گۆران و ئەحمەد هەردی ) ، لە گۆران زۆر نزیک دەبێت و زۆرجاران دەڕوات لەماڵەوە سەردانی دەکات و گۆرانیش شیعرە نوێکانی خۆی بۆ دەخوێنێتەوە و باسی شیعر و بیری سۆشیالیستی بۆ دەکات . جەلالی میرزا کەریم هەمیشە لە هەوڵی ئەوەدا دەبێت وەک شاعیرێکی نوێخواز ڕێچکە و زمان و فۆرمی تایبەت بەخۆی هەبێت . ئەم هەوڵەشی لێرەوە ڕۆشنتر هەست پێدەکرێت کە وەک چاڵاکوانێکی سیاسی زۆرجاران تووشی گیران و دوور خرانەوە دەبێتەوە ، جارێکیان لە ساڵی ١٩٥٤ دوور دەخرێتەوە بۆ ساربازگە یان سجنی شوعەیبەی بەسرە لەگەڵ قادری برایی و سەدان گەنجیتری سلێمانی ، میرزا کەریمی باوکی لەگەڵ نەبوونی هەژاری ئەوکاتی جارجارە سەردانیان دەکات خواردن و شتی پێویست و بڕێک پارەیان بۆ دەبات ، جارێکیان دینارێکی بە جەلال و قادری برای دەدات . جەلال لەو پارەیە سێ کتابی شیعر دەکرێت . کتێبەکان ( کتێبی یەکەم ، بەدر شاکر سەیاب .. کەناری گۆڕ ،، کتێبی دووەم ، نازیکە مەلائیکە ،، پریشک و خۆڵەمێش ، کتێبی سێیەم ، عەبدولوەهاب بەیاتی ، شەیتان و مەلائیکە ..) سێ شاعیری نوێخوازی عێڕاقی ئەو سەردەمە . دواتر سێ دەفتەریش دەکرێت ،، هەر دەفتەرێک بۆ کتێبێک کە هەوڵدەدات بە فۆرمی ئەوان شیعری کوردی بنووسێت ، واتە لاسایی شێواز و فۆرمی ئەوان دەکاتەوە و دوای ئەو هەوڵانە خۆیشی بە داهێنان و هەوڵەکانی خۆی وەک شاعیرێکی نوێخواز دەبێت بە خاوەن فۆرم و ستایلی تایبەت بەخۆی ، لەدوای نەوەی گۆران وەک شاعیرێکی نوێخواز دەردەکەوێت و کاریگەری تەواوی دەبێت بەسەر ناوەندە ئەدەبیەکەی سەردەمی خۆی . دواتر لە بەغدا ئەو سێ شاعیرە نوێخوازە عێڕاقییە لە سێ کاتی جیاواز و لە شوێنی جیاواز دەیانبینێت و قسەوباسیان لەگەڵ دەکات و دەبێت بە هاوڕێی هەرسێکیان . لە ساڵی ١٩٦٣ جارێکیتر دەگیرێت و لەگەڵ غەفووری برای شوێن بزر دەبن ، لەوکاتەیا حەلاوە خانی دایکییان نەخۆش دەکەوێت ، عەزیزی برای دەیباتە بەغدا بە مەبەستی بردنی بۆ لای دکتۆر بەڵام لە داخی گیرانی جەلال و غەقوور لە هۆتێل بە خەم و حەسرەتەوە گیان لەدەست دەدات و دەمرێت ، لە بازگەکان ڕێگە نادەن لاشەکەی بگەڕیتەوە بۆ سلێمانی بۆیە لە بەغدا لە گۆڕستانی ( شێخ مارفی کەرخی ) دەینێژن ، کاتێک جەلال ئازاد دەکرێت و دەگەڕێتەوە سلێمانی ، مردنی حەلاوەخانی دایکی بە ئەندازەیەک کاری تێدەکات کە وەک تراژیدیایەک تا مردن کاریگەری بەسەرەوە دەمێنێت ، هەر لەو ماوەی گیرانی دەفتەرە شیعرەکەی لای مامۆستا یاسینی هاوڕیی دەبێت ، کە بیدات بە بەهار و تا لە فەوتان ڕزگاری بێت بەڵام ، دواجار نەک دەفتەرە شیعرییەکەی بەڵکو بەهار خۆیشی لە کردارێکی خۆسووتاندن گیانی لەدەست دەدات .. ئیتر دوای ئەم کارەساتانە شاری سلێمانی ڕووناکییەک و مانایەکی تیا نامێنێ بۆ ئەو کە بتوانێ ژیانی تیا بەسەر ببات ، دوای ئەوە واز لە کاری حیزی و چاڵاکی سیاسی دەهێنێت و خۆی تەرخان دەکات بۆ شیعر و کاری میدیایی ، سلێمانی جێدەهێڵێت و دەچێتە بەغدا ، لەوێ لە پاڵ نووسینی شیعر و لە بەشی کوردی ڕادیۆی بەغدا وەک بێژەرێک دەست بەکار دەکات و لەگەڵ ڕۆژنامە و گۆڤارەکانیش وەک بەیان و هاوکاری و ڕزگاری و سەروکاری دەبێت . بێگومان ئەو بڕیارەی وازهێنان لە حیزی شیوعی و کاری سیاسی و خۆ تەرخانکردن بۆ شیعر و کاری میدیایی ، بڕیارێک نەبوو وا کتوپڕ و بەبێ هۆکار پێی گەیشت بێت . لە ساڵی ١٩٥٨ لە ژێر بیرکردنەوە و هەلومەرجی ئەوکات جەلال شیعری ( چاوی شەقام ) دەنووسێت ، کە یەکێکە لە شیعرە ناوازەکانیەتی ، شیعرەکە ڕەنگدانەوەی نائومێدی و دوو دڵی و بێزاریەکە کە لەنێو بیرکردنەوە و هەلومەرج و ژیانی واقیعی ئەوکاتیان بوونی هەبوو ، جەلال بە شیعر تەعبیری لەو بێزاری و نائومێدییەی خۆیی و واقیعی ئەو سەردەمە کردبوو . شیعرەکە بەم کۆپلەیە دەست پێدەکات ..
چاوی شەقام
هۆن هۆن نیگای ئاگری بالی کاروانمان
مەرگی بەهاری ئاسۆ دائەبارێنێ
هۆنراوەی زام
تاڵ تاڵ چڵی خوێنی وشەی سەربڕاومان
لە ڕێژنە و تاوی هەناسەی ژالە و بیدا دائەچینێ
لێوی پەیام
گەڵا گەڵا تریفەی بزەی هاوارمان
بەناو ناخی ڕێگای قوڕپێوان و شیندا ئەوەرێنێ ..!
لەبارەی ئەم شیعرەوە جەلالی میرزا کەریم لە بیرەوەریەکانی لەنیو ڕۆمانی ( خانەقای میرزا ) دا دەڵێت ( بۆ هاوڕێکانم خوێندەوە ، هەندێکیان پێیان گوتم ، کە من لەم شۆڕشە بە گومانم بیرم دێت ، کاتێک بە عەرەبی هەمان شیعرم بۆ نازک مەلائیکە خوێندەوە ، ماچی کردم ، بەڵام لەسەر ئەم شیعرەم ، لە قوتابیان و ڕیزەکانی حیزبی شیوعی دەرکرام ، دواتر و ساڵی ١٩٦١ بە گرتیان دام و دووساڵ لە ژوورێکی تاکە کەسیدا دەست بەسەربووم ) ، لە شوێنێکی تر ، جەلال خۆی ئەمە دەگێڕێتەوە ، هەفتەیەک پێش مردنی گۆران ، جەلال سەردانی دەکات بەو مەبەستەی قسەکانی بنووسێتەوە ، لەوکاتەیا گۆران نەخۆش دەبێت و لەبەر کۆکە بە پچڕ پچڕی قسەکانی دەکات ، هاوکات کۆمەکی حیزبی بۆ دەبات لە یەک مانگا بیست دینار لە حیزی شیوعی بۆی بڕاوەتەوە بەڵام ، جەلال بیست و پێنج دیناری پێدەدات ، پێنج دینار لە گیرفانی خۆی دەخاتە سەر وە ناشهێڵی بەمە بزانێت ، چونکە دەزانێت بیست دینارەکەی حیزب بەشی پێداویستیەکان و کرێی خانووەکەی ناکات . گۆران لە درێژەی قسەکانی لە شوێنێک دەڵێت ( ئەی تۆ پێتوایە لە قەدەرمدا نووسرابێت ، ئەو ڕۆژەی لە مۆسکۆ هاوڕێکانم لەسەر نووسینی شیعرێک لێیان کردمە هەراو بە گرتیان دام ، ئەوە بوو بەو نەخۆشییە باڵبەستیان کردم و بۆ بەغدایان ناردمەوە ، مام زامن هاوەڵم بوو ،
کانییەکی ڕوونی بەر تریفەی مانگە شەو
لە بنیا بلەرزێ مرواری زیخ و چەو
جوانترە لەلای من لە دەریای بێ سنوور
بەڵێ ئەو دێرەیان گۆڕیبوو بە . جوانترە لەلای من لە مۆسکۆ هەر ئەوە نەبوو ، بەڵکو زۆربەی شیعرەکانمیان شەن و کەو کردبوو ! ) . لەسەر ناوهێنانی کوردستان لە شیعرەکانماندا لەلایەن سەرکردایەتی حیزبی شیوعییەوە سزامان ئەخوارد ، تەنانەت ئەوەندە بێویژدان بوون بە گرتیشیان ئەداین . هەر لە پەیوەند بە ( ئەدەب و ئایدیۆلۆژیا ) یان ( حیزب و سیاسەت و شیعر و ئەدەب )ەوە لە شوێنێکیتر ، جەلالی میرزا کەریم کە لەگەڵ بەدر شاکر سەیاب یەکتری دەبینن ، هەرچەندە سەیاب جەلال دەناسێتەوە و پێشتر لە شوێنێک بینیویەتی بەڵام ، لە درێژەی قسەوباسەکانییان و لەنێو یادەوەریەکانی جەلالی میرزا کەریم دەڵێت ( ئەوەی سەرنجی ڕاکێشام هەمان گلەیی لە حیزبی شیوعی هەبوو ، چونکە ئەویش ئەندامی حیزبی شیوعی بوو ، باسی لە شاعیر و ئازادی شیعر نووسین کرد ، ڕەخنە و قسەکانی زۆر سەرنجیان ڕاکێشام ، هەر ئەوەش بوو بووە هەوێنی بیری بزووتنەوەی ڕوانگە ! بەدر شاکر سەیاب پێی گوتم ، کاتێک شاعیرێک تەوقی ئایدیۆلۆژیایەک دەکاتە مل ، ئیدی دەبێت بە چاوی حیزب ببینێت ، بە عەقلی حیزب بیربکاتەوە ..! کوێرانە هەموو ئەو خوار و خێچییانەی دونیای ڕیاڵی پێ باش بێت کە ئایدیۆلۆژیای حیزب پەسەندیان دەکات ! ) . لەو سێ نموونەی سەرەوە لە بەرخود و مامەلەی حیزبی شیوعی لەگەڵ گۆران و بەدر شاکر سەیاب و جەلالی میرزا کەریم ،، لەوە تێدەگەین ، حیزب و ئایدیۆلۆژیا چەندە کاریگەری نێگەتیفیان هەیە بەسەر ئازادی نووسین و ئازادی نووسەر ، پەیرەو و پرۆگرامی حیزب و ئایدیۆلۆژیاکان دەبن بە چوارچێوە و بازنەیەک کە شاعیر و نووسەرەکان بۆیان نییە لەو چورچێوە و بازنەیە دەربچن . کە ئەمەش بچووککردنەوەی ڕووبەری نووسین و سنووردارکردنی ئازادی نووسەر و شاعیرە . ئێمە لە کتێبی ( ئەدەب و ئایدیۆلۆژیا ) ، بە ڕۆشنی باسمان لەو پەیوەندییە نێگەتیفەی ئایدیۆلۆژیا کردووە بەسەر ڕووبەری شیعر و ئازادی نووسەر ، ئەوەمان باس کردووە کە شیعر و ئەدەب بوونێکی گەردوونییان هەیە و ناچنە ناو هیچ چوارچێوە و بازنەیەکەوە ، چونکە ئەدەب و شیعر ئیش لەسەر مرۆڤ و بەها مرۆڤایەتییەکان دەکەن ، شاعیر و نووسەریش دەبێ لەنێو رووبەری نووسین ئازاد بن و نەکەونە ژێر کاریگەری هیچ ئایدیۆلۆژیایەک و ئاینێک و هیچ هێزێکی دەرەکی کە ئاراستەی جووڵەکانیان دیاری ئەکات . ئەگەرنا دەبن بە نووسەرانێکی کۆیلە نامۆ ، کەسانی نامۆش داهێنانەکانیان دەکەونە ژێر پرسیارەوە ، هاوکات لە کتێبی ( گەیشتن بە ڕووبەری شیعر )یش لە پەیوەندی چەمکەکانی یاخیبوون و نوێگەری باسمان لەوە کردووە کە شاعیری نوێگەر و یاخی ناچنە نێو هیچ چوارچێوەو بازنەیەکەوە . بۆیە جەلالی میرزا کەریمیش لەسەر ئەو بیرکردنەوانەی باسمان کرد وەک شاعیرێکی یاخی و نوێگەر تەوقی ئایدیپلۆژیا و حیزب لە گەردنی خۆی دەکاتەوە و وەک شاعیرێکی ئازاد درێژە بە کاری نووسینی شیعر دەدات و لە ئایدیۆلۆژیا و حیزب دوور دەکەوێتەوە و واز لە سیاسەتکردن دەهێنێت و خۆی تەرخان دەکات بۆ شیعر نووسین و کاری میدیایی ، کە لەو کاتەدا بۆ کۆمەڵگەی کوردی شۆڕشێکی کلتووری و فەرهەنگی زێتر بە پێویست دەزانێت ، هەر ئەوەش دەکات . لە بەغداش لە ژێر چاودێری پۆلیس دەبێت و ڕۆژێکیان دێن بۆ دەستگیرکردنی بەڵام لە ماڵەوە نابێت ، شەو کە دەگەڕێتەوە بۆ ئاپارتمانەکەی لەلایەن سەبیحە خەڵدونی دراوسێی کە ژنێکی بەختگرەوەیە و مێردەکەی ئەندامی حیزبی شیوعی عێڕاقە و لەوکاتە لە زینداندان دا دەبێت . جەلال شەو لە ماڵەکەی و لەنێو جێگای سەبیحە دەمێنێتەوە بەیانی ئەو شوێنە جێدەهێڵیت ، بە هۆی ئەم ڕووداوەوە دیسان دەفتەرە شیعرەکانی دەفەوتێن بە شیعرە عەرەبیەکانیشەوە ، دوای ماوەیەک ڕەشنووسێک لە شیعرەکانی دەباتە چاپخانەیەک بە مەبەستی چاپکردنیان وەک کتێبێک بەڵام ، دوای نائومێدبوونی لەچاپکردنی کتێبەکەی ڕەشنووسی شیعرەکانی لە چاپخانەکە بەجێدەهێڵێت و لە بەغدا هەڵدێ و دەگەڕیتەوە سلێمانی . بە فەوتانی ئەو رەشنووسەی ئەوە دەبێتە سێهەمجار شیعرەکانی بفەوتێن . دواجار تەنها ئەو شیعرانەی بۆ دەمێنێتەوە کە لە ڕۆژنامە و گۆڤارەکان بڵاوی کردوونەتەوە و لەگەڵ ئەوانەیش کە دوای ئەو قۆناغە دەیاننووسێت . ئیتر دوای ئەوە لە خەمی پێکهێنانی گرووپێکی نوێگەری دەبن بەناوی ڕوانگە ، کە دواتر لە بەشێکی سەربەخۆ و بە جیا باس لە گرووپی ڕوانگە و ڕۆل و گاریگەری جەلالی میرزا کەریم دەکەین لە پێکهێنان و سەرهەڵدانی ئەم گرووپە . لەگەڵ سەرهەڵدانی شۆڕشی ئەیلوول جەلالی میرزا کەریم دەچێتە شاخ و دەبێت بە پێشمەرگە . لەو سەردەمانەش لە ڕادیۆی شۆڕش کاری دەکرد و بۆ ڕۆژنامەی برایەتیش دەنووسێت و کتێبخانەیەکیش بۆ پێشمەرگە دادەنێت . دوای بە شکست گەیشتن و کۆتایی هاتنی شۆڕشی ئەیلوول لە ساڵی ١٩٧٦ کوردستان جێدەهێڵێت و ڕوودەکاتە ئەمریکا . سەرەتای گەیشتنی بە ئەمریکا هەفتانە شیعر و وتاری لە گۆڤارەکانی ئەسوات و دەنگی یەکگرتندا بڵاودەکاتەوە ، ئەندامێکی چاڵاکی یەکێتی دیموکراتخوازانی عێڕاق دەبێت لە ئەوروپا ، هاوکات سەرپەرشتی کۆمەڵەی نیشتیمانی دەکات لە ئەمریکا و کەنەدا .، هەر لە ئەمریکا کۆرسێکی کۆمپیوتەر وەردەگرێت و هەوڵدەدات لە زانکۆی ولایەتی تەکساس دەست بەخوێند بکات چونکە ، ئەوەی بیستبوو کە بە نیازن بەشی زمان و مێژووی کوردی بکەنەوە لەو زانکۆیەدا . بەڵام لە ئەمریکا و لەم ژیانی غوربەت و تەنیاییەی بە ڕووداوێکی هاتوچۆ کەوتنە ژێر ئۆتۆمبێلێکەوە کە تەوای ژیان و خەونەکانی دەشێوێت و تا کۆتایی ژیانی وەک کەسێکی پەککەوتە دەمێنێتەوە تەنانەت ، ناتوانێ هاوسەرگیریش لەگەڵ کەسێکیتردا بکات . دوای ئەو کارەساتە غوربەت دۆزەخێکیتر دەبێت بۆ ئەو ، لەگەڵ تەنیایی و خەم و نائومێدییەکانی ژیان بەسەر دەبات . لەگەڵ ئەم ژیانە سەخت و تەنیاییەش لە ئەمریکا چەند کتێبێکی شیعری بەچاپ دەگەیەنێت ، لەوانە کۆمەڵە شیعرێک بە زمانی عەرەبی بەناوی ( الولادە ) لە ساڵی ١٩٨٢ ، لە هەمان ساڵ شانۆنامەی ( سەنگەر ) ، لە ساڵی ١٩٩١ ( چرپەی ژانێکی نقووم بوو ) ،، لە ئەمریکا بیرکردنەوە لە دایک و باوکی و خوشک و براکانی و بەهاری دوڵبەری و مام زامن و بەشیک لە هاوڕیکانی سەرچاوەی بیرکردنەوەو خەیاڵەکانی دەبن . دوای ڕاپەڕینی ساڵی ١٩٩١ دەگەڕێتەوە بۆ کوردستان و لە هەولێر دەمێنێتەوە ، بەسەردان دەگەڕێتەوە بۆسلێمانی و ماڵە کۆنەکەیان و گەرەکی سەرشەقام و یادەوەریەکانی بەسەردەکاتەوە و کۆڕێکی شیعری بۆ ساز دەدەن بەڵام ، خۆی شیعرەکان ناخوێنێتەوە ، لە کوردستان لە ساڵی ١٩٩٢ دیوانی ( ڕێگا دوورەکانی چاومان ) بە چاپ دەگەیەنێت ، لە بەرواری ١٤/ ١١ / ١٩٩٣ بە نەخۆشی دڵ لە شاری هەولێر کۆچی دوایی دەکات .

_ ( چەپبوون و ژنبوون ) و شیعر
دوای ڕوودانی کەوتنە ژێر ئوتۆمبێلەکە ، کاتێک لە نەخۆشخانە دەردەچێک بە جەلالی میرزا کەریم دەڵێن ، باوکی ئەو کەسەی کە بە ئوتۆمبێل لێی داوی هەموو خەرجی نەخۆشخانەکەی داوە ، دوای ساڵێک ئەوەی بیردەکەویتەوە ، کە ئەو کچە گەنجە ( سپرینگ ) بوو . کە هەر ئەو شەوی ڕووداوەکە لە بارەکە یەکتریان ناسی ، ئەوەیشیان پێ گوتبوو کە کچەکە ئامادەنەبووە بێت بەم شێوەیە بە تێشکاوی و بە زەلیلی چاوی پێی بکەوێت . بەو وەزعەوە لە ماڵەوە دەبێت . ڕێکخراوێک پەیوەندی پێوە دەکەن ، دێن و عەرەبانەیەکی بۆ دێنن ، جەلال دوای سوپاس کردنیان ، باسی خۆی بۆیان دەکات کە تەنیایە و هاوڕی و کەسوکاری لێیەوە نزیک نین تا بازاڕی و خواردن و پێداویستییەکانی بۆ بکڕن ، پاشان کە جارێکیتر دێنەوە لەگەڵ خۆیان بە عەرەبانەکەوە دەیبەن بۆ گەران ، بە ڕووباری ( میسۆری ) بە بەلەم دەچن بۆ پارکی ( دەروازەی ئەبراهام لینکن ) لەوێدا جەلال شاعیرێکی گەنج دەبینێت شیعر دەخوێنێتەوە ، خۆی لە شاعیرەکە نزیک دەکاتەوە و داوای شیعرەکانی لێدەکات ، گەنجەکەش لەناو پشتەکۆڵەکەیدا کتێبێکی بەرگ سوور دەردەهێنێت و پێی دەدات و دەڵێت ( ئەگەر ڕۆحت چەپ نەبێت لە شیعر ناگەیت ، بە تایبەتی لە شیعرەکانی من ..! ) . جەلال دەڵێت ( قسەکانی ڕایچلەکاندم ویستم وەڵامی بدەمەوە ، ئەوەم بە خەیاڵدا هات ئینجا چەپبوون هەقی چییە بە تێگەیشتنی شیعرەوە ، کە لە ڕاستیدا وەڵامێکی خێرا بوو ، بێ ئەوەی بیرم لێی کردبێتەوە ..!؟ ) . لەوکاتە ژنێک لە نێوانیان دا دەبێت و ژنەکە پێدەکەنێت و دەست دەخاتە سەرشانی جەلال و پێی دەڵێت ( بۆ ئەوەی لە شیعر بگەیت دەبێت ژن بیت ..! ) ، قسەکەی هەردووکیان وەک دەرزییەک دەچەقێ بە دڵیا ، ئەوەی بیر دەکەوێتەوە ، جارێکیان شیعرێک بۆ بەهار دەخوێنێتەوە بەهاریش ئەوەی پێ دەڵێت ( جەلال گیان کە شیعرێکم بۆ دەخوێنیتەوە لێم مەپرسە ، لێی تێگەیشتووم یان نا ؟ چونکە بۆ ئەوەی لە شیعر بگەیت دەبێت ژن بیت ! ) ، لە هەمانکاتیش ئەوەی بیر دەکەوێتەوە کە ئەویش بە بەهاری دەگوت ( بۆ ئەوەی لە شیعر بگەیت دەبێ بە ڕۆح چەپ بیت ..! ) ، چ دنیایەکی سەیر و ڕێکەوتێکی سەیر و بەریەککەوتنێکی سەیرە ! وەک ئەوەی ئەو ڕۆژانەی دوێنێی لەگەڵ بەهاردا وا بە بەرچاوییەوە دووبارە دەبنەوە ! ، ژنبوون و چەپبوون و شیعر ! هەمان بیرکردنەوە . بەڵام لە لایەن کەسانی جیاواز و دوو کیشوەری جیاواز و دوو مرۆڤەها و کلتووری جیاوازەوە .. جەلالیش بە سەرسووڕمانەوە لێیان دەپرسێت ، بەڕای ئێوە بۆ ئەوەی لە شیعر بگەم پێویستە ببم بە چەپ یان ئەبێت ژن بم ؟ ) ، ئەوانیش بە پێکەنینەوە دەڵێن بەڵێ . جەلالیش دەڵێت ( کەواتە من ئەمڕۆ شتێکی نوێ فێربووم ، لەبەر تێگەیشتن لە شیعر و هونەر ، من لەمڕۆ بەدواوە دەبم بە چەپ ! ) ، دواتر ڕوو لە ژنەکە دەکات و پێی دەڵێت ( بەڵام ببوورە خانم بە داخەوەم ئەم نۆبەتی ژیانەم بەختی ئەوەم بەر نەکەوت ، کە ژن بم ! ) . ژنەکەش بە پێکەنینەوە پێی دەڵێت ، ( تەنها بۆ خۆشی ئەمەم پێ گوتی ، زۆر ببوورە ! ) ، جەلالیش دەمودەست پێی دەڵێت ( ئەوە یەکەم جار نییە ئەو قسەیە ئەبیستم . ژنێک پێشتر ئەو قسەیەی پێ گتووم ! ) ، ژنەکەش پێی دەڵێت ( چاوت لێیە ، کەواتە من بە هەڵەدا نەچووم و ئەو ژنەی ئەوەی پێگوتی ، لە گەڵت زۆر ڕاستگۆ بووە ..! ) ، ئیتر دوای ئەوە ژنە قژ زەردە چاو سەوزەکە کە ناوی ئاننا بوو و لە تەمەنی جەلال خۆیدا بوو ، کە تا ئیوارە پاڵی بە عەرەبانەکە دەنا و پیاسەی بە جەلال دەکرد جەلالیش لەژێر لێوەوە دەیگوت ( بەهار لەگەڵم ڕاستگۆ بوو ! ) ، شاعیرە گەنجەکە هەر ئەوکات لەگەڵ کتێبە شیعرییەکەی ، کتێبێکی تریشی پێ دەدات بە ناوی ( بەڵێ هونەر شوناسی چەپگەرایە ! ) ، هەروەها پێی دەڵێت ( ئەو کتێبە لە وەڵامی قسەیەکی لیبرالەکاندا نووسراوە ، کە گوتوویانە هونەر هیوایەتی چەپەکانە لە کاتی بێکاریدا ! ) ، جەلال کە دەگاتە ماڵەوە دەست بە خوێندنەوەی کتابە شیعرییەکەی شاعیرە گەنجەکە دەکات ، کە شاعیرەکە ناوی ( کۆڵن براندن ) و کتێبەکەش بەناوی ( بەخشندەیت ؟! ) . با لێرەدا بوەستین و واز لە گێرانەوەی یادەوەریەکانی جەلالی میرزا کەریم و ڕۆمانی ( خانەقای میرزا )ی میران ئەبراهام بهێنین و هەندێک قسە لە پەیوەندییەکانی نێو چەمکەکانی ( چەپبوون و ژنبوون و شیعر ) بکەین ، ئەوەش پێشان بدەین لە کوێ ئەم چەمکانە هاوتەریب و لە کوێ ناتەبا و دژ دێنەوە ، یان چ خاڵێک و ئامانجێکی هاوبەش لە نیوانیاندا هەیە ؟ .. ئەگەر چەپبوون و تێگەیشتنمان بۆ سۆشیالیزم و کۆمۆنیزم و مارکسیزم لە چوارچێوەی ئایدیۆلۆژیایەکی ڕووت بێت ، بەمانایەک ئەگەر تێگەیشتن و خوێندنەوەمان بۆ مارکس و کۆمۆنیزم لە چوارچێوەی ئایدیۆلۆژیا بیبینین هاوکات ، بیکەین بە چوارچێوەیەکی دیاریکرا و لە مانا گەردوونیەکە و مرۆڤ و بەها مرۆڤایەتییەکان دایبڕین ، وە بە پێی تێگەیشتنی ئێمەش هەموو ئایدیۆلۆژیایەکێش کە لەنێو چوارچێوەیەک و بازنەیەکی دیاریکراو خۆی پێناسە بکات ، ئەوا دواجار دەگات بە خاڵێ دۆگما واتە خاڵی وەستان ،، لێرەوە هیچ پەیوەندییەکی بە شیعر نییە ، چەپبوون ناتەبا و دژ دێتەوە لەگەڵ شیعر ، چونکە ئێمە گوتمان ئەدەب بە گشتی و شیعریش بەتایبەتی بە هۆی بوونە گەردوونیەکەیانەوە ناچنە نێو هیچ چوارچێوە و بازنەیەکەوە ، شاعیریش لەنێو شیعر و نووسینەکانی لەژێر هەیمەنە و کۆنتڕۆلی هیچ هێزێکی دەرەکی نابێت ، شیعریش بەو پێیەی جووڵەیەکی بەردەوامە لە نێو ڕووبەری ئیستاتیکادا بۆیە ناگات بە خاڵی دۆگما و وەستان ، بۆیە لەنێو ڕووبەرێکی کراوە دەمێنێتەوە و ناچێتە نێو هیچ چوارچێوە و بازنەیەکەوە . بەڵام ، ئەگەر چەپبوون بەمانای تێگەیشتن و خوێندنەوەی مارکس وەک بیرمەند و فەیلەسووفێکی مرۆیی ، تێگەیشتن لەسەر بنەمای مرۆڤبوون و بەها مرۆڤایەتییەکان ، یان لەسەر بنەمای عەداڵەتی کۆمەڵایەتی و نەمانی چینەکان و هەڵوەشاندنەوەی مالیکیەتی تایبەت و گۆڕانی بە مالیکیەتی گشتی ، کەدواتر هەڵوێستەی زێتر لە شۆڕشی کۆمۆنیستی و تەحویل بوون و ڕۆیشتنی بەرەو کۆمۆنیزم و چینەکان و پەیوەندییە ئابووریەکان دەکەین ، واتە چەپبوون و تێگەیشتن و خوێندنەوەی مارکس بەم ڕوانگە مرۆڤبوون و بەها مرۆڤایەتیانە و گەیشتن بە کۆمەڵگەیەکی بێ چین و چەوساندنەوەی مرۆڤ لەلایەن مرۆڤەوە ، هاوکات بەرز ڕاگرتنی مرۆڤایەتی و بەها مرۆییەکان ئەوە لێرەدا ، چەپبوون هاوتەریب و تەبا دێتەوە لەگەڵ شیعر ، چونکە شیعریش ئیش لەسەر جوانیەکان و مرۆڤایەتی و بەها مرۆییەکان دەکات ، لێرەدا چەپبوون دەبێتە ڕوانگەیەک و زوومێک بۆ تێگەیشتن لە شیعر و بینینی شیعر وەک پێکهاتەیەک و بوونێکی گەردوونی ، لێرەدا هاوتەریب و هاوتەبا دینەوە ، بۆ چەمکی ژنبوونیش بە هەمانشێوە ، ئەگەر سەیری مێژوو بکەین بە تایبەت بگەڕێینەوە بۆ قۆناغە سەرەتاییەکان ئەوکاتەی بە کۆمۆنەی سەرەتایی ناویان دەبرد ، لەو سەردەمانە ، پەیوەندییە ئابووریەکان و ئامرازەکانی بەرهەم هێنان هی گشت بوون واتە ، موڵکدارێتی تایبەت نەهاتبووە کایە ، ئەوکات کۆمەڵگە دابەش نەببوو بەسەر چینەکان و موڵکدارێتی گشتی بوو نەک تایبەتی . ئامرازەکانی بەرهەمهێنانیش هی گشت بوون . بەڵام لەوکاتەی بە هۆکاری کەڵەکە بوونی بەرهەم و گۆڕانی ئەمرازەکانی بەرهەمهێنان لە گشتییەوە بۆ تاک و هاتنە کایەی موڵکدارێتی تایبەتی ، لێرەوە چەوساندنەوەی مرۆڤ لەلایەن مرۆڤەوە دەست پێدەکات و یەکەم قوربانیانی ئەو چەوساندنەوەیە ژنان دەبن و پیاوان دەبن بە خاوەنی ئامرازەکانی بەرهەم هێنان و دەسەڵات و هێز دەکەوێتە دەست پیاوان و کۆمەڵگەی پیاو سالاری دێتە کایەوە ، لەوێوە چینەکان دروست دەبن و بەرەی چەوساوەو چەوسێنەر دەردەکەون و دواتر قۆناغە یەکبەدوای یەکەکان ، کۆیڵایەتی و دەرەبەگایەتی و سەرمایەداری بەدوای یەکدا دێن و کە چەوساندنەوەو بوونی چینەکان و موڵکدارێتی تایبەتی تا ڕۆژگاری ئەمڕۆمان بەردەوامە ، لەم پێشەکی و سەردە مێژووییە ژیانی مرۆڤایەتی بە چەندین قۆناغ و جەنگ و کاوڵکاری و کۆچ و مردن دا تێپەڕیوە ، واتە ڕۆژ لەدوای ڕۆژ لە ڕووبەری جوانیەکان دوور کەوتۆتەوەو بە ئاراستەی ناشیرینیەکاندا ڕۆیشتووە ، سەرچاوەی ئەم دڕندەیی و ناشیرینی و چەوساندنەوە و جەنگ و کاولکاریانە پیاوان بوونە نەک ژنان ، چونکە لەو ڕۆژەوەی چەوساندنەوە دەستی پێکردووە کۆمەڵگە گۆڕاوە بە کۆمەڵگەیەکی پاتریاکی واتە پیاوسالاری ، ژنان کەمتر دەستیان هەیە لەو ناشیرینی و جەنگ و کاوڵکاریانەی کە تا ئیستا ڕوویان داوە ، ژنان هێمنتر و بەسۆزتر و مرۆڤدۆستر و ژیان دۆسترن . مەبەستمە بڵێم ، تا ئیستا بەپێی مێژوویەک کە مرۆڤایەتی هێناویەتی ، مرۆڤبوون و بەها مرۆڤایەتییەکان زێتر لە نێو ڕووبەر و خەون و بیرکردنەوەی ژنان دایە ، واتە تا ئیستا ژنان وەک پیاوان دەستییان پیس نەبووە بە ڕەنگە تۆخەکان و ناشیرینکردنی تابلۆ جوانەکانی ژیان ، بۆیە ژنان لە چەمکەکانی مرۆڤ و بەها مرۆڤایەتییەکان نزیکتر و ئاوێزانترن ، بۆیە لێرەدا دەڵێین ئەوە دروستە گەر بتەوێت لە شیعر بگەیت پیویستە ژن بیت ! ، شیعر زێتر هاوتەریبە لەگەڵ چەمکی ژنبوون نەک پیاوبوون ، چونکە لە پشتی چەمکی ژنبوون هەست بە جوانی و مرۆڤایەتی و سۆز و عەشق و ژیاندۆستی و مرۆڤدۆستی دەکەین ، بەو پێیەش ئامانجی شیعر بەرهەمهێنانی جوانییە بۆیە هاوتەریب و تەبا دێتەوە لەگەڵ ئەم چەمکە جوانانەی کە لە پشتی ژنبوونەوە دەبیندرێن ! .

مۆنۆلۆگی دووەم لە کنێبی (خۆشەویستی لە سەردەمی شێرپەنجە)دا

من: لوتەر یامون، لە یەکێک لە سروودەکانیدا دەڵێت “جەستە تەنیا تەرمێک نییە ھەناسە بدات”. مرۆڤ بۆ ئەوەی نەبێت تەرمێکی ھەناسەدەر، دەبێت فیکر بکاتەوە، بخوێنێتەوە، بەڵام “گۆتێ” وتەنی “کتێبە ھەرە مەزنەکە، کتێبی خۆشەویستییە”.
خۆم: تێگەیشتن لە ژیان یان مردن، پێویستی بە عەقڵە، عەقڵیش لە کەللەی ھەموو مرۆڤێکدا نییە!، بەڵام گرفتەکە لەوەدایە زۆر جار ئاوەزمەندیش سەرێکی لە شێتیی دەردەچێت!، من ھیچ کات توانای جیاکردنەوەی ئاوەزمەندان و شێتەکانم نییە، لە نێوان عەقڵ و شێتییدا تاڵە مویەک ھەیە، دەترسم شێتی ھەموو عەقڵانییەتێکی لە خۆ گرتبێت.
من: کەواتە با باسی مردن بکەین.
خۆم: قسەکردن لەسەر مردن، ھەمیشە ترسێکی تێدایە، چون مرۆڤ نەمریی پێ خۆشە، بەڵام ئامادەم.
من: خۆ مردن ھەموو کاتێک خراپ نییە “بۆ نموونە مردنی گیڤارا”. جاری وا ھەیە مەرگ چاکەکارە، پێش ئەوەی وێنا جوانەکەمان قێزەون بێت فریامان دەکەوێت.
خۆم: مردن بۆ خەڵک، زەلکاوێکی عاتیفییە، ئاگامان لە ھەندێک مردن نەبێت بە تەوتەمپەرست کۆتاییمان دێت، گرنگە ئازا بین، لە ھیچ مەرگێکدا نەکەوینە ژێر داروپەردووی سۆز، بەڵکو دەبێت وەک راستییە تاڵەکە قبوڵی بکەین. جگە لەمە خەڵک ناتوانن بیر لەو دیمەنە بکەنەوە کاتێک خۆیان لەناو گۆڕدان، ئەمە تۆقێنەرە و بەرگەی ناگرن.
من: ئێمە کاتێک دەخرێینە گۆڕەوە، ئامادەمان دەکەن بۆ خەونێکی ھەتاھەتایی یان بۆ سەرەتایەکی تر. لە زمانی کوردییدا بەم پرۆسەیە دەوترێت “مردوو ناشتن”! ئەمە مانای وایە وەک تۆوێک لە زەویدا دەمانچێنن، بۆی ھەیە جارێکی تر وەک گوڵێک سەردەربھێنینەوە، ئەگەر مەرگ بەرزبوونەوە بوایە بۆ ئاسمان دەبوو گۆڕستانەکانمان لە بۆشایی ئاسماندا رۆنایە.
خۆم: بۆ ئەوەی لە مردن تێبگەین، دەبێت سەرەتا لە ژیان تێبگەین، ژیانیش وەک سەمای “بەھاراتا ناتیای” ھیندیی ھەمووی ئاماژە و کۆدە، زۆر دەگمەنن ئەو مرۆڤانەی دەمرن و لە ژیان تێگەیشتبن.
من: ژیان بۆ خۆی شانۆیەکی سینینزمییە “گاڵتەجاڕیی” بۆ ئەوە نییە تێی بگەیت، بەڵکو دەبێت چێژی لێ وەربگریت، بۆ ئەوەشی بتوانیت چێژی تێدا وەربگریت، پێویستە وەک ئەکتەرێکی گاڵتەجاڕ خۆتی بۆ ئامادە بکەیت!. ژیان شتێکی زۆر جیددی نییە، پێویستە بە یارمەتی پێکەنین بەڕێی بکەین، چوونکە ھەموومان بە روو گرژیی و گریانەوە دەمرین.
خۆم: کەواتە دەبێت بە دوای وەھم نەکەوین، بەڵکو بۆ ئەو ھەقیقەتە بژین کە ژیان کاتییە، ئەمە ھەموو راستییەکەیە.
من: من ئەو دیدە “نیتچە”ییەم ھەیە ھەقیقەت شتێک نییە بیدۆزینەوە، بەڵکو راستی شتێکە دەبێت دروستی بکەین.
خۆم: دروستکردنی ھەقیقەت رەنگە شتێک بێت بتوانێت رازیمان بکات تا بەردەوام بین لەم گەمەیەی ژیاندا!.
من: ئەوەش ناتوانێت من رازی بکات، مرۆڤی رازی تەرمە ھەناسەدەرەکەیە، دەبینم ھەمیشە رەخنەم لێدەگیرێت لەسەر ئەوەی ھیچ شتێک نییە رازیم بکات!، ئاخر بۆچی شتێک بوونی ھەیە ھێندە بێ خەوش بێت بواری ناڕەزایی بۆ کەس نەھێڵێتەوە؟.
خۆم: مرۆڤ بۆ ئەوەی رازی و دڵنیا بێت ئاین و خودای داھێناوە، لەوە دەچێت چیتر خودا و ئاین ئەو دەسەڵاتەیان نەبێت، دڵنیایی و قنیات بە مرۆڤ ببەخشن.
من: من کارم بە کەسی تر نییە، خودایەکم بۆ خۆم داتاشیوە، ئەو خودایە ئەنێرژییەکی پۆزەتیڤە لەناو خودی خۆمدا، لەو کاتەی ھەموو تابلۆکان تەڵخ دەبن، دیمەنێکی روونم لەناو جوگرافیاکانی ھەستمدا نیشان دەدات و پێمدەڵێت دڵت بەمە خۆش بکە. بە قسەی “ڤۆڵتێر”م کرد کە وتی “ئەگەر خودا نەشبێت، دەبێت خۆمان ببینە ئافرێنەری”.
خۆم: سارتەر جارێک وتی “مرۆڤ مەحکومە بە ئازادیی” ئەو قسەیە ئەو کاتە راست دەبوو ئەگەر بیوتبا “مرۆڤ مەحکومە بە کوێرەوەریی ژیان” یان “مرۆڤ مەحکومە بە مردن”. شتێک تاوەکو ئێستاش گرێکوێرەی منە ئەوەیە ھێشتا نازانم، مرۆڤ لە ژیاندا چی دەوێت؟.
من: ئاسانە، مرۆڤ ژیانی دەوێت، ئەوەش بەڵا ھەرە گەورەکەیەتی، لە وەھمێکدا نغرۆ بووە پێیوایە ژیان بەختەوەریی تێدایە!، ژیان بەختیاریی تێدا نییە، بەختیاریی وەک ھەقیقەت دەبێت خۆمان دروستی بکەین.
خۆم: بیرۆکەکەت جوانە، بەم پێیە مرۆڤ دەژی و ھەوڵدەدات بۆ دروستکردنی بەختیاریی نەک بۆ دۆزینەوەی، بەڵام کێ لەم ئەندێشەیەی تۆ تێدەگات؟. ئەمە ئەو پرسیارە بێ وەڵامەی ناوی مێشکی منە.
من: شتێک لە مرۆڤەوە فێری بووبم ئەمەیە، کەس لە کەسی تر تێناگات، بە تایبەت لە کۆمەڵگەی ئێمە کە رۆشنبیریی دیاردەیەکی دەنگییە و رۆشنبیرانیش تەنھا غەڵبەغەڵبیان دروست کردووە.
خۆم: ئێستا خەریکە لەوە تێدەگەم، ئەو ھەموو خەنجەر وەشاندنەت لە خوئەڤینی مرۆڤ، سەرچاوەی ئەو ھەموو کینەیە لە بەرامبەرت لە ئارادایە!.
من: بۆم گرنگ نییە قبوڵکراو یان نا، دەزانم لەوەتی ھۆشم کردووەتەوە لە دۆخێکی “کافکا”ییدام، باسی دۆخ دەکەم، نەک بیرکردنەوە. ھەر ئەوەی بوومەتە دەعبایەکی وەک “سامسا”ی پاڵەوانی “مەسخ” سەلمێنەری ئەوەیە لە دۆخێکی تەواو کافکاییدام، ھەر بۆیە زۆر جار وەک دەعبایەکی بۆھیمیی دەبینرێم.

٣٠-١٠-٢٠١٨
کاتژمێر: چواری بەرەبەیان
نەخۆشخانەی گلیاد ئاینس

…..نازانم پێشتریش هەر وا بوە یان دیاردەیەکی تازەیە کە کورد بە “وەهم”ەوە خۆی سەرقاڵ کردبێ و بە دەیان وەهمی سەیر و عەجایب کە باشترین بابەتی نوکتەن ، لە فەیس بوک و ووتار و چاوپێکەوتنی تەلەفزیۆنی تا ئەگاتە کتێب ، ” پیری هونەرمەندان” ئەڵێ: هیچ میللەتێ بەقەد کورد نە لە مۆسیقا ئەزانێ نە حەزی لێیەتی..!! بەم قسەیە ، ببورن بەم نوکتەیە وای بۆ ئەچم کە مۆسیقاژەنەکانی مەراسیمە دینی وهونەرییەکانی یۆنانی کۆن” ئەغریق” بە خزمایەتی ئەگەڕێنەوە سەر” برایانی زیزی ” و “بیتهۆفن ” لە بنەچەیا خەڵکی شارەزوور بوە و لەترسی عەسکەری بە جێ ی هێشتوە و ڕووی کردۆتە نەمسا .. برادەرێکی تر ڕەگەزی کورد ئەوەنە ئەباتە دواوەوە کە ئەکەد و سۆمەر” شارستانیەتی سۆمەر نەک جگەرەی سۆمەر” تێئەپەڕێنێ و بەڵگەش بەردێکی هەڵكەنراوە کە پیاوێکی جامانە بەسەری تیایە ، کار وا بڕوات ئەگەینە ئەو قەناعەتەی کە کورد پێش ” دینۆ ساور” هەبوە و ناوی “کوردۆساور” بوە وەک ئیشارەتێک بۆ پەیوەندی بەینی کورد و ساوەر..لەوانەیشە ئادەم و حەوا کە ویستبێتیان چپە چپێ بکەن بۆ ئەوەی خوا تێنەگا بە زازایی قسەیان کردبێ ، دال نوقتەیەکی زانکۆ “خولە پیزە”مان لێ ئەکا بە یەکەم جەنگاوەری بیری نەتەوایەتی و ئەو پۆلیسانەی کوشتونی لە تۆڵەی داگیر کردنی کوردستان و لەت لەتکردنەکەی بوە واتا بە مەفهومی عەشایەری ئەکرێ “خ. پیزە” بە “بسمارک”ی کورد ناو ببەین ، کەسێ کە نە زمان زان ، نە مێژوو ناس نە ئەکادیمییە ، و جگە لە کوردی و عەرەبیە دوکەڵاوییەکەی هیچ زمانێکی تر نازانێ پێمان ئەڵێ : کوردی دەوڵەمەن ترین زمانی دونیایە !! ئەرگومێنت و بەڵگەی زانستی “یۆخ”، ڕەنگە دەوڵەمەنی زمانی کوردی بە هەموو دیالێکتە تێگەیشتبێ کە لە سەیتەرەکانی نێوان سلێمانی و زاخۆ یەتە بەر گوێ.. هەقی خۆشمانە کە لە نەتەوە یەکگرتوەکان شکات بکەین کە چۆن کوردی وەک بەر فراوان ترین زمانی جیهان نەخراوەتە پێش چینی و ئینگلیزی و ئیسپانی ، گەر چاکیان نەکرد لە دادگای فیدڕاڵی شکاتیان لێ بکەین .، لەوانەیشە کاتی خۆی چین مەفرەزەیەکی پارتی زانی ناردبێ بۆ کوردستان و زمانەکەیان دزی بێ و بۆ ئەوەی دزییەکە ئاشکرا نەبێ پیتەکانیان کردوە بە ڕەسم !!
نەتەوەییە ئازاکانی نەوەی کاوە نەخشەیەکی کوردستانیان هەیە کە پێ ی ئەڵێن لە دەریاوە بۆ دەریا ، کە لەوبەر یۆنانەوە دەست پێ ئەکا تا ئەگاتە عبادان بە شط العربەوە ، لەم بوارەشا”شایەر”ێک ڕای وایە لە ئێران زیاتر لە چل ملیۆن کورد هەیە لە حاجی هۆمەرانەوە تا خوزستان..ڕەنگە ئەم شایەرە تووشی ئەو نەخۆشیە بوو بێ کە چاو بە دەبڵ و سێ بەرابەر شت ئەبینێ و ژمارەکان وەک معاشی حیمایەکانی زەڕبی دوو سێ ئەکا ..
دەسەڵتدارانی بە ناو هەرێم زوو زوو ئەڵێن قەوارەی هەرێم دەستکەوتی ڕووبارێ خوێنە ،ئەوان کە خۆیان و ماڵ و مناڵیان بە هاوینیش خوێن لە لووتیان نەهاتوە هەر خۆیان بوون لیتر بە لیتر خوێنی چواردە ساڵی کوردیان بە دیاری برد بۆ “شاهنشاه آریا مهر”و ئەویش ڕژانیە ناو “شط العرب” تا بە ” خلیج الفارس” ناو ببرێ ، ئێستاش خوێنی دوای ئەو قۆناغە لە ناو بۆرییا کراون و ئەمجارە بە دیاری ئەچێ بۆ “کۆشکی چنکایە” یەی ئەنکەرە …
ماوەیەکیش بە وەهمی ” ڕیفراندۆم و دەوڵەتی کوردی” بە کوردیان ڕابوارد و عێڕاق و کوردستان لە ” دوو دراوسێ ی باش ” هاتۆتە سەر” لاتێک و بەخێوکەرێکی باش” و وەهمی تاپۆیەکی ڕەش کرا جارێ کراوە بە خۆڵەمێشی تا ڕۆژی خۆی بە مەقەڵی دەرئەهێنرێ..
ئەم وەهمانە کە لێرە و لەوێ ئەبینرێ و ئەبیسترێ وەک ئەو سێبەرە وایە کە لە ڕووناکی یان هەتاوا ئینسان خۆی ئەبینێ و گەورەترە لە خۆی ، ئەو ڕووناکییەی وای کردوە کورد لە “وەهمی گەورەیی” خۆیا بژی ڕووناکییەکەی لە ئەنکەرە و تارانەوە هاتوە و ئەوەش قەوارەی واقیعی کورد خۆی نیە
بەڵکو ” سێبەر “ەکەیەتی….

ئەدەبیاتی منداڵان لە جیهاندا، مێژوویەکی فراوان و گەورە و شکۆمەند و دەوڵەمەندی هـەیە. دەگـەڕێتەوە بۆ سـەدەی حـەڤـدەیەم. کـاتێک کە دەقـە ئەدەبیـیە سەرەتـاییەکـان، تا چەند سەدەیەک لە شێوازی فـێرکردن و رێنمـایی و ئامۆژگـاری و رێـزگرتـن لە داب و نەریت و لە بەهاکانی کۆمەڵ و ئاین بوون. بە شێوەیەکی گـێڕانەوەی زارەکی بـوون و سوودیان لە ئەفـسانەییە فـۆلکلـۆرییەکان وردەگرت. تا داهـێنانی دەقـی چـاپکـراو لە سەدەی حەڤـەدا. کە لە سایەی داهـێنانی ئامێری چاپکـردنەوە، شۆڕشێکی چاپکردن و بڵاوکـردنەوەی کـتێـب پەرپـابـوو، کـتـێـبی چـاپکـراوی منـداڵانیشی گـرتـەوە.
لە سەدەی نـۆزدەدا، ئەدەبیاتی منـداڵان گـۆڕانکارییەکی گـرنگی بە خـۆیـەوە بینی، لە دابین کـردنی وانەکانی ژیـان بۆ منـداڵان. منـداڵان و گەورەساڵانيش چـێژێکی زۆریان لەو چیرۆکە ئەفسانەییە چاپکـراوانە وەردەگرت کە لە هەمـوو ئەوروپـا و ئەمـریکادا بڵاوبـوونەوە. لەوانەش بـۆ نمـوونە چـیرۆکە ( ئەفـسانەیـیەکـانی ئێـزۆپ) ی یـۆنانی. (چـیرۆکەکـانی ماڵـەوە)ی (بـرایـانی گـریـم)ی ئەڵمانی، (چـیرۆکـە ئەفـسانەییەکـان) ی (هـانـز کریسـتیان ئەنـدەرسـۆن) ی دانیمارکی، کە بە (باوکی چـیرۆکە ئەفـسانەیەکانی جیهان بۆ منداڵان) ناودەبرێت. چیرۆکە ئەفسانەییەکانی (کـلیلە و دیمنە)ی فەیلەسوفی هـیندی (بەیـدەبـا). (چـیرۆکەشـیعـرییە ئەفـسانەکـان) ی (لافـۆنتـیـن) ی فەرەنـسی.

ئەدەبی منـداڵان لە ئەمـریـکا:
ئەدەبی منـداڵان لە ئەمـریکادا، مێـژوویەکی کۆنی نییە، بنەمایەکی رەسەنی نەتەوایەتی نیـیە. لە سـەدەکـانی حەڤـدە تا نـۆزدە، لە ئـەدەبی منـداڵانی ئیـنگـلـتەرا و وڵاتـانی تری ئەوروپا جیاناکـرێتەوە. ئەو کۆچـبەرانەی کە لە ئەوروپاوە، کۆچـیان بۆ ئەمـریکا کرد، چـیرۆک و کـتێبەکانی منـداڵانی وڵاتەکـانیان، لەگەڵ خۆیانـدا بـردیانیان بۆ ئەمـریکا. بە دیـاریکـراویـش لە سـەدەکانی، حەڤـدە و هـەژدە و نـۆزدەدا. ئەدەبی منـداڵانی ئەمریکی پشتی بەو کـتێبە هـاواردووانە دەبەست و لێیانی وەردەگـرت و لاسایی ئەدەبی منـداڵانی ئەوروپـایـان دەکـردەوە.
لە سـەرەتای سەدەی بـیستەمـەوە، ئەدەبی منـداڵانی ئەمـریـکی رێـڕەوێـکی نیشـتمانی و ئاراستەیەکی سەربەخـۆی گـرتەبـەر. بە شـێوەیەکی خـاکی دەسـتی پێکـرد. پـشـتـیان بە تـواناکانی نووسەرانی خۆیـان بەست. چەنـدیـن نووسەری داهـێنەری ئەمریکی، ژنان و پیـاوان، لە بواری ئەدەبیاتی منداڵانـدا، ناوبانگیان دەرکرد و لەنێو نووسەرە گەورەکانی جیهانی ئەدەبیاتی منـداڵاندا، پێگەیەکی بەرز و شایستەیان گـرتووە. ناوبانگیان زریانی ئەتڵەسی تێپەڕاند و لە جیهاندا ناسراون. لە ئێستادا زۆرترین و ناساوترین نووسەرانی بـواری ئەدەبیاتی منـداڵان لە وڵاتـە یەکگـرتـووەکانی ئەمـریکا دان. ئەمریکا لە بـواری ئەدەبی منـداڵاندا زۆر پێشکەوتـووە، زۆر لە پێشەوەی ئەو وڵاتە ئەوروپـایانەشەوەیە، کە پێـشتر پشتی پێـیان دەبەسـت و لـێـیانی وەردەگـرت و چـاوی لێیان دەکـرد. کەچی لە ئێستادا ئەو دەوڵەتـانە چاو لە ئەدەبی منـداڵانی ئەمـریکا دەکەن. ئەدەبێکی مـۆدێـرزمی منـداڵانیان هـێناوەنەتە ئـاراوە، تا لەگەڵ پێشکەوتـن و خـواسـت و خـەون و هـیواکانی منداڵانی ئەم سەردەمە و لەگەڵ گەشەکـردنی ئاراستەکانی کۆمەڵگای نوێـدا بگونجێـت.
یەکـێک لە تایبەتمەنـدییەکانی ئەدەبی نـوێی منـداڵان لە ئەمـریکادا، ئەوەیە کە جـەخـت لەسەر ئـازادی و رێزگرتنی مـرۆڤ و سەربەخـۆیی و هـانی پشتبەخۆبەستین دەکاتەوە. جیـاوازیی لەوەشـدا هـەیە، کە گـرنگی بە سـروشـت و بە داهـێـنان و ئافـرانـدن دەدات. بۆ دەرچـوون لەو شێوە و رێبـازە کلاسیکـییە باو و چەقبەستووانە و بۆ دروستکردنی کۆمیـدی. ئەم شێوازە نوێـیانە، رەنگـدانەوەیان لە ئەدەبی منـداڵان و مێرمندان هەبوو.
دوو خـەڵات لە ئەمـریکادا: ساڵانە بەخـشـینی خـەڵاتی (مەدالیـای نیـوبـێری). لە ساڵی (١٩٢١) دا بـڕیـار لەسەر ئەم خـەڵاتە درا. لە سـاڵی (١٩٢٢) وەوە تـا ئێـستا، ساڵانە لە لایـەن (کـۆمـەڵـەی کـتـێـبخـانەکـانی ئەمـریـکی) یـەوە. دەبەخـشـرێـت بە بـاشـتـریـن نووسەری کـتێبی ئەمـریکی بۆ منداڵان، کە لە ساڵی پێشوودا کتێبەکەی بڵاوکراوەتەوە. خـەڵاتی ئەمسـاڵی (٢٠٢٤) نـیـوبـێری. بەخـشـیان بـە کـتـێـبی چـیرۆکی (چـاوەکـان و ئەستەم) بۆ منـداڵان. لە نووسینی (دیـڤ ئیگـەرز). پاڵەوانی چیرۆکەکەی سەگـێکە بە ناوی (یوهـانس). بابەتی چیـرۆکەکە باس لە ئـازادی و هـاوڕێـتی و لە جـوانی دەکات.

مەدالیای نیوبێری لە کـانـزای بـرونـز دروستکـراوە. لە دیـوێکی ناوی نووسـەرەکە و ساڵی بـردنەوەی خـەڵاتەکەی لەسـەری هـەڵکـۆڵـراوە، لەسـەر دیـوەکەی تـری، ناوی (کۆمەڵەی کـتێـبخـانەکانی ئەمـریکی) یە. ئەم خەڵاتە گەورەتـرین و کـۆنتـرین خەڵاتە، لە ئـەدەبی منـداڵان لە ئەمـریـکادا، هـانـدانە بـۆ داهـێـنانی (چـیرۆک، شـیعـر، شـانـۆ، رۆمانی مێرمنداڵان) لە بواری ئەدەبیاتی منـداڵان. خەڵاتی نیوبـێری، وەک رێـزلـێنانێك بە ناوی یەکەم کتێفـرۆشی کتێبی ئەدەبی منداڵان (جـۆن نیوبێری: ١٧١٣ـ ١٧٦٧) ی ئینگـلـیزییەوە ناونـراوە. کە خـاوەنی یەکـەم کـتـێـبخـانەی منـداڵان بـوو لـە جیهـانـدا.
لە ساڵی (١٩٣٧) ەوە. بـڕیـار لەسەر بەخـشینی خەڵاتی (مەدالیـای کاڵـدیکـۆت) درا. کە لە زێـڕ دروستکـراوە، لەو ساڵەوە تا ئێستا، ساڵانە خەڵاتی (مەدالیای کاڵـدیکۆت) دەبەخـشرێت بە باشـترین هـونەرمەنـدی وێنەکـێـشی بـواری کـتێـبی چـیرۆکی وێنـەیی بۆ منـداڵان. لە هەمان رۆژی بەخشینی خەڵاتی نیـوبـێری پێشکەش دەکـرێت. خـەڵاتی ئەمساڵ (٢٠٢٤) ی کاڵـدیکۆت، بەخـشییان بە وێنەکێش خاتوو (ڤاشتی هاریسۆن) بۆ کـتێبی وێنەیی ساڵی پێشـووی (بـیگ) بـۆ منـداڵان.
خەڵاتی کاڵدیکۆت وەک رێـزلێنانێک، بە ناوی هـونەنەرمەنـدی وێنەکێشی بەناوبانگی ئینگلیزی (رانـدۆڵـف جەی کاڵـدیکـۆت: ١٨٤٦ ـ ١٨٨٦) ناونـراوە. ئەگەرچی خەڵاتی نیوبێری و کاڵـدیکـوت، کۆنترین خەڵاتی کتێبی ئەدەب و کـتێبی وێنەیی منداڵانـن. بەڵام تا ئێستا هەمان مەرجیان هـەیە، دەبێت نووسەر و ێنەکێشەکە بە رەسەن ئەمریکی بن.
شایەنی باسیـشە لە وڵاتە یەکگـرتووەکانی ئەمـریـکادا، ژمـارەی نووسـەرانی ژنـان لە بـوارەکانی ئەدەبیـاتی منـداڵانـدا، زیاتـرن لە ژمـارەی نووسەرانی پیـاوان لەم بـوارەدا.
وانەی چـیرۆکی منـداڵان، لە قـوتابخانە بنەڕەتییەکانی ئەمـریکادا، وانەیەکی هەفتانەی سەرەکـییە. مامۆسـتایانی شـارەزای زمـان و شـێوازی هـونەری گـێڕانەوەی چـیرۆک بـۆ منـداڵان، ئـەم وانـەیە دەڵـێـنەوە. ئـەم وانـەیـەش لـەوە سـەرچـاوەی گـرتـووە، کـە پەروەردەکـاران و دەروونناسـان، بـڕوایەکی زۆریـان بە گـرنـگی و بە رۆڵـی چـیرۆک هـەیە، لە فـێرکـردن و لە پەروەردەکـردنی دروست و لە پێـشکەوتـنی زمـانی منـداڵان.

ئامـاژە بە نـاوی هـەنـدیک لە نـووســەرانی ئەمـریکا دەدەیـن، کە لە بـواری ئەدەبیاتی منداڵانـدا ناوبانگـێکی جیهـانییان هـەیە. شاکارە ئەدەبییەکانیان وەریانگـێڕاون بۆ سـەر زۆربەی زمانەکانی جیهـان. بە ملیـۆنان دانەیان لـێیانـفـرۆشتوون. لە چەند نووسینێکی پێـشووترمـدا، کە لە سایتەکان و لە گۆڤـارەکاندا بڵاومکـردوونـەتەوە، بە درێـژی باسی ژیان و باسی شاکارە ئەدەبییەکانی هەنـدێک لەم نووسەرە ئەمـریکیانەم کردووە، کە لە بواری ئەدەبیاتی منداڵاندا، ناوبانگـێکی جیهـانیان هـەیە و بـراوەی خـەڵاتی نیوبێریـن:
خاتوو فـرانسیس هـۆدسـۆن بـرنێـت، خاتوو لـوێـزا مـای ئەلکـۆت، خاتوو مـاری پـۆپ ئۆسـبۆرن، خاتوو جـودی بـلـۆم، مارک تـویـن، خاتوو مـارگـرێـت وایـز بـراون، لـیمان فرانگ بـوم، جوبـل تشانلر هاریس، سامۆیل گـۆد ریچ، خاتوو ماری ئێم ئیبسن،… هتد.

باسکـردن لـە ئەدەبیـاتی منـداڵان لە ئەمـریـکادا، باسکـردنی زیـاتـر هـەڵـدەگـرێـت. بۆ ئەوەی زیاتر تێشک بخـرێتە سەر چەنـد لایەنێکی تـری ئەدەبی منداڵانی ئەمریکی، کە مـن لـەم کـورتـە نـووسـینەدا باسـم لـێـیان نەکـردوون.
(*) بۆ نووسینی ئەم باتـە، سـوودم لە چەنـدیـن سایـتی ئینگـلـیزی وەرگـرتـووە.

دوبـەی: ٢٠٢٤
رەزا شـوان

بۆ ئەو كۆرپەی ئەنفال فەرماندەكە بەگڕپۆش شیری دایە

ئێستا ساتی تەقینەوەی فیزیای خوێنە!
گڕپۆشە مەمكێك بوركان دەگرێت
گەردون بێشكەیەكی شەلالی خوێن
ئەنجیلۆی تەكنەلۆژیای ژیانەوە
گەڵای ئالودەیی دۆژە،
تابلۆی مەنجەنیق دەكێشێت
زمانی ئاماژەیی بو بەتابلۆ
گەردون بەبێ خەویی توایەوە
گەڵای شوكران و كوكە و تریاق
خومخانەی عیشقیان وێنا كرد
جەستە بەئیسپرتۆ تۆو چێن كرا.
شێزۆڤرینیای سروشتی سەدەكان
بەپلەی سەدی دوای سفرەوە
بەبێشكەی خوێنەوە بونیان پۆشی
دۆژە خەیاڵی وێنەی شیرپەنجەیی
شێزۆفرینیای فیلمی رۆحی سەدەیە.
خوێن بەحەشیشەوە هەڵدەكفێنێت،
گڕوگاڵ و نووزە و عیشقە مەرگ
فەزای سەهۆڵ بەندانی گرتەوە
رۆمانی مێژوی گەردونی،
تۆڕی دالی مەرگی هەزارەهای هەڵگرتووە
بەگێژەڵوكەی ئەزەلییەوە رەنگ دەبن
كەوچكی شۆفڵ دۆژەی ئەخدودی سەدەیە
بون بەگۆڕستانی شوشەی هەزارەها
رۆح لەگەڵ خۆڵباراندا یاریی دەكەن
گەردون بەتابلۆی بێشكەیەكەوە مۆمیا بووە
++++
زەمەن بڕان كەوتنە خوارەوەی بوون نەبوونە
تابلۆی هەسارەی تیژڕەوی
وێنەی ژیانەوەی رۆحە
هەسارەی خومخانەی وێنەیی
تابلۆی گوندێكی چۆڵی كێشایەوە
موساكانی سەردەم لەفڵچەوە ژیانەوە
بەپەلكە زێرینەی بوونەوە
وێنەی بێشكەیەكی شەلالی خوێن
بەگریە بوون دەهەژێنێت
ئاسمان و زەوی تێكەڵ بوون
گەردون كۆپی كرایەوە
ئایدزی خوێن بەگریە ئالودە بووە
جەنگی گەردون بوونی لابرد
كۆرپە بۆنی دایكی بەئەژدیهاوە گرتووە
تریقانەوە دەبن بە ئایدزی خوێناو
جیهان لەگڕپۆشی تفەنگێكدا كەڕولاڵ بو
كۆرپە تامی كەوسەری هەڵدەمژی
بەخوێنی خۆی شیری مردنی خواردەوە
ئەنجیلۆ و زەمەنی موسا تێكەڵ بوون
گەردون بەبێشكەی ئەبستراكی خوێنەوە
پەلكە زێڕینەی هەسارەكانی پێكهێنا
پەیكەرەكەی موسا لەنیلەوە ژیایەوە
عیسا و موسا و جۆریج و یوسف و یەحیا
لەسندوقەكەی ئایارخادا
بەزمانی شیرەخۆرەیی گەردونیان قفڵ كردەوە
14/4/2024
لەرۆژنامەی كوردستانی نوێی ئازیز ژمارە(9175) 22/5/2024 دا بڵاوبۆتەوە

ئێوە ماوەیەكە لە پێناو هەندێك داواكاری روو لە دادگاكانی بەغدا دەكەن, وەك دەزانن قوربانییانی كەیسەكانی جینۆساید نزیك 10%ی هاووڵاتیانی كوردستان بوونە, لەناو تاوانبارانی ئەنفال بە تەنها زیاتر لە 65%یان كوردن لە كۆی 423 تۆمەتبار, دەسەڵاتدارانی كوردستان هیچ هەنگاوێك نانێن بۆ سزا دانی تاوانباران, بە پێچەوانەوە پشتیوانیانن و هێزیان پێدەبەخشن, داواتان لێدەكەین هاوكارمان بن لە گەیاندنی داواكارییەكانمان بە دادگاكانی عێراق بۆ جوڵاندنی كەیسی دادگایی تاوانباران, لە ئاست ئەم كەیسە بێدەنگ مەبن, هاوكاریكەر بن, بە تایبەتیش لە دادگای فیدراڵی سكاڵا تۆمار بكرێت لەسەر جێبەجێنەكردنی بڕیاری دادگای بالای تاوانەكان لە كوردستان و عێراق, هەر پارت و لیستی و رێكخراو پارێزەرو كەسێك ئامادەیی هەیە هاوكار بێت پەیوەندیمان پێوە بكات.

754 كەسایەتی بنەماڵەی ئەنفال و شەهید و قوربانی كیمیاباران و پێشمەرگەی دێرین و زیندانی سیاسی و چالاكوانی جینۆساید و نووسەر و توێژەر, پەرلەمانتاری خانەنشین و تێكۆشەری دێرین, كەسایەتی سیاسی و جەماوەری داوی دادگایی تاوانبارانی ئەنفال دەكەن , واژۆیان لەسەر نووسراوی ناو كەوانەكە كردووە , داوای دادگایی تاوانباران دەكەن ئەگەر سكاڵا لە دادگاكانی عێراقیش بجوڵێنرێت , هەرچەندە دوای ئەنفال و هەڵەبجەو جینۆسایدی بارزانی و فەیلی نابوایە قەت بۆ عێراق بگەڕاینایەتەوە, چونكە بێ ئومێد بوونە لە دەسەڵاتداران و پارت و لایەنە سیاسییەكانی كوردستان , بە شێوەی گشتی دڵداری لە گەڵ تاوانباران و بنەماڵەكانیان دەكەن.
لێرەوە داوا لە هەر پارێزەرو كەسێك دەكەین هاوكار بێت لە گەیاندنی سكاڵاكە , هەر تێچوویەكیش هەبێت بۆ پێشكەش كردنی سكاڵاكە بۆی دەگەڕێنینەوە لە گیرفانی خۆمان .

تكایە سەرنجەكانی خۆتان بنووسنەوە, بە تایبەت ئەوانەی بە نووسینی ناویان پشتیوانیانی لە هەڵمەتەكە كردووە ……. ببنە پارێزەری خۆبەخشی سكاڵاكە, كەسوكاری قوربانیان ئێوەش بەسە بێدەنگی ببنە سكاڵاكەر بۆ سزادانی تاوانباران

((هەڵمەتی بە دادگاییگەیاندنی تاوانبارانی ئەنفال..بۆ یادی 2024ی ئەنفال، لە دادگای عێراقی…ناوی خۆت لە خوارەوە بنوسە))

1-عەلی مەحمود محەمەد چالاكوان لە بواری جینۆساید
2-نەزیر عەلی ئەبوزەید، رۆژنامەنوس، دهۆک
3-رێبین شەمامکی پارێزەر هەولێر
4-كامه ران محمود محمد
5-فائق شفیق حسین
6-ئارام کەمال، چالاکوان و رۆژنامەنووس (سلێمانی)
7- نەجمەدین فارس حسن نوسەر و مارکسیست
8-کاوە مڕشد
9-مەهدی جاف. شانۆکار
10-یوسف جوهر حمد صالح
11-دلێر زاهیر نادر
12-عەبدوڵا گۆران رۆژنامەنوس
13-دەوەن مەعروف، نووسەر.
14-سۆهراب رحمتی
15-فاروق شێخ عمر شەونامەنووس
16-نوروزعلی عبدلله/خانەشین
17-هەڤاڵ عەبدوڵا ئیبراهیم
18-هاوڕێ هەژار پ م دێرین
19- عبدالقادر محمد حسین
20- صابر جعفر علی
21-ئازاد محمود قادر چالاکوان ی مەدەنی
22-هەردی مەهدی مامۆستای زانكۆ
23-سەربەست ڕەسوڵ
24-کەمال حسن ڕەشید چالاک وان
25-ئاسۆس مەحموود
26-مریم کریم / کارمه ندی ته ندروستی
27-غەمبار جوهر احمد
28-فاخرنامق حمدامین
29-جێگر جەواد رەشید، خوێندکاری زانکۆ
30-سلمان داود كریم
31-دلیر محمد نوری
32-سردار ئەحمەد ساڵەح
33-بێستون حسێن احمد / خاوەن ٢٩ ئەنفال
34-ئاسۆ کەرکوکی
35-بەختیار خچر عبداللە
36-لارزۆ بەکر
37-چیمەن مەحمود بۆمبا
38-ئەیوب فایەق – کەنەدا
39-ریاز کاکە شین شریف امین (کرکوك) تکساس امریکا
40-زرار فازڵ
41-كاروان حسین
42-ڕۆمان عەبدوڵا
43-سەرکەوت مەجید تارۆ – فیلمساز
44-شۆڕش حمید حمزە
45-هێمن مەولود – نووسەری بواری جینۆساید
46-لوقمان موستەفا
47-دیاربەرزنجی، نووسەروچیرۆکنووس
48-کاوە حسن پێشمەڕگەی دێڕین
49-عمر احمد رەسول. پارێزەر
50-رۆستەم بەرواری کاری تەندروستی
51-ئالان هەمووان. فیلمساز
52-کەژاڵ نوری/ نوسەر و چالاکوان
53-ڕێبوار کامیل رەشید
54-سعود هاشم
55-خەبات جەمال ڕەفعەت
56-لالۆ کاکە خان
57-زرار ئەزیز
58-ئاسۆس هەردی
59-خەبات ئەمین
60-هەردی عبداللە/ کوری ئەنفال/ ڕۆژنامەنووس
61-هەڵمەت کەریم محمد/
62-ابراهیم ئەمین
63-بانوو هەلەبجەیی. چالاکونی بواری مافەکانی ژنان
64-سەرکەوت محمد
65-ئیدریس محمد
66-هەوراز ئەحمەد -ڕۆژنامەنووس
67-لوقمان محەمەد
68-ئەنوەر نامق کەرکوکی
69-زانکۆ سەردار، ڕۆژنامەنوس
70-کاروان احمد عبدالرحمن⁄ سەرنوسەری ڕۆژنامەی بابەڕووشە⁄ بۆ پرسی جینۆساید
71-محسن حسن شێروانی
72-سەیدعەتا ڕۆژنامەنوس
73-صابر اسماعیل پیشمه رگه ی دیرین
74-بەرزان حسێن ساڵح: مامۆستا
75-سركوت محمد خچر
76-ستارە عارف- نوسەر و ڕۆژنامەنوس
77-شامل قادر
78-شادی سەمەد
79-فەرەیدون بێوار-رۆژنامەنووس
80-بێستوون فەتاح
81-نەوزاد عزیز خدر
82-کاروان سەعید،
83-سیروان سەلیم، خوێنەر
84-قانع خلیل
85-بەکر ئاڵەیی شاعیر و رۆمان نووس
86-سەلاحەدین ساڵەیی …. رۆژنامەنووس
87-عوسمان محەمەد /خانەنشین
88-زاھیر عمر
89-شكراڵلە حمدئەمین سەعید
90-لێزان بکر ـ کۆیە
91-مەلا تەحسین گەرمیانی نوسەرو ڕۆژنامەنوس
92-مڤفر فاتح شكور مهندس حكومی
93-چالاك محەمەد/ سوید
94-ئیبراهیم نامۆ
95-سلام عبدالله نووسەرو ساسەتمەدار
96-شوان حەمە. نووسەر و ڕۆژنامەنووس
97-ابوبکر حسین مستەفا
98-قادر ئەلیاسی
99-مەجید جنیکانلوو
100-مستەفا کەریم مستەفا
101-ئاراز نجم
102-عدنان محمد حمەصالح
103-جمال عبدوللە
104-محێدین ڕەشید
105-ڕزگار عەلی حەمە بچکۆل/ڕزگارە سوور
106-دیاری محمد ولی
107- کەژال عەلی نوسەر و شاعرو چالاکوان بەرسی رێکخراوە دیموکراتیەکان سویسرا 108-هردی علی قادر
109-ته یمور عبدالكریم
110-اسعد عزیز
111-ستار غریب كركوك
112-کاک ئەحمەد سەعدی مەخمور
113-هەدیە محەمەد صاڵح
114-د .هیوا جاف (سلێمانی)
115-محمد عبدالله حسن مامۆستا/هەولێر
116-خیراللە عبداللە شێخ احمد
117-هەورامان عەلی نوسەر -فنلەند
118-جرجیس صالح سعید
119-مەنسوور خالید عەبدوڵڵا
120-عباس رسول محمدامێن
121-محمد علی لفتە
122-جبار ستیف ُپ دێرین كركوك
123-م. عەلی پەرلەمان
124-عدالت احمد .فەرمانبەر
125-سەروەت کۆیی – لەندەن
126-جانی دیلان، هونەرمەند و ڕۆژنامەوان- ئەمریکا
127-جێگر عمر کاڕەش
128-سالار ڕەشید/ سویسرا
129-پەری تاهیر، چالاکوانی مەدەنی – ئەمریکا
130-هەردی شکر محمود, هەولێر
131-احمد حمدامین اومر
132-ئەحمەد سەعید
133-بەھزاد موحسین.. چالاکی مەدەنی
134-غازی ڕفعت
135-عادل حاجی
136-سنور محمد
137-به‌ندی لقمان نادر كوڕه‌ ئه‌نفال كۆیه‌
138-ھەژار ئەمین
139-ڕەنج رۆوف
140-عبدول علی ئەوڕەحمان
141-حمزە قاسم علی چالاکوان لە بواری جینوساید
142-سفین عباس البستانی
143-شارێگا ستار خالید
144-ڕزگار عەزیز
145-سابیر عبدالرحمن عولا هەولێر
146-احمد عارف
147-حاجی ئەنوەر پ دێرین و چالاكوان
148-گۆڤار احمد- رۆژنامەنووس ـ لندن
149-محمود محمد
150-ڕزگار باهیر عارف هونەرمەند سلێمانی
151-مام فەرهاد چالاكوان كەنەدا
152-محەمەد خەیروڵا ئەمین ئەڵمانیا
153-جەماڵ ئاغجەلەری
154-کاوە ئەمین رۆژنامەنوس سلێمانی
155-موفق رسول محمد موڤف حكومی
156-نیاز سعداللە عبداللە مامۆستا هۆلەندە
157- هەژارجاف
158-رزگار شوانی پ دێرین و رۆژنامەنووس سوید
159- خالید شەیدا نووسەر و شاعیر و دیزاینەری هونەری شێوەکاری
160- م لێزان حسن پێشمە رگە ی دێرین
161-نەهرۆ شەمسەدین ڕوسوڵ
162- ئاشتی عمر غفور
163-هەڵكەوت سدیق ساڵەح مامۆستا
164-فەرهەنگ هەڵەبجەیی. مۆنتێر و ڕۆژنامەنوس. ستێرک تیڤی.بروکسل
165-دیار بەکر
166-ڕزگار ئەمین ، شانۆکار
167-سەلاح یاسین
168-عومەر ئەحمەد
169-سۆران عەزیز نامیق
170-خەلیل محەمەد عبداللە
171-حەسەن بایز ئەحمەد
172-شێرکۆ محمود
173-عەلی لەیلاخ
174-ئەحمەد سەیدە
175-یوسف جوهر
176-اكرم مجید زه هاوی
177-حازم كوتك پێشمەرگەی دێرین, بنەماڵەی شەهید و نووسەر
178-نایلە حسین
179-باهر تاهیر
180-هیوا مجید
181-مەریوان زەندی/ پ. دێرین- هەولێر
182-هەڵاڵە شەوکەت لهۆنی _ هەورامان
183-سڵێمان حسێن خدر
184-شێرکۆ محمد کورد
185-خدر حەسەن نەژاد
186-كاسترۆ حەسەن
187-سەردار حەمید
188-د.هاورێ زەنگەنە .دەرووناس و مامۆستای شانۆ / ئەڵمانیا
189-کاوەعبداللە
190-ئەحمد کریم ئەحمد
191-عوسمان مەحمود کانادا
192-کامەران ئارف
193-كاوە حەسەن
194-دلسۆز شفیق خلف داکوکیکار لە مافی مرۆڤ
195-شێخ عەتا محەمەد
196-هەژار گه نبی فەرمانبەر
197-شوان واحید شانۆکار لە نەرویج
198-جەمال مەحمود پێشمەرگەی دێرین
199-ئەحمەد مەحەمەد
200-بارزان شێخ عوسمان
201-نەورۆز زیندانی
202-نەورۆز حسەین ساڵح
203-بورهان هەژار – شێوەکارو نوسەرو هۆزانڤان. بەرلین
204-هیوا جمال
205-عاصف كلهور – سوید
206-زیاد نوری رسول
206-چێنەر سیروان احمد ، چارەسەرکاری دەروونی
207-یوسف شوانی کاسب
208-فواد عبدالرحیم عبداللە
209-ڤاهیر رەسوڵ محمد احمد
210-گارق صباح عباس
211-کاوە عومەر چالاكی سیاسی و وەرگێڕ کەنەدا
212-خە بات خالد پ/م دیرین
213-هەردی احمد بریتانیا
214-ھاورێ جبار مەرزانی
215-انور احمد دیزاینەر
216-وەزیرە جلال چالاكوانی بواری جینۆساید و خوشكی شەهید ئارام
217-هاوڕێ یوسف حەساری /پ.م دێرین
218-نوزاد خسرەو
219-نزار محەمەد
220-دكتور محمد بشده ری ده سته ی دا كوكی له زینزانیانی كوردستان
221-جەماڵ عەبدوڵا
222-محمدعبدول علی زیندانی سیاسی
223-حەمە نووری عومەر کاکی
224-ئازاد محمود قادر سلێمانی چالاکوانی مەدەنی
225-هەڤرەس شوان چالاكوان هەولێر
226-هاوتا فارس محمود
227-نەوزاد محەمەد ، هەگبەی بنار
228-هاوکار فەتاح
229-هێدی چاوەڕێ
230-شامیل قادر مامۆستا و شاعیر/کەرکوک
231-ئایار سەید باقی هەڵەبجەیی ماف ناس و پێشمەرگەی دێرین.
232-ھێرش عوسمان
233-گرفتار کاکەیی _کاریکاتێرست
234-کاوە عمر ھیدایت
235-عاصی علی جعفر
236-جاسم غفور/ بەریتانیا
237-کنعان عوسمان
238-گه بالانی
239-ئاسۆ بیارەیی نووسەر و پ .دێرین سوئید
240-چرۆ خەتاب عومەر /کیمیایی بورای نەوت
241-اسماعیل قادر محمد چالاکی سیاسی
242-شۆرش ئەمین چالاكوانی مافی مرۆف
243-عەبدوڵا حەمەد زیندانی سیاسی هەولێر
244-سەرکەوت کەریم عەلی ،سلێمانی
245-ڕێبوار سامی غەریب
246-ازاد شاكر
247-هیوا جاف
247-ئاڤیڤان بوکانی
248-ئالان هەمووان
249-محمد قادر
250-حمید خالد کریم / هاوڕێ وشیار پ دێرین حەسار
251-ازاد شاكر
252-کاوە عبداللە
253-مسته فا احمد محمد ماف په روه ر که ر کوک
254-شەهلا محمد احمد
255-بەختیار هەڵەبجەیی هونەرمەند
256-عبدالخالق سدیق ⁄فەرمانبەر
257-هەژار احمد عبدللە.
258-نوزاد خسرەو .چالاکوانی مەدەنی
259-کۆمەڵی هێڤی بۆ پشتیوانی قوربانینی جنگ
260-سیروان احمد
261-دیرین عارف حمه امین
262-کامەران تەیب
263-جەماڵ عەبدوڵا بەریتانیا
264-دەشتی سەڵتە زیندانی سیاسی سلێمانی
265-ئەحمەد سەعید ھاوڵاتی
266-عوسمان مەحمودی(چۆمەڵانی)
267-جەعفەر تیکانتەپە.
268-بەختیار ئەحمەد شێخۆ -پ.م. ی دێرین و چاڵاکوان ئێستا
269-عەلی رەزا
270-کەلسوم حسین
271-شەهلا محمد
272-شادی سەمەد
273-ئۆسمان وسو
274-دلسوز شفیق زەنگنە داکیکار لە مافی مرۆف
275-كۆچی عەلی سەعید چەمچەماڵ بنەماڵەی ئەنفالكراو
276-هیوا محمدامین
277-عەدنان كۆچەر كوڕی شەهید نووسەر
278-ئەحمەد رەسول سوئید
279-ناسر تەها سلێمان
280-ئافتاو عزیز علی بنەماڵەی ئەنفال
281-ناجی عومەر ئیسماعیل
282-نەریمان رەشید پێشمەرگەی دێرین
283-نوزاد عمر علی
284-أسو هاشم پارێزەر هەولێر
289-ئاكام وەزیری رۆژنامەنووس
290-دلشاد صالح
291-بهزاد أحمد
292-فاتح مستەفا حەمەدئەمین
293-قاسم کازم حمە علی بنەماڵەی ئەنفال چەمچەماڵ
294-احمد محمود
295-لاوكۆ عاللایی
296-ئاسۆ ئەحمەد دەوڵەت سوئید
297-کارزان حمەجان محمدامین
298-كەریم ئەمینی
299-ئازاد سابیر رەشید
300-مامۆستا شێرکو ساڵەیی پێشمەرگەی دێرین
301-زەكی حەبیب
302-خچر گاهر خچر
303-مستەفا فاتیح عومەر
304-ئەمیر جمیل
305-رحمن خدر ابراهیم رسول
306-ئومێد ئەحمەد خدر
307-جوتیار کەریم
308-ئازاد غریب احمد
309-د. لانە کرمانج
310-سازان ئەحمەد محەمەد
311-ئیبراهیم سالەرحەد نووسەرو وەرگێر نەرویج
312-رێباز هاشم كوری شەهید
313-ئەحمەد مەجید بنەماڵەی ئەنفال و چالاكوانی بواری ئەنفال و پێشمەرگەی دێرین
314-سەربەست نەریمان كەریم رۆژنامەنوس
315-فواد عوسمان تەها رۆژنامەنوس و چالاكوانی جینۆساید
316-ئازار سەرچاوی پێشمەرگەی دێرین
317-مەولود بابان
318-جەمال نەجاری
319-م.علی زەنگەنە كەسایەتی سیاسی
320-كارۆخ اسماعیل
321-ئاوات سارۆژ
322-ئاواره عبدالرحمن عولا
323-لالۆ كاكە خان
324-ێ‌لان ممتاز نوری مامۆستای زانكۆ
325-محمد امین سادق
326-شوکت محمد ساڵح
327-ڕەهێڵ عبداڵڵە حمە
328-ئارام عزیزچالاكوان
329-توانا تەوێڵەیی
320-رۆوف ابراهیم صالح صوفی- بەریتانیا
321-هۆشیار مەلا عبدالرحمن تیچكۆشەری سیاسی
322-هادی ئەحمەد ئەندازیار
323-صاحب نادر
324-کۆچەر ڕەشاد كوڕی شەهید
325-حەمید نادر نووسەرو چالاكوان هەولێر
326-دەشتی بەرزەواری رۆژنامەنووس هەولێر
327-دڵشاد سعید محەمەد ڕزگاربوی ئەنفال لە نوگرە سەلمان
328-حەمەسوار عەزیز–نوسەرو ڕەخنەگر
329-شوقی عمر محمود
330-خرمان محمد رسوڵ
331-سەلام ڕسوڵ قادر
332-ئیحسان عەبدوڵا
333-پشتیوان سدیق
334-مەسعود سەمەدی
335-شریف اسعد حمد
336-ئیبراهیم عەلی
337-حیکمت فائق عارف پێشمەرگەی دێرین و بنەماڵەی شەهیدی كیمیاباران
338-رێباز تەها ئەنوەر
339-ھاژە سلیمان مستەفا ئەندامی پەرلەمانی كوردستان خولی پێشوو
340-عدنان اسماعیل
341-هاوڕێ حمە
342-ئیبراهیم هەورامانی شاعیر و نوسەری بواری جینۆساید
343-فوزیە عباس خلیفە
344-هەژار سولێمان
345-نەجات جەبار هۆڵەندا پێشمەرگەی دێرین
346-فرمان فاتح شكور
347-کازم احمد ئەڵمانیا
348-زه رده شت كاوه نادر
349-شادیە سلیم
350-کەمال کاکل حوسێن
351-بوكان عبدالله پارێزەر
352-نەجمەدین فارس حسن
353-برهان محمد ،هونەرمەند
354-سیروان قادر
355-دكتۆر عبداللە دادیار
356-ڕزگار سعید محمد فقی
357-سروە عوسمان مستەفا ـ نووسەر و شاعیر
358-رێبین رسول علی عزیز
359-ڕزگار شێخ ساڵح
360-بسام عمر
361-نوزاد عبدالباقی سعید
352-زاهیر ابراهیم
353-عیسا حوسێن .. شاعیر هەولێر
354-چیمەن عمر
355-سامی حاجی حەمەد
356-ئاریان ئەکرەم ئەحمەد
357-خالید سلێمان نووسەر
358-باهۆز شوانی
359-شاخه وان حه ساری پێشمەرگەی دێرین
360-جەزا ئەحمەد فارس، مامۆستای زانکۆ
361-صابر جعفر علی پ دێرین
362-شۆڕش شهباز
363-سۆهراب اسدللە
364-ئەنجام فتاح
365-جەهانبخش خالدی
366-بڕوا عەلادین مەحمود
367-ڵوقمان مەلا قادر
368-یوسف محمود
369-لقمان علی حسین
370-عەلی عەبداڵا
371-عپمان صالح گه
372-سمکۆ ع. مەولود
373-هێمن جوهر احمد/ کوڕە ئەنفال
374-علی محەمەد ئەمین
375-فازل عەباس چالاكوان هەولێر
376-ده سته ی دا كوكی له مافی زیندانیانی سیاسی كوردستان محمد بشده ری
377-سعید حمەفرەج قادر
378-خۆشه وی مەلا محمود
379-بەختیار محمد صالح
380-بەهار عەلی چالاكوانی مافی ژنان هەولێر
381-گۆران ساڵح پێشمەرگەی دێرین و شاعیر گوندی حەسار
382-هێرش عومەر
383-نەوزاد وەلی عارف
384-شێرزاد شێر، شوان شەقڵاوە، پێشمەرگەی دێرین!
385-انورحمە لاو تاقانەی ئەنفال گەرمیان
384-کۆچەر عەلی رۆژنامەنوس
385-عماد محمد بنەماڵەی شەهید كەركوك
386-بارزان رشید محمد
389-سەعید مێهری
390-محمد سید رۆژنامەنووس كەركوك
391-هیوا حسن علی
392-ئاڵا حسن مولود
393-گۆران مەركی
394-ئیبراهیم عومەر
395-سەربەست محەمەد ئیسماعیل
396-ازاد محمد
397-هێمن مصگفی اسعد (باوکم و برام و مامە و سێ ئامۆزام) ئەنفالن.
398-ڕزگار منصور ڕەحیم
399-هەنگاو هاشم رۆژنامەنووس
400-ئارام محەممەدیان
401-ڕەنج رۆوف
402- زیتۆ ئیسماعیل چالاكوان هەولیر
403-ئومێد چاوشین رۆژنامەنووس
404-یوسف علی شریف چالاكوان مەخمور
405-جلال محمد رشید
406-عومەر فارس عەزیز رۆژنامەنووس
407-رێکارێ مزویری نووسەری بواری جینۆساید
408-سابیرعەلی
409-ارسلان اسعد کوخە رسول
410-سید یق لوڕستانی چالاک وان سلێمانی
411-هەڵۆخانەقینی
412-محمد رسول محمد
413-عبداللە حمە عبداللە
414-کۆمەڵەی داکۆکی لە پرسی ئەنفال
415-هاوڕێ پێشڕەویپێشمەرگەی دێرین و کەسوکاری ئەنفال
416-سە کین جە وانمە رد
417-هەژار صباح عپمان چالاكوان و رۆژنامەنووس ئەمەریكا
418-عمر محمود
419-كاوان بۆتیمار
420-ناسك حسێن
421-هەندرێن ئەحمەد / رۆژنامەنووس
422-کاردۆ صباح عبداللە
423-صابر عبداللە
424-بەختیار ئاکۆیی
425-جێگر جواد ڕەشید
426-ئاسو حمید پاریزەر
427-ڕابەر ڕەشید ـ ڕۆژنامەنووس و پ.م. دێرین ـ کەرکوک
428-دلێر محەمەد شەریف /ئاکۆ پەرلەمانتاری خانەنشین و هونەرمەند
429-د رابعه چالاكوان و پزیشك خانەقین
430-هەڤاڵ عەبدوڵا
431-ئاکۆ ئاکۆیی/ نووسەر و پێشمەرگەی دێرین
432-عبداللە صابر سعدون، (رزگار حەساری) فۆتۆگرافەرو پێشمەرگەی دێرین…..
433-بڕوا ئەسعەد ڕۆژنامەنووس
434-دلشاد رمچان
435-ئەحمد کۆمۆنیست
436-وکاف زیباری
437-تەها حەمید مامشەیی.
438-پشتیوان کریم گەڵاڵی ؍ئەڵمانیا
439-هوشەنگ باباعلی اسماعیل/ پێشمەرگەی دێرین
440-حەمە هاشم – شێوەکار
441-هێمن بابان رۆژنامەنووس
442-بەكر تەیفور رۆژنامەنوس
443-دلێر علی ئەحمەد
444-ئەنوەر ئەحمەد رۆژنامەنووس
445-كاڵی كەریم چالاكوان سویسرا
446-کمال ڕانیە
447-بایەزید کەریم چالاكوان هەولێر
448-كاروان حسین / پیشمەرگەی دیرین
449-ڕێناز هاشم بنەماڵەی شەهید
450-کاکەزیاد حمد عبداللە
451-رێزان ساڵح ، توێژەر و شانۆکار
452-نەوزاد شوانی نووسەر
453-هێرۆ محمود حمدأمین
454-هیوا ڕەش پێشمەرگەی دێرین و زیندانی سیاسی
455-ڕوناک محمەد نجم چالاكوانی ژنان سلیمانی
456-هاوڕێ کریم
457-حەمە سەعید زەنگنە چیرۆك نووس و نووسەر كركوك
458-گۆران نامیق شانۆکار
459-ئارام بۆگدی پیچشمەرگەی دیچرین و كەسوكاری ئەنفالكراو نەرویج
460-نەهرۆ عاڵلایی /ڕۆژنامەنووس و چالاكوان
461-مەهدی جاف. شانۆکار
462-ریبین صباح عبدالله چالاكوان و پاریزەر
463-لێزان ڕەشید مغدید
464-هیوا شوانی پێشمەرگەی دێرین
465-زرار مه لا گجكه پێشمەرگەی دێرین
466-یووسف مەنتک نووسەرو ڕۆژنامەنووس / ئەڵمانیا
467-فریا مناف
468-شكراڵلە حمدئەمین سەعید
469-ئاسۆ فەقێ چالاكوان نەرویج
470-ئالان تۆفێق
471-عومەر خدر کاکیل فۆتۆگرافەر و كوڕی شەهید
472-سەرکەوت خدر
473-فەرەیدون عبدول
474-عەلی شوانی
475-کاروان عەلی عەبدوڵڵا
476-عەبدوڵا ئەژی..خوێنەرونووسەر..
477-هاوڕی سەعید
478-گەردە مامەحەمە خوشكی شەهید و ئەنفال و شەهیدی قەڵەم
479-کوشاد حمە سعید وەرگێڕ و نوسەر
480-علی خدر
481-ڕەنج گاهر علی ئەفەندی چالاكی سیاسی سویسرا
482-حویز عبداللە
483-ئاسۆس هەردی نووسەرو رۆژنامەنووس و پێشمەرگەی دێرین
484-ماهر محمد غفور
485-سیروان حمەخان
486-هیوا سابیر
487-ڕاستی احمد
488-سەردار عومەر
489-محمد مشیر پَێشمەرگەی دێرین و شاعیر و نوسەر
490-کاوە حسن پێشمەڕگەی دێرین
491-ئەحمەد قادر بایز
492-ئەحمەد عەلی کریم برای ئەنفالکراو
493-جەمال شوشە پێشمەرگەی دێرین
494-سالار سیامەند مامۆستا ـ هەولێر
495-سربست کاکی
496-دڵشاد رزاق رسول. دڵشاد کاوانی. نووسەر.
497-تاهیر ڕەحیم -نووسەر- ئەڵمانیا
498-سەربەست یەڵدا پێشمەرگەی دێرین و زیندانی سیاسی
499-خالد حەسەن مەحموود
500-کوردۆ سالح / پێشمەرگەی دێرین. بەرپرسی حیزبی شیوعی هەولیر.
501-هیمن صلاح
502-مەحمود موراد تێكۆشەری دێرین هۆڵەندا
503-محمد عبدالله عپمان
504-عبدالخالق محمد حمد امین/ پێشمەرگەی دێرین
505-شێروان عوسمان/کەنەدا
506-جەمیل شوانی پ دیرین دانمارك
507-په روا ده وله ت
508-ئاشتی ڕەسوڵ
509-لقمان احمد کریم
510-سەفین ئیسمایل
511-ئارێز دارا پوور تێكۆشەری دێرین
512-تۆفیق حمه محمد
513-عەبدوڵا سڵێمان (مەشخەڵ) شاعیرو نووسەر كەنەدا
514-فەرهاد کەریم عبدوڵا
515-ڤاهیر ڕسول محمد احمد
516-جلال حمید روستم
.517- هاوکار جەلال کەریم
518-ڕێکار ئەحمەد پێشمەرگەو تێكۆشەری دێرین
519-کەرەم کاکەوەیس
520-ئاشنا مەجید کاکە
521-تەیب كاكەیی
522-محمد عبدالله
523-کاروان کریم احمد برای شەهید
524-نجیب خدابخش
525-هاورێ سعید
526-حەمید ئەبوبەکر ئەحمەد بەدرخان رۆژنامەنووس
527-تاریق محەمەد ئەمین
528-سفین محمد هینی
529-د.ڕزگار ڕەنجەڕۆ
530-كمال زنگه نە
531-لوقمان قادر تەها پێشمەرگەی دێرین
532-دانا سەمەد …..کاسب
533-ئەحمەد زامدار
534-پێزان محسن
535-عوسمان قادر ئەحمەد
536-لاوێن قادر حاجی کاکە
537-بــڕیار حیــدر جــبار
538-به‌ندی لقمان نادر كوڕه‌ ئه‌نفال
539-مصگفی أحمد محمد نوری/ حقوقی /كركوك
540-یونس رەسول مینەزادە
541-بدرالدین حمەصالح مامۆستا هەولێر
542-هێرش نوری محمد
543-فازڵ عوسمان فەقێ عەزیز زیندانی سیاسی سویسرا
544-سەنگەر صبری مجید شقڵاوە
545-عوسمان غەریب محەمەدئەمین تێكۆشەری دێرین
546-عبدالله علی محمد دارتاش
547-فوئاد بابان
548-عبدالرحمن کریم مەلازادە مامۆستای خانەنشین
549-ڤاهیر ڕەسوڵ محمد احمد
550-مهدی نامق کریم
551-لقمان صدیق رسول كوڕی شەهید و تێكۆشەری دێرین سلێمانی
552-کەریم مەرەسەنە
553-چۆمان احمد محمود
554-توانا ئەحمەد
555-شاڵاو مورتكە پ دێرین
556-كەمان بهادین نوری سلێمانی
557-مەریوان مامە عەلی
558-رێبوار محەمەد
559-میراو ئاژگەیی
560-شێرزاد خدر
561-عیماد عەلی زیندانی سیاسی ئەڵمانیا
562-عبدول علی ئەوڕەحمان
563-شاخەوان شۆڕش لێكۆلەری بواری جینۆساید كوری شەهیدی سەركردە دانمارك
564-ئەبو شهاب حەساری
565-بەختیار چاوەڕێ
566-هێرش حەبابە گەورە
567-جاسم خێلانی پیچشمەرگەی دیچرین سوئید
568-حەسەن مارف
569-حواس مه لازاده
570-کاوێس عبداللە
571-ئیدریس شێخۆ تێكۆشەری دێرین هەولێر
572-ناڤم عمر
573-گوڵاڵە ڕەزا سالح سەرۆکی ڕێکخراوی ژنانی کورد و ئیتاڵی خوشكی شەهید
574-جمال ڕە شید ده باغ
575-نازم عوسمان.کۆمنیتەی کورد لە ئیتاڵیا
576-نەورۆز شەریف
577-ئومێد بابان نەمسا
578-برایمی کاکەحەمە
579-کمال میرزا / سلێمانی .
580-مەهدی حەسەن خدر
581-سامان سلیمان
582-عومەر هەنگاو
583-نەریمان ئەمین
584-خۆشناو شێر
585-سیروان امین چالاكی سیاسی فینلەندا
586-د. محمد كیانی ئەندامی پێشووی پەرلەمانی عێراق و تێكۆشەری سیاسی
587-چالاک زەنگە نە ‌‌ پیشمە رگە ی دیرین
588-کمال حسـین ــ خانەنشـینی پێشـمەرگەی دێـــــــــریـن
589-بیان تاهیر
590-هاوژین حەمە ڕەشید/ بەریتانیا
591-كمال شوانی
592-عەباس نادر قادر-نووسەر -هەولێر
593-بەختیار مستەفا قادر رۆژنامەنووس و چالاكوان سلێمانی
594-جاسم غفور/بەریتانیا
595-فارس عزو فرنسیس سیاوش….پێشمەرگەی دێرینی حیزبی شوعی عیراق…
596-تارا ئەحمەد/ سوید
597-هیوا سەید سەلیم كوڕی شەهید و نووسەرو چالاكوان
598-جێگر جەواد رەشید، خوێندکاری زانکۆ
599-فائزە فۆاد – زەردەشتیانی کورد
600-دیاری محمود چالاک
601-کمال میرزا حسن
602-نزار عقراوی تێكۆشەری سیاسی بەریتانیا
603-سیروان نجم الدین جلال
604-بەختیار کەمال جبڕائیل / خانەنشین
605-جه مال مه حموود-که نه دا
606-لوقمان محەمەد
607-سیروان محەمەد
608-قومری ساڵح
609-ئەردەلان ئەمین
610-چیمەن مەحمود بۆمبا
611-ئارام عپمان
612-وریا قادر
613-كاروان حسین
614-بەكر عەبدولكریم
615-حسن عبداللە عمر
616-سروە محمەد سالح خانە نیشین،سەرچنار
617-عبدالعزیز احمد عزیز
618-سیروان سەعید
618-عدالت احمد
619-ناجح محمەد ئەحمەد
620-فەرهاد عمر عبدالرحیم
621-احمد محمود
622-دەوەن مەعروف، نووسەر
623-اسماعیل برایم صابر
624-نیهایەت مام شێخ چالاکوان
625-دڵشاد محەمەد مستەفا
626-جەزا جەعفەر
627-یوسف گالب ساڵەیی
628-تەحسین شەریف
629-سمکۆ ئەحمەد
630-شامل جلال
631-عباس رۆستەم سلیمان تێكۆشەری دێرین
632-عبداللە حسێن احمد
633-صلاح حمه ئه مین
634-عەبدولڵا پۆڵا پێشمەرکەی دێرین ئەمەریكا
635-سالار فەتاح قادر
636-کارزان حمەجان محمدامین
637-ئاسۆ ئەحمەد دەوڵەت
638-ئەیوب ئەنوەر سماقەیی
639-فەخرەدین گەرمیانی نووسەرو شاعیرو پێشمەرگەی دێرین
640-ئارام نەجم
641-احمد محمود
642-ریبوار احمد پ. م دیرین
643-کریم عباس یاسین-مامۆستا
644-حسین علی
645-د. ناجح محمەد ئەحمەد، پێشمەرگەی دێرین هەڵەبجە
646-منسور حسن سعید
647-هیمن برزان خورشید
648-قادر كەندیناوه
649-جەلال عەلی ئەحمەد پێشمەرگەی دێرین
650-کاڤم علی مامۆستاوڕۆژنامەنووس کەرکوک
651-صابر جعفر علی
652-مامۆستا زرارقادر خەیلانی/سەرپەرشتیاری خانەنشین..
653-دڵزار زرار قادر/ فەرمانبەر
654-کاوە عبداللە .چالاک وانی مەدەنی
655-سیروان باپیر
656-شوان صابر مصگفی مافناس و چالاكوانی مافی مرۆڤ
657-حەسەن محەمەد
658-فرمان محمد برای ئەنفالكراو شەهید
659-محمد نحم پ م دێرین
660-شێرزاد شێر، شوان شەقڵاوە، پێشمەرگەی دێرین
661-ئاوات ڕەسوڵ نووسەر و ڕۆژنامەنووس
662-کامران حسین
663-ئاراس رشید
664-ادهم نجار
665-کاروان عبداللە .چالاکی سیاسی
666-مصگفی یاسین حمد خانەنشین
667-ھاوژین عەلی سابیر
668-کاک ئەحمەد سەعدی فەرمانبەر لە مەخمور
669-ئەحمەد سەعید
670-قارمان محمد
671-تەها مامشەیی نەرویج
672-سوهەیلە حوێز ئیسماعیل
673-فاتح مستەفا حمدئەمین چالاكوان پیچشمەرگەی دێرین
674-ابراهیم مجید فرج
675-سامان بکر احمد – چالاکەوانی مەدەنی وزیندانی سیاسی
676-ساماڵ سەلاح رۆژنامەنوس بەلجیكا
677-چرۆ خەتاب عومەر
678-سەربەست نەریمان كەریم رۆژنامەنووس و چالاكوان
679-سفین عباس /خانەنشین
680-ڕێباز فاروق حسین
681-سۆران عەبدوڵڵا عوسمان
682-جلال انور سعید
683-فاروق عبدلکەریم قادر
684-کاروان کەمال
685-سلێمان حسێن خدر
686-جباراحمد نووسەرو چالاكوانی بواری جینۆساید
687-هیوا شوانی پێشمەرگەی دێرین
688-یەحیا ئەحمەد فەرەج
689-لقمان ناسیح انور
690-سەلاحەدین ساڵەیی / رۆژنامەنووس
691-گۆران هەڵەبجەیی نوسەرو چالاكوان دانمارك
692-كمال عباس أسعد
693-هیوا محمد عباس
694-قادر عزیز
695-کۆسرەت ئەحمەد بێکەس
696-زیرك محمد إبراهیم صابر
697-ژیان حمە سعید
698-چنور محمود
699-خولیا حسێن شاعیر كەنەدا
700-اکرم جوهر
701-کامیل ئەحمەد فەرەج
702-بــڕیار حیــدر جــبـار قــوتـابـی زانــکۆ
703-عەبدوڵا مەحمود نووسەر
704-نەوزاد بابان چالاكی سیاسی و نووسەر
705-شاخه وان حه ساری پێشمەرگەی دێرین و بنەماڵەی شەهید
706-دوکتور محه مه د ره حیمی
707-دڵشاد سعید محەمەد ڕزگاربوی ئەنفال لە نوگرەسەلمان
708-مافپەروەر حمدامینی وەسمان بیرێژی
709-عبدالرحمن کریم عبداللە
710-دكتۆرە فایزە خەتاب خوشكی شەهید
711-صابر فیچ الله أحمد
712-نورالدین احمد سا لح / كه ركووك
713-گارق فریق حسن
714-ڕزگار سعید محمد
715-سیروان مستەفا محەمەد
716-لگیف محمد
717-سیروان محەمەد سەعید
718-سعید حمەفرەج قادر
719-عبداللە صابر سعدون/ رزگار حەساری فۆتۆگرافەرو پێشمەرگەی دێرین
720-مسته فا احمد محمد /ماف په روه ر/ که رکوک
721-محمد زه نگه نه
722-محسن علی
723-حسن عبداللە عمر
724-کامه ران حمه نوری حمه کریم کورسانی / الماتیا
725-بەختیار محەمەد
726-سەرهەد تۆفیق باوكی 5 مندالی ئەنفالكراو
727-ڕزگار عبید محمد ئیلنجاغ شوان کە کوك
728-سمیرە ئەحمەد /چالاکوان . کەرکوک
729-نیاز عبداللە چالاكوان فەرەنسا
730-ڕێبوار محەمەد
731-یاسین غفور درویش فرج / هەڵەبجە
732-بەختیار مامۆستا محمود
733-شاسوار شوانی بەلجیکا
734-قاسم نۆکانی پێشمەرگەی دێرین
735-نجات محمد زەنگەنە
736-سالارعزیز حەساری.
737-ئامانج عبدوڵا مەعروف
738-نەسرین بابان ئەڵمانیا
739-ئارام صاڵح حسین
740-حمید خالد کریم / وشیار حەساری
741- سوارە یوسف کەڵوڕی
742- رێكخراوی كوردستان بێ جینۆساید
743-مەلا شاخی پ دێرین و ئەندامی پێشوی پەرلەمانی كوردستان و نووسەری بواری جینۆساید
744-رۆژان شەهید حەمەڕەش – ئەندامی خولی پێنجەمی پەرلەمانی کوردستان و كچی شەهیدی فەرماندە
745-موحسین شیروانی پارێزەر بەرپرس لە كەیسی ئەنفالە لە دادگای باڵای تاانەكان
746-پەری عەزیز بەرپرسی پێشووی دۆسیەی گۆرشە بە كۆمەڵەكان لە وەزارەتی شەهیدان
747-دلێر کەریم محەمەد نووسەر لە بواری جینۆساید
748-محمد زرنگ چالاکوانی جینۆساید وپێشمەرگەو ڕێکخستنی دێرین و نوسەری جینۆساید
749-هێمن حەسیب نووسەرو چالاكوانی بواری جینۆساید
750-رازاو سلێمان ئەڵمانیا
751-کریم عباس یاسین-مامۆستا-هەولێر
752-سەڵاح کەرکوکی رێکخەری کاروباری ناساندنی جینۆساید لە سوید
753- میرۆعەبدالكەریم رۆشنبیرو وەرگێڕ
754-ئەردەلان لەتیف مامۆستای زانكۆ

سازدانی : گۆڤاری لێکۆڵینەوەی چەپی نوێ

لەم دیدارەدا گابریال گارسیا مارکیز؛ پێشنیاری حکومەتێک دەکات کە بتوانێت خەڵکی هەژار دڵخۆش بکات. ڕۆماننووسی کۆڵۆمبی گابریال گارسیا مارکێز؛ وەرگری خەڵاتی نۆبڵ بۆ ئەدەب ١٩٨٢؛ ڕۆژی پێنجشەممە ١٧ ی نیسانی ٢٠١٤، لە تەمەنی ٨٧ ساڵیدا ژیانئاوایی لێکردین. گابریال گارسیا مارکێز بەناوبانگترین نووسەری ئەمریکای لاتین بوو؛ هەروەها چەپێکی مولتەزیم بوو. دەقی ئەم چاوپێکەوتنەی خوارەوە لە ژمارە ١٣٨ ی ئازار-نیسانی ١٩٨٣ی گۆڤاری لێکۆڵینەوەی چەپی نوێدا بڵاوکراوەتەوە.

دەقی دیدارکە
گۆڤاری لێکۆڵینەوەی چەپی نوێ : ئایا دەتوانین ئاوڕێک لە شێوازی گەشەسەندنی بیروباوەڕی سیاسیت بدەینەوە؟ باوکت کۆنەخوازە. کۆڵۆمبیا دوای سەربەخۆیی لە ئیسپانیا لە ساڵی ١٨١٩وە؛ بە سەدەیەک شەڕی ناوخۆی پچڕپچڕدا تێپەڕی، دوو پارتی سیاسی لە دەیەی چلەکانی سەدەی نۆزدە هاتنەبوون: پارێزەران کە فەلسەفەی نەریتگەرایییان لەسەر بنەمای بنەماڵە، کەنیسە و دەوڵەت بوو؛ و لیبراڵەکان کە ئازاد لە بیرکردنەوە و دژە ڕۆحانیی و لیبڕاڵی ئابووری بوون. خوێناویترین شەڕەکانی نێوان ئەم دوو لایەنە جەنگی هەزار ڕۆژە (١٨٩٩-١٩٠٢) بوو کە وڵاتەکەی ئیفلاس و وێران کرد. لە کۆڵۆمبیا باوە دەڵێین کۆنەپەرستبوون یان لیبراڵ بوون بەندە بەوەی کە باوکت چییە، بەڵام دیارە باوکت بە هیچ شێوەیەک کاریگەری لەسەر بیرکردنەوەی سیاسیت نەبووە چونکە زۆر زوو بەرەی چەپت هەڵبژارد. ئایا ئەم هەڵوێستە سیاسییەت کاردانەوەیەک بوو بەرامبەر بە بنەماڵەکەت؟

گابریال گارسیا مارکیز : نا؛ بەو جۆرە کاردانەوەم دژی بە بنەماڵەکەم نەبووە ، چونکە دەبێت لەبیرتان بێت کە هەرچەندە باوکم کۆنەپارێزە، بەڵام باپیرم کۆڵۆنێڵێکی لیبڕاڵ بووە. ڕەنگە بیروباوەڕی سیاسیم لە سەرەتاوە لەلای ئەوەوە هاتبن، چونکە لەبری ئەوەی لە منداڵیدا چیرۆکی ئەفسانەییم بۆ بگێڕێتەوە، بە گێڕانەوەی ترسناک لەبارەی دوایین شەڕی ناوخۆ کە بیرکەرەوە ئازادەکان و دژە پیاوانی ئایینی، دژ بە حکومەتی کۆنەپەرستی هەڵیان گیرساندبوو، دڵخۆشی دەکردم. هەروەها باپیرم باسی کۆمەڵکوژی کرێکارانی کێڵگەی مۆزی بۆ دەکردم کە لە ئاراکاتاکا لە ساڵی لەدایکبوونمدا ڕوویدابوو (١). کەواتە دەبینیت بنەماڵەکەم کاریگەرییان لەسەر من هەبووە بەرەو یاخیبوون نەک بەرەو بەرزڕاگرتنی سیستەمی دامەزراو.

گۆڤاری لێکۆڵینەوەی چەپی نوێ : تۆ لەیادتە کەی و لەکوێ یەکەم دەقی سیاسی خۆت خوێندەوە؟
گابریال گارسیا مارکیز : قوتابخانەی ناوەندیم لە زیپاکیرا؛ پڕ بوو لەو مامۆستایانەی کە لە ساڵانی سییەکانی سەدەی ڕابردوودا لەلایەن مارکسیستێکەوە لە کۆلێژی ڕاهێنانی مامۆستایان لە سەردەمی حکومەتی چەپی سەرۆک ئەلفۆنسۆ لۆپێزدا وانەیان پێگوترابوو.(٢) مامۆستای جەبر لە کاتی پشووی نێوان وانەکاندا ماتریالیزمی مێژوویی پێ دەوتینەوە، مامۆستای کیمیا کتێبی لینین پێ دەداین و مامۆستای مێژووش باسی ململانێی چینایەتی بۆ دەکردین. کاتێک ئەو زیندانە سەهۆڵاوییەم بەجێهێشت، نەمدەزانی باکوور و باشوور لە کوێن، بەڵام دوو قەناعەتی زۆر بەهێزم هەبوو. یەکێکیان ئەوە بوو کە ڕۆمانی باش دەبێ گواستنەوەیەکی شیعریی واقیع بێت و ئەوی دیکەیان ئەوە بوو کە داهاتووی نزیکی مرۆڤایەتی لە سۆسیالیزمدایە.

گۆڤاری لێکۆڵینەوەی چەپی نوێ : ئایا قەت ئەندام بوویتە لە حیزبێکی کۆمۆنیستیدا؟
گابریال گارسیا مارکیز : من لە تەمەنی بیست ساڵیدا بۆ ماوەیەکی کورت سەر بە شانەیەکی حیزبی کۆمۆنیست بووم، بەڵام بیرم ناچێت هیچ کارێکی سەرنجڕاکێشم کردبێت. من زیاتر هاوسۆزی حیزب بووم نەک جەنگاوەرێکی ڕاستەقینە. لەو کاتەوە پەیوەندی من لەگەڵ کۆمۆنیستەکاندا هەوراز و نشێوی زۆری بەخۆوە بینیوە. زۆرجار ئێمە کێشەمان هەبووە چونکە هەر جارێک هەڵوێستێک دەگرمەبەر کە ئەوان حەزیان لێی نییە، ڕۆژنامەکانیان بەجیددی هێرش دەکەنە سەرم. بەڵام من هەرگیز بە ئاشکرا تەنانەت لە خراپترین ساتەکانیشدا ئیدانەم نەکردوون.

گۆڤاری لێکۆڵینەوەی چەپی نوێ : من و تۆ لە ساڵی ١٩٥٧ پێکەوە گەشتی ئەڵمانیای ڕۆژهەڵاتمان کرد و سەرەڕای ئەوەی هیواکانمان بە سۆسیالیزمەوە چەسپاندبوو، بەڵام ئەوەی بینیمان بەدڵمان نەبوو. ئایا ئەو سەفەرە قەناعەتی سیاسی ئێوەی گۆڕی؟
گابریال گارسیا مارکیز : بەڕاستی کاریگەرییەکی تەواو یەکلاکەرەوەی لەسەر بیروباوەڕی سیاسیم هەبوو. ئەگەر لەیادت بێت من ئەو کات لە زنجیرە وتارێکدا بۆ گۆڤارێکی بۆگۆتا،(٣) کاریگەرییەکانی ئەو گەشتەم لەسەر بیروباوەڕی سیاسیم باس کردووە. وتارەکانم بێ خواستی خۆم دوای نزیکەی بیست ساڵ جارێکیتر بڵاوکرانەوە ئەویش نەک وەک ئەوەی من دەیبینم لەدەرەوەی هەر بەرژەوەندییەکی ڕۆژنامەوانی یان سیاسی، بەڵکو بۆ ناکۆک لەگەڵ گەشەسەندنی سیاسی خۆم نیشانی بدەن.

گۆڤاری لێکۆڵینەوەی چەپی نوێ : ئەی هیچ ناکۆکییەک هەبوو لەو نێوەدا؟
گابریال گارسیا مارکیز : نەخێر، هیچ ناکۆکییەک نەبوون. کتێبەکەم یاسایانە ئامادەکرد و ئاخنیمە نێو کۆ بەرگەکانی بەرهەمەکانم و بەتەواوەتی خستمنەڕوو کە بە چاپە بەربڵاوەکانیان لە هەموو گۆشە و شەقامێکی کۆڵۆمبیا دەفرۆشرێن. یەک وشەم تیایاندا نەگۆڕیوە. لەمەش زیاتر، پێموایە ڕوونکردنەوەیەک لەسەر سەرچاوەی قەیرانی ئێستای پۆڵەندا لەو بابەتانەدا دەدۆزرێتەوە کە دۆگماتیستەکانی ئەو سەردەمە دەیانگوت لەلایەن ئەمریکاوە پارەیان پێدراوە. ئەوەی جێی پێکەنینە ئەوەیە کە هەر ئەو دۆگماتیستیانە ئەمڕۆ دوای بیست و چوار ساڵ لەسەر کورسییە ئارامەکانی دامەزراوە سیاسی و داراییەکانی بۆرژوازیدا جێگیرن لە کاتێکدا مێژوو ڕاستی و دروستی من دەسەلمێنێت.

گۆڤاری لێکۆڵینەوەی چەپی نوێ : ئەی بۆچوونت چییە سەبارەت بەوەی کە پێێ دەڵێن دیموکراسییەکانی خەڵک؟
گابریال گارسیا مارکیز : ناوەندی گریمانەی ئەو وتارانە ئەوەیە کە دیموکراسییەکانی خەڵک بە شێوەیەکی ڕاستەقینە سۆسیالیستی نەبوون و هەرگیزیش نابنە سۆشیالیست ئەگەر ئەو ڕێگایە بگرنەبەر کە لەسەری بوون، چونکە سیستەمی سۆشیالیزم دانی بەو بارودۆخە تایبەتییانە دانەدەنا کە لە هەر وڵاتێکدا زاڵ بوون. سیستەمێک بوو کە لە دەرەوە لە لایەن یەکێتیی سۆڤییەت و لە ڕێگەی حیزبە کۆمۆنیستییە ناوخۆییە دۆگما و بێ ئەندێشەکانەوە سەپێنرا کە تاکە بیرکردنەوەیان ئەوە بوو کە مۆدێلی سۆڤییەت لە کۆمەڵگایەکدا جێبەجێ بکەن کە ناگونجێت.

گۆڤاری لێکۆڵینەوەی چەپی نوێ : با بچینە سەر یەکێکی تر لە ئەزموونە هاوبەشەکانمان ، ئەوکاتانەی لە پرێنسا لاتینا، ئاژانسی هەواڵی کوبا بووین. من و تۆ هەردووکمان کاتێک حزبی شیوعی کۆنی کوبا دەستیکرد بە دەستبەسەرداگرتنی زۆرێک لە دامەزراوەکانی شۆڕش، دەستمان لەکار کێشایەوە پێت وایە ئێمە بڕیارێکی دروستمان دا؟ یان پێت وایە تەنها ڕاچڵەکینێک بوو لە پرۆسەیەکی درێژخایەندا کە ئێمە نەمانتوانی بەو شێوەیە بیبینین؟
گابریال گارسیا مارکیز : پێم وایە بڕیارەکەمان بۆ جێهێشتنی پرێنسا لاتینا دروست بوو. ئەگەر ئێمە دەستمان بە دیدگاکانمانەوە بگرتایە، لە کۆتاییدا مۆری دژە شۆڕش، نۆکەری ئیمپریالیست و هەتادواییمان بەناوچەوانەوە دەلکا، کە دۆگماتیستەکانی ئەو سەردەمە بەسەرتدا دەیان چەسپاند . ئەوەی من کردوومە، ئەگەر لەبیرتان بێت، ئەوە بوو کە خۆم خستە پەراوێزەوە. من لەنزیکەوە زۆر بەوردی دیقەتی پرۆسەی گەشەسەندنی کوبام دەکرد ئەو کاتەی خەریکی نووسینی کتێب و سیناریۆی فیلمی ڕۆمانەکانم بووم لە مەکسیک. ڕوانگەی من ئەوەیە کە هەرچەندە شۆڕش دوای هەڵچوونە زریانییە سەرەتاییەکان ڕێڕەوێکی سەخت و هەندێکجار دژ بەیەکی گرتەبەر، بەڵام هێشتا ئاسۆی نەزمێکی کۆمەڵایەتی پێشکەش دەکات کە دیموکراسیتر و دادپەروەرترە و زیاتر لەگەڵ پێداویستییەکانمان دەگونجێت.

گۆڤاری لێکۆڵینەوەی چەپی نوێ : ئایا تۆ دڵنیایت؟ ئایا هەمان هۆکارەکان هەمان ئەنجام بەرهەم ناهێنن؟ ئەگەر کوبا سیستەمی سۆڤییەت وەک مۆدێلێک وەربگرێت (دەوڵەتێکی تاکە حزبی، ناوەندگەرایی دیموکراسی،جنەقابەکانی ژێر دەسەڵاتی حکومەت، ڕێکخراوە ئەمنییەکان کە کۆنترۆڵی توند بەسەر دانیشتوواندا دەکەن)، ئایا بەدەستهێنانی “نەزمی دادپەروەر و دیموکراسی” بەو شێوەیە قورس نابێت لەوێ وەک چۆن لە یەکێتیی سۆڤییەتدا هەیە؟ ئایا تۆ لەم شتە ناترسیت؟
گابریال گارسیا مارکیز : کێشەی ئەم شیکارییە خاڵی دەستپێکردنیەتی. تۆ لەو بنەمایەوە دەست پێدەکەیت کە کوبا مانگی دەستکردێکی سۆڤییەتییە و من باوەڕم بەوە نییە. پێم وایە شۆڕشی کوبا بیست ساڵە لە باری نائاساییدایە بەهۆی دوژمنایەتی و تێنەگەیشتنی ئەمریکاوە کە تەحەمول بە سیستەمێکی ئەڵتەرناتیڤی حکومەت ناکات کە نەوەد میل لە کەناراوەکانی فلۆریدا دوورە.
ئەمە خەتای یەکێتیی سۆڤیەت نییە، کە بەبێ هاوکاری ئەو (پاڵنەر و ئامانجەکانی هەرچییەک بن) شۆڕشی کوبا ئەمڕۆ بوونی نەدەبوو. لە کاتێکدا دوژمنایەتی بەردەوامە، دۆخی کوبا تەنیا لە ڕووی باری نائاساییەوە دەتوانرێت حوکم بدرێت کە ناچاریان دەکات بە شێوەیەکی بەرگریکارانە و لە دەرەوەی کایەی بەرژەوەندی مێژوویی و جوگرافی و کولتووری سروشتی خۆیان مامەڵە بکەن. کاتێک دۆخەکە ئاسایی بووەوە، ئەوکات دەتوانین جارێکی تر باسی بکەینەوە.

گۆڤاری لێکۆڵینەوەی چەپی نوێ : فیدڵ کاسترۆ پشتیوانی لە چوونە ژوورەوەی یەکێتیی سۆڤییەت کرد بۆ یۆگۆسلاڤیا،( ئەمە ڕاستە لەگەڵ ڕەچاوکردنی هەندێ شت)، هەڵوێستی تۆ چی بوو؟
گابریال گارسیا مارکیز : من لەو کاتەدا ناڕەزایەتییەکی گشتیم کرد و ئەگەر هەمان دۆخ سەرهەڵبدات جارێکی دیکە هەمان شت دەکەمەوە. تاکە جیاوازی لە نێوان هەڵوێستی من و فیدڵ کاسترۆ (چاو تا چاو لە هەموو شتێکدا وەک یەک نابینین) ئەوەیە کە ئەو لە کۆتاییدا ڕەوایەتی بە دەستێوەردانی سۆڤییەت هێنا و من هەرگیز ڕەوایەتی نادەم. بەڵام ئەو شیکارییەی کە لە وتارەکەیدا سەبارەت بە دۆخی ناوخۆیی دیموکراسییەکانی خەڵک کردبووی، زۆر ڕەخنەگرانەتر و بەهێزتر بوو لەوەی کە من لە وتارەکانمدا کردوومە کە ساتێک لەمەوبەر باسمان دەکرد. لە هەر حاڵەتێکدا داهاتووی ئەمریکای لاتین لە هەنگاریا، پۆڵەندا، یان چیکۆسلۆڤاکیا هەرگیز دیاری ناکرێت، بەڵکو لە خودی ئەمریکای لاتین دیاری دەکرێت. بیرکردنەوە لە هەر شتێکی تر وەسوەسەیەکی ئەوروپییە و هەروەها هەندێک لە پرسیارە سیاسییەکانتان بۆنی ئەم وەسوەسەیەی لێدێت.

گۆڤاری لێکۆڵینەوەی چەپی نوێ : لە ساڵانی حەفتاکانی سەدەی ڕابردوودا و دوای ڕەخنەلەخۆگرتنە بەناوبانگەکەی شاعیری کوبا هێبێرتۆ پادیلا، (٤)پادیلا لەلایەن پۆلیسی ئەمنییەوە دەستبەسەرکرا بۆ سین و جیم لەسەر هەڵوێستە سیاسییە “گومانلێکراوەکان”ی لە بەرهەمەکانیدا، دوای مانگێک و دوای دانپێدانانی بە ئاشکرا بۆ مەیلی دژە شۆڕش ئازادکرا. ئەمەش لافاوێکی ڕەخنەی ڕۆشنبیرانی ئەوروپی و ئەمریکای لاتینی لێکەوتەوە. ئەمەش وەک ڕوودانێکی گرنگ لە پەیوەندی نێوان نووسەران و شۆڕش دەبینرا چ وەک سەردەرهێنانی ستالینیزمێکی نادیار، یانیش وەک سەلماندنی ئەوەی کە ڕۆشنبیری بۆرژوازی خیانەت لە ئەرکەکانی خۆیان دەکەن بە وەستانیان لە بەرەی شۆڕشی لە ژێر گەمارۆدا حەسرکراو. هەندێک لە هاوڕێکانتان بە خۆمەوە خۆمان لە ڕژێمی کوبا دوور خستەوە، بەڵام تۆ نەتکرد. تۆ واژۆت لەسەر ئەو تەلەگرامە ناڕەزایەتییە نەکرد کە ئێمە ناردمان. تۆ سەردانی کوبات کرد و بوویتە هاوڕێی فیدڵ. چی وای لێکردیت کە هەڵوێستێکی ئاوا لەبار لە بەرامبەر ڕژێمی کوبا بگرێتەبەر؟
گابریال گارسیا مارکیز : زانیاری باشتر سەبارەت بەوەی کە بەڕاستی چی ڕوویداوە و هەروەها ڕوانگەیەکی سیاسی پێگەیشتووتر بوو وای لێکردم بتوانم بە ئارامی و سەبر و تێگەیشتنێکی مرۆیی زیاترەوە سەیری دۆخەکە بکەم.

گۆڤاری لێکۆڵینەوەی چەپی نوێ : جگە لە تۆ ژمارەیەکی زۆر لە نووسەران لە ئەمریکای لاتین باس لە سۆشیالیزم (مارکسیست-لینینیست) دەکەن وەک بەدیلێکی خوازراو. پێتوانییە ئەمە جۆرێک لە سۆشیالیزمی “مۆدێرن” بێت؟ سۆشیالیزم چیتر ئەبستراکتێکی بەخشندە نییە، بەڵکو واقیعێکی تا ڕادەیەک ناسەرنجڕاکێشە. ئایا هاوڕان لەسەر ئەوەی کە ئەوەی لە پۆڵەندا ڕوویدا، کەس باوەڕ بەوە نەکات کە چینی کرێکار لەو وڵاتانەدا دەسەڵاتدارە؟ ئایا دەتوانن بژاردەی سێیەم بۆ کیشوەرەکەمان لە نێوان سەرمایەداریی خراپ و “سۆسیالیزم”ی خراپدا ببینن.
گابریال گارسیا مارکیز : من باوەڕم بە بژاردەی سێیەم نییە. من پێم وایە بەدیلەکان زۆرن ، ڕەنگە تەنانەت بەدیلەکانیش بەقەد ژمارەی وڵاتانی ئەمریکای لاتینی ئێمە و لەنێویاندا ئەمریکاش هەبن. من قەناعەتم وایە دەبێت چارەسەری خۆمان بدۆزینەوە. دەتوانین لە هەر شوێنێک کە بتوانین سوودمەند بین لەوەی کە کیشوەرەکانی دیکە لە مێژووی درێژخایەنی پڕ لەپەشێوی خۆیاندا بەدەستیان هێناوە، بەڵام نابێت بەردەوام بین لە کۆپیکردنیان بە شێوەیەکی میکانیکی وەک ئەوەی تا ئێستا کردوومانە. بەم شێوەیە لە کۆتاییدا دەتوانین مارکەی خۆمان لە سۆسیالیزم بەدەست بهێنین.

گۆڤاری لێکۆڵینەوەی چەپی نوێ : قسەکردن لەسەر بژاردەکانی تر، حکومەتی فەرەنسا چ ڕۆڵێک دەگێڕێت لە ئەمریکای لاتین؟
گابریال گارسیا مارکیز : لەم دواییانەدا لە نیوەڕۆ خوانێکدا لە مەکسیک، سەرۆک میتران(٥) لە کۆمەڵێک نووسەری پرسی، “چاوەڕوانی چی لە فەرەنسا دەکەن؟” وەڵامەکەیان گفتوگۆیەکی وروژاند کە بەرەو ئەوە ڕۆیشت کە کێ دوژمنی سەرەکی کێیە. ئەوروپییەکانی سەر مێزەکە کە قەناعەتیان هەبوو کە لە لێواری هەندێک نەخشاندنی نوێی جیهاندان کە لەسەر شێوازی یاڵتا بوون،(٦)دەیانگوت دوژمنی سەرەکییان ئەمریکایە. من وەڵامی پرسیارەکەی سەرۆکم دایەوە (هەمان پرسیارەکە کە ئێستا دەیکەیت) بەم شێوەیە وتم، “بەو پێیەی هەریەکەمان دوژمنی ژمارە یەکمان هەیە، ئەوەی پێویستمانە لە ئەمریکای لاتین دۆستێکی ژمارە یەکە. فەرەنسای سۆسیالیستی دەتوانێت ئەو هاوڕێیە بێت”.

گۆڤاری لێکۆڵینەوەی چەپی نوێ : ئایا پێتوایە دیموکراسی وەکچۆن لە وڵاتانی سەرمایەداری پێشکەوتوودا هەیە، لە وڵاتانی جیهانی سێیەمیشدا جێبکەوێت؟
گابریال گارسیا مارکیز : دیموکراسی لە جیهانی پێشکەوتوودا بەرهەمی گەشەسەندنی خۆیانە و بە پێچەوانەوە نییە. هەوڵدان و چاندنی لە دۆخی خامەکەیدا لە وڵاتانی (وەک ئەوانەی ئەمریکای لاتین) کە کلتوورێکی تەواو جیاوازیان هەیە، ئەوەندەی هەوڵدان بۆ چاندنی سیستەمی سۆڤیەت لەوێدا، تەقلیدی و ناواقیعییە.

گۆڤاری لێکۆڵینەوەی چەپی نوێ : تۆ وای دەبینی کە دیموکراسی جۆرێک لە خۆشگوزەرانی وڵاتە دەوڵەمەندەکانە، لەیادت نەچێت ئەو دیموکراسییە هەڵگری خەسڵەتی پارێزگاری لە مافی مرۆڤە کە تۆ بەردەوام بۆی جەنگاویت.
گابریال گارسیا مارکیز : من باسی بنەما دیموکراسییەکان ناکەم بەڵکو باسی فۆرمەکانی دیموکراسی دەکەم.

گۆڤاری لێکۆڵینەوەی چەپی نوێ : بەو بۆنەیەوە، ئەنجامی جەنگە درێژخایەنەکەت لەپێناو مافی مرۆڤ لەبواری سەرکەوتن و دۆڕاندا چیبووە؟
گابریال گارسیا مارکیز : پێوانەکردنی زۆر قورسە. هیچ ئەنجامێکی ورد و دەستبەجێ لەگەڵ کارەکانی وەک من لە بواری مافی مرۆڤدا نییە. زۆرجار کاتێک دێن کە تۆ کەمترین چاوەڕوانییان لێ دەکەیت و بەهۆی تێکەڵەیەک لە هۆکارەکانەوە کە مەحاڵە هەڵسەنگاندن بۆ ئەو بەشەیان بکەیت کە کردارێکی تایبەتی خۆت دەیگێڕێت. ئەم بەرهەمە وانەی بێفیزییە بۆ نووسەرێکی بەناوبانگی وەک من، کە بە سەرکەوتن ڕاهاتووە.

گۆڤاری لێکۆڵینەوەی چەپی نوێ : کام لەو هەنگاوانەی کە ناوتن زۆرترین ڕەزایەتبەخشی پێبەخشیوی؟
گابریال گارسیا مارکیز : ئەو کردارەی کە دەستبەجێترین ڕەزامەندی کەسی پێبەخشیم، کارێک بوو کە پێش سەرکەوتنی ساندینیستا (٦)لە نیکاراگوا ئەنجامم دا. (٧)تۆماس بۆرگێ کە ئێستا وەزیری ناوخۆیە، (٨)داوای لێکردم بیر لە ڕێگەیەکی باش بکەمەوە بۆ فشارخستنە سەر سۆمۆزا(٩) بۆ ئەوەی ڕێگە بە هاوسەرەکەی و کچە حەوت ساڵانەکەی بدات باڵیۆزخانەی کۆڵۆمبیا لە ماناگوا بەجێبهێڵن کە داوای پەنابەرییان لێکردبوو. دیکتاتۆر خەریکی ڕەتکردنەوەی ڕەفتارێکی سەلامەت بوو، چونکە ئەوان بنەماڵەی کەسێکی کەمتر نەبوون لە دوایین دامەزرێنەر و ئەندامی بەرەی ساندینیستا کە لە ژیاندا مابوو.
من و تۆماس بۆرگێ بۆ چەند کاتژمێرێک کێشەکەمان هەڵگەڕاندەوە تا خاڵێکی بەسوودمان بۆ هات. کچە بچووکەکە هەوکردنی گورچیلەی هەبوو. پرسیارمان لە پزیشکێک کرد کە بارودۆخی ئێستای چۆن کاریگەری لەسەر ئەمە دەبێت؟ وەڵامەکەی ئەو ئارگیومێنتەی پێداین کە بەدوایدا دەگەڕاین. کەمتر لە چل و هەشت کاتژمێر دواتر دایک و کچ لە مەکسیک بوون، ئەمەش بەهۆی ڕەفتارێکی سەلامەتەوە کە بە پاساوی مرۆیی نەک سیاسی بەخشران.
لە بەرامبەردا زۆرترین دۆسیەی بێهیواکەرم ئەو کاتە بوو کە یارمەتیم دا بۆ ئازادکردنی دوو بەڕێوبەری بانقی ئینگلیزی کە لە ساڵی ١٩٧٩ لەلایەن گەریلاکانەوە لە ئەلسەلڤادۆر ڕفێندرابوون. ناویان ئیان ماسی و مایکل شاتەرتۆن بوو و چونکە هیچ ڕێککەوتنێک لە نێوان هەردوو لایەندا نەکرابوو ، بڕیار بوو لە ماوەی چل و هەشت کاتژمێردا لە سێدارە بدرێن.
ژەنەڕاڵ عومەر تۆریخۆس(١٠) بەناوی خێزانی پیاوە ڕفێنراوەکانەوە تەلەفۆنی بۆ کردم و داوای لێکردم یارمەتیدەر بم لە ڕزگارکردنیان. لە ڕێگەی چەندین ناوەندەوە پەیامەکەم بۆ گەریلاکان گواستەوە و لە کاتی خۆیدا گەیشتە گەریلا. بەڵێنم دا کە ڕێکبخەم بۆ ئەوەی دەستبەجێ دانوستانەکانی فیدیە دەست پێبکاتەوە و ئەوانیش ڕازی بوون. پاشان داوام لە گراهام گرین کرد کە لە ئەنتیبێس دەژێت، پەیوەندی بە لایەنی ئینگلیزییەوە بکات.
دانوستانەکانی نێوان گەریلا و بانکەکە چوار مانگی خایاند. ڕێککەوتن کرابوو کە نە من و نە گراهام گرین هیچ بەشدارییەک لە دانوستانە ڕاستەقینەکاندا نەکەین بەڵام، هەرکاتێک کێشەیەک دروست دەبوو، لایەنێک یان لایەنێکی دیکە پەیوەندییان پێوە دەکردم بۆ ئەوەی هەوڵبدەن و گفتوگۆکان دووبارە دەستپێبکەنەوە.
بەڕیوبەرەکان ئازاد کران بەڵام نە گراهام گرین و نە خۆم یەک وشەی سوپاسگوزاریمان وەرنەگرت. بێگومان زۆر گرنگ نەبوو، بەڵام تا ڕادەیەک سەرم سوڕما. دوای بیرکردنەوەیەکی زۆر، ڕوونکردنەوەیەکم بۆ هات، من و گرین شتەکانمان ئەوەندە باش ڕێکخستبوو کە ئینگلیزەکان پێیان وابوو ئێمە بەشداری پیلانین لەگەڵ گەریلاکان.

گۆڤاری لێکۆڵینەوەی چەپی نوێ : زۆر کەس وەک جۆرێک لە باڵیۆزی سەرگەردان لە کاریبی سەیرت دەکەن ، بێگومان باڵیۆزێکی نیازپاکی. تۆ هاوڕێی شەخسی کاسترۆیت، هەروەها هاوڕێی تۆریخۆس لە پەنەما، کارلۆس ئەندرێس پێرێز لە ڤەنزوێلا، ئەلفۆنسۆ لۆپێز میشێلسۆن لە کۆڵۆمبیا، هاوڕێی ساندینیستاکان لە نیکاراگوای. تۆ قسەکەرێکی ئیمتیازداریت بۆ هەموویان. چ پاڵنەرێک لەئارادایە بۆ وەرگرتنی ئەم ڕۆڵە؟
گابریال گارسیا مارکیز : ئەو سێ کەسایەتییەی کە باسیان دەکەیت لە یەک کاتدا لە دەسەڵاتدا بوون کە کاتێکی زۆر گرنگ بوو بۆ کاریبی. ڕێکەوتێکی زۆر بەختەوەرانە بوو. بەداخەوە کە ئەوان نەیاندەتوانی بۆ ماوەیەکی زیاتر هاوکاریان بکەن. ساتێک هەبوو کە ئەو سێ کەسە کە لەگەڵ کاسترۆ و سەرۆکێکی وەک جیمی کارتەر لە ئەمریکا کاریان دەکرد. بێگومان دەیانتوانی ئەم ناوچەی ململانێیە بخەنە سەر ڕێگای ڕاست. گفتوگۆیەکی بەردەوام و زۆر ئەرێنی لە نێوانیاندا بەڕێوەدەچوو. نەک هەر شایەتحاڵی ئەوە بووم بەڵکو هەرکاتێک توانیبێتم یارمەتیم داوە. پێموایە ئەمریکای ناوەڕاست و کاریبی (بۆ من یەک شتن و تێناگەم بۆچی پێیان دەوترێت دوو شتی جیاواز) گەیشتوونەتە قۆناغێکی گەشەسەندن و خاڵێک لە مێژووی خۆیاندا؛ کە ئامادەن بۆ شکاندن و دەرچوون لە چەقبەستوویی نەریتی خۆیان. بەڵام منیش لەو باوەڕەدام کە ئەمریکا هەر هەوڵێکی لەو جۆرە پووچەڵ دەکاتەوە، چونکە بە واتای دەستبەرداربوون لە ئیمتیازە زۆر کۆن و گرنگەکانە. کارتەر لەگەڵ هەموو سنووردارکردنەکانیدا باشترین لایەن بوو بۆ ئەم گفتوگۆیەی کە کاریبی لە چەند ساڵی ڕابردوودا هەیبووە و ئەو ڕاستییەی کە سەرۆکایەتییەکەی هاوکات بوو لەگەڵ سەرۆکایەتییەکەی تۆریخۆس و کارلۆس ئەندرێس پێرێز و لۆپێز میشێلسن، بەڕاستی زۆر گرنگ بوو. هەر ئەم دۆخ و قەناعەتە تایبەتە بوو کە هانی دام بەشداری بکەم، هەرچەندە بە شێوەیەکی نێوانڕۆییش بێت. ڕۆڵی من تەنیا ڕۆڵی ناوەندێکی نافەرمی بوو لە پرۆسەیەکدا کە ئەگەر هەڵبژاردنی کارەساتبارانەی سەرۆکی ئەمریکا نەبووایە کە نوێنەرایەتی بەرژەوەندییە دژبەیەکەکان دەکات، زۆر لەوە زیاتر دەڕۆیشت. تۆریخۆس دەیگوت کارەکەم “دیپلۆماسی نهێنی”یە، زۆرجاریش لەبەردەم خەڵکدا دەیگوت ڕێگەیەکم هەیە بۆ ئەوەی هەواڵی ناخۆش وەک خۆش دەرکەوێت. هەرگیز نەمدەزانی ئەمە سەرزەنشتە یان دەستخۆشی.

گۆڤاری لێکۆڵینەوەی چەپی نوێ : چ جۆرە حکومەتێکت پێخۆشە لە وڵاتەکەت لە دەسەڵاتدا بێت؟
گابریال گارسیا مارکیز : هەر حکومەتێک بێت بەس خەڵکی هەژار ئاسوودە بکات. ئینجا بزانە!

تێبینییەکان وەرگێڕ ئامادەی کردوون :
(١)کۆمەڵکوژی بەکۆمەڵی کرێکارانی کۆڵگەکانی مۆز لە کۆمپانیای یونایتد فروت کە لە ڕۆژانی ٥ و ٦ ی کانوونی یەکەمی ١٩٢٨ ڕوویدا. سەرەتا کرێکارانی گیڵگەکانی مۆز مانیان گرت لەپێناو :
١-باشترکردنی هەلومەرجی کارکردن.
٢-کرێ هەفتانە بدرێت.
٣-بیمەی کاریان هەبێت.
٤-خزمەرگوزاری نەخۆشخانە باشتر بکرێت.
٥-واز‌ێنانی کۆمپانیا لە دامەزراندنی کڕیکارانی کاتیی وەک هەڕەشە بۆ سەر مانگرتووان.
٦-زیادکردنی هەقدەست.
٧-شەش ڕۆژ کارکردن لە هەفتەدا.
دەوڵەتی کۆڵۆمبیا و سەرمایەدارانی کۆمپانیای یونایتد فروت کرێکارانیان بە کۆمۆنیست دەناساند و دواتر فەرمانی تەقەکردن دەرکراو کرێکاران کەوتنە بەر دەستڕێژی گوللە و ٤٧ کڕێکار گیانیان بەخت کرد و ژمارەیەکی زۆریش بریندار بوون.دیارە بەشێکی بەرچاوی بەشداربووان لە کرێکاران ئەندامی حیزبی لیبڕاڵ و حیزبی کۆمۆنیستی کۆڵۆمبیا بوون.
(٢)ئەلفۆنزۆ لۆپز ( ١٨٨٦ – ١٩٥٩) سیاسەتمەدارێکی کۆڵۆمبیا کە دووجار بە سەرۆکی ئەو وڵاتە هەڵبژێردرا و لەڕیگەی حیزبی لیبڕاڵی کۆڵۆمبیاوە گەیشتە دەسەڵات. لەسەردەمی دەسەڵاتی ئەم سەرۆکەدا ماف و ئازادی بزووتنەوەی نەقابی لە کۆڵۆمبیا پەرەی سەند و دەسەڵات زیاتر بەلای چەپدا قورسایی خۆی دانابوو.
(٣)گۆڤاری بۆگۆتا؛گۆڤارێک بوو لە شاری بۆگۆتا لە وڵاتی کۆڵٶمبیا دەردەچوو.
(٤)هێبێرتۆ پادیلا ( ١٩٣٢ – ٢٠٠٠) شاعیری کوبی کە سەبارەت بە هەڵوێستی دەرهەق بە شۆڕشی کوبا و دوای هاتنە دەرەوەی لە زیندان، سەرنجی نێونەتەوەیی چووە سەر ناسرا.
(٥)فرانسوا میتەران(١٩١٦ – ١٩٩٦) سەرۆکی فەرەنسا بوو لەنێوان ١٩٨١ – ١٩٩٥. سکرتێری حیزبی سۆشیالیستی فەرەنسا بوو. میتەران یەکەمین چەپ و درێژماوەترین سەرۆک بووە لەمێژووی فەرەنسا.
(٦)یاڵتا یان ساری یاڵتا کەوتۆتە کەنارەکانی باشووری ئۆکرانیا کە بە دەریای ڕەش دەورەدراوە.
(٧)ساندینیستا؛حیزبی سۆشیالیستی سیاسی نیکاراگوا کە بە ئەندامەکانی دەوترا ساندینیستا.
(٨)تۆماس بۆرگێ(١٩٣٠ – ٢٠١٢) ئەندامی حیزبی سۆشیالیستی نیکاراگوا و وەزیری ناوەوەی نیکاراگوا لەسەردەمی دەسەڵاتی دانیال ئۆرتێگا.
(٩)سۆمۆزا؛دیکتاتۆر ئەنەستاسیۆ سۆمۆزا گارسیا ( ١٨٩٦ – ١٩٥٦) کە بۆ ماوەی چەند دەیە قۆرخی دەسەڵاتی وڵاتی نیکاراگوای کربوو و ساڵی ١٩٥٦ تیرۆر کرا.
(١٠)ژەنەڕاڵ عومەر تۆریخۆس؛یان عومەر تۆریخۆش هیرارا ( ١٩٢٩ – ١٩٨١)دیکتاتۆر و سەرکردەی وڵاتی پەنەما بوو و ئەو کەسەش بوو کە سەودای بە کەناڵی پەنەماوە لەگەڵ ئەمریکادا کرد.

سەرچاوە : گۆڤاری لێکۆڵینەوەی چەپی نوێ؛ ژمارە ئازار و نیسانی ساڵی ١٩٨٣
New Left Review.
سایتی جاکۆبین
https://www.jacobinmag.com/2014/04/gabriel-garcia-marquez-our-own-brand-of-socialism

پەیوەندی نێوان شانۆ و کۆمەڵگا هەمیشە بۆ من بابەتێکە جێگەی گرنگی تایبەتیم بووە، بەپێی قۆناغ و ئاستەکان ئەوەی جیاوازی بۆ خوڵقاندوین زادەی تێگەیشتنمان بووە لە زمانی شانۆیی، لێرەشدا لەسۆنگەی ئەم پەیوەندیە هەندێک سەرنج دەخەینە ڕوو.
نمایشی شانۆیی زادەی دۆخی کۆمەڵایەتی و سیاسی کۆمەڵگایە، نمایشێک نیە لەهەر کۆمەلگایەک نمایش بکرێت کاریگەریەکانی لەیەک ئاستدا بن، ئەوەش پەیوەستە بە گرنگی پەیوەندی نێوان نمایش و کۆمەڵگا، کە پێویستە گوزارشت لەخەمی کۆمەلگا بکات، هەر کاتێک شانۆ کاریگەری لەسەر کۆمەڵگا بەجێنەهێشت مانای وایە شانۆیەکی دابڕاوە لەژیانی کۆمەلایەتی و سیاسی ئەو کۆمەڵگایە.
بۆیە ئەو دەمەی دەرهێنەری شانۆیی هەست دەکات شانۆنامەیەک لەگەل دیدی دەرهێنانی ئەو ناگونجێت بەبیانوی دیدگای دەرهێنانی و چارەسەری درامی و خوێندنەوەی نوێ ناکرێت تێکست ببڕێت و زیادی بکات کە سەرەنجام کار لەتەک شانۆنامەیەک دەکەیت کە بەویستی خۆت دەستکاریت کردووە، لەو کاتەدا باشترین کارێک ئەوەیە واز لەنوسەرەکەو شانۆنامەکەی بێنیت و بۆ خۆت ئەو شانۆنامەیەی دەتەوێت بینووسیت، یاخود ئەوەی دەتەوێت لەگەڵ شانۆنوسێک رێکبکەویت کە شانۆنامەیەکی لەو شێوەیەت بۆ بنووسیت، ڕابردووی ئێمە لەشانۆدا یادەوەریەکی سەرگەردانە لەژێر ناوی سەیرەوە، بۆیە پێویستە لەئێستادا خالێک بۆ ئەو ڕابردووە دابنێین، هەڵەکانیش هێندە زۆرن چاوپۆشی لێکردن و بەردەوامی لەسەری تەنیا گوزارشت لە نەزانینی ئێمە دەکات، دەبێت بوێری ئەوەمان هەبێت دان بەهەلەکانی ڕابردومان بنێین.
بۆیە پێویستە ئەوە بزانین کەوا کردەی ئامادەکردنی چیرۆک یا ڕۆمان بۆ شانۆنامە، کردەی گۆڕینی ژانری ئەدەبیە، نەک لەپشت ناوی نووسەر هەلبستین بە نووسینی دیمەن و لا بردنی بونیادی پێکهاتەی چیرۆک، لەدەرەوەی ئەو کردەیە نووسەر دەتوانێت شانۆنامەیەک بنووسێت ئاماژە بۆ ئەوە بکات کەوا بیرۆکەکەی لەچیرۆکێک وەرگیراوە، ئێمە لەڕابردوو ئەوەمان ناوبردوە بە دەقئاوێزان، کە ئەوەش خەوشێکی مەعریفەی شانۆیی ئێمە بووە، نووسەر دەتوانێت وەک نووسینی سەربەخۆ ئاماژە بۆ شانۆنامەکەی بکات، بە ئاماژەکردن بەو چیرۆکەی وەک بیرۆکە کاری لەتەکدا کردووە.
وەک ئاماژەمان بۆ کرد ئامادەکردن گۆڕینی ژانرە، ئەو ڕوانینەی بڕوای وایە گۆڕینی ژانر دەکرێت وەک نووسینی سەربەخۆ ناوی بەرین لەراستیدا کە کارەکتەرو رووداو و شوێن و ململانێی درامی زادەی رۆمان یان چیرۆکەکە بێت بەهیچ جۆرێک ناتوانین وەک تێکستی سەربەخۆ ناوی بەرین لەڕێی گۆڕینی ژانرەوە، گۆڕینی ژانر دەبێتە کردەی ئامادەکردن بۆ شانۆ.
بۆیە پێویستە ئەوە بخەینە ڕوو کەوا دەقئاوێزان لەنمایشی شانۆییدا بریتی نیە لە کۆکردنەوەی چەند دەقێک لەناو دەقێکدا، یاخود گواستنەوەی دیالۆگ و دەستەواژەکانی دەقیتر، ئەو تێگەیشتنە هەڵە حاڵی بوونی دەرەوەی تیۆرە، لەڕاستیدا ئیشکردنەوەی دەقئاوێزان لەشانۆدا وەرگرتنی چەمک یاخود کارەکتەرە، بۆ سەر لەنوێ نووسینەوەی دەقێکی نوێ کە تێگەیشتنی دەقی پێشوو بگۆڕێتە سەر مانای نوێ، وەک ئەو تێگەیشتنەی فەیلەسوفی فەڕەنسی ژیل دۆلۆز لەکتێبی دژە ئۆدیب ئەوە دەخاتە ڕوو کە نایەوێت بەرەو تێگەیشتنی فرۆید بۆ گرێی ئۆدیب بگەڕێتەوە، هێندەی مەبەستیەتی فاشیزمی نوێی خۆرئاوای پێ بخوێنێتەوە.
بۆیە ئەو شانۆنامانەی مانای نوێیان بە دەقئاوێزان بەخشیووە چەمک و کارەکتەر و روداویان وەرگرتووە نەوەک دیالۆگی شانۆنامەی پێشوو بێنن کۆی بکەنەوەو بەویستی خۆیان شانۆنامەکە وەک کۆلاژێک بخەنە ڕوو، ئەوەی لەبزوتنەوەی شانۆی ئێمە بینراوە کۆلاژی شانۆنامەکانە نەک دەقئاوێزان، بۆ من ئەو بابەتە گرنگی تایبەتی خۆی هەیە، بۆیە لەداهاتوودا لەڕێگەی توێژینەوەیەکی زانستیەوە لەسەری دەوەستم ولێی دەکۆڵمەوە.

نیهاد جامی

ئەم بەرماڵە بەوە ئەچی هەر خێری بۆ عەبدالطیف نەبێ بەڵکو فرسەتێکیش بێت موئەید ئەحەمدیش کاڵاکەی خۆی کە بابەتی نیولیبالیزمە بخاتە بازارەوە. “سەرمایەداری نیولیبرالیزم” چەمکێکی سەیرە وەک ئەوە وایە چەندان جۆری سەرمایەداری هەبێ نیولیبرالیزم جۆرێکی تری سەرمایەداری بێت وەک سەرمایەدای لیبرالیزم و سەرمایەداری ناسیونالیزم و سەرمایەداری ئیسلامیزم …هتد. بەڵام موئەید نەیتوانیوە شتێکی تازە لە سەر سەرمایەداری نیولیبرالیزم بڵێت بەغەیری باس کردنی سەرمایەداری بەگشتی و پەیوەندی کارو سەرمایە.
لەکاتێکدا نیولیبرالیزم زیاتر وەک بزوتنەوەیەک بورژوازی هاتوەتە کایەوە ووەک تیوریەکی ئابوری لە هەفتاکانی سەدەی ڕابردوەوە بە دوای توند بونەوەی قەیرانە ئابوریەکانی سەرمایەداری لە وڵاتە جیاجیاکانی جیهاندا، لە توند بونەوەی ئەم قەیرانە ئابوریانەی سەرمایەدا لە جیهاندا بە ڕوخانی دیواری بەرلین نیولیبرالیزمیش گەیشتوەتە ئەوجی خۆی لەبەرمبەر چینی کرێکار و شکست پێهێنانی بزوتنەوەی کرێکاریادا. لە کاتێکدا لە عێراق و کوردستانی عێراق لیبرالزمێک بوونی نەبوە و نیە وەک بزوتنەوەیەک تا ئەم ئیستا ئاڵ و گۆڕی بەسەردا هاتبێت دوای باڵا دەستی سەرمایەداری بازار ئازاد ئەمیش ببێ بە نیو لیبرالیزم. یان ڕونتر بڵێین لە کوردستان عێراق سەرمایەداری لیبراڵی بوونی نەبووە، ڕەقابەتی بازار ئازاد بوونی نەبوە ، تایبەتیکردنەوە ( privatization) کە تا ڕادەیەک لە ناوەڕاستی هەشتاکانەوە حکومەتی بەعس دەستی بۆ برد، لە شوێنی خۆی لۆقەداکات بە شوێنێک نەگەیشتوە بە گشتی سەرمایەی دەوڵەتی تا ئێستا کار دەکات هەموو سێکتەرە گەورەکانی ئابوری بەدەستی دەوڵەتەوەن، کرێکاران و کۆمەڵگە خاوەنی هیچ ڕێکخراوبونێکی یەکێتیە کرایکاریەکان نەبوون تا ئێستا هەڵمەتیان بۆ ببرێت و ڕابەرانی کڕیکاری هەمیشە ڕاونراون سەرکوتکراون و ” کاری هەرزان وکڕێکاری بێ دەنگ” داسەپێنراوە بەسەر چینی کرێکاردا، کرێکار چی هەبووە لەم وڵاتانەدا تا نیولیبرالیزم لێی بسەنێتەوە. بێکاری و هەژاری لەسەراسەری عێراق و کوردستان بێداد دەکات ئەمە نەک پەیوەندی بە نیولیبرالیزم و نیوکۆنزەرڤەتیڤەوە نەبوە بەلكو پەیوەندی بە بارۆخێکی تری سیاسی کۆمەڵایەتیەوە هەبوو بەتەواوی جێاوازە. زیاتر پەیوەندی باڵا دەستی باندە ئیسلامی و قەومیەکان و جەنگی تایەفی و قەومی ئیسلامی و بەتاڵان بردنی سەروەت وسامانی کۆمەڵگەوە هەیە.
ئەم مەفهومە زیاتر پەنایەکە بۆ بزوتنەوەی ئەنتی ئیمپریالیزم و خۆدرخستنێتی لەژێر ناوێکی تردا لە عێراقدا زۆر ناو بەتاڵ بێمانا و بێ ئەرزشە ، خۆدورخستنەوە لە ڕەخنەی ڕاستەوخۆ لە سەرمایەداری ئەم سەردەمە و سوێند خواردنە بە شۆڕشی کۆمۆنستی. ئەنتی ئیمپریالیزمێک کە خۆی لە ڕاوەستانەوە بەدژی تایبەتی کردنەوە ( پرایڤەتایزیشنەوە) هەیە نەک ڕەخنە لەسەرمایداری و خەبات لەدژی سەرمایداری. ئابوری عێراق هیچ پەیوەندیەکی بە نیولیبالیزم و ئابوری نیو لیبرالیەوە نیە، ناوێکی گونجاو بۆ ئابوری کوردستان و بۆ عێراق (کلپتۆکراسیە ) سەرمایەدای دزی وتاڵانی. سەرۆک حزبەکان و بەرپرسە سەربازیەکان و خاوەن عەمامە سپی و ڕەشيەکان بوون بە ملێار دێر. گەندەڵی و تاڵان بڕۆ لە عێراق بە ڕادەیەکە عێراق لە لستە ١٨٠ وڵاتی گەندەڵدا لە ژمارە ١٥٧ریزبەندیەکەدایە، عادل عەبدالمەهدی کاتێ وەزیری نەوت بوو لە ٢١٥ دەڵی لە ٢٠٠٣ بۆ ٢٠١٥ لە میزانیەی ٨٥٠ ملیار دۆلار ٤٥٠ ملیار دۆلاری بە هەدەر دراوە، دیارە عەبادی و بەرهەم ساڵح و ئەندامانی لێژنەی مالی پەرلەمان هەریەکەیان ئەم ژمارانە پشت راست دەکەنەوە بەڵام بەژمارەی جیاواز جیاواز، ماموەستایەکی ئابوری زانکۆی بەغدا عەبدالرحمن مەشهەدانی دەڵێ ئەو ژمارانە دەخرێنە ڕوو دەقیق نین ژمارەکە لە ٣٥٠ بۆ ٦٠٠ملیار دۆلارە لە ٢٠٠٦ وە بۆ ٢٠١٨، من تێناگەم بۆ موئەید ئاڵاوە بە برماڵەکەی عەبدولەتیفەوە ئایا ئەم ژمارانە یارمەتیت نادەن بەحسێکی دەقیقتر سەر ڕاست تر بکەیت؟. لە مناڵێکی کوردستان بپرسە پێت دەڵی بنەماڵەی بەرزانی و تاڵەبانی سەروەتی کۆمەڵگەی کوردستان حەپەلوش دەکەن. ئەمەیە ئابوری کلپتۆکراسی یانی ئابوری تاڵان بڕۆ وپەیدابوونی ئۆلیگارشیەکی خەتەرناک لە سیاسیەکان و جەنەڕاکان و پیاوە دینیەکان، ئەمە چی پەیوەندی هەیە بە ئابوری نیولیبراڵیەوە. بەڵام تۆ بۆ ئەوەی تیوریەکەت بگونجێنی دەئاڵیی بە برماڵەکەی عەبدولەتیفەوە نەک بە سەدان ملیاری دۆلاری تاڵانکراوی کۆمەلگەوە.
موئەید لەهەوڵی بۆ گونجاندنی ئەم کاڵایە “بەرماڵە” لەبازاڕی کاردا سەرەکەوتو نەبوە، قسەکانی عەبدولوتیف لە چاوپێکەوتنێکدا دەکاتە مەحەکی قسەکانی ، تا بڵێ ئەمە ئەتوانی کڕێنی بەشی”سهم” بێت، بەڵام ئەم بەشە هیچ مەردودێکی مادی نیە بۆ کڕێار، بەڵکو مەرودی دینی هەیە کە ئەمش هیچ ناخاتە سەر کەڵەکەی سەرمایە. “صكوك الغفران” چەکی لێبوردن کە قەشەکانی سەدەکانی ناوەڕاست دەستیان بۆ برد جیاوازیەکی وای نیە تەنها هیچ تێچویەکی نەبوو نە سەرمایەی گۆڕاو نە سەرمایەی نەگۆڕ بۆ ئەوان، من پێم وایە ئەم ” بەرماڵەش” لەو بابەتەیە و عەبدولەتیف هێچ سەرمایەیەکی لەو مزگەوتەدا سەرف نەکردوە نەک سەرمایە ناخاتە دروست کردنی مزگەوتەوە بەڵکو پارەکەی لە دەوڵەت و هێزەکۆنەپەرستەکانی کۆمەڵگە پەیدا دەکات بەشێوەی خێر وسەدەقەو شێوەیەکی ترە لە تاڵان و بڕۆی سەروەت و سامانی کۆمەڵگە. زیاتر ئەمە گەوجاندن و بەرەو دواوە بردنی کۆمەڵگەدا کار دەکات نەک لە سیستەمێکی ئابوری.
لەچی بارو دۆخێکدا عەبدولەتیف دەتوانی “بەرماڵ” بفرۆشێت، ئەمە خۆی مەسەلەیەکی زۆر گرنگە لە ڕون کردنەوەی بزوتنەوەی ئیسلامی و کارنامەی ئەوان بەتایبەت لەسەر سەرخانی کۆمەڵگە( بە قەولی موئەید سوپرستەرکچەر) کە موئەید لێرەدا زۆر باش گیری کردوە. نیولیبرالیزم لە عێراقدا ناونیشانێکە بۆ خەباتکردنی لەگەڵ ئاشە هەوایە مەزنەکاندا، وەک دۆنگیشوت، دوژمن بسازی و بچیتە جەنگیەوە، کۆمەلگە لەدوژمنی واقعی خۆی و ڕوو بەڕوی بوونەوەی دوربخەیتەوە بە ئەنقەست بێت یا لە تێنەگەیشتنەوە.
موئەید لە تیروانیەنەکەیدا ناچیەتە سەر ئیسلامی سیاسی و ناسیونالیزم. ناچیتە سەر تەکیەی شێخایەتی شێخەکانی کەسنەزان ، ناچیتە سەر داعش و جمهوری ئیسلامی و حەشدی شەعبی. ئەم بزوتنەویەیەی کە دەیەوێ کۆمەڵگە کاول بکات بەرە هەزاران ساڵ بەرەو دواوە بگەرێننەوە. لەمەش زیاتر ناچتە سەر ئەڵتەرناتیڤێک کە لەعێراقدا حاکمە بریتە لە دەسەڵاتی مۆزایکی دەسەڵاتی دین- نەتەوە – مەزهەب – عەشیرەت و داسەپاندنی پێناسەی دینی- قەومی عەشیرەتی، یان دەسەڵاتداری پشک پشکێنە. بەڵام خەڵکی عڕاق زۆر ڕۆشن بەم دەسەڵاتە و ئەم ئەڵتەرناتیڤ و دەسەڵاتی چەپکە گوڵەکە( مام جەلال) و حکومەتی مۆزایکی وتیان نا لەچەندان ڕاپەڕینی یەک لەدوای یەکدا بە تایبەتی لە شۆڕشی تشریندا چەندان حکومەتی عراقیان ڕوخاند و بارەگا ومەقەرەکانی حزبەکانی دەسەڵاتیان لە کوردستان سوتاند و پێچایەوە. نیولیبرالیزم ناونیشانێکە بۆ ئەوەی ڕەخنە لە ئەلتەرناتیڤی ئەم سەردەمەی سەرمایەداری لە وڵاتەکانی وەک عیراق و ئیران وئەفغانستان و لبنان نەگریت. خەڵکی عێران وتیان” باسم الدین باگونا الحرامیە” واتە بە ناوی دینەوە دزەکان دزیان لێکردین، جونکە سور دەزانن بەبەرچاویانەوە عەمامە بەسەر ملیارها دۆلاریان تاڵان کردوە نەک نیولیبرالیزم.
موئەید دەڵی ئیسلامیزم لە سەرخانی ( سوپەرستەرکچەرەکەی) کۆمەڵگە کار دەکات بەڵام وەڵامەکەی بە سکیولاریزم نادرێتەوە لە سەرخاندا وەڵام نادرێتەوە بەڵکو بە شۆڕشی کۆمۆنستی. دیارە ئەوەی ڕۆشنە موئەید ناتوانی پەیوەندی ئیسلامیزم و ژن ستیزی و نەبوونی ئازادیە مەدەنیە غەربیەکان ومافە جیهان شمولوکان و سکیولاریزم جێ بکاتەوە و پەنا دەباتە بەر نیولیبالیزم لەوێشدا گیر دەکات. ئەو لەوە حاڵی نابێت سەرمایەداری سەرتاپای جیهانی داگرتوە چیتر پیویستی بە سکیولاریزم و تەمەدونی غەربی و رفاه و دیموکراسی غەربی و هاوڵاتیبونی یەکسان نیە بۆ ئەوەی سەرمایەداری جێ بخات لە سەراسەری جیهاندا، ئەم ئامانجانە ئێستا کەوتوەتە ئەستۆی چینی کرێکار. ئیستا سەرمایەداری هەموو شوێنێکی داگرتوە. بەڵکو ئەلتەرناتیڤی موزایکی و نسبیەتی فەرهەنگی و ماڵتی کەچەریزم ، پۆستمۆدرینیزم رەواج پێ دەدات دەستی لە دەسکەوتەکانی لیبرالیزم هەڵگرتوە پیویستی پێی نیە بۆ ڕێ خۆشکردنی سەرمایەداری لەسەراسەری جیهاندا.
دیارە تیوری خەباتی چینایەتی کە مارکس تیوریەکەی دۆزیەوە، بە خەباتی چیناتەی چێنی کرێکار دەسپێدەکات ئامانجی ئەم خەباتە لە یەکەم هەنگاو سەرخانی کۆمەڵگە دەکاتە ئامانج نەک پەیوەندیەکانی بەرهەم هێنان و ڕوو بەڕو وبونەوەیە بە بزوتنەوە کۆمەڵایەتیە بورژوازیەکان و لێسەندنەوەی دەسەڵاتی سیاسیە لە هەنگاوی یەکمدا واتە لەسەرخانی کۆمەڵگەدا تێکۆشان دەست پێدا دەکات بەبێ گرتنە دەستی دەسەڵاتی سیاسی گۆڕین لە ژێرخاندا مەحاڵ و خەیاڵە. هەروەها موئەید لەم خەباتە لەسەرخاندا زیاتر مەبەسێتیتی بڵێ سکیولاریزم وەڵام نیە بەڵام ئەو وەڵامەکەی گشت گیرە بۆیە قسەکەی ئەو خەباتی بۆ دەسەڵاتی سیاسیش دەگرێتەوە کە ئەمەش دەکاتە هێچ نەکردن.
سکیولاریزم تەنها جیایی دین لە دەوڵەت ناگرێتەوە بەڵکو گەرانەوەی پێناسەی ئینسانی لەبەرمبەر پێناسەی دینی و قەومی و عەشیرەتی و هاوڵاتی بوون و یەکسانی ژن و پیاو و ئازادیە مەدەنیەکانیش دەگرێتەوە ، لە وڵاتێکی وەک عێراق وکوردستان ئەمڕۆ تەوەرەی خەباتی جەماوەری پێک دەهێنن، روخاندنی حکومەتی موزایکی کە لە نیوان سەرۆک جمهورێکی کورد سەرەک وەزیرانی شیعە و سەرۆک پەرلەمانی سونە و کە خەڵک پێیی دەڵیین حکومەتی پشک پشکێنە سەرەکی ترین خواستی شۆڕشی تشرین و لاوانی تشرین بوو و هەیە هەروەها شیعاری ” لا شیعیە لا سنیە نرید حکومە علمانیە” واتە نە سنە و نە شیعە دەسەڵاتێکی سکیولارمان دەوێت سەرلەوحەی خەباتی سەراسەری شۆڕشی تشرین بوو و هەیە و لە بەهاری عەربیش شیعاری سەرەکی ” نان، ئازادی، کەرامەتی ئینسانی” بوو، ئەگەر لەمە تێنەگەی دەبێ خۆت لەسروی کۆمەڵگەوە ببینی لە خەیاڵاتی خۆتدا مەلەبکەیت.
خەباتی لەسەرخاند (سوپەر سترەکچەردا ) تەوەرەی سەرەکی خەباتە وهەر لەوێشەوە دەچێتە پێشەوەو، عێراق و کوردستان تایبەتی خۆیان هەیە تەواو جیاوازە لەگەڵ بەریتانیاو ئەمەریکا و کەندا ….. سکیولاریزم و رفاه خواستی زۆربەی کۆمەڵگەیە نەفی کردنەوەی ئەم خەباتە بەمانای ئەوە دێت تۆ هیچ تێگەیشنێکت نیە بۆ بارو دۆخی تایبەت لە وڵاتێکی دیاریکراودا بەڵکو قسەی گشتی بێ بنەماو کار نەکردن دەخەیتە دەستوری کارتەوە، بۆیە بەرزکردنەوەی شۆڕشی کۆمۆنستی تەنها تایتڵێکە بۆ بێ ئیشی. ئێستا تێکۆشان بۆ دەوڵەتێکی سکیولاری نا قەومی نادینی بەشێکی جدی خەباتی چینایەتی پێکدەهێنێت و بەدەست هێنانی یەکسانی ژن و پیاو، باڵادەستی پێناسەی ئینسانی نەک پێناسەی قەومی دینی و عەشیرەتی، هاوڵاتی بوونی یەکسان، بەدەست هێنای مافە جیهان شمولەکان ، بەدەستهێنانی رفاه ” العیش الکریم” سەرلەوحەی خەباتی چینایەتین لە کوردستان ولەعێراق خەباتی واقعین لە دژی سەرمایەداری بۆ دامەزراندنی سۆشیالیزم.
ڕونکردنەوە: عەبدولەتیف شوێن بەرماڵێکی خستە بازارە لە مزگەوتی بەهەشت لە سلێمانی بە ٦٥٠ دۆلاری ئەمەریکی، لەم پەیوەندەدا موئەید ئەحمەد ووتاریکی لە فەیس بوک بڵاوکردەوە پەیوەستی کردوە بە نیولیبراڵیزمەوە.

سەمیر نوری

لە ٢٢ی نیسانی ٢٠٢٤،وەزیری گواستنەوەی تورکیا و عێراق و قەتەر و ئیمارات، واژۆی یاداشتێکی چوارلایەنەیان کرد لە بەغدا، سەبارەت بە پرۆژەی ڕێگای گەشەپێدانی ستراتیژی، بە ئامادەبونی ئەردۆغان و سودانی.
پڕۆژەی ڕێڕەوی گەشەپێدان نوێنەرایەتی یەکێک لە پڕۆژە ستراتیژیەکانی گواستنەوەی نێوان ئاسیا و ئەوروپا دەکات، جێگاورێگای جیۆپۆلەتیکی عێراقیش ئەوە نیشان دەدات کە ئەم پرۆژەیە بۆ زیاتر تێکەڵکردنی عێراقە لەگەڵ پڕۆژە ستراتیژیە ناوچەییەکان.
ئەم پڕۆژەیە کە پشتگیری لە چین وەردەگرێت، دەچێتە ناو کێبڕکێی جیۆپۆلەتیکی نێودەوڵەتیەوە، بەئاشکرا کێبڕکێی پڕۆژەی ڕێڕەوی ئابووری دەکات، کە لەلایەن بایدن سەرۆکی ئەمریکاوە پشتیوانی دەکرێت، بۆ بەستنەوەی هیندستان و کەنداو و ئەوروپا لەڕێگەی بەندەری حەیفای ئیسرائیلەوە.
پڕۆژەی “ڕێگای گەشەپێدان” ئامانجی بەستنەوەی کەنداو بە ئەوروپایە لەڕێگەی تۆڕێک لەڕێگەی وشکانی و هێڵی ئاسنین کە درێژیەکەی ١١٩٠ کیلۆمەتری لە خاکی عێراقدایە و لە فیش خاپور لە باکووری عێراق کۆتاییدێت، لەڕێگەی ڕێگاوبان و تۆڕی شەمەندەفەری تورکیاوە دەچێتە ئەوروپا. بەندەری ئەلفاو وەک خاڵی دەستپێکی پرۆژەکە هەڵبژێردرا بەهۆی قووڵیەکەیەوە کەڕێگە بە کەشتیە گەورەکانی بارهەڵگر دەدات بەکاریبهێنن.
پرۆژەی ڕێگای گەشەپێدان کە تورکیا بە کەنداوەوە دەبەستێتەوە، بەڕوونی ڕکابەری پرۆژەی ڕێڕەوی “هیندو- کەنداو-ئەوروپا” دەکات. هاکان فیدان وەزیری دەرەوەی تورکیا وتی: “کۆریدۆرەکان… “ی ووزە و گواستنەوە، ناتوانرێت لە ناوچەکەدا کارا و بەردەوام بێت بەبێ بەشداریکردنی تورکیا.
واژۆکردنی ڕێکەوتنی “ڕێگای گەشەسەندن” هاوکاتە لەگەڵ پەرەپێدانی هاریکاری ئەمنی نێوان بەغدا و ئەنقەرە، دژ بە بوونی پەکەکە لە باکووری عێراق، هەروەها فشارەکانی ئەنقەرە بۆ هەڵوەشاندنەوەی پەیوەندی نێوان ئەو حزب و لایەنە عێراقیانەن کە پەیوەندیان بەئێرانەوەیە. گرنگی ئامانجی جیۆپۆلەتیکی ئەم پرۆژەیە لەئایندەدا لەلایەک دەبێتە دورخستنەوەی عێراق لە کایەی نفوزی ئێران، لەلایەکی ترەوە بەرزکردنەوی نفوزی تورکیایە لە عێراقدا و دامەزراندنی پەیوەندیەکی پتەوترە لەگەڵ حکومەتی عێراقدا، بەتایبەتی سەرکەوتنی ئەم پرۆژەیە لەباری عەمەلی و ئابوریەوە تورکیا زیاتر بە ئەوروپاوە گرێ ئەدات، بۆیە تورکیا گرنگیەکی تایبەت بەم پرۆژەی گەشەکردنە نیشان دەدات، لەهەمانکاتدا پەیوەندی لەگەڵ بارزانی دەچێتە خانەی فەرامۆشیەوە.
پێش واژۆکردنی یاداشتنامەی لێکتێگەیشتنی چوارقۆڵی لەسەر ڕێڕەوی گەشەپێدان، ئەنجومەنی ئاسایشی نیشتمانی عێراق قەدەغەکردنی پەکەکەی ڕاگەیاند، دوای کۆبوونەوەی سیاسی و ئەمنی چڕ لە نێوان لایەنی تورکیا و عێراقی، کە باس لە گەیشتن بەڕێکەوتنێکی تۆکمەی ئەمنی کراوە، کە ئاسایشی ئاو و هاوکاری دژی داعش لەخۆدەگرێت.
قەتەریش شەریکێکی ستراتیژی تورکیایە، دۆحە بەڵێنی بە بەغدا داوە کە١٠ ملیار دۆلار وەبەرهێنان بکات لە دابینکردنی دارایی پڕۆژە و خزمەتگوزاریەکانی ژێرخانی عێراق، ئەمەش لەچوارچێوەی پلانەکانە بۆ بەرزکردنەوە و هەمەچەشنکردنی وەبەرهێنان و سەرچاوەکانی. واپێدەچێت لە داهاتوودا پرۆژەکە ڕێگە بە دروستکردنی هێڵەکانی گواستنەوەی نەوت و گاز لە کەنداو و عێراقەوە بۆ ئەوروپا بدات، کە بەشداری دەکەن لە گواستنەوەی غازی قەتەر بۆ ئەوروپا، و لەگەڵ ستراتیژی یەکێتی ئەوروپادا یەکدەگرێتەوە بۆ وازهێنان لە غازی ڕووسیا.
ئەگەری ئەوە هەیە کە چەند ئاستەنگێک بەرەوڕوی “ڕێگای گەشەپێدان” بێتەوە، ئەویش وەک زاڵبونی گەندەڵیەکی بەرفراوانە لەسیستمی حوکمرانی عێراقدا، کە کێشەیەکی گەورەیە لە جێبەجێکردنی پڕۆژەکەدا، هەروەها نائارامی سیاسی و ترس لە سەقامگیری دۆخی ئەمنی عێراق، لەلایەکی تریشەوە ئاڵۆزی پەیوەندی نێوان هەولێرو بەغدا، بەتایبەتی کە لە بارەی ئەم پرۆژەیەوە هیچ جۆرە باس و ڕێکەوتنێک لە گەڵ هەرێمدا نەکراوە.
هەروەها ئەگەری ئەوە هەیە کۆماری ئیسلامی ئێران لەڕێگەی ئەو هێزە میلیشیاییانەی لەعێراقدا پاشکۆی خۆیەتی، پەنا بۆ بەربەست خستنە بەردەم ئەو پرۆژەیە ببات.
کێشەیەکی تریش مەسەلەی تێچونی کەمی گواستنەوەی دەریایی بە بەراورد بە گواستنەوەی زەمینی، بەو پێیەی ڕێگایەکی گەشەپێدانی فرە شێوازە، و پێویستی بە بارکردنی کۆنتێنەر هەیە لەسەر کەشتیەکان بۆ بەندەری فاو و دواتر بارکردنیان لەڕێگەی وشکانیەوە لەڕێگەی بارهەڵگر یان هێڵی ئاسن، ئەمەش پێویستی بە تێچونی کارپێکردنی زۆر هەیە بە بەراورد بە کەشتیوانی لەڕێگەی کەناڵی سوێسەوە. هەرچەندە لەڕووی کاتەوە سوودێکی بەرزی کێبڕکێی دابین دەکات، چونکە ماوەی گواستنەوەی کەشتیوانی نێوان ئاسیا و ئەوروپا کورت دەکاتەوە بۆ نزیکەی نیوەی کاتی ئەوەی کە ئێستا لەڕێگەی کەناڵی سوێسەوە دەکرێت.
ڕێڕەوی ئەم پرۆژانە کە بەداوی سی ساڵ زیاتر لە ناسەقامگیری و گێژاوی سیاسی لە عێراق و ناوچەکەدا قسەیان لەسەر دەکرێت و دەچێتە بەر پرۆسەی جێبەجێبونەوە، نیشانەی هاتنەپێشەوەی دەورانێکی ترە، دەورانێک کە شکستی میلیتاریزمی ئەمریکا و پاشەکشەی لە ناوچەکە، هەروەها کۆتایی ئەو جەنگانەی باڵیان بەسەر ناوچەکەدا کێشاوە، لەلایەکی ترەوە مانای رەوینەوەی کابوسی شەڕ و سیناریۆی کارەساتباری کوشت و کوشتاری قەومی و مەزهەبیە، کە پێداویستیەکی حەیاتیە بۆ سەرمایەو سەرمایەگوزاری، ملهوڕی میلیشیاکان بەرەو پەراوێز پاڵپێوەدەنێ. ئەمەش بوار بەڕوی شەفافبونەوەی ناکۆکی و گەشەی خەباتی چینایەتی و بزوتنەوەی ناڕەزایەتی جەماوەری لە عێراق و کوردستان ئاوەڵا دەکات.
دوای دەیان ساڵ جەنگ و وێرانکاری، ئیتر ناوچەکە لەڕوانگەی بەرژەوەندی قازانج و کەڵەکەی سەرمایەوە پێویستی بە دەورەیەک لە ئارامی و ئاسایش هەیە. بۆیە ڕەوەندی سەرەکی بارودۆخەکە ڕوی لەوەیە دەورەیەک لە سەقامگیری سیاسی و ئاسایش بۆ کەڵەکەی سەرمایە لە ناوچەکە فەراهەم بێت.
دوای زیاتر لە سێ دەیە سەرگەردانی و گێژاوی سیاسی، کوردستان و عێراق و ناوچەکە پێدەنێتە قۆناغێکی تازەوە و نیشانەکانی ئەو دەورە تازیەش رۆژانە خۆی بەیان دەکات، دەورەی پێشوو کە بە جەنگی ئەمریکا لە دژی عێراق لە ساڵی ١٩٩١ و لە درێژەی ئەو ڕەوەندەشدا ڕاپەرینی ئازار و پاشان هاتنەکایەی “ناوچەی ئارام” دەستیپێکرد، بە کۆتایی گەیشتووە. لەو قۆناغەدا کوردستان بە کردەوە لە عێراق دابڕا بەبێ ئەوەی وەکو دەوڵەتێکی سەربەخۆ دانی پێدابنرێت. ئەم دۆخە ژێرخانی ئابوری و بنەماکانی ژیانی مەدەنی لەبەریەک هەڵوەشاندەوە، دەسەڵاتی حزبە بۆرژوازیە بنەماڵەیی و میلیشیایانی بەسەر کومەڵگەدا سەپاند و بووە مایەی پاشەوپاشگێڕانەوەی کومەڵگە لە ئاستی سیاسی و کۆمەڵایەتی و فەرهەنگیەوە.
ئاراستەکانی ئەم ئاڵوگۆڕە لەدۆخی سیاسی ئەم دەورەیە و دابینکردنی ئاسایش بۆ سەرمایەگوزاری، حەتمیە کە خەباتی کرێکاری و کۆمۆنستی دەخاتە بەردەم لێپریسنەوەیەک کە دەبێت بەئاگاو هوشیاربێت لە تواناو چۆنیەتی هەڵسوڕانی سیاسیدا، کە لەمیانەی هاوکێشە سیاسیەکاندا و گۆرینی هاوسەنگی هێزەکاندا، ئەرک و مەسائلی سیاسی تازەتر لە خەباتی سیاسی دێتە پێشەوە، ئەم دۆخە ئەرکێک دەخاتە بەردەم تەواوی هەڵسورانی سیاسیەوە کە پێویستە وەک ئەلتەرنەتیفێک بۆ دەسەڵاتی سیاسی لە مەیداندا حزوری سیاسی و میکانیزمەکانی خەباتی سیاسی لەم ئاڵوگۆڕانەدا بۆ شۆرشی کرێکاری دەست نیشان بکرێت.

ڕۆژی 16 ئایار، کە وەك ڕۆژی نیشتمانی گۆڕە بەکۆمەڵەکان لە عێراق دیاریکراوە، بە داخەوە هیچ ئاماژە و گوزارشتێك بۆ قوربانیانی تاوانەکانی جینۆسایدی گەلی کورد لە خۆ ناگرێت، لە کاتێکدا بەپێی هەموو ئامارەکان، لە کۆی 301 گۆڕی بە کۆمەڵی سەردەمی ڕژێمی بەعس، زۆرینەی قوربانیانی ئەو گۆڕە بە کۆمەڵانە، گۆڕی قوربانیانی جینۆسایدی گەلی کوردستان.

دیاریکردنی ڕۆژی 16 ئایار، لەسەر راسپاردەی کۆنگرەی گۆڕە بەکۆمەڵەکان بوو، کە لەلایەن ڕێکخراوی ناوەندی عێراقی نوێ لە 2006/9/18 لە شاری لەندنی بەریتانیا سازکرابوو، کە ساڵێك دواتر ئەنجومەنی وەزیرانی عێراق، بە فەرمی ئەم ڕۆژەی وەك ڕۆژی نیشتمانی گۆڕە بە کۆمەڵەکان دیاریکرد و ناساندنی.

بۆ بەرچاوڕوونی هەموو لایەك، ڕاسپاردەکەی کۆنگرەی گۆڕە بە کۆمەڵەکان بۆ دیاریکردنی 16 ئایار، لەسەر بنچینەی هەڵدانەوەی یەكەم گۆڕی بەكۆمەڵ لە ناوچەی مەحاویل لە پارێزگای بابل لە 16 ئایاری 2003 بوو، واتا یەك مانگ دوای رووخانی ڕژێمی بەعس.. لە کاتێکدا چەندین گۆڕی بە کۆمەڵ، لە پێش ئەو مێژووە لە سنوری هەرێمی کوردستان لە ساڵانی نەوەدەکان و سەرەتای دوو هەزارەکان هەڵدراونەتەوە.

لەگەڵ ئەوەی ڕۆژی 16 ئایار، هیچ گوزارشت و ئاماژییەك بۆ قوربانیانی گۆڕە بە کۆمەڵەکانی گەلی کوردستان لە خۆناگرێت، بەڵام ڕێزگرتن لەم ڕۆژە بەرپرسیارێتیەکی مرۆییە، ئەمەش لە سونگەی بەرپرسیارێتی ئاکاری و مرۆڤایەتیانە بە رێزگرتن لە قوربانیانی گۆڕە بەکۆمەڵەکان، جا لە هەر پێکهاتە ونەتەوەیەك بێت… بەڵام وەك ئەرکێکی بەرپرسیارێتیمان بەرانبەر بە قوربانیانی گۆڕە بە کۆمەڵەکانی جینۆسایدکراوانی گەلی کوردستان و کەسوکارییان، ئێمە لە نووسەران و چالاکوانان و رێکخراوەکانی بواری جینۆساید، دیاریکردنی ڕۆژێك لە هەرێمی کوردستان وەك ڕۆژی نیشتمانی گۆڕە بە کۆمەڵەکان، بە زەرورەتێکی حەتمی دەبینین، ئەمەش لە پێناو بە نیشتمانیکردنی ئەم پرسە.

بۆیە ئێمە بانگەواز لە رێکخراوەکان و توێژەران و نوسەران و چالاکوانانی ئەم بوارە دەکەین، کە بە هەموو لایەك هەوڵەکانمان چڕبکەینەوە، تا لە كۆنگرەیەكی تایبەت و بە ڕەزامەندی هەموو لایەك لەسەر بنچینەی بەڵگەی سەڵمێنەر، ڕۆژێك له هەرێمی کوردستان وەك ڕۆژی نیشتمانی گۆڕە بە کۆمەڵەکان دیار بکرێت.

1- رێكخراوی كوردستان بێ جینۆساید.
2- رێكخراوی مانەوە بۆ پرسی شەهیدان و ئەنفالكراوان
3- گۆڤاری تۆپزاوە ـ گۆڤارێکی تایبەتە بە پرسی ئەنفال و جینۆسایدی گەلی کورد
4- ناوەندی داكۆكی پشدەر بۆ قوربانیان و جینۆسایدكراوان
5- رێكخراوی چیرۆكەكانی ئەنفال
6- رێكخراوی بەرگری لە قوربانیانی گۆڕە بە كۆمەڵەكان
7 – هەڵمەتی ژیان نا بۆ ئیعدام لە كوردستان
8- تۆڕی رێكخراوە كوردستانییەكان بۆ دادگای تاوانی نێودەوڵەتی – KONCICC
9- ڕۆژنامەی نوگرەسەلمان

10ـ گۆڤاری گوڵچن
11- رێكخراوی قەدەغەكردنی چەكی كۆكوژ لە كوردستان
12- تۆڕی ئایكان كوردستان
13- رێكخراوی ئەنفالەكانی كوردستان
14- محەمەد زرنگ ــ زیندانی سیاسی و چالاكوانی بواری جینۆساید
15- سالار مەحمود ــ ئەندامی ئەنجومەنی باڵای یەكێتی نووسەرانی جینۆسایدی کوردستان
16- مەلا شاخی ــ نووسەری بواری جینۆساید
17- قاسم كازم ــ چالاكوان و كەسوكاری ئەنفال
18- جەبار ئەحمەد ــ توێژەری بواری جینۆساید
19- ئەیاد كاكەیی ــ پاریزەر له دۆسیەی ئەنفال و دۆسیەی بارزانیەکان
20- هەدار زوبێر بارزانی ــ پارێزەری کەیسی ئەنفال و جینۆسایدی بارزانیەکان
21- شاخەوان قادر شۆڕش ــ لێكۆلەر لە بواری جینۆساید
22- زەمان عەبدە ــ سەرۆكی رێكخراوی ئەنفالەكانی كوردستان
23- هابیل احمد کریم ــ بەڕێوبەری مۆنۆمێنتی ئەنفال لە چەمچەماڵ
24- هەڵمەت هۆشیار ــ رۆژنامەوان
25- سەرهەنگ محەمەد ــ چالاكوانی بواری جینۆساید
26ــ ⁠لەتیف فاتیح فەرەج ــ لێكۆڵەر لە بواری جینۆساید
27ــ عادل مەلا سالح ــ بەریوەبەری راگەیاندن و پەیوەندییەكانی وەزارەتی شەهیدان و چالاكوانی بواری جینۆساید
28- وەزیرە جەلال سەعید ــ خۆشكی شەهیدی سەركردە
29- سەوسەن محەمەد میرخان ــ کچە ئەنفال، سەرۆکی لێژنەی کاروباری شەهیدان و جینۆساید و زیندانیانی سیاسی لە پەرلەمانی کوردستان لە خولی پێنجەم
30- – كۆچەر رەشاد موراد ــ كوڕی شەهید و چالاكوانی بواری جینۆساید
31- عەدالەت عومەر ــ لێكۆڵەر لە بواری جینۆساید
32- ڕۆژان شەهید حەمەڕەش ــ ئەندامی خولی پێنجەمی پەرلەمانی کوردستان
33- د. فاتیح سەنگاوی ــ لێكۆلەر لە بواری جینۆساید
34- سەڵاح کەرکووکی ــ رێکخەری کاروباری ناساندنی جینۆساید ـ سوید
35- حازم محمد بلەیی ــ نوسەر و چالاکوانی بواری جینۆساید
36- فوئاد عوسمان ــ نووسەر لە بواری جینۆساید
37- گەردە مامە حەمە ــ چالاكوان و خوشكی شەهید و ئەنفال
38- جەوهەر کانی هەنجیری ــ فۆتۆگرافەری بواری ئەنفال و کەسوکاری ئەنفال
39- نازدار ئەسعەد محمود ــ چالاكوان و كەسوكاری جینۆسایدی بارزانیەكان
40- دكتۆر ئیبراهیم مەلا زادە ــ لێكۆلەر لە بواری جینۆساید
41- حیکمت فائق ــ چالاکوان لە بواری جینۆساید و خاوەنی 11 شەهیدی خێزانەکەم بە چەكی كیمیاوی
42- دلێر کەریم ــ نووسەر لە بواری جینۆساید
43- د. عبدالرحمن كەریم دەرویش ــ پسپۆر لە بواری جینۆسایدناسی
44- هێمن حەسیب ــ نووسەر و چالاکوانی بواری جینۆساید
45- هاوڕێ پێشڕەو ــ پێشمەرگەی دێرین و کەسوکاری ئەنفال
46- عادل مەجید ــ تاقانەی ئەنفال
47- عەلی مەحمود محەمەد ــ چالاكوانی بواری جینۆساید

بەڕێوەچوونی هەر چەشنە کۆبوونەوە،کۆنفرانس و فێستیڤاڵێک،یەک لە پێوەرەکان بۆ کۆمەڵگەیەکی سەردەمیانە دێتە ئەژمار و گەرەک بەهەند وەربگیردرێت. ڕووداو و بویەری لەم چەشنە،هەوایەکی تازە بۆ نێو کۆمەڵ دەگوێزێتەوە و دەرفەتێکیش دەخاتە بەردەم کۆمەڵەی ڕۆشنبیری تا بە ئامادەییەکی باشترەوە بۆ داهاتوو، پلان و بەرنامە دابڕێژێت. ڕاستە ئێمەی کورد لەم بوارەدا هێشتاکە خاوەن ئەزموونێکی دوور و درێژ نین و بگرە لە سەرەتاداین، لێ هەنگاوی شیاویشمان ناوە.
بۆ ساڵانێک دەچێت لە شار و دەڤەرە جۆربەجۆرەکانی ڕۆژهەڵاتی کوردستاندا یان لە ڕێی دەزگە و دامەزراوە فەرمییەکان یانژی ناوەندە سەربەخۆکانەوە چەندان کۆنفرانس و فێستیڤاڵ بەڕێوە دەچێت. هەر کامە لەم ڕووداوانەیش بە گوێرەی کەشوباکە،هەڵگری کۆمەڵە تایبەتمەندییەکن. بەڵام ئەوەی لەم نێوانەدا گرینگە ڕووی لە دەستەی بەڕێوەبەرە کە تا چەندە لە ڕاپەڕاندنی ئەرکەکانی ئەم پرسە هەستیارەدا شارەزا و پسپۆڕە و بەپلانەوە بەرەو پیری ڕووداوەکە دەڕوات. تا چەندە لە بانگهێشتی میوان و خەڵکانی ڕووناکبیر و پسپۆڕی ئازاد و سەربەخۆدا بڕیاربەدەست بۆ خۆیەتی و کرۆکی ڕووداوەکەی بەلاوە گرینگە.
دەڤەری هەورامان بە هەموو پار و بەشەکانیەوە لە چاو ناوچەکانی دیکەی کوردستان (لەبەر گەلێک هۆ و هەگەر)لەم سۆنگەوە هەژارترە و ئەو دەرفەتەی پێنەدراوە وەک پێویست خۆی لەم بوارەدا تاقی بکاتەوە.
ئەوە لە حاڵێکدایە کە هەورامان،ئەو ناوچە زەنگین و دەوڵەمەندەی کوردستان دێتە ئەژمار کە خاوەنی مێژوو و چاند و کولتوورێکی دێرین و ڕەنگاڵەییە و هەر لە کۆنەوە تا هەنووکە بە هەزاران سیما و کەسایەتی درەوشاوەی لە گەلێک بواردا تێدا هەڵکەوتووە کە بەشێکیان کەمتر ئاوڕیان لێ دراوەتەوە.
“میرزا ئەحمەد داواشی”(1980-1905)،یەک لەو کەسایەتییە دیارانەی ئەم ناوەی نیشتمان دێتە ئەژمار کە بەداخەوە لە خودی ناوچەکەی خۆیشیدا غەریب دەنوێنێت و کەمتری لەسەر نووسراوە. بۆ چەند ساڵێک دەچێت کە “توێژینگەی کوردستانناسیی زانستگەی سنە” باسکی هیممەتی لێ هەڵماڵیوە و تا ئێستا چەند کۆنفرانسێکی لەم پێوەندییەدا بەڕێوە بردووە. بەڕێوەبردنی کۆنفرانسێکیش بۆ شاعیر و سیمایەکی ناوچەی هەورامان جێی پێزانین و دەستخۆشیی فرەوانە. وەک خودی بەڕێوەبەرانی کۆنفرانسەکە ئیشارەتیان پێداوە،نزیکەی شەش مانگێک بەو پرسەوە سەرقاڵ بوونە و هەموو هەوڵێکیشیان خستووەتە گەڕ تا کۆنفرانسەکە بەسەرکەوتوویی بەڕێوە بچێت. سەرەنجام ڕۆژی 19ی گوڵانی 2724 (8ی مای 2024)کۆنفرانسەکە لە زانستگەی سنە و لە چەند پەنێلێک(لە دوو هۆڵی مەولەوی و فیردەوسی)دا بەڕێوە چوو.
بە پێویستی دەزانم لەسەر ئەم کۆنفرانسە ئاماژە بە چەند خاڵێک بدەم.
یەکەم خاڵ، ئەوەی لە ناوەندێکی زانستی دەوەشێتەوە و چاوەڕوان دەکرێت، بایەخدانان بۆ نەزم و تەکووزی و پلان و بەرنامەیە کە ئەم خاڵە لە کۆنفرانسەکەدا ئەوەند بەردیدە نەدەکەوت و شپرزییەکی فرەی پێوە دەبینرا.
دووەم،کەسایەتییەکی فارسزمانم لە نێو کۆنفرانسەکەدا بەرچاو نەکەوت کە وتار یان بابەتێک لەسەر میرزا ئەحمەد داواشی پێشکەش بکات کەچی پێشکەشکار بەردەوام خۆی بە باڵای زمانی فارسیدا هەڵدەواسی. هەروەها زمانی ئاخاوتن و قسەکردنی چەند وتاربێژێکی کۆنفرانسەکەیش لە ئاست پێگەی ناوەندێکی زانستیدا نەبوو و زێتر شیاوی کۆڕ و دانیشتنی نێو فەرمانگە فەرمییەکان بوو!
سێیەم،نەبوونی بەرنامەیەکی چڕ و پڕ و دانانی کاتێکی دیاریکراو بۆ وتاربێژان بوو کە هەر ئەم پرسە هەرا و زەنایەکی لە نێو هۆڵەکەدا نابووەوە.
چوارەم،خۆهەڵواسینی بەڕێوەبەران بە”فەرهەنگی ئێرانی”!دا بوو کە بووبووە بنێشتەخۆشەی تەنانەت چەند وتاربێژێکێش و بەردەوام پاتە دەکرایەوە کە گوایە پێویستە میرزا ئەحمەد و کەسایەتییەکانمان بە هەموو ئێران بناسێندرێن کە ئەرچی وەک خودی خۆم بە چاوێکی ئەرێنی سەیری ئەم پرسە دەکەم بەڵام ئەمە ڕاستییەکی حاشاهەڵنەگرە کە نەک کۆمەڵگەی ئێرانی بگرە کۆمەڵەی ڕۆشنبیریی ئێرانییش هەرگیز فەرهەنگ و چاندی کوردی لە لای نەبووەتە پەرۆشێکی نەک سەرەکی بگرە لاوەکییش و تەنانەت فرە جاریش بە هەڕەشە دادەنرێت. بەڵگەیش لەم پێوەندییەدا یەک و دووان نین. دیوێکی ئەم پرسە، ڕاست درێژکراوەی سیاسەتە دزێوەکەی ڕژێمی پاشایەتیی حەمە ڕەزا پالەوی(1980-1919) لە هەمبەر مێژوو و کولتووری کوردە کە ئەو سەردەمە لە ڕێی سیمایەکی ناسراوی وەک “ڕەشید یاسمی”(1951-1896)یەوە جێبەجێ دەکرا.
پێنجەم،بەڕێوەچوونی پەنێلەکان لە دوو هۆڵی جیاوازدا بوو کە ئەرچی دەرفەتی دەخستە بەردەم بەشداربووان بە گوێرەی حەز و ویستی خۆ بڕیار بدەن بۆ کامە پەنێل پشکدار بن،لێ لەبەر چەند هۆکارێک،ئەم پرسە بۆ خۆ بشێوییەکی لە کۆنفرانسەکەدا دروست کردبوو.
شەشەم،قەرەباڵغبوونی ناوەڕۆک و بەرنامەی کۆنفرانسەکە بوو کە هیچ پێویستی نەدەکرد ئەو هەموو وتار و بابەت و وتاربێژەی تێدا جێ بکرێتەوە هەر ئەمەیش بە لایەنێکی لاوازی کۆنفرانسێکی زانستی دادەنرێت.
حەوتەم،سەرەڕای ئەوەی بەڕێوەبەران ئاماژەیان بەو خاڵە دەدا کە گوایە نزیک بە شەش مانگێکە بەو ڕووداوەوە سەرقاڵن بەڵام لە باری ڕاگەیاندن و میدیاییەوە کارێکی ئەوتۆی بۆ نەکرابوو؛تەنانەت لە نێو خودی شاری سنەدا بەزەحمەت دوو لافیتە و پارچەنووست بەردیدە دەکەوت کە بۆ کۆنفرانسەکە پەلکێشت بکات. بە واتایەکی دی،بەشێکی فرەی ڕۆژنامەنووس و میدیاکاران هەر ئاگاداری ڕووداوەکەیش نەبوون. ئەوە لە حاڵێکدایە لەسەر لافیتەی خودی کۆنفرانسەکە بە “کۆنفرانسی نەتەوەیی” ناودێر کراوە!
هەشتەم،ئەمە وتەی سەرزاری بەڕێوەبەرانی کۆنفرانسەکە بوو کە ئێمە دەمانەوێت نەک لە ئاستی کوردەواری بگرە لە هەموو ئێراندا میرزا ئەحمەد داواشی بناسێنین کەچی زۆربەی بەشداربووان ڕووی لە خودی بەڕێوەبەرانی زانستگە و بەشێکی گوڵچنکراو و هەرە کەمی ڕووناکبیرانی ناوچەی هەورامان(ڕوانسەر،جوانڕۆ و پاوە) بوو. بە واتایەکی ڕاستتر،نووسەر و ڕۆشنبیرێکی دەڤەر و ناوچەکانی دی کوردستانت لە کۆنفرانسەکەدا بەردیدە نەکەوت کە ئەمە ڕاست بەپێچەوانەی بانگەوازەکەی ئەم بەڕێزانەیە. گەلێک پێویست بوو بازنەکە بەرفرەوانتر بکرێت و نووسەر و ڕووناکبیری فرەتر بۆ کۆنفرانسەکە بانگهێشت بکرێت(ئەگەر تەنێ وەک بەشداربوویش بێت.).
سەرەڕای ئەم خاڵانە بەڵام هەمیشە یەک لە بەشە باڵکێشەکانی فێستیڤاڵ و کۆنفرانسەکان ڕووی لە بەشی پەراوێزە کە هەلێکی شیاو بۆ بەشداربووان بە مەبەستی ئاشنابوون بە سیما و کەسایەتییە جۆربەجۆرەکان دەڕەخسێنێت. زۆر جار پرسە جیاوازەکانی بەرباس لە کۆڕ و دانیشتنەکانی پەراوێزی ئەم چەشنە جڤین و کۆبوونەوانە،گەرم و گوڕتر لە خودی کۆنگرەکان دەنوێنن و دەرفەتێک بۆ بەشداربووان دروست دەبێت تا پێکەوە بکەونە گفتوگۆ و باسوخواس و بیر و ڕاگۆڕینەوە. هەر ئەم پرسەیش دواتر کۆنفرانس و کۆبوونەوەی دیکەی بەدوادا دێت. گەرەک ئاماژە بەم خاڵەیش بدرێت کە ژمارەیەک نووسەر و توێژەری وەک حەمەڕەشید ئەمینی،سەیید ئیسماعیل حسێنی،محەممەد یەعقووبی،ئەکرەم وڵەدبەگی،سابیر عەزیزی،عوسمان نووری،عەداڵەت کەریمی و هتد لە پەنێلەکاندا پشکدار بوون و لەسەر لایەن و ڕەهەندە جیاوازەکانی ژیان و شیعر و کەسایەتیی ئەدەبیی میرزا ئەحمەد داواشی قسەیان کرد. هەروەها کۆنفرانسەکە چەندان وتاربێژیشی لە خۆ دەگرت کە لەو نێوانەدا دەکرێت ئیشارەت بدەینە کەسانی وەک محەممەدعەلی سوڵتانی،سەیید موعتەسەم سەییدزادەی هاشمی،یادگار کەریمی،حسێن محەممەدی(کوڕی شاعیر)،مەسعوود بینەندە و هتد.
کۆنفرانسەکە بە هەموو خاڵە ئەرێنی و لاوازەکانیەوە کۆتایی هات؛ئومێدە بۆ لەمەوبەدوا کۆنگرەی بەپێزتری بەدوادا بێت.
جێی ئاماژەپێدانە ناوه‌ندی توێژینه‌وه‌ی کوردستانناسی ساڵی 1379ی هه‌تاوی(2000)له‌سه‌ر ڕه‌زا‌مه‌ندیی به‌شی توێژینه‌وه‌ی وه‌زاره‌تی زانست، توێژینه‌وه‌ و ته‌کنۆلۆژیای ئێران، گرووپی توێژینه‌وه‌یی زمانناسیی و تۆره‌ی کوردی دامه‌زرا و چالاکیی فه‌رمیی خۆی ده‌ست پێ کرد. دواتر دوو لقی توێژینه‌وه‌یی “لێکۆڵینه‌وه‌ له‌سه‌ر مێژوو و فه‌رهه‌نگی کوردستان” و لێکۆڵینه‌وه‌ی ستراتژیک و په‌ره‌پێدانی کوردستان” هاتنه‌ ئاراوه‌ و ڕێبه‌ندانی ساڵی 1394ی هه‌تاوی(2016)،مۆڵه‌ت بۆ توێژینگه‌ی کوردستانناسی ده‌رچوو.
پێویستە ئاماژە بەم خاڵەیش بدرێت وەک لە دیوانەکەی شاعیردا هاتووە، میرزا ئەحمەد داواشی،کوڕی محەممەد، ساڵی 1323ی کۆچی(1905)لە شاری “ڕوانسەر”ی ڕۆژهەڵاتی کوردستان لەدایک دەبێت.
(دیوانی میرزا ئەحمەد داواشی،ل14)
میرزا ئەحمەد دواتر بۆ بەرزکردنەوەی ئاستی وشیاریی خۆی لە چەند بوارێکدا ڕوو لە چەند گوندێکی ئەم ناوە دەکات و وەک لە خودی دیوانە چاپکراوەکەیشیدا ئیشارەتی پێدراوە، تا دوا ساڵی ژیان لە گوندی”کانی خێران”دا دەمێنێتەوە. میرزا ئەحمەد،پێوەندییەکی نزیکی دەگەڵ ژمارەیەک شاعیر و نووسەری ناسراوی وەکوو سەیید تایەر هاشمی(1991-1915)،شێخ محەممەدسەعید نەقشبەندی(1930)،محەممەدعەلی سوڵتانی(1957) و هتد بووە. یەک لە خەسڵەت و تایبەتمەندییە سەرەکییەکانی شیعری میرزا ئەحمەد داواشی ڕووی لە نزیککردنەوەی زار و بنزارەکانی زمانی کوردییە کە ئەم پرسە بۆ ژمارەیەک بە ناو نووسەر و توێژەری ئێستا لە دەڤەری هەوراماندا کە سەد مخابن لەبەر ناشارەزایەتی یان هەر هۆکارێکی تەماویی دی، دەیانەوێت کەلێن بخەنە نێو زمانی کوردییەوە، زۆر جێی تێڕامان و سەرنجڕاکێشە. شیعری ئەم شاعیرە، باشترین بەڵگە بۆ سەلماندنی ئەم ڕاستییە دێتە ئەژمار کە زمانی کوردی،دارێکی پڕ لقوپۆیە کە هەر کامە لە زار و بنزارەکانی دەبنە مایەی دەوڵەمەندیی خودی شادارەکە.
سەرەنجام ئەم مرۆ نیشتمانپەروەرە ساڵی 1980 کۆچی دواییی دەکات و لەسەر وەسییەتی خۆی،لە ئارامگەی “سەروەیس”و لە تەنیشت مەزاری “وەیسی قەرەنی”دا دەنێژرێت.
بۆ وتن دەشێت کە” سەروەیس”دەکەوێتە بەشی ڕۆژهەڵاتی کوردستان و بەسەر بەرزاییەکەوە لە نێوان جادەکەی ڕوانسەر-کرماشاندایە و نزیکەی 7 کیلۆمەترێک لە جادەی سەرەکییەوە دوورە. وەک دەگوترێت مەزاری “وەیسی قەرەنی”لەوێیە. ساڵانەیش بە هەزاران کەس بۆ هاتنەدی مرازیان،ڕوو لەوێندەرێ دەکەن.
هیجران
تا کەی لە هیجران دوورییت بناڵم؟
تا کەی بێ مەیلی،هاوار وە ماڵم؟
تا کەی چون”فەرهاد”ئاهر بشۆ لێم؟
بێدینێ چون تۆ،باوەڕ نەکا پێم
هەر من چون فەرهاد ئاوارەی چینم
شەهید شەیدای،شێوەی شیرینم
هەر من پەرێ تۆ،هوون دڵ وەردم
هەر من پەرێ تۆ،گرانەن دەردم
نە نە وە ڕاسی،ڕاز نەباتەکەم
بوویەرە چێشەن،تەقسیراتەکەم
هەر من چون مەجنوون،وەیلان هەردم
زەلیل و زار و زەبوون و زەردم
تۆ بیت وە”تەرسا”ی لاو شێوە شیرین
من بیم وە”سەنعان”،دەیری بیم لە دین
من هەر لە سەفا،تۆ لە جەفا بیت
گونای من چێشەن،وێت بێوەفا بیت
(دیوانی میرزا ئەحمەد داواشی،ل219)
ژێدەر:
دیوانی میرزا ئەحمەد داواشی،کۆکردنەوەی حسێن محەممەدی و پێداچوونەوەی حەبیبوڵڵا کەریمی،تاران،پەخشکاری ئیحسان،چاپی یەکەم،1389ی هەتاوی

بەرایی
هەرچەند ئێستا دۆخی ژینگە لە جیهاندا لە خراپترین ئاستی خۆی دایە و گەورەترین هەڕەشەی لەسەرە، بەڵام هەموو تاکێکی ئاسایی کۆمەڵگا و بەرپرسان و هەموو خاوەن حوکمان و دەسەڵاتداران بەوە هەڵدەسەنگێندرێن کە تا چەندە ژینگەدۆست و ژینگەپارێزن.
لەگەڵ هەر سەقەت‌کردنێکی ژینگەییدا، ژینگەدۆستییەکی تایبەت دێتە ئاراوە. مرۆڤی ئێستا لە ڕابردووی خۆی لەمەڕ ژینگە دۆستی و ژینگەپارێزی شەرمەزارە و کولتووری جیهانی سەدان چیرۆکی دڵتەزێنی ژینگەتێکدەری بە تەوێڵەوەیە و دەیان فیلم و نووسراوەی تایبەت به قڵت و بڕی گیاندار و ئاژەڵی تایبەت لە جیهاندا ماوەتەوە کە مرۆڤی ئێستا بە شەرمەوە لێی دەڕوانێ.
بۆ شفرەی فیل و پێستی کڕۆکۆدیل و ڕێوی و پڵینک و بەور و دەیان ئاژەڵی دیکە سەدان جەنایەت کراوە کە مرۆڤی ئەوکات بە شانازییەوە لێی ڕوانیوە و تەنانەت وێنەی خۆبەزلزانانەی لەسەر گرتووە و بە دیواری دیوەخانەوە هەڵیواسیوە. زۆر بێڕەحمانە گیاندارانیان قڕ کردووە و کەسیش مێشێکی لێ میوان نەبووە.
لە کوردستان دەکەوتنە گیان دار و بێشە و بە هەزاران داریان دەبڕیەوە و دارستانەکانیان خاپوور دەکرد. بۆ گرتنی ماسی ژاریان لە چۆم و ڕووباران دەکرد و هەزاران ماسی گەورە و بچووکیان قڕدەکرد و لە هەمان کاتیشدا چی بۆق و ڕەقە و گیانداری ئاوییە قڕ دەبوون و دەکەوتنە قەراخ ئاو. ئاگریان لە دارستانەکان بەردەدا و بەداخەوە ئەم کردەوە دزێوە ئێستاش بەردەوامە و ژینگەی لێڕەواڕی تێکداوە و خەسارێکی قورسی ئاوقەی ژینگە کردووە و خەساری گیانی و مرۆییشی لێکەوتۆتەوە و چەندین کەسی دڵسۆز و نیشتمانپەروەر لەکاتی ئاگرکوژانەوەدا گیانیان بەخت کردووە و شەهید بوون. وەرزێڕی لێنەزان و دڵڕەق ئاگریان لە پەرێزەکانیان بەردەدا و دەبوونە هۆی سووتاندنی هەموو چەشنە مار و مێروو و ئاژەڵێکی نێو پەرێزەکان. بازرگانان و دزانی ئاسەوارە مێژووییەکان سنگی سەدان چیای ئەم نیشتمانەیان بۆ بەرد و ئاسەواری مێژوویی شەقار شەقار کرد و دیمەنی جوان و شوێنی ژیانی ئاژەڵانیان شێواند و هیچ قازانجێکیش بە خەڵک و ژینگەکەی نەگەیشت. دەردی سەرباری دەردان ئەوە بوو هیچ ناوەندێکی دەوڵەتی، پێشی بەو کاولکاریانە نەگرت و لە ئاست ئەو وێرانکارییە نابەرپرسانەدا خۆی بە بەرپرس نەزانی. ئێستاش بۆ ڕاوەستان لە بەرانبەرهەر کارەساتێکی ژینگەتێکدەرانەدا تەنیا دڵسۆزان و نیشتمانپەروەران خۆیان بە بەرپرس دەزانن و بەدەستی بەتاڵ دەچنە شەڕی ئاگر و لافاو و دوژمنانی ژینگە و بەداخەوە لەم ساڵانەی دواییدا چەندین کەس لەم ڕێیەدا گیانیان بەخت کرد. موخابن دەوڵەتانی ناوچەکەش هیچ پڕۆگرام و بەرنامەیەکیان بۆ ژینوار و ژینگەپارێزی نییە و بە هیچ جۆرێک یارمەتی ئەوان نادەن و تانانەت تەگەرەشیان دەخەنە بەرپێ و زۆرجار تووشی گرتن و بەند و بێبەشی لە مافە کۆمەڵایەتییەکانیشیان دەکەن.

ئێستا و ژینگەپارێزی:
لە جیهانی مودێڕندا ژینگەپارێزی ئاکارێکی بەهاداری مرۆڤە و شارۆمەندی لێزان و لەخۆڕابین شانازی بەم تایبەتمەندییەوە دەکات. مودێڕنیتە دەخوازێ کە مرۆڤ بە پێی پڕنسیپەکانی ژیان لە ژینگە بڕوانێ و بایەخی هەر شتێکی سروشتی بناسێ و ڕێزی لێبگرێ. بەم پێیە لە هەر کۆمەڵگایەک مودێڕنیتە جێگیر بووبێ ، ژینگەپارێزی سەری هەڵداوە و مرۆڤ بەڕێزەوە ڕوانیویەتی بۆ سروشت. بەڵام لە کۆمەڵگا دواکەوتووەکاندا ژینگەدۆستی نەبۆتە دیاردە و تاکی کۆمەڵگا ئەم تایبەتمەندییە بە خۆی ڕەوا نابینێ.
ئێستا ژینگەپارێزی تایبەتمەندییەکی ڕۆشنبیرانەیە و تاکی ڕۆشنبیر خۆی بە دۆستی ژینگە دەزانێ و پاراستنی ژینگە دەخاتە ڕیزی کارە هەرە جیاواز و جوانەکانییەوە. تاکی کۆمەڵگا ئێستا بەو قەناعەتە گەیشتووە کە هەموو سروشت هی ئەوە و بە بێ سەرنجدان بە ناوچەگەرایی خۆی بە خاوەنی هەموو سروشت و ژینگە دەزانێ. هەنووکە کۆمەڵگا لە ئاکاری ژینگەپارێزی مرۆڤ‌سەنتەرەوە ڕووی لە ئاکاری ژینگەدوستانەی گیاندار و سروشت سەنتەر و بێگیانخوازی کردووە و سروشتخوازی ( نە بە مانا فەلسەفییەکەی) دروشم و توخمی سەرەکی پڕۆگرامی ژیانی مرۆڤی سەردەمە . ئێستا هەموان تێدەگەن هەر گیاندارێک لە سروشتدا بەها و پێگەی خۆی هەیە و کەمبوونەوە و لاچوونی خەساری تایبەت به خۆێ هەیە و هەنگاوێک لەوەش سەرتر چوون و لایان وایە هەموو شتتێکی سروشتی خاوەن زەروورەتی خۆیەتی و دەبێ بەهاێ تایبەتی پێبدرێ.

کورد و ژینگە:
ژینگە و ژینواری کورد بە جۆرێک لەگەڵ ژیانیدا تێکەڵ بووە کە کورد بە درێژایی مێژوو، ژینگەکەی خۆشویستووە و ژیانی لە ژینگە جیا نەکردۆتەوە. کورد هەرگیز مرۆڤ‌سەنتەرانە لەگەڵ ژینگە مامەڵەی نەکردووە و خۆی لە ژینگە بەجیا نەزانیوە. چاوە کانییەکی وەکوو ڕۆحی خۆی پاراستووە و دار و بەردی ئەم وڵاتەی بە قەد خۆی خۆشویستووە. باوەڕی پتەوی بەم خاڵە گرینگە بووە کە بە بێ ژێنگە بێ نیشتمانە و بۆ نیشتمانیش سەر و ماڵ و گیان و خوێن و ژیانی فیدا کردووە. ئەمە بەم واتایە نییە کە هەموو خاڵەکانی ژینگەپارێزی ڕەچاو کردووە و هیچ ئاکارێکی دژ بە سروشت و سروشتدۆستی نەبووە. بەڵام لەچاو نەتەوەکانی‌تر زۆتر ئەوینداری سروشت و ژینگە بووە و باشری پاراستووە . وەک دەڵێن هەمیشە لای وابووە کە جیا لە چیاکان و داوێنی سروشتی شاخاوی خۆی دۆستێکی نەبووە.
بەداخەوە زۆر جار بە هۆی پیلانی تایبەت و پەروەردەی کەسانی نەفسنزم و خۆبەکەمزان ، کەسانێک دژ بە ژینگە وێستاونەتەوە و لە ڕاوی کەو و ڕێوی و کەروێشک و باڵندە و هتددا زێدەڕۆییان کردووە و ڕکەیان بۆ پەلەوەری جوان و ئازاد و ناوازە دروست کردووە و ژیان و ئازادیان لێ ئەستاندوون. بە درێژایی مێژووی ئەم گەلە تەنیا دوو چین دژ بەم ژینگەیە وێستاونەتەوە:
یەکەم؛ ئەوانەی وا کەمتر زانا بوون و ژیانیان بە نەزانی هەوێن کردووە و هەڵسوکەوتیان نابەرپرسانە و نەزانانە بووە. ئەمانە بە پێی ڕادەی بیری تەسکی خۆیان ، سروشت و ژینگەیان ناسیوە و بەداخەوە بێڕەحمانە لەگەڵی جوڵاونەتەوە . نەزانی و خورافەپەرەستی کارێکی کردووە ئەو کەسانە لەخۆڕا ببنە دوژمنی مار و ددان‌ژومێرە و سەرمازۆڵکە و کوندەبوو و ….
دووهەم؛ ئەو کەسانەی وا خاین بە گەل و نیشتمانن و بۆ تێکدانی ژینگە و سروشتی وڵاتەکەیان هەر کارێکیان بە ڕەوا زانیوە . ئەمانە کۆمەڵێک خەڵکی چاوشۆڕ و نیشتمان فرۆش و دژ بە ئاو و خاکی خۆیانن و بۆ تێکدانی جوانی و ئارامی و سەروەری نیشتمان و گەلەکەیان لە هیچ کاولکاری و ناحەزئاکارییەک ناپرینگێنەوە. ئەم تاقمە بەڕادەیەک خۆبەکەمزان و دۆڕاون کە حازربوون چی خراپەیە دەرحەق بە خاک و ئاو و نیشتمان و سروشتی خۆیانی بکەن.

ئێمە و ژینگە:
بۆ پاراستنی ژینگە کۆمەڵێک شێواز و پڕۆگرامی تایبەت هەیە کەبڕێکیان جیهانین و هێندێکیان کولتووری و پەروەردەیی و ناوچەیین. ئەو شێواز و پڕۆگرامانەی وا جیهانین و هەموو خەڵکانی جیهان تا ڕادەیەک لەسەری کۆکن بریتین لە:
یەکەم؛ ڕێکەوتننامەی ژینگەیی خۆبەخشانەی وڵاتانی پیشەسازی و پێشکەوتوو ، کە بە حەزی خۆیان و بە پێی پێشکەوتنە گشتییەکانیان لەم بوارەشدا شێوازی ژینگەپارێزی خۆیانیان بووە و خۆیان بە بەرپرس زانیوە و پڕۆگرامی تایبەتیان داڕشتووە.
دووهەم؛ شێوازی ئێکۆسیستم (زیندەوەرانی ناوچەیەک و پێوەندی نێوانیان) کە لەم شێوازەدا سەرنج دەدرێتە سەر پێوەندی نێوان هەموو زیندەوەرانی ژینگە.
سێهەم؛ قەولوبڕنامەگەلی نێودەوڵەتی، کە لە ناوەندە تایبەتەکانی نێودەوڵەتی و جیهانیدا کاریان بۆ دەکرێ و بە شێوەیەکی فەرمی بۆ هەموو نەتەوەکانی جیهان دەبنە بەرنامەی کاری و هەموان دەبێ ڕەچاوی بکەن و وڵاتانی جیهان بە نوێنەرایەتی خەڵکی وڵاتی خۆیان دەبنە ئەندامی ئەو قەولوبڕنامانە و بە ئەرکی سەرشانی خۆیانی دەزانن پێبەندیان بن. ئەگەر ئاو و خاک ونیشتمان و ژینوارێک هیچ‌کام لەو حاڵەتانەی سەرەوە شک نەبات و بەدەر لە هەموو ڕێکەوتننامەکانی ژینگەیی و شێوازەکانی ئێکۆسیستم وقەولوبڕنامەکان مامەڵەی لەگەڵ بکرێ ، دەبێ چۆن بمێنێ و چۆن خۆی لەو دۆخە هەستیار و ئەستەمە ڕزگار بکات؟ بەم هەموو خەمساردی و بێ بەرنامەبوون و ئاڵۆزییەوە چۆن تاکی ژینگە‌دۆست پەروەردە بکرێ؟
خۆشەویستی سروشت لە نیشتمانپەروەرییەکی تۆکمە و لۆژیکییەوە سەرچاوە دەگرێ. تاکی نیشتمانپەروەرکاتێک ئەو ناوەی دەخرێتە سەر کە بە گیان و بە دڵ ، دار و بەرد و خاک و ئاو و ئاژەڵ و مار و مێروو و گوڵ و گوڵزار و تەنانەت دڕکستان و زەلکاو و زۆنگ و هتد نیشتمانەکەی خۆش بووێ. ئەگینا نیشتمان خۆشەویستی چ واتایەکی دەبێت؟ ئەم خۆشەویستییە لە ڕێی پەروەردەوە لە ڕۆح و دەروونی تاکدا چەکەرە دەکات و سەوز دەبێ. قوتابخانەکان دەبێ هەوێنی سروشت خۆشەویستی بخەنە دەروونی قوتابییەوە و شێوەی پاراستنی سروشت و ژینگە بە هەموان فێر بکەن و لەو ڕێگەوە کۆمەڵگایەکی سروشتخواز و پارێزەری نیشتمان دروست بکەن. سیستمی پەروەردە دەبێ پلان و گەڵاڵەی تایبەتی بۆ ئەو مەبەستە ببێ و بە جۆرێک لەبەر چاوی قوتابی شیرین بکا کە زیندوومانەوە و ساخبوون و ئارامی خۆی بە سروشتی هاوشێوەوە ببەستێتەوە. نووسەران و شاعیران و دەرهێنەرانی فیلم و بەگشتی هەموو ئەو کەسانەی بە جۆرێک دەتوانن لەسەر پەروەردە و دروست بوونی کەسایەتی تاکی کۆمەڵگا شوێندانەر بن، سروشت‌خۆشەویستی و ژینگەپارێزی بکەنە هەوێنی کارەکانیان.

ئاکام:
ژینگە پارێزیش یەکێک لە لێهاتووییەکانی مرۆڤە و دەبێ فێری ببێت و لەسەری ڕابێت. واتە لێهاتووییەکی شیاوی عاملاندنە و مرۆڤ دەبێ فێربکرێت. ئەم ئەرکە لەڕاستیدا لە ئەستۆی سیستمی پەروەردەیە و دەبێ ئەو پێکهاتە مەزنە لێی بەرپرسە بێت. بەڵام لە کۆمەڵگای ئێمەدا بەداخەوە پەروەردە گوێی خۆی لێ خەواندووە و بەلایدا ناچێ. لەوەها حاڵەتێکدا ئەرکەکە دەکەوێتە سەر شانی بنەماڵە و نووسەران و ڕۆشنبیران وئین.جی.ئۆکان و هەموو ئەو دامەزراوە خەڵکیانەی خۆبەخشانە بۆ ئەم کارە دامەزراون و چالاکی دەکەن. کەوابوو هەموومان لەم بواردە بەرپرسین و دەبێ هەرکەس بەڕادەی توانایی خۆی خزمەتت بکا و بۆ پاراستنی ژینگەکەی هەوڵ بدات. دەبێ تاکی کۆمەڵگای ئێمە بەو حەقیقەتە بگات کە نیشتمانپەروەری تەنیا پاراستنی نیشتمان لە دەست داگیرکەر و نەتەوی نییە ، بەڵکوو خۆشەویستی و بەرپرسایەتیشە لە حاند ئاو و خاک و دار و بەرد و ئاژەڵ و مار و مێروو و گیا و گژی نیشتمان.ئێستا شارۆمەند پێش لە هەموو ئەرەکانی‌تری ، پاراستن و خۆشەویستی نیشتمان و ژینگەکەی شائەرکە بۆی.

د. شەماڵ ئیسماعیل پوور / سەقز

———————————–

سەرچاوەکان:
ئا؛ فەلسەفەی ئاکاری ژینگەپارێزی، ڕێبوار سیوەیلی ، هاوبەشی ڕێکخراوی زەریاب و ئاژانسی پایا٫ ساڵی ٢٠٢٠
ب؛ بووکە بەفرینە ، شەماڵ ئیسماعیل پوور، ناوەندی چاپی گوتار ، ساڵی1395
پ؛ ویکی پیدیا

بۆ خوێندنەوەی ئەم ژمارەیە کە بە زمانی فارسییە کلیکی ئێرەبکەن..

کاروان بۆ جاری سێیەمین گوتییە دژواری تا ئاگای لە هەگبەکەی خۆی بێت، با لێی نەدزن. دژواریش وەکوو خووی پێوە گرتبوو، بەدڵساردییەکەوە سەیرێکی کرد و فڕێکی تری لە قاوەکەی بەردەمی دا. ئەوە یەکەمین جاریان بوو لە باشووری کوردستان دەربچن، جوانی و دڵڕفێنی شەپۆڵەکانی دەریای سپیی ناوەڕاست، دیمەنە پڕ ئاوازەکەی شەقامەکانی بەرشەلۆنە، سەماکەر و تەنافبازەکانی کوچەوکۆڵانەکان ئەو دووانەیان سەرمەست و شەیدا کردبوو، کەوتبوونە جیهانێکی پڕ ئەندێشەی ئەفسووناوی، شەو و ڕۆژیان نەمابوو.
کاتی پارەدانێ هات و کاروان ڕووی لە دژواری کرد و تێێ گەیاند کە ئەمجارەیان نۆرەی ئەوە بۆ ئەوەی پارە بدات، دژواریش مەردانە دەستی بۆ لای هەگبەکەی برد، گەلێک دەستی گێڕا، کەچی دەستی بەر هیچ شتێک نەکەوت. سەیرێکی لای هەگبەکەی کرد، لە شوێنی هەگبەکەی مێزێکی ڕەقوتەقی بینی. شڵەژا، نەیزانی چی بکات، نەک هەر پارە و دۆسییەکانی، بەڵکوو گوزەرنامەکەشی هەر لەناو ئەو هەگبەیەدا بوو.
لەگەڵ کاروان بۆ بنکەی پۆلیسی بەرشەلۆنە چوون، هەگبەی خۆی بۆیان هەڵڕشت، پۆلیسیش پێی گوتن کە هاوینان ئەو شارە پڕ گەشتیارە، خەڵک وەکوو مێروولە دێنە نێوشار و بەجێی دەهێڵن، دۆزینەوەی شتێکی بچووکی وەک هەگبەکەی ئەو ئەستەمە. ئامۆژگاریی دژواریان کرد تا بڕوات لە باڵوێزخانەی عێڕاقی لە مەدرید گوزەرنامەیەکی نوێ دەربهێنێت. لە باڵوێزخانەی عێڕاقیش بە دژواریان گوت: ((پێویستیمان یان بە کارتی نیشتمانیی هەیە، یان بە ناسنامە و ڕەگەزنامە و پشتگیریی موختاری گەڕەکی خۆت)). هەرچەندی پێی گوتن:‌ ((دایکتان چا، باوکتان چا من لەو دوورەوڵاتەی ئەوانەتان لە کوێ بۆ بێنم))، بەڵام ئەوان کە کەللەیان لە بەرد ڕەقتر بوو، بۆیان نەسەلماند.
چاری ناچار، دژوار بڕیاری دا سەری خۆی هەڵبگرێت و بە قاچاخ ڕێ و ڕێ بگەڕێتەوە باشووری کوردستانێ. پلیتی شەمەندەفەری کڕی، لە مەدریدەوە هەتا ناو شاری باریی لە ئیتاڵیا گیر نەبوو. لەوێشەوە پلیتی کەشتیی کڕی تاوەکوو بەرەو شاری پاتڕای یۆنانی بڕوات. شەو داهات و بەرەو بەندەرەکە ڕۆیشت و پلیتی خۆی بە ئەفسەری سنووری باری پیشان دا، ئەویش داوای گوزەرنامەکەی لێ کرد. دژوار گەلێک هەوڵی دا کە بەسەرهاتەکەی خۆی تێبگەیەنێت، بەڵام قسەکانی دژوار لای ئەفسەرەکە وەک گیزەگیزی مێشوولان بوو، دووبارە و سێبارەی دەکردەوە کە پێویستی بە گوزەرنامەکەی ئەوە. کەشتی بەڕێ کەوت و دژواریش بەجێ ما.
بەتەنها، لەبەردەم دەریای ئەدریاتیک ڕاوەستابوو، نە ئەستێرەیەک، نە مانگێک لەژێر هەورە چڕەکەی ئەو شەوە سەری دەرنەهێنابوو، سامناکیی شەپۆڵی دەریاکەش قاچەکانی دژواریان خستبووە لەرزە. ڕێگای فرسەخێک لە ئاوەدانی دوور بوو، هەتا چاو بڕی دەکرد تاریکی بوو. ئەو‌ شەوە هەر لەسەر قەراخی دەریا نووست، یان چاکتر بڵێین هەوڵی دا بنوێت، چونکە لەگەڵ هەر شەپۆڵێکی بەخوڕ لە خەو ڕادەچڵەکی و موچڕکێکی پێدا دەهات.
سەر لە بەیانی، هەر لەگەڵ یەکەم پڕشنگی هەتاو، لە شوێنی خۆی هەڵساوە و بەرەو شار دەرپەڕی. دوای سۆراخکردن چاوی بە قاچاخچییەکی هەولێریی کەوت و هەمووی بۆ گێڕایەوە، قاچاخچیش داوای پارەیەکی باشی لێی کرد.
دژوار لەگەڵی پێک هات و بەڵێنی پێ دا هەر کە پێی نا بە خاکی باشووری کوردستانێ، پارەکەی هەموو بخاتە نێو دەستی. دوای دەردەسەرییەکی زۆر لە سواری ئەم بەلەم، بۆ پشتی ئەو گوێدرێژ، بۆ کەلاوەی ئەو گوند، هەتا ناو شاری سلۆپی گیر نەبوو. لەوێش هەر بە پێ سنووری بڕی و پەڕییەوە بەری زاخۆ. دوو ئەفسەری عێڕاقی سمێڵ زل چاویان پێی دەکەوێت و پڕی دەدەنێ. ویستی لە دەستیان ڕا بکات، بەڵام زۆر دوور نەکەوتەوە و ئەفسەرەکان کەوتنە پێشی. دژواریش بە هەناسەی سوارەوە پێیانی گوت:‌ ((چ قەوما، کەعبە کەچ بوو؟ مەسجیدول ئەقسایە ڕووخاوە؟ ئەمن خۆم خەڵکی ئەو وڵاتەمە و گوزەرنامەکەم ون کردووە))، ئەفسەرە نەجەفییەکە، بەدەم کۆت کردنییەوە گوتی:‌ ((بە ڕەنگتەوە دیارە کە کوردی، نەک عێڕاقی، سزای کۆچبەری نایاسایی لای ئێمە زیندانە)).

————————–

مانای وشەکان:
– ەدنەهانەپ: پەناهەندە، بەڵام بەپێچەوانەوە.
– تەناف:‌ واتە تەل، تەنافباز: واتە تەلباز، ئەو کەسەی کە لەسەر تەل دەڕوات و نمایشت دەکات، سێرک.
– گوزەرنامە: واتە پاسپۆڕت.

ئەمێستا لەبەردەم پەنجەرەیەکی بێڕەنگ و بۆیە وەستاوم
دڵۆپ دڵۆپ ئاونگەکانی سەر سەوزەگیای ژین دەژمێرم
لە تەیمانەی تەمەنەوە دەڕوانمە بەفیڕۆدانی ئەو هەموو ڕۆژگارانەی
کەپڕبوون لە دڵشکان و نائومێدی
کە پڕبوون لە خۆخواردنەوە و پشت گوێ خستن
کە لێوڕێژ بوون لە تەنیایی،
ڕێک وەک تەنیایی بارانی وشکە ساڵێکی ئەم ژیانە برینگە.
لە تەیمانەی تەمەنەوە دەڕوانمە ئەو خەندانەی
بێئەوەی تاقە ڕێبوارێک بییان بینێت!
وەک گەڵای پایز هەڵوەرین.
لەدامێنی ئەو پەنجەرە ڕیش چەرمووەی ژین وەستاوم
کە شووشەکانی لەبەردەم خەمی درز تێبوونا دووچاری هەرەس هاتوون
خۆم دەبینم پیرەدارێکی تا بڵێی کەڵەگەتم
ڕەگم بەناخی زەمینی پەلکەڕەنگینەی ژیانا چۆتە خوارێ
لەدامێنی ئەو پەنجەرە ژەنگگرتووەی هەورەبانی بێکەسیم
بیر لە سەفەری باڵندەکانی ئومێد و
بیر لە سڵاوی هەورێکی ڕەشی سەر ئاسمانی خەیاڵ
بیر لە شیعر و
گریانی منداڵەکانم و
خەمی سەر ڕووخساری ژنە کۆچەرییەکەم دەکەمەوە.
بیر لە چەک و درووشمەکانی ڕاپەڕین
لە سەنگەرەکانی خەم و
لە گیانبازی کۆترەکانی خۆشباوەڕی دەکەمەوە.
لە تەیمانەی تەمەنەوە پەنجەرەکەم بەکراوەیی جێدێڵـم
تا پەپوولە ڕەنگاوڕەنگەکانی ئومێدی لێوە بچنە ژوورێ و دەرێ
تا گۆرانی هاوڕێکانم ببیستم و
باڵندەی شیعریشم بدات لە شەقەی باڵ
پەنجەرەکەم داناخەم و چاوەڕوان لەپێشوازی وێنەکانی مناڵیما دەوەستم و
یەکە یەکە فیلمەکانی نەهامەتی و بەشمەینەتی
بۆ باخچە و مێرگ و گوڵەکان دەگێڕمەوە.
لەدامێنی پەنجەرەکی تەمەنمەوە ڕادەوەستم
جگەرەیەکی ئەریدۆ دەکێشم و
فەریدەیەک لە تانوپۆم بەدەستەوە
بەجووتێ نەعلی ئیسفەنج و شۆڕتێکی کەنارەکانی هاواییەوە
چاو دەبڕمە ئەو ڕابردووەی پڕاوپڕە لە چیرۆکە دڵسارد و خەمهێنەرەکان
پڕاوپرە لە نیگا ونبووەکانی نێو کۆڵانەکانی چارەنووس.
لەو دامێنەی پەنجەرەکە کراوەکەمدا دەوەستم و
داهاتوو گوڵباران دەکەم
باڵندەکان بەرەو فڕین بەڕێ دەکەم
ژین دەنێمە نێو تابلۆیەکی جوان و
خۆشم لەنێو پەنجەرەکەی ژیانەوە هەڵدەدەمە کۆتایی شیعرێکی تازە
خۆم فێری فڕین دەکەم و
دەبمە چۆلەکەی پەیامێک بەنێو دڵی ئاسمانەوە
دەبمە ختووکەی خۆشییەک تا مناڵێک ژیر کەمەوە.
یاخود دەبمە نامەیەک و
لەجانتای کچێکدا دەبمە گریان یاخود بزە و خۆشی
وام لە دامێنی پەنجەرەی ژیانەوە و شیعرێک هەردوو دەستی گرتوووم
خەمێک دڵی کردووم بە مۆڵگای بێدەنگی
تازە ئیتر نەدەتوانم پەنجەرەکە جێبهێڵم و
نە دەشتوانم جارێکی تر لەگەڵ جوانی شەڕ بکەم و
ببمە هاوڕێی خەم و پەژارە و دڵتەنگی.

عەبدوڵا سڵێمان(مەشخەڵ)
سەرەتای تشرینی دوەمی ٢٠٢٣

تۆ یاری به‌گه‌ردانه‌ی فرمێسكه‌كانم بكه‌..
ئاگاداربه‌ هه‌ڵیانمه‌وه‌رێنه‌،
منیش دانه‌ی باران كۆده‌كه‌مه‌وه‌.
بازمه‌ده‌ به‌سه‌ر وشه‌ی ژیاندا..
نه‌وه‌كوو پێت له‌پیتێك هه‌ڵكه‌وێ‌ ،
خۆم دێم..
به‌رچنه‌یه‌ك له‌گوڵه‌شیعر ،
پریاسكه‌یه‌ك..
له‌وشه‌ی ته‌ڕت بۆ ده‌كه‌مه‌وه‌.
تاریكی تووڕده‌ده‌م،
كازیوه‌ت له‌به‌رك ده‌نێم ،
ده‌زانم ده‌سته‌كانت..
له‌په‌نجه‌ت ده‌گه‌ڕێن،
به‌یانیان..ده‌ده‌م به‌شانداو
سپێده‌،له‌خه‌نده‌ی گوڵ وه‌رده‌ده‌م.
كاتێ له‌رێگه‌،به‌ردێك..
سێبه‌رمی شكاند،
ئه‌ستێره‌یه‌ك له‌سینه‌ما داگیرسابوو.
دیاره‌ ئه‌مڕۆم له‌دوێنێ‌ دزیوه‌..
ئایینده‌ش ،رووتبوونه‌وه‌ی مه‌به‌سته‌ له‌خه‌ون،
به‌ربوونه‌وه‌ی رسته‌یه‌ له‌هێڵ،
بزربوونی وشه‌یه‌ له‌په‌ڕه‌.
ئه‌گه‌ر نه‌گه‌یشتمه‌ ژوانگه‌ت ..
رێگه‌یه‌ك رایكێشاوم بۆئه‌وێ‌ .
تۆش وه‌ره‌…
ده‌زانی پرسیار له‌سایه‌ی غوربه‌تدا…
گوشینی ده‌سته‌ بۆ شینبوونی نیگا،
مردنی ژانه‌ بۆ جه‌ژنه‌زای هه‌ڵهاتن.
به‌سه‌ر به‌رزاییدا سه‌ركه‌وه‌…
هه‌تاكوو ده‌گه‌یته‌..رووپێوی رۆخی گیان.
جوانیه‌ك له‌دره‌خت وه‌رگره‌…
نه‌سیمێك ببه‌خشه‌ به‌باران.
من دوورم..ده‌مگه‌یتێ‌…
گه‌ر هاتی چه‌ترت ناوێ‌,,,
بۆ كوچ و كوژانه‌وه‌ی كڕێوه‌.
به‌تاڵی بارانا خۆت هه‌ڵواسه‌،
بۆ ئه‌وه‌ی نه‌زانن،
شه‌وگارت له‌توێی به‌فرا خه‌وانه‌.
وه‌ره‌ پێكه‌وه‌…
خه‌ناوكه‌ی فرمێسك ببڕینه‌وه‌.
رسته‌كان له‌جوانی هه‌ڵكێشین.
گوڵ له‌سنگی كڕێوه‌ده‌ین..
دانه‌ی باران كۆَكه‌ینه‌وه‌.
پیت بۆ وشه‌كان دابنێین

ستار ئەحمەد

یەکەمجارە
باران بێ و
نەڵێم ئای! خۆزگە بمبینیایە ..

بە مناڵێک ئەڵێم
ئێستا گەڵاکانی
باخچەی باپیری وەریون ،
بڕۆ .. یارمەتییەکی بە ..
قاوەیەکیشی لەگەڵدا بخۆرەوە ..
بە شاعیرێکی دەوڵەمەند ئەڵێم
ئەگەر سەفەرت کرد ،
لە فڕۆکەکەدا شیعرێکی
جوانی بۆ بخوێنەرەوە ..
بە هەور ناڵێم تەڕی مەکە ،
بە قسەم ناکا ..
بە بای وەشت ناڵێم
قژی تێک مەدەرەوە ،
بە قسەم ناکا ..
بە غاز فرۆشەکە ئەڵێم ،
لای ماڵی باپیری مەیکە ،
بە فلوت و هات و هاوار ..
دانیشتنەکەی
بۆ تێک و پێک مەدەرەوە ..

یەکەمجارە ،
باران ببارێ و ..
شیعرێکت بۆ نەنووسم ..
بە لافاو ناڵێم
کرۆلا سپییەکەت قوڕاویی نەکا ،
بە قسەم ناکا ..
ڕوخسارم بارانی پیا ئەچۆڕێ و
هێشتا چەترەکەم هەڵنادەم ..
دوو سێ پیادە سەیرم ئەکەن ،
لە نێوان خۆیانا ئەڵێن :
یان چەترەکەی ئیش ناکا ، یان
خۆی لەکارکردن وەستاوە ..
بە هەورە بروسکە ناڵێم مەیترسێنە ،
بە قسەم ناکا ..
بە لای درەختێکا ئەڕۆم ،
خۆی شتووە و هەڵئەلەرزێ ..
پشیلەیەک لە ژێر مۆردێکا
تەماشای دەنکە بارانەکان ئەکا ..
چاوەڕێی چۆلەکەیەکە
ڕێی هێلانەکەی هەڵە کا ..
بە خەم ناڵێم ڕێی پێ مەگرە ،
بە قسەم ناکا ..
چۆلەکەیەک ئەڵێ بەسەرچاو ،
ناڕۆمە بەر پەنجەرەکەی
با دڵی دانەخورپێ ..
بە تەنکەر ناڵێم بەوێدا تێنەپەڕێ ،
بە قسەم ناکا ..
گەواڵە هەورێ وا هێنای ،
زۆر تاریکە ،
مەڕۆرەوە ..
نەک لافاو ، برسی بێ و بتبا ..
ئەمشەو له دیار یادگارێکانی با پیرت ، ئارام بگرە ..
گەر تەنیایی نیازی خراپ بوو ،
پێم بڵێ ..
بە ئاوازێکی چەشمەزار ئەڵێم
بێت و ..ژوورەکەت پڕکا لە نۆتە ..
بە خۆڵبارین ناڵێم نەیەت ،
بە قسەم ناکا ..
هیچ بیر لە من مەکەرەوە ،
لە هەر گۆشەیەک بڕوانی ،
خەمێ توند بەرۆکت ئەگرێ ..
لە هەر ڕێگایەک بتەوێ ،
سەردانم کەی ، بەرز و نزمی و
هەڵەت و بازگە ناهێڵن ..
هەر ئەندامێکم شارێکی
بۆردومانکراوە ، ئازیز ..
با نەکەویتە ژێر دار و پەردوو ..ئاگر ..
ووشکە ساڵیی ڕاناسپێرم ،
باخچەکانت نەخاتە لیستی وشکبوون ،
بە قسەم ناکا ..
بە خەو ئەڵێم ، نەهێڵێ زۆر بیرکەیتەوە ،
بتخاتە ژێر ڕەشماڵێکی ،
تا تێر بنوی ..
بە درۆن ناڵێم ، ئەمشەو مەیە ..
بە قسەم ناکا ..

یەکەمجارە ،
باران بێ و
نەڵێم تۆ بڵێی ،
لەگەڵ تاوێ ، نەیەتە خوار ؟
بڵێی باڵندەیەکی تەڕ
له نێوانماندا نەبێتە
دانوستانکار ؟ ..
داوا لە هیچ کەسێ ناکەم
هەواڵێکی تۆم بۆ بێنێ ،
بە قسەم ناکەن

برووسکەی یەکەم

بە تەنیایی لە دایکبووم
عومرێک بە تەنیایی ژیام
لەناو حەشاماتیشدا
بە تەنیایی مردم
وای لە من
زامێکی چەند تەنیا بووم!

دەریایەکی خامۆشم
ئەگەر وەک پاپۆڕێک
بەسەرمدا تێپەڕیت
رەنگە دۆزەخێکی ئاویی بم
ئەگەر وەک نەھەنگێک
لەناومدا بژیت
بەھەشتێکی مەنگم

ئەم گەردوونە زۆر چۆڵە
پرسیارم لە خۆم کرد
کوانێ مرۆڤ؟
دەنگێکی نادیار وتی
مرۆڤایەتی دەمێکە قڕی تێکەوتووە
لە جێگەیدا ژمارەیەکی بێشوومار
لە رۆبۆتی پارەپەرست
نیشتەجێی زەوین

شۆڕشگێڕێکی کۆنەپەرستم
لە ئاوابوونی مرۆڤدا
خەون
بەھەڵاتنی مرۆڤایەتییەوە دەبینم
لە زەمەنی ئافاتی خۆشەویستیدا
خەون
بە شۆڕشی ئەوینەوە دەبینم
لە سەدەی قاتوقڕیی شکۆمەندییدا
خەون
بە ژیانێکی باڵابەرزترەوە دەبینم
ئەگەر تۆیش وەک منیت
بێ دوو دڵی بڵێ: کۆنەپەرستم

نازانم روو لە کوێ بکەم؟
بۆ ھەر لایەک ئاوڕ دەدەمەوە
ژیان لە پشتی مەرگەوە
خۆی دەشارێتەوە
کانی خنکاو سڵاوم لێ دەکات
ھەوای سیلاوی ھەڵمدەمژێت
نیشتمانم
لاشەیەکی ساردەوە بووە
تاراوگەش دڕکەڵان
کێ گۆڕێکی ھەیە بۆ فرۆشتن؟
بە نرخێکی گونجاو لێی دەکڕم

بەختەوەریی پۆشاکێکی تەسکە
بە بەری مندا ناچێت
غەریبی بەر لووتی گرتووم
ناھێڵێت بۆنی عەتری
خاکی نیشتمان بکەم
تاریکیی تاراوگە لیخنی کردووم
بوار نادات، ژنێک
بمکاتە رووبارێکی ئیرۆس
لێم بگەڕێن
با مەرگ بە ئەسپەکەیەوە بێت
بە زنجیر بەدوای خۆیدا رامکێشێت
کێ ئەم پیاوە گەدایەی لە بیرە؟
لەوانەیە تەنیا یەک ژن ھەبێت
بە نھێنی فرمێسکم بۆ بڕژێ

کراسەکەم
هێشتا بەسەر تەنافەکەوەیە
ئەوەی با بردی
ترپەی تەمەن بوو

دەست لە سێبەری درەختەکان
دەکێشمەوە
بەژنە هەتاوێکم هەیە
فێنکترە

هەموو بۆشاییەکانی خۆم
بە (تۆ) پڕ دەکەمەوە
تۆ وشەی گونجاوی منی

،بەسەر ستونەکانەوە
ئاڵاکان گیان لە دەست دەدەن
کە با دەخەوێ

لە ترافیکەکان ناوەستم
کە لەگەڵمای
هەموو ڕەنگەکان سەوزن

،مەسرەفگەرا نیم
وەرزی باران
چەترێک بۆ هەردوکمان بەسە

،مووچەکەم نا
ترپەی دڵ و هەڵمی هەناسەم
دەخەمە سەر هەژماری تۆ

،سپیندارەکانی دێگەڵە
بڵێی سەر بە کامە زۆن بن
!کوکووختییەکان

دەڕۆم
ناگەمە هیچ شوێنێک
! ئاوارە شوێنی کوا

کەس ناگاتە ئەوسەری کۆڵان
لە هەگبەی (با) بۆگەن دەکا
.خەونی مرۆڤ

 هاوڵاتیانی بەرێز و  دڵسۆزانی  بە ئەمەکی  شار 

هەروەک و لە هەواڵەکان بینیتان و بیستتان. کە لە هەردوو شاری. هەولێرو  کەرکووک کاری تێکدەرانەو سووتان لە بازاڕو شوێنەوارە کۆنەکانی ئەو دوو شارە ڕووی داوە،  ئەمە دەستی  ئەنقەست  میتی تورکیا و بە ئاگاداری  خائین و خۆفرۆشەکانی کورد دەچێت بە ڕێوە.. هیوادارین  چاوکراوەو وریا وهوشیاربن لە ئاست ئەم ماڵوێرانیە کە  بە دەستی ئەنقەست  دەکرێت …خۆ ئامادەکردن دژ بەو کارە  وەک دانانی کامێرای چاو دێری…. کەرەستەی  پێویست لە هەڵگیرسانی هەر سووتان و ئاگر کەوتنەوەیەک…. چونکە گەر لە ناو قەیسەری نەقیب ئەو کارە ڕوو بدات دەبێتە ماڵوێرانی زۆر کەس و تێکدانی شوێنەوارە کانمان و زۆر دوور نی یە ببێتە کارەسات….  دوژمن لە فرسەتێک دەگەرێت و دەیەوێت ئەو کارانە ئەنجام  بدات. 
تکایە ماڵ و حاڵ و قووتی خۆت و وڵاتت بپارێزە.

خەمخۆرێکی نیشتمان و خەڵک

دەستپێک: غەدرکردن لە فەلسەفە

بەرتەسککردنەوەی بازنەی بیرکردنەوەی فەلسەفیی لە زانکۆ غەدرێکە لە فەلسەفە دەکرێت، کە دەشڵێین زانکۆ، مەبەستمان مامۆستا و خوێندکاری زانکۆیە، کە هەردوو پێکەوە لە ئێستادا ئەو غەدرە لە فەلسەفە دەکەن. ناشكۆمەندیشە بۆ زانکۆ، یان نێوەندی ئەکادێمیی، غەدر لە فەلسەفە بکات. بە گشتی غەدر هەڵەیە و بەشێکیشە لە خراپە و قسەکردنیش لەبارەیەوە دەچێتە خانەی فەلسەفەی ڕەوشتەوە. واتە لە کۆتاییدا ئەوەی غەدرمان بۆ شرۆڤەدەکات هەر خودی فەلسەفەیە. ئەی باشە فەلسەفە دەبێت چۆن قسە لەو غەدرە بکات لە خۆی دەکرێت؟
فەلسەفە بەخۆی دژە غەدرە، کەچی دەبینین بە ئاشکرا لە زانکۆکانی هەرێمدا غەدریلێدەکرێت. باشە بۆ ئەم غەدرە لە فەلسەفە دەکرێت؟ ئەم پرسیارە تا ئەندازەیەکی زۆر گرنگترین پرسیاری ئەم نوسینە کورتەیە و هەوێنی نوسینەکەشە. بڵێسەی غەدر ناهەمواری دێنێت و شكۆمەندییش تێکدەدات. بەکورتی لەبەر ئەو غەدرەی لە زانکۆکانی هەرێم لە فەلسەفە دەکرێت، فەلسەفە جێپێی لێژە. هەر ئەوەشە، کە ناحەزانی فەلسەفە دەیخوازن. ئەو دەمەش غەدر لە فەلسەفە دەکرێت پرسیاری فەلسەفیی، کە کرۆکی فەلسەفە پێکدێنێت، سەریلێدەشێوێت.
ئەوە فەلسەفەیە مانا بە واتای پرسیار دەدات، وا لە پرسیار دەکات لە بەرتەسکیی دەربازیبێت. فەلسەفە ئەمە دەکات، چونکە شوێنی بەرهەمهێنانی هزرە. بۆیە وشەدانی ئەم نوسینە بەجۆرێک ئاقاروەردەگرێت، کە زانکۆی بێ فەلسەفە زانکۆیەکی هزرهەژارە. لێرە بەگشتی قسە لە زانکۆ دەکرێت و جارجارەش قسەکردنەکە بە دۆزی زانکۆ لە نێوەندی ئەکادێمی کوردی تایبەتدەکرێت. لەبەرئەوە سەرنجدەخەینە سەر زانکۆ و فەلسەفە، چونکە فەلسەفە لە زانکۆدا وادەکات خوێندکاران ئامرازگەلی جیاواز بۆ گەیشتن بە دید و تێڕوانیینەکانیان بەکاربەرن و رۆڵببینن لە بەرینکردن و بەچۆنایەتیکردنی بیرکردنەوەکانیان و خۆشیان لەسەر ڕاڤەکردن و ئامانجی تۆکمە و فرەڕەهەند ڕابێنن.
هەر لێرەدا دەپرسین:ئێمە پرۆژەی فەلسەفییمان هەیە؟ ڕەنگە زانکۆ دروستکەری پرۆژە فەلسەفییەکان بێت و بشکارێت دەستەبژێری رووناکبیریی لە کۆمەڵگەدا دروستکات،لێ زانکۆ ناتوانێت بمانکاتە فەیلەسوف. بۆیە لێرەدا دەکرێت پرسیارێک ڕووبەڕووی خوێنەری ئەم نوسینە بکەینەوە: چۆن دەبینە فەیلەسوف؟ بۆیە وادەڵێم،چونکە باوەڕم بەوەیە زانکۆ ئەو کارە ناکات. زانکۆ کارگەی بەرهەمهێنانی فەیلەسوف نییە. بوونە فەیلەسوف پرۆسەیەکی ئاڵۆز و دژواریی هزریی و تێڕامانییە و دۆز و هەلومەرجی خۆی هەیە. لەبەرئەوە ئەم نوسینە باوەڕی بەوەیە، کە کێشەی فەلسەفیی زانکۆکانمان تەنها کێشەی خودی زانکۆکان نییە، تەنها بە خوێندنی باڵاوە گرێدراو نییە. کێشەی فەلسەفە کێشەی هەموانە، بە تاک و کۆمەڵگەوە. ئەم کێشەیەش تەنها پەیوەندی بە کردنەوەی بەشی فەلسەفە و داخستنی ئەم بەشەوە نییە لە زانکۆکان. کێشەکە پەیوەندی بەچۆنیەتی مامەڵەوەیە لەگەڵ فەلسەفە وەک بوارێک لە بیرکردنەوە و تێڕامان، بە چۆنیەتی دیالۆگکردن لەگەڵ کولتووری دەرەکیی و کرانەوە لەبەردەم شارستانیەکانیتردا.
خواستی فەلسەفە خواستێكی كەسیی نییە، خواستە بۆ پەرەدان بە دەركەوتن و باڵاخستنی بیركردنەوە و تێڕامانی فەلسەفیی لە نێوەندی ئەكادێمیدا. ئەمە وادەکات فەلسەفە بكارێت هزر و هۆشیاری تازە لە نێوەندی ئەكادێمی و كۆمەڵگەدا بڵاوبكاتەوە. ئەم بەشە هزرییە،كە ڕووییەكی شارستانی و عەقڵی گشت نەتەوە و كۆمەڵگەیەك نیشاندەدات، کە دێتە ناو زانکۆوە وادەکات مامۆستا و خوێندکار خۆیان لە قەرەی بابەتگەلی فرەئاڕاستە و نەخەمڵیو و سەیروسەمەرە بدەن و دەرفەتی تێگەیشتن لە بوونی مرۆڤ و ڕوانینی ئەم مرۆڤە بگۆڕن. ئەمەش بۆ ئەم چرکەساتەی کۆمەڵگەی ئێمە پێویستە. کەواتە بۆ ئەوەی کۆتای بە غەدرکردن لە فەلسەفە لە زانکۆ بهێنرێت، دەبێت زانکۆ ببێتە شوێنێک بۆ دروستکردنی ڕوناکبیریی فەلسەفیی. ئەم روناکبیرییە فەلسەفییەش ناکرێت تەنیا خۆی لەناو زانستە مرۆییە کۆمەڵایەتییەکاندا قەتیسبکات و دۆزی زانکۆش واپێویستدەکات فەلسەفە پەلبهاوێژێ بەرەو بەشەكانی كۆلێژە زانستە سرووشتیەكان(پزیشکی، فیزیك، بایۆلۆژی، ماتماتیك، كۆسمۆلۆژی، فەلەكناسی، فەلسەفەی كوانتۆم، ئابووری، جوگرافیا، جیۆلۆجی، كیمیا و …) و لەوێشەوە بەرەو فەلسەفەی جێندەر، فێمینیزم، ژینگە و یاسا و جوانیناسی و…..
لەو سۆنگەیەشەوە ئەوە دەڵێین، هەرکە فەلسەفە هاتەناو زانکۆوە دەکارێت ببێتە پلاتفۆرمێك بۆ گەشەپێدانی ئەكادێمی (سەنتەری پەرەپێدانی هزری ئەكادێمی) لە زانكۆ. لەڕێگای ئەو نێوەندەشەوە دەكرێت گەشەبدرێت بە چەند لایەنێک: دروستكردنی داتاباسێك(كتێبخانەیەكی ئەلەكترۆنی) تایبەت بە هزری جیهانی، هاوچەرخكردنی ئاڕاستەكانی وانەوتنەوە، بنەمادانان بۆ بەها ئەكادێمییەكان، وتنەوەی بابەتی بیركردنەوەی ڕەخنەیی، بیركردنەوەی لۆژیكیی، بیركردنەوەی گوماناویی و بیركردنەوەی داهێنانیی، دروستكردنی نێوەندێكی هزریی بۆ ڕاڤەكردن و دیالۆگی ململانێكان، میوانداریكردنی بیرمەند و روناكبیرە نێودەوڵەتیەكان و سازكردنی كۆنفرانس و مێزگردی هزریی گلوباڵ. هەموو ئەوانەش پێویستی بە مامۆستا و خوێندکاری زمانزان و هزرکراوە و ئاشنا بە تازەگەرییەکانە. لێرەوە ‌غەدر لە فەلسەفە لە زانکۆ ڕوو لە ئاوابوون دەنێت.

هەتیبوونی زانکۆ

فەلسەفە دایکی زانینەکانە لە زانکۆ، کەواتە زانکۆی بێ فەلسەفە هەتیوە(بی دایکە) و پەیوەندی نێوان فەلسەفە و زانکۆش وەک پەیوەندی نێوان دایک و خێزان وایە. چەوسانەوەی دایک بە مانای چەوسانەوەی گشت خێزانەکە دێت و هەتیبوونی زانکۆش تەنها بەهۆی بێ شوێنکردنی فەلسەفە و سڕینەوەی لە ئەندێشەی زانینی ئەکادێمیدا دێت. فەلسەفە لە زانکۆ، فێربوون بە گشت پسپۆرییەکان دەدات و واش لە زانین دەکات بیربکاتەوە. بەم جۆرە، فەلسەفە،کە دەکەوێتە ناو زانکۆوە لۆژیک و رەوشت شانبەسانی بوونناسی و بیرکاری لێکدەئاڵێن و یەکترتاودەدەن.
لە نێوەندی ئەکادێمیدا، کە فەلسەفە ووندەبێت خێزانی ئەکادێمی دادەڕمێت. نەمانی فەلسەفە لە زانکۆ نەمانی دایکە. کاتێک زانکۆ فەلسەفە دەخاتە دەرەوەی خۆی، بەوە زانکۆ هەتیو دەبێت. هەتیوبوونی زانکۆ گەورەبوونیەتی بەبێ دایک(سەرپەرشتیار)، ئەو دایکەی شتی فێردەکات. هەروەک مردنی دایک، کە بە کەسی تر جێگایپڕنابێتەوە، فەلسەفە لە زانکۆ، کە نەما زانینی تر جێگای ناگرێتەوە، چونکە توانای فەلسەفەیان نییە و تامی فەلسەفەش نادەن. ناوی فەلسەفەش لە زمانەکاندا(بۆنموونە لە فەرەنسی، ڕووسی،عەرەبی….و) مێیە،ئەمە نیشانەیە لەسەر هێزی بەرهەمهێنان لە فەلسەفەدا و هەستی دایکبوونەکەشی. لەبەرئەوە فەلسەفە وادەکات لەو زانینە بکۆڵینەوە زانکۆ دەمانداتێ.

فەلسەفە گەڕۆکە، بێ زێدە

فەلسەفە پەیگیرییە (بەدواچوونە) بۆ شتێک، کە هێشتا نییە، نیمانە، نەهاتووەتەدی. شتێک جارێ لێرە نییە، لەوێیە. لێرە نییە و دەچین بۆ ئەوێ تا بیدۆزینەوە. فەلسەفە تەقەلایەکە بۆ دۆزینەوە، ئەمەش بەو واتایەدێت، کە فەلسەفە گەڕانە بەدوای شتێکی بزر و وون دا.
چۆن فەلسەفە بەو وونبووە دەگات؟ ئەڵبەتە بە گەڕان و پشکنین، کە دواتر بە دۆزینەوە کۆتایدێت. هەروەها بە پرسیار و لێپێچینەوە لە گشت شتەکان. لەبەرئەوە کاتێک فەلسەفە دەپرسێت تەنیایی چییە ئەمە بۆ ئەوە دەکات تا لە سۆراغی وەڵامێکدا بێت بۆ چەمکی تەنیایی. کەوتنە سۆراغی شتێک هەوڵدانە بۆ پەیداکردنی ئەو شتە، دۆزینەوە و بەدواگەڕان بۆ ئەو شتە. فەلسەفە کاتێک دەپرسێت بۆ دەبێت ڕەوشت هەبێت دەخوازێت بەدوای وەڵامێکدا وێڵبێت بۆ ئەم پرسیارە. ئامرازی سەرەکی لەم گەڕان و سۆراغپرسینەش بیرکردنەوەیە. ئەم شێوازەش لە بیرکردنەوە بۆ زانکۆ گرنگە و پێویستی مامۆستا و خوێندکارە لەیەککاتدا.
وێڕای ئەوە، لەناو فەلسەفەدا وێڵبوونێک بوونی هەیە. راستە وێڵبوون سەرگەردانییە، لێ گەڕانیشە بەدوای ئەوەی وونە. دیارە دوای پرۆسەی گشت گەڕانێکیش کردەی دۆزینەوە لەدایکدەبێت. واتە ئەوە دەدۆزینەوە، لێمان بزرببوو، کە وێڵببووین بەدوایدا. کاتێک وێڵدەبین بەدوای شتێکدا، ئەمە بەو مانایەش دێت، بەدوای وەڵام، کە چارەسەرە، دەگەڕیین. وەڵام، چارەسەر، ئەو شتەیە لێمان وونببوو و بەدۆزینەوەشی ئیدی فەلسەفە ئارامدەبێت و ئەوێ دەکاتە زێدی کاتی خۆی.
ئەڵبەتە لەناو ئەم پرۆسەی گەڕان و سۆراغکردنەدا گرفتارییەکیش بوونی هەیە. خودی فەلسەفەش لە پەیوەندیدایە لەتەک چەمکی گرفتاریی. چونکە فەلسەفەکردن کردەیەکە لە گرفتاریی. پرسیاری فەلسەفەیی جۆرە گرفتارییەکی تێدایە، کە دواتر دەبێت بە ئارامی و دەربازبوون لەو گرفتاریی و شەکەتییە. فەیلەسوف شەکەت و ماندوودەبێت تادەگات بە وەڵامێکی پەسەند، کە شایانی ئەو پرسیارەبێت سەبارەت بە ڕەچەڵەک و مانای چەمکێک کردوویەتی.
ئەمە مانای ئەوەیە فەلسەفە ئاوارەیە، بێ جێگایە، دەگەڕێت و دەخولێتەوە تا ئەوە بەدەستبهێنێت، کە نیمانە. کەوابێت دەکرێت بپرسین: فەلسەفە زێدی هەیە؟ فەلسەفە بۆ هەبوون و بەردەوامی خۆی پێویستی بە زێدە؟ زێدی فەلسەفە زانکۆیە؟ نەخێر زانکۆ زێدی فەلسەفە نییە. لەبەرئەوەی فەلسەفە بێ زێدە گشت شوێنێک بە زێد، بە نیشتیمانی خۆی دەزانێت. لە هەموو جێگایەک بوێرانە فەلسەفە دەپرسێت: درۆ چییە؟ میهرەبانی بۆ هەیە؟ …و. بیرکردنەوە، کە ناسنامەی فەلسەفەیە، لە گشت شوێنێکدا بوونی هەیە. ئەمە وادەکات بیرکردنەوەکان زێد بۆ فەلسەفە داتاشن. زێدی سەرەتای فەلسەفە یۆنان بوو، دواتر بوو بە شوێنی تر. ئێستاش زێدی فەلسەفە وا لەو جێگایەی بیرکردنەوە تیایدا لە ترۆپکدایە.

فەلسەفە گرنگە پەتائاسا لە زانکۆکاندا بڵاوببێتەوە
فەلسەفە بابکرێت بە پەتا و لە حەرەمی زانکۆکانماندا بڵاوبکرێتەوە. هەرکە ئەوە کرا ئەو کات فەلسەفە ڕێچکەی ڕاستەقینەی خۆی وەردەگرێت. ئەمەش لەبەرئەوەی، فەلسەفە داکیرساندنی مەشخەڵی زانینە و هیوای هاتنی ڕووناکی بیرکردنەوەیە. لەهەر جێگایەکدا فەلسەفە سەوزبێت لەوێ کۆشکی باوەڕبەخۆبوون و دادوەری لۆژیکی بنیاتدەنرێت و گریمانەناسی و بەڵگەمەندی وەگەردەخرێت.
ئەم پەتایە ئەو پەتایە نییە،کە پێش مەرگ دێت. ئەم پەتایە مانا بە ژیانمان دەدات و وزەی بیرکردنەوەمان بەهێز و دووربین دەکات. فەلسەفە، کە خۆشەویستییە بۆ دانایی، بە بڵاوبوونەوەی ژیانمان لێوانلێودەکات لە بەرەکەتی دانایی. بۆیە پێمانوایە فەلسەفەکردن هەنگاوێکە بۆ خۆتەندروستکردن. بەمجۆرە پەتای فەلسەفە پەتای داناییە.
تەندروستبوون لەڕێگای فەلسەفەوە شیاوە؟ بەڵێ. چونکە فەلسەفە ئارامیهێنەوە. ئەو ئارامییە دوای ئەوە دروستدەبێت، کە تێگەیشتن دێت. فەلسەفە تێگەیشتنمان دەداتێ سەبارەت بە ژیانی ئێمە و بوون. فەلسەفە بە پرسیارکردن و زۆر بەدواچوونەکانی هاوکارماندەبێت لەوە حاڵیبین لێیحاڵینەبووینە.واتە فەلسەفە بۆتیشکخستنەسەر ناڕوونی و بەدحاڵیبوونەکانە. زانکۆش، ئەو شوێنەیە،کە کۆی زانینەکانی تیایە و فەلسەفەش لەوێندەرێ هەڵدەستێت بە ئەرکی خۆی. ڕاستە فەلسەفە لە زانکۆ، هەر زانکۆیەک بێت، ڕووبەڕووی چەندین ڕێگریی و ئاستەنگی چاوەڕوان نەکراو دەبێتەوە،بەڵام فەلسەفە، بە ئامادەبوونی لەناو کایەی ئەکادێمیدا ڕاچڵەکین دروسدەکات، زانین دەخاتەژێرپرسیارەوە، گومان لە فێربوونی تۆکمە و رەها دەکات و تێگەیشتنی تر و جیا دێنێتەکایەوە.
ئەو ژینگە تەندروستەی فەلسەفە لە زانکۆ دروستیدەکات، تەنها ئەو ئەتوانێت ئەوە بکات و لەو ڕووەشەوە فەلسەفە ئەزموونی زۆرە. ئەزموونی فەلسەفە لە بەتەندروستکردن بۆ مێژووەکەی دەگەڕێتەوە. زۆرێک چەمک هەن (دەروون، گیان، ئاوەز، جەستە، ئاگایی و……) ئێمەی مرۆڤ سەرەتا لێیحاڵینەدەبووین، کەچی ئێستا بەهۆی مشتومڕە فەلسەفییەکانەوە زانینێکی زۆرترمان لەسەر لێحاڵینەبوونەکانمان پەیداکردووە. بۆیە کاتێک فەلسەفە پەتائاسا لە زانکۆدا بڵاودەبێتەوە، بێجیاوازی، لەناو زانستە مرۆییەکۆمەڵایەتی و زانستە سروشتییەکان دا ڕاچڵەکینی ئێپستیمی(مەعریفی) چاوەڕواننەکراو دروسدەکات.
گەر لێگەڕێین فەلسەفە لەناو کایەی ئەکادێمیدا پڕجوڵە بێت، دەزانێت چۆن ئیشی خۆی دەکات، چۆن تیشکدەخاتەسەر ئەو زانین و تێگەیشتنانەی پەراوێزخراون و بێ سیما و وونن. فەلسەفە لەناو زانستەکاندا دیالۆگدروستکەرە، کێشەی دووانەییە چەمکییەکان چارەسەردەکات و شرۆڤەی ئاماژە کولتوورییەکانیش بەرباسدەخات. بەکورتی فەلسەفە، گەر بواریبدەن، لێناگەڕێت زانکۆ هەژارهزربێت، جێگایەک بیت بۆ وەلاوەنانی پرسیار و قێزەوەنکردنی گومان. چونکە فەلسەفە گفتوگۆی دەوڵەمەند سەبارەت بە چەمکە سیاسی و مێژوویی و زمانەوانییەکان شانبەشانی چەمکە بیرکاریی و بایۆلۆجی و پزیشکییەکان دێنیتەکایەوە.

ئەرکی فەلسەفە لابردنی بەربەستەکانە

ئەرکی فەلسەفە لابردنی بەربەستەکانە (ئالان بادیۆ). بەربەستەکان تایبەتمەندیی خۆیانیان هەیە. زۆرجاریش بەربەستەکان بێسەروبەرانە دێنەپێشەوە. بەربەستەکان لەیەک کاتدا ئامادە و نائامادەشن. هەندێک لە بەربەستەکان لە گشت شوێنێکدا هەن. بەپێچەوانەوە هەندێکی تر تایبەت و جیان و ژینگەی خۆیانیان هەیە. لە فەلسەفەدا لەبەرئەوەی هیوابڕاوی بوونی نییە، بۆیە فەلسەفە لێزانە لە لابردنی بەربەستەکان.
بەربەستەکان دڕدۆنگ و نیگارانییەکانن، کە لێرە و لەوێ ڕۆژانە ڕێکەوتی دەکەین. وەکیتر، بەربەستەکان کۆسپن، تەگەرەن و خۆیان وەک کێشە نمایشدەکەن. لەبەرئەوەی فەلسەفە خۆی بە دایکی دیالۆگ دەزانێت، لێهاتووە لە ڕووبەڕوونەوەی کێشە و تەنگەتاویی. دەستەواژەی بەربەست بۆ فەلسەفە ڕاگوزەر و هەڕەمەکی نییە. چونکە بەربەست لەمپەر و ئاسته‌نگهێنەرە. ئەو تەگەرە و ڕێگرانەیە دەمانوەستێنیت. دوای هاتنی تەگەرە و بەربەست جوڵە نامێنیت. فەلسەفەش، کە دایکی گفتوگۆ و مشومڕە و ئەمەش بەهەڵکەوت نییە و بەری مێژوویەکە لە گفتوگۆ و پرسیارمەندیی، لەناو قورسترین کۆسپ و بەربەسەتەوە سەریدەرهێناوە. ئەو مێژووەش پێماندەڵێت مەرامی فەلسەفیی مەرامێکی مرۆییە و مێژووەکەش لەتەک ئەو باسوخواسانەدا دەستلەملان بووە، کە لەپێناوی مرۆڤدا هاتوون.
لەو شوێنەی کۆسپ و تەگەرە هەیە، کاری فەلسەفە لابردنی کۆسپ و تەگەرەکانە. فەلسەفە ئەمە نەکات بۆ هەیە! زانکۆ، کە پڕە لە کۆسپ و تەگەرە، بەهاتنەناوەوەی فەلسەفە کۆسپ و تەگەرەکان ڕەوتێتر وەردەگرن و لەگەڵ کاتیشدا بە گفتوگۆی شیکاریی بەرەو نەماندەچن. هاوکات فەلسەفە کۆڵەکەی بیرکردنەوەی لۆژیکی و داهێنانییە، ئەمە وادەکات فەلسەفە بپرسێت: چۆن زاڵبین بەسەر کۆسپ و تەگەرەکاندا؟بۆ زاڵبوون بەسەر کۆسپ و تەگەرەکان لەناو کایەی ئەکادێمیدا پێویستمان بە فەلسەفەیە. فەلسەفە لەوێ بیرکردنەوە دروستدەکات و پرسیار دەسازێنێت. بۆ ئەو مەبەستەش مامۆستا و خوێندکار ئەرکیان بیرکردنەوەیە لە بیرلێنەکراو. ئەمەش هەردوولا بەرەو بیرکردنەوە لە لابردنی کۆسپ و تەگەرەکان دەبات. کۆسپخستنەبەردەم فێربوون و ئاسته‌نگدانان لەبەردەم ئەو پرۆسە ڕوناکبیرییەی زانکۆ دەیدات تەنها بەهۆی زاڵبوونی تێگەیشتنی فەلسەفییەوە لەناو مامۆستا و خوێندکاران چارەسەردەکرێت و ژینگەی ڕوناکبیریی زانکۆش گۆڕانی راستەقینەی دێتەسەر.
لەم گۆشەنیگایەوە ئەوەش دەڵێین، ئەوەی، كه هەمیشه جێگای پرسیاره بۆ ئێمە ئەوەیە، کە دەستەبژێری ئەکادێمی ئێمە بۆ کتێبی فەلسەفیی ناخوێنێتەوە؟ تەنانەت گەر بیشیخوێنێتەوە بێوچان نایخوێنێتەوە. وەکو تریش ئەم دەستەبژێرە ئەوە دەخوێنێتەوە کاری پێیەتی. هاوکات کتێبخوێندنەوە، بەتایبەت خوێندنەوەی کتێبی فەلسەفیی، کە مەرامێکی هەمەلایەن لەخۆدەگرێت لەناو خوێندکارانی زانکۆکانی ئێمەدا جارێ ئاسایینەبووتەوە. بۆیشە سەرنجدەخەینە سەر خوێندنەوەی کتێبی فەلسەفیی چونکە خوێندنەوەی کتێبی فەلسەفیی شتێکی تر دەدات بە مامۆستا و خوێندکاری زانکۆ، کە کتێبەکانی تر نایداتێ. ئەو شتە، کە هەتوانی دەربازبوونە لە کێشە گیرۆدەخوڵقێنەکان شتگەلێکی گەردووناوین و تەنیا لە دووتوێی کتێبە فەلسەفییەکانیشدا بەرچاودەکەون. ئەمەو کتێبە فەلسەفییەکان لێوڕێژن لە گفتوگۆی گرنگ و پەردە لادەریشن لەسەر پەردەلەسەر لانەدراوەکان.

کەتواری فەلسەفە

دەکرێت بپرسین فەلسەفە بەری چییە؟ فەلسەفە بەری بیرکردنەوەی مرۆڤ و ڕەخساندنی دەرفەتە بۆ بیرکردنەوە. لێرەوە بیرکردنەوە دەکەوێتە ناو ڕاچڵەکین و هەڵچنینی وەڵام بۆ پرسیارە دژبێژ و تەنگژاوییەکان. فەلسەفە ئەو پرسە مرۆییەیە، لە بوونمان نابێتەوە. لە دەمی شکست و سەختی و دژوارییەکاندا پەنای بۆدەبەین، واتە بیردەکەینەوە. پێشتریس لەو بارەوە وتومانە، کە دڵخوازبوونی فەلسەفە چەکەرەبوونی بیرکردنەوەیە، زڤرین و گەڕانەوەی واتاکانە بۆ داڵدەی خۆیان، ڕۆشتنە لە بۆشاییەوە بۆ پڕایی، بەرەو پڕپڕ بوون لە وتن، وتنی ئەوەی تا هەنووکە نەبیستراوە. ئەم شێوە وتنە، ئەو وتنەیە، کە بەتەنیا کاری هزرە، کارە مەزنەکەی فەلسەفەیە. فەلسەفە، کە کارەکەی ئەمەیە، ئەوەیشە، کە خەمی ژیانمەندیی ئێمە و دەدردیسەرییەکانمانیەتی لە بوونماندا. بۆ ئێمە؟ فەلسەفە لەپێناوی ئێمەدا کاری خۆی کردووە بە گەڕان بەدوای بیرکردنەوە و هەڵوەشانەوەی ئەستەم و تخوبدانان لەبەردەم کەند و کۆسپەکانماندا.
سەرباری ئەوەی وترا، درکیش بەوە دەکرێت، کە کەتوار (بارودۆخ، واقیع )ی فەلسەفەی گڵوباڵ باش نییە. کەتواری بیرکردنەوەی مرۆڤی نوێ ئەو باشە نییە، کە خۆی پێیوایە. بەڵام ئەمە ئاماژە نییە لەسەر کۆتای فەلسەفە. ئەم ناباشییەی کەتواری فەلسەفە پەیوەندی بە دۆزی گڵوباڵی رەوشتی و مرۆیی مرۆڤەوە هەیە. ئەم دۆزەش پرسیارە لەسەر ئێستای پلانێتەکەمان (هەسارە). جەنگ، نادادی، گرفتی ژینگەیی، داڕمانی ئاکاریی مرۆیی، رێزنەگرتن لە ئاژەڵ و زۆری بێکاریی و خراپی دۆزی تەندروستی مرۆیی. لێرەوە دەپرسین: چی بە تەوەرەکانی بیرکردنەوەی فەلسەفەی هاوچەرخ بزانین؟ هەروەک پێشتر، راستی، بەها، زانین و…. بە تەوەرەکان بزانین یان مرۆڤی هاوچەرخ، هەنووکە، خاوەنی تەوەرەی ترن؟
لەم حاڵەتەدا پێویستمان دوبارە بەوەیە، کە بزانین، فەلسەفە بابەتێکی ڕاستەقینەی سەرسوڕمانە، بەڵام ئایا ئەمە لەگەڵ رۆشنبیریی ئێمەدا یەکدەگرێتەوە؟ ئایا فەلسەفە لەناو ئێمەدا تایبەتمەندی لەخۆگرتووە؟ یان ئەو بابەتانەی لەژێر ناوی فەلسەفە دەنووسرێن و پێیاندەگوترێت فەلسەفیی چەند فەلسەفین؟ چەند نووسینە فەلسەفییەکانمان لە پێویستییە مرۆییەکانی ئێمەوە نزیکن؟
ئەو کەتوارە هەژارەی هزرمانی تێدایە ناهەمواری بۆ ئەوانە دروستدەکات لەو هزرە تێدەڕامێن. بۆیە پێویستمان بەو دانپـیـاهـێنانەیە، کە پێیوایە: فەلسەفە شوێنێکە پڕە لە هەڵەت و بەردەڵانی، جۆرێکەلە هۆزانڤانی، ئەڵبەتە بە ڕیتمێکی ئاوەزیی و چڕتر لە داڕشتنی گوزارە و قوڵتر لە هۆنینەوەی وشە کاریخۆی دەکات.
هەر تایبەت بە کەم درامەتی هزرییمان دڵشكاوانە و زۆر بە ڕاشکاوی لێرەدا ئاماژە بەوە دەکەین، کە وەرگێڕانی نووسینی فەلسەفیی لەلایەن کەسانی بێئاگا لە فەلسەفە (ناقوڵ و ناپسپۆر لە فەلسەفە) زیانی لە ڕوناکبیریی فەلسەفییمان دەدات و جێپەنجەی ئەو وەرگێڕانە هەڵانەش دیار و بەر چاو دەمێننەوە و زەمینەش بۆ تێنەگەیشتن لە فەلسەفە دروستدەکەن. ئەو جۆرە وەرگێڕانانە، کە داڕشتنە فەلسەفیی و زمانەوانییەکانیان پڕن لە هەڵە ڕوناکبیریی فەلسەفیشمان کێشاویدەکەن.
پەرۆشیم بۆ ئەو لایەنە وادەکات ئەو چەشنە بیرکردنەوەیەم هەبێت، کە ئەو نووسینە فەلسەفییانەی لەژێر کاریگەریی ئەو وەرگێڕانە هەڵانە چرۆدەردەکەن هیوایان پێنەکرێت و لە زیاد لە گۆشەیەكیشەوە بینینی خەوشەکانیان بەهەندوەرگیرێت. هاوکات بۆ لەمەولا پێویستمان بەوەیە نووسینی فەلسەفییمان لەلایەک لە چڕنووکی نووسینی فەلسەفیی ناڕەسەن دەربێنین و لەلایەکی تر نووسینی فەلسەفییمان هەستیارانە دادوەری بەسەر تێکستی فەلسەفیی جیهانییەوە بکات.
باشە بۆ گەیشتن بەو خۆزگەیەی لای سەرەوە وروژێندرا، زانکۆ، بەو نەختە فەلسەفەیەی تیایەتی، دەکارێت بەو ئەرکە هەستێت؟ بێگومان نەخێر. هۆکارەکە ئەوەیە، کواڵیتێی زانکۆکانمان و ئەو شێوازە فەلسەفییەی لە بیرکردنەوەی فەلسەفیی نێوەندی ئەکادێمیماندا زاڵە ناکارێت هەڵتەکاندن لە زانینی ئەکادێمی هەنووکەماندا بکات. هاوکات لەناو قەڵەمڕەوی فەلسەفیی جیهانییدا شتێک باوە لە زانکۆکانی ئێمەدا بوونی نییە، ئەوەش پرسیارسازیی و بەڵگەمەندییە.هاوکات لە زانکۆکانماندا شێوازی خوێندن و بیرکردنەوەش کۆسپ و ئاستەنگن لەبەردەم گەشەی بیرکردنەوەی داهێنانی و گوماناوییدا. لە هەموو ئەوانە گرنگتر، فەلسەفە نەهاتووەتە ناو بەشە جیاوازەکانەوە، دوورە لە زانستە سروشتییەکانەوە.

فەلسەفە وەک بەش لە زانکۆ

ڕەوشی فەلسەفە وەک بەش لە زانکۆ زۆرێک گفتوگۆدێنێتە پێشەوە. سەرەتای گفتوگۆکان ئەوەیە، کە سەرنجڕاکێشە لەم نوسینە کورتەدا ئاماژە بۆئەوەبکەین، کە گفتوگۆی فەلسەفە وەک بەش لە زانکۆ جیاوازە لە گفتوگۆی فەلسەفە وەک شوێنێک بۆ داهێنانی دانایی. فەلسەفە وەک بەش پێویستی بەوەیە خۆی نوێبکاتەوە.
فەلسەفە ناشێت لەم سەردەمە، کە هەنگاو بەرەو زیرەکی دەستکرد دەنێت وەک هەزار ساڵ لەمەوبەر بوترێتەوە. ئەمەی وترا بەو مانایەدێت، کە فەلسەفەوتنەوە لە زانکۆکان پێویستی بەرێفۆرمێکی گەورەیە. سەرەتای ئەو رێفۆرمە لەوێوەدەستپێدەکات، کە شانبەشانی وتنەوەی مێژووی فەلسەفە گرنگ و پێویستە جۆرێک لە بەبیرکاریکردنی (mathematization) هزر، لۆژیک و تێۆلۆژیا(لاهوت، یەزدانناسی)، ئۆنتۆلۆژیا (بوونناسی) و تێۆریزانین(ئێپستمۆلۆژیا) بوترێتەوە. بۆ ئەو مەبەستە و لەم حاڵەتەدا زانکۆ پێویستی بە مامۆستای فەلسەفەی هزرکراوە و زمانزان و خاوەن ئاگامەندی هاوچەرخە. بێئەوە زانکۆ فەلسەفەشی تیابێت شتێکی ئەوتۆ ناگۆڕێت.
شایانی وتنە، لەمڕووەوە بابەتێکی کرۆکداری تر هەیە، کە تایبەتە بە فەلسەفە وەک بەش لە زانکۆ، ئەوەش پەیوەندی بە خودی خوێندکاری فەلسەفەوە هەیە. بەشەکانی فەلسەفە ڕوو لە وشکبووندەکەن و لەم رووەشەوە هۆ زۆرە و سەرەکیترین هۆش ڕەنگە ئەوە بێت، کە خوێندکاری بەشی فەلسەفە وەڵامی ئەو پرسیارەی دەستناکەوێت، کە دەپرسێت، دوای تەواوکردنی ئەم بەشە کارم دەستدەکەوێت؟ وەڵامی ئەو پرسیارە و هۆکاری کار دەستنەکەوتنی خوێندکاری بەشی فەلسەفە پەیوەندی بە زۆر لایەنەوە هەیە، لەوانە: بەشی فەلسەفە هەروەک پێشتر ئاماژەمانپێکرد پێویستی بە رێفۆرمە. رێفۆرمەکان هەر لە گۆرینی هزر و توانا و لێهاتووی مامۆستاکانەوە دەستپێدەکات تادەگاتە گۆڕینی مێتۆدی وانە وتنەوە و کۆرس بوک و خودی وانەکان و ناوەرۆک و ئامانجییان.چونکە ئەو پەرۆشییە لەناو مامۆستاکانی فەلسەفەدا بوونی نییە، کە بەسەردەمیکردنی بەشەکە بەقازانجی گشت زانکۆ دەگەڕێتەوە.

زانکۆی بێ فەلسەفە

ڕاستە بێ باکیمان بەرامبەر بە فەلسەفە ڕەگ و ڕیشەی خۆی هەیە، لێ بێ شکۆیی فەلسەفەش لە ئێستادا لە نێوەندی ئەکادێمیمان هەلومەرجی تری هەیە. لە زانکۆی بێ فەلسەفەدا پرسیار درەنگ دروستدەبێت. کە دروستیش دەبێت سادە و فرەرەهەند نییە. هەر لەوێدا شێوازی قسەکردن و روونکردنەوە زێدەڕۆیتیادەکرێت و ناپسپۆر لە فەلسەفە وانەی فەلسەفە دەڵێتەوە. هەروەها پشتکردنی کۆلێجەکان لە فەلسەفە وتنەوە بە چەوسانەوەی فەلسەفە کۆتای دێت. فەلسەفە بەخۆی دژی چەوسانەوەیە، کەچی لە زانکۆی بێ فەلسەفە دا دەچەوسێنرێتەوە.
وێڕای ئەوە، لە زانکۆی بێ فەلسەفەدا، فەلسەفەشی تیابێت هەر بێ فەلسەفەیە. لەم حاڵەتەدا هەڵگری بروانامە لە فەلسەفە وادەردەکەوێت، کە هەڵگری بروانامەیە لە زانستە کۆمەڵایەتییەکان(مرۆییەکان). بۆ ئەوەی هەڵگری بروانامەی فەلسەفە شارەزای فەلسەفە بێت پێویستی بەوەیە جارێکیتر فەلسەفە بخوێنێتەوە. چونکە فەلسەفەی لەبەردەست ئەوانەدا خوێندووە، کە قوڵایی فەلسەفییان نییە. ئەمەش بەشێکە لەو غەدرەی زانکۆکانی هەرێم لە فەلسەفەی دەکەن، ئەوەی فەلسەفە دەخەنەبەردەست کەسانی ناپسپۆڕ لە فەلسەفە!
بارکردنی فەلسەفە لە زانکۆ بارکردنی عەقڵە، کە ئەوەش بە بارکردنی بیرکردنەوە کۆتای دێت. هەر لەبەر ئەوە، دژایەتیکردنی فەلسەفە لە زانکۆ دژایەتیکردنی عەقڵ و هاوکات ڕاستیشە. زانکۆ و فەلسەفە پێکەوە دۆخی ڕاستی دەپارێزن. فێربوونی ڕاستیش لە زانکۆ شانبەشانی زانین بێ بوونی فەلسەفە بێ مانا دەبێت. بۆیە ترسی زانکۆ لە فەلسەفە ترسە لەو عەقڵەی فەلسەفە دەیهێنێتە ناو زانکۆوە.

زانکۆ بە فەلسەفەوە
فەلسەفە وەک دانایی بابەتێکی گەورەترە لە بابەتی فەلسەفە وەک بەش لە زانکۆ. ئەوەی هەیبەتی فەلسەفە لە زانکۆ دروستدەکات ئەو داناییەیە، کە لە کرۆکی فەلسەفەدا پەنهانە. بەداناییبوونی فەلسەفە وادەکات زانکۆ نەکارێت پشت لە فەلسەفە بکات. کەوابێت، شکۆی زانکۆ بە بوونی فەلسەفەوە لەناو زانکۆ گرێدراوە. ئەم شکۆیە بەو مانایە نایەت کە بەشی فەلسەفە لە زانکۆ بوونی هەبوو، ئەوە مانای ئەوەیە زانکۆ شکۆدارە و زانینی زانکۆییش شکۆی پارێزراوە. نەخێر بەوجۆرە نییە، بەڵکو شکۆکە بە بوونی بیرکردنەوەی فەلسەفیی، بە بڵاوکردنەوەی ئەم بیرە لە گشت بەشە جیاکانی کۆلێجە زانستی و مرۆییەکانەوە گرێدراوە.
بەم شێوەیە بێت، فەلسەفە کە دێتە ناو زانکۆوە ئەمە والە مامۆستا و خوێندکار دەکات ریال(واقیعی)تر بن و زانکۆش دەبێتە داڵدەی نەشونمای پرسیار و بیرکردنەوەی ئازاد، ویست بۆ ماف، کە ئەمانەش دروستدەبن، ئەوکات فەلسەفە لەناو زانکۆ خۆی پێویستتر دەردەخات و زاڵیشدەبێت بەسەر وڕێنەدا. لێرەوە زانکۆ بەهۆی فەلسەفەوە بیر دەکاتەوە لە بوون و ستاتۆسی(کیان) خۆی و خودی خۆشی باشتر دەبینێت. ئەمەش بەهۆکاری ئەوەی، کاتێک فەلسەفە لە زانکۆدا ئامادەیە ژیرمەندیی لەرێگای ئەو پەیوەندییە بەتینەوە دێتەئاراوە، کە لەنێوان پرسیار و وەڵام دا هەیە.
بەپێی ئەوەی زانکۆ شوێنی خستنەگەڕی عەقڵە، هەر ئەو شوینەشە ڕوناکی زانین بڵاودەکاتەوە. لەبەرئەوە فەلسەفە لەناو زانکۆدا بواریکە بۆ هێشتنەوەی عەقڵ و نەهێشتنی سڕینەوەی بیرکردنەوە.کەواتە، فەلسەفە ئارەزوو نییە پێویستییە. بەمجۆرە سەرەتا نابێت فەلسەفە ئارەزوو بێت، کە مرۆڤ لە بوونی فەلسەفە گەیشت ئەوکات لای دەبێت بە ئارەزوو، بگرە ویستیش. راستە فەلسەفە ئارەزوویەکی شاراوەیە لە هەمووماندا، بەڵام ئەم ئارەزووە کەتواری خۆی هەیە و کاتی سەرهەڵدان و کارابوونیشی جیاوازە.
بەپێی رۆلان بارت بێت بۆ کافکا نوسین رێگایەک بوو بۆ دەربازبوون لە نیگەرانیی، زانکۆش دەبێت بەو جۆرە بروانێتە فەلسەفە. فەلسەفە وا لە زانکۆ دەکات خۆی دەربازکات لە نیگارنیەکان، کە هەردەم بەرۆکی زانینی ئەکادێمیدەگرن. رزگاربوون لە نیگەرانییش دەمانخاتەبەردەم پرسی چۆنیەتی رزگاربوون لە نیگەرانیی.

چیبکرێت تا فەلسەفە لە زانکۆ هێژابکرێت؟

زۆرێک ناخوازن فەلسەفە توخنی زانکۆ بکەوێت، چونکە پێیانوایە فەلسەفە بێئیمانی، بێباوەڕی، بڵاودەکاتەوە. بۆیە ئەو کەسەی لە نێوەندی ئەکادێمیدا فەلسەفەدەکات وەک دژە ئاین و یەزدان تەماشادەکرێت. بەڵام ئایا وایە؟ ئەڵبەتە نەخێر.چونکە فەلسەفە لە زانکۆ بۆئەوە هەیە، کە لە خودی خۆمانمان نزیکبکاتەوە و خۆشماننزیکبکاتەوە لە ژیان و ئەو ژینگەیەی رۆژانە دەیژیێین.
سەرباری ئەوە، دورکەوتنەوەی خوێندکاران لە زانکۆ لە فەلسەفە پەیوەندی بە خودی ناواخنی فەلسەفەوە هەیە. فەلسەفە خۆی وایە، سادەیەکی بازاڕی نییە. هەرلەبەرئەوە زۆرێک لە خوێندکارانی زانکۆکان رقییان لە فەلسەفەیە و تاپێشیانبکرێت خۆیان لە فەلسەفە بەدووردەگرن. بێشەرمانە زۆرجار داوادەکەن بە زمانێکی سادە، زۆر سادە، ئەوە باسکرێت، کە بابەتێکی هزرییە. هەر ئەوەنە گوێیان لە چەمکی فەلسەفە دەبێت ترس و نیگەرانییەک روخساریان دادەپۆشێت و پرسیاری ئەوە لەو روخسارە پەشۆکاوەیان دەبینرێت، کە تێناگەم. تێناگەم لە فەلسەفە ئەو گوزارە باوەیە خوێندکاری زانکۆ خۆیپێ لە فەلسەفەفێربوون دەربازدەکات. بۆ ئەو خوێندکارە شتێک نییە ناوی گفتووگۆ یان دانوستاندنی فەلسەفەیی بێت. ئەو لە ژینگەیەکەوە هاتوە نافەلسەفیی بووە، لێوڕێژبووە لە بیرنەکردنەوە، لە کتێب نەخوێندنەوە، لە بیرکردنەوەی بۆش و سەرپێیی ناقوڵ و ڕووکەش. بۆیە ئەو خوێندکارە سەرسام نییە بە هەچ شتێک بلکێ بە ژیرمەندیی و ئەندێشەگەراییەوە. ئەم بەجۆرێک لەتەک فەلسەفەدا ناسازگاره ئاسان نییە لەو ماوە کورتەی زانکۆدا بکرێت بیری بەجۆرێکی تر بچنرێت و وایلێکرێت ڕچەشكێنەرانە بیربکاتەوە. هۆڵ و ژینگەی زانکۆ و ئەو جۆرە مامۆستایانەی لە ئێستادا بەردەستن، ئەو جۆرە خوێندکارانە لە هەناوی بیرنەکردنەوەدا قەتیسدەکەن. ئەمەش گیرۆدەخوڵقێنن بۆ ئەوانەی بخوازن فێربوونێکی تر لەناو خوێندکاراندا بچێنن.
بەداخەوە، ئەم جۆرە خوێندکارانە ئەو نەوەیەن وه‌ڕس و بێزارن لە بیرکردنەوەی قوڵ و فراوان. ئه‌گه‌ر سوور بشزانن فەلسەفە ئەوەیان فێردەکات پێشتر فێرینەبوونە هەر هەڵوێستێکی باشیان نابێت لەوبارەوە. گشت ئەمانەش به‌ره‌نجامی ئەو ژینگە پڕنادادیی و بێ مافییەیە، کە خۆیان و خێزانەکانیان ساڵانێکە تیایدەژین. بەڵێ ئەو ژینگەیە رق لە فەلسەفەی تیا سەوزکردوون و کردوشنی بە دوژمنی کتێبخوێندنەوە.

سەرئەنجام

لێرەدا مشتێک شرۆڤەی کورتمان خستەڕوو سەبارەت بە هزرهەژاری زانکۆ، کاتێک بێ فەلسەفە دەبێت، لەمە قسەمان تەنها لە بوون و نەبوونی بەشی فەلسەفە نەبوو لەناو حەرەمی زانکۆ، قسە سەرەکییەکەمان لە بوونی بیرکردنەوەی فەلسەفیی بوو لەناو مامۆستا و خوێندکاران، لەناو سەرتاپای کۆلێجەکان، لە گشت قوژبنێکی نێوەندی ئەکادێمیماندا. ئەمەش بەهۆکاری ئەوەی، کە کەمدراماتی زانکۆ دەکرێت بەو هەژارییە هزرییە فەلسەفییە پێوانەبکرێت لە زانکۆدا بوونی هەیە. جێی نیگەرانییشە، دەرفەت لەبەردەم بیرکردنەوەی فەلسەفیی لە زانکۆدا ناکرێتەوە، وانەکان و فێربوونەکان هەڵگری توخمی زانینیی نوێ و نادووبارەنابن. ڕەنگە بەشی فەلسەفە، کە سەربەخۆی بدرێتێ و هەست بە ئازادی بکات، بکارێت خوێندن لەو بەشە والێکات بە ویستی خوێندکار بێت و دواتر پسپۆر لە لقەجیاجیاکانی فەلسەفەش دروستکات و زەمینەش بۆ دروستکردنی پسپۆر لە هزری ڕۆژئاوا بڕەخسێنێت. بەڵام پێش هەموو ئەوانە پسپۆڕ لە فەلسەفە پێویستی بەوەیە خۆی لە قاتوقڕیی هزریی دەربازکات و ئاسۆی هزریی بەرین و فراوانکات.
شارستانیی کۆن و نوێ لە جۆری فەلسەفەی بەخۆیەوەی نەدیوە. پێگەی ئەم جۆرەش، واتە فەلسەفە، کە مرۆڤایەتیی دۆزیویەتیەوە، بە گەوجەکان لاوازنابێت. گەوجەکان، کە ئاشنانیین بە فەلسەفە نازانن فەلسەفە لێوانلێوە لە ئاوەز، کە ئەوەش دژە جەمسەری ئەوانە. گەوجەکان، کە شادن بە نەمانی فەلسەفە، لەوە بێئاگان نەمانی فەلسەفە بە نەمانی پرسیارەوە گرێدراوە. پرسیاریش هەیە تا مرۆڤ هەبێت. گەوجەکان، کە فریوخواردوون، لە زیادبووندان. گەوجەکان دەکرێت مرۆڤەکانی ناو و بەردەستی دەسەڵات بن، دەیشکرێت دوژمنانی فەلسەفە ئەوانە بن، کە بەسەقەت فەلسەفە دەکەن. گەوجەکان ئەوانەن، کە ڕقیان لە فەلسەفەیە، ئەوانەی فەلسەفە تاوانباردەکەن بە ناڕوونیی لە بیرکردنەوە. ئەوانەیش، کە بەهۆی خراب_حاڵیبوونیان لە فەلسەفە جێگه‌ به‌ فەلسەفە لێژده‌كەن و پرسگەلی فەلسەفیی ناوروژێنن، کە دەرد و کێشەکانمان تیماربکەن. کەوابێت، بۆ دەبێت فەلسەفە هەبێت، کە گیرۆده‌بوونەکانمان نەخاتە ژێرپرسیارەوە!

ئازاد حەمە

ئێمە لە کوێی ژیانداین؟ پرسیارێک پەیوەست نیە بە ئێستامانەوە، هێندەی پرسێکی بونگەرایی ئێمەیە کە دەکەوینە کوێی مێژووی مرۆڤەوە؟ هەر بەڕاست ئێمە لەسەردەمێکدا کە کولتوری شاشە ژیانی زەوتکردوین، پێویستە لەگەڵ ڕووداوەکانی رۆژدا قسەمان لەهەموو شتێک هەبێت؟ کۆی ئەو پرسیارانە دەرگا کردنەوە نیە بۆ قسەکردن، هێندەی نائومێدبونی مرۆڤە لەم رۆژگارەدا، رووبەرێک نامێنێت بۆ پسپۆری، بەبیانوی هەڵوێستەوە قسە لەتەواوی کایە جیاوازەکانی ژیان دەکەین، لێناگەڕێین پسپۆڕانی بوارەکە قسەمان بۆ بکەن.
لێرەدا ئێمە لەنێوان مرۆڤ و کولتوردا،بۆشاییەکمان هەیە لەو پەیوەندیەدا، ئەویش ناسینە، ناسین وەک مانای زانستی مرۆیی دێت، لەو ساتەدا دەپرسین کاری هونەری دەکەوێتە کوێی زانست؟
بوونی هونەر بۆ ئەو ناپەرسیاریەتیەی مرۆڤە تا بەدەردی گەمژەیی قسەکردنی زۆرینە نەمرین، هەندێکجار قسەکردنی زۆرینە وەک ژەهرێکە دەرخواردمان دەدرێت، ئێمە بەهۆی ئەو قسەکردنانەوە بونمان لەبەردەم ژەهراوی بوندایە، بەڵام هونەر دێت خێرا فریامان دەکەوێت، لەم رۆژگارەدا کەوا مرۆڤی ئێمە قسە لەروداوگەلێکی کۆن دەکات، ئەو مرۆڤە خۆی وەک هەمیشە دابەش دەکاتە سەر دوو بەرەی دژ بەیەک، ئەوەی بۆ ئێمە دەمێنێتەوە قسەکردن نیە وەک ئەوان، هێندەی بێدەنگیەکە کە ئاخۆ ئەم ژەهرە دەمانکوژێت یان تەنیا کوێرمان دەکات؟لەبەردەم ئەم پرسیارەدا هونەر دێت تا ڕزگارمان بکات لە مەرگ و کوێریی، حەقیقەتی مرۆڤ لەقسەکردنەوە دەباتە ناو گومانکردن، بۆ من ئەو حەقیقەتە لەتابلۆکانی هونەرمەند پێشەوا مەحمود بینیم، کۆمەڵە فیگورێکی مرۆڤ لەدۆخێکی ئاوێتەیی نێوان مرۆڤ و سەگدا رووبەروی هاودژبونەوەی تێگەیشتنمان دەکاتەوە بەوەی ئەو لۆژیکە کە بوو بە زانیاری بەرایی لە ئێستادا، بەوەی سەرەتا مرۆڤ وەک گیاندار دەرکەوت و هەندێک سات ئارەزویەکی زۆر دەمانبات بۆ لای تیۆرەکەی داروین بۆ مرۆڤی سەرەتایی، تا ئاستی ڕۆچوونەوە ناو مرۆڤناسی، بەڵام ئیدی ئەو زانینە هیچ کۆمەکێکمان ناکات بۆ ئێستا، دەشێت ئەوە زانستێک بێت مرۆڤەکانی تۆڕی کۆمەلایەتی لەشوێنی شوێنەوارناسان و مرۆڤناسان قسەی لەبارەوە بکەن، سەرەنجام روانینەکان هەمووشیان شتێک بە زانینمان نابەخشن، کەچی پێشەوا دێت مرۆڤی هاوچەرخ ئەو مرۆڤەی باس لەوە ناکات کە سەرەتا ئەو لەشێوەی گیاندار بوو، هێندەی فیگوری ئەو مرۆڤە لەئێستادا ئەو حەقیقەتەیە کە بوونی ئەو لەنێوان مرۆڤ و گیاندارەکە دەگۆڕدرێتە سەر سەگ، لێرەدا سەگ بە کۆمەڵە دەلالەتێکەوە بۆ دینیەکانی لای خۆمان شوێنی سەگ سەر شەقامە، شەوان بە مرۆڤ دەوەڕێت، کەچی بۆ مرۆڤی خۆرئاوایی باشترین دۆستە و لەماڵەوە ئەندامێکی هەرە ئازیزی خێزانە، ئەو دوالیزمە ڕەنگە بۆ مرۆڤی کوردی وەک فیگورێکی بێبەها سەیری بکرێت، بێئاگا لەوەی بوونی ڕاستەقینەی خۆیەتی لەقسەکردنێکی هەمیشەیی، بەڵام هونەرمەندەکەمان لەگەشتێکی هونەری کە ئیدی ئەو لەناو کولتوری خۆرئاوا نیگاردەکێشێت، سەگ بۆ ئەو ئەو مانا کوردیە نابەخشێت، بەقەد ئەوەی دۆخی لابردنی جیاوازی نێوان مرۆڤ و گیاندارە لە فیگورێکدا، ئێمە لەبەردەم ئەو دوو مانایە بۆ فیگور ئومێدێک بۆ خۆمان لەبینین نادۆزینەوە، بۆیە نائومێدیەکانمان بەرەو مانای سێیەمی کاری هونەریمان دەبەن، ئەو مانایە بە کوێمان دەگەیەنێت؟ پرسیارەکەی ئێمە لێرەوە دەست پێ دەکات تاوەکو گومان لەکۆی ڕوانینەکانی پێشوومان بکەین.
لێرەدا بۆ مانای سێیەم پشت بە ڕۆلان بارت دەبەستین، کە کۆی ئەوەی خستمانە ڕوو لەهەمان کاتدا بەو مانایە گومانی لێ دەکەین، هۆکارەکەی مەعریفە نیە هەر وەک زانیاری مرۆڤەکانی تۆڕی کۆمەلایەتیە کە بارت بە ئاستی هەواڵ ناوی دەبات، ئێمە کارمان بەو ئاستە هەواڵیەی فیگور نیە، وەک چۆن وەستان لەئاستی ڕەمزی فیگور بەس نیە، ئەو دەمەی ئاستی ڕەمزی فیگور شوناسی مرۆڤی هاوچەرخمان لە رووخساری سەگ نیشان دەدات، ئاخۆ ئەو دەلالەتەی بۆ وەرگر دەینێرێت لەدەرەوەی بەزەیی و سۆز وێناکردنە بۆ شوناسی داهاتووی ئەو مرۆڤە؟
ئایا ئەوە زمانە ئیدی توانای تێگەیشتنی لەدەستداوە و لەڕێگەی هەستەکانەوە دەتوانین کۆ دەنگیەکی بێدەنگی بۆ زمانی بینین و ئاماژە دروست بکەین؟ ئەوە دەشێت پرسیار بێت، بەلام هەرگیز دەستەواژەیەکی پێشنیارکراومان نیە بۆ تێگەیشتن لەداهاتووی ئەو مرۆڤە.
ئەو مرۆڤە لەهەر پۆرترێتێکدا سەر بە کولتور و ڕەگەزێکە، فیگوری ژنێکە دابەش بۆتە سەر مرۆڤ و سەگ، ئەو دابەش بونە ناگۆڕێت، ئەوەی دەگۆڕێت ڕەگەزو نەژاد و کولتورە، دەبێت بە پیاو بە ڕەش پێست بە مرۆڤێکی عەرەبی بە هاوڕەگەزبازێک لەڕێی ڕەنگی قژیەوە وەک ئاماژەیەکی زیرەکانەی هونەرمەند خستویەتیە ڕوو، سۆزانیەک، پیرێکی نەخۆش بەدەم ناڵینی ئازارەوە، بەڵام لەکۆی کردەی بینین پۆرترێتی ئەو مرۆڤە لە تاکێکەوە یەکدەگرن، لە کۆ پۆرترێتدا فیگوری ئێمەی مرۆڤی هاوچەرخ پێکدێنن، بۆ لابردنی تەواوی ئەو جیاوازیە کولتوریی و نەژادیە، ئەوە ئێمەین، ئێمەیەک چەندە ڕابردوومان هەڵگری شوناسێک بوو، سەرەنجام یەک سیستمی ئەخلاقی هەمومان کۆ دەکاتەوە، جیاوازی نەژادی و ڕەگەزی و کولتوریی هیچ مانایەکی بۆ نامێنێتەوە.
ئەگەر مانای ڕوون لەناو مانای سێیەم بەپێی چەمکە بارتیەکە بخوێنینەوە، بەو پێیەی بارت دەنووسێت «ئەوە بەشێکە لە مانای ڕوون، وە مانای ڕوون شۆڕشە» دەبێت بڵێین شۆڕشی تەکنەلۆژی کە مرۆڤی هاوچەرخی کردە بەرهەمی کولتوری شاشە، فیگوری ئەو مرۆڤە ئیدی لەبەردەم بینین و وێنەدایە، هەستی مرۆیی شتێک نیە هێندەی پێویستی بینینە، نیگای سەگ کە هەمیشە نیگایەکی خەمبار و هاوهەمەنگیە لەگەڵ بینین، لێرەدا حەقیقەتی مانای سێیەم لەو ئاوێتە بونەی مرۆڤ و سەگ دەردەکەوێت لەبینینی تەواوی زانیاری و ڕووداوەکانی شاشەدا، کە لەساتی بینین ئەو مرۆڤە سەگئاسا خەمبار دەبێت و هاوسۆزی نیشان دەدات، هاوسۆزیەک دیسان لەڕێگەی پەیوەندی شاشەوەیە.
مانای سەختی وەک یەکێک لە ماناکانی سێ یەم لێرەدا چیە؟ پاککردنەوەی رووخسارە لە سەگ و بینینەوەی وەک مرۆڤی هەر تابلۆیەک؟ ئایا ئەوە مانا سەختەکەیە یاخود ڕووپۆشکردنی سەگ بەسەر تەواوی فیگور تا ئێمە سەگ ببینین نەک مرۆڤ؟ ئێستە لەو ساتەدا مانای سەخت ئێمە دەخاتە بەردەم دوو گریمانە، بەڵام ئاخۆ ئیشکردنەوە لەسەر یەکێک لەو دوو گریمانەیە بۆ خۆی کردەیەکی پووچگەرا نیە بەوەی بمانەوێت ئەو دوو فیگورە لە فیگورێکدا لەیەکتر جیا بکەینەوە؟ لە مانای سەختیدا بۆ من پرسیارە ڕاستەقینەکە ئەوەیە.
کەواتە ئێمە لەمانا سەختەکەدا بەرەو کوێ دەڕۆین مادام نامانەوێت لەسەر ئەو دوو پرسیارە ئیش بکەین؟ ئێمە کاتێک یەک لەو دوو روخسارە «سەگ و مرۆڤ» لەیەکتر جیا ناکەینەوە، دەزانین کردەی زانینیش هەر کاتێک زانیمان پێویستمان بە گەڕان نیە، ئێمە لە نەزانراو دەگەڕێین تا بگەین بە زانین، بۆیە قسەکردن لە ڕوخساری سەگ یان مرۆڤ دوو ڕووخساری زانراون، ئەوەی نەزانراوە نهێنی ئەو دەمامکەیە لەڕێی سەگەوە هونەرمەندەکەمان خستویەتیە سەر مرۆڤ؟ لێرەدا ئێمە قسە لەهیچ لەو دوانە ناکەین هێندەی دەمانەوێت لەنهێنی ئەو دەمامکە تێبگەین وەک ئەوەی ئیدی مرۆڤ وسەگ پێکەوە یەک فیگور پێک بێنن، ئەو فیگورە پەیوەندی زەمەنی مرۆڤی سەرەتاییە تا دەگات بە مرۆڤی ئەمڕۆ کە چۆن ناتوانێت بەبێ گیاندار هەڵبکات، لەهەمان کاتدا پەیوەندی هاوبەشیان وایکردووە هەر یەکێکیان ئەویتر تەواو بکات، ئەو لۆژیکە لەگەڕاندا بەرەو ئەو ئاستەمان دەبات کە ئیدی چۆن دەکرێت ئێمە لەیەکتریان هەلبوەشێنینەوە، هەڵوەشاندنەوەی فیگور دەبێت لەسەر بنەمای گەڕانەوە بێت بۆ سرووشت ساتێ تەنیا ڕەنگ بوونی هەیە و هێشتا مرۆڤ و گیاندار نەهاتونەتە ناویەوە.
ئەگەر بارت لە وتارەکەیدا بگەڕێتەوە بۆ جۆرێک لە ئارەزوی نواندنی برێختیانە «شانۆکاری ئەڵمانی بڕتۆڵد برێخت» ئەوا لای پێشەوا مەحمود فیگورەکە نواندن ناکات، هێندەی نوێنەرایەتی فیگوری منە، من وەک ئاماژەیەکی مرۆڤی هاوچەرخ.
هەست و ئارەزووەکان هیچ گۆڕانکاریەکیان بەسەر نایەت، ئەوەی دەگۆڕێت فۆڕمی بینینە، دەنا ویستی مرۆڤ و گیاندار کردەیەکی بایەلۆژی هاوشێوەی یەکتریە، ئەوە فیگورە لەوێنەیەکی ئاوێتەیی دا ئەو دوانەی کردۆتەوە یەکتر، یا گەر بە زمانی بارت قسە بکەین دەمامکی سەگ لەسەر مرۆڤ بۆتە هۆکاری نواندنێکی برێختیانە کە نوێنەرایەتی یەکتری دەکەن، چونکە سەر بە یەک نەژاد و زیندەگین، هەر نا لە کاری هونەری هونەرمەندەکەماندا.

١٩/٥/٢٠٢٤
نەخۆشخانەی لا تیمۆن

سەرنجێك لە بارەی پرۆژەكەی پەیمانگای پەرە پێدانی ئەمنی وكارگێڕی لە هەنبەر پرسی یەكسانیدا

لەگەڵ گواستنەوەی كۆمەڵگەی مرۆڤایەتی، لە قۆناغی كۆمۆنەی سەرەتاییەوە، بۆ كۆیلایەتی و دواتر دەرەبەگایەتی و پاشانیش سەرمایەداری، وەك دوا فۆڕمی پەرەسەندنی ژیاریی و كۆمەڵایەتی و سیستەمێكی سیاسی و كارگێڕی كە ئێستا لە جیهاندا باڵادەستە، مرۆڤایەتی گەلێك پێشكەوتنی شارستانی بە خۆوە بینیوە. مرۆڤە سەرەتایەكان، لە ئەشكەوتەكان دەژیان و پشتیان بە ڕاوكردن بۆ درێژەدان بە ژیانییان دەبەست، بەگەڵای دارەكان و پێستی ئاژەل، خۆیان لە سەرما دەپاراست، پاشان ئاگریان دۆزییەوە، لەگەڵ دۆزینەوەی ئاگر، لە ئەشكەوتەكان هاتنە دەشت و قەراغ ڕووبارەكان و ئەو هەڵومەرجە سەرەتاییە نوێیە، ناچاریكردن شوێنێك بۆ مانەوەی خۆیان لە ڕووداوە سرووشتتیەكان و خۆپارێزیان دروست بكەن و دواتریش دەستیان كرد بە زەوی داچاندن و گوندی چەرمووی ناوچەی چەمچەماڵی هەرێمی كوردستان، یەكەم گوندی دیرۆكی و شوێنەوارییە، كە مرۆڤایەتی بۆ یەكەم جار كشتوكاڵی تیادا كردووە. هەموو ئەو گۆڕانكارییە كۆمەڵایەتی و مرۆیانە، هەڵومەرجێكی تازەیان لەگەڵ خۆیان هێناوەتە ئاراوەو دینامیكییانە ژیان گۆڕاوە لە قۆناغێكی سەرەتاییەوە، بۆ قۆناغێكی ئاڵۆزی وەك ئێستا. مرۆڤە سەرەتایەكان، دوای ئەوەی لە شێوەی كۆمەڵ كۆمەڵ، بە یەكەوە دەستیان كرد بە ژیانكردن و كاركردن، فۆڕمێكی كۆمەڵایەتییانەی تازە بە ناوی خێزان، هەروەها گوندی گەورەترو شارۆچكە هاتنە ئاراوە. بەمەش مرۆڤایەتی لە قۆناغی سەرەتاییانەی بەیەكەوە بوونەوە پەرت و بڵاوبوونەوە و هەریەكەیەان، شوناسێكی جیاوازتری لەوان وەرگرت. نەتەوە و گەلانی جیاواز بە درێژایی مێژوویی مرۆڤایەتی دەركەوتن و ئەو گەشەكردنە ڕەگەزیی و سرووشتییە، هەم پێداویستی زۆرتری هێنا ئاراوە، هەمیش فۆڕمێكی دیكەی جیاوازی لە ژیانی ئاسایی نێو گوند و شارە سەرەتاییەكان هێنا ئاراوە، كە ئەویش شارە بە مانا مۆدێرنەكەی. شار، بە كۆمەڵێك تایبەتمەندی جوگرافی، ئەتنیكی، كولتووری، پیشەسازیی و بازرگانی دەناسرێتەوە، كە هەڵگری جۆرە هارمۆنیایەكی كۆمەڵییە و هەموو پێكهاتەكان لە شاردا بە جیاوازی ڕەگەزیی و ناسنامەیان یەكدەگرنەوە، بە پیچَەوانەی گوند كە پارێزگاری لەو مۆركە خێڵەكیە گوندییەی خۆیان دەكەن. لە شاردا، جۆرە ونبوونێكی ناسنامەیی هەیە، كە ئەوی جیاواز و تاك لە نێو كۆی شاردا دەتوێێتەوە دەبێتە بەشێك لە كۆی ناسنامەی گشتی ئەم گۆڕانكارییە هەر تەنها شەقام و باڵەخانە و سیمای ژیاریی و سەرخانی شار ناگرێتەوە، بەڵكو لە ئاستی پێكهاتەی كۆمەڵایەتی و مرۆیی و كرانەوەی هزریشدا دەگرێتەوە. بە جۆرێك كە جیاوازی ڕەگەزی، ئازادییەكانی ژن، ئازادییە كەسی و گشتییەكان، گەشەی زۆریان بە خۆوە دیوە. بێگومان ئەو پێشكەوتنانە، دەرەنجامی گەشەی ژیاری و شارستانی كۆمەڵگەن و بەشێكن لە پێشكەوتنەكانی جیهان و لەگەڵ هەر جۆرە پێشكەوتنێك، ئیدی شوناسی كۆمەڵایەتی كۆمەڵگە و پرسی ماف و ئازادییەكانیش پێشدەكەون و گۆڕانیان بەسەر دادێت، وەلێ پرسێكی مرۆیی گەورە، كە دەكرێ وێرای ئەو هەموو پێشكەوتنانەی كە مرۆڤایەتی تا ئێستا بە خۆیەوە بینیویەتی، هێشتا نەتوانراوە وەك پێویست گۆڕانكاری تێدا بكرێت، پرسی جیاوازی نێوان هەر دوو ڕەگەزە، بە تایبەتیش لە كۆمەڵگە دواكەوتووەكاندا. گەرچی ژنان، ماف و دەسكەوتی گەورەی زۆریان، هاوتەریب لەگەڵ پێشكەوتنەكانی ژیان وەدەست هێناوە، وەلێ هێشتا لە هەزاران شوێن و جێگە و سووچی ئەم دنیایە، ژنان هاوتای پیاوان نین. سەرمایەداری، كە وەك دوا مۆدی كۆمەڵایەتییانەی ژیان، لافی ئەوەی لێ دەدات، كە دوای كۆمۆنێزم، ئیدی ژیان دەكاتە بە هەشت، قەیرانەكانی ئەوەندی دیكە قووڵكردنەوە، بە جۆرێك لەو سیستەمەشدا، هێشتا ژنان مافخوراو یەكسان نین لەگەڵ پیاوان. بۆ نموونە تا ئێستاش لە مێژووی درێژی ئەمەریكادا، بەو هەموو دیموكراسییەت و لیبرالییەت و كرانەوەیە، ژنێك نەبۆتە سەرۆكی. هەتا ئەم ساڵانەی دوایی لە وڵاتانی كەنداو، ژنان ماقی شۆفێری كردنیان نەبوو، بێگومان ئەگەر لەم وڵاتانە ژنان بەوشێوەیە بێبەش بكرێن لە مافەكانیان، دەبێ لە كۆمەڵگەی ئێمەدا چۆن بن؟ پرسی یەكسانی لە نێوان ژن و پیاودا لە كۆمەڵگەی ئێمە، پرسێكی كۆمەڵایەتی، خێزانی و كولتووریی و پەروەردەیە. كێشەیەكە، ڕەگێكی درێژی مێژوویی هەیە و بووە بە نۆڕم و تێگەیشتنێكی میللییانە كە هەرگیز پیاو و ژن هاوتای یەكتری نین و نابن. بەو پێیەی لەلایەكەوە شەریعەتی ئیسلام وا دەڵێت، لەلایەكی دیكەشەوە ڕەهەندی جەستەیی و فسیۆلۆژی ژن، دەكرێتە پاساوێك بۆ ئەو لێك جیاكردنەوە و پلە بەندییە كۆمەڵایەتییە بەو مانایەی ژن سووڕی مانگانەی هەیە، منداڵی دەبێت، ڕۆمانسیتر و بەسۆزترن، لەوەی ئەقلانیتر بن. ئەمە وێرای ئەوەی كە گەورەترین مەترسی لە سەر ئەو بەیەكسانكردنە هەیە، كە ئەویش مەسەڵەی بەستنەوەی شەڕەفە بە ژن و لە ژنیش بە عەورەتی و لە عەورەتیشی بە دڵۆپە خوێنێك. بۆیە بەردەوام بە شێوەیەكی ڕەها، لە جیهانبینی پیاودا، ئەو سنوورە دەبێتە خاڵی جیاكەرەوەی هەردووكیان لە یەكتری. لە ڕاستیدا، پرسی یەكسانی لەنێوان ژن و پیاودا، بە تەنها كاری ڕێكخراوێكی فێمێنیزمی، ژنە چاڵاكوانێك، دامودەزگای بەرەنگاربوونەوەی توندووتیژی دژی خێزان و ئافرەت نییە، ئەو پرسە پەیوەندی بە بیركردنەوە و ئەقڵیەتی كۆمەڵگە بە گشتی هەیە، بۆیە دەبێت كاربكرێت لە سەر هەڵگێڕانەوەی ئەو تێڕوانینە. من سەیرم پێ دێت، وەختێ دەبینم ژنێك قەڵغانی مرۆیی و دەیان خەڵاتی ڕێز لێنان لە پێنا و كاركردنی لە سەر پرسی یەكسانی پێ دەدرێت! مەگەر ئەو پرسە بە تەنها هی یەك كەسە؟ لە دوای ڕاپەڕینەوە، گەرچی كرانەوە و پێشكەوتنێك لەم ڕووە هاتۆتە ئاراوە، بەڵام هێشتا وەك پێویست نییە و دەزگاو ڕێكخراوەكانی ئەو بوارە و بگرە حكومەت و فێمێنیستەكانیش، بە ئاگایی و خۆپارێزییەوە كار لەسەر ئەو پرسە دەكەن، چونكە دەزانن دەرەنجامەكەی چی دەبێت؟ پرسی یەكسانی پەیوەندی بە سیاسەتی یەكسانی، بزاڤی ڕێكخراوەیی، هەوڵی فێمێنستانە بە تەنها نییە، بەڵكو پرسێكی گشتییە و پەیوەستە بە ئەقڵی گشتی كۆمەڵگە و تاكەكانەوەو دەبێ لەوەدا هوشیار ببنەوە، كە یەكسانی چییە و چەند بڕوایان پێیەتی، نەك لە ڕێگەی پەیام و گوتارێكی كورت مەودا، ئەو پرس و بابەتە بكرێتە گەنگەشەی كۆمەڵایەتی و دوانریش شوێنی خۆی نەگرێت. (سیاسەتی یەكسانی لە نێوان ئاقرەت و پیاودا)، ناونیشانی بڵاوكراوەیەكی (پەیمانگای پەرەپێدانی ئەمنی و كارگێڕی و تەكنەلۆژیای زانیاریی) سەر بەوەزارەتی ناوخۆیە و تیایدا لە بارەی سیاسەتی یەكسانی، ماف و ئەرك و ئازادییەكانی نێو ئەو دوو ڕەگەزە، دەرفەتی كاركردن، چەند پرسێكی دیكە، باس لە چۆنییەتی بەرجەستەكردنی ئەو سیاسەتە دەكات. ئەم بڵاوكراوەیە، گەرچی پێ دەچێت ناوەڕۆكەكەی پەیوەست بێت، بە كارمەندانی وەزارەتی ناوخۆوە بەتەنها بەڵام چونكە بەشێوەیەكی گشتی لە بارەی یەكسانی ئافرەت دەدوێت، ئیدی پرسەكە پەیوەست دەبێتەوە بە هەموو كۆمەڵگەوە. لە دەسپێكی ئەو بڵاوكراوەیەدا، پێناسەی سیاسەتی یەكسانی كراوە، بەڵام گەر سەرنج لە ناوەڕۆك و شڕۆڤەی ئەو چەمكە بدەین، دەبینین خودی پێناسەكە، پارادۆكس و دژ واتایی وڵێلی و ناڕوونیەكی زۆری تێدایە و بەڕاشكاویی و بە ڕوونی و بێ سڵەمینەوەی كۆمەڵایەتی و كولتووریی و خێزانی، پێناسەی چەمكی یەكسانی ناكات، گومان دەكەم ئەوانەی پێناسەكەیان كردووە، لەڕوانگەی خۆپارێزیی میللی و كۆمەڵایەتییەوە، مەبەستیان نەبووە پێناسەكە ڕوونتر بكەنەوە و بە كردەیی دەریبخەن كە یەكسانی چییە و چۆنە. لە پێناسەكەی پەیمانگای پەرەپێدانی ئەمنی و تەكنەلۆژیای زانیاریی هاتووە:( یەكسانی لە نێوان ئافرەت و پیاو، بریتییە لە فەراهەمكردنی ماف، بەرپرسیاریەتی و دەرفەتی یەكسان لە نێوان ئافرەت و پیاو كچ و كوڕ، یەكسانی نەك بەو مانایەی دەبێ ئافرەت و پیاو وەك یەكیان لێبێت، هەروەها مەبەست لە یەكسانی ئافرەت و پیاو بریتی نییە لە بوونی كێشەی ئافرەت . لا 7 ) هەڵبەتە ناتوانرێت لە ڕووی بایۆلۆژییی و فسیۆلۆژییەوە، ئافرەت هاوتای پیاو بكرێت، بەڵام نابێت ئەم جیاكارییە ژێندەرییە، ببێتە فاكتێك، بۆ ئەوەی دەرفەتی تەواوەتی یەكسانی، بە پاساوی ئەوەی ناتوانرێت وەك یەكیان لێبكرێت، نەدرێتە ئافرەت. بۆیە ئەم پێناسەیە، جۆرێك لە پارادۆكسی تێدایە و بە تەواوەتی پرسی یەكسانی لە نێوان هەردووكیان ناهێنێتە ئاراوە. بە تایبەتیش كە پێناسەكە جەخت لەوە دەكاتەوە كە نە كێشەی ئافرەت هەیە، نە دەشتوانرێت ئەو دوو ڕەگەزە هاوتای یەكتری بكرێن، لە ڕاستیدا نكۆڵیكردن لە بوونی كێشەیەك بە ناوی كێشەی ئافرەت، بە مانای ئەوە دێت، كە لە بنەڕەتدا كێشەیەك بە ناوی یەكسانی نییە، تاكو سیاسەتێكی بۆ دابنرێت، لە كاتێكدا پرسی ئافرت لە كۆمەڵگەی ئێمەدا، لە كێشە هەر ئامادە و زیندووەكانە، بە بەڵگەی ئەوەی سەدان ڕێكخراوی تایبەت بەو بوارە، بەڕێوەبەرایەتییەكانی بەرەنگاربوونەوەی توندووتیژی، بزاڤی فێمێنستی و تاكەكەسی، لە پێناو نەهێشتنی ئەو جیكارییە لە خەبات و چاڵاكیدان. ئیدی نازانم چۆن كێشەیەك بەو ناوەوە نییە؟ هەڵیەتە كە كێشەیەكیش نەبوو، ئیدی مانای وایە، هیچ چارەسەریەك بۆ كێشەكە پێویست نییە. تاكو ئێستاش لە هەرێمی كوردستاندا، لە ڕوانگەی هەندێك خێزانەوە، كوشتنی ژنان بە پاساوی شەڕەفەوە ڕەوایە، ئافلرەتان بەتایبەتیش لە گوندەكاندا، مافی خوێندن و كاركردنیان نییە، بێگومان كرانەوە و پێشكەوتنێكی یەكجار زۆر لەم ڕووەوە هەیە، بەڵام وەك كێشەی تاكایەتی و خێزانی، ئەم پرسە بوونی هەیە. بۆیە دەبێ جەخت لەوە بكرێتەوە كە نەك دەبێ ئافرەت و پیاو وەك یەكبن، بەڵكو هەر جۆرە جیاكارییەك لە ڕووی ڕەگەزەی، ماف و ئەركەوە، نابێ بوونی هەبێت. لەو سۆنگەیەشەوە پێویستیمان بە پەیامێكی ڕوون، سیاسەتێكی دیار و ڕاشكاو، بۆ پیادەكردنی یەكسانی لە نێوان هەردوو ڕەگەزەكەدا دەبێت، نەك بە ناڕوونی باسی ئەو پرسە بكەین بە تایبەتیش دەبێ تایبەتمەندی ئافرەت لە ڕووی فسیۆلۆژییەوە لە بارچاو بگیرێت. لە كۆمەڵگەی كوردیدا، گرفتەكانی ئافرەت هەر تەنها لە بوونی كار و ئابوورییەكی سەربەخۆ، ئازادی كاركردن و ڕەخساندنی زەمینەی كۆمەڵایەتی بۆیان كۆتایی نایەت، بەڵكو دەبێت لایەنی خێزانی و فسیۆلۆژی ئافرەتیش لە بەرچاو بگیرێت. بۆ نموونە: ئافرەتان وێرای ئەركی ماڵ و ماڵداریی، بەخێوكردن و پەروەردەكردنی منداڵ، پیشەیی و كار، ڕێكخستن و كاری ڕۆژانە و چەندان وردەكاری دیكە، ماندووەتی زیاتر دەبینن و پێویستیان بەوەیە دەرفەتی پشووی زیاتریان لە ئەرك پێ بدرێت. لە كۆمەڵگەی ئێمەدا، هۆكارەكانی حەسانەوە، پشوودانی دوای ماندووەتی تاقەت پروكێنی كاركردن، گەشت و سەیران و چەندان ئامرازی دیكەی خۆشگوزەرانی بۆ پیاوان ڕەخساون و هەن، وەلێ ئافرەت چەند ماندووش بێت، هەر دەبێ ڕۆژەكانی بەگشتی وەك زیندانییەك لە چوارچێوەی ماڵدا بباتە سەر، كە ئەمەش دیسانەوە دەبێتە جیاكارییەكی دیكە لە نێوان هەردوو ڕەگەزەكەدا. لێرەوەش دەبێ دۆخی كاركردنی هەردوولایان لەڕووی پیشەیی، سەفەركردن، بەشداری و ئامادەیی لە دامو دەزگاكان لە بەرچاو بگیرێت و مافیان پێشێل نەكرێت، بەوەی بە زۆر ناچار بكرێن، كارێك دوور لە خواستی خۆیان بكەن وەك بەشداری خول و سەفەركردن. لێرەدا، گرنگە ئاماژە بەوە بدەین كە باس لە یەكسانی نێوان ئەو دوو ڕەگەزە دەكرێت، واتا یەكسانی لە هەموو ڕووەكانەوە و ئەمەش بەو مانایە نییە كە مافی یەكێكیان لە پێناو دەستەبەری مافی ئەویتر بخورێت. بەداخەوە ساڵانێكە لە نێو ئێمەدا، لە پەراوێزی خەباتی ڕێكخراوەیی و فێمێنیزمی، بەشێك لە ژنان دەیانەوێت پرسی مافی خۆیان، بەپێشێلكردنی پرسی مافی پیاو ببەستنەوە، كە ئەمەش دیسان نایەكسانی ڕەگەزی دێنێتە ئاراوە؟ لەو بڵاوكراوەیەدا، لە بڕگەیەكی دیكە سەبارەت بە هەڵبژاردن هاتووە: ( ئەگەر هاتوو بەربژێرێكی پیاو و بەربژێرێكی ئافرەت لەچاوپێكەوتن دەرچوون، ئەوا پێویستە پێشینەیی بدرێتە ئافرەتەكە و وەكو بەربژێر دیاری بكرێت. لا 15 ) ئەم بڵاوكراوەیە، گەرچی لەبارەی پرسی یەكسانییە، بەڵام بە جۆرێك لە جۆرەكان لە بری ئەوەی یەكسانی بێنێتەدی، بە بڕوای من، ئەوەندەی تر ئەو جیاكارییە قووڵتر و زەقتر دەكاتەوە. ئەگەر پیاوێك لە چاوپێكەوتنێكدا، وەك بەربژێر سەركەوت و هەموو تایبەتمەندییەكانی ئەو بوارەشی تێدا بێت، دەكرێ بڵێین بە پێی كام یاسا، ئەو مافەی لێ زەت دەكرێت و دەدرێتە ئافرەتێك؟ ئەمە یەكسانییە لە ئەرك و مافدا؟ یاخود بە پێچەوانەو؟ ئەگەر ئافرەتێك بە لێوەشاوەیی و لێهاتوویی خۆیەوە وەك بەر بژێر سەركەوت، بۆچی دەبێت لە پێشینەیی بدرێتە پیاوێك؟ مەگەر هەردووكیان مرۆڤ نیین؟ وەك یەك ماف و ئەركیان نییە؟ نابێ مافی یەكێكیان، لە پێناو مافی ئەویتردا، پێشێل بكرێت، چونكە ئەمە جۆرێكی دیكەیە، لە جیاكاریی لەڕووی ماف و پیەییەوە. لەبرگەیەكی دیكەی ئەو بڵاوكراوەیەدا، لەبارەی پۆست و بەرپرسیاریەتی ئافرەتان لە كایەی سیاسیدا هاتووە:_(لە پۆستە باڵاكان، یەكسانی لە نێوان ئافرەت و پیاو، یەكێكە لە میكانیزمە گرنگەكان، بۆ ڕێكخستنی دام و دەزگاكە) گەر سەرنج لەو بڕگەیە بدەین، بە دیاریكراوی دەستەواژەی (پۆستە باڵاكان)ی دیاری نەكردووە، كە مەبەست كام پۆستە و لە چ پلەیەكی كارگێڕی دەست پێ دەكات؟ بۆچی ئەو پۆستانە، بە ناونیشان و پێگەی سیاسیی، بە ئاشكرا ڕووننەكراونەتەوە، كە ئەمەش بەبڕوای من، جۆرێكی دیكەیە لەوەی كە ئافرەتان، ناتوانن تا پۆستی باڵای ئەم هەرێمە، بڕۆن و هەرتەنها، لە پێگەیەكی دیاریكراو دەمێنەوە. دواجار دەمەوێ ئاماژە بەوە بدەم، كە بەشێك لە پێناسە و بڕگەكانی ئەو بڵاوكراوەیە، پێویستیان بە داڕشتنەوەو پێناسەكردنەوە هەیە، بۆ ئەوەی بە ڕوونی دەربكەوێت، كە مەبەست لە سیاسەتی یەكسانی و چۆنیەتی پیا دەكردنی لە كۆمەڵگەی كوردی و دامودەزگا كارگێڕییەكان چییە؟!

پەراوێز:_ سیاسەتی یەكسانی لە نێوان ئافرەت و پیاودا، لە بڵاوكراوەكانی: وەزارەتی ناوخۆپەیمانگای پەرە پێدانی ئەمنی و كارگێڕی و تەكنەلۆژیای زانیاری، زنجیرە (9)، چاپی یەكەم 2019.

سەدیق سەعید ڕواندزی

*ئەم بابەتە لە هەفتەنامەی ڕێگای كوردستان ژمارە (1378) لە 20/2/ 2024 بڵاوكراوەتەوە.

نووسین كلیلە بۆ ناسینی جیهان، نەك جیهان كلیل بێت بۆ ناسینی نووسین. لە رێگای ئەو قسەیەی بارتەوە لەنێوان (نووسین) و (كلیل) لەنێوان ئازادی زمان و مێژووی نووسین… هەوڵدەدەم قسە لە چەمكی (ناسینی مێژوو) لای سارتەر و چەمكی (ناسینی ئازادی) لای بارت بكەم. وەك دەزانین هەر یەك لە سارتەر و بارت لە رووی رۆشنبیرییەوە بۆ دوو نەوەی بەرهەڵستكار دەگەڕێنەوە. دەشێ‌ لەو خوێندنەوەیەدا بۆ بیروڕاكانی بارتی سیمیۆلۆژی (لەبری وشەی كلیل) وشەی ئازادی زمان و بۆ (ناسینی جیهان) و بۆ پشكنینی بیروڕاكانی سارتەری بوونخواز وشەی مێژووی نووسین (لەبری وشەی كلیل) بۆ (ناسینی نووسین) بەكار بهێنین، دواجار بە كورتی دەمانەوێت ناسینی جیهان لە سیمیۆلۆژیا و ناسینی نووسین لە پابەندبوونی نووسەر بخوێنینەوە!
(ژان پۆل سارتەر) ناسینی نووسین وەك وەسیلەیەك بۆ پابەندبوون دەخاتە روو. كەواتە زمان وەك بەها، ئایدیۆلۆژیەتێكی هەژمووندار پێكدێنێ‌ و مرۆڤ والێدەكات لەلایەك بەدوایدا بكەوێت و لەلایەكی دیكەش لە دووتوێیدا دابخرێت. بەڵام (رۆلان بارت) پێیوایە دەق لەگەڵ خوێنەر دێتە گۆ. لە خوێندنەوەدا دەق قسە ناكات، بەڵكو لەگەڵ خوێنەردا دەكرێتەوە. سارتەری بوونخواز پێیوابوو مرۆڤ مانا درووست دەكات! بەڵام بارت پێیوابوو مانا بە دەست دێ‌ و مرۆڤ لەخۆ دەگرێ‌. كەواتە ئەو خوێندنەوەیە دەكەوێتە نێوان داخران و كرانەوە، درووستكردن و هاتنەدی.
(1)
زمانی سارتەر، زمانی شۆڕشگێرییە، بەڵام هەرگیز بارت بەرگەی زمانی شۆڕشگێرانەی نەدەگرت و پێیوابوو ئەوە سیمیۆلۆژیایە كار بۆ بووژانەوەی رەخنەی كۆمەڵایەتی دەكات. رەنگە هاوگونجاندنی زمان لەنێوان مێژوو و ئازادی، زمانی شۆڕشگێری و سەیرورە بتوانێ‌ بارت و سارتەر لە یەكنزیك بكاتەوە؟! بە دیوەكەی دیكە بارت سەرسام بوو بە چەمكی پابەندبوونی سارتەر، ئەگەرچی هەرگیز زمانی شۆڕشگێرانەی قبووڵ نەبوو! بەڵام سارتەر بایەخی بە سیمیۆلۆژیای بارت نەدەدا، وەكچۆن بێگومان جەختكردنەوەی سارتەر لە پابەندبوونی نووسەر، دژ بە مەرگی نووسەر لای بارت دەكەوێتەوە.
لای وجودییەكان بوون پێش ماهیەت دەكەوێ‌. لێرەوە پابەندبوونی نووسەر دوای تێگەیشتن دێت، یان لانی كەم هاوكات لەگەڵ زمانی شۆڕشگێرانە دێتە بوون! یان بە دەربڕێنێكی دی پابەندبوونی نووسەر لە زمانی شۆڕشگێرانەوە دەست پێدەكات، بەو مانایەی كە مرۆڤ مەوجودێكە دەچێتە نێو پەیوەندی لەگەڵ خۆیدا و توانای ئەوەی هەیە، برەو بە تواناكاتی خۆی بدات. مرۆڤ بەرەو ئیمكانی بوونی خۆی دەچێت، بەو مانایە تەنها مرۆڤ هۆشیاری بە بوونی خۆی هەیە.
لەسەر ئەو بنەمایە هەوڵدەدەم لە فەلسەفەی سارتەردا چەمكی دەروونخوازی نووسەر بەو شێوەیە گەڵاڵە بكەم، كە (مرۆڤ هیچ نییە، تەنیا پابەندبوون نەبێ، كە زمانی شۆڕشگێری درووستی دەكات! ئەو قسەیەی من تەنیا بە ئەدەبەوە بەندە، واتە ریشەی ئەم خوڵقاندنە لە خودی نووسەردایە، نەك لە جیهانی دەرەوە و ناچاركردنی زمانەوە بێت!
بەڵام سیمیۆلۆژیا پێچەوانەی سارتەر دەكەوێتەوە، هەر لێرەشەوە بارت پێیوابوو ئەدەب هیچ چارەیەكی بۆ ئازادی پێ‌ نییە، هەر ئەوەندە نا، بەڵكو ناتوانێ‌ لە ناچاربوونی زمانیش دەربچێ‌ و ئازادی دابین بكات، چونكە زمان فاشییە! بەو مانایەش پابەندبوون وەك سارتەر بیری لێدەكاتەوە هەرگیز لە زماندا دەرناكەوێت، تەنها لە رێگای مێژوو و شۆڕشەوە نەبێ‌، چونكە زمان سیستمێكە رێساو یاسای خۆی هەیە و هەموو نووسەرێك ملكەچی ئەو رێسا و یاسایانەیە. دەشێ‌ هەموو نووسەرێك بكەوێتە نێو مێژووەوە بەڵام هیچ سنورێك بۆ ئازادی زمان بوونی نییە!
(2)
شێواز یان ستایل لە كاتی داڕشتندا، كۆد بۆ دەقە ئەدەبییەكان دادەنێت! بەو مانایەش شێوازەكانی ئەدەب بەرهەمی لادانەكانی زمانن، لێرەوە شێواز و زمان بە یەك دەگەن، بە مانایەكی دیكە وەكچۆن زمانی ئەدەبی لە سەیرورەدایە، هەمیشە شێوازی ئەدەبیش لادانەكانی زمان دەگرێتەخۆ، بەڵام لەگەڵ هەموو ئەوانەشدا ستایل فۆرمی نووسینە و رەهەندی كەسی و جەستەیی هەیە. بەڵام نووسین كە بابەتی نێوان زمان و ستایلە، لە رێگای نووسەرەوە دەگات و لە رێگای نووسەرەوە پابەند دەبێت. دەتوانین بڵێین نووسین بوارێكە بۆ ئازادی و پابەندبوون. نووسین بوارێكە بۆ زمان و مێژوو، چونكە وەكچۆن مێژوو بێلایەن نییە، زمانیش بێلایەن نییە.
لەسەر بنەمای بێلایەن نەبوونەوە، دەتوانین بڵێین زمان و شێواز دوو هێزی كوێرن، بەڵام نووسین كردەیەكی تاكئامێزی مێژووییە. زمان و شێواز دوو بابەتن، بەڵام نووسین وەزیفەیە. هەمیشە نووسین لە پەیوەندی نێوان داهێنەر و كۆمەڵگاوە هەڵدەقوڵێ‌. ئەوە زمانی ئەدەبییە بەردەوام ئاراستەكردنی كۆمەڵگا دەگۆڕێ‌.
(3)
بارت لە كتێبی “نووسین لە پلەی سفر”دا وەك پەرچەكردارێك لەبەرانبەر ئەو پێناسەكردنەی “سارتەر” كە دەڵێت: شیعر لێوردبوونەوەیەكی خودییە و پرۆسیسەكردنێكی زارەكییە، لە بنەڕەتدا ئامانجی خۆی هەیە. بەڵام پەخشان هاوكاریكردنی نووسەر و خوێنەر نیشان دەدات. لە پەخشاندا بەیەكگەیشتن پردێكە دەكەوێتە نێوان دوو ئازادی و زێتریش. لەو قسەلێكردنەدا سارتەر فەزای ئەدەبی دیاری دەكات…
پەرچەكردارەكەی بارت ئەوەیە كە نووسین شوێنێك لەنێوان شێواز و زمان بەدەست دەهێنێ‌. نووسین لە پلەی سفر خاڵی یەكتر بڕینی تەوەرەی “X” و “Y”ە، لە رووداوەكانی “دیكارت”دا. زمان تەوەرەی “X” ەو ئاسۆیی و نمایشكارانە دەكەوێتەوە. بەڵام شێواز “Y”یە و گوزارشتكردنێكی ستوونییە. شێوە و بەهای نووسینیش لە یەكتربڕینی ئەو دوو تەوەرەیە دەردەكەوێت. بەو مانایە لای بارت نووسین دەبێ‌ بەردەوامی بە بێدەنگی و بێلایەنی و دالەوە بدات.
(4)
ئەوەی سارتەر لە بارەی زمانی ئەدەبی شۆڕشگێرییەوە قسەی لێدەكات، بارت لە بارەی ئازادی سیمیۆلۆژیاوە دەیڵێتەوە. بەڵام یەكەمیان ئەدەب بە پابەندبوونی سیاسییەوە دەلكێنێ‌ و دووەمیان لە سیاسەت جیای دەكاتەوە و پێیوایە هەرگیز تواناكانی ئازادی لەسەر نووسین نەوەستاوە، لەسەر پابەندبوونی سیاسی نووسەر جێگیر نابێت، بەڵكو لەسەر ئازادی زمان و گۆڕانەوە دەوەستێ‌، زمانیش لەبەر ئەوەی فاشییە، هەمیشە ئازادی زمان دەبێ‌ لە هەوڵی سەیرورەدا بێت، هەمیشە زمان دەبێ‌ لە جوولەدا بێت! بەڵام لای سارتەر هەموو ئەوانە هیچ مانایەكیان نییە، چونكە نووسەر پابەندە، نووسەر مەوجودێكە دەچێتە پشت وشەكانەوە بۆ ئەوەی لە ئامانجەكانی خۆی نزیك بێتەوە. بەڵام مەوجودی بارتی لە خوێنەر و خوێندنەوەدا دەكرێتەوە، چونكە بارت پێیوایە خوێندنەوە جۆرێكە لە (دووبارە نوسینەوەی دەق) و دووبارە بەرهەمهێنانەوەی دەق، دەق خوێنەر دەخاتە گومان و هاوسەنگی رۆشنبیریی و دەروونی و زمانەوانی لەق دەكات! دەق لە رێگای سیستمە دەلالییە تایبەتییەكانی و بە هۆی تەكنیكەكانییەوە خوێنەر وەك نێچیری خۆی دەپێكێ‌، دەق لە رێگای ناسینی زمانی بارتەوە بەردەوام خوێنەر و نووسەر هەڵدەوەشێنێتەوە، بەڵام سارتەر پێیوایە نووسین جۆرێكە لە دووبارە نووسینەوەی مێژوو، نووسین لە رێگای زمانی شۆڕشگێرییەوە بەرەو ئامانجی خۆی دەچێت، بێگومان لەوێشەوە نووسین لە رێگای ناسینی نووسەر وەك پابەندبووییەكی ئایدیۆلۆژیی هەژمووندار دادەخرێت!

12/5/2024 هەولێر

مۆنۆلۆگی یەکەم لە کنێبی (خۆشەویستی لە سەردەمی شێرپەنجە)دا

پێشەکی
ئەم کتێبە بریتییە لە خۆدواندنێک “مۆنۆلۆگ” لە بارەی زۆر پرسی لێک جیاواز، ھەر لە خۆشەویستی و سێکس و جەستەوە بیگرە تاکو مەرگ و نامۆبوون و رەخنەگرتن لە مۆدێرنێتە و سیستمی کاپیتالیزم، ناوەڕۆکی ھەر ھەموویان لە دواجاردا بەستراوەتەوە بە چەمکی خۆشەویستییەوە، ھەر بۆیە ناوی کتێبەکەشمان نا “خۆشەویستی لە سەردەمی شێرپەنجەدا” ھەرچەندە ئەم ناونیشانە، خواستنە لە ناوی رۆمانی “خۆشەویستی لە زەمەنی کولێرا”ی گابریل گارسیا مارکیز، ئەمەش کارێکی رێپێدراوە، تەنانەت کەسێکی وەک “لینین” ناوی یەکێک لە کتێبە سیاسییەکانی خۆی “چی بکرێت؟” لە ناوی رۆمانێکی ناسراوی رووسییەوە وەرگرتبوو، بەڵام ئێمە دەقاودەق ناوەکەمان وەرنەگرتووە، بەڵکو “شێرپەنجە”مان خستۆتە بری “کولێرا”، ئەگەرچی ھەردوو ناوەکە ناوی نەخۆشین، بەڵام جیاوازییەکە لەوەدایە ناوەڕۆکێکی لێکچوویان نییە، ھەڵبەتە وشەی “شێرپەنجە” لای من دوو دەلالەتی بنەڕەتی ھەیە، یەکەمیان ئەوەیە ئەم کتێبە کە لە بنەماوە چەند پەرەگرافێکی پەرش و بڵاوبووە، لە سەروەختی ململانێ لەگەڵ نەخۆشی شێرپەنجە نوسراوە و پاکنووسکراوە، دووەمیان، پێموایە زەمەنەکە چەرخی شێرپەنجەیە بۆ خۆشەویستی و ئەو ھیومانیزمەی من داکۆکی لێ دەکەم و کردوومە بە درێژایی تەمەن، دەتوانم بڵێم دۆزی ژیانم دۆزی ھیومانیزم و بەرگرییکردن بووە لە مرۆڤی رووت. ئەوەی لەسەروو ھەموو شتێکەوە بۆم گرنگە مرۆڤە، ھەر شتێکی تر لە خواروو ئەمەوە دەبینم.
رەنگبێ شێوازی مۆنۆلۆگەکان بۆ خوێنەران سەیر بن، یان رەنگە بڵێن باشتر بوو لە فۆرمی توێژینەوەدا بیرۆکەکان تەرح بکرابان، ئەمانە ھەموو راستن، بەڵام لەوانە راستتر لەوەدایە، ئەم مۆنۆلۆگانە شەڕێکە لەناو ئەندێشەمدا بەرپابووە و تا کۆتایش ئەم جەنگە بەردەوامیی دەبێت. لانیکەم مرۆڤێک سەروکاری لەگەڵ خوێندنەوە و نووسیندا ھەبێت، لە باری سایکۆلۆژییەوە جێگیر نییە، بەو پێیەی ھەمیشە لە شەڕێکی بێ پسانەوەدایە لەگەڵ بیر و پارادۆکسەکانی ناو ھزرینی، ئەمە حاڵەتێکی سروشتییە، لە سۆنگەی ئەوەی دڵەڕاوکێ ھەمیشە مامانی داھێنانە و ھەوێنی پێشکەوتنی ژیاریشە، تەنانەت ئەدگارێکی ھەمیشەیی مرۆڤی شارستانییە. ئەو دیالۆگەی نێوان “من” و “خۆم” تەنیا ئاوازسەندنەوە نییە بۆ یەکتر، نەریتی بەندبێژەکانیش پەیڕەو ناکەن تاکوو بەندی یەکتر تەواو بکەن، بەڵکو لە بارێکی مۆلەق و ناجێگیردا قسە دەکەن، تەبا نین لەگەڵ یەکتر لەسەر زۆر شت، بەڵام دواجار ئەمە ئەندێشەی مرۆڤە، پێموایە ئەندێشەی ھەر مرۆڤێکی تریش پڕیەتی لە ھاودژیی، لەوانەیە جیاوازییەکەم لەوەدا بێت توانای گوزارشتکردنم ھەیە لەو پارادۆکسە. بۆی ھەیە “خۆم” لێرەدا ھەر “من”ە فرۆیدییەکە بێت، ھەمیشە بکەوێتە بەرداشی شەڕی دەستەویەخەی “ئەو” و “منی باڵا”وە. “من”یش لەم تێکستەدا ھەمیشە “ئەو”ی سەرکێشە، ھیچ کات رۆڵی “منی باڵا” ناگێڕێت، بگرە لەم تێکستەدا “منی باڵا” بوونی نییە، ئەوەی ھەیە دیالۆگی “من” و “ئەو”ە، ئەمەش وەک وتم بە پێی تیۆری دەرونشیکاریی فرۆید.
حەزیش ناکەم باس لە ناوەڕۆکی کتێبە بکەم، یان کورتی بکەمەوە لەم پێشەکییەدا بۆ خوێنەر، ئەگەر وا بکەم پێویست ناکات خوێنەر خۆی ماندوو بکات و تەواوی کتێبەکە بخوێنێتەوە. ئەوەی گرنگە لام ئاماژەی بۆ بکەم، روونکردنەوەی ھەندێک تەمومژە لە دەوروبەری مۆنۆلۆگەکان. ھەندێک جار “من و خۆم” ھێندە دوور لە یەکتر دەئاخڤن، وەک ئەوەیە دوو کەسی جیاواز قسە بکەن، بەڵام لە راستییدا قسەکەری یەکەم و کۆتایی ھەر نووسەری ئەم کتێبە خۆیەتی، لەوە زیاتر روانینی ھیچ کەسێکی تر بەشدار نەبووە لە گەڵاڵەکردنی ئەم مۆنۆلۆگانەدا، ھەر بۆیە چارم نەبوو، دەبوایە ئەم جەلەحانێیە ھەر لە نێوان “من و خۆم”دا رووبدات، زۆرجار بیرۆکەی ئەوە بە خەیاڵمدا گوزەری دەکرد، ناوێک “ناوی کەسێک” لە بەرامبەر “من”دا دابنێم، بەڵام ھەر زوو ژیوان بوومەوە، بەوەی نەکا سەر لە خوێنەر بشێوێنێت و پێیوابێت نووسەر لەگەڵ کەسێکی تردا دیالۆگی کردووە و ئەم بەرھەمە لە دایک بووە.
کۆتا جار، ئەم پرسیارەش لە خۆم دەکەم، ئایا کتێبێکی وەھا پێویست بوو بۆ خوێنەری کورد؟. وەڵامێکی کۆنکرێتم لا نییە، دەمێک لەبەرخۆمەوە دەڵێم ئەم کتێبە وەک ھەموو دەنگەکانی بۆشایی ئاسمان تەنھا وەک دەنگێک لەناو ئەو ھەموو ھەراوھوریایەدا دەمێنێتەوە و کەس گوێی لێی نابێت، دەمێکی تر دەڵێم خوێنەرێک ھەیە بیدۆزێتەوە و بە بایەخەوە بیخوێنێتەوە، لەناو ھەموو ئەو راڕاییانەشدا بڕیاری چاپکردنیم داوە، ئیدی ھەر لە چاپ ھاتە دەرەوە، پەیوەندییم لەگەڵ ئەم کتێبە دەپچڕێت و تاکە شتێک بمبەستێتەوە پێوەی ناوی خۆمە لەسەر بەرگی کتێبەکە، ھەروەک ئەلبێر کامۆ لە یەکێک لە چاوپێکەوتنەکانیدا وتبووی “کتێبەکانی خۆم ناخوێنمەوە، دەمەوێت کارێکی تر، ئەنجام بدەم، یان روونتر بڵێم دەمەوێت بەرھەمێکی تر بنووسم”. ئەم پرەنسیپەش لە سەرەتاوە باوەڕم پێی ھێناوە و جێبەجێم کردووە، ھەر بۆیە لە ئێستادا وەک بێگارییەک پێشەکی ئەم کتێبە دەنووسم، بەھۆی ئەوەی خۆم تەرخان کردووە بۆ نووسینی کۆمەڵێک بەرھەمی تر. لەیەک کاتدا کار لەسەر سێ کتێب دەکەم، بۆیە کاتم بەدەستەوە نابێت تا جارێکی تر کتێبەکانم بخوێنمەوە. نایشارمەوە ھۆکارێکی تریش ھەیە، ترسم ھەیە لە کاتی دووبارە خوێندنەوەیدا ئەو ھەستەم بۆ دروست بێت، پەلەم کردووە و زۆر شتیشم نەوتووە کە دەبوو بیڵێم. بەھەرحاڵ ھیوادارم ئەم کتێبە سوودێکی بچووک بە خوێنەری کورد بگەیەنێت، ئومێدەواریشم بگاتە دەستی خوێنەرێک توانای داوەریکردنی ھەبێت لەسەر تێماکانی ناو کتێبەکەمان.

کۆتایی فێبریوەی ٢٠١٩

ئەڵمانیا – شتاینھاگن

-١-
خۆم: بە قووڵی سەیری ئەو دەریایە بکە، دێڕێک، شیعرێکی لەسەر بنووسە!! من دەریام خۆش دەوێت و ھەمیشە لە تەنیشتییەوە ھەست بە ئارامی دەکەم.
من: بۆ شەپۆلە دوورەکان دەڕوانم، کە چەند نامرادانە دەمرن بێ ئەوەی بگەنە کەنار، ئەگەر ئامانجت کەنار بێت، دەبێت ھێزی شەپۆلدانت بەھێز بێت و ھەنگاوەکانت گەورە بن.
خۆم: ئەوە گەیشتنە کەناریش چی دەبێت؟. ھەموو شەپۆلێک لە کەناردا ون دەبێت راستتر وایە بڵێم دەمرێت.
من: گرنگ نییە لە کوێدا دەمرن، ئەوەی جێی بایەخە لە ھەنگاو و گوڕدان تا کاتی مردن.
خۆم: لە دوورەوە ئاوەدانییەک دیارە، ئەوبەرەوە وڵاتێکی ترە، کولتوورێکی ترە.
من: نا، من نامەوێ جگە لە دەریاکە چاوم بۆ ھیچ کوێی تر بڕوانێت، بەو ئاڕاستەیەدا دەڕوانم، تەنیا شینایی دەریام لێ دیارە. دەریا شمشاڵێکە، شەپۆلەکان ئاوازە جادووییەکین و زمانی شاعیر دەپژێنن. لەکن شاعیر دەریا و شیعر یەکێکن.
خۆم: با تۆزێک بێدەنگ بین، رێ بدەین شەپۆل بدوێت و لە باوەشی یەکتردا ھەست بە دڵنەوایی بکەین.
من: زۆر باشە، وا دەکەین، پێم خۆشە گوێ لەم شیعرە بگرین کە باسی دەریا دەکات.
خۆم: ئەو فرمێسکە چی بوو. لە چاوانتەوە باری و کوڵمی منی تەڕ کرد.
من: بە بێدەنگی و لە مێشکی خۆمدا دەمووت “تۆ ھەست بەوە ناکەیت، چ ئازارێک دەمخوات، رۆژەکانم تێدەپەڕن و مەرگ زیاتر لێم نزیک دەبێتەوە، چەند ئەکتەرێکی باشم کە دەتوانم بۆ دڵخۆشیت خۆم بە باش نیشان بدەم”.
خۆم: خەیاڵت بۆ کوێ رۆشتووە، بۆچی بێدەنگیت؟.
من: نا، بێدەنگ نیم، بەڵام وەک سەرۆکی ھیندە سوورەکانی سیاتل لە وتارێکدا وتی “وشەکانم ئەستێرەکانن ئاوا نابن”. دەمەوێت شتێک بڵێم ھەمیشە بمێنێتەوە، وشەکانم دەبێت ھێزی مانەوەیان ھەبێت بۆ زۆر دوور، دەمەوێت لە رێی وشەکانمەوە زۆر بژیم، چوونکە کاتم زۆر کەم ماوە بە فیزیکیی.
خۆم: تۆ زۆر باش دیاریت، تۆنی دەنگت وا ناڵێت کە کەمت مابێت لە ژیاندا، تۆم لە رۆمانێکدا خوێندۆتەوە، نموونەی ھێز و ئیرادەیت!!.
من: ئەوەی چاوت پێتدەڵێت ھەمیشە جێی گوومانە، چاومان کەمترین جار راستییەکان دەبینێت، پێم خۆشە راستییە تۆقێنەرەکە نابینیت، تا بتوانین چێژ لە ئێستا وەربگرین.
خۆم: واز لە باسی مردن بھێنە، بۆچی ھەموو کات بە مردن دەمترسێنیت؟.
من: مردن خۆی لە باسکردنی دەترسێت، تۆ کاتێک باسی مردن نەکەیت واتە ھێندە تۆقیویت لێی ناوێریت ناویشی بھێنیت. تەنھا ئەوانەی نزیکن لە مردنەوە ھەست بە خۆیان دەکەن، ھیچ کەسی تر ناتوانێت لێیان تێبگات.
خۆم: واز لە بابەتی مردن بھێنە، دەمەوێت بپرسم چەندە منت خۆش دەوێت؟.
من: بڕینی رێگا کەندەڵانەکانی عەشق، ریسک و سەرکێشیم، ھەموو نیشانەکانی عەشقێکی گڕگرتوو نیشان نادەن؟.
خۆم: من شێوازی خۆمم ھەیە لە خۆشەویستیدا، ئەویش راوەستانە لەنێوان “من” و “منی باڵا”دا.
من: “منی باڵا” ھەمیشە سەرکوتکارە، دیکتاتۆرێکی رووتە، خۆشەویستی بە “من” دەکرێت، “منی باڵا” دوژمنی باوەکوژی خۆشەویستییە.
خۆم: “منی باڵا” رێگە نادات ھەموو کارێک بکەم لە خۆشەویستیدا، لەگەڵ ئەوەشدا زۆر زۆر خۆشم دەوێی.!
من: دنیای خۆتت لە قاڵبداوە و زیندان کردووە لەسەر داخوازیی “منی باڵا”!، ئەو بەڵایە لە کۆڵ خۆت بکەوە، جارێک لە قسەی دەربچۆ و بە قسەی “من” بکە، بزانە چی جوانییەکی لێ قەدەغە کردوویت؟.
خۆم: پێوەرەکانی من بۆ خۆشەویستی جیاوازن، بڕوام بە خۆشەویستی ئەفلاتۆنی ھەیە، جەستە ھیچ رۆڵێکی وەھای نییە لەو فۆرمە خۆشەویستییەی من دەیخوازم؟.
من: زۆر جار وەک پیاوێکی بۆھیمی دەردەکەم، بەڵام کۆمەڵە پرنسیپێکی خۆم ھەن، رەنگە لە ھی کەسی تر نەچن، وەلێ ئەوەی سەبارەت بە خۆشەویستی دەیزانم، نابێت بەردی خۆشەویستی بەرز بکەیتەوە، بێ ئەوەی ھەموو جمکەکانی بگریت، دەبێت خۆشەویستی بە ھەموو تانوپۆی خۆیەوە قبوڵ بکەیت، ئەگەرنا قبوڵت نەکردووە.
خۆم: مەرجی جەستەت ھەیە بەسەرمەوە وانییە؟ تۆ نابینیت رۆحم لە تۆدا دەتوێتەوە! ئەمەت پێ کەمە؟.
من: کێشەکە شتێکی ترە، پێکگەیشتنی بایۆلۆژیی نەک ئارەزوو بەڵکو پێویستیشە، تۆ جەستەی خۆت ئاوێزانی کەسێک نەکەیت خۆشت دەوێت، ئەو مافە دەدەیت بە کێ ئاوێزانت بێت؟. خۆشەویستی عیرفانی، شێوازە ھەرە کۆن و مازۆخییەکەی خۆشەویستییە، تۆش ئەو مەرجەت لەسەرم ھەڵبگرە!!.
خۆم: تۆ زۆر بەھێزیت، من ناتوانم خۆم بگرم لەبەردەم ھێزت، تۆ یەکەم کەسیت لاواز بنوێنم لە بەردەمیدا.
من: خۆشەویستی زۆرانبازیی پاڵەوانەکان نییە، تا ھێز براوە و دۆڕاو دەستنیشان بکات، لە خۆشەویستیدا براوە و دۆڕاو نییە، ئەوەی ھەست بەلاوازیی دەکەیت، لە بەرامبەر مندا نییە وەک قەبارە بایۆلۆجییەکە، بەڵکو بەرامبەر بە وزەی خۆشەویستی منە.
خۆم: ھەر چۆنێک بێت تۆ گەمەکەت بردەوە و کۆتاییەکەت بە ویستی خۆت دیاری کرد.
من: ئەمە گەمە نییە، بەڵکو کردەیەکی ئیستاتیکی ھاوبەشە، ئێمە ھەردووکمان پێکەوە ئەو تابلۆیەمان رەنگ کرد.
٢١-١٠-٢٠١٨
کاتژمێر: نۆ و پێنج خولەکی بەیانی
نەخۆشخانەی گلیاد ئاینس

پێشەکى
هەرچەند ئەدەبیاتی کوردیی لە بورای ڕۆماندا هێشتا لە گڕوگاڵ دایە، بەم دوایی دواییە، دەیان قەڵەم و ڕۆماننوویسی تازە بوێرانە هاتوونەتە پێش و جلەوی ڕۆماننووسیان لە هەستۆ گرتووە، وەلێ هێشتا ئەدەبیاتی کوردیی لە بۆشایی و کەمهێنانی ڕۆمانی باشدایە. بەتایبەتی ڕۆماننووسانی ژن و بە بیر و فانتازیا و ڕوئیای ژنانە لە کەم کەمترە و ژماردنیان بە پەنجەکانی دەست، پەنجەکان گەلێک زۆرترن.

سەرەتا
ڕۆمانی کانێ بچووکێ یەکێکە لەو ڕۆمانە جوانە کوردییانەی وەک ڕۆمانێکی مێینەی کوردی بەرچاوم کەوتبێت، ڕۆمانێکە بە هەناسەیەکی ژنانە و دەربڕینێکی ژنانە نووسراوەتەوە و پاڵەوان و کارەکتەرە سەرەکییەکانی ژنن و بە زمانی ژن دەدوێن، زۆربەی ڕووداوەکانی ناو ڕۆمانەکەش هەر بەسەر ژناندا دێن.
ڕۆمانی کانێ بچووکێ. ڕۆمانێکی (٤٧٩) لاپەڕەیە و لە (32) بەش پێکهاتووە و بەرهەمی یەکەمی جوان عوسمان حەمەئەمینی ڕۆماننووسی شاری سلێمانییە، براوەی پێشبركێی ڕێکخراوی ڤیم فاوندەیشنە بۆ ساڵی ٢٠2٣ لای لێژنەیەک لە پسپۆران و شارەزایانی ڕۆمان، بڕیاری چاپبوونی لەبارەوە دراوە و لە چاپخانەی پاندا چاپ و بڵاوکراوەتەوە.
ڕۆمانی کانێ بچووکێ، باس لە چوار دەستە خوشک دەکات، کە دەیانەوێت لە ڕێگەی خوێندنەوە و بە ئامانجەکانیان بگەن لە پاڵ ئەوەشدا لە ڕێگەی پاڵەوانی سەرەکییەوە باسی دوو ماڵباتی دانیشتووی شاری سلێمانی دەکات، یەکەمیان خێزانی گەشاوی پاڵەوانی ڕۆمانەکەیە و بە هۆی هەژاریی و دەردەسەری و مەینەتییەکانی ژیان، ئەندامانی خێزانەکایان لەبەر یەک هەڵدەوەشێتەوە. دوومیان خێزانی لالە سەردار، ماڵێ خەزورانی گەشاو کە بە هۆی هەبوونی و دەوڵەمندییەوە تووشی هەڵوەشان و لیکترازان دەبنەوە.

چێژ لە کانێ بچووکێ.
کانێ بچووکێ هەرچەند ڕۆمانێکی قەبارە ئەستوور و ئێکس مینیمالیزمە، بەڵام بە هۆی زمان و گێڕانەوە و خۆماڵیی ڕووداوەکان و بەستنەوە و گرێدانی ڕووداوە لاوەکییەکان بە ڕوودوای سەرەکی خوێنەر ماندووناکات و ڕۆمانەکە زۆر بە ئاسانی خۆی بەدەستەوە دەدات و کۆمەڵێک گڕیی گێرانەوە درووست دەکات و دواتر گرێکان دەکاتەوە. ڕۆماننووس ڕووداوە تراژییدییەکان زۆر بەوردی دەخاتە ڕوو، بە سانایی وا لەخوێنەر دەکات بچێتە ناو و وردەکاری ڕووداوەکان و خۆی تێداببینێتەوە و گەمەیەکی جوانی دەروونی دەکات، وا لە خوێنەر دەکات بەدەم ڕۆمانەکەوە لەپاڵ گریان و ئازاری کارەکتەرەکانی ناو ڕۆمانەکەوە خوێنەر بە کۆڵ بخاتە گریان، ئەمەش لێزانیی و زانایی ڕۆماننووسمان نیشان دەدات.

تەکنیک و گێڕانەوە لە کانێ بچووکێ.
تەکنیکی گیڕانەوەی ڕووداوەکانی ڕۆمانی کانێ بچووکێ، تەکنیک و شێوە و شێواز و بونیادی گێڕانەوەی کانێ بچوکێ بۆ ڕۆمانە ڕیالستییەکان دەگەڕێتەوە، کە ڕۆماننووس هەوڵی داوە لە دەستپێکی ڕۆمانەکەیدا لە سەردەمی نوێی گەشاوەوە بە ناوی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان دەست پێ دەکات و دواتر لە بەشی دواتر بۆ سەردەمی منداڵی گەشاو و ژیانی سادەی شاری سلێمانی دەگەڕێتەوە، بەم جۆرە تاکۆتایی ڕۆمانەکە بەش دوای بەش لەنێوان هەردوو سەردەم ڕووداوەکان دەگێڕێتەوە و هەندێ جاریش زەمەنی سێیەمیش دەگێڕێتەوە، کە زەمەنێکی کورتی گۆڕانکارییە لە ژیانی گەشاو. کانێ بچووکێ ڕۆمانێکى فرەدەنگە، لە هەڕووداوێکى سەرەکى پەنا بۆ گێڕانەوەى ڕووداوێکى دیکە دەبات، بەڵام گێڕانەوەى لە فرەدەنگیدا کورتە و خوێنەر تێرناکات، بۆیە باشتر وابوو ڕۆمانەکە یەک دەنگ بووایە، یان فرە دەنگى تەواو. هەرچەندە جوان هەوڵی داوە لە ڕێگەی فلاشباگەوە گەمەیەکی جوانی گێڕانەوە بکات، بەڵام دەتوانین بڵێن ڕۆمانی کانێ بچووکێ وەک ڕۆمانی ژانی گەلی ئیبراهیم ئەحمەد و شاری حسێن عارف و ئەم ستایلەی ڕۆماننووسانەی پەیڕەوکردووە کە لە ساڵانی شەستەکان و حەفتاکان ڕۆمانی باویی کوردی پەیڕەویان کردووە.

دەتسپێکێکی باش و کۆتاییەکی خراپ.
بەم دوای دواییە پێداچوونەوەم بۆ دە ڕۆمانی گەنجانی کورد کردووە، سەرجەمیان سەرەتاییەکی باشیان دەست پێ کردووە و بەڵام نەیان زانییووە چۆن کۆتایی بە ڕۆمانەکەیان بێنن. چونکە لەسەرەتا بە گەرموگووڕییەوە دەست بە نووسینی ڕۆمان دەکەن و دواتر ماندوو و شەکەتیان پێوە دیار دەبێت. دەستیان بەسەر رووداوەکانی ناو ڕۆمانە ناشکێت، بۆ کۆتایی هێنان بە ڕۆمانەکە، دەکەونە هەڵەوە. دەتوانم بڵێم گرنگی کۆتایی ڕۆمان هیچى لە دەستپێکەکەی کەمتر نییە. جوان عوسمانیش بەهەمان شێوەیە، هەرچەندە کانێ بچووکێ لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان دەست پێ دەکات واتە زەمەنی دواوەی ڕۆمانەکەیە، وەلێ بە ئەو ندازەیە پەڕەگرافی یەکەمی هەڵنەبژاردووە کە سەرنجڕاکێشترینی بە شی نێو ڕۆمانەکەی بێت، کە پێویست بوو وابێت. وەلێ دەشێ دەستپێکی خراپ نەبێت. بەڵام کۆتاییەکەی خراپە، دەتوانین بڵێین ڕۆماننوووس بەدەستی خۆی خراپی کردووە، ئەویش بە زیادکردنی بەشێک لە کۆتاییدا، کە هیچ پەیوەندیی بە ڕۆمانەکەوە نییە و بە زیادەوە خراوەتە نێو ئەو ڕۆمانە، ئەمیش بەشی (مانەوە بۆ خۆڕاگیرتیرینە) زۆر زیادە و بێ مەفاییە، لە هێزی کۆتایی ڕۆمانەکەی کوشتووە.

کارکتەرسازیی کانێ بچووکێ.
کارەکتەرە سەرەکییەکانى ناو ڕۆمانى کانێ بچووکێ لە چوار کارکتەرى سەرەکى پێکهاتووە و کە هەرچواریان دەستەخوشکن ئەویش نیکاڵ و دڵخواز و لاڤە و گەشاوى پاڵەوانى سەرەکین، لە ژیانى منداڵى هەرزەییەوە تا تەمەنى پێگەیشتوویى لەگەڵ ڕووداوەکان ڕێ دەکەن. هەروەها لە چەندین کارەکتەرى لاوەکى پێکهاتوون، کە زۆربەیان لە ڕەگەزى مێینەن و کارەکتەرە پیاوەکانیش هەر لە دەورى کارکتەرانى مێینە دەسووڕێنەوە.
هەرچەندە هەندێکجار ڤەگێر زاڵ دەبێت بە سەر گێڕانەوەدا، بە تایبەتى لەسەر زمانى پاڵەوانى سەرەکى گەشاودا، وەک هەموو شتزان دەردەکەوێت. ئەویش زانینى خودى ڕۆماننووسە نەک کارکتەرى ناو ڕۆمانەکە.
دەتوانین بڵێم باشترینى بەشى نێو ڕۆمانەکە هەڵبژاردنى کارکتەرەکانى ناو ڕۆمانەکەن، کە بە زمانى خۆیان دەدوێن و تا ئەندازەیەکى زۆر لە ڕۆڵ بەخشین بە کارکتەرەکانى ناو ڕۆمانەکە ڕۆماننووس سەرکەوتووبووە.

زەمەن لە کانێ بچووکێ.
ڕۆمانى کانێ بچووکێ باسى سێ زەمەنى جیاوازى شارى سلێمانى دەکات. کە بەم جۆرە خاڵبەندى بۆ دەکرێت.
1- لە ساڵانى 2004 تا 2020 واتە لەسەردەمى گەورەبوونى گەشاودا. ڕووداوەکانى ئاشکرابوونى بازرگانى ماددەى هۆشبەر و و کۆمەڵێک ڕووداوى دیکە ڕوودەدەن.
2- ساڵانى 1991- 2003 بە شەپۆڵەکانى هەستى و گەڕانەوە بۆ کۆڵانەکانى منداڵى زەمەنى ڕابردووى گەشاو و بە زۆر بە شودان و و ڕووکردنە ژیانى گوند.
3- ساڵان 1980 – 1990 ئەمەش بەشێوەى گێڕانەوەى لاوەکى بۆ ڕووداوە گشتییەکان، لەسەر زارى کارکتەرانى ڤەگێڕى هەموو شتزان و ئاریشەکانى کۆمەڵگەى کوردى وەک ئەنفال و وێڕانکردنى گوندەکانى کوردستان لەسەر دەستى ڕژێمى بەعسى عێراقى خراوەتە ڕوو.
واتە کۆى ڕووداوەکانى ناو ڕۆمانەکە بۆ نزیکەى چل ساڵى نێو ڕۆمانەکە دەگەڕیتەوە.

شوێن لە کانێ بچووکێ.
شوێنەکانى کانێ بچووکێ کەمترین کارى لەسەر کراوە دەبووایە لە ئاستى قەبارەى ڕۆمانەکەدا شوێنێش وەک ئامانج و مەبەست کارى زۆرترى لەسەر کرابووایە. سەرجەم ڕووداوەکان لە ناوەندى شارى سلێمانى و لە گوندێک ڕوودەدن. جگە لە هێنانى ناوى شوێن وەک ڕووداوى نادیار چوونى ساماڵ بۆ هەندەران و کامیل قادر لە شارى بەغدا کە ڕۆۆمانووس لەسەریان نەوەستاوە. هەرچەندە جوان لە نیشاندانى دیمەنەکانى گوند زۆر سەرکەتووبووە، چەندین وێناکردن و دیمەنى جوانى نیشانداوە، بەڵام دیمەنەکانى شوێن لە شارى سلێمانى لاوازن. بۆیە دەکرێ بڵێین شوێن لەم ڕۆمانە بێ هێزە.

فکر لە کانێ بچووکێ
فکر لە ڕۆمانى کانێ بچووکێ کارى لەسەر کراوە و چەندین چەمک و دەستەواژەى فکرى کارى بۆ کراوە و بەتایبەتى شەڕى زانین و نەزانین. وەک چەمکەکانى ماف و ئازادیی، پێشکەوتن، ئایین. ڕۆماننووس لەسەریان وەستاوە و جارێکى دیکە یوتوبیاکەى ئەفڵاتوونى لە وێنەى گوندێک: مەزاراندۆتەوە و لالە سەرداریشى وەک منى باڵایى نیچە لە بەرگێکى باوک سالاریى مەزراندۆتەوە. بۆیە بە ڕوانگەى فکیر و هزریشەوە، تا ئەندازەیک ڕۆماننووس مەبەست و ئاماژەکانى لەگەڵ ڕووداوەکان ڕێکخستووە.

هەڵەکانی کانێ بچووکێ
هیچ ڕۆمانێک بێ هەڵە و کێماسى نییە و بەهەمان شێوە ڕۆمانى کانێ بچووکێ لە هەڵە و کەموکوڕى بەدەرنییە، هەرچەندە هەندێک هەڵەى زەق هەن و دەبێت ڕۆماننووس زۆر ئاگادار بێت و تێى نەکەوێت، هەندێک هەڵەى بچووکیش زۆرجار بەسەر ڕۆماننووس و دەقدا تێدەپەرێت. بۆنموونە لە بەشى تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان لە لاپەڕە (9) ڕۆمانى کانێ بچووکێ وەک کتێبێکى یادەوەرى گەشاو لە کوردستان دەنووسرێتەوە، ساماڵ کە دەکاتە براى ئومێدى مێردى گەشاوى نووسەرى کتێبى کانێ بچووکێ، لە وڵاتێکى ڕۆژئاوایى، لە پڕێکدا کتێبەکە لە دەستى هاونشینێکى میتڕۆکە وەردەگرێت. کۆمەلێک پرسیار دروست دەبێت، ئایە ئەم کتێبە بۆ گەیشە ئەوێ و چۆن رێکەوت کە کوردێک هاونیشنى میترۆکە بێت و ساماڵ بەهۆى ئەو کتێبى براژنەکەى خۆى ببینێت. لە کاتێکدا ڕۆماننووس تەنیا ئەم دیمەنەى لەناو ڕۆمانەکەیدا دروستکردووە و وەک ئەوەى دیمەنەکەى بیرچووبێتەوە، لە هیچ شوێنێکى ڕۆمانەکە و بە هیچ جۆرێک ناگەڕێتەوە سەرى و وەک گرێیەکى نەکراوە دەمێنێتەوە. لە لاپەڕە (144) لە بەشى چیرۆکى ژوورە نادیارەکە. کاتێک فەگێڕى گشتى ڕۆمانەکە گەشاوى پاڵەوانى سەرەکییە و بە جێناوى کەسى سێیەمى تاک چیڕۆکخوانى ڕووداوى نیلۆفەرە و ڕاستەخۆ دەچێتە ناو حیواڕى نیلۆفەر و دەنووسێت (نیلۆفەر دەستى پێکرد: تا ئەو دەمەى کە مامى نیلۆفەر لە قوماردا دەدۆڕێنى گێڕاومەتەوە.) کەواتە بەپێى ئەوەى نیلۆفەر دەستى پێکرد: کەواتە پێویست بوو نیلۆفەر بە کەسى یەکەمى تاک قسە بکات، کەچى گەشاوە و بە کەسى سێیەمى تاک قسە دەکات. هەر لەهەمان بەش و لە لاپەڕە (148) لە گێڕانەوەى بازرگانانى ماددەى هۆشبەر، کۆمەلێک کچ و ژن لە ژێر زەمین بۆ ئامادەکردنى ماددەى هۆشبەر بەکاردێنن، نیلۆفەر لاچاوى سووتاوە و ناچى جەستە و ڕووخسارى سووتاو و شێواوە و میهناز جەستە و ڕووخسارى پەڵەپەڵە و گروێ بووە. زەهرا فرمێسکى خوێن، لە چاوى دێت. هەرچەندە مەبەستى ڕۆماننووس ئەوەیە کە ئەوەیە بازرگانانى ماددە هۆشبەرەکان، ژن و کچە جوانەکان بۆ لەشفرۆشى بەکاردێنن و ناشیرینەکانیش بۆ ئامادەکردنى ماددەکە، واتە بە هۆى ناشیرینى ڕووخساریانەوە بەلایاندا ناچن. وەلێ بە بۆچوونى من مەرج نییە، ناشیرینەکان دەستدرێژیان نەکرێـتەسەر و بازرگانیان پێوەنەکرێت، کە خۆشى لە پێشدا ئەم دۆخەى پێگوتووین، کە ئەمانیش هەمان دەردى جوانەکانیان هەبووە. بۆیە ئەم هەموو وەسفە لێکچوو و هاوبەشانەى کارکەتەرەکان، هەم لە چێژى گێرانەوە و هەمیش لە ڕێکەوت، نیشاندانى کاریگەرى نەرێنى بۆ سەر ڕۆمانەکە هەیە. هەروەها لە لاپەڕە (162) لە بەشى (شەهیدێک بۆ گوند گەڕایەوە) دەربارەى خۆشەویستى نێوان نەزیرە و ئومێد، کە ڤەگێڕ ئاوڕەنگى خوشکى ئومێدە، چیرۆکى خۆشەویستییەکەیان بۆ گەشاو دەگێڕێتەوە و لۆمەى دایک و باوکى دەکات کە نەیان هێشتووە ئومێد و نەزیرە بەیەک بگەن. ئینجا گەشاو دەبێتە ڤەگێڕى خۆدواندن و دەڵێت: (بەڵام با واشبێت ئەى بۆچى هێشتیان خۆشى بووێت). لێرە ڕۆماننووس تێدەکەوێـت، وەک ئەوە نەزانێت خۆشەویستى پرۆسەیەکى تاکەکەسییە و کەس ناتوانێت بچێتە ناخى کەسێکى دیکە و دەستکارى خۆشوویستن و خۆشنەویستن بکات. جاگەر دایک و باوکیش بن، ناتوانن دەستکارى ناوەوەى مرۆڤێک بکەن ئەگەر ڕۆڵەکەشیان بێت. بەهیچ جۆرێک ئەمە نابێتە بڕیارى گشتى بەڵکو خۆشەویستى لە ناخى خودى کەسى دایە، هەر خۆشى ئومێد دەتوانێت نەزیرەى خۆشبووێت یان نا. لە هەمان بەش و لاپەڕە (169) گەشاو دەڵێت (خەون بینین و بیرکردنەوە لە ڕابردوو قەناسێکم بەرامبەر دەروونى خۆم دانابوو، ڕۆژانە گوللەبارانى دەروونم دەکرد). لێرەش ڕۆماننووس وردبین نەبووە، کە قەناس بۆ نیشانەگرتنە و گوللە بە تاک دەتەقێنێـت، دەبووایە بنووسێت دۆشکە یان ڕەشاش و ئەو چەکانەى لەسەریەک دەتەقن. چونکە گوللەباران ئاماژەیە بۆ گوللەى زۆر و لەسەر یەک وەک باران، نەوەک تاک تاک و هەرنەبا، دەیتوانیت بنووسێت قەناسێکم بەرامبەر دەروونى خۆم دانابوو، ڕۆژانە تەقەم لە دەروونم دەکرد، بەمەش گرفتەکەى چارەسەر دەکرد. لە بەشى چیرۆکەکانى ناو زیندان و لاپەرە (206) کاتێ گەشاو و لافە سەردانى زیندانیانى چاکسازى ژنانى سلێمانى دەکەن چاوپێکەوتن لەگەڵ کچێکى ڕەش ئەسمەر دەکەن، ڕێک حیواڕى ئەم کچە بە تەواوى زمانى ڕۆمانەکە هەڵدەگێڕیتەوە کە ڕۆمانەکە ڕۆمانێکى ڕیالستییە و لە دەرخستنى بابەتە سێکسى و زایندەکان زمانێکى شەرمنانە و ڕەوشتى باڵای هەیە، کەچى ڤەگێڕ لە ڕێگەى حیواڕى ئەم کچە بە یەک دوو ڕستەى زۆر ئیرۆتیکانە بەتەواوى دەبێتە سوریالیى و دەنووسێت (ئەم پارچە قوزە بۆمان بوو بە بەڵا….. دەمگوت خوایە گوناهت ناگات کێرت داوە بەو و قوزیش بە من). هەرچەندە ڕۆماننووس ویستوویەتى بچێتە قاڵبى کچێکى شەلاتى، وەلێ بەپێى پێوەرى گشتى زمانى گێڕانەوەى ڕۆمانەکە خوێنەر دەخاتە بەر هێدمەیەک بڵێیت ئەوە ئەم ڕۆمانەنییە، نەدەبووایە بەم جۆرە تەنیا ڕستەیەکى سوریالى بخاتە نێو گێڕانەوە، کە پێچەوانەى تەواوى زمانى فەگێڕە لە گێڕانەوەدا. لەبەشى بەڕێکردنى زستاندا لە لاپەڕە (217) کاتێک گەشاو و سەیوانى کەڕولاڵ بە ئاماژە قسە دەکەن، کەچى لە ناکاو ڕۆماننووس بیری دەچێتەوە کە سەیوان کەڕ و لاڵە ڕووداوێکى نێوان خۆیى و ئومێدى مێردى گەشاو بۆ گەشاو دەگێڕێتەوە. پاشان لەبرى ئەوەى ئومێد بۆ گەشاو زمانى ئاماژە وەرگێڕێتە سەر زمانى گوتن یەکسەر دەڵێت: (دواتر سەیوان خۆى بۆى وەرگێڕام). لە کاتێک گێڕەوە سەیوان هەر خۆیەتى و کەڕولاڵە, لێرە دەبووایە ئومێد هەڵبستێت بە کارى وەرگێڕانەکە نەک سەیوان. لە هەمان بەش و لە لاپەڕە (226) باسى شنۆ و دادە نەسرین دەکات کە دوو ژنى گوندبوون، دەڵێت لەوە تێگەیشتم کە (شنۆ و هەم دادە نەسرین هەرگیز لە ئاژەلە وردەکانى وەک مشک، جرج، مار، نەدەترسان). دواتر ئەم نەترسانەیان بۆ ئەوە دەگێڕیتەوە کە ترسى گەورەتریان لە مرۆڤ بینیووە. بۆیە لە لاپەڕە (217) دەنووسێت (چون ئەوان شتى زۆر ترسناکتریان لە ژیان ئەزموونکردبوو) بە هیچ جۆرێک ترسان لە مشک و مار و جوورج پەیوەست نییە بە ترسى دیکەوە. تەنیا پەیوەندى بە ئەزموونى خودى شتکە خۆیەوە هەیە، ئەمە فیسۆلۆژیا و سایکۆلۆژیاى مێینەیە کە ڕێژەى ترسى زۆرترە لە مشک و ئەڕبابەکانى، بۆیە ئەمە بەڵگەیەکى نالۆژییکییە، ژن هەیە ڕەنگە بوێرى و چاونەترسى لە پیاو زیاتربێت، کەچى هەر لەم بونەوەرانەش دەترسێت. لە بەشى پرسەى باوکم لاپەڕە (270) کاتێک گەشاو دەچێتە سەردانى باوکى کە لە نەخۆشخانەیە و بێ هۆشە، بۆ جارى دووم دەیەوێت بچێتەوە سەردانى، لە دەرگەى نەخۆشخانە پۆلیسەکە ڕێگەى چوونە ژوورەوەى پێنادات و دەنووسێت (خۆم داماو کرد و بە درۆوە گوتم: بە خوا باوکم زۆر هیلاکە. ئەچم سەردانى دەکەم…) جانازانم بۆچى ئەم درۆیەى بۆ زیادکردووە، لە کاتێکدا هەر بەڕاستى باوکى نەخۆشە و لە نەخۆشخانەکەیە. لە بەشى ئاهەنگە تایبەتەکە و لە لاپەڕە (286-287) سەیوان شوانى گوندە و گەشاو ژنێکى بە مێردە، لەسەر کانى سەیوان کە شوانى گوندەکەیە، کوڕێکى گەنجى سەڵتە بۆ دڵنەوایى گەشاو دەچێت دەستى بەسەردا دەهێنێت. خۆى دەکات بە باوکى شەڤویی گەشاو، لە کاتێکدا لە تەمندا جیاوازییەکى ئەوتۆیان نییە. ئەمە لەگەڵ عورفى کۆمەڵایەتى و دابوونەریتى گوندێکى دواکەوتووى نەتەوەکانى سەدەى ڕابردووى کوردستان ناگونجێت، لانى کەم ئەم دۆخە بێ لێکەوتە و کاردانەوەى توندوتیژى تێپەڕنابێت. لە هەمان بەش و لاپەڕە (293) گەشاو لە وەسفکردنى سەیوان بۆ نەزیرە کە خەڵک وەک شێت ناساندوویانە، گەشاو دەڵێت: (نەزیرە سوێند بەهەرچى پیرۆزییە ئەو لە زۆر لە پیاوانى گوند و شار و ئەم نەتەوەیە عاقڵترە) لێرە ڕۆماننووس زێدەڕۆریی دەکات کە بە چ بەڵگەیەک چۆن و بە چ پێوەرێک سەیوانى کەڕولاڵ کە بە شێت ناوى ڕۆیشتووە، لە هەموو پیاوانى یەک نەتەوە عاقڵترە!!
لە بەشى شەڕە یەک بە دواى یەکەکان لە لاپەڕە (330) گەشاو بەهۆى شەڕى ناخۆیی و ئەو نەهامەتییەى تووشى کورد هاتووە، دەڵێ تاکى کوردى ڕقى لە دایک و باوکى و لە خۆشەویستانى دەبێتەوە، بۆیە دەنووسێت (تەنانەت لە تۆش خوایە ڕقیان لە تۆ و پێغەمبەرەکەش دەبێتەوە) ئەمەیان هەرگیز ڕاست نییە و پێچەوانى کۆمەڵگەى کوردى مسوڵمانە کە بە هیچ جۆرێک نە ڕقیان لە خودایە و نە پێغەمبەرەکشى، بەڵکوو لە بینینى ناخۆشیدا خەڵک زۆرتر ڕوو لە خودا و نزاوپاڕانەوە دەکەن. لەبەشى سیما دەبێتە مامۆستا لە لا (330) سیما کچێکى تەمەن (13) ساڵانە و نەخۆشى شێرپەنجەى هەیە و خەونى بوونە مامۆستاى هەیە، گەشا و لاڤە ئەم خەونەى بۆ دێنەدى لە کۆمپانیایەکى خوڵ و وانە وتنەوە دەیکەن بە مامۆستاى وانەبێژ. بەڵام سەیرەکە لەوەدایە سیما نەوک تەنیا وەک مامۆستایەک قسە دەکات، بەڵکوو وەک پرۆفیسۆرێک دەردەکەوێت، تەنانەت ڕەخنە لە سیستەمى وانەگوتنەوە و شێوە مامۆستایەتى دەگرێت، بۆیە دەنووسێت (سیما پێى گوتم مامۆستایەتى هێندەى هونەرییە هێندە پیشەى نییە) بەمەش زیاد لە پێویست زیرەکى دەخاتە پاڵ سیما کە هەرگیز بۆ کچێکى (13) ساڵان بە تایبەتى لە کۆمەڵگەى کوردى ڕاست نییە. لەبەشى خۆشەویستى لە دەرگام دەدات لە ڵا (417) ڕۆماننووس ڕەخنە لەوە دەگرێت کە نابێت ژن و مێرد لاى مەلا مارە ببڕدرێن، بەڵکوو تەنیا دەبێـت لە دادگا بێت، بە بیانووى ئەوەى کە ئەگەر تەنیا لاى مەلا مارەبڕکران، مارەییان ناکەوێت، بۆیە دەنووسێت (گەشاو ئەوە شتێکى زۆر خەتەرە جا کە لێکیش جودابوونەوە هیچ مارەیەکت ناکەوێت) لێرە ڕۆماننووس بێ ئاگایە لە یاساى بارى کەسى عێراقى کە مەرج نییە، تەنیا مارەکردن لە دادگا کرابێت، ئینجا هەقى مارەیی و مافەکان بکەوێت. بەڵکوو بە دوو شایەد گرێبەستى هاوسەرگیرییەکە دەسەلمێنێت و مادەى (10 برگەى 5) لە یاساى بارى کەسى لەسەر پیاوەکە دەکرێتەوە، جگە لە ماف و یەکلاکردنەوەى هاوسەرگیرییەکە سزاى یاسایى پیاوەکە وەک بکەر دەدرێت.
ئەمانە هەڵەى زەقەکانى کانێ بچووکێ بوون کە خستوومەتە ڕوو، جگەلەوەى ڕۆماننووس بە هیچ چەشنێک خۆى لە بەکاهێنانى وشەى عەرەبى نەپاراستووە تەنانەت لە ڕووى ڕێنووسیشەوە هەر بەزمانى عەرەبى کۆمەڵێک وشە دەنووسێت وەک اصلاح. بۆ کەچەڵ و اختصاص بۆ تایبەتەمەندییەتى و مطبخ بۆ ناندین و چێشخانە. لە چەندین شوێن دووبارە دەبنەوە.

گۆشەنیگا
گۆشەنیگا لە ڕۆمانى کانێ بچووکێ چەندین گۆشە نیگاى جودا جودا دەبیندرێن، کە ڕۆماننووس لە گێڕانەوەى هەر ڕووداوێک لە پاڵ گۆشەنیگاى مەبەستى سەرەکى ڕۆماننووس چەندین گۆشە نیگاى لابەلا دەخاتە ڕوو، بەمەش کانێ بچووکێ لە گۆشەنیگاى گشتى و تایبەتی دەوڵەمەندە. نووسەر بە ئاگاییەوە کارى لەسەر کردووە.

پەیام
پەیامى ڕۆمانى کانێ بچووکێ نیشاندانى دواکەوتوویى کۆمەڵگەى کوردى و کارکردن بۆ ێیشخستنى کۆمەڵگە و بەرزکردنەوەى ئاستى هۆشیارییە.

ئەنجام
لە کۆتایى بابەتەکەمان بەوە گەیشتن کە ڕۆمانى کانێ بچووکێ بە هەناسەیەکى ژنانە و دید و بۆچوونى ژنانە نووسراوە و زۆربەى ڕووداوەکانى ناو ڕۆمانەکە هەر بە ئاست و تێگەیشتن و ڕوئیای ژنانەوە دەڕوانێتە چارەسەرى کێشە و گرفت و مەینەتییەکانى کۆمەلگە. ژن زۆرتر ڕۆڵى فریادڕەس دەگێڕێت و پیاوان لاوازتر ئەم دەورەیان پێداراوە و زیاتر پیاوان کراونەتە ئامانج و بەشى سەرەکى گرفت و ئاریشەکانى کۆمەڵگەى کوردییان بەرکەوتووە.

دڵشاد کاوانی نووسەر و ڕەخنەگر

سەرچاوە:
ڕۆمانى کانێ بچووکێ. جوان عوسمان حمە امین. چاپى 2023. چاپخانەى پاندا. سلێمانى.

نووسەر ئەمین محەمەد: ئەدەبی منداڵان لە دوای ڕاپەڕینەوە لە كوردستان گرنگییەكی زیاتری پێدەدەرێت و كۆمەڵێك نوسەرو شاعیری خەمخۆر و دڵسۆز خزمەت بەو بوارە دەكەن
نووسەری بواری منداڵان ئەمین محەمەد: خوێندنەوەی چیرۆك وهۆنراوە كاریگەری ڕاستەوخۆی لەسەرهەست و دەرونی منداڵ هەیە
نووسەر ئەمین محەمەد: ئەدەبی منداڵان ژانرێكی تەواو جیاوازو سەربەخۆیەو مەرج وبنەماو یاساوڕێسای تایبەت بەخۆی هەیە
نووسەری بواری ئەدەبی منداڵان حەمەئەمین محەمەد ئیسماعیل ناسراوبە (ئەمین محەمەد )لەساڵی 1962 لەسلێمانی لەدایك بووە،لەسەرەتای هەشتاكانەوە دەستی بەشیعرنوسین كردوە،یەكەم شیعرم لەساڵی 1986 لە گۆڤاری كاروان بڵاوكردوەتەوە،بەشداری زۆربەی كۆڕەشیعرییەكانی ساڵی هەشتاكانی كردوە لەسلێمانی وهەولێرو قەڵادزێ و هەڵەبجە.(ئەمین محەمەد)،یەكەم كتێبی شیعریم بەناوی (هەڵوێست )لەساڵی 1991 چاپكردوە، كە بریتییە لە شیعری بەرگریی لەساڵی 1991 دەبێتە بە ئەندامی یەكێتیی نووسەرانی كورد-لقی سلێمانی. لەساڵی 2008 ڕووی كردوەتە بواری ئەدەبی منداڵان، شیعرو چیرۆك و ڕۆمان بۆمنداڵان دەنووسێت.هەروەها لەبواری ڕەخنەدا كاری كردوەو دوو بابەتی لەو بوارەدا بە چاپگەیاندوە كە هەر یەكەیەن لە كتێبێكدا لەگەڵ كۆمەڵێك نوسەری تری بوارەكە. تائێستا زیاتر لەسەد شیعری لەتیڤییەكاندا لەلایەن هونەرمەندانەوە ئاوازیان بۆ دانراوەوكراون بەگۆرانی.ئێستا ئەندامی دەستەی نووسەرانی هەردوو گۆڤاری كورد جینیەسی تایبەت بەمنداڵان و كوردجینیەسی پەروەردەو ڕۆشنبیرییە.. شیعرێكی بەناوی( ژینگەی كوردستان) لە پڕۆگرامی خوێندن لە پۆلی سێیەمی بنەڕەتییدا دانراوە لەنزیكەوە ئەم هەڤپەیڤینەمان لەگەڵ دا كردوە.
هەڤپەیڤین- كامەران حاجی ئەلیاس

*سەرەتا باسی سەردەمی منداڵیی خۆت بۆخوێنەرانمان بكە چی وای لەتۆكرد، ڕوبكەیتە نووسین لەبواری منداڵان؟

• من بەمنداڵیی كەسێكی شەرمنی خەیاڵاوی بووم ،هەمیشە لەگەڵ خۆمدا دەدوام،زۆرجار بەخەیاڵ لەسەربەرزایی گۆیژەوە بازم دەدا بۆسەرشاخی بەرانان و گڵەزەردە، هەندێ جار دوای مانگ دەكەوتم وبەژێر پەڵەهەورەكاندا ،ڕامدەكرد،هەندێ جار كەهاوینان لەسەربان دەخەوتم یەك یەك ئەستێرەكانم دەژمارد تاخەودەیبردمەوه.
  لەبارەی نووسینەوە ،سەرەتا شیعرم بۆگەورەساڵ دەنووسی ،شیعرەكانم بەرەنگاری بوون ،لەساڵی هەشتاكان لەكۆڕەشیعرییەكان بەشداریم دەكرد لەگۆڤارو ڕۆژنامەكانی ئەوئەوسادا بڵاوم دەكردنەوە،لەساڵی 1991 لەدووتوێی كتێبێكدا بەناوی (هەڵوێست )چاپمكرد.دواتر بەهۆی خۆشەویستیی زۆرم بۆمنداڵ و هەستكردنم بەكەمو كووڕی زۆر و كەمی دەقی پێویست بەمنداڵ ڕووم كردەئەوبوارەو دەستم كرد بەشیعرنووسین بۆ منداڵ وپاشان چیرۆك نووسین و وەرگێڕان لەبواری چیرۆك و لەم ساڵانەی دوایدا نووسینی دوو ڕۆمانی تایبەت بەمێرمنداڵ.
• *كەی دەنووسیت كاتێكی دیاریكراوت هەیە بۆنووسین؟
• من هیچ كاتێكی دیاری كراوم نییە بۆنووسین،زۆرجار بەدەم ڕێگاوە، یان له ‌ناوپاسدا،هەندێ جار لەكۆڕوكۆبوولنەودا ،هەندێ جار كه ‌شەوخەبەرم دەبێتەوە،شتێك دێت بەخەیاڵمدا و دەست دەكەم بەنووسین، هەمیشە قەڵەم وكاغەزم پێیە.بەڵام بۆ نووسینی لێكۆڵینەوەو وەرگێڕان كاتی بۆدیاری دەكەم.چوونكە كاتی دیاری كراوی پێویستە.
• *چۆن ڕێنمایی پێشكەش بەمنداڵ بكەین بۆئەوەی بخوێنێتەوە،بەتایبەتی لەم سەردەمی تەكنەلۆژیاو زۆری كەناڵە تەلەفزیۆنییەكاندا؟
• ڕێنمایی وئاراستەكردنی منداڵ بۆئەوەی خوێندنەوە بكات بەبەشێك لەژیانی ڕۆژانەی خۆی پێویستمان بەوەیە بەشێوەیەكی گشتیی وفراوان هەمەلایەنە دەست بكەین بە بەكەلتووركردنی خوێندنەوە لای تاك بەتاكی كۆمەڵگە،دەبێت هەوڵبدەین كتێب وگۆڤار بەردەستبن ،بۆمنداڵ لەماڵ وقوتابخانەكاندا ،مامۆستاو خێزان و نووسەرانی بواری پەروەردەو ئەدەبی منداڵان باسی گرنگی خوێندنەوە بۆمنداڵ بكەن، بەپێی قۆناغەكانی تەمەنی كتێب و گۆڤاریان بۆفەراهەم بكەن، باشتروایە دایك وباوك بزان منداڵەكانیان حەزیان لەچ بوارێكە ،بۆئەوەی لەوبوارەدا كتێب و گۆڤاری بۆدابین بكەن، باشتروایە كاتێك بۆمنداڵ دیاری بكرێت بۆخوێندنەوە،هەروەها كات دابنرێت بۆ یاری و سەیركردنی تەلەفزیۆن و مۆبایل و یارییەئەلەكترۆنییەكان. واتا بەپێی بەرنامە یاری بكات، وەبخوێننەوە.

  *ئەدەبی منداڵان لەگەڵ ئەدەبی گەورەساڵان جیاوازی هەیە؟ زەحمەتی نووسین لەبواری منداڵان لەچیدایە؟

• ئەدەبی منداڵان ژانرێكی تەواو جیاوازو سەربەخۆیەو مەرج وبنەماو یاساوڕێسای تایبەت بەخۆی هەیە، بەپێچەوانەی ئەدەبی گەورەساڵانەوە ،زۆرگرنگ وهەستیارە هەمووكەس پێی ناوێرێ و كاركردن وسەركەوتن تێیدا زەحمەتە، چوونكە پێویستە نووسەر شارەزایی تەواوی لە لایەنی دەرونیی وپەروەردەیی و بنەماكانی ئەدەبی منداڵدا هەبێت، دەبێت مەرجەكانی شیعروچیرۆك و ئۆپەرێت و ڕۆمان بزانێت وبەباشی لێیان تێگەیشتبێت و توانای ئاراستەكردنی منداڵی هەبێت بەشێوەیەكی ڕوون و دروست.

  *بنەماسەرەكییەكانی هۆنراوە نووسین لەبواری منداڵاندا چین؟

• شیعری تایبەت بەمنداڵ چەندین مەرج وبنەمای تایبەت بەخۆی هەیە، وەك سادەیی،یەكێتی بابەت، بڕگەی كورت، كەمی دێڕەكانی، بونی قافیەی نوێ و بەهێزو ئاوازدار، وشەكانی سەربەفەرهەنگی منداڵبن، ناوەركی پەروەردەیی بێت،پەیامی تێدابێت، وشەی نەشیاوی تێدانەبێت ،دووربێت لەوشەی سواو و دووبارە ،ڕەچاوكردنی لایەنی سایكۆلۆژی و بواری پەروەردەی هاوچەرچ و چەندان مەرجی تر.

  *تاچەند بوونی كتێبخانە لەماڵ وقوتابخانەدا بەگرنگ دەزانیت بۆمنداڵان؟

• بوونی كتێبخانە لەماڵ و قوتابخانە وهەندێ شوێنی گشتیی و هەندێ جاركتێبخانەی گەڕۆك زۆر گرنگ وپێویستن بۆ خوێنەران بەگشتیی ومنداڵان بەتایبەتی، دەبێت هەوڵبدرێت خوێندنەوە بكرێت بەكەلتوور لای منداڵ ،زۆرگرنگە وا لەمنداڵ بكرێت هۆگرو ئالوودەی كتێب ببێت و چێژی لێوەربگرن، ئەگەرلەهەموو ماڵ وقوتابخانەكاندا كتێبخانەهەبێت كتێب وگۆڤاری تایبەت بەمنداڵی تێدابێت بەدڵنیایی زۆربەی زۆری منداڵان دەبن بەخوێنەرو سوودی لێدەبینن،ئەگەردایك وباوك ومامۆستا ونووسەرانی تایبەت بەمنداڵان هانی منداڵ بدەن وئاراستەیان بكەن سوودی زۆردەبێت،ئەوەئەركی سەرجەم دەزگا ڕۆشنبیرییەكانیشە گرنگی بەكتێب وكتێبخانەبدەن.

  *تاچەند خوێندنەوەی چیرۆك وهۆنراوە بۆمنداڵ پێش خەوتن بەگرنگ دەزانیت؟

• خوێندنەوەی چیرۆك وهۆنراوە كاریگەری ڕاستەوخۆی لەسەرهەست و دەروونی منداڵ هەیە ولەزۆر ڕووەوە ئارامییان پێدەبەخشێت،بەتایبەت پێش خەوتن ،ئەگەر دایك وباوك بەردەوام منداڵەكانیان بەخوێندنەوەی چیرۆك وهۆنراوە بخەوێنن ،ئەوەكارێكی زۆرباش وگرنگ وشارستانی وپەروەردەییە ولە دواڕۆژدا كاریگەری ئەرێنی لەسەرژیانی منداڵ دەبێت.

  *بڵاوبوونەوەی یارییەئاگرینییەكانی منداڵان، لەبازاڕەكاندا بەنرخێكی هەرزان پێت وانییە هۆكارێك بێت بۆ تووندوتیژیی؟

• یارییەئاگرینییەكان دیاردەیەكی نامۆی ناپەروەردەیی وناشارستانییە، بەتایبەت لەهەندێ بۆنەدا بەڕێژەیەكی بەرچاو دەفرۆشرێت لەلایەن منداڵانەوە بەكاردەهێنرێت ،بەدڵنیاییەوە ئەوەش زیان بەخۆیان وبەهێمنی و ئارامیی گەڕەك وكۆڵانەكەیان دەگەیەنێت ،دەشبێتە هۆی بێزاری خەڵكی ،بۆیە باشتروایە دامودەزگابەرپرسەكان ڕێگا لەو دیاردە ناشیرین ناپەروەردەییە بگرن وڕێگای پێنەدەن وسەرپێچی كاران سزابدەن بەتایبەت فرۆشیاری ئەو جۆرە یارییانە.

  *وەكوو كەسێكی تایبەت مەندی بواری ئەدەب وپەروەردەی منداڵان میتۆدی خوێندن لە باخچەوقوتابخانەكان لەچی ئاستێكدایە؟

• بەشێوەیەكی گشتیی لەم وڵاتەی ئێمەدا میتۆدی خوێندن سواو و چەقبەستووە و خەیاڵ وفەنتازیاو داهێنان ونوێگەری لەخوێندكاراندا دەكوژن، چوونكەجیاوازی و دابڕانێكی زۆروفراوان لەنێوان تیۆرو پراكتیكداهەیە، قوتابییان وخوێندكاران لەباخچەی منداڵانەوە تادەگەنە قۆناغی زانكۆ هیچ لەواتای ئەوزانستە نازانن كەبەرچاویان كەوتووەوفێركراون ئەوەش یەكێكه ‌لە گرفتەگەورەكانی ناوسیستەمی پەروەردەی وڵاتی ئێمە، چوونكه ‌ئاشكرایە پەیوەندی زانیاریی تیۆری بەپراكتیكی ڕاستەقینەوە ڕەهەندێكی سەرەكیی پەروەردەی نوێ وهاوچەرخە،زۆرجار مامۆستای وانەیەك نە لەڕووی زانستیی ونه ‌لەڕووی ئایدۆلۆژییەوە باوەڕی بەو وانەیە نییە كە دەیڵێتەوە ئەوە كارەساتەو گرفتێكی گەورەیە لەبواری پەروەردەی ئێستادا.

  *بە گشتی لە ئێستادا بواری ئەدەبی منداڵان چۆن دەبینی؟

• لە ڕاستیدا ئەدەبی منداڵان لە دوای ڕاپەڕینەوە لە كوردستان گرنگییەكی زیاتری پێدەدەرێت و كۆمەڵێك نووسەرو شاعیری خەمخۆر و دڵسۆز خزمەت بەو بوارە دەكەن و بەرهەمەكجانیان بۆ منداڵان لە شیعرو چیرۆك و ئۆپەرێت و شانۆیی و ڕۆمانی تایبەت بۆ منداڵان خستۆتە بەردەست منداڵان و كتێبخانەی منداڵانەوە.هەروەها هەردوای ڕاپەڕین كۆمەڵێك گۆڤاری تایبەت بە منداڵانیش لە شارەكانی كوردستان دەرچوون ،بەڵام بەداخەوە لەئێستادا چەند دانەیەكیان ماون كەدەربچن ئەوانی تر زۆریان بەهۆی باری داراییەوە وەستاون،كە بوونی ئەمانە خۆی لەخۆیدا خزمەتێكی باش و بەرچاو بوون بە ئەدەبی منداڵان و دەركەوتنی كۆمەڵێك شاعیر و نووسەری لاو كە بۆ ئەو بوارە گرنگە بنووسن
  نووسەر (ئەمین محمەد) چەندین بەرهەمی بەچاپ گەیاندوەو چەند بەرهەمێكی تریشی ئامادەن بۆچاپ ناوی هەندێ لە بەرهەمەچاپكراوەكانی نووسەر:

  1- هەڵوێست …شیعر ساڵی 1991
  2- ماڵی باران …شیعربۆمنداڵان ساڵی 2010
  3- هاوڕێی نوێ… شیعربۆمنداڵان ساڵی 2011
  4- خەونی چۆلەكە…شیعربۆمنداڵان ساڵی 2011
  5- هەنگەوردیلە…شیعربۆمنداڵان ساڵی 2011
  6- خەیاڵی منداڵانە…شیعربۆمنداڵان ساڵی 2012
  7- گۆرانیی هەورەكان …شیعربۆمنداڵان ساڵی 2012
  8-دیوانی جریوەكان ع ع شەونم …كۆكردنەوەو ئامادەكردن ساڵی 2012
  9- بەرسیلە…شیعربۆمنداڵان ساڵی 2016
  10- زمان ڕەوانی وجۆرەكانی كێشی بڕگە لەشیعری منداڵا ندا …توێژینەوە ساڵی 2013 كتێبی هاوبەشی پێنج نووسەر.
  11- چەند سەرنج و ووردزونەوەیەك لەمێژوی ئەدەبی منداڵانی كورد…توێژینەوە ساڵی 2022كتێبی هاوبەشی دەنووسەر.
  12- كچی دورگەبچكۆلەكە….ڕۆمان بۆمێر منداڵ ساڵی 2022
  13- ملوانكەی ئەفسوناوی رۆمان بۆ مێرمنداڵ 2023.

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

ئـازادی جـوانتریـن و شـیرینتریـن و گـرنگـتریـن وشـەیە لە جیهـانـدا. ئـازادی و ژیـان گـیانـێک لە دوو جەستەدان. ژیـان بەبێ ئـازادی، ژیـان نییە و هـیچ واتا و خـۆشییەکی نییە. ئازادی واتا ژیـان بە شادی و بە ئاشـتی. ئـازادی بەخـشـیـن نییە، بەڵکو مافـێکی زگـماکی و رەوا و بنەڕەتی و سـروشتی و پـیرۆزی هەمـوو مـرۆڤـێکە بەبـێ جیاوازی. ناکـرێـت دەستکاری تێـدا بکـرێـت و لـێی کەم بکـرێتـەوە. ئازادی توانای رەفـتارکـردنە بەپـێی یاسـا و لەگـەڵ رێـزگـرتـن لە مافـەکانی کەسـانی تـر. واتـای ئـازادی ئەوەیـە کە مـرۆڤ بتوانـیت ئەوەی بیەوێت لە ژیـاندا بـیکات، مادام سـەرپـێچی لە یاساکان ناکات.
(نیلسـۆن ماندێـلا) دەڵـێـت:”واتـای ئـازادی تەنیا بچـڕینی کـۆت و زنجـیر نیـیە، بەڵکو هـەروەهـا رێـزگـرتـن و بەرزڕاگـرتـنی ئـازادی کەسـانی تـریـشە”.

ئازادی گەنجـیـنە و سامانێکی ئەوەنـدە گرنگ بەنـرخـە. کە هـیچ سامـانـێکی پێـناگات. پێـویـستە ئـەم مافـەش بە شـێوەیەکی راست و دروســت و هـاوسـەنگ بەکـاربهـێنین. ئازادی رەتکردنەوەی چەمکەکانی، کۆیلایەتی و ژێردەستی و مـلکەچی و چەمینەوە و پاشکـۆییـە. رەتکـردنەوەی رق و کـیـنە و رەگـەزپـەرسـتی و شـەڕ و تـونـدوتیـژییـە.

منـداڵانی ئەمـڕۆ، داهـاتـووی هـەر گـەل و وڵاتـێکـن. هـاوڵاتـیـانی جـیهـانی داهاتـوون.
پێـویستە لە منـداڵـییەوە، ئەم چـەمک و پـرەنسیـپـانە لە منـداڵانی کوردمـان بـڕوێـنـین.
پێـویـستە فەزایـەکی فـروانی ئـازادی بۆ منـداڵەکـانمـان بـڕەخـسـێنـین. تا بەبێ تـرس و بە ئەوپـەڕی ئازدییـەوە گـوزارشـت لە خەیـاڵ و لە را و لە هـزری خـۆیـان بـکەن.

شایەنی ئاماژە و باسیشە ئازادی دەربڕینی منداڵان مافـێکی رەوای دانپێنراوە، لەلایـەن کۆمەڵەی نەتەوە یەکگرتووەکانەوە پەسەنـدکراوە. لە رێکەوتنـنامەی مافـەکانی منـداڵ، بـڕیارنـامەی (٢٥، ٤٤) لە (٢٠/ نـۆڤـەمبەر/١٩٨٩) کە لەلایـەن کـۆمـەڵـەی نەتـەوە یەکگـرتـووەکـانەوە پەسـەنـدکـرا و لـە (٢/ سـێـپـتەمبـەر/١٩٩٠) دا، چـووەتـە بـواری جـێبەجـێکـردن و پابەنـدبـوونی وڵاتـانی واژۆکـردووی ئـەم رێـکەوتنـنامـەیە.
لە دەقی ـ بەنـدی دوانـزەیەم ـ لە بـڕگەی یەکـەمـدا، نـووسـراوە:” وڵاتـانی ئەنـدام لـەم رێـکەتـنـنامەیـەدا، دەبێت مـافی ئـازادی دەسـتەبـەربکەن بـۆ ئـەو منـداڵـەی کە تـوانای رێکخستنی بـیروڕای تایبەتی خۆی هـەبێـت، مافی ئەوەی هـەیە کە بە ئـازادی راکانی دەربـڕێـت، سەبـارەت بە هەمـوو ئـەو پـرسـانەی کە کاریـگەرییـان بە ژیـانی منـداڵەوە هەبێت. پێویستە بەپێی تەمەن و گەشەکردنی ئەو منداڵە راکانی بە هەند وەربگيرێن”.
لە دەقـی ـ بەنـدی سـیانـزەیـەم ـ لـە بـڕگەی یەکـەمـدا، جـەخـت لەســەر ئـەوە دەکـات:
“منـداڵان مافی ئەوەیـان هـەیە، بیـروبـاوەڕەکانی خۆیـان بە ئـازادی باس بکەن. واتە مـافی منـداڵە کە لەنـاو خـێزانەکەی و پـۆل و قـوتابخـانەکەیـدا، بتـوانێـت بە ئەوپـەڕی ئـازادییەوە، گوزارشـت لە رای خـۆی بکات و لەو پـرسە گـرنگانەش کە پەیـوەنـدییان بە ژیـان و بە چارەنـووسی خۆیەوە هـەیە، پەراوێـز نەخرێـت و گوێ بۆ خواستەکانی بگیرێـت و دەنگ و را و بـۆچوونـەکانیشی بە هـەنـد وەربگـیرێت. سـەرەڕای ئەوەش هەموو منداڵـێک بۆی هـەیە، بەبێ لەبەرچاوگـرتنی جیاوازییەکان و سنوورەکان، ئەو زانـسـت وزانیـارییـانەی کە دەیـەوێـت پـێـیان بـگات”.
ئازادیی منـداڵان لە مافـەکانیانەوە دەسـتپێـدەکات. پێویستە مافەکانی منـداڵان جـێبەجێ بکـرێـن. چونکە ماف و ئازادی دوانـەن و لـێک جیـانابـنەوە. منـداڵان هەمـان مـاف و ئـازادییەکـانی گەورەسـاڵانیـان هـەیە.
گۆزارشتکـردنی منـداڵان بە ئازادی، لە سـۆز و هەست و لە را و لە راز و نیازیان، لە گرنگترین پێویستییە تەنـدروستییەکانی دەروونی و جەستەیی منـداڵانە. کردارێکی زۆر گـرنگە و هـۆکارێکی گـونجـاوە، چـونکە منـداڵان هـێـشـتا کـامـڵ نەبـوونە، کە بتـوانـن ئەڵـتەرنـاتـیـڤـێکی تـەنـدروسـتی تـر بـدۆزنـەوە، تـا بـتـوانـن لـە مـیانـەیـەوە سـۆز و هـەسـت و هـەڵـچـوونی متـبـووی دەروونـیـیان دەربـبـڕن.
بەپێی ئازادیی رادەربـڕین، منـداڵان مافی ئەوەیان هـەیە، کە را و بۆچـوونی جیاوازیان لەگەڵ بیـروڕای دایکان و باوکانیان هـەبێـت. پێویـستە ئەم جـیاوازی و بۆچـوونانەیـان لەبەرچاوبگـیرێـن. نەک بۆچـوونەکـانیان بە گەمـژانە بـزانـن. راسـتر ئـەوەیە ئازادبـن لە دەربـڕینی ئەو هەستانەی لە مێشکـیانـدا هـەن. گوێیان لـێبگـرن و بۆچـوون و را و پێـشنیارەکانیان بە هـەنـد وەربگـرن. ئـازادی دەتـوانـێـت یـارمەتـیـدەربێـت، بۆ ئـەوەی منـداڵان ژیـانی تایـبەتی خۆیـان بەڕێـوەبەرن و خۆیـان کـێشەکانـیان چارەسەربـکەن و بەرپـرسـیارێـتی بـڕیـارەکـانیان و ئەنجـامـەکانی کارەکـانـیان هـەڵـبگـرن.

لە بەندی (١٩) ی جاڕنامەی گەردوونی مافەکانی مرۆڤ، کە لە رێگەی رێکەوتننامەی نەتەوە یەکگـرتـووەکانەوە بۆ مافـەکانی منـداڵان دانـراوە. باس لەوە دەکات کە هەمـوو منداڵێک مافی بەشداریکردنی هەیە لە هەموو ئەو بابەتانەی پەیوەنـدییان پێیەوە هەیە.
رێگەی ئازادی دەربـڕیـن لە منـداڵەکانتـان مەگـرن. شـوورەیەکی تـرسیان بۆ دروسـت مەکەن، با بە ئەوپەڕی ئـازادی و راشکاوییەوە را و بـۆچـوونەکـانی خـۆیان دەربـڕن ـ تەنـانەت ئەگـەر پێـتان وایـە هـەڵـەشـبن ـ فـێریـان بـکەن گـوێـبـیـستی بـۆچـوون را و قـسەکانی کەسـانی تـربـن ـ تەنـانەت ئەگەر پـێـشـیان وابـێـت کە کەسـانی تـر هـەڵـەن.
(جـۆرج واشـنتـۆن) دەڵـێت:”ئەگـەر ئـازادی دەربـڕیـنمان لـێـبـسێـنـنەوە، رەنگە ئـێـمە بەرەو بێـدەنـگی ببـینەوە. بێـدەنگـیش وەک مـەڕ وایە، بەرەو سەربـڕیـنگە دەبـرێـت”.
گەر خـێزانەکان دۆخـێکی ئەوتـۆ بـۆ منـداڵـەکانیان نەڕەخـسێنن، بـۆ ئـەوەی بە ئـازادی سۆز و خـرۆش و هەڵچـوونەکانیان دەرببڕن. دووچاری فـشار و متـبوون و تێکچوونی دەروونی دەبـن. ناچـاردەبن رەفتار لەگەڵ سۆزداری پەنگخـواردووی دەروونیان بکەن. ئەمەش دەبێتە هـۆی بەردەوامی خەمۆکی و دڵتەنگی و تێکچوونی دەروونییان. هەست و سۆزداییەکانیان بە نەستی و بە ناتەنـدروسـتی دەجـووڵـێـن و دەورووژێـن.
کەواتە زۆر گـرنگ و پێویـستە، گـرنگی و بایـەخ بەوە بـدەیـن، کە چی هـۆش و بیـری منداڵەکانمانی سەرقـاڵ کردوون. دەبێ هانیان بدەین بە ئازادی و بەپێی تـرس و شەرم، بە قسەکردن یا بە نووسین یا بە وێنەکێشان یا بە گۆرانی موزیک و هەڵپەڕکێ، ئەوەی دەیـانەوێـت دەریـان ببـڕن. نابێت قسەکانیان پێببڕين. فـێری ئەوەشیان بکەین کە چـۆن ئازادی دەربـڕیـن بە خۆیان رەوا دەبینن، ئاوهـاش گوێ لە کەسانی تر بگـرن و رێز لە ئـازادی و لـە را و لـە بـۆچـوونی جـیاوازی هـاوڕێـکانـیان بگـرن. هـەسـتی کەسـیـش بـرینـدارنەکـەن. دەبێ هـەر لە منـداڵـیـیەوە ئـەوە لەهـۆشـیانـدا بـچـێـنـیـن، کە ئـازادی مـانـای بەرەڵـڵای و مـلهـوڕی نیـیە. ئـازادیش سـنوور و یاسای هـەیە. مـرۆڤ تا ئەو ئاستە ئازادە، کە پێشـێلی ئازادی و مافەکانی کەسانی تر نەکات و سنوور نەبەزێنـێت.
بە تاقـیکردنەوە و لێکـۆڵـینەوە، ئەو ساغ بـۆتـەوە، کە رێـزگرتـن لە ئـازادی دەربـڕینی منـداڵان، هـۆکارێکی گرنـگە لە هـۆکارەکانی باڵادەستی و پێشکەوتنی منـداڵان. منـداڵان بـەوەش ناسـراون، کە کـنجـکـاو و خـۆدەرخـەرن و زۆر دەپـرسـن. جـار و بـاریـش بە پرسیاری سەیـر، رامـان و دامـانمان دەکەن. بەڵام ئەمە خـاڵـێکی ئەرێـنییە و نیـشانەی زیـرەکییانە، هەرگیز نابێـت وەڵامی پرسیارەکانیان نەدەینەوە. یا بە وەڵامـێکی ناراست و سەقـەت بەڕێـیان بکەیـن. ئەوان دەیـانەوێـت ئەوانـەی نایـانـزانـن، بـیانـزانـن.
هەندێک لە منـداڵان، گـرفـتی بێـتوانایی رادەربـڕین و گوزارشتکردن و نەبوونی ئـازایی ئەدەبییان هەیە. ئەمەش پەیوەنـدی بە ترس و شەرم و گۆشەگیری و دەسەڵات سەپێـنی دایکان و باوکـانیانەوە هـەیە. کە تونـدوتـیژ و تـووڕە و رەقـن لەگەڵـیاندا، سەرکـوێـر و سەرکوت و دەمکوتیان کردوون. بە شێوازی فەرمانکردن وسکت و بیدەنگیان کردوون. بـەری ئـازادی دەربـڕینـیان لـێگـرتـوون. بـە لای ئەمـانـەوە، دەبـێـت منـداڵان لـە رووی گەورەکانـدا، دەمیان دابخەن و قـسەنەکەن، تەنها گـوێبگرن و گـوێـدێری گەورەکان بن.
(یـۆنـامات) دەڵـێـت:”تا تەمـەنی سیانـزە ساڵـیم، وامـدەزانی ناوم ـ دەمـت داخـە ـ یە”.
لەم پێـودانگەوە، پێویستە هەموومان ئەوە بـزانین، کە ئازادی دەربڕینی منـداڵان چەنـد گـرنگ و پێویستە. چ کاریگەرگەرییەکی ئەرێنی لەسەر گەشەکـردنی تواناکانی منـداڵان هـەیە. نەک تەنها ئەم مافـەی منداڵەکانمان بە رەوا و پێویست بـزانین. بەڵکو پێویـستە بـوار و زەمینەیان بۆ بـڕەخـسێنین. هـانیان بدەیـن و ئافەرین و دەستخۆشیان لـێبکەین.

رەزا شـوان
دوبـەی: ٢٠٢٤

بێده‌نگیت ده‌پارێزم
ماندووم ژیان زۆری گووت
پێش من مه‌ڕۆ
تارییکه‌ ده‌ڕێسێ و پڕ گۆته‌یه ژیان
بێده‌نگیت جوانه‌
مردنێکی قووڵه‌ ژیان
سه‌ری گام هێنده‌ی گووت
مردن کورته‌ و زوو ده‌گه‌ییت،
چه‌قیووم له‌ ڕێ
ده‌ترسم له‌ ده‌می ژیان
بمرم و مردن نه‌گات
سه‌ری گام هێنده‌ی گووت
تارماییی گێم
مردنم پڕ ناکا ژیان
تارماییم جێده‌مێنێ
مردن نه‌گات،
که‌ رۆژ ئاواده‌بێ
گۆرانیی بۆ بڵی
حه‌زی له‌ گۆرانی ئارامه‌ رۆژ
ماندووه‌
پیر‌ و ره‌نگ زه‌رد
په‌شێو و خه‌مباره رۆژ‌
له‌ تاریکی خه‌وی لێکه‌وێ
وه‌ ئاگانێ رۆژ،
پڕ ژیان به‌ مردن
دوور له‌ مرۆڤ وشه‌یه‌ک نێته‌ ناو زمان
مردن مرۆڤ ده‌گێ و مرۆڤ ژیان
رۆژ نوستووه‌ له‌ دوێنێ ناچم
په‌رتم له‌ ناو ده‌می ژیان
ده‌مت داخه‌
مرۆڤت بۆ جوان ناکرێ
بۆ گایین لێره‌یه‌ و
گوو له‌ ژیان ‌
ژیان که‌می ویست
زۆری ویست مرۆڤ
بێده‌نگیت ترسه‌
ترسه‌ له‌ رۆژ
ترسه‌ له‌ ژیان
هه‌ر بڵێ و تا ده‌ڕۆیت
بیرت نه‌چێ مردن قووت نادرێ

داگیرکردن

تۆ لە بەرەکانی
شەڕی عەشقێکەوە
هێرشت هێنا بۆ سەر شاری دڵم
سەرکەوتوو بوویت
بەڵام نازانم!
فتوحاتت کرد
یا …
داگیرت کرد
دڵی من!

ڕۆژوو

لە کازیوە تا زەردەپەڕ
ڕۆژووی عەشقم نەشکاندووە
وەرە لێم نزیک بەرەوە؛
هیلاکی لەشم دەربکە بە
ڕامانێک!
وەرە لێم نزیک بەرەوە
تینوێتی زمان بشکێنە
بە تەڕی
نەرمی لێوانت.

بۆ یەکەم جار لە هەرێمی کوردستان کارەساتێکی گەورەی ژینگەییە کە ڕووبەڕوومان بووەتەوە. بەو پێیەی کە هیچ سەرچاوەیەك بەردەست نییە بەتایبەتی باس لە مرداربوونەوەی بەکۆمەڵی نەورەسەکانی کردبێت، کەواتە دەتوانین بڵێین ئەمە یەکەم جارە لە جیهاندا کارەساتێکی لەم چەشنە ڕووبدات.
بەپێی سەرچاوەی بەردەست لە (ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانی)، پسپۆڕانی بواری ژینگە، پێشبینی دەکەن کە مرداربوونەوەی بەکۆمەڵی باڵندەکان دەگەڕێتەوە بۆ سێ هۆکار:
١ـ بڵاوبوونەوەی نەخۆشییەکان: بۆ نموونە، ئەنفلۆنزای باڵندە دەکرێت ببێتە هۆی مرداربوونەوەی بەکۆمەڵی باڵندەکان.
٢ـ ژەهری ژینگەیی: خواردنی ماددە ژەهراوییەکانی وەك دژە مێرووەکان یان ڕژانی نەوت کوشندەیە و بە هەمان شێوە دەبێتە هۆکاری مرداربوونەوەی بەکۆمەڵ.
٣ـ برسییەتی: نەبوونی خۆراکی پێویست، لەوانە کەمبوونەوەی ڕێژەی ماسی یان کێبڕکێی نیوان باڵندەکان بۆ بەدەستخستنی خۆراکی ڕۆژانە، لە برسا مرداربوونەوەی باڵندەکانی لێ دەکەوێتەوە.

ئێمەی هونەرمەندان نیگەرانی شێواندنی ژینگەکەمانین، ئەگەر هۆکارەکەی سروشتی بێت یاخود مرۆیی، ئێمە هەست بە ئازار و دڵتەنگییەکی زۆر دەکەین بەرامبەر شێواندنی ژینگە. هەر بۆیە وەك هونەرمەندێك هەوڵم داوە ئەم کارەساتە لە تابلۆیەکدا کۆ بکەمەوە کە ببێتە هۆشیارکردنەوەیەك بۆ هاوڵاتیان و ژینگەدۆستان تاکو زیاتر پارێزگاریی لە سروشت و ژینگەکەمان بکەین و جوانییەکانی بپارێزین.

وێنە\ هونەرمەند: ژوان باقی

تێبینیی وەرگێڕ
(ئەم موحازەرەیەی ڤاڵتەر تسیگلەر کە تۆمارە ڤیدیۆییەکەی لە یوتوبدا دابەزێنراوە و هەر لەوێوە وەرگێڕراوە، یەکێکە لە زنجیرە موحازەکانی ئەو لەبارەی فەیلەسوفانی جیاواز، موحازەرەکانیش “شەست خولەکی”ن، بۆیە بۆ نموونە ئەم موحازەیەی ئێرەی هەروەها ناوناوە “دێکارت لە شەست خولەکدا”.

بۆ خوێندنەوەی ئەم بابەتە کلیکی ئێرەبکەن..

مرۆڤی هەرزان، دووەم ڕۆمانی كاكە (گۆران سەباح)ی ڕۆماننووس و ڕەخنەگرە، كە بیخوێنمەوە.
بیرمە لە كۆلێژی شەریعە و قۆناغی چوار بووم، بە ڕێكەوت ڕۆمانی(دووی سوور)ی نووسەر كەوتە بەر دیدەم و كڕیم و بردمەوە حوجرە و خوێندمەوە.
سەرەتا دەمەوێ ئاماژە بەوە بدەم، كە پێشووتر بڕیارم دابوو قەت لەسەر ڕۆمانی ڕۆماننووسە كوردەكان نەنووسم. تەنها لەسەر كۆمەڵێك لە ڕۆمانەكانی(جان دۆست) و (سەلیم بەرەكات)م نووسیوە و لە چەند ڕۆژنامە و ماڵپەڕێكیش ڕانانەكانم بڵاوبوونەتەوە. هەڵبەت ئەو دوو نووسەرە كوردە، ڕۆمانەكانیانم بە زمانی عەرەبان خوێندەوە. ئینجا با بێینەوە سەر (مرۆڤی هەرزان)ی كاكە گۆران سەباح. كاكە گۆران لە ڕەخنەكانی، لە چاوپێكەوتن و نووسینە ڕەخنەیی و لە كتێبەكانیدا زۆرجار ئاماژە بەوە دەكات، كە ڕۆمان دەبێت دەستپێكەكەی بە ڕووداو و چیرۆكێكی سەرنجڕاكێش دەست پێبكات و خوێنەرهەژێن بێت، ڕۆمانە كوردییەكان ئەوە ڕەچاو ناكەن. هەڵبەتە ڕۆمانی (مرۆڤی هەرزان)ی كاكە گۆرانیش، دەستپێكەكەی و مرۆڤبارینەكەی بۆ من، نە سەرنجڕاكێش و نە هەژێنەر بوو. بە بڕوای من تەنها ڕۆماننووسە ئۆروپی و ئەمریكییەكان دەتوانن بە تەواوی لەسەر ڕۆمانی(خەیاڵی زانستیی)بنووسن و حەقی خۆی وێ بدەن. نووسەر و ڕۆماننووسی كورد ئەو زیرەكی و توانا و مەعریفە و خەیاڵە دەوڵەمەندە و شارەزاییەی نییە سەبارەت بەو بوارە، تا بتوانێت ئەسپی خۆی تێدا تاو بدات و حەقی خۆی وێ بدات. ئەوان لەناو داهێنانە زانستیی و تەكنەلۆژییەكاندان و خەیاڵیان زۆر فراوان و دەوڵەمەندە. نووسەری كورد هێشتا بە ئەقڵی ناوچەگەرێتی بیر دەكاتەوە و ئاستی مەعریفی و ماڵی خەیاڵی بەشی ئەوە ناكات و هی ئەوە نییە ڕۆمانی خەیاڵی زانستیی بنووسێت. ئەو نووسەرانەی ئاستی هۆشیاری زۆرێكیان هێشتا سنووری شارچییەتی و دەڤەرچییەتی تێنەپەڕاندووە.
ئەو گۆڕانكارییانەی كە كاكە گۆڕان لە ڕۆمانەكەی(مرۆڤی هەرزان) پێشبینی دەكات، كە لە سایەی زانست و تەكنەلۆژیا و زیرەكیی دەستكرد لە داهاتوویەكی نزیكدا ڕوودەدەن، هەرگیز لەو تەوقیت و كاتە زووەدا ڕوونادەن، كە نووسەر لە ڕۆمانی(مرۆڤی هەرزان)دا ئاماژەی پێ كردووە. بۆ نموونە لە ڕێكەوتی(٢٠٤٧/١٢/١) هەموو چەكە ئەتۆمییەكان دەفەوتێن و لە ساڵی(٢٠٤٦) ئەمریكا كۆریای باكوور لەسەر نەخشە دەسڕێتەوە و كۆریای باكوور نیوەی كۆریای باشوور لەناو دەبات و ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا دەبێت بە(كۆمپانیا یەكگرتووەكانی ئەمریكا). لە هەمان تەوقیت(ڕووسیا و ئۆكرانیا و جۆرجیا یەكتریان نەهێشت و هیندستان و پاكستان یەكتریان بە چەكی ئەتۆمی خەنی كرد). یانی ئەو ساڵانەی كە ئەو پێشبینی تێدا كردووە لە ڕۆمانەكەیدا، كە تێیدا جیهان و مرۆڤایەتی تووشی گۆڕانكاری سەیرسەیر دەبن، مەگەر لە فیلم كارتۆن و خەیاڵی نووسەر، سەرەڕای گۆڕانكارییەكان و پێشكەوتنە تەكنەلۆژی و زانستییە خێراكان جێگایان ببێتەوە، دەنا هەرگیز وا زوو ئەو كارەسات و گۆڕانكارییانە لە واقیع ڕوونادەن.
كۆمەڵێك ڕۆمانی خەیاڵی زانستیی وەك(هەسارەی مەیموونەكان، ئامێری زەمەن و دوورگەی دكتۆر مۆرۆ) كە هەرسێكیانم بە زمانی عەرەبان و بە(PDF)خوێندووەتەوە. بەڕاستی ئەوانە ڕۆمانی خەیاڵی زانستین. خەیاڵی زانستیی، مانای ئەوە نییە ڕۆمانێك بنووسیت و لە فیلم كارتۆن بچێت. شتانێكی كۆمێدی و ناواقیعی و دوور لە ڕاستیی، لە دووتوێی ڕۆمانێكدا ڕیز بكەیت و لە بەرگی ڕۆمانی (خەیاڵی زانستیی)دا بە خەڵكی بفرۆشیتەوە. خەیاڵی زانستیی ئەوە نییە شتی خەیاڵیی پووچ و بێمانا ڕیز بكەیت و ڕۆمانەكەتی پێ پڕ كەیتەوە.
ئامێری زەمەن(The Time Machine)، ڕۆمانێكی خەیاڵی زانستیی قەبارە بچووكی(٩٣)لاپەڕەیی(هێربردت جۆن ویڵز-١٨٦٦ – ١٩٤٦)ی نووسەر و ڕۆماننووسی بە ڕەگەز ئەمریكییە و یەكەم چاپی لە ساڵی ١٨٩٥لێ بڵاوبووەوە. ئەو ڕۆمانەش بە هەمان شێوەی دوو ڕۆمانەكەی تری نووسەر(جەنگی جیهانەكان) و (دوورگەی دكتۆر مۆرۆ)، دەنگدانەوەیەكی مەزنی دروست كرد و سەركەوتنێكی كەموێنەی بەدەست هێنا و توانی ببێت بە ئایكۆنی ئەدەبی ڕۆمانە زانستی و خەیاڵییەكان لە سەدەی بیستەمدا و خۆی بخزێنێتەجیهانی نواندن و فیلم و سینەماوە و چەندین فیلمی سینەمایی لێ بەرهەم بهێنرێت و دەیان نووسەر و ڕۆماننووس، بە ئیلهاموەرگرتن لەو شاكارە مەزنە و لەژێر كاریگەری ئەو بەرهەمە ناوازەیەدا ڕۆمان بنووسن. لە گرینگترینیان هەردووك ڕۆمانەكانی(ئامێری ئاسمان)ی كریستۆڤەر بڕیست لە ساڵی١٩٧٦ و(كەشتییەكانی زەمەن)ی ستیڤن باكسار لە ساڵی ١٩٩٥.
ئامێری زەمەن، گەشتكردنە بەناو كات و زەمەندا، بڕینی قۆناغی ئێستایە و ڕۆیشتنە بۆ ئاییندە و سەردەمی داهاتوو،
گەشتێكی نامۆ و ئەفسووناوی، گەشتێكی هەشتڕۆژەی بلیمەت و داهێنەر و زانایەكی لێهاتووی ڕێبواری زەمانە و پاڵەوانی ڕۆمانەكە، بۆ ساڵی(٧٠١، ٨٠٢زایینی)
بۆ زەمەنێكی زۆر دووری دوای سەدەی نۆزدە و ئەو كاتەی كە نووسەر ئەو شاكارەی تێدا نووسی.
چیرۆكی ڕۆمانەكە لە سەدەی ١٩ی زایینییەوە لە لەندەن دەست پێدەكات.
(ڕێبواری زەمانە)ی پاڵەوانی ڕۆمانەكە ئامێرێك دروست دەكات بە مەبەستی گەشتكردن بۆ داهاتوویەكی دوور و نادیاری مرۆڤایەتی و لە ڕێگەی ئەو ئامێرە پێشكەوتووەدا سنوورەكانی كات و زەمەن دەبڕێت و گەشتی زەمەنێكی دوور بۆ نێو دوو جۆر لە ڕەگەزی مرۆڤ دەكات.
نووسەر لەو گەشتە خەیاڵیی و زانستییەدا، فیكر و ڕوئیەی مرۆڤمان لە بارەی پەرەسەندنی مرۆڤایەتی و كۆمەڵایەتی بۆ دەخاتە ڕوو و تیشك دەخاتە سەر ئاییندەی ژیان و داهاتووی تاریك و نادیاری مرۆڤایەتی. داهاتوویەك، دوو جۆر ڕەگەزی تر لە دەرەنجامی پەرەسەندندا لەنێو مرۆڤایەتی لەدایك دەبن و بەدەردەكەون. (ئیلویەكان)و (مۆرلۆكەكان).
ئەو دوو جۆرەی زۆر جیاوازن. ئەو دوو جورە ڕەگەزەی لە دەرەنجامی جیاوازی چینایەتی و هەژاری و دەوڵەمەندی دروست دەبن.
سەیر كەن و بەراورد بكەن لە نێوان كاتەكانی ڕۆمانی(ئامێری زەمەن) و (مرۆڤی هەرزان). یەكەمیان تەخمیناتی زۆر دوور دەكات و وا پێشبینی دەكات كە لە ساڵی(٧٠١، ٨٠٢ز) گۆڕانكاری گەورە ڕوو دەدەن. با زووتریش ڕووبدات، كەچی ئەو، زۆر درەنگتر دەڵێت.
كاكە گۆرانیش لە ڕۆمانی مرۆڤی هەرزاندا(٢٠٤٦ و ٢٠٤٧) و ڕێكەوت و كات و ساڵی تری نزیكمەودا دادەنێت بۆ ئەو گۆڕانكاری و كارەساتە گەورانەی كە لە جیهان ڕوودەدەن. بۆ نموونە لە پازدە بۆ بیست سی ساڵی داهاتوو بە گوێرەی خەیاڵی نووسەری مرۆڤی هەرزان، خەڵكی(لەنێو دەفری فڕیوی تایبەتی خۆیان، لە ئاسمان خۆیان بە چیای سەفین دادەدەن).
ڕۆمانی (هەسارەی مەیموونەكان)، كە ڕۆمانێكی ١٨٣ لاپەڕەیی پۆست مۆدێرنەیە و دەچێتە خانەی ئەدەبی خەیاڵی زانستیی، ساڵانی ئەو گۆڕانكارییە گەورانەی كە لە مێژووی مرۆڤایەتی و ژیان و ژیار ڕوودەدەن، هێندەی نەهێناوەتە پێش و مەودای گۆڕانكارییەكانی داهاتوو، وەك ئەوەی(مرۆڤی هەرزان) بیست سی ساڵێك نین.
بەڕاستی ڕۆمانی( خەیاڵی زانستیی) دەبێ خەیاڵ لەسەر بنەمای زانست بێت، نەك ئەفسانە یان خەیاڵێكی پووچ و بێبنەما و تەنها نووسینەوەی خەیاڵ لەپێناو خەیاڵ بێت.
هەسارەی مەیموونەكان، چیرۆكەكەی باس لە گەشتێكی زانستیی سێ كەشتیوان و پڕۆفیسۆر و پسپۆڕ و زانایەك(ئەنتل) لەگەڵ ڕۆژنامەنووسێك(ئۆلیس) و پزیشكێك(ئارتۆرلۆڤان) دەكات لە ساڵی(٢٥٠٠)بۆ هەسارەیەكی نوێ. هەسارەی(سۆرۆ).
هەرسێكیان گەشت دەكەن و لە كاتی گەشتەكەیاندا كەشتییەكی ئاسمانی لە دوورایی مەودای ٣٠٠ساڵ لە هەسارەیەكی تر دەكەوێتە خوارەوە.
هەسارەیەك لەشێوەی هەسارەكەی ئێمە. هەسارەیەك دانیشتووانەكەی هەمووی برا و تەبا و یەكگرتوو و زۆر بێكێشەن، نە سوپا و نە هێزی سەربازیی و لەشكریی، هیچی تێدا نییە. لەو هەسارەیەدا تەنها پۆلیس هێزی هەیه.
هەسارەیەك شار و شەقام و كارەبا و فڕۆكە و ئۆتۆمۆمبیل و باڵەخانە و تەلار، گیاندار، كێڵگە و دارستان و ڕووبار و چیا و سەوزایی لێیە.
خاوەنی پەیمانگەی لێكۆڵینەوە و لێتوێژینەوەی بیۆلۆژین. لەسەر ئاستی زانستیی و داهێنان و پێشكەوتندا، تا ئاستی دروستكردنی مانگی دەستكرد هەنگاویان ناوە.
ئەو هەسارەیەی كە دانیشتووانەكەی مەیموونەكانن، مەیموونی لە جۆری شەمپانزی و گۆرێلا. شەمپانزییەكان، ئەو مەیموونانەی پێشكەوتوون و لە قۆناغێكی شارستانیدا دەژین، توانای نووسین و داهێنان و بیركردنەوە و قسەكردنیان هەیە و خاوەنی تەكنەلۆژیای پێشكەوتوون و هەر خۆشیان ئەو هەسارەیە بەڕێوەدەبەن و دەسەڵات و فەرمانڕەوان بەسەر هەموو ئەو مرۆڤە سەرەتاییانەی كە لەوێ دەژین. ئەو مرۆڤانەی هیچ داهێنان و زانست و تەكنەلۆژیا و پێشكەوتنێك لەناویاندا بەدی ناكرێت.
غەرقی جەهل و نەزانی و دواكەوتوویین و تەنانەت زمان نازانن و وەكو ئەو قوناغەی مێژووی مرۆڤایەتین، كە مرۆڤ هێشتا ئاگری نەدۆزیبووەوە و هیچ ئامێرێكی درووست نەكردبوو و زمانی دانەهێنابوو نەیدەزانێ بدوێ و هێشتا لە قۆناغێكی زۆر سەرەتاییدابوو.
مەبەستم لێرە گێڕانەوەی ڕووداو و چیرۆكەكانی ڕۆمانەكە نییە، هێندەی كاتەكە و پێشبینییەكەیە. كاتێكی دوورمەودا و ماقووڵ. نەك تۆ كاتێكی ناماقووڵ و گاڵتەجاڕ و نزیك مەودای پازدە بۆ بیست سی ساڵێك دابنێیت و بڵێیت هێندە خێرا لە ماوەی بیست بۆ سی ساڵی تر یان تۆزەك دواتر، جیهانێكی تر لە جێی ئەو جیهانەی ئێمە، دێتە دی. هیچیان لە هی ئێمە ناكات. پۆهمان: نەوەی نوێی ڕۆبۆت و دەفری فڕیو مرۆڤ و ژیان كۆنترۆڵ دەكەن و “كەنەدی- كوردێكە و پێشكەشكاری بەرنامەی(ژیان لەسەر مەریخ)ە و كۆمەڵێك ڕووداو و چیرۆك و شتی تری زۆر خەیاڵیی دوور لە زانستیشی بۆ بكەیت بە بەڵگە، وەك ئەوەی مرۆڤی هەرزان.
ئینجا بە ڕاستی ئەو دەستپێكەی ڕۆمانی(مرۆڤی هەرزان) و كەوتنەخوارەوەی مرۆڤەكان، ڕێك دەڵێی فیلم كارتۆنی مۆندیالە. واتا شتێكی تەواو خەیاڵیی. تەواوی ڕۆمانەكەش بۆ من، هیچ هەژان و شتێكی هێندە سەرنجڕاكێشی تێدانەبوو.
وەك ئاماژەم پێ دا، كە هۆنینەوەی چیرۆكی خەیاڵیی و نازانستیی، ڕۆمان ناكات بە ڕۆمانی خەیاڵی زانستیی. ڕۆمانی خەیاڵی زانستیی، مرۆڤ ئاگادار دەكاتەوە لە مەترسییەكانی پێشكەوتنە زانستیی و تەكنەلۆژیاكان لە داهاتوودا، گەر بێت و ئەو پێشكەوتن و داهێنانە زانستیی و تەكنەلۆژییە لە خزمەتی مرۆڤایەتی و ژیاندا نەبێت. نەك تۆ بێیت و شتی وا خەیاڵیی بكەیتە ناو دووتوێی ڕۆمانەكەت، خوێنەر بە پێكەنین بێنێت و سەد دەر سەد بزانێت كە وا درۆی لەگەڵ دەكرێت و لە خۆی و لە كاكی ڕۆماننووس بپرسێت: چۆن(لە سی و چوار سەعاتی ڕابردوودا هەشت ملیۆنی تر خۆیان كوشتووە) و (ڕۆژانە حەفت ملیۆن كەس خۆی دەكوژێت) و (ڕێژەی خۆكوژان بەرز بووەتەوە بۆ دە ملیۆن لە ڕۆژێكدا) و( ژمارەی خۆكوژان گەیشتووەتە یازدە ملیۆن لە ڕۆژێكدا)؟
بەڕاستی خوێنەر لە كاتی خوێندنەوەی ئەو دێڕانەدا، هەست دەكات درۆی لەگەڵ دەكرێت و چیرۆكێكی سرف خەیاڵیی و ناڕاستی بۆ باس دەكرێت. وای لێ دێت تاقەتی خوێندنەوەی ڕۆمانەكەی نەمێنێت و لە كۆی ڕووداو و چیرۆكەكانی ڕۆمانەكە بكەوێتەوە گومانەوە و ئەو هەستەی لا دروست بێت كە ئەو ڕۆمانێك سەبارەت بە فیلم كارتۆنێكی خەیاڵیی دەخوێنێتەوە، نەك ڕۆمانێكی خەیاڵی زانستیی.
ڕۆمانی خەیاڵی زانستیی، دەبێ خوێنەر لە كاتی خوێندنەوەیدا هەست بكات ڕووداو و چیرۆكەكانی، ئەگەری ڕوودانیان هەیە و ترسێك دایبگرێت و هەست بكات، كە ئەوەی ئەو دەیخوێنێتەوە، ڕاستە جارێ ڕووی نەداوە، بەڵام بەهۆی ئەوەی كە نووسەر هێندە هونەرمەندانە و شارەزایانە چیرۆكەكانی هۆنیوەتەوە، لای ببن بە حەقیقەت و ئەو قەناعەتەی لا دروست بكەن، كە زوو یان درەنگ، ئەوەی ڕۆماننووسەكە باسی لێوەكردوون، ڕوودەدەن. قسەكانی ڕۆماننووسەكە هێندە قەناعەت پێكەربن، خوێنەر بهەژێنن، نەك شتی هێندە بێبنەما و سرف خەیاڵیی بئاخنیتە ناو دووتوێی ڕۆمانەكەت، خوێنەر وا لێبكەیت كە هەست بكات درۆی لەگەڵ دەكرێت و ئەو شتانەی ئەم باسی دەكات، خەیاڵ و مەحاڵن و هەرگیز شتی وا ڕوونادەن، مەگەر لە خەیاڵی ڕۆماننووس نەبێت.
هێربرد، بە نووسەری ڕۆمانە خەیاڵی زانستییەكان ناسراوە و ناسناوی ئەدیبی پێشبینیكەر(متنبئ)ی پێ بەخشراوە. ئەدەبی فەنتازی و خەیاڵی زانستیی لە ڕوانگەی هێربرد جۆرج ویڵزەوە، تەنها گێڕانەوەی چیرۆكگەلێكی ئەفسانەی بێناوەڕۆك و بێئامانج و بێهوودە و كاتكوژ و بێمانا و سەركەشییانە نییە. بەڵكو لە ڕوانگەی ئەو، ئەدەبێكی پابەندە و باسكردنە لە شتگەلێك، كە لەوانەیە لە داهاتوودا ڕووبدەن!
نموونە، ئەو یەكەم كەسێك بووە وێنای چوونەسەرمانگ و گەشتی ئاسمانی كردووە و قسەی لەسەر كردووە و لە ساڵی١٩٠١ ڕۆمانێكی خەیاڵی و زانستیی نووسی بەناوی(یەكەمین پیاوانێك لەسەر مانگ) واتا بە ٧٤ ساڵ پێش ئەوكاتەی مرۆڤ پێ بخاتە سەرمانگ. ئەوكات لەوانەیە چیرۆكەكانی ناو ڕۆمانەكە و باسكردنی گەشتی ئاسمانی و چوونەسەرمانگ، لای خەڵكێكی زۆر تەنها چیرۆكگەلێكی بێمانا و باسكردن بێت لە شتی خەیاڵیی و پڕوپووچ و بێماناو نا ئەقڵانی.
پاشان كاكە گۆران زۆرجار لە ڕەخنەكانیدا ئاماژە بەوە دەكات كە ڕۆماننووسە كوردەكان ڕەچاوی تەمەن و ئاستی مەعریفی و هۆشیاری و قسەكردنی كارەكتەرەكان ناكەن. واتا ناكرێت كرێكارێك و كەسێكی ئاسایی بە زمانی فەیلەسووفێك قسە بكەن و دكتۆرێك بە زمانی پیاوێكی ئایینی و منداڵێك بە زمانی بە تەمەنێك و فرۆشیارێك بە زمانی پرۆفیسۆرێك. واتا كارەكتەرەكە دەبێت زمانحاڵی خۆی بێت و لە چ ئاستێكدایە، لەو ئاستە قسە بكات، یان كارەكتەر كاتێك قسە لەسەر شتێك دەكات، نابێت بێئاگا بێت و دەبێت شارەزایی لەو بوار و بابەت و شتە هەبێت. كەچی خۆی پێچەوانەی ئەوە جووڵاوەتەوە، بۆنموونە: “كانت و نیچە و فۆكۆ و ماركس و ئەوانی تریش، پێش ئەوانیش ئەفلاتوون(پلاتۆ ڕاسترە) و سوقرات و ئەرستۆ، هیچیان نەیانتوانی مرۆڤ ڕزگار بكەن، ئەوانە مرۆڤیان بەرەو پەڕپووتیی ئەخلاق و پووچگەرایی برد.”
هەر بەڕاستی دەبێ نووسەر هێندە لە بواری فەلسەفە و ناسینی فەیلەسووفان بێئاگا و كۆڵەوار و نەشارەزا بێت، تا بێت و ئاوا كورد گوتەنی دۆ و دۆشاو تێكەڵ بكات! باشە كانت و نیچە و ماركس، دەبێ چی پێكەوەیان كۆ بكاتەوە؟ یەكەمیان ئەقڵانیی و دووەمیان دژە ئەقڵ و پۆست مۆدێرن و سێیەمیان ئابووریناس و كۆمەڵناس! ئینجا من تێنەگەیشتم چی ڕایەڵەیەك لەنێوان پووچگەرایی و ماركس و كانت و پلاتۆ و سوقرات و ئەرستۆدا هەیە؟ ئەوە زانیمان نیچە پووچگەرا و عەدەمی بوو، بەڵام سوقرات و كانت و ماركس و پلاتۆ و ئەرستۆ بۆ؟ (ئەوانی تریش) كە نووسەر دەڵێت، نەمانزانی كێن. دیارە نووسەریش وەك سەلەفی و ئیسلامییەكان لە دوورەوە گوێی لە ناوی كانت و نیچە و فۆكۆ و ماركس و سوقرات و پلاتۆ و ئەرستۆ بووە. گەر نا چۆن ئەو فەیلەسووفە مەزنانە بە پەڕپووتی ئەخلاق و پووچگەرایی ناوزەد بكات.
ئەی هاوار! ئەو كارل ماركسەی هەموو تەمەنی خۆی لەپێناو بەرگریكردن لە چینی چەوساوە و مافی كرێكار و جووتیار و عەدالەتی كۆمەڵایەتی و یەكسانی و ژیاندۆستی بەڕێ كرد، تۆ بێیت و بە پەڕپووتی ئەخلاق و پووچگەرای دابنێیت! من تا ئێستا گوێم لە هیچ سەلەفی و ئیسلامییەك نەبووە ئەو جوێنە مەعریفییە بە ماركس بدات، كەچی نووسەری ڕۆمانی مرۆڤی هەرزان دای.
ناڵێین با كارەكتەر هەمووشتزان بێت. وەك ئەوەی بەڕێزیان لە ڕەخنەكانیان گلەیی ئەو هەمووشتزانییەی كارەكتەرەكان لە ڕۆماننووسە كوردەكان دەكات. بەڵام ناكرێت كارەكتەرەكەت هێندە نەزانیش بێت، نەزانێ ماركس و نیچە، فۆكۆ و سوقرات، كانت و پلاتۆ كێن و چی جیاوازییەك لە فەلسەفەكانیاندا هەیە، كەچی هێرشیشیان بكاتە سەر!
گوتراوە كە: ڕۆمان هونەری نووسینەوەی بیرەوەرییەكانە.
لای من، بەچێژترین ڕۆمان، ئەو ڕۆمانانەن، كە بیرەوەری و بیۆگرافیان، نەك خەیاڵیی و بەرهەمی خەیاڵی نووسەر. لە ڕۆمانی بیرەوەریی و بیۆگرافیادا، خوێنەر هەست دەكات درۆی لەگەڵ ناكرێت و ئەو بەر كارەكتەرگەلێك دەكەوێت، هەست دەكات ئەوان كارەكتەری ڕاستەقینەن و ڕووداو و چیرۆكەكانی ڕاستەقینەن و جاری وایە هەم چیرۆك و ڕووداوەكان و هەم پاڵەوان و كەسایەتی و كارەكتەرەكانیش لە خۆیەوە نزیكن و لەو دەچن. ئینجا ڕۆمانی بیرەوەریی، ڕووداوەكانیشیان، با خەیاڵ و فانتازیای تێكەڵ بێت، بەڵام هەڵهێنجراوی واقیع و لە دایكبووی حەقیقەتێكن. بۆ نموونە ڕۆمانی:
-بیرەوەرییەكانم لە زیندانی ژنان- نەوال سەعداوی
-قەپێلك- مستەفا خەلیفە.
-بیروەری ماڵی مردووان- دۆستۆیڤسكی.
-نانی ڕووت- محمەمەد شوكری.
-ڕۆمانەكانی فەزیلە فارووق و…هتد.
لە ڕووی زمانەوانیشەوە ئەم ڕۆمانە پڕە لە هەڵەی ڕێنووسی و ڕێزمانی و خاڵبەندی.
هەندێك هەڵە و هەندێك ڕستەیش ئەگەر نووسەر وای نووسیبان، گەلێك ڕاستتر و جوانتربوو.
بۆ نموونە:(ئەوانەی مەیتیان قەت نایەتە دۆزینەوە.)
ئەوانەی تەرمەكانیان نادۆزرێنەوە، جوانترە.
(هەر بابایە یەك هەزار هۆ ڕیز دەكات.)
(هەربابایە هەزار هۆ ڕیز دەكات)
سێ هەزار زانای پیاوی بالابەرزی كەچەل.
سێ هەزار زانای باڵابەرز و كەچەل، جوانترە. پیاوەكە ناشیرین و زیادە.
(قەڵسی لەژێر پێستی دا وەك مێروولە هامشۆ دەكات.)
قەڵس دەبوو، جوانترە.
(چەندان ساڵ بوو مێتال بێ بەش ببوو لە بابی.)
چەندین ساڵ بوو مێتال لە دیدار یان بینینی بابی بێبەش ببوو، جوانترە.
یان دەڵێت: (كەبابیان خوارد، سەیری فیلمیان كرد، سەمایان كرد، پیاسەیان كرد، لە هەموو گرنگتر، قسەیان كرد.)
یانی لە كاتی ئەو هەموو كەبابخواردن و سەیركردنەی فیلم و سەماكردن و پیاسەیە، هیچ قسەیەكیان نەكردییە؟
(سامی سەردانی كچەكەی كرد، لە ئەپارتمێنتە یەك ژوورییەكەی نوستبوو.)
ئەپارتمان لە چەند قات و چەندین ژوور پێك دێت، نەك یەك ژوور.
نووسەر لە لاپەڕە ٧٦ دەڵێت”سامی سەردانی كچەكەی كرد، لە ئەپارتمێنتە یەك ژوورییەكەیدا، نوستبوو.
كەچی هەر لە هەمان لاپەڕە هەمان ئەپارتمێنتە یەك ژوورییەكە، دەكات بە پەنجا نهۆمی و دەڵێت: “سامی ویستی سەرخەوێك بشكێنێت، بەڵام خەوی زڕابوو. چووە باڵكۆن، لە نهۆمی پەنجاوە تەماشای شارەكەی كرد.”.
باڵەخانەی پەنجا نهۆمی و یەك ژوور چۆن دەبێت؟
باشە ئەو هەموو نهۆمە چی بووە؟ مەگەر تەوالێت یان پاركینگی ئۆتۆمبیل بوون؟
یان دەڵێت: (زانایان دەرزیێكیان دروست كردووە بۆ وشككردنی(قشپل)
ئێ قشپل لە بەیانی تا ئێواره تیشكی خۆری لێ بدات، هەر بە خۆی وشك دەبێت، چ پێویستی بە دەرزی و زانایانە؟ یان وشككردنەوەی قشپل پرۆسەیەكی هێندە زانستی و گرنگ و زەخمە؟
یان(هەردوو بوونەوەر دەوەستن و دەروازەیەكی گەورە بە ڕوویاندا دەكرێتەوە، دەڵێی ئاسمان شەق دەبێ.)
تۆ باسی زانست و بوونەوەری ئەلیكتڕۆنی و بوونەوەری تەكنەلۆجی شووشەیی و كانگۆ و هەسارەی كانگۆلۆكا دەكەیت و لە ڕۆمانەكەت پێشكەوتنی زانست و تەكنەلۆژیا گەیشتبێتە ئەو ئاستە كە (ماگنۆسكین)، ئامێری گواستنەوەی هەست و وێنە و دەنگ(دیگ)، كە ئامێرێك بۆ پشكنینی ڕاستی و درۆ و ناخی مرۆڤ دەخوێنێتەوە دابهێنن، بەڵام نەتوانن ئاسمان كەشف بكەن، ئاخو دینگەی هەیە و هەفت قاتە، وەك ئەوەی ئایین دەیڵێت، یاخود بۆشاییە وەك ئەوەی زانست دەیڵێت.)
ئینجا هەر دوای ئەوە دەڵێیت(ئاسمانیش بۆشاییە.) و
باسی(مایكڕۆمێتیۆرتیس)، گەردیلەی بۆشایی ئاسمان دەكەیت.
یان دەڵێیت”عاموودێك دە مەتر بە نێو بۆشایی ئاسماندا درێژ دەبێتەوە.”
كەواتا بۆشایی چۆن شەق دەبێ؟!
بۆشایی-شەقبوون!
(لە دانیشتن قەدی گرتووە.)
دەقی بە دانیشتنەوە گرتووە، یان خووی بە دانیشتنەوە گرتووە. جوانتر و ڕاستترە.
(با كات نەچوێنین)
با كات بە فیڕۆ نەدەین، ڕاستتر و جوانترە.

(تەزووێك بە (سامی)دا دێت.)
تەزوویەك به لەشی(سامی)دا دێت، ڕاستترە.

(بە دەنگێكی نیوچەنووساو.)
بە دەنگێكی نیمچەنووساو، ڕاستترە.

(تۆپە گەورەكە بە زەویدا ورد دەبێت.)
تۆپە گەورەكە بەر زەوی كەوت و ورد بوو، ڕاستترە.

(بێ ویستی خۆی دەستی بە ڕیشە ماش و برنجیەكەی دا دێنێت.)
ڕیشی(ماش و برنج) ڕێنووسەكەی هەڵەیە. ماشوبرنج دروستە، وشەی لێكدراوە.

(لەرزی پەنجەكانی دەشارێتەوە.)
پەنجەكانی بە هۆی لەرزینەوە دەشارێتەوە، ڕاستترە.

(سامی ئاخیر نەفەرە…)
سامی دوا كەس، یان كۆتا كەسە، جوانترە.

(دەیان پرسیار لە سیمایان دەنووسرێ.)
دەیان پرسیار لە سیمایان دەخوێنرێتەوە، یان خۆیان دەردەخەن، یان دەردەكەون، یان لە دایك دەبن، ڕاستر و جوانترە.

(سامی تام لە سپیێتیی و كەڵەكەبوونی هەور دەكات، بەس هەواڵی ناخۆشی خۆكوژەكان و دوا وتەی مێتاڵی كچی تامەكەی لێ تاڵ دەكەن.)

سامی چێژ لە دیمەنی سپیێتیی و كەڵەكەبوونی هەورەكان دەبات، بەڵام هەواڵی ناخۆشی خۆكوژەكان و دوا وتەی مێتاڵی كچی، ئەو چێژبردنەی لێ تاڵ دەكەن، جوانترە.

(چاوانی سەوز و گەورەی، لافاوی نێو چاوی بەر دەدەن.)
ڕێژنەی فرمێسك لە چاوە سەوز و گەورەكانی دەباری، جوانترە و ئەو وەسفەی نووسەر، زۆر ناقۆڵا و ناشیرین و بێتامە.

یان(ڕوومەتی پڕ لە هەوا دەكات و بە هێواشی دەیداتەوە.)
ڕوومەت دیوی دەرەوەیە، چۆن پڕ هەوا دەكرێت؟ دەكرێ بڵێین دەمی پڕ هەوا دەكات. بە پڕهواكردنی ناو دەم، ڕوومەتەكان بف دەدرێن و پێیان دەگوترێ گوپ. ئەها گوپكە بە شتێكی دەرپۆقیو و خڕ دەگوترێت.

(بە دەنگێكی شاناز ڕای دەگەیەنێت).
ئێستاشی لەگەڵدا بێت هەر نەمزانی وشەی(شاناز)لێرە مەبەستی نووسەر چییە؟
ناشێت ئەویش وەك ئەو بەختیار عەلییەی كە گلەیی لێ دەكات، لە داهێنانی بێمانا لە وشە، ئەویش داهێنانی كردبێت.
هیوادارم مەبەستی(ناشاز)بێت و هەڵەی تایپ بێت.
یان(نامورتاحی لە هەواكە ئەوەندە ئەستوورە بە تەوریش ناپسێت.)
نازانم هونەر و جوانیی ئەو دەربڕینە ناشیرین و نا ئەدەبییە لەچیدایە؟
(هەموو داهاتم تەرخان كرد بۆ كردنەوەی خولی دایك و باوكایەتی.)
دوو سێ جار ئەو ڕستەیەم خوێندەوە، هەر نەمزانی مەبەستی چییە لە خولی دایك و باوكایەتی!
(هێندە گەڕانەكەی خۆش دەوێ، بە چل پلە لەژێر سفر تەقەی سەری دێ.)
تەقەی سەری دێ، بەس بوو و زۆر ڕاستتر و جوانتریش بوو.
نازانم حیكمەت و هونەر و جوانیی(بە چل پلە لەژێر سفر)دا لێرە چییە؟
یان(گەرهێندە برسی ئازار بێ، ئەوا ئەو ئازارەی سامی زەلاتەیە.)
ڕستەیەكی تا بڵێیت بازاڕی و ناشیرین و نابەجێیە.
نموونەكان هێندە زۆرن. بەڵام من لێرەوە كۆتایی پێ دێنم و هیوادارام نووسەر لە چاپی داهاتوودا چاكیان بكاتەوە.
ماوەتەوە بڵێم: زمانی نووسەر لاوازە و لە ئاست پێویستدا نییە. وەك نووسەرێكی هاوڕێم گوتەنی، كە ئەویش(مرۆڤی هەرزان)ی خوێندبووەوە، زۆر شڕ و پەڕپووتە.
هەر بەڕاستی لە نووسینی ئەو ڕۆمانە نووسەر هیچ ڕەچاوی زمانێكی ئەدەبی باڵا و بەرز و جوانی نەكردووە و بە زمانێكی زۆر سادە و ڕۆژانەیی ڕۆمانەكەی نووسیوە. ناكرێت ڕۆمانی خەیاڵی زانستیی بەو زمانە شەپڕێو و داماو و نائەدەبیی و كۆڵەوارە بنووسرێت.
زمانێكی لاواز، تێكشكاو، پڕ لە هەڵە و پەڵە و ناڕێكی و ناڕوونی. زمانێكە، بۆ هەر شتێك ببێت، بە كەڵكی نووسینی ڕۆمان و دەقی ئەدەبی نایەت.
بەڕاستی نووسەر لە زماندا هەژارە و پێویستی بە خۆدەوڵەمەندكردن و گەشەپێدانی زیاتر هەیە.

تێبینی: من، چاپی سێیەمی ڕۆمانەكەم خوێندەوە.

پارتی دیموکراتی کوردستان وەک ناڕەزایەتیەک بەرامبەر بە هەموارکردنەوەی یاسای هەڵبژاردن لەلایەن دادگای فیدراڵی عێراقەوە بەشداری هەڵبژاردنەکانی داهاتوو ناکات.
ئەم بڕیاری بایکۆتەی پارتی لەم هەڵبژاردنەدا کە بڕیارە مانگی حوزەیرانی داهاتوو ئەنجام بدرێت، دۆخی هەرێمی خستۆتە سەر لێواری قەیرانێکی سیاسیەوە، چونکە پارتی وەک هێزێکی بۆرژوا ناسیۆنالستی میلیشیایی، نوێنەرایەتی دیارترین هێزی چەکداری سیاسی هەرێم دەکات، ئەو حزبەیە کە کۆنتڕۆڵی زۆرترین دەزگاکانی حکومەتی هەرێمی کردوە.
پارتی لە هەوڵیدا بۆ دەرچوون لەو سەختیانەی لە چوارچێوەی ئەم هەڵبژاردنەدا چاوەڕوانی دەکات، ئەوە باش دەزانێت گەر بەمەرجەکانی دادگای فیدراڵی بەشداری لەم لە هەڵبژاردنەدا بکات، هەڕەشە دەبێت لەسەر دەسەڵاتەکانی، چونکە وەک یاری قومارێک بۆی دەڕوانێت، کە پێش وەخت دەزانێ خۆی دۆراو دەبێت. بۆیە خۆی و دۆخەکەو لایەنەکانی تری بەم بایکۆتە خستۆتە نێو دوڕێیانێکەوە کە پێشبینی ناکرێت ئەم یاریە بەچ سەرەنجامێك دەگات!
ئەم بڕیارەی بارزانی لە کەشێکی سیاسی پڕ لە ناکۆکی نێوان هەولێر و بەغدا و هەروەها ململانێی حزبی لەناو خودی هەرێمدایە کە لەنێوان پارتی و یەکێتیدا بەڕێوەیە. ئەم بڕیارەش کێشەکانیان دەباتە ئاستێک کە ڕێنەکەوتنی نێوانیان دژوارتر دەکات! ئەو دوو حزبە خەریکی شەڕێکی کەمەرشکێنن لەبەرامبەر یەکتردا. بەمانایەک یاریەکە بەجۆرێکی وەها مامەڵە دەکەن کەدەبێت لایەک بدۆڕێت و لایەک براوە بێت. وا پێدەچیت بارزانی لە ئێستادا ئامادەی ئەم جۆرە یارییە نیە، هەربۆیە بەشدارینەکردنی ئەندامانی بنەماڵەی بارزانی لەم هەڵبژاردنەدا، دەورانێکی ئاڵۆزتر دەخاتە بەردەم چارەنوسی زۆنی زەردو زۆنی سەوز.
بڕیارەکانی دادگای فیدراڵی عێراق کەلێنی نێوان پارتی و یەکێتی فراوانترکردوە، بەتایبەتی کە یەکێتی لەمیانەی بەرژەوەندیەکانی هێزەکەی و بە ئاراستەی لاوازکردنی پێگەی پارتی پێشوازی تەواوی لەو بڕیارانە کردوە، لەهەمانکاتدا یەکێتی وەک ئەوەی هەنگوینی لەداردا دۆزیبێتەوە، پەلەدەکات و وەها نیشان ئەدات براوەی یاریەکە دەبێت. ئەمەش لە نائامادەیی پارتیەوە ئەم سنگ دەرپەڕاندنە نمایش دەکات، دواینجار بافڵ لەڕێگەی کۆبونەوەی مەکتەبی سیاسیەوە پەیگیری لەسەر ئەنجامدانی هەڵبژاردن دەکات. بەڵام لە دواجاردا مەسرور بارزانی لە رێگەی دانی سکاڵایەک بە دادگای فیدراڵی، توانی تا کاتی دەرچونی بریاری دادگا، هەڵبژاردن هەڵپەسێرێ.
بریارەکانی دادگای فیدراڵی قەیرانی ھەڵبژاردنی پەرلەمانی ھەرێمی کوردستان خستە بەردەم وەرچەرخانێکی نوێوە لەبەرامبەر بارزانی و پارتیدا، ئەمەش پارتی ناچارکرد بە هەڵوێستی بەشداری نەکردن، رێگە بەجێبەجێبونی پرۆسەی هەڵبژاردن بگرێت و دۆخەکە دژوارتر بکات، پابەندبونی پارتی بە بڕیاری بایکۆتەوە، ھەرێمی کوردستانی خستە بەردەم چەند سیناریۆیەک، کە لەوە دەچێت، عێراق بەرەو پڕۆسەی کێشەی سیاسی زیاتر لە پەیوەندی بەغداو هەولێردا پێکبهێنێت، دواتر چونەکانی نیچیرڤان بارزانی بۆ بەغداو تاران هەوڵێکە بۆ راگرتنی ئەو هاوکێشیەو پاراستنی دەسەڵاتەکانی پارتی، تا لە کەین و بەینی ئەو قەیرانەی بەبەشداری لە هەڵبژاردندا دەرگیری دەبێت بەسەلامەتی بێتە دەرەوە.!
هەڵوێستی بێسازشی بارزانی و وەستانەوەی لەبەرامبەر بافڵدا کە هاوبەشن لە حوکمڕانی لە هەرێمدا، دەرگای بەڕوی کۆمەڵێک پرسیاردا کردەوە سەبارەت بە ئەگەری ئەنجامدانی هەڵبژاردن، کە ئایا بەبێ بەشداری پارتی کە لایەنی زاڵە لە حکومەتی هەرێمدا، مانایەک بۆ پرۆسەی هەڵبژاردن دەمێنێتەوە؟ یان پارتی کە کاریگەریەکی قووڵی هەیە لەسەر ئاستی ئیداری و سەربازی، ئاخۆ ئەم دۆخە ئاڵۆزە ناگەڕێنێتەوە بۆ سیستەمی حوکمڕانی ئەو دوو ئیدارەیەی کە لە دوای شەڕی ناوخۆ لە ناوەڕاستی ساڵانی نەوەدەکانی سەدەی ڕابردوودا زاڵ بوو؟ گەر دووئیدارەیی بێت چۆن ڕەنگدانەوەیان دەبێت لەسەر شەرعیەتی داهاتووی دامودەزگاکانی هەرێم و پێگەی یاساییان لەگەڵ دەوڵەتی عێراق و کۆمەڵگەی نێودەوڵەتیدا.
بایکۆتی هەڵبژاردن لەلایەن پارتیەوە کاردانەوەیە لەبەرامبەر ئەو بڕیارانەی دادگای فیدراڵی عێراق، کە بۆ هەڵبژاردنی پەرلەمانی هەرێم دەرچوو. دادگای فیدراڵی بڕیاری کەمکردنەوەی ژمارەی کورسیەکانی پەرلەمانی هەرێم بۆ سەد کورسی دەرکرد، بە هەڵوەشاندنەوەی یازدە کورسی تەرخانکراو بۆ کەمینەکان، جگە لەوەی هەرێمەکە بۆ هەڵبژاردن دابەش دەکات بۆ چوار بازنە، لەبری بازنەیەک، هاوکات ئەو بڕیارانەش گۆڕینی شێوازی خەرجکردنی مووچەی فەرمانبەرانی هەرێمی لەخۆگرتبوو، ئەم بڕیارانەش ئاشکرایە بە سنوردارکردنی دەوری بارزانی و دەسەڵاتەکەی لە هەرێمدا دەشکێتەوە، بەشداری لەهەڵبژاردنێک کە دادگای فیدراڵی بڕیاری لەسەرداوە کاریگەری جدی لەسەر پێگەی پارتی و بارزانی دەبێت، بۆیە داوای دواخستنی هەڵبژاردن و ڕاگەیاندنی بایکۆتیان کردۆتە قەڵغانی بەرگری.
بڕیارەکانی دادگای فیدراڵی عێراق دژی بەرژەوەندی بارزانیە، کە کۆنترۆڵی سەرەکی دەسەڵاتە لە هەرێمدا، بە بیانووی ئەوەی کە لەڕووی هەڵبژاردنەوە سوودمەند بووە لە کورسیەکانی کۆتاکان بۆ زیادکردنی قەبارەی بلۆکەکەی، هەروەها لەلایەن نەیارانی سیاسی و ڕکابەرەکانیەوە تۆمەتبارکراوە بە دەستکاریکردنی سەرچاوە داراییەکانی هەرێم، مەبەست لەوپارەیەیە کەلە بەغداوە دەگوێزرێتەوە بۆ هەرێم، کە دابینکردنی دارایی مووچەی فەرمانبەران دەگرێتەوە.
ئەوەی پێویستە ئاماژەی پێبدەین، خودی بڕیارەکانی دادگای فیدراڵی سەرەنجامی سیاسەتێکە کە حکومەتی ئێستای عێراق پیادەی دەکات، لە ڕێڕەوی سیاسەتی ناوەندبوونەوەی عێراقدا لەسایەی دەسەڵاتی لایەنە شیعەکان، بەتایبەتی “چوارچێوەی هەماهەنگی” کە ئێستا لەدەسەڵاتدایە، بە پابەندبونی بە سیاسەت و بەرژەوەندیەکانی کۆماری ئیسلامی ئێران کە دەوردەبینێ لە پیادەکردنی بەرژەوەندیەکانی لە ناوچەکە بە گشتی و عێراق بە تایبەتی.
هەر ئەم ئاراستەیە لە نەخشەو سیاسەتەکانی حکومەتی عێراق، کاریگەری تەواوی لەسەر قەوارەی هەرێم و پێگەی بارزانی و پارتی داناوە. ململانێکانی بەغداو و هەولێر لە دۆخ و ئاستێکی تر لە پەیوەندیدایە، کە دوای چەندین ساڵ لە بانگەوازی دەسەڵاتی سەربەخۆی بارزانی، ناچار بە ملکەچی و گەڕانەوە بۆ حکومەتی ناوەندی کراوە.
سەردانی ئەم دواییەی نێچیرەڤان بارزانی بۆ بەغداو چاوپێەکەوتنی لەگەڵ سودانی و وەزیرەکان و کۆمەڵێک سەرکردەی حزبە سیاسیەکان لە کۆبونەوەی هاوپەیمانی ئیدارەی دەوڵەتدا، وە زۆرێک لەو لایەنانەی هاوبەشن لە دەسەڵاتی سیاسی لە عێراقدا، بۆ ئەوەبوە کە هەڵبژاردن دوابخرێت بۆ مانگی ئۆکتۆبەری ٢٠٢٤، بەڵام لەم بارەیەوە وەڵامێک کە دۆخەکە بۆ پارتی یەکلایی کاتەوە تائێستا بەدەست نەهاتووە، بارزانی پێداگری لەسەر بایکۆت و بافڵ پێداگری لەسەر ئەنجامدانی هەڵبژاردنە لە کاتی خۆیدا. لەهەمانکاتدا پارتی تەنها هەڕەشەی بەشداری نەکردن لە هەڵبژاردنی پەرلەمانی هەرێمدا ناکات، لە هەمانکاتدا تێدەپەڕێت بۆ کشانەوە لە پڕۆسەی سیاسی لە عێراق بە گشتی.
لەکاتێکدا پارتی دیموکراتی کوردستان کاتەکانی بە دواخستنی هەڵبژاردنەکانی هەرێمی کوردستان بەسەر دەبات، پێداگری یەکێتی و لایەنەکانی تر لەسەر هەڵبژاردن ناتوانن مانای عەمەلیبونەوەی هەڵبژاردنێك بە بێ پارتی ڕۆشن کەنەوەو دەتوانن چی بکەن؟ لەهەمانکاتدا بارزانیش ئایندەی سیاسەتی ئەم بەشداری نەکردنە تاکەی بەسەر دەبات و چیتر دەکات ڕۆشن نیە، ئەمە تەنها فشارێکە وەک گەمەیەکی سیاسی بۆ پاراستنی هێزەکەی بەکاریدەهێنێ.
لە واقعیەتی سی ودووساڵەی دەسەڵاتی میلیشیایی پارتی و یەکێتیدا،هەمیشە بە بارمتەگرتنی ژیانی خەڵکی کوردستان بەشێکی سەرەکی بووە لە ململانێ و مامەڵەی سیاسی نێوان خۆیان لەبەرامبەر حکومەتی بەغدادا، ئێستاش لە یاریکردنیان بەم هەڵبژاردنە بەردەوامی بە هەمان پرۆسەی بەبارمتەگرتنی ژیان و گوزەرانی خەڵکەوە دەدەن، بەئاشکرا بنبەستی بەئاکام نەگەیشتنی هەڵبژاردن بەسەر ژیان و گوزەرانی خەڵکیدا دەشکێننەوە.
لەلایەکی تریشەوە ئەم مامەڵەیە لە پەکخستنی هەڵبژاردنەکان دەچێتە ناو بۆشاییەکی سیاسی و پەرلەمانی مەترسیدارەوە کە دەستی دادگای فیدراڵی لە بەغدا ئازاد دەکات بۆ بەردەوامبوون لەفشارەکانی لەسەر هەرێم، گەر هاوسەنگی هێز لەنێو هەلومەرجی سیاسی ئێستای عێراق و ناوچەکەدا بە قازانجی حکومەتی عێراق بێت، فشارەکان لەسەر بارزانی زیاتر دەبێت.
ڕێگایەک کە لەبەردەم ئازادیخوازان و جەماوەری ناڕازیدایە ناکرێ وەک تەماشاکەرو دادوەرێک چاوەرێی کۆتایی ئەم یاریەو زیانەکانی بن، بەڵکو بە ڕێکخستن و یەکدەستی و ئامادەیی بۆ دابینکردنی دەسەڵاتی خەڵک و سەپاندنی ئیرادەی خەڵک، هەوڵدانە بە کۆتاییهێنانی یەکجارەکی هەموو دەسەڵاتێکی سەروخەڵکی..

(1)
باشترین

باشترین زه‌رده‌خه‌نه‌ بێگومان
زه‌رده‌خه‌نه‌یه‌‌ بە چاوی داخراو .
باشترین خەون
ئەو خەونانەن
بە چاوی كراوەوەن ..
لێ باشترین ستران
ئەو سترانەیە
لە دوورەوە
بە پەنجەرەی كراوەدا دێ ‌ ..
ڕەوانترین گوتنیش
ئەوانەن
لە ماتییەكی بێدەنگدا دەردەبڕێن ‌ ..
لەوانەیە باشترین گەلیش
ئەو گەلە بێ‌
ئیمپڕاتۆرییەتێكی پەلهاوێشتووی نییە
باشترین بڕوایش
ئەو بڕوایەیە ،
نابێتە دین .
باشترین ڕووپۆشیش بێگومان
ڕووی مرۆڤە .
باشترین نواندنیش
نواندنی سەرنەكەوتووە .
باشترین خۆشەویستیش
ئەو خۆشەویستییەیە
هێشتا پێنەگەییوە .
باشترین ئەشكەنجە و ئازاریش
ئەشكەنجەی گوڵە لە گۆرانییاندا .
باشترین مەیموونیش لە جیهاندا
وادیاره‌ – مرۆڤە .
باشترین مرۆڤیش
ڕێگەم بدەن بڵێم منم .

(2)
من لاستیك نیم – من كاغه‌زم

ئای بەداخەوە
من لاستیك نیم ،
تا لێكم بكێشییەوە .. درێژ ببمەوە ..
پاشان به‌رم بده‌ی
وەكو خۆم لێبێتەوە
یان دامبنێی
جارێكی دی
دوای ئەوەی فڕێم دەدەی
بێمەوە سەر شێوەی پێشووم ..
ڕاستیی
من وەك كاغەز وام
ئەگەر ڕامبكێشی ، دەمدڕێنی
گەر لوولیشم بدەی ، كۆتاییم دێ ‌ .
هیچ ئوتوویەك
وەكو خۆیم لێ ناكاتەوە
نامگەڕێنێتەوە سەر شێوەی پێشووم .
ژیان شوێنەواری
بە سەرمدا جێهێشتووە ..
جێم مه‌هێڵه‌ !
وەك ئەوەی پیتیش
كاغەزی چاپكراو جێناهێڵن .

(3)
بێ ئه‌ستاڕ

من بەكرێگیراوی شادیم
فرۆشیاری بەرفراوانی خۆشی ..
دووكانێكم هەیە
دەرگای بۆ قاقای پێكەنین
له‌سه‌ر پشته‌ ..
دووكانێكی نیوە داخراویشم
بۆ فرۆتنی خەندە هەیە
بەڵام لەپی دەست و
هەر دە پەنجەم
بەختەوەری دەگوازنەوە
دەمم
ژووری خوێندنەوەی خۆشەویستییە
پێیەكانم ،
ئۆتۆمبیلن
بۆ ژوانێم دەبەن .
لێ دەستم
هۆی زیرەكن بۆ ئامێزگرتن ..
سنگم تابلۆی مەدالیایەكە
مەدالیایەك .. ناوی دڵە ..
ئەوەی لە ڕووی ناوەوەی تابلۆدا
هەڵیدەگرن ..
پاش هەموو ئەوە
چ پێویستە
ئەو حەمكە شتانە
بە شیعر لەسەر خۆم بنووسم ؟
من ،
من كارتێكی ئاراستەكراوم بۆ جیهان ..
مەمنووشتێننەوە و
بە سرێش هەڵممەواسن .

(4)
سه‌عاتی بێداركردنه‌وه‌
دواجار
دەزانن من كێم ؟
من سەعاتی بێداركەرەوەم
بەرداوای ئێوە .
بە دەستی ئێوە قورمیش كراوم
هەر وەختێ‌ بتانەوێ‌
بە ژاوەژاوێكی دڵترسێن
بێدارتان بكەمەوە
تا بەردەوام نەبن لە نووستن .
هەندێ‌ جار لە بریتی سوپاس
پاداشتم چەپەلۆكێكە لە سەرم .
تا بێدەنگ بم .

• بارویر سیفاك : شاعیرێكی ئەرمەنییە ساڵی 1924 لە گوندی سیفاكافیای ئەرمینیا لە دایك بووە . بەشی زمانی ئەرمەنی لە زانستگەی یەریڤان ساڵی 1945 تەواو كردووە. ماوەیەك لە بواری ڕۆژنامەنووسیدا كاری كردووە پاشان چووەتە مۆسكۆ و لە پەیمانگەی ئەدەبیاتی ماكسیم گورگی خوێندوویەتی .
  ژمارەیەك ڕۆمان و كۆشیعری وەرگێڕاوە ، لە هەمان كاتدا زۆر لە شیعرەكانیشی بۆ زمانە زیندووەكان وەرگێڕدراون ، سیفاك یەكێكە لەو شاعیرانەی ئاسۆیەكی دی بە ڕووی شیعری نوێی ئەرمەنیدا كردەوە .
• له‌:
• https://aztagarabic.com/archives/2409

[ لە حەفتاکانی سەدەی ڕابردوو، ئەدیبی گەورەی عەرەب
” توفیق الحکیم” بە شێوازە ڕەخنەگرانەکە و دەربڕینە
توانج ئامێز و دیالێکتە میسرییەکەی ئەم نامەیەی نووسیوە
کە تا ئەمڕۆش کەڵکی هەیە و ئەخوات…]
“””””'””””””””””””””””””””’

خوای ئازیزم….
ئەزانم کە تۆ هەیت و لە دەماری خوێن نزیک تری لێم و بڕوام بە گەورەیی و بلیمەتی و بەخشەندەیت هەیە ، بەڵام گەورەم گلەییم هەیە لێت ، گوێ نایەیتە ئەوەی کە بەناوی تۆوە قسە ئەکەن و پێگەت ئەشێوێنن و پارە لە ئێمە ئەکێشنەوە و لە تۆیا سەرفی ئەکەن لەگەڵ ئەوەی کە تۆ خۆت دەوڵەمەندی و هەموو قاسەکانی دونیات لە ژێر دەستایە ، بۆ تۆ ئێمە هەژارین و تۆی دەوڵەمەندیش لە ئێمەیت ….
ئایا جەنابتان بەوە ڕازین کە بۆ سەردانتان لە بیابانی وێرانەیی ساڵانە سێ ملیارد و پێنج سەدهەزار دۆلار ئەکەوێ لە سەرمان ، بەڕێزتان لە خانوویەکی وەک ئەوەی خوای جولەکەکان ” بە داوای لێبوردنەوە” لە سنوقێکا بیت..!! مولاحەزەش بفەرموو کە دۆلار گران بوە و بەرامبەر بە ٥٨ جونەیهی میسرییە ، واتا بۆ سەردانت زیاتر لە شەش سەد ملیارد ئەکەوێ لەسەرمان ..و ئێمەش لە بنەڕەتا گەلێکین کە بەبێ نانی ئێوارە ئەخەوین..
ئایا جەنابتان بەوە ڕازین ” ئەزهەر “کەهیچ ئیشێکی نیە جگە لە بڵاوکردنەوەی ئاشوب و وێرانکاری هەموو ساڵێک ١٤ چواردە ملیارد جونەیمان لێ ئەماشێتەوە تا کۆشکەکانی “فەتوا”!
دروست بکا و پێمان ئەڵێ چۆن ئەفڕین و چۆن ئەچینە بەهەشتەوە ناشزانین بەلای ڕاستا یان بە لای چەپا خۆمانی پیا ئەکەین..!!
نازانم جەنابتان بەوە قایلن لە ئێمەی موسڵمان و مەسیحی لە یەک مانگدا ٨ هەشسەد مليۆن جونەیهمان لێ بسەنن بە ناوی كارەبا و ئامێری پاک و تەمیزیی ” موکەیەفە” ئاو و هەوای مزگەوتەکان و دڵخۆش کردنی ئێوە..یانی کاکی بەئیمان بۆ خۆشی بەسەر بردن ئەچێ بۆ مزگەوت و چاکە و ” حسنات ” ببا بۆ خۆی و برا مەسیحییە “کافرەکان”مان وەسڵەکان بگرنە ئەستۆی خۆیان و کەچی لە ئاگری دۆزەخیش هەر بترسن..!!
تۆ ئەوە قبوڵ ئەکەیت ئیماندارەکانت بچن ماڵە مەسیحییەکان بسووتێنن کە تیایا ناوی تۆ ئەبەن و ڕێگا نایەن بە بێ مۆڵەت نوێژی خۆیان بکەن..!!تۆ لەوەتەی هەیت نوێژ و مۆڵەتت بەیەکەوە
بیستووە ؟
” حسن حنفی ” ئەپرسێ : ئەو ئێمەین ئەی خوا کە ئەبێ مەسرەفت بکێشین یان تۆی کە ئەبێ ڕزقمان بەیت..؟ منیش وەڵامم یاوەتەوە و و تێم گەیانوە و پێم ووتوە : تۆ ئەی چەپی مولحید ، ئێمە پارە لە خواکەمانا سەرف ئەکەین و دواتر ڕێگەی پێ ئەیەین کە ڕزقمان بات و ئینشائەڵا وەڵامەکەی ئەویش” خوا” زۆری پێ ناچێ و پەیوەستە بە ڕێگا و بانەوە و هەمووشمان ئەزانین کە قەرەباڵغی هات و چۆ و دووری مەوداکان لەیەکترچۆنن..
بۆ خاتری پێغەمەرە خۆشەویستەکەت لێم زویر نەبی خوای گەورە ، من تەنها وەک ” پێغەمەر ئیبراهیم” پرسیارم کرد تا دڵم ئۆقرە بگرێ ..و تۆ بڵێ ی هیچم ووتبێ مایەی زویر کردنت بێ…!!

دەست مەبە بۆ ئاو
هەور هەنسک دەیگرێ
دیدە بەتەم ڕەنگ مەکە
پرشنگ بەنیگای خۆر دەوەرێ
لەڕووبار مەپرسە
لێشاو بەربەستت بۆ دەتاشێ
گرمۆڵە بە
بەدوای ڕێگای مانگەشەوا
خەرمانی تیشک
بازنەی تاریکیت بۆ دەدوورێ
لەخۆت وردبەرەوە
گیانی منت لێدەچۆڕێ
شەو خەمی ڕۆژگار ڕایپێچێ
شار ڕوودەکاتە جگەری دێ
چرا جێگەی خۆر دەگرێتەوە
باوەشێک بەڕووناکیدا بکەیت
گزنگ لەشەو بەردەبێتەوە
بەگریان چاوەڕوانی داگیرسێنە
لەهەڵایسانا مانگ ژان دەیگرێ
لوتکە بۆلای نشیو دەبرێ
کات پەلوپۆی بەروارەو
تەمەن ڕووکاری ڕۆچوونە
زمان گڕکانی ئەفسوونە
خۆت گرێدە بەشنەی باو
زریوەی ڕۆحی چەمەوە
دەروازەیەک لەوچان
پەنجەرەیەک ئالوودەبوون
چەمێک لەباخی سرەوتن
بەگەردنی چڵەوە هەڵواسە
خەمگەلێک لەپیتا بتوێنەوە
شیعرێک لەدەربازبوون ڕامدەکەی
پەڕەیەک بەخوناوی ژوان ڕەنگدەکەی
بفڕە چۆن باڕێزە
دوای تارمایی زریانۆکەی وەرز دەکەوێ
لەدێڕێکدا هەناوی ساڵانێک هەڵدڕە
دەبینی شیعرۆکەی باران
دەتکا بەسەمای سەرمایەک
ژینت بەڕۆندک دەپێوێ
بۆ لوتکەی بەرزی نیشتمان

ستار ئەحمەد

چەپکی دووەم

شیعری منە
لە خوێنتدا دێت و دەچێت
خوێنی تۆیە
لە شیعری مندا ھەڵدەقوڵێت
دڵی منە
لە سینگتدا ترپە ترپێتی
سینگی تۆیە
دڵی من تێیدا لێدەدا
نیگای منە
چاوەکانتی رووناک کردۆتەوە
چاوەکانی تۆیە
نیگای کردووم بە مەشخەڵی نوور
ماچەکانی منە
موچڕکەکانی لەززەتی تۆ
لەززەتی تۆیە
لەناو ماچە ئاورینگییەکانی مندا
خەیاڵەکانی منە
لە باوەشی گەرمتدا
باوەشی تۆیە
لە خەیاڵی ھەمیشەیی مندا

کاتێک ماچی یەکتر دەکەین
با گەواڵە ھەوری چێژ
بەسەر سەرمانەوە ببێتە باران
کاتێک لە ئامێزی یەکتردا
رووت دەبینەوە
با بە گەڵای شیعر
خۆمان داپۆشین
ھەتاوی توانەوە
بدەینە بە خۆماندا
کاتێک پەنجەکانمان
ئاوێتە دەبن
با بە خەنەی عەشق
رەنگیان بکەین
کێوی کارەسات
لەنێوانیاندا بلەرزێت
کاتێک یەکتر لە باوەش دەگرین
با پەیکەری دووریی بسووتێ
کۆرپەی ژوانێکی تر
لە دایک ببێ
کاتێک بە یەکتر دەڵێین
خۆشم دەوێی
با زمانی قەمبووری دابڕان ببڕین
سێتاری رامووسان ئازادانە بدوێت

وشەی دنیام
لە خۆم کۆکردبووەوە
نەمدەزانی
چی لەو ھەموو وشەیە بکەم
کۆمەڵێک رستەی بێ خاوەنم
لێ دروست کردبوون
سوپاس بۆ تۆ
ھەموویت پێکردم بە شیعر
وەک گەردانەیەک کردتە ملی خۆتەوە
خەمی دنیا
لە چارەنووسمەوە ئاڵابوو
نەمدەزانی کامیان
لە پێشتردا ساڕێژ بکەم
سوپاس بۆ تۆ
ھەموویت بۆ کردم بە شادیی
وەک ملوانکەیەکی زیو کردتە ملمەوە
عەشقێکی گەورە
سەراپا دایپۆشیبووم
نەمدەزانی چی لەو
زەریای عەشقە بکەم
سوپاس بۆ تۆ
لە رۆژێکی بێدەنگدا ھاتیت
بوویتە تاکە مەلەوانی ئەو زەریایە

ئیتر گوڵەکان بێ بۆنن ..
ئیتر گوڵەکان نایلۆنن ..

ئیتر بەناو
ئاپۆڕەی خەڵکا ڕەت ئەبم ،
وەک تارمایی ..
هیچ کەس نییە بیرم بکا ..
هیچ کەس نییە بەساقەم بێ ..
توند دەستی گرتووم ، تەنیایی ..

ئیتر بەلای درەختێکا تێ ئەپەڕم ،
پێی ئەڵێم قاچت سڕ بووە ،
با لە جیاتی تۆ ڕاوەستم ..
ڕازی نابێ ..
بەلای ڕووبارێکا ئەڕۆم ،
ئەڵێم ماندوو نەبی هاوڕێ !
پشویەک بە ،
بۆ شەپۆل ناکەی ڕادەستم ؟
ڕازی نابێ ..

ئیتر ئێوارە ناتوانم ،
لە زەنگیانەی ووشەکانت ،
مەدالیایەک بۆ خۆم بچنم .
لە هەر شوێنێ ،
تەنیایەکتان بینی ، منم ..

ئیتر ماڵی باران لە بای وەشت ئەپرسم . .
ئەڕوا و وەڵام ناداتەوە ..
هەواڵی ئاسمان ، لە هەورێ
داوا ئەکەم ،
ئەڕوا و وەڵام ناداتەوە ..
پرسیاری کۆچ له کاروانێ ئەکەم ..
هەر لایشم لێ ناکاتەوە ..

هەر تۆ بووی تۆ ..
بە بێ هەواڵی کەشناسیی ..
بە بێ منەت ،
هەموو ڕۆژێ دائەباریت ،
کام پرسیارەم کە زۆر قورسە ،
زۆر ئاسان بوو بە لاتەوە ..
سەرنجێکت ،
ڕادەسپارد هەتا وەڵامی
ئازارەکانم باتەوە ..

ئیتر گوڵەکان بێ بۆنن ..
ئیتر گوڵەکان نایلۆنن ..
•
•
•
•

داگیرکردن
تۆ لە بەرەکانی
شەڕی عەشقێکەوە
هێرشت هێنا بۆ سەر شاری دڵم
سەرکەوتوو بوویت
بەڵام نازانم!
فتوحاتت کرد
یا …
داگیرت کرد
دڵی من!
—————-

ڕۆژوو
لە کازیوە تا زەردەپەڕ
ڕۆژووی عەشقم نەشکاندووە
وەرە لێم نزیک بەرەوە؛
هیلاکی لەشم دەربکە بە
ڕامانێک!
وەرە لێم نزیک بەرەوە
تینوێتی زمان بشکێنە
بە تەڕی
نەرمی لێوانت.

ڕۆمانی سەردەمی جەنگ، سەرگوزستەی خێزانێك دەگێڕێتەوە، كە هەر لە كۆچڕەوەكە بگرە، تا شەڕی ناوخۆ و دواتریش، قوربانی زۆر دەدەن و منداڵەكانیان ون دەبن و هەریەك لە باوك و دایك و كوڕەكەش، چارەنووسێكی نادیار دەیانگرێتەوە. بێگومان تیمەی ئەو ڕۆمانە وەك ڕووداو، لەژێر كاریگەریەتی و لاساییكرنەوەی ڕۆمانی ( دێو بەهمەن) نووسراوە. بڕوام وایە، نووسەری ڕۆمانەكە دێو بەهمەنی خوێنبێتەوە، چونكە هاوچوون و نزیكیەكی زۆر لە نێوان هەردوو ڕۆمانەكە، لە كەسایەتی و ڕووداو و وێنەو گێڕانەوەكان بوونی هەیە. بێگومان ئاسایە ڕووداوێك وەك تیمەی نووسینی دەقێك، لە زۆرتر لە تێكستێكدا ڕەنگبداتەوە و بەرجەستە بكرێت، وەلێ كاتێ وردەكاری ئەو ڕووداوە، هێنە هاوشێوە دەبن، بە جۆرێك كە نزیكییەكی زۆر لە نێوان هەردوو تیمەی دەقەكە هەبێت، ئەوا هیچ گومانی تێدا نییە، ئەمە دەبێتە جۆرێك لەلاساییكردنەوەو كۆپیكرنی خەیاڵ و بیرۆكەی نووسەرانی دیكە و داڕشتنەوەیان، لە فۆڕمێكی كەمێك جیاوازدا، وەك ئەوەی لە ڕۆمانی سەردەمی جەنگدا دەبینرێت، ڕووداوێك بە تایبەتی ڕووداوی سیاسی و نەتەوەیی، بەو پێیەی ئێمە هەمیشە لە نێو نەهامەتی وكارەساتەكان ژیاوین، دەكرێ بەرجەستە بكرێت و لە ڕووبەرە گشتییەكەیدا، بەڵام سەرلە نوێ گبَڕانەوەی ئەو ڕووداوانە، بە كەمێك گۆڕانكاریی و دەستكارییەوە، نابێتە هۆی ئەوەی كاریگەریەتی و ئاستی لاساییكرنەوەی دەقی دووەم لە هی یەكەم جیابكاتەوە. لێرەدا بە كورتی لە بارەی ڕۆمانی سەردەمی جەنگ هەڵوەستەیەك دەكەین.
تیمە لە ڕۆمانی دێو بەهمەن و سەردەمی جەنگدا:
سەردەمی جەنگ، لە سەر زاری سەردەم فەریدونەوە، ڕووداوەكانی ڕۆژگاری شەڕی ناوخۆ دەگێڕێتەوە. گەرچی سەردەم دوای كۆڕەكە لە دایك دەبێت، بێگومان شەڕی ناوخۆش لە نێوان ساڵانی 1994 _1998 لە باشووری كوردستان ڕوویدا، كەچی سەردەم وەك گەواهیدەرێك بە سەر ڕووداوەكانەوە دەردەكەوێت. بنووسی ڕۆمان، لێرەدا ڕەچاوی زەمەنی ڕووداوە مێژووییەكانی بە زەمەنی تەمەنی سەردەم ودواتریش نەكردووە، ئەمە وێرای ئەوەی ڕۆماننووس باس لە شەڕی براكوژی یەكەم و دووەم دەكات، لە كاتێكدا شەڕی براكوژی لە كوردستاندا، یەك قۆناغ و سەردەم بوو، ئەگەریش لە براكوژی دووەم مەبەستی ئەوە بێت، دیسانەوە دروست دەبێتەوە، ئەوا كارێكە نابێ بە ناو ڕۆماننووس باسی بكات. سەردەم كوری فریدون بورهانە، بورهان ئەسعەدی باوكی، دوو كوڕی دیكەی پێشتر هەبوونە و تەمەنیان لە نێوان شەش ساڵی و دوو ساڵی دابوونە و هەردوو كوڕەكەی لە كۆچڕەوەكەدا ون دەبن و پاشان ئەم دوو كوڕە ( هەڤاڵ و كامەران) لەلایەن دوو خێزانی دیكەوە هەڵدەگیرێنەوە. نازداری خوشكیشیان، بەڕووداوی ئوتومبێل كۆچی دوایی دەكات. ونبوونی ئەم دوو كوڕە، برینێكی گەورە لە سەر دڵی ئەو دایك وباوكە فریدون و ئامینە ڕۆستم جێدێڵێت و سەرەنجام باوكیان بەو دۆخەو لە چاوەڕوانی شادبوونەوەی بە هەروو كوڕەكەیی و مەرگی نازداری كچی دەمرێت. سەردەمیش، دوای دابڕانی بۆ ماوەیەك و چوونی بۆ شاری ماد باكوور، پاش چڵ ساڵ ئەحمەد بورهانی مامی دەدۆزێتەوە و پاشانیش دەگەڕێتەوە لای دایكی و بە نائومێدییەوە ژیان دەكات و لە چاوەڕوانی ئەوە دایە، فریشتەی مەرگ بێت و ڕوحی بكێشێت. لەو ڕۆمانەدا، دوو حزبی (سارد) و (گەرم) بوونیان هەیە، لە ڕۆمانی دێو بەهمەنیشدا، كە پێنچ ساڵ بەرلەو ڕۆمانە چاپ و بڵاوكراوەتەوە، حزبی (ئەی) و (بی) هەن. ڕۆمانی دێو بەهمەن، باسی ڕۆژگاری شەڕی ناوخۆ و كارەساتی سی و یەكی ئاب و ئاوارەبوونی حزبی ئەی بۆ سنوور دەكات، لە ڕۆمانی سەردەمی جەنگیشدا، دیسانەوە ڕووداوی شەڕی ناوخۆ و و هاوكات گرتنی شاری ماد باشوور، لەلایەن حزبی گەرم و دەرچوون و ئابڵوقەدانییان لە سەر سنوور دەكات و دواتریش هێزی حزبی سارد، لە سەر سنوور بە هێڕەوە دەگەڕێنەوە و شارەكەیان ئازاد دەكەن، كە بێگومان ڕووداوەكان لێرەدا، سی و یەكی ئاب و چوونی هێزەكانی یەكێتی بۆ سەر سنوور و پاشان گەردەلوولی تۆڵەن. لە ڕۆمانی دێو بەهمەندا، برایەك لە حزبی ئەی بە دەستی براكەی لە حزبی بی دەكوژرێت، لە ڕۆمانی سەردەمی جەنگیشدا، هەڤاڵی برازا، بەدەستی ئەحمەد بورهانی مامی دەكوژرێت، واتا هەمان دیمەن لە ڕەگی خوێن و خزمایەتی دووبارە بۆتەوە. لە ڕۆمانی دێو بەهمەندا، پیرەمێردێك لە كۆی پێنچ كوڕ، چواریان لە دەست دەدات و دەبنە قوربانی شەڕی ناوخۆ و بە تاسەوە، بە دوای كوڕەكەی دیكەیدا سەردانی شارەكەی دیكەی ژێر دەسەڵاتی حزبی نەیار دەكات، لە ڕۆمانی سەردەمی جەنگیشدا، فریدونی باوكی سەردەم، دوو كوڕی لە كۆچڕەوەكەدا لێ ون دەبن و سەردەمیش بە نهێنی دەڕواتە شاری ماد باكوور و دوای ئەوەی فەریدەونی باوكی بۆ سۆراغی دەچێت و پێی دەڵێن كوڕەكەت نەماوە، دەمرێت. لە ڕۆمانی دێو بەهمەندا، بەشێكی گێڕانەوەكان لە ڕێگەی نامەوە دەخرێنەڕوو، لە سەردەمی جەنگیشدا، دیسانەوە دوو نامە لە نێوان ئەحمەد بورهان و سەردەمی برازای ئاڵوگۆڕ دەكرێن. لە ڕۆمانی دێو بەهمەندا، دیمەنەكانی بازگە، سەر سنوور، گرتن و زیندانیكردن، وێنە و ناسنامە و كۆپی بوونیان هەیە، لە ڕۆمانی سەردەمی جەنگیشدا، هەمان ئەو دیمەنانە بە گێڕانەوەیەكی دیكە دووبارە بوونەتەوە، بە تایبەتیش كاتێ سەردەم لە كاتی چوونی بۆشاری ماد باكوور، لەلایەن یاساوڵانی بازگەكەوە دەگیڕێت و دەبردرێتە لای ئەحمەد بورهانی مامی، ئەویش دەیناسێتەوە. سەیر لەوەدایە، دوای چڵ ساڵ دابڕانی ئەو مام و برازایە لە یەكتری، زۆر بە ئاسانی ئەحمەد بورهان سەردەمكی برازای دەناسێتەوە، لە كاتێكدا لە تەمەنی نزیك بە شەش ساڵییەوە، دوای ئەوەی ئاشكرا دەبێت سیخوڕی بۆحزبەكەی تر دەكات، ماد باشوور جێدێڵێت. گاڵتەجاری لەو شێوەیە، كە كەسێك دوای چڵ ساڵ منداڵێك بە گەورەیی بناسێتەوە، تەنها لای ئەو نەوە خۆبەشتزانە هەیە، كە هەموو تەقەلایەك دەدەن ببنە ڕۆماننووس، كەچی ناتوانن تێكستێك بنووسن سنووری ڕۆمان ببەزێنێت، یاخو ڕۆمانێك دەنووسن، بێ ئاگا لەوەی پێشی ئەوان، كەسانی بە تواناتر و ڕۆماننووسی دیارتر نووسیویانە.

ناوی كارەكتەرەكان لە هەردوو ڕۆمانەكەدا:_
هەڵبەتە ناونان پرۆسەیەكی گشتییەوە دەشێ هەزاران كەس ناویان هاوماناو وەك یەكتری بێت، بەڵام نابێ ئەوەمان بیربچێت كە ناو، شوناسێكە بۆ ناسینەوەی هەر مرۆڤێك لە ئاستە كەسی و كۆمەڵایەتی و ناسنامەیەكەیدا، لێرەوەش دەكرێ لە دوو ڕۆماندا، ناوی كارەكتەرێك یان دوو كارەكتەر، وەك یەك و هاوشێوەبن، بەڵام كاتێ ناوەی كارەكتەرەكان، لە ڕۆمانی دووەمدا، هاوشێوەی كارەكتەری ڕۆمانەكەی پێشووە، ئەوا جگە لەلاساییكردنەوە هیچی ترە؟ لە ڕۆمانی دێوبەهەمەندا، كە شەش ساڵ، بەرلەو ڕۆمانەی ڕامیار محمەد بڵاوكراوەتەوە، ئەم كارەكتەرانە هەن:( شاهۆ، كامەران، بەهمەن، سەریاس، ڕۆستەم، براژن، بارام، ئەحمەد) لە ڕۆمانی سەردەمی جەنگیشدا كەلەم ماوەی ڕابردوو بڵاوبۆتەوە، كارەكتەرەكانی ( سەریاس، ئەفسەر بەهمەن، كامەران، شاهۆ، ڕۆستەم، براژن، بارام، ئەحمەد) بوونیان هەیە. \ شوێن و دیمەنەكان لە هەردوو ڕۆمانەكەدا:
لە ڕۆمانی دێو بەهمەندا، چونكە ڕەنگدانەوەی شەڕی ناوخۆ و كارەساتی سی و یەكی ئابە، چەندین دیمەن و لۆكیشنی وەك (بازگە، ئەفسەر، سەر سنوور، شار، ڕەفتاری چەكدارەكان بەرانبەر خەڵك، ئوتێل، لێدان و ئەتككردن ) دەبینرێن، هەمان ئەو دیمەنانە تا ڕادەیەكی زۆر بە كەمێك وەسف و دەستكارییەوە، لە ڕۆمانی سەردەمی جەنگیش بوونیان هەیە. بۆ نموونە: لە هەردوو ڕۆمانەكەدا، ڕەفتاری چەكدارەكان لە بازگەكان بەرانبەر بە خەڵك و كادیری حزبەكانی خۆیان دەبینرێت. ئەمە وێرای ئەوەی كە لەو نێوەندەوە، خەڵكی ئاساییش كراوەتەو قوربانی وەك شوفێری ئەو ئوتومبێلەی خەڵك بە كرێ دەگوازێتەوە، یاخود لە ڕۆمانی دێو بەهمەندا، بارامی سالە بەراز، ڕۆڵی سیخورێك لە نێو حزبەكەی بۆ حزبی بەرانبەر دەبینێت، لە ڕۆمانی سەردەمی جەنگیشدا، ئەحمەد بورهان، هەمان ڕۆڵ و ئەركی هەیە. ئەمە وێرای ئەوەی كە لە ڕۆمانی دێو بەهەمەندا، باسی دیاریكردنی سنووری دوو ئیدارەیی وەك دەرهاوێشتەی شەڕی ناوخۆ دەكرێت، لە ڕۆمانی سەردەمی جەنگیشدا، هەمان وەسف دووبارە بۆتەوە.

چەند هەڵەیەك لە ڕۆمانی سەردەمی جەنگدا:_
بێگومان زمانی دەربڕین و گوزارشتكردن، وەسف و وێنای ڕووداوەكان لەو ڕۆمانەدا، لەو پەڕی نا هونەریی و بێ هێزی دایە، كە دەریدەخات نووسەری ڕۆمانەكە، چەند هەژار و پەرپووتە لە ڕووی زمانی نووسینی ڕۆمانەوە، كە هونەركاریی و وردەكارییەكی یەكجار زۆری دەوێت. لەو سۆنگەیەشەوە لە پەراوێزی زمانی نووسینی ڕۆمانەكەوە، نووسەر كەوتۆتە هەڵەی زەقەوە وەك:_

• ل 10 نووسیویەتی:_(لە سەرجێگەكەی خەوتبوو، بێ ئۆقڕە، شپرزە و هەناسەسوار) ئەگەر كەسێك ئەوبارە دەروونییانەی هەبێت، دەتوانێت بخەوێت.
• ل 11 نووسیویەتی:( بە جەستە لەڕو لااواز و ئارەقاوییەكەی لە جێگاكەی هاتە دەر) بێگومان بارەكە لێرە دیارە كە سەردەم، لە نێو جێگەی خەوتن نەماوە، كە چی سێ دێڕ دواتر، بنووسی ڕۆمان بیری دەچێتەوە چی نووسیوە، ئەمجارەیان دەنووسێت.(بەتانییەكە نیوەی سەرەوەی داپۆشیبوو!) كەواتا نابێ سەردەم لە جێگەكەی هاتبێتە دەر.
• لا 15 نووسیویەتی:_( سەردەم بە دایكی گوت كە شەهییەی ژەمی قوڕسی نییە، دایكیشی قاپێك هەنگوین و ماستی بۆ دانا) مەگەر هەنگوین ژەمی قورسە یان سووك؟
• لا 18 نووسیویەتی:_( قۆڕییە كۆنە ڕزیوەكەی خستە سەر ئاگر) با لەوەگەڕێین كە قۆڕییەی چا، ئاسنە و ئاسنیش ناڕزێت، تەنێ دەپرسین ئەگەر ڕزیو بووە، چۆن بەرگەی خستنە سەر ئاگری گرتووە؟
• لا 21 نووسیویەتی:_( خەمڵاندنەكانی ڕاست دەرچوون) نووسەری ڕۆمانەكە لێرەدا جیاوازی لە نێوان خەمڵاندن و پێشبینی نەكردووە، چونكە هەرگیز خەمڵاندن وەكو خۆی لە هەر شتێكەوە بێت ڕاست دەرناچێت، ئەی بۆ دەگوترێت خەمڵاندن؟
• لا 32 نووسیویەتی:( لە قوتابخانە، دەم و لووتی سەریاسی بە هۆی دەمە قاڵێوە شكاند و لە سەر ئەوەش باوكیان بانگ كرد بۆ قوتابخانە) بێگومان لێرەدا دیارە كە باوكی سەردەم، ئاگادار دەكرێتەوە بەو شەڕەی كوڕەكەی، كەچی چوار دێر دواتر ئەمجارە دەنووسێت:( بەڕێوەبەر دەربارەی ئەو شەڕە، هیچی بە فریدون بورهان نە گووت) كە ئەمەش دووگێڕانەوەی پێەوانەی یەكترین
• لا 76 نووسیویەتی:_( دەم و چاوی خۆی، بە نینۆك داماڵی بوو)، لێرەدا، نووسەر حیاوازی لەنێوان ڕنین و داماڵین نەكردووە، كە دوو واتای جیاواز لە یەكتریان هەیە.
• لا 90 نووسیویەتی:_( كە ئەوان گەیشتن، جەستە مردووەكە لەوێ نەمابوو) سەرنج لەو جۆرە داڕشتنەی زمان بدەن؟ ئەمە مانای وایە، جەستەی كەسە مردووەكە، خۆی ڕۆیشتووە! نازانم كەسێك شارەزایی لە داڕشتن و بەیەكەوە نانی ڕستە نەبێت، چۆن بوێری ئەوەی هەیە ڕۆمان بنووسێت؟

  • لا 91 نووسیویەتی:_( لێكۆڵینەوەیەكی درشت) لێرەدا، باس لەو لێكۆڵینەوەیە دەكات كە بۆ كوشتنی نازدار كراوە، بەڵام ئایا لێكۆڵینەوە كردن، لە هەر تاوانێك بێت، بە وردی دەكرێت یان بەدرشتی؟ لێكۆڵینەوەی درشت هیچ داهێنانێكی تێدایە.

• لا 136 نووسیویەتی:_( لەو ڵاپەڕەیەدا، هەڵەیەكی زەق كراوەوە نووسەری ڕۆمان لێی بێ ئاگابووە، ئەویش ئەوەیە كە كاتێ ئەحمەد بورهان ون دەبێت، بورهان ئەسعەدی باوكی دەچێتە لای فریدون ئەسعەدی برای، تا هەواڵەكەی پێ بدات، كەچی ئەوەی لێرەدا وەڵام دەداتەوە، سەردەم فریدوونە، نەك فریدوون خۆی.)
  هەر لەدرێژەی گێڕانەوەی ڕووداوەكان، بنووسی ڕۆمان لە شوێنێكی دیكەدا، لەبارەی مەرگی باوكی دوو شێوەی جیاواز باس دەكات. كاتێ فریدون بورهانی باوكی سەردەم، بۆ سۆراغی سەردەمی كوڕی كە چووە بۆ شارەكەی دیكەی ژێر دەستی حزبی گەرم بە ڕێ دەكەوێت، لە بازگەی نێوان سنووری هەردوو شاردا پێ دەڵێن ( كوڕی چی؟ كوڕەكەت كوژراوە) ئیدی ئەو لە هەژمەتی ئەم هەواڵە دەمرێت، كەچی سەردەم لەنامەی دووەمدا كە بۆ ئەحمەد بورهانی مامی ناردووە، باس لەوە دەكات كە باوكی كەس نەیكوشتووە، بەخۆی مردووە! ئەمەش جۆرێكە لە بێ ئاگایی لە كردەی گێڕانەوە. وێرای ئەمانەش درێژدادڕیی، هەڵەی زمانەوانی و بابەتی زۆرتر هەن لە ڕۆمانەكەدا. دواجار دەمەوێ ئاماژە بەوە بدەم كە سەردەمی جەنگ، لاساییكردنەوە و كۆپیكردنەوەیەكی زەقی ڕۆمانی دێو بەهمەنی محمەد كەریمە، هەر خوێنەرێكیش بڕوای وایە من هەڵەم، یان نووسینەكەم دروست نییە، سەر پشكی دەكەم بچێت هەردوو ڕۆمانەكە بخوێنێتەوە و بەراوردی یەكتریان بكات!

—————————————-

پەراوێز: سەردەمی جەنگ، ڕۆمان، نووسینی: ڕامیار محمەد، بڵاوكراوەی كورد ڕاوم _ 2023
*ئەم بابەتە لە ئەدەب و هونەری كوردستانی نوێ ژمارە ( 1304 ) ڕۆژی 21/12/2023 بڵاوكراوەتەوە.

ڕۆژی ٥ / ٥ / ١٨١٨ ڕۆژی لە دایکبوونی کاڕڵ مارکسە ، کە خۆی لە خۆیدا لەدایکبوونی میتۆدێکی شۆڕشگێڕانەی خەباتی بەردەوامە دژ بە سەرمایەداری .
مارکس خۆی مردووە وەک لاشە، بەڵام میتۆدی بیرکردنەوەی لەسەر تاسەری جیهاندا هەمیشە زیندووەو ، ڕوو لەبەرزیەو بۆتە تارمایەکی زۆر ترسناک بۆ خودی بۆرژواکان و دەسەڵاتەکانیان لەسەرتاسەری جیهاندا .
یەکێک لەو خاڵە بنەڕەتیانەی کە پەیوەندیان بە میتۆدی مارکسەوە هەیە بۆ لێکدانەوەو ڕەخنە گرتن لە جیهانی سەرمایەداری و سیستەمی بەرهەمهێنان وە جێگاو ڕێگای کۆمەڵگاکان ، ئەوەیە کە میتۆدی خەباتکارانەی ئەو تەنها وابەستە نیە بە ئاین و دژایەتی ئاینەوە .
جێگاو ڕێگای کۆمەڵگاکان لە پڕۆسەی خەباتی چینایەتیدا ، لەسەر بنەمای کۆمەڵگای سۆکۆلاریستی و زانست پەروەرەکان وە کۆمەڵگای ناسۆکۆلاریست و ئاینی و ەدژ بە زانست ، دەستنیشان ناکرێن و ناخەمڵێنرێن.
کۆمۆنیزمی مارکس لە پێناو سۆکۆلاریزە کردنی کۆمەڵگا نەهاتۆتە ئاراوە، کۆمۆنیزمی مارکس لەبەرامبەر خودی ئاینەکان وە بەرەی دژ بە سۆکۆلایزم و دژ بە زانست نەهاتۆتە ئاراوە ، کۆمۆنیزمی مارکس دژ بە بنەما ئابووری و سیاسیانە هاتۆتە ئاراوە، کە بتوانێت ڕەگ و ڕیشەی چەوساندنەوەی چینایەتی و خاوەنداریەتی تایبەتی دەستکۆتا بکات، وە چینە چەوساوەکان و پڕۆلیتاریا لە سیستەمێکی چەوسێنەرانە دەربهێنێت ، کە ئەوانی کردووە بە کۆیلەیەک و کاڵایەک کە کڕین و فرۆشنیان پێوە ئەکرێت.
کۆمەڵگای سۆکۆلار و زانستخواز پێوەر نیە بۆ ئازادی و سەرفرازی چینە چەوساوەکانی کۆمەڵگاو پڕۆلیتاریا ، بەڵکە بەپێچەوانەوە خۆی لە خۆیدا بەشێکی دانەبڕاوی کۆمەڵگای سەرمایەداریەو ، هەموو زانست و سۆکۆلاریزمێک بە قازانجی لێبڕاڵیزمی بۆرژوازی ئەچێتە پێشەوە.
وە تەواوی دەستکەوتە زانستی و عیلمانیەکان وە دیگیتاڵیزم و گەشەی تەکنۆلۆژیای مۆدێرن و زیرەکی دەستکرد ..هتد لە ژێر چاودێری و بە گوێرەی بەرژەوەندیەکانی گەشەو کەڵەکەی سەرمایەو بەرژەوەندیە مۆنۆپۆڵیەکانی ئیمپریالیزمی جیهانی دەستنیشان ئەکرێن وئەچنە پێشەوە.
خودی جیهانی ئەمڕۆو دوێنێش هیچ کات لەسەر بنەمای دابەشکاری لە نێوان کۆمەڵگا ئاینی و کۆنەپەرستەکان وە کۆمەڵگای سۆکۆلار و زانستخواز و عیلمانیەکان دەستنیشان نەکراوە ، و لێکنەدراونەتەوەو وە لەسەر ئەو بنەمایە شیکاریان بۆ نەکراوە.
بەڵام بابزانی بۆچی کۆمۆنیزمی مارکس وە میتۆدی هزری مارکس لەلایەن کۆمۆنیزمی بۆرژوازی و بۆررژوا چەپەکان تەنها و تەنها لە چوارچێوەی ( ئاینداری و دژ بە ئاینبوون ) دا لێکدراوەتەوەو شێوێندراوە و ناوەرۆکی شۆڕشگێڕانەی هزرو میتۆدی مارکسیان ، گۆڕیوە بە لایەنگریکردن لە سۆکۆکاریزم و زانست و دژایەتی ئاین و وثیۆلۆگی ( Theology) ؟
وە ئایا ئەم باسە مانای ئەوە ئەگەیەنێت کە مارکس ڕۆڵی ئاینی بە باش و پۆزەتیڤانە ئەژمارکردووە ؟ بێگومان نەخێر ، لەلای مارکس ئاین ڕۆڵێکی خەفەکەرو سەرکوتگەری ڕوحیەتی شۆڕشگێڕانەی جەماوەر لەبەرامبەر سەرمایەداری وە چینە داراکان ئەگێڕێت ، ڕەنگە یەکێک بێت و بپرسێت ئەی ئەوە نیە کە لە زۆربەی ڕێکخراوە جیهادیە ئاینیەکاندا وەک ئیسلام دژ بە داگیرکەران ئەجەنگن ؟! مەگەر ئەمە شۆڕشگێڕبوون نیە ؟! بێگومان ئەگەر بەدیدگاو هزری کەسێکی ئۆپۆزیسیۆنی بۆرژوازیانە بیربکەینەوە ، وە لەمەودایەکی تەسکی ئۆپۆزیسیۆنی بۆرژوازیەوە بۆ وەدەستهێنانی ئیمتیازاتی زیاتر ، ئەو کاتە هێزێکی بەرهەڵستکاری بۆرژوازی لەبەرامبەر دەسەڵاتێکی سەرکوتگەر و بۆرژوازیدا ئەم چالاکیانە بە شۆڕشگێڕانە لە قەڵەم ئەدەن یان ئەژمار ئەکرێن .
مارکس ڕۆڵی ئاین لە پڕۆسەی بەرهەمهێنانی سەرمایەداریدا ئەبینێتەوەو ، وەک بەشێک لە سەرخانی بۆرژوازی سەیری ئەکات ، بە گۆڕینی پەیوەندیەکانی بەرهەمهێنان و کۆتاکردنی دەسەڵاتی سیاسی بۆرژوازی لەلایەن( دیکتاتۆریەتی پڕۆلیتاریا) وە زەمینە سازی ئابووری و سیاسی و کۆمەڵایەتی و فەرهەنگی بۆ گواستنەوەی کۆمەڵگا بەرەو سۆسیالیزم ، خودی ئاینیش زەمینەکانی مانەوەی خۆیان لەدەست ئەدەن .
زۆر جار قسەوباس و نووسینەکان لەسەر خودی شێواندنی هزری شۆڕشگێڕانەی مارکس کراوە ، هەروەک لێنین و بەڵشەفیەکانیش کردوویانە ، وە بگرە ڕۆڵێکی گەورەیان بینیوە لە زیندوکردنەوەی ئەم میتۆدە شۆڕشگێڕانەیەی مارکس و ئەنگلز.
هەروەها مێژووی خەباتی چینایەتی لە ئەوروپا و جیهانی پێشکەوتو وە سۆکۆلاری ، گەیشتۆتە ئاقارێک کە جاربۆجار کۆمۆنیزمی بۆرژوازیی و بۆرژوا چەپەکان هەنگاوی ژەهراوی زیاتر ئەنێن بۆ شێواندنی ئەم هزرە شۆڕشگێڕانەیە.
یەکێک لەو قوتابخانە میراتی و بەرچاوەکانی ئەمڕۆی جیهانی سۆسیال دیمۆکراسی مۆدێرن و سۆکۆلاریزمی ئەوروپا بریتیە لە EUL/ NGL (یەکێتی چەپەکانی ئەوروپا – چەپی سەوزی نۆردی) ، ئەم پێهاتە سیاسی و ڕێکخراوەیەی بۆرژوازی کە بەناوی مارکس و کۆمۆنیزمەوە قسە ئەکات ، ئەرکی سەرەکی مراندنی ئەو میتۆدە شۆڕشگێڕانەیەی مارکسە .
وە ئەوەی شایانی باسە ئەم ڕێکخراوە ئیمپریالیستیەو وە چەندین ڕێکخراوەی تر ، ئەرکی سەرەکیان ئەوەیە کە درێژە بە هەوڵێکی بێهودەی کۆنی خودی بۆرژواکان بدەن بۆ شێواندنی هزرو و میتۆدی مارکس ، هەر لەگەڵ ساتەوەختی هاتنە ئاراوەی ڕەخنە تێکشێنەرەکانی بۆ خودی بنەماکانی ئابووری سیاسی بۆرژوازی.
سۆکۆلاریزمی بۆرژوایی و دژ بە ثیۆلۆگی و ئاینەکان بەشێوەی جۆراو جۆر خۆیان نمایشکردووە ، وە بەشێکیان وەک بۆرژوا چەپەکان کە خۆیان بە میراتگری مارکس ئەزانن .
لە ئەوروپا و جیهانی پێشکەوتوی سەرمایەداری (سۆکۆلاریزم ) بووە بە پەرچەمی دژایەتی و ڕەگەزپەرستی ئاینی، وە هەڵاواردنی کەمایەتیە ئاینیەکان . وە سۆکۆلاریزم بۆتە هێلانەی هاوبەشی بۆرژوا لێبڕاڵەکان و بۆرژوا چەپەکان ، بنەماو پێکهاتەی سیاسی ئەو جموجوڵانەی کە بەناوی سۆکۆلاریزمەوە لە ژەوروپاو جیهانی سەرمایەداری پیادەئەکرێت، شایەتحاڵی
لەسەرەتادا ڕۆژنامەی دانیمارکی ( یۆڵاندس بوستن) کە پشت بە ئایدیۆلۆژیایەکی لێبڕاڵانەی خۆپارێزانەیە ( کۆنسەرڤاتیڤ ) وە سەر بە پارتی پارتی گەلی پارێزگارە ، لە 30/ 9 ی ساڵی 2005 هەڵسا بە بڵاوکردنەوەی وێنە کاریکاتێریەکانی محمد وەک پێغەمبەری موسوڵمانەکان ، دواتر لە 10 ی کانونی دووەمی / 2006
ڕۆژنامەی نەرویجی بی ماگازیننێت وە ڕۆژنامەی ئەڵمانی دی فێڵیت ، کە ئەویش سەر بە ئایدیۆلۆژیایەکی لێبڕاڵانەی خۆپارێزانەی کۆنسەرڤاتیڤە ، وە ڕۆژنامەی فەڕەنسی فڕانس سۆیر و شارڵی ئێبدۆ کە سەر بە ئایدیۆلۆژیای ( بۆرژوا چەپەکانە ) لە ساڵی 2006 ، وە گەلێک ڕۆژنامەی تریش وێنەکانیان جارێکیتر بڵاوکردەوە.
میتۆدی کاکردن لەسەر برەودان بە سۆکۆلاریزمی بۆرژوازی ، هەوڵێکی سۆسیال دیمۆکراتیانەی ڕیفۆرمیستانەیە ، بۆ بنیاتنان و هێنانە ئاراوەی زەمینەکانی یاخود پێشینەکانی گواستنەەی کۆمەڵگای سەرمایەداری ، بەرەو کۆمەڵگای سۆسیالیستی .
ئەم جۆرە نەخشەسازیە بۆ گۆڕینی کۆمەڵگا ، لەسەر بنەمای دژایەتی ئاینەکان و ثیۆلۆگی بە شێوەیەکی گشتی هیچ پەیوەندیەکیان بە میتۆدی مارکسەوە نیە، بەڵکە هەوڵێکی ژەهراویە بۆ گۆڕینی کۆمۆنیزمی مارکس بە کۆمۆنیزمێکی بۆرژوازیانە .
هەوڵێک کە بێهوودە تەواوی ستراتیژیەتی ئیمپریالیزمی ئەمریکی و جیهانی و دامودەزگا مێدیایی و موخابەراتەکانیان وە هۆڵیوود لەسەر ئەوە کۆکن ، کە پێویستە دژایەتی کۆمۆنیزم بکرێت ، دژایەتیەکی فێڵبازانەی سۆسیال دیمۆکراتیانە ، دژایەتیەک کە کار لەسەر شێواندن و لە گۆڕنانی میتۆدی مارکسە ، وە تەنها مرۆڤایەتیان خستۆتە بەردەم چەندین لێکدانەوەی جیاواز لە تێڕوانینی نادروست لەسەر تێگەیشتن لە میتۆدی مارکس ؛ بەتایبەت لە ووڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست مۆ* ساد کار لەسەر دوو تەوەرە ئەکات ، یەکەمیان : مارکس مولحیدەو دژایەتی تەواوی ئەو کەسانە یان ئەو کۆمەڵگایانە ئەکات کە باوەڕیان بە ئاینەکان وەک ئیسلام هەیە . دووەمیان : مارکس جوولەکەیەو دژایەتی هەموو جوولەکەکان ئەکات . تێکەڵکردنی تێڕوانینی مارکس لەسەر ئاین و ەڕۆڵی لە خەباتی چینایەتیدا ، بە مەسەلەی دژایەتیکردنی ئەو جەماوەرەی یان ئەو کۆمەڵگایانەی کە تیایاندا ئاینێکی دیاریکراو زاڵە ، تەواو بدعەیەکی بۆرژوازیانەیە.
هەروەها تێڕوانینێکی کوشندانەی تر بۆ شێواندنی میتۆدی مارکس ، ئەوەیە کە کۆمەڵگای سەرمایەداری لە ڕێگەی ڕیفۆرم و چاکسازی و ڕێکخراوەکانی کۆمەڵگای مەدەنی یان ڕێکخراوەو سەندیکاو نقابە پیشەییە جیاوازەکانەوە ، یان هەر مۆدێلێکی تری ڕێکخراوەی جەماوەری ، توانای ئەوەیان هەیە کە پێشینە گرنگەکانی گواستنەوە بەرەو کۆمەڵگای سۆسیالیستی فەراهەم بکەن .
ئێدوارد بڕنشتاین و کاڕڵ کاوتسکی سەر قافڵەی ئەم جۆرە لە تێڕوانینە ژەهراویانە بوون ، بۆ شێواندنی میتۆدی مارکس ، وە بۆرژوا چەپەکان و سەوزەکان و یەکییەتیەکانیان زادەی ئەم جۆرە میتۆدە بۆرژوازیەی سۆسیال دیمۆکراسیەن ، کە خۆی لە خۆیدا بۆتە سەرخانێکی فیکری پێویست بۆ وڵاتانێکی ئیمپریالسیت ، کە توانیان دەوڵەتی خۆشگوزەرانی و ڕەفاە دروستبکەن ، لەسەر بنەمای کەڵەکەی سەرمایەیەک کەلە وڵاتانی هەژارو و ناوچەکانی تری جیهانەوە ، لە ڕێگەی داگیرکاری و شەڕو چەوساندنەوەو دەستگرتن بەسەر سەرچاوە گرنگە سروشتیەکانی کەرەسەی خاوو نەوت و سووتەمەنی و گازو هەروەها دەستگرتن بەسەر شوێنە ستراتیجیەکانی بازرگانی وە ئەمنی و ئابووری جیهانی .
بۆرژوازی جیهانی و ئەمریکا ، دامودەزگا موخابەراتی و مێدیاکانیان وە ڕۆژنامەو گۆڤارەکانیان وە سیستەمی پەروەردەو فێرکردن و …هتد لە سەر ئەم سێ تەوەرە سەرەکیە کاری بەردەوامی خۆیان درێژە پێئەدەن ، وە وەک ئەرکێکی سەرەکی خۆیان لە ناوچەکانی بەناو ڕۆژهەڵاتی ناوین و جیهان لە ئەستۆ گرتووە .
یەکێک لەم بلۆکە ڕیفۆرمیستیە باوانەی کە توانیان میتۆدی مارکس بشێوێنن ، وە ببن بە لایەنگری ئاینەکان و لە مەراسیم و بۆنەکانیاندا بەشداری ئەکەن وە کاری هاوبەش لەگەڵ خودی بۆرژوا تائیفی و قەومیەکان و مەزهەبیەکان ئەکەن ، سەرهەڵدانی ستالینیزم وەک ڕیفۆمیزمێکی چەپی شەعبەوی و میللی لەسەر ئاستی جیهان و ناوچەکە ، کە لە حیزبە بەناو شیوعیە تەقلیدیەکانی وەک ح. ش.ع دا بەرجەستە بۆتەوە.
هەروەها ڕەوتێکی تری سۆسیال دیمۆکراتیانەش کە میتۆدی خەباتکارانەی مارکسیان شێواندووە ،وە لەو ناوچانەدا سەریان هەڵدا وە برەویان پێدرا بەدوای شۆڕشی ئێران ١٩٧٩ ، ڕەوتی ( کۆمۆنیزمی کرێکاریە ) ، کە خۆی لە خۆیدا جۆرێکە لە پێکهاتەی فیکری لێبڕاڵیزمی ئەوروپایی و میتۆدی بۆرژوا چەپەکانی ئەوروپا کە کار بۆ بە سۆکۆلاریزەکردنی کۆمەڵگای ناوچەکەو و دژایەتی کۆمەڵگا ئاینیەکانیان ئەکەن .
تا سەرمایەداری و چەوساندنەوەی چینایەتی شەڕو هەڵاواردن و بێمافی و سووکایەتی بە کەمایەتیە کۆمەڵایەتیەکان و هەڵاواردن لە نێوان میللەتان و ئاینەکان …هتد مابێت ، مارکسیش هەر زیندووە ، وە میتۆدی شۆڕشگێڕانەی مارکس زۆر لەوە بەهێزترە کە بۆرژوا چەپەکان بتوانن بیشێوێنن .

و.سابیر
٧/ ٥ / ٢٠٢٤

مارسیل دۆشامپ دەڵێ هیچ شتێك خاوەندارێتی ناكرێ و رەسەن نییە، هیچ شتێكیش ناكرێ بدزرێ.
(1)
پڕ كێشەترین چەمك، چەمكی بۆشاییە! چونكە لە بۆشاییدا چییەتی دیار نییە، لە بۆشاییدا جیهان هیچ بوونێكی تایبەت بەخۆوە نابینێ، جگە لە ئاژاوە و سپێتی و شوێنی ماتەوزەی خەیاڵی و بیركردنەوەی نەدیتراو.
هونەری پڕكردنەوەی بۆشاییەكان چارەنووسی نێوانەكانە، نە ڕابردووی هەیە و نە داهاتوو، چارەنووسی بێ یادەوەرییە. بەو مانایەش خەیاڵكردنی هونەری بۆشاییەكان و بینین لەو تێگەیشتنەوە دێ، كە بۆشایی شوێنێكە بۆ هەڵبژاردنی تاقیكردنەوەكان.
لە هونەری خەیاڵكردنی بۆشایی گۆشەیەكی بەتاڵ هەیە، پاشان بە فیزیكیكردنی خەیاڵ، بینینی خەیاڵكراو! بێ ئەوەی پەیوەندییەكی دیاریكراو لەنێوانیاندا درووست بێت.
(2)
لە هونەری وێنەكردن لە بۆشایی، مرۆڤ نقومی سەیركردنی بابەت نییە. بە دوای ئەوەدا ناگەڕێ، كە جیهانی پێوەسف بكاتەوە! بەڵكو خەیاڵی خۆی لە سەیرورە و بەرهەمهێنانەوەی بینراودا تاقی دەكاتەوە. هونەرمەند سەردار سنجاوی هەوڵدەدات لە رێگای كردەی رووخێنەرانەوە لە وەسفكردنی بابەت، لە باوەڕی هاوبەش رابكات! نایەوێ قبوڵكراو بێ، شانازی بە خودێكەوە ناكات، كە سیستم تەواو بە خواستی خۆی لە قالبی داوە، هەمیشە لە هەوڵی بەرهەمهێنانەوەی بۆشاییە!
گۆرٍینی سیستم لە گۆڕینی پەیوەندی مرۆڤ بە خۆیەوە دەستپێدەكات، خوێندنەوەی خودە بە پێوەری خود، لەسەر ئەو بنەمایەوە هونەرمەند سەردار سنجاوی ماتەوزەكانی خەیاڵی بینراو بە فیزیكی دەكات، نەك نەخشەی لەبەرگیراو، جوگرافیا دەكێشێ نەك مێژوو، گەشت و كۆچ، نەك مانەوە و نیشتەجێبوون.
لە هونەری خەیاڵكردن لە بۆشایی و بەرهەمهێنانەوەی بینراو وامان لێدەكات لەنێوان شتەكاندا بیر لە شتەكان بكەینەوە. وەرگر لە هونەری خەیاڵكردن لە بۆشاییەكاندا لە هەر پنتێكەوە تەماشا بكات و بە هەر ئاڕاستەیەكدا بڕوات دەڕژێتە سنووری بیركردنەوە و پەیوەندییەكانی جوانی و تێگەیشتنەوە. بە كورتی هونەری خەیاڵكردن لە بۆشایی، مێژووی بێدەنگیی (هونەری تابلۆكێشان) دەخاتە ئەرشیفەوە و بەرەو نواندنی رووداوی دیتراوی جوولاو هەنگاو دەنێت.
پرسیار ئەوەیە، چ شتێك بۆشاییەكان لە مەودای بینراودا پێكەوە دەبەستێتەوە، كە هیچ پەیوەندییەكی دیاریكراویان لەنێواندا نییە؟
لە ڕاستیدا پێویستی جوانكاری و خەیاڵی هونەری بۆشایی و تێگەیشتن لە خەیاڵی بینراو، بیركردنەوەیە لە مەودا وردەكان، پارچە بچووك و لێكدابڕاوەكان، كە پەیوەندییەكی دیاریكراویان بە یەكترەوە نییە، كەچی بەیەكتریشەوە بەندن، ئەوە پێویستی ژیانە، مەودایەكە بۆ هەناسەدان، بۆ زیندوو مانەوە لە ژیاندا.
(3)
وەكچۆن بۆدلێری شاعیر بە زیندووكەرەوەی چەمكی خەیاڵ دادەنرێ. هونەری بۆشایی زیندووكەرەوەی بینینی خەیاڵ و تێگەیشتن و بەرهەمهێنانەوەیە. ئیتر جیهان ملكەچی دەلالەت و مانا نابێت، ملكەچی ڕێكخستن و پۆلێنكردن نابێت. هونەری خەیاڵكردن لە بۆشاییدا دەستبەرداری هەموو سیستەمێكە، كە تێیدا بە گوێرەی “یەك” و “فرە” تەماشای بوونەوەرەكان دەكات! چونكە نە فرەیە نە تاك، نە سەرەتای هەیە و نە كۆتایی، نە ئەسڵی هەیە و نە ئامانج، دژ بە دامەزراندن و ڕەگدانانە، دژ بە جوولەی گەشەسەندن و ئامانجەكەیەتی!. سنووری خۆی لە پڕكردنەوەی خەیاڵی بۆشایی، بەرهەمهێنانەوەی خەیاڵكردن لە بۆشاییدا دەكێشێ و جیهانێك دیاری دەكات، تێێدا حەقیقەتی هونەر دەخرێتە نێو پەیوەندی بۆشاییەكانەوە، حەقیقەتی هونەر دەخرێتە نێوانەكانەوە، كە سەر بە پێكهێنەرەكانی نین. لێرەوە داهێنەر بۆ چێژ و خۆشی كار لە (مەودای جووڵە) و (خەیاڵكردن لە بۆشایی) ناكات، بەڵكو بەرهەمهێنانەوەی بۆشایی پێداویستییەكی زیندەگییە.

عەبدولموتەلیب عەبدوڵڵا

هه‌ژاره‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌ بێده‌نگ و له‌بیركراون: به‌م شه‌وه‌ (ده‌مژمێر هه‌شت و نیو)، منداڵێكم بینی له‌سه‌ر شۆسته‌ی شه‌قامێك دانیشتبوو، سینیه‌كی له‌سه‌ر هه‌ردوو ئه‌ژنۆی بوو، خۆی گرژ كردبۆوه‌ و قه‌مسه‌له‌كه‌ی وه‌ك چه‌تر به‌سه‌ر سه‌ری خۆی دادابوو. من یه‌كه‌م جار نه‌متوانی بۆی ڕاگرم (چونكه‌ دیمه‌نه‌كه‌ گه‌له‌ك سه‌رنجی ڕاكێشام)، كه‌مێك له‌ولاتر وه‌ستام، ویستم بگه‌ڕێمه‌وه‌ دواوه‌، به‌ڵام له‌به‌ر ئۆتۆمبێل، چونكه‌ شوێنی پێچكردنه‌وه‌ بوو، نه‌متوانی به‌گ بگه‌ڕێمه‌وه‌‌. فزولیه‌ت و په‌رۆشی وایان لێكردم، كه‌ بڕۆم و له ‌شوێنێكی دوورتر پێچ بكه‌مه‌وه‌ و بگه‌ڕێمه‌وه‌ بۆ لای. ئۆتۆمبێله‌كه‌م (هه‌ر بارانیش ده‌باری) 100 – 150 مه‌ترێك دوورتر ڕاگرت و دابه‌زیم و چوومه‌ لای. وه‌ك په‌یكه‌ر له‌سه‌ر ئه‌و شۆسته‌یه‌ دانیشتبوو. سینیه‌ گه‌وره‌كه‌ له‌سه‌ر چۆكی و قه‌مسه‌له‌كه‌ی كردبووه‌ چه‌تر و سه‌روسیمای به‌ ته‌واویی ون بوو. منیش ده‌ستێكم بۆ شانی برد و كه‌مێكم ڕاته‌كاند و بانگم كرد، هیچ وه‌ڵامی نه‌بوو، دڵم خورپه‌ی كرد. دوو سێ جاری دیكه‌ بانگم كرد و ڕامته‌كاند، ئه‌مجاره‌ زۆر به‌هێواشی كڵاوی قه‌مسه‌له‌كه‌ی لابرد و به‌ چاوی خه‌واڵووه‌وه‌ به‌ كزی وه‌ڵامی دامه‌وه‌: ((ها!)). من گوتم: (ئه‌وه‌ چ ده‌كه‌ی لێره‌ به‌م شه‌وه‌ و به‌م بارانه‌؟). گوتی: ((نانه‌قه‌یسی ده‌فرۆشم)). له‌سه‌ر نانه‌قه‌یسییه‌كه‌ پێنج هه‌زارییه‌ك و دوو دانه‌ هه‌زارییش هه‌بوو، كه بارانه‌كه‌ ته‌ڕی كردبوون و ڕه‌نگی په‌مبه‌یی تۆخی نانه‌قه‌یسیه‌كه‌یان گرتبوو. گوتم: (به‌م شه‌وه‌ بۆ ناچیته‌وه‌؟ كوا كێ به‌م وه‌خته‌ نانه‌قه‌یسی ده‌كڕێ؟)… گوتم: (ماڵتان له‌ كوێیه‌؟)، گوتی: ((له‌ گڵكه‌نده‌)). (ئێ باشه‌ كوو ده‌چیه‌وه‌؟)، ((ته‌كسی ده‌گرم)). ئینجا گوتی: ((با كه‌مێكی دیكه‌ ئیش بكه‌م، ده‌چمه‌وه‌. ئێمه‌ كرێچین، كرێیه‌كه‌مان 300 هه‌زاره‌، دوو سه‌د و په‌نجا هه‌زارمان خڕ كردیته‌وه‌، په‌نجا هه‌زاری ماوه‌… داكم گۆتی ئه‌گه‌ر زیاتر ئیش بكه‌ی، بایسكیله‌كت له‌بۆ ده‌كڕم {به‌م قسانه‌ ئاگر له‌ جه‌رگم به‌ربوو}…)). منیش ڕاستییه‌كه‌ی پێم گوت: (ئه‌گه‌ر ماڵت نزیك بوایه‌ ده‌مبردیه‌وه‌). گوتی: ((نا، دوایێ به‌ ته‌كسی ده‌چمه‌وه‌)). گوتم: (دایك و باوكت ماون؟)، گوتی: ((ئا)). گوتم: (خوشك و برات هه‌ن‌؟)، گوتی: ((ئا، چوار خوشك و سێ براین)). گوتم: (تۆ له‌ هه‌موویان گه‌وره‌تری؟)، گوتی: ((نا، من له‌ هه‌موویان بچووكترم)). منیش پاش ئه‌م گفتوگۆیه‌ هیچی ترم نه‌گوت، پێنچ هه‌زارییه‌كم خسته‌ سه‌ر سینییه‌كه‌ و به‌جێم هێشت، ‌ئه‌ویش یه‌كسه‌ر، وه‌ك پیاوێكی به‌ ته‌مه‌ن گوتی: ((زۆر سوپاس، ڕه‌حمه‌ت له‌ داك و بابت)).

به‌ختیار محه‌مه‌د

پێش ٣٦ساڵ فڕۆکەکانی عێراق کیمیاییان بەسەر شاری هەڵەبجەدا باراند. دەکرێت ئەم جینۆسایدە بەراوردبکرێت بەتاوانی فڕۆکەکانی نازی کۆندۆر لیژیۆن، کە لەنیسانی١٩٣٧ شاری باسکی گێرنیکای وێرانکرد. ڕۆژنامەنووس، بیاتریس دیلێز، بەمشێوەیە ئەم تراژیدیایە دەگێڕێتەوە.

لە ساڵی ١٩٨٨، شەڕی ئێران و عێراق چووە هەشتەمین ساڵەوە. هەر دوو وڵات بڕستییان لێ بڕا. لەگەڵ ئەوەشدا، ساڵێک پێشتر و لەدوا کردەوەی دووژمنایەتیدا، سەدام کە خۆرئاوا و سۆڤیەتی بە سەنگەرێک لەبەرامبەر ئیسلامگەراییان دەزانی و چەکییان بۆ ڕەوانە دەکرد، بەرپرسیاری “چارەسەر کردنی پرسی کوردستان”ی بە ئامۆزاکەی علی حەسەن ئەلمەجید، ناسراو بەعەلی کیمیایی سپارد. ئەلمەجید بەپێشێلکردنی یاسا نێودەوڵەتییەکان، بە تایبەت ڕێککەوتننامەی ڕێگری و سزادانی تاوانی جینۆساید (١٩٤٨)، هەوڵیدەدا دانیشتوانی گوندە کوردنشینەکانی پارێزگای سلێمانی، هەولێر و دۆڵی جافایەتی بەگازی خەردەل تۆپ باران بکات.

ڕۆژنامەنووس بیاتریس لە کتێبەکەیدا، “جینۆسایدی لەبیرکراو، دەنگی تووڕەی گەلی کورد”، بە هۆی تووێژینەوەیەکی مەیدانی تایبەت بە ڕاستییە بەڵگەدارەکان کە لەشایەتحاڵان و شەڕڤانانی پێشمەرگە وەرگیراون و پاڵپشت بەڕوانینی ڕەخنەییانە و نەخشەکان، باسی ئەم کارەساتانە دەکات.

مێژووی ئەرمینیا
بیاتریس دیلێز دەگێڕێتەوە چۆن ئەلمەجید ڕێدەدات “مهمات خاصە” لە هەڵەبجە و خورماڵ بەکاربێنن. ناوچەیەکی دانیشتوان ٥٥ هەزار کەس، لەسەرەتادا بەشێک نەبوو لە “ناوچە قەدەغە کراوەکان”، کە لەچوارچێوەی کۆتا چارەسەرکردنی پرسی کورد و بە پێی بڕیاری ٤٠٠٨ی پەسندکراوی حوزەیرانی ساڵی١٩٨٧، دەبوو لەڕیشەوە هەمووکێشە و گرفتەکانی ژیان تێیدا، چارەسەر کرابا.
ئەم بۆردوومانە ٥٠٠٠ قووربانی و ١٠ هەزار برینداری بۆ کردەوە بەدناوەکانی ئەنفال زیاد کرد. کردەوەیەکی وێرانکەر کە لەماوەیەکی کەمی زیاتر لە شەش مانگ بەکورتی ١٨٢ هەزار قووربانی لێکەوتەوە. بێگومان کوشتنەکە بەمەبەستی جینۆساید بووە. عێراقییەکان لاسایی تورکە لاوەکانی کۆمیتەی ئیتحاد و تەرەقی (CUP) ساڵی ١٩١٥یان کردەوە، بۆ لەناوبردنی ئەرمەنییەکانی دانیشتووی ئیمپراتۆری پێشووی عوسمانی.
پرۆتۆکۆلی ساڵی ١٩٢٥ی جنێڤ، بەکارهێنانی ئەم چەکە قەدەغە دەکات، عەلی حەسەن ئەلمەجید، لە ٢٦ی ئاداری ساڵی ١٩٨٧، لەبەردەم دەسەڵاتدارانی حزبی بەعس بەشانازیییەوە دەڵێت: “تەنیا ڕۆژێک بەچەکی کیمیایی پەلاماری ئەوان (کوردەکان) نادەم، ١٥ ڕۆژ درێژە بەپەلاماردانیان دەدەم.”
نەئەمریکا، نەڕووسیە، نەفەرەنسە و نەڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان بەپێویستییان نەزانی گچەکترین دەنگی ناڕەزایی چ لەدەستپێکی کردەوەی ئەنفال، لە بەهاری ١٩٨٧ و چ بەدرێژایی فراوان بوونی کردەوەکە لە ساڵی دواتر هەڵبڕن. دادگای تاوانی نێودەوڵەتی (ICC-CPI) نەیتوانی لەمبارەیەوە بڕیار بدات، چونکە تەنیا دەتوانێت بڕیار لەوتاوانانە بدات، کە دوای دامەزراندنی لە ساڵی ٢٠٠٢دا ڕوویانداوە.
بیاتریس دیلێز، کچە کوردێکی ٢٥ ساڵەی سنوور ناوی کردووەتە پاڵەوانی چیرۆکەکەی، کە بەگەنجی قووربانی کیمیاباران بوە و بەتێکچوونی ژێ دەنگییەکانی بەهۆی بۆنکردنی گازە کیمیاییەکان، کێشەی بەدروستی قسەکردنی بۆ دروست بووە. بەهۆی ئاسانکارییە وریاکانی، ئەم ڕۆژنامەنووسە دەمانباتە ناو خێزانی ئەم ژنە گەنجەوە. بۆ ئاڵوگۆڕکردنی بیروڕای هۆکارەکانی زەبر و زەنگی، ئەوشوینەی پێش دەستپێکی باسکردنی یادەوەریی خۆی و نزیکەکانی، وشەی “هەڵاتن”، “خۆشاردنەوە” و “خەبات” وەک سەربەند دووبارە دەکرێنەوە.
یادەوەرییەکی پڕ لەڕووداوی بەئازار، لەوێ ترس، برسێتی، تێنەگەیشتن و نائومێدی بەیەکداچوون. ژیانێک کە بۆ هەمیشە داخی یادەوەری ئەم ڕووداوەیان پێوەیە، ئەو ڕۆژە مانگی ئابی ساڵی ١٩٨٨، کاتژمێر ٢٢، کاتێک یەکەم فڕۆکەی مێک ٢٣ی دەستکردی ڕووسیە لە ئاسمان دەرکەوت و گورزە کوشندەکەی هەڵڕشت و بۆنی سێو کە تایبەتمەندی بۆمبی کیمیاییە، گەیشتە خەڵکی گوندەکە.
خاتوونی تووێژەر، لێهاتووانە وتوێژی نێوان ڕزگار بووان و باسکردنی ڕووداوەکان تێکەڵاو و لە ئەیلوولی ساڵی ١٩٦٩، لەگەڵ خۆی دەمانباتە سووریە، دوورترین شوێنی باکووری وڵات. لەو سەردەمەدا، سەربازە عێراقییەکان ٣٩ کەس، ٢٥ مەسیحی و چواردە موسڵمانیان کووشت. بە بیانوی کەمی کات و ترسی گەڕانەوەی سووپا، بە پەلە لاشەکانیان لەگۆڕێکی بەکۆمەڵ و بە بێ ڕەچاوکردنی نەریت بەخاکسپارد. ئەمەش بابەتێکی دیکە بوو کە دەیسەلمێنێت ڕقی حزبی بەعس دژی کوردەکانی خوازیاری مافەکانیان، گەر پێویستبکات، چاوەڕوانی شەڕی عێراق و ئێرانی نەدەکرد تا خۆی دەربخات.

داوی نەوت
بیاتریس دیلێز، بیرمان دێنێتەوە ڕاگواستنی کوردەکان لەنێوان ساڵەکانی ١٩٦٩ تا ١٩٨٢، بەئامانجی بەعەرەبکردنی خاکەکەیان. بەتایبەت لە ساڵی ١٩٧٢، کاتێک حکومەتی بەعس درکی بەڕەهەندەکانی سامانی نەوتی شاراوە کرد لەژێر زەوی کەرکووک. پاشان، هەر بەڵێنێکی چارەسەرکردنی ئاشتیانەی پرسی کوردەکان و تایبەتمەندی نەتەوەیی و کەلتوورییان ڕەتدەکرێتەوە، کە لە ساڵی ١٩٥٧، لە ٦٤٪ی دانیشتوانی ئەم ناوچەیە و دوای ٢٠ساڵ، تەنها لە ٣٧٪ی بوون.
نووسەر، لەڕوانگەی خۆیەوە ئاماژە بە بەشێکی دیکەی کارەساتەکە دەکات کە لە ساڵی ٢٠١٤ ڕووی داوە: کردەوەی جینۆسایدکردنی ئێزیدییەکان کە زۆربەیان لەشاخەکانی شەنگال دەژین و داعش بە لەدین هەڵگەڕاوەی دەزانین. بەرنامەی تیرۆریستەکان بەهۆی هێزی پێشمەرگەوە شکستی هێنا. دوای شەڕێکی سەخت، ئەندامانی هاوپەیمانان توانیان پیاوان لە لەناوچوون و ژنان لە کۆیلایەتی سیکسی ڕزگار بکەن. بە کورتی، ٦٤١٧ ژن و منداڵ لەیەکەم ڕۆژی پەلامارەکە ڕفێنران و نزیکەی ١٣٠٠ ئێزیدی کووژران.
سنوور، لەگوێگرتن لەقسەکانی بیاتریس دیلێز فێری زۆر شت بوو کە باسی مێژووی ئێزیدییەکانی بۆ دەکرد. ئەو لە هەرێمی کوردستانی ئاڵۆز، دەخوازێت وەک هەر ژنێکی گەنج سەربەخۆ بژی.

• دغدغە های بی پایان کردهای عرا ق- جان ميشل مورل
  orientxxi.info

سەر لە بەیانی زوو قەپەنگەکەی هەڵداوە و دەرگای پەڕتووکفرۆشییەکەی کردەوە. هێمای (کراوەیە)کەی خستە سەر دەرگاکە و گڵۆپەکانی داگیرساند و چوو لەسەر کورسییەکەی خۆی دانیشت. سەیرێکی دەوروبەری خۆی کرد، و هەمان ئەو پەڕتووکانەی بینی کە دوێنێ بینیبووی، کە هەمان ئەو پەڕتووکانەش بوون کە دوو ڕۆژ پێش ئێستا و حەفتەیەک پێشتر و بگرە چەند مانگێکیشە لەسەر تاقەکان دانرابوون، تەنها تۆزی سەر پەڕتووکەکان گۆڕابوون. چەندین ڕۆژە دێت و دەرگایەکە دەخاتە سەر پشت، کەچی بۆ ئێوارەکەی وەکوو خۆی، بە گیرفانی خاڵییەوە دەچێتەوە ماڵەوە.
کەشوهەوا خۆش بووە، بەهار سەرەدیقانێیتی لەگەڵ زستانێ، تیشکەتاویش وەکوو خەنجەر پەنجەرەی پەڕتووکفرۆشییەکەی دەبڕێت و لەسەر چاوەکانی گۆران چڕ بوویتەوە، ئەویش لە تاوان چاوەکانی خۆی نوقاندبوون. یەکێک هاتە ژوورەوە و دوو دانە پەڕتووکی کڕیی، دوو سێ خولەک تێپەڕ نەبوو گەنجێکی باڵابەرز هاتە ژوورەوە و داوای (مێژووی ئەدەبی کوردی)ی دکتۆر مارف خەزنەداری کرد و مستێک پارەی لە چنگی گۆران نا. دایکێکیش، کە منداڵێکی پارچەڵەی لە دەست بوو، هاتە ژوورەوە و یەک دوو پەڕتووکی زانستیی کڕیی، چوو لە لایەک دانیشت و دەستی کرد بە خوێندنەوەیان. دوو سێ هەرزەکاریش هاتنە ژوورەوە و دەوری پەڕتووکەکانی نیچەیان دا و کەوتنە تاوتوێکردنی بیردۆزەکانی.
ئەو ڕۆژە ڕۆژێکی سەیر بوو، هەر کڕیارێک دەچووە دەرەوە، دوو کڕیاری تری بەدوای خۆی دەهێنایە ژوورەوە. گۆران نەیدەزانی چی دەگوزەرێت، تەنێ ئەوڕۆ هێندەی یەک دوو مانگی ڕابردوو پەڕتووکانی فرۆشتووە. ئای، ئەوە ڕۆڵەی کوردە دەستی کردووە بە خوێندنەوە! ئای، ئەوە کوردە گوێی لە حاجی قادر گرتووە و ((بە شیر و خامە وڵاتەکەی پایەدار دەکات!))
گۆران سەیرێکی دەوروبەری خۆی کرد، تاقەکان نیوەیان خاڵی ببوون، لە دڵی خۆیدا گوتی: (بەیانی هەر زوو هەڵدەستم و ئەو تاقانە دووبارە پڕ دەکەمەوە). دڵی گەلێک خۆش بوو، کەوتە بیرکردنەوە:‌ (دوو سەد لۆ کرێی دوکانێ، پەنجای لۆ مارێ، هەر چ نەبی حەفتەکی پێ بەڕێ دەکەین، ئەو چار سەدەی دەشمینێتەوە دەدەمەوە کاکلی خانی). ئۆخخەیەکی کرد و بۆ یەکەمین جار دوای دوو مانگان زەردەخەنە هاتە سەر لێوانی.
پیرەمێردێک هاتە ژوورەوە، و ئاماژەی بە پەڕتووکێک کرد کە لە تاقەی هەرە بەرزی پەرتووکخانەکە بوو، گۆران قاندرمەکەی هێنا و پلیکانە دوای پلیکانە بەسەر کەوت. لە تاقەی سێیەمین چاوی بە پەڕتووکی (مرۆڤ و دەوروبەر) کەوت، بزەی هاتێ و بیری کەوتەوە کە ئەوە یەکەمین شاکاری مەسعوود محەمەد بوو کە خوێندبوویەوە. کە گەیشتە تاقەی چوارەمین (زیندەخەو)ی فەتاح ئەمیریی بینی، ئای ئەوە کوردە وەکوو ئازاد و مەلیی متووی خوێندنەوەنە!
کاتێک کە گەیشتە سەری سەرەوە، سەیرێکی خوارەوەی کرد و چیتر پیرەمێردەکەی نەبینی، قاندرمەکەی ژێر پێشی هوردە هوردە بزر دەبوو، زۆری نەبرد بەخۆشی شڵپەی هاتێ و بەربووەوە. چاوەکانی کردەوە، خۆی قیت کردەوە و لەسەر کورسییەکەی دانیشتەوە، سەیرێکی تاقەکانی کرد، هەمووی تژی بوون لە پەڕتووک، ڕووی خۆی وەرگێڕا و سەیرێکی ئاوێنەکەی بەردەمی خۆی کرد، جگە لە ((عەکسی قەمەری ناو حەوزێکی لیخن))، هیچی تری نەبینی.

1- تاقە: ڕەف، تاقەکان:‌ ڕەفەکان

وەک هەر خانەنشینێکی بەر بانکی هەرێم
دوانزە مانگە،
چاو لە ئاسمانم بۆ
خستنە تاقی بەزەیی خوا و
هەناردە بە ناو کراوەکانی ( گوایە)
بەڵکو قنگەچاوێ بە کوردە کەشیا بگێڕێ
نەبا ئەو دوودڵییە و کزە ئیمانەی پێ
ئەوەندەی تر تیاچێ و
قەت قەت
بەیەک نەگەینەوە!

لەسەر داوای هاوسێکەی سەرەوە
دادوەری ڕێ لە خۆ تێکدەری چاو لە خەڵاتی بابەنۆیل
وەک مەکینە تەراشی دیجتاڵ
سەر و ڕیش و
بڕۆ و برژانگی پیر و جاحێڵی تاشین
خۆشمان بە هۆی نوقڵانە و دەمچەوریی
سەروسەکوتی تێکشکاو و باری دەروونی،
بە زەوی سڕاومان…
پێ سەیر نەبو و
ناشبێ !!

ئێستا،
ئەو دەستکەوتەی لە شێوەی هەڵم
لوول لوول
لوولکراو هەڵکشا
وەک کێڵگەی جوتکراو و ئامادە
کاوێژە یادی خەلەی پار.. .. .. ئەکا

ئەمەیە وژە وژ و دەنگی درۆنی هاوسێ
نەشتکوژێ،
سوورە ماچێکی هەر پێیە
بۆ ڕووشانی حەیا و
ژێرخانی هەنوکە و سبە

کوانووی سڕ و ساردی گەوزاو، لە ناو خۆڵەمێشا..
تۆی لە ناو ناڕەزایەتی و قەرز و
کورتهێنانی کێشا..
لەو زار گرتن و زار هەڵدانەت چی
وا قفڵ دراوی،
بە درێژایی زنجیرە تەنکەری ئاودیوکراو
مارس هەڵدەی فریات نەکەون
بە براوەیی هەڵسیتەوە
تۆز کراوەتە گژ کورسی و
ئاو بە ژێر پێت..
لە خۆ هەڵخڵەفان و چا لە دوای چا هەڵدان
چیتر هەڵناکڕێنرێ

ئەوەی پینەوپەڕۆی دەکەی
هەر پلیکانێ و
دوند و
کچێنی شاخ نییە
ئەوە یەکەکانی بوون و
کەسایەتی، ڕانە گوێ ڕایەڵەکەیە!

نە پایز و
نەش زستانە
تەرزە بارینی ناتەباش
میوانی ئێستاو لەمە و دوای بێ جارانە

گلەییم لە تەق و پۆق و سروود.. بە هیج زانە
لەوانەی لە مەرگ و
ماڵئاوایی بە هەڵە تێگەیشتوون
وانەی،
بەرە ئەرێنییەکەی
لە ڕاپسکان..
بەتاڵ دەکەنەوە

ئەی تاکەی کێڵگەی قەرەبوو نەکراو
وێنەی هەور بکێشێ
هەور،
لە هەڵم و شێ..
بپاڕێتەوە
ئابرووی وشکایی بپۆشرێ؟

کچۆڵەی روخسارشیرینی بەریتانی (بێـلا جـەی دارک)ی تەمەن پێنج ساڵان، بچووکترین نووسەری ساڵی (٢٠٢٣) یە لە هەموو جیهانـدا، کە ناوی لە ژمارەی پێوانەیی فەرمی جیهانی “گـینس” تۆماراکـراوە. بێـلا جەی دارک لە رۆژی (٤/ یـۆلیۆ/٢٠١٦) لە شاری (وێـیـمـۆس) لە ویـلایـەتی دۆرسـت، لە ئیـنگـلـتەرا لەدایـک بـووە. بێـلا دوو ریکـۆردی پێـوانەیی جیهـانی گـینسی بەدەستهـێـنا. یەکـەم ریکـۆردی لە تەمـەنی پـێـنج ساڵـیدا، لە ساڵی (٢٠٢٣) دا، وەک بچـووکـترین نووسـەری کـتێـب بۆ منـداڵان لە جیهـاندا. دووەم ریکـۆردی لـە تەمـەنی شـەش ساڵـیـدا، لـە کـۆتـایی سـاڵی (٢٠٢٣) دا، بەدەسـتـیهـێـنا، وەک بچـووکـتریـن نووسەری زنجـیرە کـتـێـب بۆ منـداڵان لە جیهـانـدا ناوی تۆمـارکرا.

دایـکی بێـلا نـاوی (چـێـڵـسی سـیـم) ە و تەمـەنی (٢٨) سـاڵە، شـێـفـێکی پـیـشەگەریی چێشتخانەیەکە. باوکی ناوی (مابـڵز دارکز) ە و تەمەنی (٣١) ساڵە، کرێکارێکی گەچە.
هەمـوو شـتـێک لـەو کاتەوە دەسـتیپێکـرد، کە لە رۆژێـکی ساڵی (٢٠٢٠)، بێـلا جەی دارک چـوو بـۆ لای دایـک و بـاوکی و بـەم قـسـەیـەی سـەرسـامـیانی کـرد، کـە وتی:
“بـڕیارم داوە کـتـێـبـێک بنووسـم”. دایک و باوکی پێیانوابوو ئەوە (یەکـێکە لەو شتە بێ بنەمایـانەی کە منـداڵان دەیـانـڵـێـن).
بەڵام ئەم خەون و بـڕیـارەی بێـلا جەی دارک، بوو بە راستی و هـێـنایەدی. توانی تەنها لە مـاوەی پـێـنج رۆژدا، چـیـرۆکـێکی جـوان و مەبـەستـدار بنووسـێـت. چـیرۆکەکەشیی لەژێـر نـاوی (پـشـیـلە ونبـووەکە) یـە. پاڵـەوانی چـیـرۆکـەکەی پـشـیـلەیـەکی بچـووکە.
پشیلە بچکـۆلەکە، سەرەکـێشی دەکات و شەوێـک بۆ گـوزەرکـردن بە شـارەکەدا، بەبێ پرس و رەزامەندیی دایک و باوکی، بە تەنیا لەماڵەکەیان دووردەکەوێتەوە، ون دەبێت. دوای ئەوەی چەنـد بەسەرهـاتێکی ناخۆشی بەسەردا هـات، بە زەحمەتی گەڕایەوە بۆ ماڵەوە. بۆیـە پەشـیمـان دەبێـتەوە و داوای لـێـبووردن لە دایـک و بـاوکی دەکـات، کە گـوێی بە ئامۆژگارییەکەیان نەدا، کە نابێـت بە تەنیـا لە مـاڵ دووربـکەوێتەوە، پـشیلە بچکۆلەکە لە بەسەرهاتەکانی ئەو شەوەی، وانەیەکی گرنگ فـێربوو. بێلا جەی دارکی پـێـنج ساڵان وتی:”بیـرۆکەی ئـەم چـیرۆکەم، لە یەکـێک لە وێـنەکـێـشـانەکـانمـەوە بـۆ هـات”. شایەنی باسیشە هەموو وێنەکانی کـتێبەکەی خۆی وێنەیانی کـێشاوە، تەنیا دوا وێنەی خوشکە لەخۆ گەورەتـرەکەی (لاسی مـای) بـۆی کـێشاوە. پەیـامەکەی بێـلا بۆ منـداڵان ئەرێنییە. ئەوەیـە کە نـابێـت منـداڵان بەبێ پـرسی دایک و باوکـیان، بە تەنیا لەمـاڵ بچـنە دەرەوە و دووربکەونەوە. بە تایبەتیـش لە شـەوانی تاریکـدا.
بێـلا جەی دارک دەڵێت:”ویسـتم بـبـمە نووسـەر، هـۆگـری وێنەکـێشان و نووسـیـنم”.
بە وتـەی چـێلسی دایکی بێـلا:”بێـلا هەمیـشە خەیاڵـێکی فـراوان گەورەی هەبـووە، لە تەمەنی سێ ساڵییەوە، کە فـێری خوێندنەوە و نووسین بوو، کورتە چیرۆکی نووسیوە. بۆیە ئەونـدە سەرسوڕهـێنەر نەبـوو بەلامانەوە، کاتێک کە بێـلا وتی بـڕیـارە کـتێبـێک بنووسـم”. وتیشی:” ئەو گەشەسەنـدووی ئەرێـنییەکانی خەڵکـییە، تەنهـاش حەزی لە خوێنـدنەوە و وێنەکێشانە. بەراستی شانازیی پێوە دەکەم، پێموانەبـوو بگاتە ئەم ئاستە. دەمەوێـت ئـەو داناپێـدانـانە بەدەستـبهـێنـێـت کە شانەیەتـی “.
هەر بە قـسەی دایک و باوکی، بێـلا سووربـوو لەسەر زیـاتر خوێنـدنەوە و گەڕان، بۆ هـێنانەدیی خـواستە ئەدەبییەکـانی.
کـتێـبەکەی بێـلا جـەی دارک (پـشـیلە ونبـووەکە) لە پێشا هـەر چـیرۆکێکی نووسـراوی پاکـنووسی چاپنەکـراو بـوو. تا رۆژێـکی ساڵی رابـردوو، بێـلا لەگەڵ دایـک و بـاوکـیدا، چوون پێشانگایەکی کتێب بۆ پشتگیریی خـێزانەکان لە شارەکەیاندا. بێـلا کـتێبە بچووکە وێنەیەکەشـراوکەی (پـشـیلە ونبـووکە) ی لەگـەڵ خـوێـدا هـێـێنابـوو. کە لەوێـدا چـاوی بە کـتێبە چاپکراوە نمـایشکراوەکان کەوت، لـێرەوە گـرنگی چـاپکـردنی کـتێـب خەیاڵی بـێـلای سەرقاڵکـرد. پەیوەنـدیی بە بەرپـرسێکی دەزگایەکی چاپ و بڵاوکردنەوە کرد و کـتـێـبەکەی پێـشانـدا و وتی: “ئەمـە کـتـێـبی منـە”. بەرپـرسی دەزگـاکەی چاپکـردن و بـڵاوکـردنەوەکە پێـیـوت: ئەمـە زۆر جـوانـە”. قـسـەیـان لەسـەری کـرد. بەرپـرسـەکە بـڕیـاری چاپکـردن و بڵاوکـردنەوەی کتێبەکەی بێـلای دا. ئەمە ئەو شـوێـنە بـوو، کە هـەمـوو شـتـێک لەوێـوە پـێـشکەوت”.
کتێبی (پشـیلە ونبووەکە) لە نووسین و وێنەکـێشانی بێـلا جەی دارک، لە لایەن دەزگای چاپ و بڵاوکراوەی (گـیـنگەر فاری پـریس) ەوە، لە (٣١/ یانـواری/٢٠٢٢) چاپکـرا و بڵاوکرایەوە. هەر لە سەرەتاوە زیاتر لە هەزار دانەی لـێفـرۆشرا. لەو کاتەوە زیـاتر لە دوو هـەزار دانـەی لـێفـرۆشــراوە. ئەمـەش بـووە هـۆی ئـەوەی، کە بێـلا جـەی دارکی تەمـەن پـێـنج ساڵان، وەک بچـووکـترین نووسەی لە جـیهانـدا، نازنـاوی و بـڕوانـامەی ریکۆردی جیهانی (گینس)ی پێبدرێت. چونکە لەگەڵ پێوەرەکانی نازناوەکەدا دەگونجێت.
لە ئیمەیڵێکی گینس وۆرڵد ریکۆردەوە، کە وەڵامی داواکەی بێلا جەی دارکیان داوەتەوە و بۆ دایکیان ناردبوو. ئەم دەقەی تێدا هاتووە:” بە خۆشحاڵـییەوە پێتانی رادەگەیەنیـن، کـە داواکـاریـیـەکـەت، بـۆ بـچـووکـتریـن کـەس، بـۆ بـڵاوکـردنـەوەی کـتـێـبـیک (مـێ) سـەرکـەوتـووبـوو، ئـێـستا بـێـلا خـاوەنی نـازنـاوی ریـکـۆردی جـیهـانی گـێـنـسـە”.

پێورەکانی شایستەیی ئەم نازنـاوە پێوانەییە جیهانەییە گـینس: پێویستە کـتێـبە لە لایەن دەزگایەکی چاپ و بڵاوکردنەوەیەکی فەرمیـیەوە چاپ بکرێت. بە لایەنی کەمەوە هەزار دانـەی لـێ چـاپ بـکـرێـت و بـفـرۆشــرێـت. بـێـلا جـەی دارک، بـە هـەمـوو پـێـوەرە پێـویـستـییەکانی گـیـنس گەیـشـت. لەوانـەش کـتـێـبەکەی لە لایـەن دەزگـایـەکی چـاپ و بڵاوکـردنـەوەوە چاپکـرا و بڵاوکرایەوە و لە ماوەیەکی کەمیشدا زیاتر لە هـەزار دانەی لـێفـرۆشـراو، تا ئێستا زیـاتر لە دوو هـەزاری لێـفـرۆشـراوە. تەمـەنەکەشی گـونجـاوە. بێـلا جـەی دارک بە فـەرمی، وەک بچـووکـتریـن نـووسـەری کـتـێـب و بـڵاوکـردنەوەی و فـرۆشتـنی ژمـارەی کـتـێب لە جیهـانـدا، لەلایـەن گـینسەوە پشـتراسـت کـرایـەوە، کە بێـلای جەی دارکی پـێـنج سـاڵان، بە راستی بچـووکتریـن نووسەری (مـێ) یە لە ساڵی (٢٠٢٣) دا، لە هەموو جیهـاندا، بۆیە ناویـان لە تۆمـاری ریکـۆردی جیهـانی گـینسدا تـۆمـارکـرد و بـڕوانـامەیـان پێی دا.
بێـلا جەی دارک، ئیلهـامی لە هـەنـدێک لە کـتێـبە دڵخـوازەکانییەوە وەرگـرتـووە. هـەر وەکو چـۆن ئەم کـتـێبانە ئیـلهـامی پێبەخـشین، هـیواداریشە کە منداڵانی نووسەری کە، ئیـلهـام لە چـیرۆکەکەی (پـشـیلە ونبووەکە) وەربـگـرن. ئامـۆژگاریشی بۆ نووسەرانی ئاوتخـواز ئەوەیـە:”چـیرۆک بنـووسـن کە لە ئـێـوەوە بـێـت”.
بێـلا دەربارەی پـشیلە ونبووەکە، دەڵـێت:”تا ئێستا ئەمـە باشـتریـن کـتـێـبە. دەمەوێـت هەمـووان بـیکـڕن. زۆر شانـازی بە خـۆم و بە هەمـوو نووسـەرانی دیکەوە دەکـەم”.
بێـلا کاتێک کە نانووسێـت، چـێژ لە خوێندنەوە و لە وێنەکـێشان و لە مەلەکـردن و لە یاریکردنی رۆڵی (مامۆستا) و لە هەنـدێک لە یارییە ئەلـیکـترۆنیـیەکان وەردەگـرێـت.
کـتێبی دووەمی بێـلا دارک، لەژێـر ناوی” ئاهـەنگی بەفـرینی جـەژنی لەدایکـبوون” ە.
ئەم کـتێـبەی دەربـارەی تاقـیکردنەوەیەکـێتی، لە ئاهـەنگـێکی جەژنی لەدایکـبوون. کە چـۆن هـاوڕێتی لە هەموو شتەکانی تر گرنگـترە. ئەم کـتێبەشی لە ساڵی (٢٠٢٢) هەر لە لایـەن دەزگـای چـاپ و بـڵاوکـردنـەوەی (گـیـنگـەر فـاری پـریـس) ەوە، چـاپکـرا و بڵاوکرایەوە، تا ئـێستا زیاتر لە دوو هـەزار دانەی لێ فـرۆشـراوە. بە واتا مەرجەکانی گـینسی هـێنایەدی. بەمەش بێـلا دارک، بوو بە بچـووکـترین نووسەری زنجـیرە کـتێـب بۆ منداڵان لە جیهاندا. ریکۆردی دووەمی جیهـانی گینسی لە (٢٠٢٣) دا بەدەستهـێـنا.

ئەم دوو کـتـێـبەی بێـلا جەی دارک بۆ کریـن، نـرخی هـەر یەکەیان، بە (٧،٥) دۆلارە. لە (واتەرسـتـۆن) و لە (ئەمـازۆن) دا، لەبەردەسـتـدان.

بێـلا جەی دارک، کـتـێـبی سێیەمـێشی لەژێـر ناوی (هەڵـبژێـرە) دا نووسیوە، بەڵام تا ئێـستا چـاپ نەکـراوە و بـڵاونەبـۆتـەوە.
لە نووسـینی داهاتوومان، بچووکترین نووسەرانی کـچ و کوڕی ئەمساڵ (٢٠٢٤) تان پێدەناسێنین. کە ناویان بە فەرمی لە ریکۆردی پێوانەیی جیهانیدا گـینس تۆمارکراون.
(*) بۆ ئەم نووسینە، سـوودم لە چەنـد سایتـێکی ئینگـلیزی وەرگـرتـووە.

رەزا شـوان
دوبـەی: ٢٠٢٤

چەپکی یەکەم

بی تۆیی شمشاڵێکی غەمگینە
بە من ناژەنرێت
بێ تۆیی پەیژەیەکی پۆڵاینە
پێیدا دەچمە خوارەوە بۆ ناو گۆڕ
بێ تۆیی کابووسێکە
سوار سەری خەونە شیرینەکانم دەبێ
بێ تۆیی تابووتێکی زەردھەڵگەڕاوە
لاوکە سەوزەکانمی تێدا رادەکشێ
بێ تۆیی زریانێکی شێتەڵۆکەیە
لەگەڵ یەئس کۆمدەکاتەوە
بێ تۆیی منداڵێکی چەتوونە
بەرد دەگرێتە پەنجەرەی شیعرم
ئای لە بێ تۆیی

شاعیرەکانی ھاوڕێم
ھەریەکەیان
گۆرانی بۆ شتێک دەچڕن
یەکێکیان
فرمێسکی روومەتی نیشتمان دەسڕێت
یەکێکی تر سروشت دەلاوێنێتەوە
یەکێکی تریش
لایلایە بۆ ئازارەکانی دەکات
ھاوڕێیەکی تر
دیوانەکەی کردۆتە دەغیلەیەکی گەورە
ھاوڕێیەکی تریشم
لە کۆڵانەکانی نوستالیژیا نایەتە دەرەوە
ھاوڕێیەکی دووریشم
شیعری گرینۆک بۆ تەنیایی دەنووسێت
یەکێکی زۆر نزیکیش
شیعری کردۆتە تۆڕی ماسی گرتن
راوەژنی پێدەکات
ئەوەی لەم گەڕەولاژەدا
لە کەسیان ناچێت، منم
چون تەنھا سەرقاڵی
نووسینەوەی تۆم و ھیچی تر
نازانم شاعیرم یان نا؟

چاوی عەشقت
ھەنگوینی پێدا دێتە خوار
دڵۆپێک بەسە
بۆ ئەوەی شیرینم بکات
لێوی عەشقت
جۆگەی شەرابی لێ ھەڵدەقوڵێ
دڵۆپێک بەسە
بۆ سەرخۆش بوونم
ھەیوانی عەشقت جەنجاڵ و قەرەباڵغە
پڕ پڕە لە تابلۆی رۆندکەکانی من
لەشی عەشقت
تەزووی شادیی پێدا تێدەپەڕێ
یەک ماچ بەسە
بۆ ھەڵوەرینی برینەکانم
دەستەکانی عەشقی تۆ باخچەیەکن
زەردەخەنەیەک بەسە
بۆ رسکانی ھەستی یاسەمینیم
ھەنووکە تێدەگەیت عەشقی تۆ
ئاگرێکی جاویدانییە
پریشکێک بەسە
بۆ داگیرسانی ئەبەدیی من؟

زامه‌كانی گه‌ڵای عومرم
له‌گوڵدانی مه‌زرای دڵما
به‌سه‌ر هێشووی به‌های ژینا
بارانی خوێن ده‌بارێنن
له‌گه‌ڵ چركه‌ساتی عه‌شقا
ساتێك ده‌بنه‌ په‌یامی مه‌رگ
بۆتاوێكیش مێژووی بوونت ده‌نووسنه‌وه‌
ئه‌و ساتانه‌ی رێمان بۆ قوڵپه‌ی كانیاوو
سه‌مفۆنیای رووباره‌كان ده‌كرده‌وه‌
تۆ بۆ وه‌رینی پرچی گوڵ
هه‌ڵواسینی به‌ژنی سێوو
كوژرانی چڵێك ده‌گریای
بۆ ناسینی كه‌ناریه‌ك
چه‌ندین ته‌لبه‌ندت ده‌شكان
ئێستا له‌پاڵ خه‌رمانی ژانی حه‌سره‌تا
بۆ باده‌یه‌ك خوێنی خۆت و
هه‌ڵواسینی ترێی رازێك
په‌نجه‌ره‌ی خۆزگه‌ ئه‌دوێنی
رووپۆشی باخچه‌یه‌كی بێوه‌ژن‌و
تارای ره‌زێكی قه‌یره‌ هه‌ڵئه‌ده‌یته‌وه‌
نه‌له‌گه‌ڵ نسێی ره‌هابووندا
نه‌ له‌وێستگه‌ی عیشقا ده‌ژی
ده‌مێك ده‌بی به‌ جۆگه‌ی خوێن
تاوێك وه‌ك ره‌هێڵه‌ی باران
بناره‌كان ده‌شۆیته‌وه‌
ئه‌ستێره‌یه‌ك ده‌كه‌یته‌ نیگای رامان‌و
گه‌واڵه‌یه‌ك ده‌كه‌یته‌ به‌ر
دوامده‌كه‌وی وه‌كو نه‌گبه‌تی رۆژگارو
چوون تارمایی خه‌م‌و سێبه‌ر
تۆ كسپه‌ی ژانێكی تاڵ‌و
كۆرپه‌ی حه‌زێكی بێنه‌وای
هێلانه‌ت په‌یڤی شرین‌و
ئاسمانت په‌ڕه‌ی ره‌نگینه‌
شیعر نه‌بێ
له‌ هه‌ناوی گڵا ده‌مری
لوتكه‌یه‌ك نابێته‌ ماڵت
نیشتمانێك باوه‌شت بۆ ناكاته‌وه‌
به‌سه‌ر هه‌ر دڕكێكا ده‌ڕۆیت
مینێك له‌ڕێت چێنراوه‌
باوه‌ش له‌هه‌ر دارێك ئه‌ده‌یت
سێداره‌یه‌ك له‌به‌ژنی جوانت ئاڵاوه‌
گه‌ڵایه‌ك مێژووت ده‌سڕێته‌وه‌
چڵێك زامه‌كانت دائه‌گیرسێنێ
جگه‌ له‌ سووتووی ئازارێك
به‌روارێ جێناهێڵیت‌و
مێژوویه‌ك بۆ ته‌م نانووسی
تۆ برینی عومری مه‌زرای
تۆ وڵاتی خاك‌و گوڵ بووی
له‌گه‌ڵا به‌هار‌و ئه‌وینا
هه‌ر زوو دزرای

ستار ئەحمەد

زمان هەموو شتێ‌ ناڵێت، جەستە قسان دەكات، شتەكان قسان دەكەن، مێژوو قسان دەكات، توانا فەردی و كۆمەڵایەتییەكان قسان دەكەن، مردن و ژیان بێ‌ پچڕان بە هەزاران جۆر قسان دەكەن، بەڵام زمان هەموو شتێ‌ ناڵێت! لەنێوان زمان و ژیان و سیاسەتكردندا رۆمانی (وەزیفەی حەوتەمی زمان) یان كێ‌ رۆڵان بارتی كوشت، بە یەكێك لە رۆمانە جیاوازەكانی سەردەمی دوای رۆمانی نوێ‌ و گۆڤاری تیل كیل دەژمێردرێت. رۆماننووسی فڕەنسی (لۆران بینی) نووسیوویەتی و كاری وەرگێڕانی بۆ زمانی عەرەبی لەلایەن وەرگێڕ و توێژەری مەغریبی (محەمەد جرتی) بۆ كراوە و لە (دەزگای ناپولی) ساڵی 2021 لە بەغداد چاپ و بڵاو كراوەتەوە.
رۆمانی (وەزیفەی حەوتەمی زمان) وەك دیاردەیەكی مەعریفی و رۆشنبیریی پشت بە چییەتی كردە سەركێشەكانی زمان دەبەستێت، هەوڵی دۆزینەوەی توانا بێكۆتاییەكانی زمان و چێژە نەبڕاوەكانی ژیان و بەرجەستەكردنی سیاسەتكردن دەدات، لەپێنج بەشدا بە دوای چەمكی دیموكراسییەت و چەمكی خوێنەردا دەگەڕێت و بە چنینێكی دراماتیكانە جەخت لە دنیای رۆشنبیریی و فیكری سەدەی بیستەمی فڕەنسی و مردنی رەخنەگری گەورە (رۆڵان بارت) دەكاتەوە، كە دوای نانخواردنی لەگەڵ (فڕانسوا میتران) لە پەڕینەوەی بە شەقامی (مەدارس) بارهەڵگرێكی جلوبەرگشۆری لێیدەدا، كە كەسێكی (بولغاری) لێیدەخوڕێ‌.
یەكێك لەو پرسیارانەی كە حیكایەتەكانی ئەو رۆمانەی ئاخنیووە مردنی ئاسایی (ژیان) نییە، بەڵكو تیرۆری پلانی زمانە، بەو مانایەش تیۆركردنی بارت لە حیكایەتەكانی زماندا دوو خاڵ لە مەعریفەی رۆمانەكەدا زەق دەكاتەوە: یەكەم، سیخورەكانی بولغاریا. دووەم، چاوپێكەوتنی فڕانسوا میتران كە (ژاك لانگ) لە ململانێی هەڵبژاردنی نێوان راستڕەو و چەپڕەوەكان لەنێوان میتران و رۆشنبیران سازی دەكات.
بەمجۆرە رۆماننوس (ژیان، زمان، سیاسەت) دەنووسێتەوە و وەك رۆلان بارت گوتەنی دەزانێ‌ وانەگوتنەوە جگە لە پشتگوێخستنی دەسپێكی كاری ئەدەبی شتێكی دیكە نییە. یان بە مانایەكی دیكە رۆماننووسین جگە لە ململانێی زمان و ژیان شتێكی دیكە نییە. بۆ قسەكەی بارت بڕوانە: رۆمانی (وەزیفەی حەوتەمی زمان) یان كێ‌ رۆڵان بارتی كوشت، ل13.

وەزیفەی حەوتەمی زمان
لە سەدەی بیستەمدا لە پاڵەوانبازی رزگارمان بوو و زمانمان لە شوێنی دانا، زمانێ‌ كە دەربارەی زمانەوە دەدوێ‌ و دواجاریش هیچ شتێ‌ لە زمان جوانتر نادۆزیتەوە. زمان سیستمێكە لە ئاماژە لە گوزارشتكردنی بیركردنەوە و دواتر دەشێ‌ بە نووسین و بە تیپی ئەبجەدی كەڕ و لاڵان، فەزای رەمزی، فۆرمەكانی ئەدەب و نیشانە سەربازییەكان بەراوردی بكەین. (بڕوانە ل19).
زمانی رووداوەكانی ئەو رۆمانە لە فەزای ژیانی سیاسی و رۆشنبیریی فڕەنسا و وڵایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا و ئیتاڵیا قسان دەكات! وەك رووخسار، مردنی بارت لە 25ی شوباتی ساڵی 1980 دەكاتە بابەتی دەرەكی و پەیامی ناوەكیش لەسەر زیندووێتی زمانی بارت و سیمیۆلۆژیا و شاردنەوەی دەستنووسی وەزیفەی حەوتەمی زمان دادەڕێژێت! دەستنووسی وەزیفەی حەوتەمی زمان تیشكۆی رووداوەكانە و وەك بەڵگەی (زمانی)، بارت لە كاتی خواردنی نانی نێوەڕۆ لەگەڵ فڕانسۆ میتران (سیاسی) لەلای بووە! پرۆژەی ئەو دەستنووسە زمانەوانی رووسی (رۆمان یاكۆبسن) نووسیوویەتی.
یاكۆبسن پێشتر لە تیۆری گەیاندندا قسە لە شەش وەزیفەی زمان (1-پەیامنێر. 2-پەیاموەرگر. 3-پەیام. 4-سەرچاوەی پەیام. 5-كەناڵی گەیاندن. 6-كۆدی زمان) دەكات. لێرەدا رۆماننووسی فڕەنسی (لۆران بینی) چەمكی (دەسەڵاتی حەقیقی، زمان بەڕێوەی دەبات، بە تایبەتی لە بارودۆخێكی دیموكراسیدا) وەك رووداو و حیكایەتی ململانێی جیاوازی و هەڵبژاردنی دیموكراسیانە لە فڕەنسا و هەمان كۆد لە چنینی هێلكاری رۆمانەكەیدا بەكار دەبات. لەوێشەوە دەڵێ‌ (پێشتر) چاخە گەورەكانی رەوانبیژی هاوئاهەنگ بووە لەگەڵ چاخەكانی كۆماری ئەتنی، رۆمانی، فڕەنسی… سوكرات، شیشرون، رۆبیسبییر… بەڵام بە دڵنیاییەوە رەوانبیژی جۆراوجۆری زمان، پەیوەستە بە ململانێی جۆراوجۆری هەڵبژاردنەوە، لەوێشەوە وەزیفەی حەوتەمی زمان وەكو رایەخ بۆ هێلكارییەكانی رۆمان و هێكارییەكانی دیموكراسییەت راخراوە. بڕوانە ل163 -162.
لە دەستنووسەكەی یاكۆبسندا وەزیفەی حەوتەمی زمان وەزیفەیەكی سیحری یان جادوییە و لە رووی سیمیۆلۆژییەوە باس لە جیاوازی نیوان (كردە دەربڕن) و (كردەی كاریگەری) زمان دەكات، بەوەی كە كردەی گوتاری دەربڕین لە خودی خۆیدایە و بە كارەكانی خۆی هەڵدەسێت، لە كاتێكدا كردەی كاریگەری زمان بەرەو بەرهەمێكی دیاریكراو دەبێتەوە كە لەگەڵ گوتار یەك ناگرێتەوە. بڕوانە ل287.
بەمجۆرە سیحری زمان وەك كۆدی ناوەكی ئەو رۆمانە پۆلیسییە دەبێتە پرسیاری بەدواداچوونی هەر یەك لە لێكۆڵەر (ژاك بایارد) و توێژەر (سیمۆن هیرتزوگ) لەبارەی دەسەڵاتی سیاسی، سیمیۆلۆژیا و ژیان! هەموو ئەوانەش وەك گریمانەیەكی فڕەنسی لە: زمان هەموو شتێ‌ لەخۆ دەگرێ‌: بژی شۆڕشی پرۆلیتاریا، ماوییەكان فاشیین، ترۆتسكییەكان ستالیینین، ژاك لاكان پۆلیسە، بادیۆ نازییە، ئاڵتۆسێر بكوژە، دۆڵۆز سێكسی لەگەڵ دایكی كردووە، سیزۆ سێكسی لەگەڵ من كردووە، هۆگۆ قاحپەی خومەینییە، بارت خائینێكی سۆشیالیزمی چینییە… لە دانوستان و گفتوگۆی نێوان كاراكتەرەكاندا دەخاتە روو.
ئاخاوتن لە یاری تێنس دەچێ‌، بەڵام بە تۆپی هەویر! چونكە زمان بنەمای هەمووانە. (ژان ئادرن) لە رووبەرووی سارتەر دەڵێ‌ بوونگەرایی ژەهراوی بووە، بژی رەگەزی سێیەم. بڕوانە ل52. ئیتر دەسەڵات گرتنەدەست لەگەڵ هەر ئەكتێكی ئاخاوتن شێوەیەكی دیكەی ژیان و سیاسەت و زمان وەردەگرێ‌. بە دیوەكەی دیكە لە وەڵامی ئەو پرسیارانەی كە لێكۆلەر بایارد و توێژەر سیمۆن دەیخەنە روو، ئیمبرتۆ ئیكۆ دەڵێ‌: هەر كەسێ‌ بێتە خاوەنی مەعریفەی وەزیفەی حەوتەمی زمان دەبێتە سەر گەورەی جیهان. ئەوە كۆدی سەرەكی رۆمانەكەیە!

ژیان رۆمان نییە
پێویستە سەرچاوەكانی گێڕانەوە بخرێتە دواوە و ونبكرێ‌، بەڵام ئەوە بەو مانایە نییە، كە مەدلولی حیكایەتەكانی بزر بكرێ‌، هەموو شتێ‌ مەدلوولی خۆی هەڵگرتووە. كەواتە گێڕانەوەی حیكایەتەكان بەو مانایە نییە، كە ژیان وەك زمان لە راڤەی بێ‌ كۆتاییدا هەڵگرینەوە؟! چونكە ژیان زمان نییە، زەمەنی زمان زەمەنی بێكۆتایی گەشە و پێشكەوتنە بەردەوامەكانییەتی! بەڵام ژیان كورتە، ژیان هەموو ئەزموونی مرۆڤ پووچەڵ دەكاتەوە، چونكە مرۆڤ بەرەو مردن دەبات.
(مۆریس زاب) دەڵێ‌ رەخنەی ئەدەبی هەڵەیەكی گەورە دەكات، كاتێ‌ ژیان و ئەدەب تێكەڵ بەیەكتر دەكات، چونكە ژیان دیار و روونە، بەڵام ئەدەب ئاڵۆز و نادیارە، ژیان سیستمێكی كراوەیە لە شتەكان پێكهاتووە، بەڵام ئەدەب سیستمێكی داخراوە لە وشە پێكهاتووە. بە بڕوای من ئەو قسەیەی مۆریس زاب لەسەر (زمان) و (ژیان) بەو مانایەیە، كە چێژ وەرگرتن لە دەلالەتەكانی زمان، چێژ وەرگرتن لە ژیانكردن نییە! زمان وەزیفەی جێبەجێكردنە، بەڵام ژیان خودی جێبەجێكردنە، زمان كردەیە، ژیان كارە! دەتوانین لە سیستمی ژیاندا بە ئازادی هەناسە بدەین، بەڵام لە ئەدەبدا لەژێر كۆنترۆڵی دەسەڵاتی زمانداین! دەسەڵاتی زمان هەتا هەتاییە، هەمیشە دەبێ‌ مرۆڤایەتی راڤەی زمان بكاتەوە و بەردەوام مانای جیاوازی لێبەرهەم بهێنێت. بەڵام ژیان مرۆڤ بەرەو مردن دەكاتەوە.
ئەدەب، لە مردنی كامۆ بە رووداوی ئۆتۆمبێل زیانێكی گەورەی بە خواوەندی ترێ‌ بەخشی..بڕوانە ل88. مۆزارت لە تەمەنی 35 ساڵی مرد. لۆتەریامۆنت لە تەمەنی 24 ساڵی. رامبۆ لە تەمەنی 37 ساڵی. بارت 64 ساڵ… بەڵام زمان هەمیشە لە پێشكەوتن و جوولەدایە! لاكان دەڵێ‌ زمان لە نەست رسكاوە. نەست وەك جۆرێ‌ لە جۆرەكانی ئازایی دەژمێردرێت، بۆیە رۆماننووسی فڕەنسی (لۆران بینی) لە رێگای فرە زمانییەوە حیكایەتەكانی (وەزیفەی حەوتەمی زمان) دەچنێتەوە! بەو مانایەش ئەگەرچی گێڕانەوە لەو رۆمانەدا بە ئاوەڵناوی بزر مامەڵەی لە تەك كراوە، بەڵام مەعریفە بەشێكی گەورە لە حیكایەتخوانی دەشارێتەوە، كەواتە ئاوەڵناوی بزر بەو مانایە نییە، كە دەكەوێتە نێو دنیای بگێڕەوەی هەموو شتزانەوە، چونكە ئەو توانایانەی (لۆران بینی) لە مەعریفە نمایشی دەكات، پڕ و فرە رەهەند و جۆراوجۆرە، حەقیقەتی خۆی لە خستنە رووی گۆڕانكارییەكاندا دەبینێتەوە و پێیوایە دەریچەی ئەبەدی ململانێی ئەو گێڕانەوەیە لە گۆڕان و سەیرورەدایە. رۆماننووس بە شێوەیەكی شاراوە، لەسەر زمانی بارت دەڵێ‌ سیمیۆلۆژی كە بە شەقامدا دەڕوا هەست بە دەلالەتەكان دەكات، بەڵام مرۆڤ هەست بە روداوەكان دەكات.ل179. بە مانایەك لە ماناكان لە بارەی چەمكی دیموكراسییەتەوە یان خوێنەرەوە دەڵێ‌ خوێنەر زۆری لێنەكراوە مانا جێگیر بكات، بەڵكو یاری بە مانا دەكات.

ژیان كورتە، زمان فاشییە
واڵتەر بنیامین دەڵێت: مەعریفە و رۆمان پێشبڕكێی ئەوە دەكەن، ببنە جێگرەوەی حیكایەتخوانیی! (بڕوانە تۆفانێك، لە بەهەشتەوە هەڵدەكات- دەروازەیەك بۆ هزری واڵتەر بنیامین، نووسینی پێشڕەو محەمەد، ل15).
تێگەیشتنی دەستەواژەی ژیان كورتە، زمان فاشییە مەعریفەیەكە دنیا جیاوازەكانی رۆمانی كێ‌ رۆڵان بارتی كوشت بەڕێوە دەبات؟ میلان كۆندێرا دەڵێ‌ مەعریفە خەسڵەتێكە لە خەسڵەتەكانی رۆمانی نوێ‌. كاتێ‌ (خوێنەر/ وەرگر) ئەو قسانەی بیر دەكەوێتەوە، دەتوانێ‌ رەهەندەكانی فاشییەتی دەسەڵاتی زمان و دیكتاتۆریەتی دەسەڵاتی سیاسی و ژیان و پووچەڵكردنەوەی ئەزموونەكانی مرۆڤ بە جوانی لە رۆمانی (وەزیفەی حەوتەمی زمان) بگرێ‌. بە مانایەكی دیكە دەمەوێ‌ بڵێم دەسەڵاتی زمان و دەسەڵاتی ژیان بە گشتی هەر دووكیان لە چەمكی ناچاركردندا بەیەك دەگەنەوە، زمان ناچاری قسەكردنت دەكات. زیندەگی ناچاری مردنت دەكات. یەكەم راستەوخۆ دەتخاتە بازاڕی قسەكردنەوە. زیندەگی دواتر دەتخاتە گەمەی مردنەوە. زمان فاشیستە. ژیان دیكتاتۆرە.
ئەو رۆمانە هەوڵدەدات بۆ گەیشتن بە كردنەوەی كۆدەكانی ناچاركردن، بۆ گەیشتن بە چەمكی دیموكراسییەت و وەرگر و خوێنەرەوە دەركەوتەكانی رۆشنبیریی و شاراوەكانی سیاسەت، ئاڵۆزی زمان و رووبەڕووبوونەوەی تووندوتیژی ژیان لە ململانێی جیاوازییەكاندا بە شێوەیەكی ئەدەبی و هێلكاری هونەری دابڕژێتەوە. بەو مانایەش وەك لەسەر زاری لاكان دەڵێ‌ ناونان زەمەنی بابەتی ئارەزووە. یان زەمەن بابەتی ئارەزووی ناونانە. یان بابەتی ئارەزوو زەمەنی ناونانە. یان زۆر بە سادەیی ناونان بابەتی ئارەزووی زەمەنییە. ئەوە ئەگەر گۆڕانكاری و سەیرورەی زمان بێت، ئەوە دیكتاتۆریەتی سیاسەت و دیكتاتۆریەتی ژیان بە تووندوتیژی و مردنت دەسپێرێت.
دواجار ئەوە ژیانە قسان دەكات، تێگەیشتنی ژیان قسان دەكات، مامەڵەكردنە لەگەڵ كار، بەڵام ساتەكانی قسەكردن مامەڵەكردنە لەگەڵ كردە. نووسین كردەیە، ژیان كار! لێرەدا جۆن سێرل قوتابی (ئۆستین) دەیەوێت زێتر تیۆری نیازخوازی لە چەمكی كار و كردەدا راڤە بكاتەوە و چەمكی (دیموكراسییەت – خوێنەر) لە (ژیانی راستەقینە) روونتر نیشان بداتەوە.
سێرل پێیوایە هەمیشە نیازی قسەكەر بەر لە گوتار، ئامادەیی خۆی هەیە. واتە كاتێ‌ دەڵێی: كات درەنگە! واتە نیازت ئەوەیە بۆ ماڵ بگەڕێیتەوە. بیكاسۆ دژی سلفادۆر دالی بوو، ژاك دریدا بە دژی ئۆستین و سێرل و یاكۆبسن پێیوایە ئەو كردەیەی سێرل لە ئاخاوتن و دیموكراسییەتدا نایەتە دی. وەزیفەی حەوتەمی زمانە، بڕوانە ل 279. بەڵام هەموو نكۆڵیكردنێ‌ پێناسەیە- سبینۆزا. بڕوانە ل249.
كەواتە دەشێ‌ نووسین لە سیاقێ‌ بنووسرێ‌ و لە سیاقێكی دیكە و لە شوێنێكی دیكە و لە كاتێكی دیكە بخوێندرێتەوە. بارودۆخی نووسەر و بارودۆخی (خوێنەر/وەرگر) گۆڕانیان بەسەردا دێت. نووسین گۆڕانكاری و سەیرورەیە و بەردەوام یاری لەگەڵ زمان دەكات.

هەولێر 7/4/2024

سەرچاوەكان:
1- لوران بینی: الوظیفە السابعە للغة من قتل رولان بارت؟، ترجمة محمد الجرطي، دار نابو، العراق 2021. صدرت الروایە فی طبعتها الفرنسیە عام 2015 .
2- الوظیفە السابعە للغة.. من قتل رولان بارت؟.. روایة التفكیر. إدریس الخچراوی_ كاتب من المغرب.

1
تازە کۆچیرۆکی “ئەسپ”ی بڵاوببووەوە، ڕۆژێك بوو لەو ڕۆژانەی شار ئەوەندە بە جۆشبوو دەتگۆ دارستانی شەپۆلی دەریایەکی تێکچڕژاوە، ئاسمان گیزەگیزی مێشەنگ سەرشاری دەکرد وەك چۆن ئۆرکێسترا بە سیمفۆنیایەکی نایاب ژیانی بە هۆڵێکی بێدەنگ دەبەخشی ئاوها..لە فەلافلەکەی “ئەنتە ماشی”ڕێکەوتی ئازاد شەیدام کرد و بە شەقامەکەدا شۆڕبووینەوە، شەقامە دڵگیرەکەی جمهووری، کە سەروەختێك بوو ببووە جمکی ژیان و تەنانەت بەشێکیش لە ئایندەی هێشتا نەهاتوومان..وەك بڵێی هێزی گۆڕینی دنیامان تێگەڕابێ، خۆشحاڵانە پیایدا هاتینە خوارەوە. پێیەکمان لەسەر شۆستەکەیدا بووایە، پێیەکەی دیمان لەناو یەکێك لە کتێبخانەکانیدا دەبوو، هەندرێن، لە دەستە چەپیدا بوو بەرانبەر باڵەخانەکەی شکورنەججاڕ، بێئومێدانە دەردەچووینە دەرەوە، چونکە ڕەفەکانی لە چەند کتێبێکی مەلوول و دنیایەك تۆزوخۆڵگرتوو بەولاوە هیچی تر لەسەریاندا سەقامی نەدەگرت..دەچووینەوە دەستەڕاست، گەل، ئینجا ئاسۆ، ئاسۆ جوانترین ئاسۆمان بوو.. زیارەتگای ڕۆژانەمان بوو..ڕەفە پڕ کتێبەکانمان بەسەردەکردەوە، وەك ئەوەی مەزاری پیاوچاك و ئەولیاکان بن دەستمان پیایاندا دەهێنا و کاتیش لە پەنجەکانمانەوە ڕووناکیی پێدەبەخشین..کە دەریش دەچووین، بێلێبڕ بەدەم ڕێگاوە دنەی شەیتانی شیعرمان دەدا، کەی دادەبەزێتە خوارەوە و زریان و گەردەلوولێکی سپیی سپیی جیاوازمان پێ دەنووسێتەوە..ئەگەر کچە خەونئاساکەی حەمەئەمینیش، ڤینۆسە باڵابەرز لە دەرەوە بووایە، شەقام دەورووژا و وەك دڵمان دەکەوتە پەلەقاژێ..کسپە نەك هەر لە جگەرمانەوە، لە چاویشمانەوە سەری دەکرد، گەنج و پیر لە حەسرەتدا، وەك شەمەندەفەرەکەی شار، لە دووکەڵی سووتان بەولاوە هیچی تریان بەرهەم نەدەهێنا..تۆزێك خوارتر، ئۆرۆزدی هەڵیلووشین و بە بارتەقای سییەکان بۆنوبەرامەی کلارای پشت کاونتەری عەترەکانمان کرد و حەسرەتبارانە دەرپەڕین..لەو پێچەدا، لەو پێچەی بەلای قۆرییەی تێکقژقژاو لایدەدا و لە بازاڕە ڕەنگاڵەکەدا خۆت دەدیتەوە، وتی: با بپەڕێینەوە، سەرێك لە “داڕ ئەلوەتەنییە”بدەین.. پێیەکانمان وەك بڵێی چاوبن، بەرەو جادەکەی ئەوبەر، جادەی ئەوقاف، پەلکێشیان کردین..ئەوێیش، تابڵێی تیکچڕژاو و جەنجاڵ، وەك ئەوەی کتێب مفت بێت، جێی کەسی تری تێدا نەدەبووەوە، لێ خۆمان خزاندە نابەینەکانەوە و ڕووبەڕووی گەوهەرخانەی چاپەمەنییە بێشومارەکان وەستاین، دەتگۆ بەرانبەر قەدەر وەستاوین.. لەبەر ئەوەی بەردەوام داشکاندنیشیان هەبوو، چەند دانەیەکم قۆزتەوە و چوومە لای یەکێك لەو کچە بە تاسولووس و ڕێکپۆشانەی پسووڵەیان دەنووسی و گوتم پێم بڵێت چەندم لەسەر دەکەوێت، مخابن، نابەدڵانە کۆشیعرە نوێیەکەی بەیاتیم گێڕایەوە و بەخۆم گوت”بریا ئەو لەففە فەلافلەم نەخواردبایە”. نەیسە، بەوانی دییەوە هاتینە دەرێ و لەبەر دەرگاکەدا”ئەحمەد محەمەد ئیسماعیل”بە مەشرەبە خۆشەکەیەوە بەرەو پیرمان هات و بێ سێودوو چەردە کتێبەکەی لێوەرگرتم و ئاشقێك چۆن بە دیداری ماشووقەکەی شاگەشکە دەبێت، ئاوا، تریقانەوەیەکی شەیدایانە تریقایەوە..ورد ورد لێیان ڕاما، دەتگۆ زارۆڵەیەكە و دوای دابڕانێکی کورت دایکی خۆی دەبینێ ئۆخژن و خۆشنوودییەکی کتوپڕ ڕووکاری ڕوخساریان داگرتەوە..چرکەساتێکی پێنەچوو، سەری هەڵبڕی، ڕووە هەورگرتووەکەمی دیت، هەموو هەورێکیش چیرۆکێکی لە پشتە و هەندێ کەس دەتوانن بیخوێننەوە.. باوکانە سەرێکی لارکردەوە و وتی: ئەوە چییە؟ ئازادیش وتی: نەیتوانی تازەترین دیوانی بەیاتی بکڕێت.. مەچەکی گرتم: وەرە، وەرە! ڕایکێشام بمباتەوە ژوورێ، منیش وتم: نا..نا.. پێویست ناکات.. پێویست دەکات و دەبێ بێی..ئازاد شەرمنانە تێیڕوانی ئینجا وتی: پارەی پێیە بەڵام بەش ناکات، ئەویش وتی: ئێ باشە با نوقسانییەکەی بۆ تەواوکەین..دیسان بە شەرمەوە وتی:…فلسی کەمە…هەندێ وردەی لە گیرفانی پانتۆڵە سەوزئاماڵە بزڕکاوەکەی دەرهێنا و وتی: دەستم مەگێڕەوە..منیش چوون ئەو منداڵەم لێهات یارییە دڵبەستەکەیان پێبەخشیبێ،..چەند خولەکێك دواتر بە”شانشینی گوڵەگەنم”ـەوە دەرپەڕیمە دەرێ و یەکەوڕاست ئەویشی لێیوەرگرتم و پاش ئەمدیوئەودیو، مەلی ئافەرینێکی ڕەنگاڵەی بەرەڵا کرد و دوای قەدەرێك تەتەڵە کردنی کتێب و ئەدەب و تازەترین چیرۆكی خۆی چووە ژوورەوە کتێب نەوازش بکات و ئێمەیش..دەتگۆ گەنمەجاڕێکی بێپایان پەلکێشمان دەکات، خلبووینەوە، وەکو ئەوەی لە خەوێکدا بین شادانە پیاسەیەکی دیکەی زۆرمان کرد..دواجار دوڕیانێك جیایکردینەوە، ئەو پردەکەی گرتەبەر و تاریکییەکەی ئێوارێ بەرەو پریادی قوتی دا و منیش تەنیا و دڵخۆش ئاڕاستەی خۆم بەرەو تەپپەی مەلا عەبدوڵڵام گرت..جاروبار سەیری ئاسمانم دەکرد، گوڵستانێك بوو تازە ئەستێرەکان تیایدا دەپشکوتن..سەرلەبەری ڕێگای بەرەو ماڵەوەم، وەکو پەیکەرتاشێك لە یادگەمدا پەیکەری ئەو زەردەخەنەیەی چاوە پشت چاویلکەکانیم دادەتاشی تاوەکو لە شوێنێکی شایستەی دەرباری یادەوەرییم سەقامگیری بکەم و بە ئامان و زەمان نەهێڵم تۆزوگەردی ڕۆژگار وێنەی ئاسەوارە دێرینەکانی مێژووی لێبکات..
2
هاوینێکی ڕمووزن هەوساری شاری گرتبووە دەست..پێویستم بە دوو تی شێرت و هەنێ کتێبی تازەیش هەبوو کە هەواڵی بڵاوبوونەوەیان کەوتبووە بەر گوێم و خۆیان هێشتا نەگەیشتبوونە کتێبخانەکانمان، نەشمدەزانی کەی دەگەن. بەڵام پێشوەخت دەبوو نەختێ پارە پێکەوە بنێم. لە ڕاستیدا حەزم لە تی شێرتێکی ڕەش بوو لەوانەی لە ئێرانەوە بە قاچاخ دەهێنران و لەگەڵ ڕیش هێشتنەوەیشدا ڕێك دەهاتنەوە، چونکە بە تەمای بووم. وەکو دایکم دەیووت هەم زیارەت و هەم توجارەت..دەستپێکی گەرمایەکی سەخت و ناحەز بوو، بە خۆم گوت گەر کتێبەکان لەوە زیاتر دوابکەون، ئەوا حەجمان ناگرم و دەبێ سەرلەبەیانییەك بچمە سلێمانی و دەمەوئێوارێ بگەڕێمەوە. ئەو ڕۆژەی بەتەمای چوونیش بووم، ئەفسووس برادەرە کتێبخۆرەکان ئاگاداریان کردمەوە، پێیانناکرێ هاوسەفەرم بن. ناچار بوولێڵێکی زوو، کە هێشتا ئاوڕشێنی ئەستێرەکان کزرنەببوونەوە، تەنیا، تەنیا ڕۆیشتم.. تەنیاییەکەم وای لەو ڕێگایە کرد دەتگۆ کۆتایی ڕەتدەکاتەوە و شاریش تراویلکە دوورە دەستەکانە..ئەو سەروبەندەیش ئۆتۆمبێلەکانی خەت لە دارە سووتاوەکە نەفەرەکانیان دادەبەزاند..سەرەتا شۆڕبوومەوە و پەڕیمە ئەوبەرەوە، سەرێکی مزگەوتی گەورەم دا و ئینجا بە جادەی مەولەویدا پێچمکردەوە و بۆ کتێبفرۆشییەکەی شێخ ئەنوەر بەرەو جادەی کاوە جڵەوی شەقاوەکانم بەردا..تەنیا بوو، کتێبیش بێشوومار.. سەیری سەعاتە ئۆریۆنەکەمم کرد، نزیکەی دوو کاژێر لەوێ بووم، کەچی بە دوو چرکە دەچوو، بەهەرحاڵ، چەند پەرتوکێکی نیوداشت و یەك دوانێکی تازەشم لێ کڕی و نەختێك هەوراز بوومەوە، لە چایخانە بەناوبانگەکەی ئەوبەر چایەکم خواردەوە و پشوویەکم دا، ئەوسا بۆ تەیکردنی ئەو شوێنانەی دەکرێ بڵێم تاڕادەیەك شارەزایان بووم، ملی ڕێم گرتەبەر..بێگومان کاتێ سەفەرم دەکرد، بەدەگمەن نەبووایە لەفە و ئەو شتانەم نەدەخوارد، تەنها بیبسیکۆلا و پسکیتە قەیماغدارەکان و ئەو شتانەم دەخوارد، جارجارە کاستەریشم لە یەکێك لەو دوکانە پاکوخاوێنانەی جادەی مەولەوی دەخوارد و ئیتر لە گەڕانم بەردەوام دەبووم..ئەوانەم بە ئیشتییاوە ئەنجامدا و بەرەو بازاڕی قەرەباڵخی ئێرانییەکان چووم..لەوێ زۆر شتم ئەمدیو ئەودیو کرد و سەرەنجام تی شێرتێکی ڕەش و یەکێکی سەوزئاماڵم بە نرخێکی کەمتر لە نرخی داواکراو دەستەبەرکرد، ئەوەیش ڕووی خۆشکردم و بووە هۆکاری ئەوەی بڕێك پارەی زیادیشم پێبمێنێ بۆ ئەگەری کڕینی کتێبی تر و کرێی گەڕانەوەش..ئیدی نازانم چۆن بە شوێنێکی ئەوتۆدا ڕۆیشتم کە لە سەفەرەکانی پێشترم پێیدا ڕانەبردبووم..سەرلەبەر دوکانی کوتاڵفرۆشی بوون، وەك ئەوەی چووبێتمە نێو دارستانێکی ڕەنگاوڕەنگەوە، هەندێ لە قوماشەکانیان بە بنەمیچ و چارداخی بەر دوکانەکانیانەوە هەڵواسیبوو، جێگایەکی ناوازە بوو، هاوشێوەی قەڵبەزەی سەرەوخواری ڕووناکیی، بە دنیایەك دەچوو تەنها لە خەوندا پەی پێ ببرێت. لاپڕەسەنانە بەناو تێکچڕژانی ڕەنگەکاندا دەڕۆیشتم و دەموچاوم پارچە قوماشێکی هەڵواسراو دایپۆشی، کە لامبرد، لە شوێنێکی چەپەکی بازاڕەکە دوکانۆچکەیەك دەرکەوت، ڕێی چوونەژوورەوە و بەردەمیشی بە مێز گیرابوو، چەردەیەك کتێب لە سەریدا پاڵخرابوون، جگە لە چەند دانەیەك نەبێ، ئیتر زۆربەیان کتێبی جزوبەندکراوی ئایینی بوون، هەستم بە بوژانەوەیەك کرد، وەك بڵێی نەمامێکی گڕەبردوو بم و ئاودێر کرابم، “مرۆڤ و دەوروبەر”ـەکەی مەسعوود محەمەد دڵی گواستمەوە بۆ ناو چاوەکانم و سەرنجەکانم بوون بە نێچیری..تازە کەوتبووە بازاڕەوە، یەکەوڕاست نرخەکەی وەکو کلچووك بە چاومدا هات..ئەگەر ئەو بڕە پارەیە بدەم.. دوای تێفکرین بە خۆمم وت، دەمزانی کرێی تەواوی گەڕانەوەم پێنامێنێ..خاوەندوکان، کە ڕیشدارێکی پاکوخاوێنی شەرواڵ مرادخانی پۆشبوو، کتێبیکی جزوبەندی کراوەی لەبەردەم بوو، لێوەکانی دەجووڵان، جاروبار چاوی هەڵدەبڕی و دەنگی قرتە قرتی تەسبیحەکەشی بە شێنەیی دەکەوتە بەرگوێ، بیرم کردەوە ساتوسەودای لەگەڵدا بکەم، شەرمەکەم خەریك بوو دژواری بکات، بەڵام بۆ کتێب!…نیگاکانی دەتگۆ تاشەبەردن و بە سەر دەموچاومدا بەردەبنەوە، هێسترئاسا ملی نەدا، هەنێك بە مەلوولی وەستام و دواجار وتم کرێی تەواوم پێنامێنێ تاکو بگەڕێمەوە بۆ کەرکووك، کەچی… ئیدی خەمبارانە بە خۆم گوت کاشکێ هەر تی شێرتێکم بکڕیبایە.. بەداخەوە..وەك بڵێی لە خەونێکی جەنجاڵ بەخەبەر هاتبم..”مرۆڤ و دەوروبەر” بە دەستمەوە نەبوو، نابەدڵانە دوورکەوتمەوە و بێ ئیشتییا قەدەرێکی دی سووڕامەوە..هێشتایش وەنەوز دەستەویەخەی خۆر نەببووەوە، بەلۆژە لۆژ بەرەو مزگەوتی گەورە کەوتمەڕێ..کە لەوێوە دەرچووم، هەورازبوومەوە و وەختێ سواری هەژدەنەفەرییەکە بووم، هەناسەکانم هێندەی لەنگەری بێڕادە قورسی کەشتییەك وابوون و دڵیشم هێندەی شەولەبانێکی چەقیوو..ڕیش هێشتنەوەکەم بە یاد سپارد و تاقە شتێكیش کە لە کەڵکەڵەمدا مایەوە و وێنەی مۆنیوومێنت ئاوەدانی دەکردەوە “ئەحمەد محەمەد ئیسماعیل”بوو بە خۆی و زەردەخەنەی ئەفسووناویی چاوەکانی ئەودیو چاویلکەکەی و ئاواتێكی بێگومان وەدی نەهاتوو..

لەندەن ـ کانوونی یەکەمی 2023

ئەدیب نادر

دلڤین موحسین: كاتێ بەشداری درامای (ئادیابین)م كرد،هەستێكی تایبەت و جوانی پێبەخشیم
دلڤین موحسین: زۆرێك لەهاوڵاتیان حەزیان لەوەیە مێژووی گەلەكەیان لە رێگەی دراماوە ببینین
دلڤین موحسین: دەزگای سەتەلایتی كوردستان لە بواری دراما هەنگاوی زۆر مەزنی ناوە
خاتوونی هونەرمەند (دلڤین موحسین محەمەد) یەكێكە لەو ئەكتەرانەی كە بەشداری چەندین كاری شانۆیی و كورتە فلیم كردووە دەرچوی پەیمانگاو كۆلیژی هونەرەجوانەكانی هەولێرە .وەكو ئەكتەر بەشداری لە (36) كاری شانۆیی كردوە وەكو دەرهێنانیش كاری كردوە.. زیاتر لە (10) ساڵیشە لە بواری دۆبلێر كار دەكات جگە لە كاری هونەری بەرێوبەری باخچەی منداڵانە ،لە وێش هەمیشە گرنگی بە هونەر ی شانۆ و موزیك و نیگار دەدات دواكای دلڤین موحسین بەشداری كردنی بوو لە درامای (ئادیابین) بوو كە بەرهەمی كوردستان تی ڤی بوو، لە مانگی رەمەزان نمایش كرا بە چەند پرسیارێك ئەم هەڤپەیڤینەمان لەگەڵیدا سازدا.
هەڤپەیڤین- كامەران حاجی ئەلیاس

• سەرەتا بزانین دلڤین موحسین چۆن ئاشنای هونەری شانۆ بوو؟
• من بەهۆی ئەوەی كچی نووسەر و رەخنەگری شانۆ دراما موحسین محەمەدم لە نێو كتێب و هونەرپەوەردە بووم ئەم كەش و هەوایە هونەری و ئەدەبییەحەزو ئارەزووم لەگەڵ بەهرەكەم وای لێكردم رووبكەمە هونەری شانۆ بەڵی ئەو كاتەی قوتابی بووم لە قۆناغەكانی بنەڕەتی و ناوەندی بەشداری زۆر بەی چالاكییەكانی نێو قوتابخانە بكەم دوایش چوومە پەیمانگەی هونەرجوانەكانی هەولێر بەشی شانۆم تەواو كرد لەوێش بەشداری چەندین شانۆگەریم كرد ..تاوەكو ئێستاش لە كاریە هونەری بەردەوامم..
• باوكت(موحسین محمەد) ڕەخنەگرێكی دیاری شانۆیە، تاچەند كاریگەری لەسەر تۆ هەبووە بۆ ئەوەی رووبكیتە جیهانی هونەری شانۆ و دراما؟
• باوكم (موحسین محەمەد ) هەمیشە هاندەروو هاورێ و پاڵپشتمە لەسەرەتا وە تاكو ئێستا خۆی منی ناردە پەیمانگای هونەرە جوانەكان بەشی شانۆ دیارە زوو ئەو هەستی بەبەهرەی من كردبوو، ئەمنیش هەمیشە هەوڵم داوە شایستەی ناووكەسایەتی بابم بم و باشیشی كرد منی ناردە ئەوبەشە چونكە جیهانی هونەری شانۆ زۆر جیاوازە، لەوێ زۆر شت فێر بووم توانیم لە رێگەی مامۆستایەكانم پەرە بە توانستی هونەری خۆم بدەم بۆیە كاریگەری بابم لەسەر من زۆرە.
• تۆ سەرەتا بە شانۆ دەستت بەكاری هونەری كرد دوای بە دۆبلێر ئەنجا دراما،زیاتر خۆت لە كەمەیان دەبینیتەوە؟
• من هەموو كات دەڵێم سەرەتاو كۆتایی هەر شانۆ ئەلف و بێی هونەرە چونكە من ئەو چێژەی لەشانۆ وەری دەگرم، لەهیچ كام لەهونەركانی تر وەرناگرم بەڵام كاتێ بەشداری درامای (ئادیابین)م كرد،،هەستێكی تایبەت و جوانی پێبەخشیم بەتایبەت كەمن زۆر حەزم لەپێش كامێرا نەبوو وەك شانۆ بەڵام خۆشبەختانە لەگەڵ ستافێكی زۆر باش كارێكی ئاوام دەست پێ كرد، لەبەر ئەوە شانازی دەكەم كە لەو درامایە بەشدارم بووم من هەمووئەوكارانەی كردومە ،هەوڵمداوە باشترین شێوە پێشكەش بكەم و هەموو توانستەكانم بەكار بهێنم.

  *كەواتە ئەگەر بكرێت، بۆ خوێنەرامان باس لە رۆڵەكەت لە درامای (ئادیابین)دا بكەیت ؟

• ئەوەی ڕاستی بێت كەسایەتی (سورەیا)م زۆر بەدڵ بوو چونكە زۆر جیاواز بوو لەو رۆلانەی كە پێشتر لە شانۆ و دۆبلێر بەرجەستەكردوون،چونكە(سورەیا) كەسایەتیەكی لەسەرە خۆ و هێمن و كچی كەسایەتیەكی گەورە(ممتاز پاشا) یەكە لەناو دراماكە قورسایەكی دروست كردبوو كەدەبوو پیشانی بدەین وەك دەزانن من لە زۆر بەی ئەو ڕۆڵەنەی من وەكو ئەكتەر بەرجەستەم كردوون، یان مەرگەسات یان بەزمەسات یاخود ئافرەتێكی پر جوڵەو قسەزان بووە بۆیە ئەوەیان(سورەیا) بۆمن زۆر جیاواز بوو بەپێی قسەی ئەوانەی دراماكەین بینیوە نواندنەكەیان پێ باش بووە من هەوڵم دەدا زۆر بەسادەیی نواندنەكە ئەنجام بدەم كە جیاواز بێت لەو ڕۆڵەی پیشتیر بەرجەستە كردوون هەندێك لە دیالۆگەكان بەزمەسات و مەرگەسات بوون لۆیە زۆر بەدڵم بوو لە هەمان كات دا من یەكەمجار بوو لەبەردەك كامیرت بوەستم كامیرا لۆیە زۆر گرنگ بوو لەبەرجەستە كردنی ئەو رۆلە.

  *چۆن دەڕوانیتە دەزگای سەتەلایتی كوردستان لەڕووی گرنگی دان بە درامای كوردی؟
  -گومانی تێدانییە،كە دەزگای سەتەلایتی كوردستانە بواری دراما هەنگاوەكی زۆر مەزنی ناوە هەرلەسەرتای دامەزراندنیەوە گرنگی بە درامای كوردی داوە هەموومان درامای (مەمی ئالان)مان لەبیرە لە گەڵ چەندین درامای تر هەموویان گوزراشت بوون لەڕەسەنایەتی گەلی كوردستان ئەم درامایەش كە بەرهەمێكی خۆماڵی و مێژووی و كۆمەڵایەتی بوون بە كادری كوردی پێشكەش بە بینەران كرا دەنگدانەوەیكی باشی هەبوو بەجۆرێك بینەرەكی زۆری هەبوو بە جۆرێك بینەر رۆژانە بەپەرۆشە چاوەڕوانی دراماكەیان دەكرد بێگومان زۆرێك لەهاوڵاتیان حەزیان لەوەیە مێژووی گەلەكەیان لە رێگەی دراماوە ببینین هەرلەرێگەی ئەم دراماییەوە چەند ئەكەتەرێك لە شاشە دەركەتنەوە كە دەمێك بوو كاری هونەریان نەبوو ئەوەش جێگای دەست خۆشیە وە لە هەمان كاتدا چەند ئەكتەری نوێش ناسران و هەندێك ئەكتەریش فۆرمی كار كردنیان گۆرانكاریان بەسەرداهاتبوو دووبارە دەست خۆشی لە دەزگای سەتەلایەتی كوردستان دەكەم هیودارم كەناڵەكانی تریش گرنگی زیاتر بە درامای كوردی بدەن.

• جیاوازی نواندن لە شانۆ و دراما دا هەیە؟ ئەگەر هەیە جیاوازەكان چین؟
  -جیاوازی زۆر ە من ئەوهەستەی لەسەر شانۆ دەی دەم بەبینەر وەك نواندن لە دراما قورسە چونكە راستەو خۆی رووبەرووی بینەر دەبیتەوە وەكو دراماو سینەما نییە دووبارە بكەیتەوە كامەت پێباش بوو ئەو گرتە هەڵبژێریت بۆیە ئەو هەستەكە بەردەوام نابێت بەڵام شانۆ یەكەم چركە ساتی خۆی داهێنانە كە نزیك بینەریت و هەستیان پێ دەكەیت هەموو رووداو دایلۆگەكانت رووبەروی بینەرانە بۆیە نواندن لەدراما لەم رووەوە كەمێك ئاسنترە ئەوەیش بەهۆی دووبارەكردنەوەی گرتەكان .
• كێن ئەوانەی هاوكارو پاڵپشتی تۆ بوون، لە بواری هونەردا؟
• سەرەتا باوكم پاڵپشت و هاوكارم بوو لە ئێستاش هاوسەرەكەش مامۆستا ئومێد كە كوڕی هونەرمەندی كۆچكردوو مامۆستا تەحسین شعبانە زۆر هاندەرمە هەمیشە شانازی بە كارەكانم دەكات ئەگەر ئەو هاوكارم نەبێت لە ئێستادا كاركردن زۆر زەحمەتە بە تایبەتی ئەگەر خێزان دار بیت من خاوەنی سێ منداڵم بۆیە لێرەدا سوپاسی دەكەم.

  *پرۆژەی داهاتووی هونەریت هەیە؟
  -لە ئێستادا هیچ پرۆژیەكی هونەریم لە هەگبەدا نییە،هەركاتێی كارێكی جوان هەبێت شانۆ بێت یان دراما خزمەت بەهونەری كوردی و كەسایەتی دلڤین موحسین بكات ئامادەم بەشداری تیادا بكەم.

لە کوردەواریدا کاتێک بیانویستوویایە هانى یەکێک بدەن، دەیانگوت: چەپڵەى لێدەن بێ قسوور… با بژى هەر بژى، کاتێکیش رقیان لەکارەکانى دەبۆوە دەیانگوت: هەى لۆتى لۆتى چەندم گوت مەچووە جۆتى. بەو شێوەیە کەس و تاکەکانیان بەرز و نزم دەکردەوە.
بەپێى بەڵگەنامە میژووییەکان زۆربەى گەلانى رۆژهەڵاتى ناوەڕاست لەوەتەى هەن، هەر خەریکى چەپڵەلێدانن، تاى وایلێهات گرووپى چەپڵە لێدان دامەزراوە، ئینجا هەر یەکێکیان لەژێر ناوێک، کاتێک ئیمپڕاتۆریەتی عوسمانی (پیاوە نەخۆشەکە) بەرەو رووخان رۆیشت، گەلانی عێراق بەکورد و عەرەبەوە تف و نەفرەتیان لەعوسمانییەکان دەکرد، لەبەرامبەریشدا لەگەڵ هاتنی ئینگلیز گەلانی عێراق لەسەر شۆستە و شەقام و کۆڵانەکاندا چەپڵەیان بۆ ئینگلیز لێدەدا، (ئەمە بەپێی بەڵگەنامە و ڤیدیۆیەکان).
کاتێک مەلیک لەعێراق دانرا هەموو پیاو ماقووڵانى وڵات سەرى رێزیان بۆ پاشا و مەلیکى عێراق دانواند، ماوەیەکى زۆرى خایاند، لەگەڵ ئەوەى بەپێى بەڵگەنامەکان بنەماڵەى پاشایەتى لەعێراق خانەوادەیەک بوون، هەردەم لەخەمى گەلانى عێراقدا بوون، تاڕادەیەک لەخەمى عێراقدا بوون،ننن بەڵام لەولاوە ئاغا و دەرەبەرگەکان خەڵکیان هەراسان کردبوو، دواتر رژێمى پاشایەتى رووخا، دیسانەوە خەڵک دووبارە هاتەوە جادە و دەستى بەچەپڵەلێدان کرد، بەڵام ئەمجارەیان لەژێر ناوى دیکە و رێکخراوتر بوو، بەڵام کارەساتەکانى گەلانى عێراق لەو ساتەوە دەستپێکرد، پارتە سیاسییەکانى عێراق لەو سەردەمەدا ساویلکەیى خەڵکى قۆستەوە، ئەمجارەیان بەدروشم و هەندێک قسەى بریقەدار خەڵکیان لەخشتە برد و بەرەو هەراسانکردنى خەڵک چوون، بەبێ ئەوەى بەرنامەیەکى روونیان هەبێ بۆ خۆشگوزەرانى خەڵک و وڵات، تەنیا بۆ ناو دەرکردن بۆنەکانیان دەهێنائارا، خەڵکیش هەر خەریکى چەپڵەلێدان بوون، بێ ئاگا لەوەى ئەو چەپڵەلێدانە دەبێتە هۆى لەخشتەبردنیان.
لەلایەکى دیکەوە گەلانى عێراق رووبەڕووى یەک دەکەنەوە بەناوى قەومیەتەوە، کورد و عەرەبیان بەدژى یەک لەقەڵەمدا، بۆ ئەمەش عەشایەرە عەرەبەکان بەهۆسە و هەرا دەهاتن گوند و دێهاتى کوردیان داگیر دەکرد، هەرهیچیان نەکردبووایە دەغڵ و دانى دێهاتەکانیان دەسووتاند، هەموو ئەمانە لەژێر پرۆسەى چەپڵەلێداندا بەڕێوە دەبرد، بەشێک لەکوردیش لەرق و قینەى دژى براکەى هاوکارى عەرەبەکانیان دەکرد، چونکە بەناو شۆڕشەکان لەسەردەمێکدا دژ بە ئاغا و دەرەبەگەکان وەستاوەتەوە، ئەوانیش لەپایتەخت هیچ بۆچوون و هەڵوێستێکى وایان نەبوو، تەنیا ئەوەى لەنێو پەرلەمانە کارتۆنی و بۆنەکاندا چەپڵەیان لێدەدا و سەریان بۆ دەلەقاند.
لەگەڵ هاتنى بەعس لەعێراق پرۆسەى چەپلەلێدان وەک بەرنامەیەکى سەرەکى لەنێوەندى دەزگە راگەیاندن و رۆشنبیرییەکان بەتەواوى دانرا، هەردەم سەرۆک بەهەر شوێنێکدا دەڕۆیشت چى بگوتایە بەباش و خراپ هەر چەپڵەى بۆ لێدەدرا، خەڵکێکى زۆر نانى ئەو چەپڵەلێدانەى دەخوارد، کەسانێکى زۆریش هەبوون لەترساندا چەپڵەیان لێدەدا، بەو شێوەیەکى بۆ چەند دەیەیەک لەمێژووى بەعس بەو شێوەیە توانى رەگى خۆى لەنێو هەموو ماڵێکى عێراقدا بسەپێنێ، ترس و چەپڵە وایکردبوو لەنێو ماڵى خۆشتدا قسە بکەى، یاخود لەگەڵ نزیکێکى خۆتدا قسە بکەى و ناڕەزایەتى دەربڕى، ماوەیەکى زۆرى خایاند زۆر کەس بەهۆى قسە نەکردنى، هەردەم لەناخ و مێشکیدا دەیهێنا و دەیبرد، بەو هۆیەوە تووشى چەندین نەخۆشى بوو، هەبوو لەداخا مرد.
کاتێک بەعس رووخا بۆ جارێکى دیکە جەماوەرى ستەمدیدەى چەپڵەرێزان هاتنەوە جادە، ئەمجارەیان زۆر بەتوندى چەپڵەیان لێدا، بەو پێیەى ئازاد بوون، خەڵکێکى زۆریش لەپێشتردا بەهۆى چەپڵەوە نانیان پەیدا دەکرد، ئەوانە ئاوارەى وڵاتان بوون، ئەمجارەیان یادى چەپڵەلێدانەکانى پێشتریان دەکردەوە.
لەکوردستانیش بەهەمان شێوەى عێراق بەزمى چەپڵەلێدان بووە پرۆسەیەک بەساویلکەییەوە چەپڵە لێدەدەرێ، بەڵکو بەهۆى چەپڵەکانەوە وڵات ئاوەدان بێ، بۆیە هەردەم چەپڵەى لێدەن بێ قسوور… با بژى هەر بژى، هەر کاتێکیش رقتان بۆوە بڵێن هەى لۆتى لۆتى چەندم گوت مەچووە جۆتى.

رەسوڵ بەختیار

(ئەم جیهانە جیهانەكەی هۆمیرۆسە، جیهانەكەی ئێمە نییە) دەبلیوو. ئێچ. ئۆدن

بەدوای ئەوی تردا دەگەڕێم، دەمەوێ‌ دەزوولەی ناو پەنجەكانی ببینم، كۆلارە كلكدرێژەكەی سنگی لە ئاسۆ بساوێ‌..لەوەتەی ئارابخام جێهێشتووە – شتێك بانگم دەكات، دەمەوێ‌ دەرگایەك بكەمەوە، لەودیویدا خۆم ببینم، ئەو خۆمەی دڵی بە مشتێ‌ پێكەنین لێوانلێو بوو، ئەوەی عەیامێكی دوورودرێژە نەمبینیووە، میلەكان هەمووی وەستاون، چیدی نیگەرانی میقاتكردنی كاژمێرنیم، شێتێكم، شتێك بانگم دەكات – نامەوێ‌ بێدەنگیی بێت، مخەننەتیی خوێیە – خوێی ئەم سەردەمە لە شەقڵ و ڕوخسار بێبەرییە..هەر دەبێ‌ بیدۆزمەوە..لە وێرانەكەی ئێستادا- مخەننەتیی خوێی ئەم سەرزەمانە وشكەیە، لێشاوی بنیادەمەكانیش بەرەو هاتوو ڕایدەماڵێت، لەناو سەرزێدەكەی خۆمدا- لەناو لەپەکانی خۆمدا- نەشارەزا و كتوكوێرم، چاوەکانم تێرمیناڵن، دڵۆپەكان جێی دەهێڵن..دەمەوێ‌ ڕابردوو ئاوەدان بكەمەوە و تارماییە كۆسەكەی خۆم، كە وەك دەزووی كۆلارەیەك ئاسۆ بەدوایدا كێش دەكات هەنگاوەكانم دەپرژێنێتە تانوپۆی گۆڕستانێك زەحمەتە گۆڕی جادووبازە لەبیركراوەكەی ناو خەونی كیشوەرە سارد و سڕەكان بدۆزمەوە
سەرزەمینی خەونێكی بەردەوام هەڵدەكەنم
زەنگوڵە بێشومارەكانی ژیان، شوانكارەی دووری یادوەرییم دەزرنگێننەوە، گوێچكەكانم بۆ سەرێكی دی باڵدەگرن سەری ناو دنیایەكی ڕمووزنە: نازانم جادووبازە قژدرێژەكەی منداڵییم، ئەوەی ئاسۆی چاوەكانی زەرد زەرد گەواڵەی ترسیان دادەباراند، ئەوەی لە باخەڵیا تولەمار پەپكەی دەخوارد
لەم چۆڵاییە چی دەكات؟
ـ لەم كێلستانە چیدەكەیت؟
ـ بۆچی دەگەڕێیت؟
بۆچی لەم ئەبەدییەتە بێتانوپۆیە بەخەبەرم دێنی؟
دوای زەمەنێكی دەرەوەی زەمەن – گۆڕهەڵکەنە بچكۆلەكانیش بۆ تاهەتایە بە یادیان سپاردووم
ـ شار؟
كاتی خۆی دڵنیابووم زێدی هەموو میدییەكانە، كاتی خۆی
دەیانزانی چۆن بمرن بمرن لەسەر زەمینی ژیانی ئەو
ئێستا، ئێستا ڕۆحیان سپاردووە، بەڵام دەزانن وەك”گیانە مردووەكان”هەناسەبدەن
لەسەر زەمینی مەرگی ئەو- ئەوەی ڕۆحی هەیە دۆنكیشۆتە دۆنكیشۆت
تۆ مەسیح نیت، شاری منداڵییە كۆنەكەشت لازارۆس نییە!
بۆچی بەخەبەرم دێنی؟
ڕۆح ڕووت ڕووتە – كتێبە پڕ جنۆکەكانی جارانت لە خاكوخۆڵ بتەكێنە، بزانە چ وشەیەك دووبارە منداڵییم پێ‌ دەداتەوە
ئێستا- ئێستا گڵاوی كردووم
ڕۆخانەی خاسە سەرزیندووبكەرەوە
هەناسەی هەورم بدەرێ‌ – با بە دارعاسای برووسكە: چرۆی بە پێزی قەرەبرووت بە درەختە ڕەنگكراوە ساختەكان ببەخشم و
پردە تاریكەكانیش سپیی سپیی هەڵبگێڕم
هێلانەكانی نێونیگام چۆڵوهۆڵن- با مەلەكانی باوەگوڕگوڕە دێرینەكە بگەڕێنەوە بیناییم
خۆزگەكانم دەلەنگێن – گۆچانەكەی خدری زیندەیان بۆ بێنە
دوای زەمەنێكی دەرەوەی زەمەن – من ناتوانم وێنەكان لێك بدەمەوە، ڕەنگ بە دیمەنەكان ببەخشەم
كەماڵ بدەمەوە دەست پانۆڕاماكەی جاران
چ وشەیەك ئێستا بە ڕابردووەوە ڕایەڵ دەكات؟
تۆ دەتەوێ‌ من هەروەكو”ئێچ. جی. وێڵز”- بە وشە ماشین بخوڵقێنم
گەمە بە زەمەن بكات و ئەو ئاقارانە بگۆڕێت كە خەسڵەتی ڕووبار دەگرنە بارتەقا
پەنا ببەرە بەر خەیاڵ
ـ بۆ گەڕانەوەیەك من بكە بە فاوستۆس- ڕۆحی خۆمت پێدەبەخشم..
دەمەوێ ‌- ئەو پەردە خۆڵەمێشییانە، ئەو دەرگا كڵۆمدراوانە، ئەو دیوارە بێ‌ پەنجەرانە، ئەو درەختە مردووانە نەبینم، ئەو شەمەندەفەرە هێوور و دەستەمۆیەش، لە تەپپەی مەلا عەبدوڵڵاوە وەك پیرەمێردێكی بەویقار، دیسان لە سبیلە درێژەكەیەوە جنۆکە دووكەڵینەكەی عەلائەددین بێتەدەرێ‌ و كۆخەكەشی تاڵییەکی خۆش بە ڕوخساری كیژاندا هەڵبواسێ‌، ڕۆخانەکە، سەرەمێکوتە جەربەزەكانی بگرێتە قەڵاندۆشكان، ئۆتۆمبێلی دووكەڵمێشیش بە كۆڵانەكاندا تێپەڕێ‌ و منداڵییمان سەرلەنوێ‌ سپیی هەڵگەڕێت، دەمەوێ‌ – ڕووناكی بدەمە دەست پەرییەكانی هانز كریستیەن ئەندرسن و بیڕێسن، تاكو كراسێكی زێڕین بۆ ئارابخا فەراهەم كەن..دەمەوێ‌ – دەخیلە دزراوەكەم بشكێنم – بۆ بازاڕی كۆترفرۆشان بدەمە غار، تا گوێسەبانەی ماڵەكانی سەر قەڵا ببن بە وێستگەی ڕەنگاوڕەنگی نیشتنەوە، باخچەكەی”ئوم ڕەبیعەین”یش بدەمەوە بە منداڵییم – بیكات بە گۆڕەپانی یارییە بەندكراوەكانی ناو یادەوەریی هەتاكو لە سێبەرە ئاوریشمییەكانی دەستماڵێكی گەندەموویین بچنم و ئارەقەی ڕاكردنە بێشومارەكانمی تیادا كۆبكەمەوە، بچمەوە یانەكەی سۆلاف حەمید چكچكە منداڵەكان بكاتەوە بە مریشك و زەمەن كڕكەوێت – بەڵام ئێستا بەرهەم نەهێنێتەوە .. دەمەوێ ‌- كتێبخانەكەی ئاسۆ سەرلەنوێ بگەڕێتەوە سەر پشتی شەقامەكەی جمهووری و منیش ببم بە پڕۆمیسیۆسی كتێب – هەتا نووری شاعیرێتیی ڕۆحم گەرم بكاتەوە، بۆ ئەوەی نەهێڵم دڵۆپەكانی باران ئاوەڕۆ بێهوودەكان فریوویان بدا و بۆ درەختی کورتەباڵای حەوشەكەمان ملوانكەی سەوزی چرۆیان لێ دروستكەم
لە سەربانێكدا بخەوم ئەستێرەكان شەڕ بە چاوانم بفرۆشن
كەللـەم پڕپڕ بێ‌ لە خەونی بێ‌ ژمارە
یەخەی هاوینی هەڵایساو بە دەستی بەفرفرۆشی کورتیلانەی ناو بازاڕەكەی تەپپەوە بەدی بكەم
گوێم لە مشتومڕی ناو چایخانەکەی حەمان و دۆمینە چەقاوەسووەكان و هاروهاجیی زار و پووڵی تاوڵەكان بێت
قژم سەرگوێیەكانم داپۆشێ‌، لاجانگی شۆر بهێڵمەوە
هەنگاوی هاوڕێكانی كۆڵانەكەمان قەرز كەم و لەگەڵ خۆمدا بیانبەم بۆ ئەو کووچانەی محاجەرەی خانووەكانیان نیهاڵی تەلیسمئامێزی سەرەتاتكێی كیژەكان دایاندەپۆشن – تا لێوڕێژبن لە شەققەی باڵی خەونەكان
دەمەوێ‌ – لە سەر شۆستەی زەردەپەڕدا جانتای کۆچوبار هەڵڕێژم
تا كناچەی ئێوارەكان لەسەر بوركانی خەفەت و چاوەڕوانیی هەڵنەنیشن
ئەو پیاوە بچكۆلەیە ببینم كە گشت ڕۆژێك دەبووە تابلۆیەكی جیاواز
هەتاکو زارۆڵەكانی لە ڕەنگەكانیا گەورەبن
دەمەوێ‌‌ شاری منداڵییەكەم بدۆزمەوە و ئەو نەینۆکەی لێ بسێنم – كە خودی خۆمم تیا دەدی
ـ بۆ گەڕانەوەیەك من بكە بە فاوستۆس
چەردە خەونێکی وەدی نەهاتوو شكدەبەم، بە شاعیرێكیان دەسپێرم، تا بیانكاتە نیشتیمان و بای شیعریش تاهەتایە لە كووچە و كۆڵانەكانیدا هەڵبكات، بەڵام لەوە بەئاگابێ‌ كە داهێنان فێنۆمێنایە نەك مرۆڤ.. بەئاگابێ‌ قەڵەمەكەی قەت بە تووتن سیخناخ نەكات، ئەگەرنا وشەكان دەبن بە دووكەڵ و سووتوویش میراتی چەکامە!
ـ بۆ ئەدیب نادر دەگەڕێم، ڕۆحی ڕووت و قووتی خۆمت پێدەبەخشم
ـ لەم كێلستانە چی دەكەیت؟
ـ پاش زەمەنێكی دەعەجاو – هەرماو ڕادەچڵەكێنی
ئەوەی بەدوایدا دەگەڕێی ئەو دنیایە نییە كە وەك دووكەڵی جگەرە لە ئاسمانێكی ونبوودا ڕەوییەوە
ئەوەی بەدوایدا دەگەڕێی – لەو ئاوێنەیەدا ونبوو كە بەربەرە تازەكان درزیان تێكرد
ئەوەی بەدوایدا دەگەڕێی ڕابردووە – چاوەڕێ‌ مەكە – ڕابردوو بانگت ناكات
هەورێكی كۆن لە چاوەكانتا حەشاردە
لێگەڕێ‌ با فرمێسكەكانت ئۆغركەن – لێگەڕێ‌ با ببیتە نێچیری دووری بێدەنگییەكان.

شوبات و ئازاری2017:هەولێر

ئەدیب نادر

چواردە ساڵ لەمەو بەرو لە کەش و هەوای بەهاراوی و دیمەنە دڵڕفێنەکانی کوردستان و بۆن وبەرامەی پڕ لەگوڵ وگوڵزاری بەهارانەی پێدەشتەکانی هەولێردا، مێشکێکی پڕ بەهرەو دڵێکی پڕ جۆش و خڕۆش لە بووندا بۆ ئەبەد فەناکرا!

سەردەشت عوسمان، چ وەک لاوێک و چ وەک قوتابیێک کە تازە لەزانکۆی هەولێر لەکۆتا قۆناغی خوێندنی زانکۆدا سەرگەرم و سەرحاڵ بوو، و چاوی بڕیبووە ئاییندەیەک کە هیوای بەوە بوو بتوانێت دەورو نەقشی لە نەخشاندنی تابلۆ گشتیەکەی کۆمەڵگای کوردستاندا بەباری ژیانێکی باشتردا هەبێت، وە جێگای ئومێدی باوک و دایک و کەس و کارو هاوڕێ وئاشناکانی بوو، بەتایبەت دایک وباوکە زەحمەکێشەکەی کە بیست و سێ ساڵ و سات بەسات و ڕۆژ بەڕۆژ زەحمەت و ڕەنجیان لەپەروەردەو گەورەکردنیدا بە ئومێدی ئاییندەیەک کە شایستەی ڕۆڵەکەیان بێت کێشابوو.

ئاکامەکەی لەگەڵ گەشەی بیرو هزری ڕۆڵەکەیان و مەعانات دەردو ئازارێک، کەسەردەشت هەر زوو لەسایەی دەسەڵاتی کوردی خۆماڵیدا هەستی پێکردوو درکی بەو ڕاستیە کرد، کە ئەو ژیانەی ئەو لەو چوار چێوەو کۆمەڵگایەیدا تێیدا هاتۆتەبوون، لەگەڵ خەسڵەت و تایبەتمەندی بیرو خەیاڵ و خولیاو خەونی ئەودا تەواو ناکۆکەو، وە درکی بەو قڵشت و کەلێنە چینایەتیە کرد کەلەکۆمەڵگای کوردستاندا لەسایەی دەسەڵاتێکی کوردی خێڵەکی پول پەرست و قازانج پەرستدا ڕۆژ بەڕۆژ لە فراوان بووندایەو نەیتوانی بێدەنگ بێت و مەعاناتەکانی چ وەک گەنجێک و چ وەک تاکێک هەم لە کۆمەڵگاداو هەم لەچوار چێوەی خێزانێکی هەژاری دەرگیر بەکۆمەڵیک گرفتی ئابووری، بەدوای چارەسەرو هەژاندنی دەسەڵاتەوە وەک لاوێک بابەتێکی فەنتازیا ئاسای کردە هەوێنی هزرو بیرەکانی بۆ ئەوەی پەیامی خۆی بەدەسەڵات و کۆمەڵگاو هاوچینەکانی لەو ڕێگایەوە بەهەموان بگەیێنێت. بەڵام بەرلەهەموان، دەسەڵاتی خێڵەکی بیرتەسکی مەحافەزەکاری دواکەوتوو، نەیتوانی تەحەمولی بابەتێکی چەند دێڕی، ( من ئاشقی کچەکەی بارزان) یم، بکات!؟

کە لەچوار چێوەی بابەتەکەدا وێنایەکی پڕ بەپێستی لە واقیعیەتی ژیانی خۆی و خێزان و زۆرینەی ئەو کۆمەڵگایەو وە لە هەڕەمی سەرەوەشدا دەسەڵاتێک دەکرد، کە ئەم چیرۆکەی ئێستا من لەبارەیەوە نیگەرانم و دەمەوێت لەبارەیەوە بەردەوامی بەو پەیامە بدەم کە سەردەشتی ئازیزی بەو ڕۆژگارەگەیاندا. نیشانی هەموومانی دا کە نەک بۆ چواردە ساڵ لەمەوبەر، بەڵکو بۆئەمڕۆش و بۆ ئاییندەو بۆ دەیان ساڵی دیکەش، ماهیەت و ناسنامەو جەوهەری ئەم دەسەڵاتە چەندە خەتەرناکەو چەندەمەترسیدارە لەسەر چارەنووسی یەک بەیەکی هەموو ئەوانەی کە لەم کۆمەڵگایەدا، کەم تازۆر ناڕازین لە سەرهەتاپای حوکمڕانی ئەم دەسەڵاتە.

چواردە ساڵە سەردەشت لەو کۆمەڵگایەدا بۆ ئەبەد لەباری فیزیکیەوە بێدەنگ کراوە، بەڵام سەردەشت عوسمان چ وەک پەیام و هزرەکانی چ وەک ئەو شێوازەی ئەو تێیدا چارەنووسی بەمە گەیاند، بەردەوامی هەیەو ئەمڕۆ بەسەدان سەردەشت لەسەرهەمان پەیامی بوێرانە لەبەرامبەر دەسەڵاتی سەرەڕۆی خێڵگەرای سەردەشت کوژدا ، جەسورانە لەسەر گڵکۆکەیدا ساڵڕۆژەکەی ڕێز لێدەگرن و بانگەواز بەگوێی دەسەڵاتدا دەدەن کەئەمڕۆ بێت یان سبەی دەبێت باجی ئەو تاوانە بدەن، ئەگەرچی ڕەوتی ڕو لەلێژی دەسەڵاتیان لەسایەی دەسەڵاتی لەمێژینەی دژە خەڵکیان دەستی پێکردووە، کە سیی و سێ ساڵە لەژێر ناوی حوکمڕانی دیموکڕاتیدا، سەردەشتەکان و سۆرانەکان و ستارشەریفەکان و ویدادحوسێنەکان و کاوەگەرمیانیەکان مامۆستا جیهانەکان، لەپێناوی کەڵەکەی هەرچی زیاتری سەرمایەو پارێزگاری لەمانەوەی دەسەڵاتی سەرەڕۆی بنەماڵەییان، تیرۆر دەکەن .

تاهیر عیسا/ ٧.٥.٢٠٢٤

چـیرۆکـێکی راسـتەقـیـنەی گیانبەخـشینی دایکـێکە لە کاتی بوومەلـەرزەکەی ژاپـۆن.

دوای ئەوەی کە بوومەلەرزەکە خامـۆش بـووەوە، کاتێک پیاوانی فـریـاگوزار، گەیشتنە ماڵە وێـرانبـووەکان، روویـان لە خانووە وێـرانبـووەکەی ژنـێکی گەنـج کـرد. لە میانەی شەقەکانەوە تەرمەکەیان بینی. بەڵام دۆخی جەستەی تا رادەیەک سەیر بوو. ئەژنۆکانی دادابـوون، وەک کەسێکی کڕنـۆشبەر، جەستەی بـۆ پـێشـەوە نوشتابـووەوە. دەستەکانی وادەردەکەوتـن کە شـتـێکـیان بە باوەشـەوە گـرتـووبـێـت. خانـووە داڕووخاوەکە پـشـت و سـەری ژنەکەیـان وێـران کـردبـوو.
بە سەخـتییەکی زۆرەوە، سـەرۆکی تـیمی فـریـاگـوزار، دەسـتی خـستە نـاو بـۆشـاییەکی تەسکی دیوارەکەوە، تا بگات بە جەستەی ژنەکە. هیوای ئەوەی دەخواست کە ئەو ژنە لە ژیـانـدابـێـت. بەڵام جەسـتەی سارد و رەقـبـووی، پێـیـوت کە بە دڵـنیاییەوە مـردووە.
سەرۆکی تیـمەکە و ئەوانی تری تیـمەکە، ئەم ماڵەیان بەجـێهـێـشت، بۆ ئەوەی خانووە رووخـاوەکانی تر بگەڕێـن. بە هـۆی هەنـدێک هـۆکارەوە، سەرۆکی تیمەکە بە ناچاری گەڕایەوە بۆ خانـووە تەبخـبووەکەی ژنە گەنجە مـردووەکە. جارێکی تریش ئەژنۆکانی دادان و قـۆڵی لـە رێـگەی شەقـە تەسـکەکـانـەوە درێـژکـرد، بـۆ پـشکـنـیـنی رووبـەرە بچـووکەکەی ژێـر تەرمەکە. لە ناکاودا، بە جـۆش و خـرۆشەوە هـاواری کـرد، منـداڵ، منـداڵـێکی سـاوا لەژێـر تەرمـەکە دایە.
هەموو تیمەکە پـێکەوە کاریان کرد. بە وریاییەوە داروپەردوویان لەسەر و لە دەوری ژنـە مـردووەکە لابـرد. منـداڵـێکی بچـووکی تەمەن (٣) مانـگان، کە لەژێـر جەسـتەی دایکـیدا بـوو، بە بەتانییەکی گـوڵگـوڵـییەوە پێچـرابـوو. دیارە ژنەکە گیـانبەخـشینێکی گـەورەی داوە، بـۆ رزگـارکـردنی کـوڕەکەی. کاتـێک کە خانـووەکەی رووخـاوە، ئـەم دایـکە وەک قـەڵـغـان جـەسـتەی خـۆی بەکـارهـێـناوە، بـۆ پـاراسـتـن و رزگـارکـردنی کـوڕەکەی. کە سەرۆکی تیمەکە کوڕە کۆرپەکەی هەڵگرت، بە ئارامییەوە نووستـبوو.
دکتۆرێک بە خێرایی بۆ پـشکـنینی کوڕە کۆرپەکە هات. دوای ئەوەی کە بەتـانییەکەی لێکـردەوە، مـۆبایـلـێکی لەنـاو بەتانییەکەدا بینی. لەسەر شاشەکەیدا، نامەیەکی کورت هەبـوو، دەقـی نامـەکە، نـووسرابـوو:”ئەگەر بتـوانیـت لە ژیـانـدا بـمـێنیـتەوە، دەبێـت ئەوەت لەبـیربـێـت کە خـۆشـتـم دەوێـیـت”.
ئەم مـۆبایـلە لە دەستـێکەوە بۆ دەستـێکی تر دەگوازرایەوە. هەموو ئەو کەسانەی کە نامەکەیان خوێنـدەوە:”ئەگەر بتوانیت لە ژیاندا بمێـنیتەوە، دەبێت ئەوەت لەبیربێت کە خـۆشـتـم دەوێـیـت” بەکـوڵ گـریـان. ئەمـەیە خـۆشـەویستـیی دایـک بـۆ منـداڵـەکـەی.

(*) ئەم چـیرۆکە راسـتیـیە، لە زمـانی ئینگـلیـزییەوە، وەرمگـێڕاوە بـۆ کوردی.

ژاپۆن وڵاتێکە کە لەکۆمەڵێ دوورگە پێکهاتووە، دوای ئەوەی ئیرۆهیتۆ بووە ١٢٤هەمین ئیمپراتۆری ژاپۆن، کە لە ساڵی ١٩٢٦ تا ١٩٨٩ بۆ ماوەی ٦٣ ساڵ فەرمانڕەوایی ژاپۆنی کرد، لەو ماوەیەدا ژاپۆن بە قۆناغی جیاواز و هەوراز و نشێوی سیاسی و حکومڕانیدا تێپەڕیووە و مۆدێلی سیاسی جیاوازی ئەزموونکردووە.

دوای شکستی ژاپۆن لە جەنگی جیهانی دووەمدا و تەسلیم بوونی بە ئەمریکا و هاوپەیمانانی، بەرپرسانی ئەمریکا دەستووریان لە ژاپۆن هەمووار کردەوە و دەستوورێکی نوێیان داڕشت. زۆرێک لە دەسەڵاتەکانی ئیمپراتۆریان سنووردار کرد. هێرۆهیتۆ ڕایگەیاند کە دەستبەرداری ئەو بانگەشەیە بووە کە وا لێکدەدرانەوە کە ئیمپراتۆرەکانی ژاپۆن دەسەڵاتی خودایییان هەیە و پیرۆزن، ئەو ڕایگەیاند کە مافی سەروەری چیتر گەڕاوەتەوە بۆ گەلی ژاپۆن.

لە ژاپۆن ئیمپراتۆریەتەکان تەنها دەسەڵاتی سیاسی وڵاتیان بەدەستەوە نەبوو، بەڵکو وەک دەسەڵاتی خودا لەسەر زەوی جۆرێک لە پیرۆزیان هەبوو، کە ببووە سەرچاوەی دەسەڵاتێکی تۆتالیتاری تۆخ. ئەوەش ڕێگر بوو لە بەرەوپێشچوونی کەشی کەلتووری لە کۆمەڵگەی ژاپۆندا کە لە سایەی ئاینە جیاوازەکانی بودی و حیکمەت و دانایی ئاین و کەلتوورە جیاوازەکانییەوە، هەمیشە ئاسۆکانی بەسەر پێشکەوتندا کراوەبووە.

دوای ئەوە ژاپۆن لەژێر باری ئەو دۆخە تازەیەدا سەربەخۆیی ژیۆپۆلەتیکی لەدەستدا و کەوتە ژێر کاریگەری خواستەکانی ئەمریکاوە و سیاسەتی وەزارەتی دەرەوەی وڵاتەکەی لەسەر پارێزکاری داڕشتەوە. بەڵام لەپاڵ ئەم دۆخە تراژیدیکییە ساردەدا، ژاپۆن وزەی خۆی لە ئاستی ناوخۆدا چڕ کردەوە و کەوتە هەوڵ بۆ بەرپاکردنی شۆڕشێکی تەکنەلۆژی چڕ بە یارمەتی پێدراوە ئەمریکی و ئەوروپییەکان و ستانداردە ڕۆژئاواییەکان. لەو ڕووەوە ژاپۆن توانی سەرکەوتنێکی مەزن تۆمار بکات و قەرەبووی ئەو لەدەستدان و شکستە ژیۆپۆلەتیک و سیاسییە بکاتەوە، و هەنووکە ببێتە یەکێک لە وڵاتە تەکنەلۆژیە پێشکەوتووەکان و ئابووریەکەی بە ئەندازەیەکی باش بباتە ئاستێکی باڵاوە. ئەگەرچی ژاپۆن بووە کۆڵۆنییەی سیاسەت و خواستەکانی ئەمریکا بەڵام لە ڕووی تەکنەلۆژی و ئابوورییەوە بڕێکی باش بەرەوپێش چووە کە دەشێ بۆ داهاتوو بتوانێت لەڕێیەوە لە ژێر ئەو هەژموونە سیاسیەی بیانییەکان بێتەدەرەوە. لێرەوە دەتوانین بڵێین کە ئەو مۆدێرنیزاسیۆن و پێشکەوتنەی ژاپۆن مۆدێرنیزاسیۆنێکە بە لەدایکبوونی دەرەکی (exogenous) ە.

لە مۆسكۆی پایتەخی وڵاتی روسیا لە 9/5/2024 لە فیستیڤاڵێكی نێودەوڵەتی كۆنسێرڤاتۆریای چایكۆڤسكی میوانداری لە بۆنەیەكی تایبەت دا دەكات ،بەبۆنەی سەركەوتنی سەركەوتنی گەلانی سۆڤیەت لە جەنگی دووەمی جیهانی بەسەر نازییەكاندا .
لە فیستیڤاڵەكەدا، گرنگی تایبەت مۆسیقای فۆكلۆری كوردی و ئەو جەنگاوەرە كوردانە دەدرێت كە لەپاڵ گەلانی دیكەی یەكێتیی سۆڤیەتی جاران ئازایانە و خۆنەویستانە لە پێناو وڵاتەكەیان خەباتیان كردلە فیستیڤاڵەكەداچەندین چالاكیی لەسەر ئەدەبی كوردی ئەنجام دەدەرێت وەكو بڵاوكردنەوەی كتێب ،پێشكەش كردنی گۆرانی رەسەنی كوردی بەم شێوەی خوارە:
پێشكەشكردن و بڵاوكردنەوەی پەڕتووكی “كتێبی یادەوەرییەكان، بەشداری كورد لە سەركەوتنی هاوبەش بەسەر نازییەكاندا ١٩٤١-١٩٤٥”، كە لەلایەن د. دانەر ئەبوبەكر سەرۆكی دامەزراوەی پەیوەندییە ڕۆشنبیری و گشتییەكانی ڕووس و كورد، وە نوێنەری كاربەرێكەری نوێنەرایەتی حكومەتی هەرێمی كوردستان لە ڕووسیای فیدڕاڵ ئامادە كراوە، لە نووسینی دا پشت بە ئەرشیفە كۆنەكان و بەڵگەنامە تازە دەرچووەكان و پەیامی خزم و كەس و كاری بەشداربووانی جەنگی دووەمی جیهانی بەستراوە.
هەرلە فیستیڤاڵەكەداچەندین هۆنراوە و شیعر بە زمانی ڕووسی و كوردی لەلایەن چەند شاعێركەوە پێشكەش بە ئامادەبووان دەكرێت وە چەند ،لەگەڵ پارچەمۆسیقایەكی ڕووسی لە لایەن یەكێك لە مۆسیقژەنەكانی كۆنسێرڤاتۆریای چایكۆڤسكی پێشكەش دەكرێت.
لە بارەی مۆسیقای كوردیش لەو فیستیڤاڵەدا چەند پارچە مۆسیقای فۆكلۆری كوردی و مێژووی لە لایەن چەند مۆسیقژەنێكی دیار كە لە كوردستانەوە تەشریف دەبەنە مۆسكۆ پێشكەش دەكرێت، كە مێلۆدی و گۆرانییەكان بە ئامێری مۆسیقای كولتووری كوردی (دەف، قانونوون، عود، شمشاڵ و زووڕنا) پێشكەش دەكرێن، بەشداربووان بە جۆرەكانی گۆرانی فۆلكلۆری وەك لاوك و بەستە و حەیران ئاشنا دەبن، و دەخزێندرێنە ناو كەشوهەوای مۆسیقای ناوچە جیاوازەكانی كوردستان.
ئەندامانی گرووپی مۆسیقا پێكدێن لە هەریەك لە: زانا جەبەلی – عود، گۆرانی وتن ،میڤان ئەمین – قانوون،فەرمەند خەیلانی – زووڕنا،ژینا خولقی – دەف .
شایانی باسە فیستیڤاڵەكە بەسەرپەشتی دكتۆرە سڤێتڵانە ڕاوەندی-فادای گەورە توێژەری پەیمانگای ڕۆژهەڵاتناسی (زانستی ئەكادیمیای ڕووسیا) دەبێت، چەندین بەرهەمی تری گەلانی جیهان لەم فیستیڤاڵەدا پێشكەش دەكرێن.

ئا- كامەران حاجی ئەلیاس

من و تۆ
زۆر لە یەکتر دەچین
وەک یەک، پەژارە
لە باخە خۆڵەمێشییەکەیدا دەمانێژێ
وەک یەک
دڵپڕیی بە گۆرانی دەمانچڕێت
وەک یەک
بەلای ئاوێنەکاندا تێدەپەڕین
خۆمان دەبینین
لە باوەشی سەفەردا
وەک یەک ھەنگاو دەنێین
لە دۆزەخی ئاوارەییدا
یەکتر دەبینینەوە

من و تەنھایی
بە یەک سک لە دایکبووین
دوو برای جمکین شەوان پێکەوە
پەتۆ دەدەین
بەسەر ئەستێرە خەوتووەکاندا
ھەر پێکەوە وشەکان کۆدەکەینەوە
رۆمانێکی جەرگسووتاوی
پێ دەنووسینەوە
دەستی یەکتریشمان گرتبوو
کاتێک عەشقێک
سەری شیعری سپی کردین

سەرم بووە
بە گۆڕستانێکی قەرەباڵغ
پڕ پڕە لە پێنووسی دڵڕەنجاو
پڕ پڕە لە خەندەی تۆراو لە لێو
پڕ پڕە لە نیگای مەلۆتکە
پڕ پڕە لە بارانی خۆکوژ
پڕ پڕە لە ئومێد بە ئایندە
پڕ پڕیشە لە ئێستای خۆم

شیعرەکانم
بۆنی تۆیان لێدێ
دووریم
بۆنی نزیکبوونەوەتی لێدێ
ماچەکانم
بۆنی لێوی تۆیان لێدێ
موچڕکەکانم
بۆنی لەشی تۆیان لێدێ
دەستەکانم
بۆنی پرچی تۆیان لێدێ
نیگاکانم
بۆنی چاوی تۆیان لێدێ
جانتاکەم
بۆنی بیرەوەرییەکانی تۆی لێدێ
لە ھەموو ئەمانە گرنگتر
خەیاڵەکانی تۆن
بۆنی عەتری ئەوینی منیان لێدێ

عاشقەکان نامرن بەڵکو تەنھان
شاعیرە مردووەکان لەناو گۆڕدا نین
بەڵکو لەناو دیوانەکاندا دەژین
مەستەکان لەناو پووچیدا نین
لە ناو جیھانی راستەقینەدان
قەشەکان نوێنەری خودا نین
ئیبلیس بە شەوارەی خستوون
من لەناو ئەم دنیا پووچەدا بوونم نییە
لە دڵی ژنێکدا نیشتەجێم

هەر چەن هێشتا نەمبینیوی ،
بەڵام بەردەوام
بێ تۆییم پێوە دیارە ..
ئەڕۆمە دەر ،
بێکەسییەک ڕووم تێ ئەکا ،
ئەو هەموو خەڵکە ناتوانن ،
بۆم پڕبکەنەوە تاوێ ..
سەفەر ئەکەم ،
هەموو جێگاکان بەتاڵن ،
له ڕووم نایە سەیری
شۆفێرەکە بکەم ،
تارمایی تۆ ، جار جار دێت و
لە لام دائەنیشێ تاوێ ..

ساتێکی ئارام ڕووم تێکا ،
هەست ئەکەم شوێنێکی چۆڵە ..
شوێنی تۆیە ..
بە لای باخچەیەکا ئەڕۆم ،
لێم ئەبی بە دیوارێک و
چی گوڵە بێ ڕەنگ و بۆیە ..

کە ئەڕۆمە ناو جێگاوە ،
هەست ئەکەم هەنگاوێ هەبوو ،
لە یادم چووە ، نەنراوە ..
وەک دیوارێ ،
خەو و چاوم لێک دائەبڕی ..
بەو شەوە دێمە بەردەرگا
ئەڵێم بەڵکو
بەو کۆڵانەدا تێپەڕی ..

کراسەکەم ئوتوو ئەکەم ،
ئەڵێم بۆ کێ ؟
مەکینەی ڕیش تاشین ئەڵێ :
بۆ بە بێ سوود ئەمخەیتە کار ؟
شوشەی عەترەکە پێم ئەڵێ :
بۆ بە ناحەق خوێنم بڕژێ ..؟!

لە سەرەتای شیعرێکا ،
پەکم ئەکەوێ ..
سەد بیانوو ئەدۆزمەوە ،
تا نەینووسم ..
پەنجەرەکەم چرکەیەکی لێ هەڵئەستێ و
زوو هەڵئەستم ..
ئەڵێم ڕەنگە
ئەو بێ دەنگە گێلاسێکی
تێ گرتبێ ..

هەندێ جاریش بێزار ئەبم ،
ئەڵێم لەو شارە بچووکە
چۆن تاکو ئێستا نەمدیوە ؟
ڕەنگە دەمێ بێ مردبێ

لەدایك بوونی هەر شێواز و قوتابەخانەیەكی شانۆیی سەرەتا بەچەندین ئەزموون و پرسیار و تێبینی لێرەو لەوێ تێپەر دەبێت، دوای چەندین ئەزموون دەبێت بە قوتابخانەیەكی تایبەت كە بنەماو رێسای تایبەت بە خۆی دەبێت وەكو فۆڕمێكی تایبەت سەیر دەكرێت،بۆیە لەدایك بوونی هەر شێوازێكی شانۆیی یان قوتابخانەیەكی شانۆیی كارێكی ئاسان نییە،لە سەرەتای دورست بوونیدا بگرە زۆر جار روبەرووی رەخنەی بەهێز دەبێتەوە بەجۆرێك،هەندێك جاریش لەلایەن پسپۆرانی شانۆ سەرەتاپای ئەو فۆڕمەی بانگەشەی بۆ كراوە ڕەت دەكرێتەوە.. لەبەر ئەوە هەرشانۆكارێك لەهەر ئاست و تەمەنێك دا یان لەهەر نەتەوەیەك بێت ئەگەر لەسەرەتای راگەیاندنی بۆچوونێكی نوێی لەسەر قوتابخانەیەكی نوێی شانۆ روبەررووی ڕەخنە یان رەتكردنەوە بێت پێمان وایە كارێكی ئاساییە….
ئێمەی كورد یاخود شانۆكارانی كورد هیچمان كەمتر نییە لە ئاستی شانۆكارانی جیهان چەندین شانۆكاری بەتوانمان لە بواری نواندن، دەرهێنان ،سینۆگرافیا، دیكۆر، موزیكی وێنەیی… لە گۆڕەپانی شانۆدا بوونیان هەیە بەڵام نەمان توانییوە زیاتر كاری بۆبكەین خۆ ئەگەر ئاوڕێك لە مێژووی شانۆیی كوردی بدەینەوە بۆمان ڕووندەبێتەوە،هەر لەساڵانی حەفتاكانی سەدەی رابردوو تاوەكو ئێستا شانۆكارانی كورد لەزۆر بەی فیستیڤاڵەكان كە لەسەر ئاستی عێراق سازكراون پشكی شێریان بەركەوتووە لەوەرگرتنی خەڵاتەكان و هەردەم لەباشترینەكان بووینە ،جا چ لەبواری دەرهێنان بێت یاخوود لە بواری نواندن بێت یاخود لەبواری سینۆگرافیا بێت… بێگومان لەم دوایانەش لەسەر ئاستی شانۆی عەرەبی شانۆكارانی كورد زۆرێك لە خەڵاتەكانیان بەدەست هێناوە.. بۆیە ئەگەرشانۆكاری كورد لەدۆزینەوەو داهێنانی رێچكەیەكی نوێی شانۆبخاتەڕوو وەكو هەنگاوێكی سەرەتایی نابێت لامان نامۆ بێت! هەر بۆنموونە شانۆی ئاهەنگ سازییەكەی مامۆستای هونەرمەند( ئەحمەد سالار ) كە لە ساڵانی هەشتاكانی سەدەی رابردوو بە تیۆری وپراكتیكی خستە ڕوو دەتوانیین ئەم شێوازە ئاهەنگ سازییە شێوازێكی نوێ بوو لەنێو شێوازەكانی شانۆدا.. بەڵام ئێمە نەمان توانی وەك پێویست كاری لەسەر بكەین ،زۆرێك لە ئێمەمانان پێمان وایە شانۆی ئاهەنگ سازی تایبەتە بە دەرهێنەری مەغربی(عەبدولكەریم بەرشیت)، بەڵام هەر بۆ زانیاری لەو كاتەی هونەرمەندی گەورەی مەغربی ئامادەی پێنجەمین فیستیڤاڵی هەولێر بۆ شانۆ كەلە10تاوەكو 14-12-2018 لەشاری هەولێر بەرێوە چوو لێدوانێكی تابیبەت دا هونەرمەند عەبەولكریم بەرشیت دەڵێت” شێوازە ئاهەنگ سازییەكەی مامۆستا ئەحمەد سالار لە شێوازەكەی من زۆر جیاوازە”. كەواتە توانستی شانۆكارێكی كورد لەداهێنان و شێوازی نوێی شانۆ ،هیچ كەمتر نییە لە شانۆكارانی جیهان.
بابێمەسەر ناوەڕۆكی ناوەڕكی مانشێتەكم شانۆكاری كورد (گۆران سەرگەڵوویی)لە 15-1-2024 لە شاری هەولێر بەدیاركراوی لە هۆڵی بەرێوەبەرایەتی هونەری شانۆ بەئامادەبوونی بەشێك لە مامۆستایان و قوتابیانی كۆلیژی هونەرەجوانەكان لەگەڵ ئامادەبوونی چەند شانۆكارێكی كوردستان لە سمینارێكی دا بانگەوازی بۆرێچكەیەكی نوێی شانۆ كرد بە ناوی (رێچكەی شانۆی سناپ) لە سیمنارەكەدا شانۆكار گۆران بەكر حەمە ئەمین (گۆران سەرگەڵوویی) مانیڤێستی یاخود بنەماكانی (رێچكەی شانۆی سناپ)ی بەشێوەی تیۆری و پراكتیكی بۆ ئامادەبووانی خستەڕوو لەرووی تیۆرییەوە 10 خاڵی وەكو بنەماكانی (رێچكەی شانۆی سناپ) خستە ڕوو كە بریتی بوون لە:
1- پێویستە ماوەی نمایش لە شانۆی سناپ لە لە 4خوولەك 59 چركە تێپەڕنەكات.
2- پێویستەنمایش ڕوون ئاسان و بێ گرێ گۆڵ و سادەبێت .
3- پێویستە ئەوە بزانین كە هەرچەندە بینەری ئاسایی نمایشەكە دەبینن، بەڵام نابێ لە ئاستی هونەرەی نمایشەكە دابەزێت.
4-دەرهێنەر نابێ لەهیچ لەیەكەیەكی،نمایش چاوپۆشی بكات و بەساكاری نمایشەكەی بكات.
5- دەرهێنەر ئازادە لەبەكار هێنانی هەر رەوت ورێباز ورێچكەیەك بۆدروست كردنی نمایشەكەی.
6-لە شانۆی سناپ دا كەمتر پێوستیمان بە نووسەرە ،بەڵكۆ دراما تۆرگ یان دەرهێنەر یان ردەرهێنەرو تیمەكەی بەیەكەوە برینەكەی دەدۆزنەوەو قتماغەی هەڵدەدەنەوە.
7- بیرۆكە لەیەك تێكست یان نووسەر وەردەگیرێت ،ئەو بیرۆكەی یان ئەوەچەمكەی دەقەكەی لەسەر بنیاد كراوە وهەنووكەیی بێت بتوانین لە كاتی نمایشدا تەوزیفی بكەین،ئەمەش كاری دراما تۆرگە بۆمان پوخت و چڕبكاتەوە.
8-ئەگەر وەرگر پەرچەكرداری هەبوو، پێویستە دەرهێنەر و ئەكتەر ئامادەبن بۆ ئەوەی دیالۆگی لەگەڵدا بكەن .
9- بەپێی گونجاوی بەرهەمەكە دەرهێنەرئازادە لەهەڵبژادنی شوێنی نمایش بەمەرجێك لۆكەیشن گونجاو بێت و لەخزمەتی نمایشەكەدا بێت.
10-پێویستە پێش نمایش كەشێكی لەبار بۆ وەرگر وئامادەبووان بڕەخسێندرێت كە بەتەواوی ئامادەی بینینی نمایش بن .
دوایی خوێندنەوەی مانیفێستەكە نمایشێك وەك پراكتیكی (رێچكەی شانۆی سناپ) پێشكەش بە ئامادەبووان لە پاشان دەرگای گفتوگۆ كراییەوە دیالۆگ لە لەنێوان ئامادەبووان و دەرهێنەر (گۆران سەرگەڵوویی) دەستی پێكرد .
ئەگەر سەیری ناونیشانی ئەو ڕێچكە شانۆییە بكەین،( شانۆی سناپ) كە شانۆكار ( گۆران سەرگەڵوویی)،بانگەشەی بۆدەكات راستەو خۆ بیرمان بۆ تۆڕی كۆمەڵایەتی (سناپ چات) دەچێت بەڵام ئایا خاوەنی بیرۆكەكەی شانۆی سناپ مەبەستی هەمان ئەو تۆڕەكۆمەڵاتییە ،لەمیانی وتەكانی گۆران دا بۆمان دەردەكەوێت كە شانۆی سناپ هیچ پەیوەندی بە تۆڕی كۆمەڵایەتی سناپ چاتەوە نییەوە . وشەی سناپ وشەیەكی ئینگلیزییە بەكارێ دەوترێت كە بەخێرایی لە ماوەیەكی زۆر كورت وخێرائامانجەكەی بپێكێت، شانۆی سناپ ئامانجی ئەوەیە نمایشێك پێشكەش بكات كە لەكەمترین كات بە تێچوویەكی كەم لە كات و وزە پێشكەش بكرێت.. بەهۆی ئەوەی مرۆڤ لەوسەردەمەی ئێستادا ئەوەندە سەرقاڵە ناتوانێت بپڕژێتە سەرهەموو كایەكانی ژیان بە واتایەكی تر كات كە (24) كاتژمێرە وای لێهاتووە ئەو كاتە (24) كاتژمێرییە بەشی نەكات بەجۆرێك ئەو كەسەی هیچ كاریشی نییە بەهۆی جیهانی عەولەمەو خێرایی گۆرانكارییەكان و زۆری تۆڕەكۆمەڵاتیان ئەو هەمووكاتەی بەش نەكات .
ئەگەر سەیری نمایشێكی ئاسایی شانۆیی بكەین هەر شانۆگەرییەك پێش نمایش كردنی پێویستی بەلایەنی كەم (3-6) مانگ بە پرۆڤە بكەیت بۆئەوەی نمایشەكە ئامادەبێت و چەمكەكەی بگاتە بینەران ..لەلای یەكی تر ئەگەر شانۆگەریییەكە ماوەی نمایشەكەی دوو كاتژمێر بێت دەبێ بینەریش ئامادە بێت بۆ ئەوەی لە كاتەكەی خۆی سێ كاتژمێر بۆ نمایشەكە تەرخان بكات بەڵام لە شانۆی سناپ هەموو ئەو كاتانە كورت دەكاتەوە بەشێوەیەكی پوخت نمایشەكە پێشكەش دەكات بەماوەیەكی كورت ئامانجەكەی دەگەیەنێت.لە شانۆی سناپ دا زیاتر كار لەسەر بیرۆكە دەكرێت نەوەك دەق ئەمەش كاری دراماتۆرگە لە هەمووی گرنگتر هەروەكو لە مانڤێستەكەدا هاتووە زیاتر كار لەسەر بابەتە هەنوویەكانی نێو كۆمەڵگا دەكات.
لەمیانی سیمنارەكەدا گفتۆگۆیەگی گەرم لەنێوان ئامادەبووانی لێكەوتەوە، زۆر بەی پرسیارەكانیش رووبەربەری خاوەن بیرۆكەی شانۆی سناپ (گۆران سەرگەڵوویی)،كرانەوە بۆنموونە كاتی نمایش بۆچی ماوەی نمایش لە 4خوولەك 59 چركە تێپەڕنەكات ؟ باشە ئەگەر بمانەوێت دەقێكی شكسپیر وەكو (هاملێت) ،یان دەقێكی ئەبسن وەكو (دوژمنی گەل)پێشكەش بكەین چۆن دەكرێت لە شانۆی سناپ دا نمایش بكرێت ؟ ئەگەر مەبەست لە كەمكردنەوەی كات بێت بۆ بینەر بەوەی كاتی نییە بێت سەیری نماشێكی دوو كاتژمێری بكات تۆ لە ماوەی لە 4خوولەك 59 چركە نمایشێكی پێشكەش دەكەیت ،بەڵام ئایا هاتنی بینەر بۆ ئەو جۆرە نمایشە كاتی ناوێت جا بەپیادە بێت یان بە ئۆتۆمبیل ،ئایا ناكرێت هەر لەرێگەی تۆڕی كۆمەڵایەتی شانۆی سناپ ئەو فۆرمە شانۆییە پێشكەش بكرێت؟باشە ئەگەر ماوەی نمایش كە لە شانۆی سناپ لە 4خوولەك 59 چركە تێپەڕنەكات ئەگەر ماوەكەی زیاد بكرێت جیاوازی لە گەڵ فۆرمەشانۆییەكانی چی دەبێت ؟ ئەمانەو چەندین پرسیاری تر لە سمینارەكەدا گفتۆگۆی لەسەركرا .
سەرەتایی دورست بوونی هەر فۆرمێكی شانۆیی یاخود قوتابخانەیەكی شانۆیی بە كامڵی لەدایك نابێت بەڵكو كاتێكی زۆری دەوێت كە لەوانەیە چەندین ساڵ بخایەنێت تا دەبێتە فۆڕمێكی تەواو بێگومان لەو ماوەدا چەندین گەنگەشەو راوسەرنج دەخرێنە ڕوو .. لێرەدا من دەست خۆشی لە شانۆكار (گۆران سەرگەڵوویی)، دەكەم كە ئەو بوێرەی هەیە، بانگەوازی بۆ رێچكەیەكی نوێی شانۆ بكات بەشێوەی تیۆری و پراكتیكی ئەو رێچكە شانۆییە ڕابگەیەنێت ..لە ئێستادا مانفێستەكەی یاخود بناماكانی رێچكەی شانۆی سناپ جگەلەوەی بەزمانی كوردی بڵاوكراوەتەوە، لە هەمان كاتدا كاری وەرگێرانی بۆ سەر زمانی عەربی و ئینگلیزی بۆ كراوە…نیاز وایە كاری زیاتر لەسەر بكرێت گفتوگۆی زۆری لەسەر بكرێت ئەم بابەتە گەنگەشەی زۆری دەوێت هیودارم لەداهاتوو ئەم فۆڕمە شانۆییە ببێتە سەكۆیەكی كراوە بۆ سەرجەم شانۆكاران لە هەر شوێنێك دا بن..
لەكۆتاییدا پێم باشە بۆ مێژوو ئەو بەرێزانانەی لە نمایشەكە(من هەم) بەشداربوون، لێرەدا ئاماژە بەناوەكانیان بدەین.
ئامادەكردن و دەرهێنانی / گۆران سەرگەڵوویی
نواندنی/ تاڤگە حسێن كەریم، شەهرام نامیق، ڕاز كەمال، ئومێد ڕەزا، شەنیار محمەد، شادی عوسمان.
جل وبەرگ/ بەشداران
جێبەجێكردنی / شوان حمە سعید
تەكنیك:محمەد تارق، شڤان خزەر
پۆستەر و دەلیل/ تاڤگە حسێن كەریم
سەرپەرشتی گشتی/ پ.ی. ژیلوان تاهیر
سەرپەرشتی بەرهەم/ م.ی دانا محمەد
نمایشی (من هەم) لەهۆڵی بەرێوەبەراتی هونەری شانۆی هەولێر- لە 15/1/2024 كاتژمێر 11ی بەیانی نمایش كرا.

كۆتر باڵندەیەكە پەیوەندی رۆحی بەمرۆڤەوە هەیە و بووە بەبەشێك لەعاتیفە، لەسەرەتای باری شارستانیەوە لەو كاتەی مرۆڤ بەرۆحی كۆتر ئاشنابووە بەهۆی سیفاتەكانی خۆیەوە بەرەمزی ئاشتی و زمانی لێكگەیشتن و ئارامی و ئاسایش و خۆشەویستی ناسراوە، جگە لەوەی رەنگی سپییە، یان خۆڵەمێشییە، جەستە و رۆحیشی بخوێنینەوە باڵندەیەكی بێ زیان و ئارامە و ئازاری بۆ مرۆڤ و گیان لەبەران نیە، رۆح سوك وخاوێن و هێمنە و دەنگی بێزاركەر و ترسناكی نیە و مەترسی لەئەندامانی جەستەیەوە دەرناكەوێت، زمانی لێك تێگەیشتنی لەنێوان مرۆڤ و باڵندەدا هەیە و بەو رۆح سوكیەیەوە لەمێژودا بەرەمزی ئاشتی و گونجاندن و تەبایی و پێكەوە ژیان و یەكسانی و خۆشەویستی و تەسەوف و مەرگ و بەردەوامی و دیموكراتی ژیانیش پێناسە دەكرێت، وێنەی ژیانێك مرۆڤ هۆشیاری مەرگ ببێت و بزانێت مەرگ ئاوێنەی ژیانە و زیان بەخش نەبێت و زمانێكی رۆحی لەخۆیدا دروست بكات.
كۆتر هەڵگری زۆر هێماو رەمز و دەلالەتی تر و خوێندنەوەی جیاوازە. بەپێی نەریت و باری دەرونی گەلان و زەمین جیاوازیان هەیە، لەكەسێكەوە بۆ كەسێكی تر و لەكۆمەڵگەیەكەوە بۆ یەكێكی تر، رەمز و هێما و نیشانەكانی پابەندی ویست و حەز و سەماكانی رۆحن، لەشتێكەوە بۆ شتێكی تر دەگۆڕدرێن.
ئەو جیاوازیانە لەشارستانیەتەكانەوە دەردەكەوێت، لەهەمو جێگەیەكی جیهاندا هەیە. لەگەڵ گۆڕینی هەمو رەمز و دەلالەتێكدا پارێزگاری لێكراوە، هەمیشە یاری رۆحیان لەگەڵ مرۆڤدا هەبووە و خۆیان خستۆتە ویژدانی مرۆڤایەتیەوە.
شاری سلێمانی یەكێكە لەو پێگە شارستانیانەی كوردستان لەسەرەتای دامەزراندنیەوە پۆلە كۆتری ئەفسوناوی چەتری عاتیفەیان بۆ كێشاوە، كەش و هەوا و باری جوگرافیای شارەكەیش هەڵگری رەمز و دەلالەتی ئێستاتیكی جۆراو جۆرە و وێنەی كۆتری ئاشتی بۆ جوانی ناوچەكە دەردەكەوێت، بەپێی كەش و هەوای سازگار و هەڵكەوتەی ئیستاتیكی ئەم شارە پێدەچێت بەر لەدامەزراندنی شارستانیەت تیایدا شاری باڵندە و پەلەوەر و گیانداران بوبێت، پێگەی شارستانی و ژیان و ئاوەدانی لەبونی باڵندە و ژیانیانەوە دەردەكەوێت. فەزایەكی ئەفسانەیی سروشتی جوگرافیاكەی پۆشیوە بەپۆلی باڵندە و كۆتر و تۆڕی ئەفسانەییەوە نیشتمانی زمانی تێكەڵەوە بۆ جیهان خۆی نمایش كردووە.
ئەم دیمەنە سروشتییەی خۆی نمایش كردووە بۆ بینەران، ئەوەیش سەرنجی ئیبراهیم پاشای بابانی راكێشاوە بەهۆی پەرەسەندنی ئەمارەتەكەیەوە بۆ فراوان بونی دەسەڵات بەهۆی راو و شكارەوە فەزای سلێمانی لەلا خۆشەویست بووە، لەدوا گەشتی راوكردنیدا سولەیمان پاشای كوڕی لەپاشكۆی ئەسپەكەیەوە دابەزیوە لەكانیاوێك ئاو بخواتەوە، ئەو سروشەی بۆ هاتووە بۆ دامەزراندنی شار ئەم جوگرافیایەی دەست نیشان كردووە، هەتا ییكاتە شار و بەناوی سولەیمانی كوڕیشییەوە ناوی ناوە سولەیمانی.
سروشی دامەزراندنی ئەم شارە هەروا لەخۆوە نەهاتووە. زەمەنی رابردووە كەش و هەواو ژیان لەڕێی باڵندە و گیاندارانەوە تاقی كراوەتەوە. باڵندە مەعریفەیان لەسەر ئاوەدانی و ئاو و هەوا و جوگرافیا هەیە، بومەلەرزە و زۆر روداوی ترسناك بەر لەمرۆڤ گیاندار هەستی پێدەكات. جێگەی نیشتەجێ بونیان بەباڵندە تاقی كردۆتەوە.
كۆترەكانی شار بەر لەدامەزراندنی شار زیندەوەرێكی كیوی بون و لەفەزای ئەفسوناوی جوگرافیای شارەكەدا لەسەر لق و پۆپی درەختە بەرزەكان ژیاون و دوای دامەزراندنی شاریش شاری خۆیان لەناو ئاوەدانی شارەدا دامەزراندووە، پێگەی گرنگیشیان منارەی مزگەوتی گەورە بووە، لەسەرەتاوە رەمز و بەها و دەلالەتەكانی شاریان هەڵگرتووە، لەجێگەیەكدا چەقی سەرەتای شارو چەقی ناوەراستی ئێستایەتی.
بەدرێژایی دەیان ساڵ ئەم كۆترانە لەفەزای ئاسمانی مزگەوتەكەوە یاری رۆحیان دەست پێكردووە، لەمنارەیەكی بڵندەوە دالێَك بون هەڵگری چەندین چەمكی جۆرا وجۆر و خوێندنەوەی تر بوون، منارەكەیش جێگەیەكی گرنگی لەستراتیژیەتی جوگرافیا و فەزای شارەكەدا هەبووە، بەر لەدروستبونی باڵاخانە بەرزەكان لەهەمو لایەكی شارەوە دەبینرا و خەڵكی رەمز و دەلالەتی رۆحی و سروشتی و كۆمەڵایەتی و ئاینییەكانیان لێ خوێندۆتەوە، شاری كۆترەكانیش نمونەی شارستانیەتێكی ئەفسانەیی بون و بونەتە زمانی وێنەیی حاڵەتە رۆحیەكان، رۆژ بەرۆژ لەگەڵ ئاڵۆزی و زیاد بونی روداوەكاندا پەرەیان سەندووە و رەمزەكانیان لەگەڵ گۆڕان و روداو و ئاڵوگۆڕ و بەرەو پێش چونی زەمەندا گۆڕدراون، سەرەتای ئەم شاری باڵندەیە سیفاتەكانی لەوەوە دێن كۆتر رەمز و دەلالەتی ئاشتییە، ئەم رەمزەش هەمیشە دەیان باتە سەر جێگەی بڵند، ئەو جێگایانەی ئاشتی تیایدا بەرجەستە دەبێت و لەدەستی مرۆڤ و دڕندە و مار و مێرو بەدور دەبن، دەچنە جێگەی بەرز، بەتایبەتی منارەی مزگەوتەكان لەفەزایا تێكەڵ بەسۆز و عاتیفەی مرۆڤ دەبن.
لەم شارەیشدا لەپێگەی ئاینی مزگەوتی گەورەدا پاشماوەی كۆنی بابانیەكانە، كۆترەكان زمانی وێنەیی و جەستەییان پەرەی سەندووە و رۆح و رەمزی خۆیان تێكەڵ بەرەمز و رۆحی شارەكە كردووە، جێگەی بورج و مانگێكی دەستكردیان لەسەر ئاسمانی شارەكە گرتۆتەوە و بون بەبەشێك لەزامە سەختەكانی كورد و لەحەوشەی مزگەوتەكەدا چینەیان دەكرد و مۆسیقای خوێنی زەمەنیان دەژەند و وێنەی جەستەیان لەفەزادا رەنگی ژان و زامەكانی نەتەوەیەكیان دەدایەوە.
سەمای رۆحی ئەم كۆترانە بەخەڵكی شار نامۆ نەبون، هەمو شارێك بەكۆمەڵێك تایبەتمەندی رەمزی گرنگ دەناسرێتەوە، گرنگی باری شارستانی یەكێكە لەو كارە جۆراوجۆرانەی باپیران بەرهەمی دەهێنن، زۆر جار شتێك لەزەمەنێكدا بونی هەیە، لەلای نەوەكانی تر دەبنە جێگەی بایەخ، ناسینەوەی هەر شارێك بەیەكێكی تر جیاوازە، جیاوازی لەسیفاتی تایبەتەوە هەیە، لەگرد و تەپۆڵكە و قەڵا و شورا و شاخ و باڵەخانەی بەرز و سەرنجڕاكێش و پرد و روبار و بەنداو، هتد. بەپێی كۆمەڵگایەك بۆ یەكێكی تر جیاوازیان هەیە، ئەم شارەیش یەكێك لەجێگە و پێگە دیارەكانی مزگەوتی گەورەیە و منارەكەی رەمزی نهێنی و واقیعی ئاشكرای هەبووە، وەكو دالێك چەندەها مەدلولی لێخوێندراوەتەوە، لەناخی تاك بەتاكی كۆمەڵدا پێگەیەكی ئاینی گەورە بووە و جێگەی (حاجی كاك ئەحمەدی شێخە) وەلی و پیاو چاك و كەسایەتی ئاینی زەمان و شەو و رۆژی لەسەر بەرماڵ بەسەر بردووە، میللەتی كورد بەپێی بینینی كەرامەتی ئەولیایی بڕوایان بەپلەی ئایینی هەبووە، دوای ئەوەش بو بەپێگەیەكی رۆحی نەتەوەیی و تاج و مەزاری شێخ مەحمودی حەفید، سەركردایەتی راپەڕینی گەلی كوردی كردووە لەو سەردەمەدا و توانی لەلایەن دەوڵەتی بەریتانیاوە تاجی مەلیكی وەربگرێت و ببێتە مەلیك.
لەم چەمكەوە قوڵایی مێژوی خوێناوی شارەكە دەخوێندرێنەوە. ئەم پێگەیە لەسەرەتای دروست بونیدا یەكەم حكومەتی تیا دامەزراوە، دروست بونیشی جێگەی دەستی پاشای بابانیەكان و شوێنەواری ئەمارەتەكەیان بووە و دواییش بو بەپێگەی مەلیك مەحمود و منارەكە بۆتە دالێك بۆ چەمكی ئاینی و كۆمەڵایەتی و سیاسی لەفەزای ئەم منارەیەوە روپۆی شوێن و شارێك و نەتەوەیەك، دەخوێندرێتەوە، لەسەردەمی حكومەتە یەك لەدوای یەكەكانیشدا ئەو رەمزانە پەرەیان سەندووەو گۆڕاون و زیاتر لەدڵ و مێشكی جەماوەردا وێنەیان گەورەو گەورەتربووە و لەدەرونی خەڵكیدا وێنەی حكومەتێكی كاتی رۆحی بووە.كۆمەڵگەی كوردی لەهەمو لایەكەوە هاتونەتە ناوی و دەردو ژان و هیواو ئاواتەكانیان لەسەر هەڵڕشتووە، بۆ چارەی نەخۆشی و كێشەكانیان سەردانیان كردووە و هانایان پێ هێناوە، هەركەسێك سەیری كردووە بەهیوای رەمزی نەتەوەیی لێی روانیوە و هێنانەوەی حكومەتە رۆحیەكەی شێخ مەحمودی لەلا دروستبووە.
مزگەوتەكە رەنگی فەزایەكی ئەفسوناوی هەڵگرتووە، لەهەمو لایەكەوە وێنەی شێخ مەحمود باوكی رۆحی نەتەوەیی تاجەكەی بەو جوگرافیایەوە پەرەی سەندووە و سروشی رۆحی نەتەوەی كورد بووە، كۆترەكانیش وێنەی تریان لێدەردەكەوت، وێنەی سوپا رۆحیەكەی شێخ مەحمود دیاریان دەدا، لەچركە ترسناكەكانی نەتەوەدا شێخ بەعەقڵ و جەستەی زەمانەوە زیندو ببێتەوەو پەتی دیلێتی و چەوسانەوەی كورد بپچرێنێت، ئەم پێگەیە هەمیشە لەفەزا و جوگرافیایەوە لەسەرەتاوە هەتا ئیستا رەمزی تەخت و تاج و دەسەڵاتی نەتەوەیەكی هەڵَگرتووە، رەمزی سوپاو بەها جوانەكانی كورد، فەزای تۆڕی ئەو رەمزانەی چونەتە ناو مێژووە و پاشماوەی باپیرانن، رەمزی شۆڕشی جوڵەی رۆحی نەتەوەیەك، لەیاخیبونی كۆترەكانەوە هەمیشە شانۆیەكی ئەفسانەییان سازاندووە، لەوێنە كێشان و هێنانە پێشەوەی زەمەن، لەگۆڕینی رەمزەكان و یاخی بون و هەڵكشان بەرەو لوتكە جۆرێك لەو دەستوری ئایینی زەردەشت ڕۆژانە ئەم كۆترانە ئەم وێنەیە دەكێشنەوەو دەیانەوێت بەهەواوە تەرمەكەیان بتوێتەوە و قەل و داڵ جەستەیان بخوات، كۆشكی ساسانیەكان بۆ نەوەی نوێ دروست بكەنەوە و كتێبخانەی ئاینی زەرادەشتی بۆ نیتشەی فەیلەسوفی ئەڵمانی بكەنەوە لەچەرخی بیستەمدا، یاخود نمایشی لەخاچ دانەوەی مەسیح بكێشن و فەزای زەمەنێك ڕەنگ بكەن بەر لەمێژوی ئیسلام و دوای كزی ئایینی زەرادەشت ئەم جوگرافیایەی كوردستان بەئاینی مەسیحی ڕەنگ بكەن، لەزەمەنە جۆراو جۆرەكاندا ئاماژە و نیشانەكان بگۆڕن و كورد ببەنەوە بۆ زەمەنەكانی سەرەتاو ناوەڕاست و ئێستاو وێنەی كۆمپیوتەرێك مێژوی ئەم نەتەوەیە پاكژ بكەنەوە، هەتا لەئێستادا ڕستە فكرییەكان بەرهەم بهێننەوە، یاخود جارێكی تر دەمانخەنەوە تۆڕی گومان و پرسیار و هێڵی ئاینی ئیسلام دەكێشنەوە لەسەردەمی خەلافەتەوە هەتا ئێستا؟
ئەم رەمزانە قوڵ دەبنەوە، كۆترەكان بەزمانی فیكری جوگرافیای كوردستان بەڕەنگی ئەو ئاینانە دەكێشنەوە میللەتان لەجیهاندا توانیان فیكری خۆیانی پێ دابمەزرێنن، بەزمانی رەمز هاوار دەكەن: فەلسەفەش لەپاڵ ئاینەوە گەشە دەكات.
پێ دەچێت یاخیبونی كۆترەكان گۆڕینی ڕەمزو هێماكان بێت و وەكو كاراكتەرێكی ئەفسانەیی بەسەر زەمەندا بخولێنەوە بەزمانێك خەسڵەتەكانی مێژومان نیشان بدەنەوە و زمانی وێنەیی و دەرون و سۆز و ئیستاتیكا بسازێنن، زمانی خۆشەویستی و بون و گەردون، وەك بورجێكی نوێ جێگەی ئامڕازی پەیوەندی تەكنەلۆژیا و دەسەڵات بگرنەوە، ببن بەهاوشانی ئەفسانەیی بورجی ئیڤڵ و بەفەزای ئاسمانەوە نەخشەی ئایندەی كورد بكێشن. پێدەچێت لەو یاخی بونەوە لەدەسەڵات بترسن نەخشەی تەونی ئەو دوا رۆژە تێكبدەن و وێنەی نەوەكان بشێوێنن، یاخود نهێنیەكانی نەوەی نوێ بگوێزنەوە و ببنە فەزای پەیوەندی شۆرشی نوێ و مانگرتنیان ببێتە مانای یەكگرتنەوەی كەشەی هەوری ئایندە و رۆحەكانی سەردەم لەبارانی پەڵەی هەوری نێونەتەوەییدا كۆبكەنەوە و لەهێما و دەلالەتەكانی جەستە و فەزای جێگەوە بۆ فەزای گشتی شارەكە دیاری دەدەن.
یاری و سەمای رۆژانەی ئێستایان جیاوازە ،بەرز بونەوەیان مانای مانگرتنە لەئێستاو دەیانەوێت تاجەكەی مەلیك مەحمود ببەخشنە كوردستان؟ حكومەتێكی تازە بۆ كورد دابمەزرێنن؟ بەرز دەبنەوە وەك بورجێكی نهێنی هۆشیاری و گۆڕانكاری و باری سیاسی جیهان ببن، تاجەكە دەشارنەوە، بەرز دەبنەوە، نیشانی دەدەنەوە هەتا نەوەی كورد بیبینێت. نهێنی ئەم چەند ساڵەیان تەواو ئاڵۆزە، ئەو یاریە رۆحییەی جارانیان خەفەیە، رەنگی مانگرتن دەدەنەوە، وەك موروی ئاودار نوزەیەكی بەهێز بڵاو دەكەنەوە مارشی بەسەرهاتەكان دەژەنن و پۆل پۆل جیادەبنەوە و تێكەڵ دەبنەوە. لەهەمو شتێك یاخی دەبن لەهەواو بون و ژیان، وەك بورجی ئیڤیلی ئەفسانەیی دەردەكەون و یاری رۆحیان لەشارەكەدا خەفەیە و بیزار و رەخنەگرن و تاجەكەی مەلیك مەحمود دەشارنەوە و لەگەڵ جیهانی نەبینی خۆیاندا ئەفسانەی نەخشەی دوا رۆژی كوردیان هەڵگرتووە و دەیەها نیشانەی پرسیار لەشەپۆل و شەقەی باڵ و دەنگ و رەنگیان دەردەكەوێت، ئێمە و ئەوان و ئەوانی تر دەخەنە ژێر پرسیارەوە، یاخی و یاخی دەبنەوە بەهەمو پرسیارەكانیانەوە.
بەشێكی كەمی رۆژنامەی سلێمانی نوێ ژمارە/34 ی یەك شەممە/13ی خەرمانان – 2٧02 بەرامبەر 4/8/2002 بڵاو بۆتەوە. بەشەكەی تریم دەست نەكەوتەوە. لێرەوە تەواوم كردەوە و بەبێ مسووەدە كۆنەكەو لەسەرەتاشەوە گۆڕانی ریشەییم تیا كردۆتەوە. بۆ هەمو كارێك پشت بەم چاپە دەبەسترێت.

• له‌ مه‌مله‌كه‌تی
هه‌زار و یه‌ك شه‌وه‌دا

حاكمێك هەبوو
پەیكەرەكانی خۆی خۆش دەویست
تەنانەت ،
شەقام و گۆڕەپانی لێ پڕ كردبوون ،
چاوی
بەسەر گەلەكەیەوە بێدار بن ..
خەڵكی بەلایاندا تێدەپەڕین
بۆیان دەنووشتانەوە ..
بۆ ڕێزگرتن
شەپقەی سەریان بەرز دەكردنەوە و
بە چەند وشەیەكی شاراوە
بە خۆیاندا دەگۆ ..
وەك هەمیشە، تاڕادەیەك هەفتانە
حاكم دەچووە شار
پەیكەرە زۆرەكانی بەدواوە
پێشوازی
لە دوا پەیكەری بكا ..
لەسەر سەكۆ دەوەستان
گوێیان بۆ سروودی نیشتمانی
ڕدەدێرا ..
پاشان بەسەر فەرشی سووردا
بە دوای پاسەوانی شەرەفەوە دەڕۆیشتن ..
لە كۆتاییدا هەمیشە
باوەشی بە هەموو پەیكەرەكانی شاردا دەكا و
بە فرمێسكەوە
بەجێیان دێڵێ ‌ .

• كتێبی درۆیان

پاش نیو سەعات فڕین
لە ڕێگای لارانكا بۆ بەرلین
خانمی شۆخی میوانداری ،
لە مایكەوە ڕایگەیاند :
یەكێك لە مەكینەكانی فڕۆكە وەستاوە
بۆیە دەگەڕێینەوە شوێنی خۆمان
نەبادا بكەوینە دەریا
بۆ زیاتر دڵنیایی
لەوە بەدەر، هەموو شتێك بەركەماڵە .
لە پەنجەرەڕا ،
چاوێكم لە هەورە چڕبووەكان كرد
بە ترسەوە بیرم كردەوە ،
دادپەروەری نییە
لەم ڕۆژە ئەفسووناوییەدا ئاوەها بمرم .
فڕۆكە وەك بارهەڵگرێكی كۆن دەلەرییەوە
ناكاو
بەرەو بیرێكی بێ‌ بن داكەوت
لە كاتێكدا دەریا
بە نەهەنگ و دۆلفینە سەماكەرەكانی
فەرشی شینمان لەژێردا ڕادەخا ..
چارم نەبوو
زۆری نەمابوو لە ترسا بمرم
كە هاوسێی ئەمەریكایی تەنیشتم ،
دڵنیایی كردمەوە و پێی وتم :
مەترسە هەمووی فشەیە
بە لەكاركەوتنی مەكینەیەك
هەرگیز فڕۆكە بەرنابێتەوە .
پاشان دەستی پێ كرد
چیرۆكی بەترسی بۆ گێڕامەوە
كە بەخۆی تێیاندا بووە
لەبارەی فڕۆكەیەك
جارێ‌ لە جاران
شوفێرەكانی
بەسەر چۆلاییەكانی ئەفریقادا
بە نۆرەی دڵ دەمرن ..
فڕۆكەیەكی دی
بەسەر چیا وشكەڵانەكانی (نیڤادا)دا
مەكینەكانی
تۆنێك باڵداری قووت داوە ..
سێیەمینیان ،
لە ئاسمانی ئۆقیانووسی پڕ لە ماسی قڕش
باهۆز لە باڵەكانی دابوو
بەڵام هەمیشە ڕزگاری دەبوو
چونكە فڕۆكە
ئەمینترین هۆی گواستنەوەن لە جیهاندا .
كە فڕۆكە
كەوتە سەر ڕێی نیشتنەوە و
هەناسەی دڵنیاییمان هەڵكێشا
هاوسێ‌ ئەمەریكاییەكەم
لەو كیسەی پێی بوو كتێبێكی دەرهێنا و
پێشكێشی كردم
پاشان تەوقەی خواحافیزی لەگەڵ كردم :
لە بیرت نەچێ‌ بیخوێنییەوە ،
ئەمە دوا كارمە
) كتێبی درۆیان (..

• له‌ دیوه‌خانی حافزی شیرازی دا
(كه‌ره‌ پزیشكه‌كه‌)

لە میوانخانەی حافزی شیرازیدا
دانیشتبووین ..
دەستێكی لە پشتم دا
ئینجا پیاڵەی بەرز كردەوە و پێی وتم :
بخۆرەوە ڕێبواری دۆڵـێ‌
وتم: نا، پزیشك لێی قەدەغە كردووم .
وەڵامی دامەوە و دڵنیای كردم :
بخۆرەوە!
كە مەست دەبی
كەرەكەت خۆی دەبێتە پزیشك .

• جیهان له‌ باشترین باریدا

ئەی خودای مەزن !
جەنابت دەزانی تا نووكە
چەند كارەسات و مەینەتی
بەسەر (فازڵ) ی كۆیلەی هەژارتدا هاتووە
لە كاتێكدا خۆی لە دۆزەخدا
گەرم دەكاتەوە ..
چەند كەشتی
لە ڕەشەبادا گوم بوون
شوێنەواریان نەدۆزراونه‌‌ته‌وه‌ ..
چەند گوند بێ‌ بەزەییانە
بوومەلەرزە لە بێنی بردن ..

كەچی بكەر هەمیشە
لە تۆماری پۆلیسە نووستووەكانی
سەر تاوانان
بە نادیاری ماوەته‌وه‌ ..
چەند شەڕ لێرە و لەوێ‌ هەڵگیرسان
چەند قووللەی بابل
چۆلپەرستان بێباكانە
ڕووخاندنیان ..
چەندم بۆ هەبوو
بە ئاشتی و ئارامی بژیم
ئەگەر قەدەری ستەمكار و
گەمژەیی ئادەمزادە دوابڕاوەكان نەبا
كە هەموو
كێبەركێیانە بەرەو هەڵدێر ،
لە ئۆلۆمپیادێك
كەس نازانێ‌
بۆچی و چۆن ؟
بۆیە
ئەگەر ویستتان جارێكی دی ڕۆژێ‌
دونیا لە باشترین شێوەیدا
دروست بكەنەوە
تكایە لەبیر مەكە
بەڵكو ڕاوێژێكیش بە من بكەی
*
گوێم لە ملیۆنانە
لە دوورەوە
لە شەقامان هوتاف لێ‌ دەدەن
(( گەل دەیەوێ‌ زەوی بگۆڕێ‌))

• شایه‌دی تاوان
كە بیستم گوللە
لە گۆڕەپانەكەی پشتەوە
دەنگ دەده‌نەوە و
فیكەی ئۆتۆمبیلی پۆلیس
شێتانە لێ‌ دەدرێ‌
بە هەڵەداوان چوومە بانیژەی ماڵەكەم
لە نهۆمی پێنجەمدا
شەقامی گوڵی سپی
تا ببینم
لە دونیای خوارەوەدا، لە ژێرم
چ ده‌گوزه‌رێ
كەسێك بە ڕەشاش تەقە دەكا
بەسەر شانییەوەیەتی
خۆی لە پەنای
دار زەیزەفونێكی پاییزی ناوە
كە هەندێ‌ جار
سەگ
وه‌ختێ‌ لەگەڵ خاوەنەكانیان دەچنە پیاسە
میز لەبن قەدەكانیدا دەكەن ..
بۆیە
بە هاوار و بە ترسەوە چووم
بە دوای مۆبایلەكەوە
پۆلیسی لێ‌ ئاگادار بكەمەوە .
“ئەو بكوژە خوێڕیانە
لە تۆقاندنمان ناوەستن”
بەڵام ژنەكەم
لە كاتێكدا چای بەیانیانی ئامادە دەكرد
پێكەنی و وتی :
“ نیگەران مەبە ئازیزم
ئەوە وێنەی فلیمێكی پۆلیسی دەگرن
ڕووداوەكانی لە گەڕەكی ئێمەیە
حەفتەیەك لەمەوبەر
لە تابلۆی ئاگادارییان ڕایانگەیاندبوو “

فشارم جارێكی دی هاتە خوارەوە
كە كوژراوەكانم بینی
بەڕاستی لە مردن هەڵدەستنەوە
كراسەكانیان بە خوێنە ..
لەولاشەوە
پیاوە چەقۆكێش و تاوانبارەكە
بە زەوقەوە جگەرە دەكێشێ‌ و
بەرەو حانووتە سەفەریەكە دەچێ‌
بیرەیەك بخواتەوە . .
لەسەر پاردەی لێواری شوورەكەیش
هەندێ‌ په‌نابه‌ری ڕووسی دانیشتوون
وەك هەموو جارێ‌
شەترەنج دەكەن .

( *) فازڵ عەززاوی: شاعیری تاراوگەنشین، لە شاری كەركووك لە دایك بووە، یەكێكە لە دامەزرێنەرانی ( كۆمەڵەی كەركووك). تا ئێستا بێجگە لە بڵاوكردنەوەی ژمارەیەك ڕۆمان و وەرگێڕانی هی دی، كۆمەڵێك كۆشیعریشی بڵاوكردوونەتەوە، كە لە مێژووی شیعری نوێی عەرەبیدا جێی پەنجەی دەرخستووە .

(**) – شیعری (، لە مەملەكەتی هەزار و یەك شەوەدا، كتێبی درۆیان، لە دیوەخانی حافیزی شیریازیدا ) لە (الاعمال الشعریە )بەشی دووەم بڵاوكردنەوەی (دار الجمل – 2007)

• بۆ هەردوو قەسیدەی (جیهان لە باشترین باریدا ) و ( شایەدی تاوان ) بڕوانە :
  http://www.kikah.com/indexarabic.asp?fname=kikaharabic%5Clive%5Ck53%5C2011-11-22%5C8.txt&storytitle=
• عەلاو ئەلعەببادی: دەقی هەردوو شیعری ئەلعەببادی بڕوانە :
  http://www.alebady.com/category/%d8%a7%d9%84%d8%b9%d9%84%d8%a7%d8%a6%d9%8a%d8%a7%d8%aa/%d8%a7%d9%84%d8%b4%d8%b9%d8%b1-%d8%a7%d9%84%d8%ad%d8%b1-%d8%a7%d9%84%d8%b9%d9%84%d8%a7%d8%a6%d9%8a%d8%a7%d8%
• یۆرگۆس سیفیریس (شیعر، چەند ڕۆژێك لە حوزەیراندا، مرۆڤ كە سێبەریان دزی، فیلۆكتیتس ) لە ( مختارات من اشعار سیفیرس – و. بشار عباس – بڵاوكردنەوەی وەزارەتی ڕۆشنبیری سوری – 2005

*بارویر سیفاك، بڕوانە:
http aztagarabic.com/archives/2409://www.

• ئۆهانیس گریكۆریان: عەرەبی هەردوو شیعرەكەی ( دیموكراسی و بە چرپە بدوێ ) بڕوانە :
  http://www.almothaqaf.com/b/c3/9227921

-http://www.almothaqaf.com/b/c3/904389

• كۆرت شویتەرز بۆ دەقەكانی شویتەرز بڕوانە:
  http://elaph.com/Web/Culture/2010/4/550176.html
• عەبدولوەهاب ئەلبەیاتی: شیعرەكانی (بەیاتی) لە دەقی ئەسڵی ئەم سەرچاوانەوە كراون بە كوردی :
  1- (مەرگ لە بسفۆر)دا لە كۆشیعری ( سیرە ژاتیە لسارق النار ) بڵاوكردنەوەی (دار الشروق) چاپی دووەم 1985 . ل60 .
  2- ( ڕۆژ ژمێری عاشقە هەژارەكان ) لە كۆشیعری (قصائد حب علی بوابات العالم السبع) بڵاوكردنەوەی ( دار الشروق )، 1985 چاپی دووەم، ل 28 . ( مانگی شیراز ) لە كۆشیعری ( قمر شیراز ) بڕوانە:
  http://www.alriyadh.com/52342
  شیعری ( بۆ ئیرنێست هەمەنگوای ) بڕوانە :
  http://www.afdhl.com/poem/text-25311.html

ئەوە یەکەم جاریەتی بێتە تارانێ، خۆ ئەگەر ئەو گەنجینە بەنرخەی خانەوادەکەی نەبوایە، ئەوا هەرگیز پێی بەو شارە جەنجاڵە نەدەکەوت. ئەو کوڕە هەتا چەند ساڵێکیش بەر لە ئێستا جگە لە چەند زانیارییەکی کەم، هیچی تری دەربارەی خانەوادەکەی و مێژووەکەی نەدەزانی. ئەو هەر لە منداڵییەوە دەیزانی کە خەڵکی شاری کۆیەیە. ئەوەشی دەزانی کە باوکی بەر لە لەدایکبوونی ئەو بە دە ساڵێک کۆیەی بەجێ هێشتبوو و بارگەی خۆی بەرەو سویسڕا تێک نابوو، بەڵام لەوە زیاتر هیچی تری نەدەزانی.
تۆڵاز بەپەرۆشەوە چاوەڕوان بوو، پاسێک لەبەردەمی ڕاوەستا، بە هەر جۆرێک بێت خۆی تێپەستایە ناوی. کەوتەوە یادی ئەو ئێوارەیەی کە باوکی لە سەرەمەرگدا بوو، داینیشاند و هەگبەی دڵی خۆی بۆ کردەوە. (کوڕم، گوێ بگرە، ئەوەی پێتی دەڵێم گرنگە. دوو سەد ساڵەک پێش ئێستا، مەلایەکی گۆڕقەرەجی، لەگەڵ‌ فاتێی هاوسەری پشتیان لە کوێرەدێیەکەیان کرد و بەرەو ژیانی شارستانیی کۆیە ئۆغریان کرد. ئێستاش وەکی ڕۆژی ڕوون بەبیرم دێ، باپیرم دەستنووسگەلەکی کوڕی ئەو مەلا ئەحمەدەی لای خۆی پاراستبوو، کە دوای کۆچی خۆی بۆ بابمی بەجێ هێشت و ئەویش بۆ من).
مستێک بەر پشتی کەوت، هەر بەتۆبزی خۆی پێ گیراوە. بۆ ساتێک هاتەوە هۆش خۆی و سەیرێکی دەوروبەری خۆی کرد، ئەو هەموو خەڵکە، دەبێت بۆ کوێ بچن! دەکرێت ئەوانیش وەکوو ئەم لەدوای گەنجینەیەک بن؟ ئاخۆ دەبێت گەنجینەی ئەو هەموو خەلکە چۆن چۆنی بێت؟ دیسان کەوتەوە بیری ئەو ئێوارەیە، (کوڕم، بابی باپیرم، برای ئەو مەلا ئەحمەدەی بوو)، حەجمانی نەما، ڕەنگە هێشتا سەدان فەرسەخی دی لە گەنجینەی خێزانەکەیان دوور بێت. کاشکی ئەمجارەیان هەوڵەکەی بەفیڕۆ نەڕۆیشتبا.
ئیستۆپی لەناکاوی پاسەکە تۆڵازی تووڕهەڵدایە لایەک، بۆڵەبۆڵی پیرەژنێک ئەوی هێنایەوە سەر هۆشی خۆی و بەپەلە هەڵساوە سەر پێیەکانی و داوای لێبوردنی لێی کرد. دایکێک سەرنجی ڕاکێشا کە دەستی بەسەر سەری منداڵەکەی ناو باوەشی دادەهێنا و داستانەکانی باوباپیرانی خۆی بۆ دەگێڕایەوە. دوو ساڵی ڕەبەق بەسەر ئەو ئێوارەیە تێپەڕیوە، کەچی هەتاوەکوو ئێستاش بەبێ وەستان دەنگی باوکی لە گوێیەکانی دەزرنگێتەوە. هەتاوەکوو ئێستاش دوا قسەکانی باوکی وەکوو خەنجەر دەکەونە گیانی و دڵە ناسکەکەی پارەپارە دەکەن، (داخەکەم، هەژاری زۆری بۆ هێنام، ئەو دەستنووسانەم فرۆشتنە کۆنەفرۆشەکی گەڕۆک، پێیان دەگۆت ساڵح قاجاری).
بیست و چوار مانگی ڕێکە لە سۆراخی ئەو گەنجینەیە نەوەستایە، شەو تا بەیانی، لەم ماڵپەڕ بۆ ئەو ماڵپەڕ، لەم تەلەفۆن بۆ ئەو تەلەفۆن، لەم مۆزەخانە بۆ ئەو مۆزەخانە، بنی پێیەکانی هەموو ڕێشاون، کەچی ئەو هێشتا لە سۆراخکردن نەبوویتەوە. ئا ئەمێستاکەش وا لە تارانە، ئەو شارە جەنجاڵەی کە ڕێک لە دەلالخانەیەکی گەورە دەکات.
لە ماڵپەڕێکی ئەرمەنی خوێندبوویەوە کە گوایە دەستنووسگەلێک، بە هەمان تایبەتمەندییەکانی ئەوەی خانەوادەکەیان، لە مۆزەخانەی نیشتمانیی لە تاران نمایشکراوە. ئاخۆ دەبێت ئەم جارە هیچ‌ جیاوازییەکی هەبێت؟ خۆ ئەوە دوو ساڵە، مۆزەخانە دوای مۆزەخانە بەسەر دەکاتەوە، کەچی جگە لە نائومێدی هیچی تری نەدووریوەتەوە.
لەبەردەم مۆزەخانەی نیشتمانیی تاران هاتە خوارەوە، لێدانی دڵی ئەو ناوەی لەگەڵ خۆی وەکوو دەف دەهەژاند، بەرەو باڵی دەستنووسەکان ڕۆیشت، خۆی لەبەردەم دەستنووسەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بینییەوە. لە دوورەوە دەستنووسگەلێکی بینیی، ڕێک وەک ئەوەی کە باوکی بۆی باس کردبوو. لەژێری نووسرابوو:‌ (دەستنووسەکانی حاجی قادری کۆیی. حاجی قادر، کوڕی مەلا ئەحمەدی گۆڕقەرەجی، هۆنەری گەورەی فارسان، چەندین هۆنراوەی نیشتمانی بە زمانی فارسی نووسیوە و بە باوکی بیری نەتەوەیی فارسەکان دادەنرێت، حاجی جگە لە فارسی، زمانەکانی عەرەبی و تورکیشی زانیوە و کەمێک هۆنراوەی بەو زمانانەش نووسیوە).

نووسەر و وەرگێڕ ئەردەڵان عەبدوڵڵا لە نوێترین كاری وەرگێڕانی خۆیدا، رۆمانی كچەزاكەم لە نووسینی نووسەری ئەڵمانی بێرنهارد شلینك لە زمانی ئەڵمانییەوە دەكاتە كوردی و لەلایەن ناوەندی چاپ و پەخشی رەهەندنەوە لە دووتۆیی 530 لاپەڕە چاپ و بڵاوكراوەتەوە. بێرنهارد شلینك یەكێكە لەو نووسەرانەی ئەڵمانیا كە بە نووسەرانی نەوەی دوای جەنگ دەناسرێن، چ لە رووی ناوەڕۆك و چ لەرووی فۆرمەوە ، تەواو جیاوازە و خاوەنی رێچكەی خۆیەتی. هەرئەمەش وایكردووە كە سەركەوتوو بێت. بەتایبەتی ئەو بابەتانەی كە هەڵیدەبژێرێت و قسەیان لەبارەوە دەكات، زۆر گرنگن. ئەو لە یەك كاتدا نووسەرو پارێزەر و دادوەر و مامۆستای زانكۆشە، كەسێك نەك تەنها لە رووی ئەدەبییەوە، بەڵكو لە رووی سیاسی و كۆمەڵایەتی و یاساییشەوە، زۆر بە وردی ئاگاداری كێشەكانی كۆمەڵگەی مۆدێرنی ئەڵمانیایە، هەربۆیە ئەمڕۆ لەناو میدیای ئەڵمانیدا، یەكێكە لە ناوە دیارەكان.
نووسەر هەوڵیداوە لەم رۆمانەدا بەشێوەیەكی ئەدەبی جوان، چیرۆكی تراژیدیای جیابوونەوەی ئەڵمانیا لە دوای جەنگی دووەمی جیهانییەوە باس بكات و لەهەمانكاتیشدا كاریگەرییە نەرێنیەكانی ئەم دابەشبوونە بخاتەڕوو. لەلایەكی ترەوە لەم رۆمانەدا موزیك بەگشتی و پیانۆ بەتایبەتی، پانتاییەكی باش داگیر دەكات و نووسەر قسەی زۆر لەبارەی موزیك و موزیكژەن و تابلۆكێشە ناسراوەكانی جیهان دەكات. هەروەها بەهێزبوونی نازییە نۆییەكان و هێزە ڕاستڕەوەكان و پرسی بیانییەكان لە ئەڵمانیا، تەوەرێكی تری ئەم رۆمانەیە.
ئەم رۆمانە لە ساڵی 2021 دا بەناونیشانی « كچەزاكەم» بڵاوبوویەوە، هەر لەپاش بڵاوبوونەوەی چووە لیستی باشترین كتێبە باشەكانی ئەڵمانیا بۆ ساڵی 2021 بەتایبەتی چووە لیستی كتێبە باشەكانی گۆڤاری شپیگلی ئەڵمانیا. ئەو گۆڤارە پێشی وایە كە لە ئێستادا، بێرنارد شلینك، یەكێكە لە سەركەوتووترین و هەمەلایەنترین نووسەرانی ئەڵمانیا. رەخنەگری ئەڵمانی ماركوس نۆیس دەڵێت: ئەم رۆمانە ئەزموونێكی پەروەردەیی گرنگە و دانوستان لە نێوان نەوەكانی ئەڵمانیای دابەشكراودا دەكات. كەناڵی ئێن ئار دێی ئەڵمانیا لەمبارەوە راپۆرتی بڵاوكردەوەو دەڵێت: رۆمانی كچەزاكە، رۆمانێكی زۆر سەرنجراكێش و كاریگەرە. ژنە رەخنەگر و مامۆستای زانكۆ ئانا شتۆلبێرگە پێی وایە، رۆمانی كچەزاكەم، یەكێكە لە رۆمانە باشەكانی ئەڵمانیا و خوێنەر كە دەستی بە خوێندنەوەی كرد، ناتوانێت وازی لێبێنێت.
ئەم کتێبە ئێستا لە کتێبخانەکانی کوردستان دەستدەکەوێت

له‌ – با فێربووم هێلانه‌م خۆشبوێ
چڵی دار له‌ ئامێز بگرم
باخچه‌كان به‌ فرمێسك بشۆم‌و
له‌ كه‌ناره‌كان دانه‌بڕێم
له‌ تۆش عه‌شقم خواست
ئارامم له‌ گۆشه‌ی نیشتیمان په‌رست
شیعر كردمی به‌ په‌پووله‌
په‌ڕه‌م له‌ دڵا شارده‌وه‌
تۆش بوویته‌ ئه‌و به‌هاره‌ی
خۆمم تێیدا دۆزییه‌وه‌
زریان گوڵه‌كانی هه‌ڵوه‌ران
چڵه‌كان له‌ گڕا سووتان
باخچه‌كان پێكی شه‌ونمیان نۆشكرد
سۆز هه‌وارگه‌ی گواسته‌وه‌ بۆ رۆخی ئاشتی
شیعر دڵی شاعیرانی كرده‌ ئارامگه‌ی نه‌داران
تۆش له‌ ناخما توایته‌وه‌ بوویته‌ باران
بۆیه‌ بێخاك هه‌ڵناكه‌م‌و له‌ شیعرا ده‌توێمه‌وه‌
په‌پووله‌یه‌ك نیگای چاوانم بكاته‌ رێگای گوزه‌ری
ده‌روونم داده‌گیرێ‌و خه‌مه‌كانم ده‌مرن
عه‌شقێك خۆی له‌ قه‌ره‌ی ناخمبدا
ده‌بمه‌ چیاو شه‌یداكان له‌ ئامێزم ده‌گرن

ستار ئەحمەد

هەموو ڕەهەندە مانایەكانی نووسین، لەوەدا دەردەكەون كە چەند دەتوانرێت كاریگەریەتی لە سەر هزر و بیركردنەوەی خوێنەر دروست بكات و مەوداكانی بیركردنەوە و تێڕامانی هزری فراوانتر بكەن . لەنێوەندی ڕۆشنبیریی كوردیدا، بە هەزاران كەس دەنووسن، كتێب چاپ دەكەن، بیڕوڕاكانییان دەخەنە ڕوو، هەیانە ساڵانە پێنچ شەش كتێبی بە ناو فیكریی، شیعر، لێكۆڵینەوە، سیاسەت و ڕۆژنامەوانی و مەعریفە بڵاودەكاتەوە، بە بێ ئەوەی نووسینەكانی بۆ خوێنەران بەهایان هەبێت و جێگەی خۆیان بگرن. بێگومان ڕەنگە باس و بابەتی كتێبەكان گرنگ و پێویست بن، بەڵام لەوە گرنگتر ئەوەیە، بە چ مۆدێكی نووسین دەیگەیێنێت؟ چ پەیامێك و مەبەستێكت هەیە و ڕووت لە كام خوێنەرە؟ خوێنەرێكی سادەی كورد، كە تا ئێستاش نیتشە ناناسێت، یان خوێنەرێكی ئەڵمانی؟ ئایا پێویست دەكات، سەد جار باسی هایدگەر بكەیت لە نووسینێكدا، لە كاتێكدا تۆ ڕووت لە خوێنەری كوردە، نەك نەتەوەیەكی دیكە؟ گەر سەرنج لە زمانی نووسینی بەشێك لە نووسەرانی كورد بدەین، بە تایبەتیش لە بواری هزریی و لێكۆڵینەوەدا، دەبینین زمانێكی یەكجار وشك و برینگ بێ مانایەو خوێنەر دوای ئەوەی لە خوێندنەوەی وتارەكە دەبێتەوە، ناچارە ئەو پرسیارە لە خۆی بكات بەڕاست ئەوە چی بوو من خوێندمەوە؟ چ سوودێكم لەم وتارە بینی، كەكاتێكی زۆری خۆمم بۆ تەرخان كرد؟ بە بڕوای من، نووسەری كورد هیچ كاتێك نابێت ئەوەی بیر بچێت كە ئەو بۆ خوێنەری كورد دەنووسێت و ڕووی لە خوێنەرێكە ڕەنگە زانیارییەكی هەمە لاایەنەی لە هەموو ڕووێكەوە نەبێت. ئەمە بەو مانایە نییە نووسین سادە بكەینەوە، بەڵكو بەو مانایەی چۆن ئەوەی مەبەستمانە دەیگەیێنین؟ ئایا پێویست دەكات كاتێ لە بارەی شاعیرێكی كوردەوە دەنووسین، سەد جار ناوی نیتشە و هایدگەر و دیكارت و كانت و ئەدۆرنۆ بێنین؟ جارێكیان هاوڕێیەكی شاعیرم پێی گوتم (نووسەرێك كتێبێكی لە بارەی حەمە عومەر عوسمان نووسیبوو، كەچی هێندەی باسی نیتشەی كردبوو، هەرباسی شیعرەكانی نەكردبوو، گوتی منیش پێم گوت، تۆ كتێبت لە سەر نیتشە نووسیوە، یان حەمە عومەر عوسمان؟) بە داخەوە ئەمە بۆتە مۆدێك لە دنیای نووسینی ئێمەدا و نووسەران بڕوایان وایە، چەند باسی فەیلەسوفانی دنیا بكەن و ناوەكانیان ڕیزبكەن، ئەوەندە ڕۆشنبیرتر و داناتر دەردەكەون. لە كاتێكدا دەكرێ تۆ ئەوەی مەبەستە بیگەیێنێت، بەبێ ئەوەی ئاڵۆزییەك لە هزری خوێنەر دروست بكەیت. بەشێكی زۆر لە نووسەرانی كورد، بە تایبەتیش گەنجەكان و ئەوانەی تازە سەرەتای نووسین و دەركەوتنیانە، بۆ ئەوەی گوایا پیشانی خوێنەرانی بدەن چەند زمان دەزانن، چەند پڕ مەعریفە و ڕۆشنبیرن، دێن لە نووسینەكانیاندا ناوی هەرچی فەیلسوف و بیرمەندی دنیا هەیە ڕیزدەكەن و بیریان دەچێتەوە كە ئەوان ڕوویان لە كام خوێنەرە و بۆ كێ دەنووسن؟ بۆیەشە نووسینەكانیان نەك هەر نابێتە ئیزافەیەك بۆ دنیای ڕۆشنبیری ئێمە، بگرێ گەلێك جار بە گاڵتەو و توانجەوە دەگوترێت، نووسەری كورد نیتشە و هایدگەر دەپەرستێت. لەم ڕووەو دەمەوێ نموونەیەكی بەرجەستە و دیار بێنمەوە. لەو ڕۆژانەدا، وتارێكی (هاوار محمەد) ێكم خوێندەوە، كە بە تێگەیشتنی خۆی، قسە لە سەر ئەنفال لە شیعری مامۆستا (ڕێبوار سیوەیلی) دەكات. ئەم بەڕێزە، لە نووسینە دوور و درێژو بێزاركەرەكەی خۆیدا، ناوی هەرچی فەیلەسوفی دنیا هەیە دێنێت، تەنێ ئەوەی باسی ناكات ئەنفالە. بەڵگەشم بۆ قسەكەم ئەوەیە، كە خودی مامۆستا سیوەیلی وەڵامی نووسینەكەی داوەتەوە و پێی دەڵێت ئەوەندی خۆت نغرۆی ناوی بیرمەندەكانی جیهان كردووە، ئەركە سەرەكییەكەی نووسینت، كە ڕەنگدانەوەی ئەنفالە لە قەسیدەكەی مندا، لە بیرچووە. زۆر بە ڕوونیش پێی دەڵێت، ئەم شێوازە لە نووسین نەك هەڵەیە، بگرە جۆرێك لە سەر لێ شێواندن و تێنەگەیشتنیشە لە گوتار و مانای دەقی شیعریدا. سیوەیلی، كە یەكێكە لە دیارترین و پڕ مەعریفەترین نووسەرانی ئێمە و یەكێكیشە لە بە ئاگاترین نووسەرانی كورد، لە هزری فەیلەسوفان و بیرمەندانی دنیا، كەچی مەگەر پێویست بكات و بە دەگمەن دەنا ناویشیان ناهێنێت ! گریمان ئێمە مانان وەك خوێنەرێك، ئاستی ڕۆشنبیریی و تێگەیشتنمان لەو نووسینە كەمە، بەڵام ئەگەر وایە، بۆچی سیوەیلی ئەم جۆرە بە ناو نووسین و توێژینەوانە ڕەت دەكاتەوە؟ بەشێك لە نووسەرانی كورد، دەیانەوێت مەعریفەی خۆیان لە نووسیندا نماییش بكەن، بەڵام پرسیار ئەوەیە، ئەوان ئەم مەعریفەیە پیشانی كێ دەدەن؟ خوێنەرێكی ئەڵمان، ئینگلیز و عەرەب؟ یان خوێنەرێكی ئاسایی كورد، كە جگە لە زمانی كوردی هیچ زمانێكی دیكەی بیانی نازانێت؟ ئەم جۆرە بە ناو توێژینەوانە، نەك هەر خزمەت بە دنیای نووسین و ڕۆشنبیری كوردی بە مانا گشتییەكەی ناكەن، بەڵكو لە ئاستی بژاردەی نووسەرانی پڕ مەعریفەش ڕەت دەكرێنەوە، چونكە دەزانن ئەم شێوازە زمانە ئاڵۆز و میكیاژكراوە بە ناوی سەدان فەیلەسوف، سوودێكی ئەو تۆی بۆ خوێنەری كورد نابێت. نووسەرانی كورد، دەبێ هەمیشە ئەو پرسیارە لە خۆیان بكەن كە ئایا ئەوان بۆ كێ دەنووسن؟ بۆ خۆیان؟ یان بۆ خوێنەرێكی بیانی؟ دەكرێ تۆ باسی ئەنفال بكەیت، بەڵام لە پەراوێز و بە بچووكی؟ مەگەر باسەكەت لەسەر ئەدۆرنرۆیە یان ئەنفال و شیعر؟ بۆچی كتێبەكانی حەمە سەعید حەسەن، دە جار چاپ دەكرێنەوە ولەكتێب فرۆشیەكانیش نامێنن؟ بۆچی خوێنەران بە تاسەوە كتێب و نووسینەكانی ڕێبوار سیوەیلی دەخوێننەوە؟ بێگومان دیارە، چونكە ئەم نووسەرە، دەزانێت هزری خوێنەری كورد بدوێنێت و دیالۆگی لەگەڵ بكات، پرسیاری لا دروست بكات، لە هەمووشی گرنگتر ئاست و تێگەیشتن و زمانی خوێنەری كورد نەك هەر شارەزایە، بەڵكو بە قووڵی خوێندوویەتیەوە و ڕۆچووتە ناوی، بۆیە بە بایەخەوە كتێب و توێژینەوەكانیان دەخوێنرێنەوە. نووسەری كورد، لە بەرای هەمووشتێكدا دەبێ ئەوە بزانێت كە ئەو ڕووی لە خوێنەرێكە و بۆ خوێنەرێك دەنووسێت، كە تا ئێستا هەژار موكریانی و پیرەمێرد و عەلائەدین سەجادی و دڵدار و شێح ڕەزا ناناسێت، ئیدی چۆن سەدان فەیلەسوفی وەك ئەدۆرنۆ و والتەر بنیامین و ئەوانی دیكە دەناسێت، كە بەشێك لە نووسەرانی ئێمە وەك سیوەیلی دەیڵێت هەر بۆ ئەوە ناویان دێنن، تا بە خوێنەر بڵێن ئەمانە دەناسین و بزانە چەند ڕۆشنبیرین ؟!

*ئەم بابەتە لە ڕۆژنامەی هەولێر ژمارە (4047 )ی ڕۆژی 2/4/2024 بڵاوكراوەتەوە.

ڕێکەوتنی هیندستان و ئیمارات، بەشدارە لە بەرزکردنەوەی چانسی پێشکەوتنی پڕۆژەی ڕێڕەوی ئابووری نێوان هیندستان و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئەوروپا، کە لەچوارچێوەی ستراتیژی فراوانی ئیدارەی جۆ بایدنە بۆ کۆنتڕۆڵکردنی کاریگەری چین لە ئاستی نێودەوڵەتیدا.
لەماوەی ساڵانی ڕابردوودا، جێگیربونی چین بووەتە واقعێکی حاشا هەڵنەگر لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، ئەمریکاش بەدوای هەلی ڕوبەڕوبونەوەیە لە ڕکابەری بەرامبەر پرۆژەکانی چین. سەرهەڵدانی بەرچاوی چین لە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە سنووری ئابووریدا ناوەستێت، بەڵکو لەم دواییانەدا درێژبووەتەوە بۆ لایەنی سیاسی، ئەمەش لە ڕێککەوتنی نێوان سعودیە و ئێران بە نێوەندگیری پەکین دەرکەوت، نێوەندگیریەک کە چینی بەڕکابەرێکی گەورە لەسەر شانۆی جیهانی لە بەرامبەر ئەمریکادا نیشاندا.
هەرچەندە ئەمریکا لەماوەی چەند ساڵی ڕابردوودا بێباکیەکی ڕونی لە پاراستنی پەیوەندی و نفوزی خۆی لە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا نیشانداوە، بەڵام لەبەر ڕۆشنایی گرنگیە جیۆپۆلەتیکی و ئابووریە زەبەلاحەکانی ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، ململانێ لەگەڵ چین بووە هۆی ئەوەی ئیدارەی بایدن بیر لەو ستراتیژە بکاتەوە، کە پڕۆژەی “ڕێڕەوی ئابووری” وەک ڕکابەرێکی ستراتیژی لەبەرامبەر، دەستپێشخەری “پشتێن و ڕێگاوبان”ی چینی ببینێت، کە دواجار دەبێتەهۆی دروستکردنی زنجیرەی نوێی دابینکردن بۆ ئەوروپا، کە پشت بە هیندستان دەبەستێت لەبری پشتبەستن بە چین، بۆیە ئیدارەی بایدن دەیانەوێت بەشێوەیەکی جیاواز مامەڵە لەگەڵ دۆخەکاندا بکەن.
لە ڕۆژی سێشەمەی ١٣ی شوبات، هیندستان و ئیمارات ڕێکەوتنێکی چوارچێوەیان بۆ بەڕێوەبردنی ڕێڕەوی ئابوری نێوان هیندستان، ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئەوروپا واژۆکرد، ئەو رێرەوەی پێشتر لە “لوتکەی گروپی G20” لە مانگی ئەیلولی ساڵی ڕابردوودا راگەیاندرا، کە لە نیودەلهی بەڕێوەچووە.
هەرچەندە ئامانجە ئابووری و سیاسیەکانی ووڵاتانی بەشدار لە کۆریدۆرەکەدا هەن، کە بریتین لە بەرزکردنەوەی پەیوەندیی ناوچەیی و هاوکاری ئابووری، بەڵام سەرکەوتنی کۆریدۆرەکە تاڕادەیەکی زۆر پەیوەستە بە دیمەنی ئاڵۆزی جیۆپۆلەتیکی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستەوە.
بە سەرنجدان بەوەی کە بەندەری حەیفای ئیسرائیلی، پێشبینی دەکرێت دەروازەی سەرەکی ئەو کۆریدۆرە بێت، بۆیە لەگەڵ بەندەرەکانی باشوور و ڕۆژئاوای ئەوروپا، پەرەپێدان و تەواوکردنی ڕێڕەوی ئەو پرۆژەیە زیاتر پەیوەست دەبێت بە ئاسایکردنەوەی پەیوەندیەکانی نێوان سعودیە و ئیسرائیل، یان لانیکەم گەیشتن بەڕێکەوتن و لێکتێگەیشتن سەبارەت بە بەشی باکووری کۆریدۆرەکە، کە بەدەستهێنانی ئەمەش ئەستەمە، مەگەر بەڕێکخستنی دۆخی غەززەی دوای جەنگ دەکرێت کاری لەسەر بکرێت، شەڕی ئیسرائیل لەسەر غەززە کاردانەوەی ڕاستەوخۆی هەیە لەسەر پڕۆژەکان، کەڕووبەڕووی ئاستەنگی دەبنەوە، کە وا دەکات جێبەجێکردنیان لە ماوەیەکی نزیکدا ئاسان نەبێت.
تەماحە ئابوورییەکانی هیندستان کە پێشبینی دەکرێت تا ساڵی ٢٠٢٦ ئەڵمانیا تێپەڕێنێت و ببێتە چوارەم گەورەترین ئابووری لە جیهاندا، پاڵی بە سەرۆکوەزیرانی هیندستانەوە ناوە کە قووڵکردنەوەی پەیوەندیەکانی لەگەڵ دەوڵەتانی کەنداوی عەرەبی لە پێشینەی کارەکانیدا دابنێت، ئەمەش لەبەر ڕۆشنایی بەرژەوەندیەکانی پەیوەست بە هاوردەکردنی وزەو هێزی کارە لە هیندستان.
گەشەی پەیوەندیەکانی چین لە ناوچەی کەنداوی عەرەبی، هاندەری هیندستان بووە بۆ چڕکردنەوەی هەوڵە دیپلۆماسیەکانی لەگەڵ وڵاتانی کەنداو، بەتایبەتی لە ژێر ڕۆشنایی نیگەرانی هیندستان سەبارەت بە هەوڵەکانی چین بۆ درێژکردنەوەی کاریگەریەکانی لەڕێگەی ئەو بەندەرانەی کە دەڕواننە “دەریای عەرەبی و گەروی باب المندب” بۆ دامەزراندنی بنکەی سەربازی، کە گرنگترین هێڵەکانی بازرگانی هیندستانە لەڕێگەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستەوە بۆ ئەوروپا.
ئەنجوومەنی هاوکاری کەنداو، لە ئێستادا گەورەترین بلۆکی هاوبەشی بازرگانیە بۆ هیندستان، بەهای بازرگانی دوو قۆڵی لە ساڵی دارایی ٢٠٢١-٢٠٢٢ گەیشتووەتە زیاتر لە ١٥٤ ملیار دۆلاری ئەمریکی، هەروەها ئیمارات و سعودیە بوونەتە سێیەم و چوارەم هاوبەشی بازرگانی بۆ هیندستان.
لەناو وڵاتانی “ئەنجومەنی هاوکاری کەنداو”دا بەتایبەتی سعودیە، ئیمارات و قەتەر، هەڵپەکانی “طموح” هیندستان دەنگی دایەوە، کە بە گرنگیدانێکی زیاترەوە سەیری هیندستانیان دەکرد، وەک بازاڕێکی گرنگی گەشەسەندو بۆ هەناردەکردنی وزە، هەروەها دابینکردنی پڕۆژەی هاوبەش کە لەگەڵ ستراتیژیەتی وڵاتانی ناوچەکە لەسەر بنەمای کەمکردنەوەی پشتبەستن بە داهاتی نەوت و گاز و گواستنەوە بگونجێت، بۆ وەبەرهێنانێکی زیاتر لە کەرتەکانی وزەی نوێبوەوە و تەکنەلۆژیادا.
وەک ئاماژەیەک بۆ هەوڵەکانی هیندستان بۆ کێبڕکێ لەگەڵ کاریگەری چینی لەڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، کۆمپانیایەکی هیندی بەندەری حەیفای ئیسرائیلی کڕی، بۆئەوەی ببێتە بەدیلێک بۆ گرێبەستێکی هاوشێوەی چینی کە لەلایەن واشنتۆنەوە ڕاگیرا، کە هەوڵدەدات نیودەلهی بکاتە بەدیلێک بۆ پەکین. پێدەچێت واشنتۆن هەوڵی ئەوە بدات هیندستان وەک ڕکابەرێک بۆ چین لەڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەکاربهێنێت، کە نیودەلهی پەیوەندیە سەربازی و ئابووری و کارەکانی لەگەڵ وڵاتانی کەنداو بەتایبەتی دەپارێزێت.
کۆنترۆڵکردنی بەندەری “ستراتیژی” ئیسرائیلی حەیفا” لەلایەن هندستانەوە بەشێکە لە ستراتیژیەکی نوێی ناوچەیی کە هەوڵئەدات دەوری هەبێت بۆ سنوردارکردنی کاریگەری چین، لەلایەکی تریشەوە تێکەڵبوونی ئیسرائیل بەڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست خێراتر دەکات.
لەژێرڕۆشنایی هەوڵەکانی واشنتۆن بۆ گەمارۆدانی کاریگەریەکانی چین لە هەموو شوێنێک، هیندستان یەکێکە لە ئامڕازەکان بۆ گەیشتن بەو ئامانجە، بە هەوڵدان بۆدیاریکردنی بەدیلێک لەبەرامبەر پەکیندا.
لەگەڵ باشتربوونی پەیوەندیەکانی ئیسرائیل لەگەڵ وڵاتانی عەرەبی دراوسێ لەبەرڕۆشنایی خێراکردنی ئاسایبونەوە، دەرفەتی بازرگانی نوێ بۆ ئیسرائیل دەکرێتەوە، حەیفاش لە دۆخێکی باشدایە بۆئەوەی گەشە بکات بۆ ناوەندێکی ناوچەیی و ئیستغلالکردنی شوێنی ستراتیژیی خۆی کە ڕکابەری میسر و کەناڵی سوێس دەکات
بۆیە بوونی کۆمپانیاکە لە ئیسرائیل ئاماژەیە بۆ زیادبوونی بازرگانی دەریایی لەنێوان ئاسیا و ئەوروپا و هەوڵەکانی نیودەلهی بۆ ئەوەی ناوەندێک لە دەریای ناوەڕاستدا هەبێت، بەندەری حەیفا نزیکەی ٥٠٪ی سەرجەم کاڵای ئیسرائیلی لێوە دەگوێزرێتەوە.
بەندەری حەیفای ئیسرائیل لەڕوانگەی ستراتیژیەوە بە چەند هۆکارێک بە گرنگ دادەنرێت، دیارترینیان لەبەرئەوەی دەکەوێتە کەنارەکانی دەریای ناوەڕاست وەک گۆڕەپانێکی گرنگ بۆ بازرگانی نێوان ئەوروپا و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئاسیا. هەروەها بەندەری حەیفا دەستگەیشتنێکی خێرا بۆ شارە گەورەکان و ناوەندە پیشەسازیەکانی ئیسرائیل دابین دەکات، ئەمەش ئاسانکاری دەکات بۆ گواستنەوەی کارامەی کاڵا و سەرچاوەکان.
خاوەندارێتی هیندستان لە بەندەری حەیفا ئەگەری ئەوەی هەیە بێتەهۆی ئاڵوگۆڕی زیاتری کاڵا و خزمەتگوزاری و وەبەرهێنانی دارایی لەنێوان هیندستان و ئیسرائیل و وڵاتانی دیکەی ناوچەکەدا، ئەمەش ئابووری هیندستان بەرزدەکاتەوە.
هیندستان لەگەڵ بەدەستهێنانی کۆنترۆڵی بەندەری حەیفا، دەتوانێت پەیوەندیەکانی بە ئەوروپا و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئاسیا باشتر بکات. ئەمەش دەبێتە هۆی ئەوەی کە خەڵک و کاڵا و سەرچاوەکان لە نێوان ئەو ناوچانەدا ئاسانتر هاتوچۆ بکەن.
کۆنترۆڵکردنی بەندەری حەیفا دەبێتە هۆی ئەوەی کە هیندستان سوودێکی ستراتیژی لە ناوچەکەدا هەبێت، ئەمەش ئاسایشی دەریایی بەرز دەکاتەوە و ڕێگەی پێدەدات بگاتە ڕێڕەوی کەشتیوانی گرنگ، هاوشێوەی هەوڵەکانی چین.
ئیمارات بزوێنەری سەرەکی ئاسایکردنەوەی وڵاتانی عەرەبیە لە ناوچەکەدا، لەبواری هاوکاری ئابووری و بەتایبەتی لە بواری گواستنەوەدا لەگەڵ تەلئەبیب دانوستانی چالاک ئەنجام دەدات و لەهەمانکاتدا پەیوەندیەکی نزیکیشی لەگەڵ پەکین هەیە.
ئەمریکا هەوڵدەدات یەکگرتنی ناوچەیی لەنێوان هاوبەشەکانیدا بەرزبکاتەوە، ئەمەش بەشدارە لە کەمکردنەوەی بڕی ئەو سەرچاوانەی کە ئەمریکا لەڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا خەرجیان دەکات، لە درێژخایەندا بەبێ ئەوەی بەرژەوەندیە سەرەکیەکانی خۆی بکاتە قوربانی. بەهێزکردنی یەکگرتنی ناوچەیی یەکێکە لە پایەکانی ستراتیژی نوێی بایدن لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، ئەمە جگە لە پاراستنی هاوبەشی ناوچەیی و ڕاگرتن و کەمکردنەوەی گرژیەکان و هەوڵدان بۆ ئارامبونەوەی دۆخی سیاسی ناوچەکە.
پێشنیاری ئەمریکا بۆ بەستنەوەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە هێڵی ئاسنین، پەیوەستە بە دەستپێشخەری “هاوبەشی بۆ ژێرخانی جیهانی و وەبەرهێنان”، کە واشنتۆن و گروپی حەوت وڵاتی (G7) لە ناوەڕاستی ساڵی ڕابردوودا ڕایانگەیاند، بە مەبەستی ڕووبەڕووبوونەوەی “دەستپێشخەری پشتێنە و ڕێگا”ی چین، کە کاریگەری نێودەوڵەتی زیاتر بە پەکین دەبەخشێت.
هۆکارێک کەڕێگرە لە پێشکەوتنی پڕۆژەکانی “ڕێڕەوی ئابووری” لەڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، ئەم پڕۆژانە سەرکەوتوو نین لە چارەسەرکردنی ئەو پرسانەی کە دەبنە هۆی ناسەقامگیری سیاسی و گرژیە بنەڕەتیەکانی ناوچەکە، ئەوەش ململانێی نێوان ئیسرائیل و ئێرانە، ئەو ڕاستیەی کە هەڵمەتی سەربازیی ئیسرائیل بۆ سەر کەرتی غەززە هەوڵەکانی ئەمریکای پووچەڵکردۆتەوە بۆ ئاسایکردنەوەی پەیوەندیەکانی نێوان ئیسرائیل و چەند وڵاتێکی عەرەبی، لەلایەکی ترەوە ڕکابەری سعودیە و ئێرانە.
بەگشتی دوای چەندین ساڵ لە ناجێگیری دۆخی سیاسی ناوچەکەو ململانێی وڵاتانی زلهێزی دنیا و کاریگەریان لەسەر زیاتر وێرانکاری عێراق و سوریاو لیبیا و یەمەن و لوبنان، ئاراستەیەک لە ڕێڕەوی ئاڵوگۆڕ لە دۆخی ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەراستدا هاتۆتە بەرەوە، کە ئەوە دەخاتەبەر ئەجندای نەخشەو سیاسەتی لایەنەکانی دەخیل لە ناوچەکەدا، کە لەدواشیکردنەوەدا پێویستیان بەوەیە بۆ دامەزراندن و جێگیرکردنی سەرمایەگوزاری و وەبەرهێنان و ڕکابەری نێوانیان، دەبێت دۆخی ناوچەکە سیمایەکی ئارامی و سەقامگیری سیاسی بەخۆیەوە ببینێت، بۆنمونە پەیوەندی و پرۆژەکانی “ڕێڕەوی ئابووری” و دەستپێشخەری “پشتێن و ڕێگا” کە ڕێڕەوێکی پێشڕەوی لە دامەزراندنی سەرمایەگوزاری چین و هندستان نیشان ئەدات، هەرچەندە کێبڕکێ و وەستانەوە لەبەرامبەر یەکتردا لەلایەن هەرلایەنێک لە پرۆژە ئابوریەکانیدا دەبینرێت، کە لەوێنەی ڕکابەری و بەرامبەرکێی ئەمریکا و هندستاو چین و روسیا و وڵاتانی ڕۆژئاوا دەردەکەوێت، بەڵام لە دواجاردا لە دامەزارندنی ڕێڕەوی ئابوری بەستنەوەی هندستان و چین و کەنداو و ڕۆژهەڵاتی ناوەراست بە ئەوروپاوە، پێویستی بە دابینکردنی ئاسایشێکی پتەوە بۆ گواستنەوەو وەبەرهێنان لە ناوچەکەدا، هەر بەم ئاراستەیەش ئەگەری کۆتاییهێنان بە هێرشی ئیسرائیل بۆ سەر غەززە دەکاتە پێداویستیەکی حەتمی.

‎شۆڕش چییە؟ شۆڕش ، گۆڕانێکی کەیفی و بنەڕەتییە، ئاڵوگۆڕێکی گەورە و بنەڕەتییە لە ژیانی کۆمەڵگادا. واتای شۆڕش لە کۆمەڵناسیدا، ڕووخانی سیستەمێکی کۆمەڵایەتی کۆن و لەکارکەووتە و جێگرتنەوەیە بە سیستەمێکی کۆمەڵایەتی نوێ و باوەڕپێکراوترە .

‎بۆ نموونە: شۆڕشی مەزنی فەڕەنسا کە نزیکەی دووسەد ساڵ لەمەوبەر ڕوویدا، شۆڕشێکی بۆرژوایی بوو. بۆئەوەی سیستەمی دەرەبەگایەتی کۆن کە ڕژێمی پاشایەتی بورپۆنی هێماکەی بوو لە ناوبرد و لە جێ ئەودا سیستەمی سەرمایەداری نوێ وپێشکەو توتر دانا.

‎شۆڕشی مەزنی ئۆکتۆبەری ١٩١٧ی ڕووسیە شۆڕشێکی گەورەی کۆمەڵایەتی بوو چونکە بە لە ڕیشەکەندنی سیستەمی دەرەبەگایەتی و سەرمایەداری کۆن و بنیاتنانی کۆمەڵگای سۆسیالیستی نوێ کە گەورەترین گۆڕانە لە مێژووی مرۆڤایەتیدا مێژووی بەرەو پێشکەو تنێکی جیاوازدابرد. شۆڕش چینێکی حاکم دەبەزێنێت و چینێکی تر دەهیێنێتە سەر حوکم کە نوێنەرایەتی پەیوەندیی بەرهەمهێنانی پێشکەوتووتر دەکات. دەکرێت ئەوەش بلێین کە شۆڕش جۆرە حکوومەتێکی نوێ و باوەڕپێکراوتر جێنشینی جۆری پێشووی حکومەت دەکات..

مەسەلەی بنەڕەتی لەهەر شۆڕشێکدا پرسی دەسەڵاتی سیاسی دەوڵەتییە. گرتنی دەسەڵات لە چینی حاکمی بەسەرچوو بە دەستی توێژ یان چینی پێشەنگ، لە هێما بنەڕەتییەکانی هەر شۆڕشێکە. شۆڕش گەورەترین شێوازی خەباتی چینایەتییە و ئەوە چین و توێژە پێشکەوتنخوازەکان کە لە ڕێگەی شۆڕشدا قوڵترین و بنەڕەتیترین گۆڕانکاری لە بواری ئابووری، ئایدیۆلۆژی و سیاسیدا درووست دەکەن و سیمای بە تەواوەتی دەگۆڕن.

هەروەها چەندین جۆری شۆرش هەیەلەوانە شۆرشی بۆرژوازی،شۆرشی بۆرژوا دیمۆکراتیک ، شۆڕشی سۆسیالیستی و هتد.
بۆ دیاریکردنی جۆری شۆڕشی کۆمەڵایەت گرنگە بزانین هەر شۆڕشێک چ ناکۆکیەک چارەسەر دەکات، چ ئەرکێکی کۆمەڵایەتی جێبەجێ دەکات، چ چینێک لە دەسەڵات لا دەبات و چ چینێک لەڕیزی پێشەوەی ئەو شۆڕشدایە.

بۆ ئەوەی هەر شۆڕشێک بەدی بێت ، مەرجی بابەتی ( مەرجی شۆڕشگێڕانە ) و مەرجی هزری ( بوونی ڕێکخراوێکی شۆڕشگێڕ ) پێویستە .

شۆڕش ڕاپەڕینی جەماوەرییە بۆ ئەوەی لە بنەڕەتەوە سیستەمی کۆمەڵایەتی ئێستا بگۆڕدرێت، لە قارەمانیەتیی ئەم یان ئەو تاکی تایبەتەوە یان ئەم یان ئەو گرووپ و حزبی سیاسیی دیاریکراوەوە سەرهەڵنادات. شۆڕشی وڵاتێک لە قۆناغی یەکەمی لەدایکبوونی مەرجە بابەتییەکان ژیانی کۆمەڵایەتیە.

گۆرانیبێژ عزەدین شاهۆیی: كلیپ كردن بۆ كارە هونەریەكانی هەر هونەرمەندێك گرنگە
گۆرانیبێژ عزەدین شاهۆیی: زۆر گرنگە گۆرانیبێژ ژەنیار بێت
هەڤپەیڤین- كامەران حاجی ئەلیاس

هونەرمەندی گۆرانیبێژ عزەدین محەمەد سمایل ناسراو بە( عزەدین شاهۆیی)، لە 1970-6-1 لە گوندی ئیلنجاغی بچووكی ناوچەی قوشتەپەی شاری هەولێر لەدایك بووە، ئاشنابوونی بە هونەری گۆرانی بۆ سەردەمی منداڵی و سەردەمی هەرزەكاری دەگەڕێتەوە، لە ڕێگای ئێزگەی كوردی بەغدا گوێی لە گۆرانیە كوردیەكانی دەگرد هەرچەندە، زۆر جار ڕێگری هەبوو لە بنەماڵەكەی و كاریگەری كەلتووری هۆكارێك بوون بۆ كارەكانی.گۆرانیبێژ شاهۆیی لە ساڵی 2019 كۆمەڵێك گۆرانی لەگەڵ چەند هاوڕێیەكی تۆمار دەكات و دواتر لە تۆڕی كۆمەڵاتیەتی فیس بووك بڵاوی دەكاتەوە و ئەوە بوو دەنگدانەوەیەكی باشی پەیداكرد، دوای ئەو دەنگدانەوەیە چەندین بەرنامەی تەلە فزیۆن و ڕادێۆیی ساز لەگەڵ سازكرا، شاهۆیی زیاتر كاری لەسەر بەرهەمە فۆلكۆریەكان كردووە كە هەوڵیداوە زیاتر ئیش لەسەر ئەو ئاوازە فۆڵكلۆریانە بكات كە ساڵانێكی دوور ودرێژە فەرامۆش كراون ودووبارە تۆماری كردۆتەوە بەڵام بە مۆسیقایێكی باشتر و بە دەنگێكی نوێ بەگوێی گوێگرانی ئاشنا كرد ئێمە لەنزیكەوە بە چەند پرسیارێك ئەم هونەرمەندەمان بەسەركردوە.

• سەرەتا بابزانین چۆن ئاشنای هونەری گۆرانی وتن بوویت؟
• ئاشنابوونم بە هونەری گۆرانی بۆ ئەو سەردەمە دەگەڕێتەوە كە لە منداڵی و سەردەمی هەرزەكاری لە ڕێگای ئێزگەی كوردی بەغدا گوێم لە گۆرانیە كوردیەكان دەبوو لەو تەمەنەوە هۆگر و گوێگری ئەو هونەرە بووم،بەهۆی بوونی بەهرەی دەنگ خۆشیم تێكەڵ بە ئاوازو گۆرانی بووم.
• كامەن ئەو گۆرانیبێژانەی كاریگەریان لە سەرتۆدا هەبووە،یاخود بەدەنگیان سەرسامیت؟
• گەورە هونەرمەندانی كورد زۆرن كە كاریگەریان لەسەر من هەبووە، بەڵام دەنگی چەند هونەرمەندێك جیاوازتر دەهاتنە بەرگوێم وەكو مامۆستایان حەسن زیرەك، ماملێ، محمد عارف جەزیری، عەزیز شارۆخ، كاوێس ئاغا…هتد بەرهەمەكانیان بوون بەهەوێنی بەهرەیی هونەریم.
• لەسەرچ بنەمایەك تێكستی گۆرانییەكانت هەڵدەبژێریت؟
• ئەو گۆرانیانەی تایبەتن بە خودی خۆم هەوڵم داوە ئەو هۆنراوانە هەڵبژێرم كە زیاتر لەگەڵ سروشت و كەسایەتی من گونجاو بێت لە هەمان كاتدا گرنگە هۆنراوەكان گوزراشت لەرەسانایەتی كوردی بكەن.
• تا چەند كلیپكردن بۆ گۆرانیبژ گرنگە، ئاستی كلیپی گۆرانییە كوردییەكان چۆن دەبینی؟
• بێگومان كلیپ كردن بۆ كارە هونەریەكانی هەر هونەرمەندێك بۆ بەرەو پێشچونیەتی لە بوارەكەدا گرنگە بەڵام زۆر جاریش گوزەران و باری داری كەسەكە دەبێتە ئاستەنگ لەبەر دەم كارە هونەریەكان، بۆیە كلیپ بە گرنگ دەزانم، ئاستی كلیپی گۆرانییەكوردییەكان باشن بەڵام مانای ئەوە نییە هەموو كلیپەكانیش باش بن.
• بەرێزتان زیاتر لە تۆڕەكۆمەڵاتییەكان بەرهەمەكانت بڵاودەكەنەوە، كەمتر لە تیڤییەكان دەردەكەون هۆكارەكەی بۆ چی دەگەرێتەوە؟
  -لەوانەیە بەشێكی ئەو وەڵامە لای كەناڵەكان بێت …بەشەكەی تر بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە بۆ ئەو شێوازە كلیپ كردنەی من كە كردوومە بۆ كارەكانم و جگە لەخودی خۆم هیچ كەسێكی تر لە كلیبەكانم نمایش نەكراوناكرێن بۆنموونە وەكو بەشداری كردنی ئافرەت …ڕەنگە لەی زۆرێك لە كەناڵەكان ئەوە مەرجی سەرەكی بێت ! بە داخەوە.
• ئایا مەرجە گۆرانیبێژ ژەنیار بێت ؟
• بەڵێ زۆر گرنگە گۆرانی بێژ ژەنیار بێت و سەركەوتوانەتر دەتوانێ كارە هونەریەكانی باشتر ئەنجام بدات،لە هەمان كات دا هاوكارێكی باشی ژنیارەكان دەبێت،چ لە كاتی تۆماركردنی گۆرانیەكان یاخود لە كاتی سازدانی كۆنسێرتەكان بە شێوەیەكی زیندوو.
• لە ئێستادا چەندین فۆرمی گۆرانی هەن بۆنموونە وەك ( ڕاپ) چۆن دەڕوانیت ئەم شێوازانە بەتایبەتی بۆ نێو كۆمەڵگای كوردی؟
• بە بۆ چونی من ” ڕاپ” جۆرێكە لەو شێوازە هونەری كە نامۆیە و جێگای نابێتەوە لە چوار چێوەی مێژووی هونەری ڕەسەنی كوردی و شتێكی كاتی یە بەڵام هەندێ لە گەنجەكان حەزی لێدەكەن.
• هیچ بەرهەمێكی نوێت لە هەگبەدایە؟
• بەڵێ چەند بەرهەمێكی نوێم لەبەر دەستە و كاریان لەسەر دەكەم و بەو هیوام تەمەن ڕێگام پێبدات و ئەنجامیان بدەم بیخەمە بەر گوێی بیسەران.
  ناوی هەندێ لە گۆرانییەكانی هونەرمەند عزەدین شاهۆیی: گۆرانی “سیلەی چاو “هۆنراوەی م. قادری علیخا ئاواز ی ناسری كریمی،گۆرانی “گەڵای تەمەن “هۆنراوەی د. ژیلوان تاهیر ئاواز ی عزەدین شاهۆیی ،گۆرانی” ئاوێنەی ئەوین”هونراوەی ؛م. قادری علیخا ئاوازی عزەدین شاهۆیی ،گۆرانی” لە یادمی” هۆنراوەو ئاوازی كەمال یابە، گۆرانی “شەوی تاریك” هۆنراوەی حسێن شریف پەناهی ئاواز و وتنی عزەدین شاهۆیی ،گۆرانی “پەری شیعر” هۆنراوەی حسێن شەریف پەناهی ئاواز و وتنی عزەدین شاهۆیی.

چوار ڕۆژ لەمەوبەر و لەناو جەرگەی شاری بەغداد ،بلوگەرێکی عیراقی بەناوی غوفران مەهدی سەوادی ،ناسراو بە “ئوم فەهد” ،لەبەردەم ماڵەکەی خۆی بە دەمانچەی بێدەنگ کوژرا و کووشتنەکەشی قسەو باسێکی زۆری لەدوای خۆیدا هێنا.
هەرچەندە کووشتنی ئەم خانمە شتێکی ئەوەندە گەورە و گران و گرنگ نەبوو و نییە بەلامەوە ،بەڵام لەگەڵ ئەمەشدا شێوازی کووشتنەکەی و لێزانی کەسی بکوژ و نهێنییەکانی پشت کووشتنەکەی سەرنجی ڕاکێشام و لە کووشتنەکەی خودی خانمەکە گرنگتر بوو بەلامەوە.
بە واتایەکی تر هەموو کەسێک ڕەنگە بکوژرێت و هیچ نهێنی و بابەتێکی شاراوەی نەبێت کە وون بێت ،بەڵام لە کووشتنەکەی “ئوم فەهد”دا بابەتەکە تەواو پێچەوانەیەو بە تایبەتیش پێش کووشتنەکەی هەڕەشەی بڵاوکردنەوەی چەندین نهێنی مەترسیداری لە کچە هاوپیشەیەکی خۆی کردبوو کە لەسەر پارە و شەوەسوورەکانیان لەگەڵ بەرپرسە باڵاکانی عیراق و بەتایبەتیش بەرپرسەکانی ناو دەزگا ئەمنییەکان، ناکۆکی کەوتبووە نێوانیان.
گەر بە وردی سەرنجی چۆنییەتی کووشتنەکەی بدەین و شارەزاییمان لە زانستی بەڵگەی تاوان و دەروونناسی تاواندا هەبێت ، ئەوا تێدەگەین کە کەسی بکوژ ،کەسێکی لێزان و پسپۆرە لە کارەکەیدا و بە ڕای من دوور نییە بکوژەکە ئەفسەر یا کەسێکی تایبەتی ناو دەزگا ئەمنییەکانی عیراق بێت ، بە تایبەتیش لە شێوازی ڕاو کردنی نێچیرەکەی ئەم ڕاستییەنەمان بۆ ئاشکرا ئەبێت.
بۆ نموونە ، بکوژەکە بۆ شاردنەوەی خەتەکانی لەشی جلی ڕەشی لەبەرکردووە و لە زانستی بەڵگەی تاواندا کاتێ بکوژ جلی ڕەشی لەبەردا بێت ،دەستنیشانکردنی خەت و دەرپەڕیوی یان بەژن ڕێکی و ناڕێکی کەسەکە کارێکی قورسە ، دووەم زۆر بە هێمنی ماتۆڕەکەی لە پشت دیوارێکەوە ڕادەگرێت بە بێ ئەوەی بیکوژێنێتەوە و بە هێڵێکی نیمچە بازنەیی بەرەوڕووی نێچیرەکەی دەڕوات تا دەکەوێتە ناو خاڵی کوێری ئاوێنەی شۆفێرەکە و لە کەمتر لە چرکەیەک پەلاماری دەرگای لای شۆفێرەکە دەدات و بە دەمانچەیەکی بێدەنگ “ئوم فەهد” ئەکووژێت ، سێیەم دوای کووشتنی نێچیرەکەی تەنها و تەنها مۆبایلەکەی دەبات و بە پەلە قەوانی فیشەکەکانی کۆدەکاتەوە تا بەم جۆرە تیمەکانی بەڵگەی تاوان لە ڕێی قەوانەکانەوە نەیدۆزنەوە ، کە ئەمەش خۆی لە خۆیدا ئەوەمان پێدەڵێت ئەم کەسە شارەزاییەکی باشی لە زانستی بەڵگەی تاوان و کاری تیمەکانی بەڵگەی تاوان و دەزگا ئەمنییەکاندا هەیە، چوارەم بەبردنی تەنها مۆبایلی نیچێرەکەی لە کاتێکدا جانتاکەی کەسی کوژراو چەندین دەفتەرە دۆلاری تیا بووەو ئەو خشڵ و ئاڵتوونانەشی کە بە دەست و گەردنییەوە بوون نرخەکەیان چەندین دەفتەر دۆلار بووە ،ئەوەمان بۆ ئاشکرا دەکات کە مەبەستی کەسی بکوژ دزی نەبووە ،بەڵکوو تەنهاوتەنها فەرمانی پێکراوە کە “ئوم فەهد” بێدەنگ بکات و مۆبایلەکەشی بێنێت لەگەڵ خۆی ، واتە هەموو نهێنی کووشتنەکەی ئەم خانمە لەناو مۆبایلەکەیدا بووەو بەڵگە و نهێنییەکانی ناو مۆبایلەکەی سەری خوارد تا بەم جۆرە ڕێگە لە ئابرووچوونی بەرپرسێکی پلە باڵای حکومی یان وەزیرێک یان سەرۆک حزبێک یان مەلاوعەمامە بەسەرێکی ناسراو یان پەرلەمانتارێک و ڕەنگە سەرۆک وەزیرانێکی عیراق بگیرێت.
بەهەر حاڵ بە کووشتنی “ئوم فەهد” ئەو نهێنییەش کە بریاربوو لە دژی کچە هاوپیشەکەی بڵاویبکاتەوە هەر وەک نهێنییەکانی تری ناو عیراق تائەبەد وون بوو و کووشتنەکەی هەموو ئەگەرەکانی بۆ درێژکردنی پەنجەی تاوان بۆ هەموو سیاسی و ئەفسەرە باڵاکانی ناو دەزگا ئەمنییەکانی عیراق بە کراوەیی هێشتەوە و ڕەنگە لە داهاتوودا کاتێ کارتی سیاسی یان ئەفسەرێک دەسووتێت بە کردنەوەی ئەم دۆسییەی کووشتنە نەیارەکانیان لێیان بدەن و تاوانی کووشتنەکە بخەنە ملیان کە پێشتریش چەندین کاری بەم جۆرە بۆ دەرپەڕاندنی سیاسی و ئەفسەرەکان کراوە.
گەر سەیرێکی دۆسییەی کووشتنی “ئوم فەهد” بکەین ،ئەوا تێدەگەین بە دەیان “ئوم فەهد” و هاوشێوەکانی لە کوردستاندا دەژین کە ڕەنگە ئەمانیش هاوشێوەی “ئوم فەهد”ەکەی بەغداد چەندین کەیسی تۆمارکراوی ئابرووبەر و مەترسیداری ئەم هەرێمەیان لابێت و ڕۆژانەش لە شوێنە گرانبەهاکان دابنیشن و پۆزی پارە و ئاڵتوون لێبدەن و لەناو خۆیشیاندا بە شانازییەوە باسی ئەوە بکەن کە چەندین بەرپرس و دەوڵەمەندییان لە خشتە بردووە و تۆماری سێکسی یان هەر نهێنییەکی دیکەیان لایە.
لێرەوە ئەوەی گرنگە بزانرێت ئەوەیە کە کەس تاکو سەر ئازیز و شیرینی دەسەڵاتداره پلەباڵاکان نییە و تا ئەوکاتە گرنگیت کە لێت تێرنەبوون یان خود کاریان بۆ دەکەیت و کاتێ ئەو بەرژەوەندییە نەما یان بووی بە مەترسی ،ئەوا کووشتنت لە خواردنەوەی پەرداخێ ئاو ئاسانترە، باشترین نموونەش کووشتنەکەی “ئوم فەهد”ەکەی بەغایە کە بە یەک تەلەفۆن بازگەکانی هەڵدەگرت و ئەفسەرەکانی دەگواستەوە و نیمچە حاکمێکی فیعلی بەغا بوو ،بەڵام دواجار بە چوار فیشەک کرایە قوربانی وونکردن و شاردنەوەی نهێنییەکان و بێگومان ئایندەی “ئوم فەهد”ەکانی کوردستانیش لەو باشتر و جیاوازتر نابێت.

کتێبى مێژووی وەرگێڕان لە سەردەمی خەلافەتەکانی ئیسلامیدا، لە نووسینى دڵشاد کاوانییە. توێژینەوەیەکى زانستى مێژوویی مەعریفەى ئیسلامییە. لە لاى دەزگەى پڕۆژەى ئاگا چاپ و بڵاوکرایەوە.
ئەم کتێبە یەکەمین توێژینەوەى کوردییە لەمێژووى وەرگێران لە هەرسێ خەلافەتەکانى ئیسلامی ڕاشدیى و ئومەوی و عەباسی کۆڵیوەتەوە و زیاتر لە چل بەڵگەنامە و دەستنووسى زانایان و فەیلەسووفانى ئیسلامى خراوەنەتەڕوو.
باس لە بەرهەم و وەرگێڕان و داهێنانى سێ قۆناغى گرنگى زانایانى ئیسلامى دەکات. کە لە بوارەکانى پزیشکى و بیرکارى فەلەکناسى و کیمیاسازیى فیزیازانیی سەردەمى زێڕینى زانستگەرایى ئیسلامىدا لە قوتابخانەکانى جوندیشاپور و ماڵى حیکمە و تەرابلوس و ئەندەلوس و مەراکش و دیمەشق سەرتۆپى جیهان بوون و ڕۆڵى گرنگیان هەبووە.
دڵشاد کاوانى ڕایگەیاند: خوێنەری کوردی بە گشتی بە فەیلەسووف و زانایانی ئیسلامیی ئاشنانییە. بۆیە دوای سێزدەهەمین بەرهەمم، جیاواز لەکارەکانی پێشوو ئەمە دوا کتێبمە کە چاپ دەبێت، دەتوانم بڵێم قوڕسایی بەقەد کۆی کارەکانی پێشووترم بووە کە دەستم داوەتێ.
هەروەها گوتى: کتێبەکەم پێکهاتووە لە تووێژینەوە لە ژیان و بەرهەمی وەرگێڕدراوی سی و حەوت زانای مسووڵمان، لە سەردەمەکانی کۆتایی خەلافەتی ڕاشیدیی و خەلافەتەکانی و ئومەویی و عەباسی. لەگەڵ کۆمەلێک دەستنووس و زیاتر لە ١٠٨ پەڕاوێز و ١٣ سەرچاوی عەرەبی و ٨ سەرچاوی فارسی و ٥ سەرچاوەی ئینگلیزی. ٢ سەرچاوەی تورکیم بەکارهێناوە.

وەشانی نووسیار لە وەرزی نوێی کتێبەکانیدا کۆمەڵە شیعری (ژیان بێدەنگ بە مردن قسە دەکات)
لە نووسینی ئەمیر ئەمین چاپ و بڵاودەکاتەوە.

له‌باره‌ی ئه‌م کۆمەڵە شیعرە ئەمیر ئەمین دڵێت:
ئەم کتێبە دووەمین هەوڵی منە کە ماوەی دەساڵە کاری تێدادەکەم هەوڵم داوە لەشیعرەکانم دا هەموو شتەکانی چواردەورم ماناو دەلالەتی نوێ وەربگرن ودواجاریش هەموویان بچنەوە خزمەتی زمانی شیعرەوە ،کاری گرنگی شاعیر دۆزینەوەی فۆڕم و تەکنیکێکی جودایە لەوانەی پێش خۆی و سەردەمی خۆیشی ئەم شیعرانەش بەشێکی زۆریان سەربەو ڕیالیزمە واقیعییەن کە لەڕووی دروستکردنی وێنەی شیعرییەوە کارکردنی منی پێدادەناسرێتەوە،ئەم شیعرانە بەرهەمی ئەو جیاوازییە گەورانەن لەنێو دونیای ئەمڕۆماندا بەری دەکەوین.
هەمیشە هەوڵم داوە زمانێکی نوێ و ئەرکێکی نوێ بەشیعری کوردی بدەم تاچەند سەرکەوتوم لەمەدا ئەوەیان شیعرەکان و دواجاریش خوێنەر و ڕەخنەکارانی کوردی دەتوانن قسەی لەبارەوە بکەن ،بەڵام دڵخۆشم لانیکەم دۆزینەوەی زمانێکی تایبەتی شیعری لە پێشکار و هەوڵەجدیەکانم بووە ،
بۆبڵاوکردنەوەی ئەم بەرهەمەش (نوسیار)م هەڵبژارد چونکە پێم وایە نوسیار ئاوڕێکی جدی داوەتەوە لە بەرهەمە ئەدەبی و فکریەکان و تایبەتتر شیعر ،هیوادارم ئەم کتێبە هەوڵێک بێت بۆ زیاتر دەوڵەمەند کردن و جوانترکردنی زمانی کوردی .

پارچە شیعرێک لە کتێبەکەکە:
ئەوەى نەيهێشت كچێنى ئەم پێكەنينە
تاكوو ئەوسەرى بەهار بڕوات
بە بێوەژنى بە چوار فرمێسكى هەتيوەوە
گەڕانديەوە ناو خۆمان ژيان نەبوو؟
ئەوەى بە شمشێرى شەرەف گەردنى حەواكانى خەڵتانى خوێن كرد
ئادەمەكانى فێرى خوێن مژين كرد ژيان بوو .
گەر ژيان بيهێشتبا بەديار مەراقى بەهەشتەوە نەدەسووتام
بە ديار گڕى جەهەنەمەوە هەڵنەدەلەرزيم .

ئەم گۆزەى مردنە بەدەستى كچێكى قژزەردەوە شكا
بەناز لە كانى جوانى دەهاتەوە
لەو ڕۆژەوە مردن بوبە هەزار پارچە و
كچى قژزەرديش بووبە كانى !

لەبارەی شاعیرەوە:

ئەمیر ئەمین: شاعیر و شانۆکار لە ساڵی ١٩٨٧ لە سەیدسادق لەدایک بووە. یەکەمین کتێبی شیعریی بە ناونیشانی (من و تۆ بۆ لەدایک بووین) ساڵی٢٠١٤. خاوەنی چەندین خەڵاتی شیعرییە لە دیارترینیان خەڵاتی فەخری فێستیڤاڵی نالی بۆ شیعر، خەڵاتی یەکەمی فێستیڤاڵی گوڵەهەنار بۆ شیعر و خەڵاتی دووهەم لە بیست و دووهەمین فێستیڤاڵی گەلاوێژ بۆ شیعر. بەرپرسی خانەی گەشبیری وەلی دێوانە و ئەندامی نێوەندی تەرا و ئەندامی تیپی شانۆی نالی و دەستەی دامەزرێنەری تیپی شانۆی موکریان و سەرپەرشتیاری (گروپی شەم) بۆ چالاکی ڕۆشنبیرییە لە سەیدسادق.

لەم چاخە سۆزانییەدا
بڕۆن خۆشەویستی لەلای شێتەکان
لە ناو شێتخانەکاندا بدۆزنەوە
ئەگەر لەوێش دەستتان نەکەوت
وەرن بەلوعەی دڵی من بکەنەوە

پەنجەرەی ھەستمان
تەمی نیگەرانی گرتوویەتی
کەسێک نییە
بە ئاوریشمی خۆشەویستی بیسڕێتەوە
ئەوەی من دەیبینیم
لایلایە بۆ عەشق دەکات شیعرە
کە چەشنی باخ
دڵی خۆی بۆ گوڵێک دەکاتەوە
بڕۆن لە شیعرەکاندا
بە دوای خۆشەویستیدا وێڵ بن

زەمەن، زەمەنی ونبوونە
پیاوەکان لەناو ھەوری تووڕەییدا
ون دەبن
ژنەکان لە تونێلە تاریکەکانی کولتووردا
ون دەبن
منداڵەکان لەناو یارییە ئەلیکترۆنییەکاندا
ون دەبن
کچەکان لە چاوی دەزگیرانەکانیاندا
ون دەبن
کوڕەکان بە دەم زریانی سەفەرەوە
ون دەبن
ئەوەی دەمێنێتەوە تەنھا خۆمم
لەنێو کتێبە قەبەکاندا بزر بووم

زەمەن، زەمەنی تەواو نەبوونە
شاعیرێک دەبینم
گریانی بۆ نانووسرێتەوە
نازانێت چۆن
قەسیدە گرینۆکەکەی تەواو بکات
ھەورێک دەبینم بە بارانەوە ئاوس بووە
ناتوانێ خەونی بارین تەواو بکات
خۆم دەبینم بە پەڕەمووچێکی سپییەوە
رۆژە رەشەکانی خۆم دەنووسمەوە
ھیچ کاتیش تەواو نابم لە نووسینەوە

خۆمم بۆ نادۆزرێتەوە
نازانم ئێستاکە لە کوێم!!
ئاوڕ بۆ ھەر لایەک دەدەمەوە
ھەر چیمەنی دڵتەنگییە
سەر بۆ ئاسمان بەرز دەکەمەوە
ھەوری چڵکن ناھێڵێت خۆر نیگام بکا
تا گوڵە ھێرۆکان لە مندا بگەشێنەوە
چارم نییە بۆ دۆزینەوەی خۆم
دەبێت لە تۆدا
بە دووی خۆمدا بگەڕێم

چەند بێزارم لەم سەردەمە
پیاوەکان رووخساریان وەک دەریایە
دڵیان پارچەیەک کۆنکرێت
ژنەکان سیمایان وەک خۆرە
رۆحیان شووشەی شکاو
ئەوە بە تەنیا خۆمم
بە رووخسارێکی شێواوە
رۆحم، لەسەر مەرقەدی
خۆشەویستی دەگەڕێتەوە

ستیڤان شەمزینی

زۆر نزیکی لێم
ئەمەوێ هەموو ژیانم
هەر نزیک بی لێم
ئەمەش ئاستەمە
چ بۆ تۆ،،چ بۆ من
چونکە :کەسێکی تر چاوەڕوانتە
زۆر نزیکی لێم
سبەی وادەی سەفەرتە
منیش ڕۆژگار
و
ژیانێکی بێ تۆ بەسەر بەرم
جۆن ئەتوانم..؟ نازانم
هەوڵی قسە کردن مەیە
فرمێسکەکانت لەسەر ڕوومەتم
هەموو شتێک
كە بکرێ بووترێ ،ئەڵێ
خۆشت ئەزانی
ئەمڕۆ لە دوێنێ
زیاترم خۆش ئەوێ ی

ئاخۆ بە بێ تۆ
ئەم ژیانە، چۆن بگوزەرێ

بۆ تەنها شەوێکی تر
ڕێ بە ببێ بەدوا خەونەکانی
نێوانمان،، بۆ ئەبەد
كە سبەی هات
ئیتر تۆ لێرە نەماوی
گەر چی لە خەوەکانا
زۆر نزیکی لێم

زۆر نزیکی لێم
سبەی کاتێ دەست ئەگێڕم
تەنها یەک شوێن خاڵیە
ماچی سەرینە چۆڵەکە ئەکام
تا ڕووخسارت ببینم
زۆر نزیکی لێم

من ڕزگارم کردیت
بەڵام تا ئەبەد
بەندی ناو دڵمیت
چونکە تاکە شوێنی
شایستەی تۆیە کە لێ ی بیت
زۆر نزیکی لێم
گەر سبەی ڕۆژیش نەهات
با نەیەت…
گەر لەگەڵما بیت
دونیا لە خولانەوە ناکەوێت

چۆن تۆ نزیکی لێم
منیش نزیکم لێت

ئەمشەو هی ئێمەیە
كە ڕۆشتیت
لە ساتەکانا…لە ڕۆژەکانا
خۆشەویستیم بۆت، بەردەوامە
لەبەر ئەوەی
هەردەم زۆر نزیک ئەبی لێم’
…..زۆر نزیکی لێم

ئەو ڕۆژەی کە لێک دابڕاین
هیچ هۆکارێکی پەیوەندیی
بەردەست نەبوو ..
بە دابڕانێک دابڕاین ،
ئێستا نازانم تۆ مردوویت
یان بووی بە سەرۆک وەزیران ..
نازانیت کوژراوم
یاخود بووم بە وەزیری کشت و کاڵ ..

ئەو ڕۆژەی کە لێک دابڕاین ،
تەنانەت شەماڵ خەوتبوو ،
هەواڵێکمان ئاڵ و گۆڕ کا ..
کۆتر بایکۆتی کرد بوو
نامە جۆرێ بوو له تاوان ..
ئێستا نازانم لە سوید داتکوتاوە ،
یان لە کۆشکی فیرعەونەکان ،
نازناوت نەفەرتیتیە ..
نازانیت بووم بە پێشمەرگە ،
یان لە مۆڵێکی چۆڵ و هۆڵ ،
لە پێنج مەتر فرۆشگادا ،
مانگی هەزار دۆلار دەدەم ..

ئەو ڕۆژەی هەواڵت نەما ،
خۆر گیرا بوو ..
ئاستی ئاوی بەنداوەکان
هەڵکشا بوون ..
له لایەک خەڵک ئەخنکان و
لە لایەک شایی لۆغان بوو ..
ئێستا نازانم چوویتەتە
کەناڵێکی ڕاگەیاندن
تەنها دەمت لەکاردایە ..
یان لە ئۆنلاین ،
کاڵای دەستی دوو ئەفرۆشی .
تۆیش نازانیت
ئێستا خانەنشین بووم و
دەروازەکانی دڵم ، شەبەکە و
باڵۆن دەست بەسەری کردوون ..
یان بووم بە خاوەن کۆمپانیا و
شەو نییە خەو
بە دۆلارەوە نەبینم

ئەو ڕۆژەی کە وونم کردیت ،
گڵۆپ و تەزووی کارەبا ،
لە شەڕدا بوون ..
دووربین ،
میکرۆسکۆب ،
زەڕەبین ،
بۆ خوێی چێشت دەست نەئەکەوتن ..
ئێستا نازانم هاوسەری
جوملە فرۆشێکی ڕێی چینی ..
یان لە باخچەی ساوایانا ،
لە ژووری گێلاس ،
گۆرانی بە ئینگڵیزی ئەڵێیتەوە ..
هێشتا مێردت نەکردووە ..
تۆیش نازانیت
لە ئاوی ئیجە خنکاوم ..
یان مامۆستای ناڕازیم و
زیندان نییە جنێوم
تیا نەخواردبێ ..

ڕۆژێ بوو ،
هیچ ئوتومبێلێ قومێ بەنزینی تیا نەبوو ..
سەوڵ و بەلەم لێک عاجز بوون ..
ئەسپ و عەرەبانە
شیر و تیریان لەیەک ئەسوو ..
لە هەموو پەیوەندییەکانا ،
دەیان بازگە دانرا بوون ..
نێوان مەفرەزەیەک و مەفرەزەیەک ، مەفرەزەیەک
لە سەنگەر و بۆسەدا بوون ..
سەدان چەکدار ،
یارییان بە پەلەپیتکەی
چەک ئەکرد و
چزووی مۆڕەیان ئەچەقاند
بە ڕووی هەر شتێ بجوڵێ ..
شتی تریش …

نەوزاد بەندی

هەموو بەیانیەک
خەو..،
هەنجن..هەنجنم دەکات
شەو..،
بەپانایی زەوی
خۆیم پێدا ئەدات
خۆری بەهار دایهەزاندوم
هەنگاوەکانم شەکەت بوون
نوشتێ خەونی ئومێد
بەسپێدەیەکی سفرەی پڕ،
دەستم دەبات..
بۆ ناچەوانی لۆچ لۆچم
تا..بسڕنەوە..،
ئەو ئارەقانەی،
لەسەر مووژەم ئێشک ئەگرن
نەوەک..،
بەر بەخۆری چاوم بگرن
ڕێگە..،
بەدڵۆپێ باران نادەم
بەسەر ڕوخسارما تێپەڕێ
تاکو تامی نەکەم..
هەموو تەمەنم،
کردە نان و
چوو بەگەروی برسێتیدا
لێ نەمتوانی،
پێنووسێک بکەمە نێوان
دوو پنجەی قڵیشاوو
چرایەک،
لەژوورێکی تاریک پێبکەم
ئەم بەیانیەش..
وەکو،
هەموو بەیانیانەکانی دیکە
بەخامۆشی،
تەپوتۆزی کارگەکان
بەگەردنی شارەوە دەئاڵێن
پۆلێ قازووقوڵینگ
بەنێوان،
پەلکە زێڕینەی چەماوەدا..،
تێ ئەپەڕنو قیژەیان دێ.