(لێکۆڵینەوەیەکی مەیدانییە)
توێژینەوەیەکە پێشکەشی بەشی کوردی/ فاکەڵتیی ئاداب کراوە لە زانکۆی سۆران وەک بەشێک لە پێداویستی بەدەست هێنانی بڕوانامەی بەکالۆریۆس لە بواری ئەدەبی کوردی

لە لایەن قوتابییان:
محبــوبە حسـێــن حمــد
محمد رمضـــان محمد

بە سەرپەرشتی:
م. کازم شێــخ حسـێـن

بۆ خوێندنەوەی ئەم لێکۆڵینەوەیە کلیکی ئێرەبکەن..

وەکو زۆربەی ڕۆژانی هەفتە بەیانیان زوو یەك دوو کاتژمێر لە پارک کات بەسەر دەبەم. ئەم بەیانیە دوای وەرزش لە گەڵ “بەشدارعوسمان” بۆ حەوانەوەی دوای وەرزش چووین قاوەمان خواردەوە. لەم دانیشتنە بەشدار شیعرێکی مامۆستا “عبدواللە پەشێو”ی بۆ خوێندمەوە بە نێوی (هەم تۆم خۆشدەوێ هەم ئەویش)، کە زۆر کاریگەری لەسەرم دانا، بەشدار ڕۆیشت و من لەو پارکە هەر ئەخولامەوەو بیرم لێدەکردەوە دەتووت من یەکەم جارە گوێم لە شیعری مامۆستا پەشێو بووبێت. کە هاتمەوە هەر لە خەیاڵم بوو ئەو شیعرە هەر لە خەیاڵم بوو، بۆیە پەیوەندیم کردەوە بە بەشدار و دەقەکەی بۆ ناردم، کە وەکو دەقیش هاتە بەرچاوم زانیم من لەبەردەم ئیشێکی گەورەدام ، هەروەها دڵنیابووم کە لەبەردەم ڕیسکێکی گەورە دام لە بەکار‌هێنانی “فرۆید” بۆ تێگەیشتن لە پەشێو! چونکە سیگمۆند فرۆید، باوکی شیکاری دەروونی، حەزێکی قووڵی لە یەکتربڕینی دەروونناسی و ئەدەب، بەتایبەتی شیعر هەبوو. ئەو پێی وابوو ئەدەب وەك بەرهەمێکی عەقڵی مرۆڤ، پەنجەرەیەکی دەگمەن دەکاتەوە بۆ ناو ئەو پاڵنەر و غەریزە نائاگایانەی کە ڕەفتاری مرۆڤ لە قاڵب دەدەن.
بۆچوونەکانی فرۆید سەبارەت بە ڕەنگدانەوەی غەریزەکان لە ئەدەبدا ڕەگ و ڕیشەی لە تیۆرییە فراوانەکانیدا هەیە سەبارەت “بە دەروون” کە تێیدا گریمانە دەکات بەشێکی زۆری ڕەفتاری مرۆڤ لە ژێر کاریگەری ئارەزووە نائاگاکاندایە، بەتایبەتی ئەوانەی پەیوەندییان بە خۆشەویستی و سێکس و شەڕانگێزییەوە هەیە.
فرۆید شیعری وەك فۆرمێکی بەهێزی تایبەت لە ئەدەبیات دەبینی کە دەتوانێت ئەم پاڵنەرە نائاگایانە ئاشکرا بکات. زۆرجار لە شیکارییەکانیدا سەرنجی لەسەر ئەوە بوو کە چۆن شاعیران غەریزە سەرەتاییەکانیان دەکەنە چوارچێوەیەکی باڵا بۆ دەربڕینی داهێنەرانە. پڕۆسەی بە چوارچێوەکردن وبە باڵاکردنی غەریزەکان لە ئەدەبدا، بە بڕوای فرۆید، میکانیزمێکی بەرگرییە کە تێیدا پاڵنەرەکان یان ئایدیالیزەکردنی “قبوڵنەکراو” لە ڕووی کۆمەڵایەتییەوە دەگۆڕدرێن بۆ کردار یان ڕەفتارو پەسەندکراوێکی کۆمەڵایەتی کە مەقبولیەتی هەبێت وفیلتەرەکانی کلتور ببڕێت، کە زۆرجار لە ئەنجامدا دەستکەوتێکی خودی پڕۆسەکە دەبێتە چاکسازیەکی سادە یان گەورە بۆ هەناسەیەکی زیاتر لە کولتوورە داخراوەکاندا. شیعر بە زمانە دەوڵەمەندە ڕەمزییەکەی و قووڵایی سۆزدارییەوە، فۆرمێکی گونجاوە ئەگەر پێشمەرجە ئیستاتیکەکان و دەوڵەمەندی زمانەوانیەکەی وەڵامی ئەم پڕۆسە بووبێت.
کاتێک باس لە شاعیرانی پیاو دەکرێت، فرۆید بە تایبەتی گرنگی بەو شتە دەدا کە چۆن بەرهەمەکانیان ڕەنگدانەوەی قووڵترین ئارەزوو و ململانێ “چارەسەرنەکراوەکانیانن”، کە زۆرجار ڕەگیان لە ئەزموونە سەرەتاییەکانی خۆشەویستیدا بوو. فرۆید بەناوبانگ بوو کە دەیگوت خۆشەویستی یەکەمی پیاو کە بە شێوەیەکی تایبەت لە سەرەتای منداڵیدا ئەزموون دەکرێت، جێپەنجەیەکی نەسڕاوە لەسەر دەروونی بەجێدەهێڵێت.
ئەم وابەستەییە سەرەتاییە، زۆرجار بە دایک یان کەسایەتییەکی دایک، پەیوەندییە سۆزدارییەکانی داهاتوو و دەربڕینە داهێنەرەکانی لە قاڵب دەدات.
لە چوارچێوەی شیعردا فرۆید پێی وابوو کە شاعیرانی پیاو زۆرجار لە ڕێگەی بەرهەمەکانیانەوە سەردانی ئەم خۆشەویستییە سەرەتاییە دەکەنەوە. شیعرەکانیان دەبێتە ئامرازێک بۆ پرۆسێسکردن و گەڕان و هەندێکجار ئایدیالیزەکردنی ئەم خۆشەویستییە یەکەمە، کە بە درێژایی ژیانیان وەک کاریگەرییەکی بەهێز، هەرچەندە زۆرجار نائاگاییە، دەمێنێتەوە.
بۆ نموونە شیکارییەکانی فرۆید بۆ بەرهەمەکانی یۆهان ڤۆڵفگانگ ڤۆن گۆتێ، تیشک دەخاتە سەر ئەوەی کە چۆن ئەزموونە سەرەتاییەکانی شاعیر و خۆشەویستییە یەکەمەکانی شاعیر کاریگەرییان لەسەر شیعرەکەی هەبووە.
تێڕوانینەکانی فرۆید بۆ ڕەنگدانەوەی غەریزەکان لە ئەدەبدا، بەتایبەتی شیعر، جەخت لەسەر ئەو بیرۆکەیە دەکەنەوە کە بەرهەمە داهێنەرەکان تەنها دەربڕینی هونەری نین بەڵکو “بەڵگەنامەی دەروونیشن” کە کارەکانی ناوەوەی عەقڵی مرۆڤ ئاشکرا دەکەن، کە بە ئەزموونە سەرەتاییەکان و ئارەزووە نائاگاکان لە قاڵب دراون.
بۆ شاعیرانی پیاو، کاریگەریی هەمیشەیی خۆشەویستی یەکەمیان، تەوەری سەرەکییە، کە سەرچاوەیەکی دەوڵەمەندی قووڵایی سۆزداری و ئاڵۆزی لە بەرهەمەکانیاندا دابین دەکات.
لە کۆتاییدا، ڕوانگەی فرۆید سەبارەت بە ڕەنگدانەوەی غەریزەکان لە ئەدەبدا جەخت لەسەر پەیوەندی قووڵی نێوان دەربڕینی داهێنەرانە و عەقڵی نائاگا دەکاتەوە. لە چاویلکەی شیکاری دەروونییەوە، شیعر وەک میدیایەکی بەهێز سەرهەڵدەدات کە غەریزە سەرەتاییەکان و ئەزموونە سۆزدارییە سەرەتاییەکان بەرز دەکرێنەوە بۆ ناو دروستکردنی هونەری، تێڕوانینێکی قووڵ بۆ بارودۆخی مرۆڤ پێشکەش دەکەن. بەر لەوەی بچمە ناو شیکردنەوەکە لام گرنگە خوێنەران دەقەکە ببینن وبیخوێنەوە:-
هەم تۆم خۆشدەوێ هەم ئەویش
عەبدواللە پەشێو
کە من تەنیا جارێک بژیم
هەم تۆم خۆشدەوێ، هەم ئەویش
کە من تەنیا جارێک بژیم
نە تیشکی ڕۆژ دەتۆرێنم،
نە تریفەی مانگەشەویش

ئەگەر دوو جار ژیابام
خۆشەویستم هەر تۆ دەبووی لەمەیانا
لەویتردا
ئەوم دەکرد بە تاقانە
بەڵام… چبکەم!
کە من تەنیا جارێک بژیم،
چارەم نییە،
هەم تۆم خۆشدەوێ، هەم ئەویش
هەم تیشکی ڕۆژ دەپەرستم،
هەم تریفەی مانگەشەویش!
 دیوانی “ڕۆژ نییە لێتان تووڕە نەبم” ١٩٧٩
شیکردنەوەی ئەم شیعرە لە چاویلکەی تیۆرییەکانی سیگمۆند فرۆید سەبارەت بە ڕەنگدانەوەی غەریزەی پیاو لە شیعردا، ئەوەمان بۆ دەردەکەوێت کە چۆن ئارەزووی نائاگا و ململانێ ناوخۆییەکان لە دەقە داهێنەرەکاندا دەردەکەون.
شیعرەکە پیاوێک دەخاتە ڕوو کە لە نێوان دوو ژندا لەت بووە، کە بە مانگ و خۆر بەراوردیان دەکات. ئەم “دووانەیی و بەراوردکردنە” پێشنیاری ململانێیەکی قووڵی ناوخۆیی شاعیر دەکات، کە ڕەنگدانەوەی چەمکی فرۆیدە بۆ خۆشەویست یان مەحبوبەی یەکەم.
لەم شیعرەدا دەکرێ ئەو دوو ژنە وەک نوێنەرایەتی لایەنە جیاوازەکانی حەز و غەریزەی شاعیر سەیر بکرێن.
(( کە من تەنیا جارێک بژیم/
هەم تۆم خۆشدەوێ/ هەم ئەویش ))
فرۆید پێی وابوو کە ئارەزووە چارەسەرنەکراوەکانی پەیوەندییە سەرەتاییەکان زۆرجار لە تەمەنی گەورەییدا سەرهەڵدەدەنەوە، بەتایبەتی لە چوارچێوەی ڕۆمانسیدا. ڕاگەیاندنی خۆشەویستی شاعیر بۆ هەردوو ژنەکە لە یەک کاتدا ئاماژەیە بۆ ململانێیەک بۆ ئاشتکردنەوەی ئەو ئارەزووە کێبڕکێکارانە.
ئەم خۆشەویستییە دووانەیە دەتوانرێت وەک دەرکەوتنی پێداویستییە “سۆزدارییە چارەسەرنەکراوەکان” و سەختی کەناڵکردنی ئەم غەریزانە بۆ پەیوەندییەکی تاک و پەسەندکراوی کۆمەڵایەتی لێکبدرێتەوە.
کە من تەنیا جارێک بژیم/
نە تیشکی ڕۆژ دەتۆرێنم/
نە تریفەی مانگەشەویش
وێنەسازیی “ڕووناکی ڕۆژ” و “ڕووناکی مانگ” هێمای ئەو سیفەتە جیاوازانەن کە ئەو دوو ژنە نوێنەرایەتی دەکەن. خۆر، یان ڕووناکی ڕۆژ، دەتوانرێت پەیوەست بکرێت بە هۆشیاری و ڕوونی و ڕەنگە ڕەزامەندی کۆمەڵایەتییش بگرێتەوە، لە کاتێکدا مانگ، یان تیشکی مانگ، پێشنیاری نائاگایی و نهێنی و ئارەزووە شاراوەکان دەکات.
لێرە بە ئاسانی دەتوانین بڵێین: ئەم دێرە وەک هەوڵی شاعیر بۆ هاوسەنگکردنی پابەندبوونە هۆشیارەکانی لەلایەك، لەگەڵ ئارەزووە نائاگاکانیەتی ، کە ڕەنگدانەوەی گرژییە سروشتییەکەیە لە پڕۆسەی لە چوارچێوە دانان و بە باڵا کردنی غەریزە بۆ فۆرمەکانی پەسەندکراوی کۆمەڵایەتی.
ئەگەر دوو جار ژیابام/
خۆشەویستم هەر تۆ دەبووی لەمەیانا/
لەویتردا
ئەوم دەکرد بە تاقانە/
بەڵام… چبکەم!
ئەم دێرانە؛ خواستی شاعیر بۆ چارەسەرێکی مەحاڵ ئاشکرا دەکات- هەبوونی دوو ژیان و دوو ژن بۆ تێرکردنی سۆز و خۆشەویستییە دابەشبووەکانی.
تیۆری فرۆید بۆ “بەدیهێنانی ئاوات یان ئارەزوو” لێرەدا دیارە، کە شاعیر گوزارشت لە خواستێکی قووڵ و دەستنەکەوتوو دەکات.
دەروونی شاعیرەکە لە ڕێگەی شیعرەکە بەکارهێنانی “ناوەڕاست” و “تاکە” چارەسەرێکی ئایدیالیزەکراو پێشنیار دەکات کە هەر ژنێک بتوانرێت بەبێ ململانێ بە تەواوی خۆشبوێت، کە لە واقیعدا، بە مەحاڵی دەمێنێتەوە.
کە من تەنیا جارێک بژیم/
چارەم نییە/
هەم تۆم خۆشدەوێ/ هەم ئەویش/
هەم تیشکی ڕۆژ دەپەرستم/
هەم تریفەی مانگەشەویش!/
دێڕەکانی کۆتایی جەخت لەسەر قبوڵکردنی دەست لەکارکێشانەوەی شاعیر بۆ دۆخی خۆی دەکەنەوە. دووبارەبوونەوەی “تەنها یەکجار دەژیم” جەخت لەسەر حەتمییەتی ململانێیەکەی دەکاتەوە، لە کاتێکدا “چارەسەر نییە” سروشتی هەڵنەهاتووی غەریزە دابەشبووەکانی پیشان دەدات.
کردەی پەرستنی “هەردوو تیشکی خۆر” ئاماژەیە بۆ ڕێزگرتنێکی قووڵ بۆ هەردوو ئەوینەکەی، کە ڕەنگدانەوەیە بۆ بێتوانایی شاعیر لە هەڵبژاردن و لیست کردنی کامەیان یەکەمە کامەیان دووەمە، ئەو ئەوینی پاکی دابەشبوو بۆسەر دووبەش ڕێگەی پێنەدا ڕیسکی بە یەکەم کردن و بە دووەم کردنی هیچ لە ئافرەتەکان بکات. ئەم دۆخە تەنیا تایبەت نیە بە دوو ئافرەتەکە بەڵکو ئیعتیراف کردنێکی دەروونیشە بۆ لەتبوونی دەروونی شاعیر خۆی، لێرە دەروونی شاعیر بۆ ئەوەی فشار لەم میحنەتە کەم بکاتەوە دێ لە تێکستەکە خۆی دەناسێنێ بە ” ئەوانیتر” ، ئەمە ئەو چرکەساتانەیە کە “دانپێدانانێک” دەروونی شاعیرێك لە فۆرمی داهێنانێکی شیعریدا بە ئاڵۆزیی ئارەزووەکانی مرۆڤ دەخرێتە ڕوو کە بە ئاسانی چارەسەر ناکرێ.
لە کۆتاییدا دەتوانین لە چاویلکەی فرۆیدییەوە ئەم شیعرە وەک گەڕانێکی قووڵ لە غەریزە نائاگاکانی شاعیر و ململانێ ناوخۆییەکانی شاعیر سەیر بکرێت.
یەکخستنی خۆر و مانگ، دەربڕینی خۆشەویستی دووانەیی و تامەزرۆیی بۆ چارەسەرێکی دەستنەکەوتوو، هەموویان ڕەنگدانەوەی ئەو بنەما دەروونییە قووڵانەن کە فرۆید پێیوابوو ڕەفتاری مرۆڤ و دەربڕینی داهێنەرانەیان لە قاڵب داوە.
شیعرەکە وەک وێنایەکی زیندوو دەبینرێت کە چۆن غەریزە و ئارەزووە چارەسەرنەکراوەکانی پیاوان لە شیعردا دەنگێک دەدۆزنەوە، تابلۆیەکی دەوڵەمەندی قووڵایی سۆزداری و دەروونی پێشکەش بکەن، عەبدواللە پەشێو لەم تێکستەدا شاعیر نیە، بەڵکو نیگارکێشەیەکی ڕاستگۆ و پڕ لە جوانییە.

ئازیزم خواناس!
واساڵێک بە سەر تکانی خوێنی بە ناڕەوا ڕژاوتدا تێپەڕبوو
جارێکی دیکە ئەوانی داماوو کڵۆڵ لە وەڵام و تۆقیوو پساو لەپرسیارو گومان،
سەلماندیانەوە کە ئەوەی هەتا هەنوکەی هێناون، لۆژیکی شمشێرو قەتل و قیتال بووە نەک لۆژیکی جەدەل و گفت وگۆ
ئازیزم خواناس! هەرچەندە من،
بەسەدان فرسەخ لەگۆڕە ئارامەکەتەوە دوورم!
بەڵام دەمەوێت بڵێم،
بەئەندازەی ئەو دوورییە و بەڵکو بێکۆتاییش و هەتا دڵی دۆست و ئازیزانت و هاوچارەنووسانت، بیخوازن لە ئەڵڵای بکوژەکانت دوورم !
نەک هەر ئەو بکوژانەی وەکو ڤایڕۆس، ڕەشەبای شوومی مێژوو هەتا ئێرەی هێناون!
بەڵکو ئەوانەش کە لەناو فەنتەڵۆسی فاسیدو موفسیدی جووت زۆنیدا
بەرژەوەندییان ئەوە دەخوازێت ئەم جڕوجانەوەرانەش لەچوار دەوریاندا وەک تەونی جاڵجاڵۆکە، کۆمەڵگا بەبیری ژەنگاوییان تان وپۆکەن،
خەڵکی لەنێوان ژیان و مەرگدا دووچاری سەرەگێژەو نائومێدی کەن!
ئازیزم! نەمدەزانی تۆ چۆن خواناسێک و خوانەناسێک بووی!
بەڵام ئەو کۆمەڵگایەو ژیان وژیاریشی، کەتۆ عاشقیان بووبوویت و لەپێناویاندا وەک پەپوولە بۆیان سوتایت و دواجاریش پێگەیەکی ئارام نەبوو بۆ ژیانت، چ ئەوساو چ ئەمڕۆش لەبەرامبەر مەرگی کۆستکەوتوتدا لە گۆڕەکەت ئارامترو بێدەنگترن،
بۆنی ڕەوایەتیدان دێت بەوچیرۆکەی تۆیان، بۆ ئەبەد
پێ لەژیان ئەستاند.
ئازیزم خواناس، ئەوساتانەی تۆیان لەژیان تۆراند، من کەم وزۆر پێت ئاشنا نەبووم
تەنانەت ئاشنای هیچکام لە ڕوانگاو خەون و ئەندێشەکانیشت نەبووم!
بۆ جارێکیش پێم نەکەوتۆتە ئەو پێگەیەی تیایدا چاوت بەژیان هەڵهێناو، چاویشتیان لەژیاندا پێداخستیت،
ئاشنای ژیاندۆستیە هەرەباڵاکەشت نەبووم
ئاشنای هونەرو شیعرو مۆسیقا ناوازەکانیشت نەبووم
بەڵام ئەوەی کت وپڕو بروسکئاسا تۆی بەمن ناساند
ئەوەی ناخی جوانی تۆی ژیاندۆستی بۆمن ئاواڵاکرد و
ئەوەی دەنگ وسەداو ناوەرۆکی جوانی شیعرو سەدای شیعر خوێنینتی بەگوێچکەم گەیاند
ئەوەی ئەدای جوانیی شانۆییتی بەمن پیشاندا
ئازیزم تۆ نەبووی
میدیاو سۆسیال میدیاش نەبوو
ڕادیۆو ڕۆژنامە و تیڤیە دووڕووەکانیش نەبوون!؟
بەڵکو ئەوە، ئەو مەرگە شوومە بوو
چیرۆکە تڕاژیدیاکەتی بە گشت کون وکەلەبەرێکی دنیاداگەیاند!
لەکوێ گوێچکەیەکی زمانحاڵی کوردی لێبووبێت
لەوێدا، ئەگەر پەیامی تاریک پەرستان، بەنج و نابیستەو نادیدەی نەکردبێت
لەوێدا تۆ حیکایەتێکی غەدرلێکراوبوویت
لەوێدا تۆ تۆزو خۆڵەمێشی سوتاوی جەستەی حەلاجی لەدیجلەکراودا بوویت
لەوێدا تۆ هەزاران ئەنفالی نوگرەسەلمانی ئازاردیدەی دەستی حەجاجی شەقوەشێنی دامێن سوڕەتی ئەنفال بوویت!
ئەوەی بروسکئاسا هەواڵی مەرگی ناوەختتی بە گشت کون وکەلەبەرێکی دنیا گەیاند
ئەو زوڵمە بێئەندازە گەورەیە بوو کە بۆ پارێزگاری لە خودای تاریک بینە چەقبەستوەکانی مێژوویەکی زۆر دێرین کرا
ئەوانە بوون، کە دەیانەوێت مێژوو لە ڕابردوویەکی دووری زۆر مەحاڵدا بووەستێنن
دەیانەوێت هەموان لەوچیرۆکە کۆن و پڕ ئەفسانەیەی مێژووی قێزەونی سەرهەڵدانیدا، بتاسێنن
ئەوە ئەو زوڵمە گەورەیە بوو بەرامبەر تۆی «خواناس» ی دەروون جوانی خوانەناس کرا
لەمەرگی تۆدا ئازیزم خواناس!؟
من باشتر خودای ئەوانم ناسیی و لە خوداناسی ئەوانیش باشتر تێگەیشتم
زانیم ئەوەی لەخودای ئەوان بەدووربێت وەک تۆی ئازیز چەندە سالم وسەلیم و شیعردۆست و مۆسیقاپەروەرو چەندە ژیان شەیدایە!
ئەوەی لێشی نزیک بێت وەک فتواچیەکان وبکوژەکانت چەندە دڕ ندەو وەحشیی و وزاڵم وناقۆڵایە!
بەڵام ئەوەندە دەزانم کە خوداناسی ئەم شەمشەمەکوێرانە
چبەڵاو چکارەساتێکی درێژمەودایە
بۆ سەر هەرچی زیندەوەری سەر ئەم دنیایە
ئازیزم خواناس!
کەسێک نییە خوداناس بێت وەختێک “خودا” تەنیا زادەی ترس و نائومێدی مرۆڤی کاڵفامی نەوەی نیاندەرتاڵ و هۆمۆسپیان بێت!
زادەی خەیاڵئاسای مرۆڤی سەردەمی بەردبێت
خوداناسی ئەوان مایەی ئەو ناحەقیە گەورەیەبوو، کەلەتۆیەکی خاوەن ڕوئیاو پرسیارکرا
لەتۆیەکی خاوەن شک وگومانکرا
ئازیزم دەزانم کە پرسیارو گومان بۆ کەسێکی خاوەن هۆش وخاوەن بیر،
چەندە ئاسایین کەلەزاتی هەرمرۆڤێکی ئازای وەک تۆدا چەکەرەدەکەن.
دەزانی، ئەو مامۆستایەی لەویژدانەوە لە پێگەی بەرپرسیارێتی گەیاندنی زانست و زانیاریەکانیدایەو مامۆستایەو لەهەوڵی وەڵامی گشت پرسیارێکی قوتابیەکانیدایە
چەندە داناو زانایە!؟
بەڵام ئەوەی گرفتی لە پرسیارەو ئەوەی ترسی لە گومانە
تەنیا ئەڵلای هەڵبەستراوو داتاشراوی نازانا و نادانایە!
ئازیزم، خواناس، بەقەد جوانیت بە قەد گەنجێتیت
بەقەد کزەی جەرگی ئازیزانت منیش کزەی جەرگم دێت وناڕەحەتم
منیش پەرێشانی خوێنی بەناڕەوا ڕژاوتم
ئەگەرچی تۆ ئێستا بەجەستە
لەناو کۆڕی شیعرو نۆتەی موسیقاو ستەیجی شانۆنامەکانتا واساڵێکە دابڕێندراوی!
ئەگەرچی تۆ ئێستا لەپیاسەی ئێوارانەی سەرشۆستەکانی شارۆچکە وەیشومەکەت تۆرێندراوی!
بەڵام یادەوەریەکانت و چیرۆکە تڕاژیدیاکەت،
وەک چیرۆکی حەلاج و فەرەج فۆدەو عەبدولخالق مەعڕوف و فەرهادفەرەج و شاپورو قابیل و ماریاکان، هەزاران هەزار قوربانی دیکەی دامێن ئەم خوڕافاتیانەی مێژووی دین، نەوە لەدوای نەوەو سەدە لەدوای سەدە ميژوو دەیبات، دەیبات، دەیبات و بەردەوام بۆ نەوەکانی داهاتووی دەگێڕێتەوە
هەتا لە کەناری دنیایەکی ئارام و یەکسان و بێ پوول وپارەو بێزوڵم وزۆرو چەوسانەوەو بێ چینی جۆراو جۆردا
کە ئیتر لەوێ هیچ ئایدیاو دینێک هۆکاری چەواشەو فریودانی فەقیرو نەدار نییە!
لەوکەنارەدا، کەس عەوداڵی بەهەشتێکی خەیاڵی
لەپێناوی ڕوباری شیرو شەڕاب و هەنگوین و سێکسی حەفتا حۆریەو غیلمان نییە،
کەس عەوداڵی پارویەک نان و خۆزگەو ئاواتی سفرەو ژەمێکی ڕازاوەی چێژدار نییە
کەسێک عەوداڵی، کەڵەکەی سەرمایەو قازانجپەرەستی نییە!
لەوێدا سوڵتەو دەسەڵاتە زاڵمە سەروخەڵکیەکان بوونیان نییە
ئەوەی هەیەو دەسەڵاتی ڕەهایە
وشیاری و مرۆڤی کامڵ و باڵاو دانایە
لەوێدا نەبافڵەکان و نەمەسرورەکان و بابۆکان بوونیان ماوە نەباسێک لەبارەیان!
مەگەر تەنیا لە گۆشەیەکی بچوکی عەنتیکەخانەو مەتحەفەکاندا بتوانیت شتێکیان لەبارەیەوە ببیستی و ببینی وبخوێنیتەوە
نەئەردۆغان و نە خامنەیی و
نە بایدن و نە پۆتین و نەشی جین پینگەکان هەن
نەمیدیاو ڕۆژنامەو کەناڵی تیڤی و میدیاکارو ڕۆژنامەوانی چەواشەکارو کاسەلێس و چڵکاو خۆر هەن
نە ئەکادیمیست و خاوەن دکتۆرای ویژدان فرۆشی بێقیمەتی ناخ بەتاڵی چەنەباز هەن!
لەوێدا ئیدی شەڕی زۆنەکانیش نەماوە
هەتا هەڵۆ هەڵەوەڕەکان ولەتیف سەلەفییە داوێن بۆگەنەکان لەدژی ململانێی نێوانیان و موتیع و گوێڕایەڵکردنی حەشاماتی کۆمەڵگاو بەلاڕێدابرانیان و سەرمەستکرانیان بە بەهەشتی مەوعودە،
هەوساریان بەرەڵابکرێت و بەئارەزویان ئەوەی لەکاتی جەنگی بەڕبەڕیانەی پەیامبەرەکەیاندا وەک ڕەوشت ونەریتێکی شەرانگێزی، ڕویداوە، بیئاخننە مێشکی لاوانەوە.
لەوێدا ئیدی، باسێک لەو هەزاران مزگەوت و بڵندگۆو کەناڵ و ڕادیۆو ڕۆژنامەو ملیاران دۆلارە نەماوە، وەک ئەمڕۆ بخرێتە ئیختیاریانەوەو کۆمەڵگا بۆ جەنگ وکوشتاری ڕانەگەێندراو ئامادەکەن،
دین و مەسحەف و توراثەکەی، مەگەر وەک هەر کلتور وکەلەپورێکی دیکەی وەک حێل ومێخەک و خڕخاڵ و چارۆگەو تورەکەو بەڕەو جاجمەو تیرۆک ونانبرێشک کوندەو ستریشک و کەندوو و ستەڕک و کولدین و نیرو ئامورو دەیان وسەدان عەنتیکەی کەلەپوری دیکە لە مەتحەفەکان و عەنتیکە خانەکان، بۆ بەسەر بردنی کاتی بەتاڵی و وەبیرهێناوەی، مێژوی پڕ لە عەجایب وغەرایبی ڕابردوو تەماشا بکرێن!؟

تاهیر عیسا
21/6/2024

ڕێکخراوی “بتسێلم” ناوەندی زانیاری ئیسرائیل بۆ مافەکانی مرۆڤ، رایگەیاندوە ٢.٢ ملیۆن کەس ڕۆژ و شەو بەبێ خواردن لە غەززە تێدەپەڕێنن، لەوانەش کۆرپە، منداڵ، ژنانی دووگیان یان شیردەر و بەساڵاچوان…، لەگەڵ ئەوەی ژمارەیەکی زۆر لە بەرپرسانی نەتەوە یەکگرتووەکان و ڕێکخراوە مرۆییەکان، هۆشدارییان داوە سەبارەت بەو دۆخی ئەو برسێتیەی لە غەززەدایە، لەهەمان کاتدا فشارێکی زۆری جیهانی دەخرێتە بەرامبەر ئەم کردارە درەندانەیەی ئیسرائیل، بەڵام ئیسرائیل بەردەوامە لە ڕێگریکردن لە هاتنە ناوەوەی یارمەتییە مرۆییە گرنگەکان بۆ غەززە.
ئەمریکا دەتوانی برسێتی و کوشتار و برسێتی لە غەززە ڕاگرێت، بەڵام نایکات، واتە هەڵوێستی عەمەلی دەربارەی بەر نەگرتن بەو کوشتار و برسێتیەی کە بەرامبەر بە دانیشتوانی غەززەی دەکرێت هەڵبژاردووە، ئەتوانین بڵێین ئەمریکا بەهاوبەشی جینۆسایت دادەنرێت. هاوبەشە لە درێژکردنەوەی داگیرکاریەک کە تێیدا ئیسرائیل تەواوی فشاری خۆی دەخاتە سەر خەڵکی غەززەو برسیان دەکات بۆ ئەوەی ملکەچ بن.
بەپێی ڕێکەوتنامەکانی (حوزەیرانی ١٩٧٧)ی جنێڤ و پەیمانامەی ڕۆمای دادگای تاوانە نێودەوڵەتییەکان، برسیکردنی خەڵکی مەدەنی وەک شێوازێکی شەڕ قەدەغەیە و تاوانی جەنگ پێکدەهێنێت، ئەم تاوانانەی ئیسرائیل و هاوبەشی ئەمریکاو هاوپەیمانەکانیان قیزەونترین کردارێکە، دەرکەوتەی ئەو پەری شەرمەزاریە لە مێژوی بەشەریەتدا کە لە بەرامبەر مافەسەرەتاییە مرۆییەکان ئەنجام دەدرێت، ئەمەش بە ئاشکرا هەڵوەشاندەوەی تەواوی ئەو رێکەوتننامانەو پەیماننامانە نێو دەوڵەتیانەیە کە لەبەرامبەر جەنگەکاندا بریاریان لەسەر دراوە، پێشەنگی ئەم پێشێلکردنەش دەوڵەتی ئیسرائیل و دەوڵەتی ئەمریکایە، بایدن و ناتانیاهۆیە.
ئەمریکا دەتوانێ ئەم کوشتار و برسیتیە راگرێت بەڵام هیچی نەکردووە. دەکرێت ناردنی چەک بۆ ئیسرائیل ڕابگرێت و ئیسرائیلیەکان ناچار بکات ئاگربەست قبوڵ بکەن، بەڵام لەبری ئەوە ڕێگری لە هەموو پێشنیارەکانی هێنانەدی ئاگربەستی هەمیشەیی لە غەززە کردوە. هەروەها دەکرا پاڵ بە ئیسرائیلەوە بنێت بۆ جێبەجێکردنی ئەو بڕیارە کاتیەی کە لەلایەن دادگای نێودەوڵەتییەوە دەرچووە، بەڵام لەبری ئەوە هەوڵیدا بڕیارەکە بێ بایەخ بکات. واشنتۆن دانی بەوەدا ناوە کە ئیسرائیل لانی کەم هاتنی خۆراک بۆ غەززە سنووردار دەکات، ئەمەش کارێکە کە تەنانەت ڕێکخراوە ئیسرائیلیەکان وەک سیاسەتی برسێتی وەسفیان کردووە، بەڵام بەردەوام بووە لە دەربڕینی پشتیوانی خۆی بۆ ئەو کەسانەی کە بەرپرسیارن لەم کارە قێزەونانە.
سەرەڕای ئەوەی ئەمریکا باش دەزانێت ئیسرائیل لە سەرەتاوە تاوانی جەنگ و تاوانی دژ بە مرۆڤایەتی ئەنجام داوەو دەیدات، وەک بە ئامانجگرتنی خەڵکی مەدەنی و هەوڵدان بۆ پاکتاوکردنی دانیشتوانی غەززە، لە کاتێکادا بایدن بە ئاشکراو بێباکانە چاوی خۆی لەم جینۆسایتە خەواندووە، پێوێستە پێش هەر لایەنێک دانیشتوانی ئەمریکا بە توندی لەبەرامبەر ئەم سیاسەتەی حکومەتەکەیان هەڵوێست بگرن و پەرجەکرداری توند نیشان بدەن.
ئەمریکا بەردەوام بووە لە بەکارهێنانی ڤیتۆی خۆی لە ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتوەکان لە دژی هەموو ڕەشنوسی ئەو بڕیارنامانەی داوای ئاگربەست کرواە لە غەززە. ئەمریکا دژی ئەو دۆسیەیە بوو کە ئەفریقای باشوور پێشکەشی دادگای نێودەوڵەتی کرد و ئیسرائیلی بە ئەنجامدانی کردەوەی جینۆساید تۆمەتبار کرد. لە هەمان کاتدا بەردەوامە لە دابینکردنی ئەو چەکانەی کە سوپای ئیسرائیل بۆ بۆردومانی خەڵکی مەدەنی لە غەززە بەکاری دەهێنێت.
پێویستە فراوان بونەوەی نارەزایەتی جەماەری لە تەواوی دنیادا ئەم ملهوریەی ئیسرائیل و ئەمریکا ریسواکات و راگرێت، کۆتایی بە داگیرکاری غەززە بهێنرێت، ناکرێت پەرجەکردار لە بەرامبەر ئەم برسێتی و کوشتارە بەکۆمەڵەدا نیشان نەدەین و لە بەرامبەر بەرەی دژی مرۆڤایەتی کە ئێستا ئیسرائیل و ئەمریکا و هاوپەیمانەکانیان نوێنەرایەتی دەکەن نەوەستینەوە.
پێویستە بایدن و ناتانیاهۆ و ئەندامانی حکومەتەکانیان دادگایی بکرێن.

من عومرەکم لە مامزاوا بردیدە سەر
من منداری مامزاوا و لەوێندەرێش لەدایک بووم
خانووەکەمان سەری قووڕ بوو ساڵ نەبوو دڵۆپەی نەکا
زێراب ئەفسانە و خەیاڵ بوو .. جۆگەی چڵکاو
وەک دەمارەی لەشی مرۆڤ بەنێو جەستەی خانووەکانی مامزاوا داکشابوو
لە مامزاوا دەستکورتی دەستی گەیبووە هەموو ماڵێک
هیچ ماڵێکی دەستڕۆیشتووی تێدا نەبوو
ئێمەی منداڵ شانازیمان بە ڕانک و چۆغە دوو ڕەنگییە لێکنەهاتییەکەی ئیختیاری گوندی دەکرد
شانازیمان بە هەژاری و بە بزێوی و تەنانەت بە شەڕەبەردی کۆڵانە شاشەکانی ئەو گوندەش دەکرد
زۆربە چووینە قوتابخانە ، مامۆستامان لا بەرز بوو
ئەفەندی بوو ، پاک و خاوێن
لە مامزاوا ژنان هەر زوو لەگەڵ دەروجێران باسی نەهامەتی ژینیان دەکرد
سەری زار و بنی زاریان (بەناشوکری نەبێتن) بوو
وەکوو ئەوەی ناشوکور بوون کوفرێکی قەبە و گەورە بێ
خەمی شەڕیش وەک بەرچایی میوانی گشت ماڵەکان بوو
شەڕی ژن و مێردی دەستکورت، شەڕی مندارانی گەڕەک
شەڕی ئێران و عێراق هەر مەپرسە ببووە بارێک بەسەر شانی ژیانی ئەو خەڵکە سادە و نەخوێندەوارەی مامزاوا
جاحێرەکان.. لەبری کتێب خیندنەوە.. کەلایانێیان دەکرد و
زۆربەشیان فیراری عەسکەری حکومەت بوون
کە موشتەرەکەیان دەدی هەڵدەهاتن و پارە و کەلایان جێدەهێشت.
لە مامزاوا.. جگە لە سادەیی و دڵباشی خەڵکەکەی، خاوەنی خۆشەویستیش بوون
لەخۆشی و ناخۆشی یەکتر دەبوون بە یەک جەستەی زیندوو
ئەوان بە داتسۆنەکەی حاجی مەغدید و هەندێکجاریش بە سواری ڕیم، دەچوونە شار
سەریان لە شێخەڵڵا دەدا و هەندەک تۆچا و شەکر و قەند و ڕۆن و نەعل و جەمەدانی و
دوو سێ مەترە قوماشیشیان لۆ کەوا و کراسی داکی مندارەکانیان دەکڕی.
چ جوانییەک بوو مامزاوا..وەختێ ڕوو لە باکوور دەتڕوانییە چیای سەفین
لە دوورەوە پیرە قەڵا و منارە دەهاتنە بەرچاو
ئای چەند جوان بوو لە شەواندا سەگەکانیش نەدەحەپین
مەگەر غەریبەیەک بهاتبایە گوندی.
من عومرەکم لە مامزاوا بردیتە سەر
چار پێنج ساڵ جیرانی ماری جەواهیر و خدرەسۆر بووم
ئەو ژن و پیاوەی حەوشەیان بێ منداڵی سەلکە و بنکە مانای نەبوو
شەوەک مەفرەزەیەک پێشمەرگە لۆ چالاکی هاتنە گوندی
خدرەسۆریان وەپێش خۆدا لۆ چاوساغی
من نازانم هێندە نەبێ، پلکە جەواهێری جیران لەو شەوەوە کە خدرەسۆریان وەپێشدا
هەتا مردیش جلکی ڕەشی فڕێ نەدا.
****
ئێستا دوای چل ساڵ مامزاوا لە بۆتەی شارێکی مردوو و
لە گۆڕستانی قەرەباڵغی بێدەربەستی غەرق بووە و دیار نەماوە.
جوانییەکانی بوون بە کەفی سەر لافاوی ئەو غەریبییەی
کە تەقولبابی لە دەرگای هەمووان هەڵسان
من جوانییەکانی مامزاوام لە یادگەی خۆم هەڵگرتووە و
هەرچی کاتێ بمەوێ سەری لێدەدەم.
وەکو جگەرگۆشەکانم، گەر سەرمای بێ،
سۆپای سۆز و عەشق و وەفا پێدەکەم و
نەک لێفەکەم، بەتانی ڕوحی خۆم دێنم و پێیدا دەدەم.

شیعری : عەبدوڵا سڵێمان(مەشخەڵ)
ئازاری ٢٠٢٤

———————————

چەند تێبینییەک :
مامزاوا؛ گوندێک بوو کەوتبووە باشووری رۆژئاوای شاری هەولێر و ئێستاش گەڕەکێکی ئەو شارەیە.
موشتەرەکە؛ بەو مەفرەزە چەکدارەی حکومەتی بەعس دەگووترا کەلە پۆلیس و جەیشی شەعبی و ئەمن پێکهاتبوو و لە کاتی شەڕی عێراق و ئێراندا، بەدوای فیراری عەسکەرییەوە بوون.
ئەفەندی: بە کەسێک دەوترا کە قاتی چاکەت و پانتۆڵی دەپۆشی.
کەلایانێ: گوللانێ، هەڵماتێن.
داتسۆن : جۆرە پیکابێکی یەک تەنیی بوو و شێوەی وەکو تیۆتا فەللاحی بوو.
ڕیم؛ جۆرە پاسێک بوو قەبارە گەورە و بچووکی هەبوو، بۆ گواستنەوەی هاموشۆکەرانی نێوان گەڕەکەکانی شار و هەروەها شار و ئۆردوگاکان و بۆ گوندە نزیک دەستەکانیش؛ کەڵکی لێوەردەگیرا.
داکێ منداران؛ هاوسەر یان هاوژین.
تەقولباب؛ لەدەرگا دان.

مۆنۆلۆگی نۆیەم لە کنێبی (خۆشەویستی لە سەردەمی شێرپەنجە)دا

خۆم: ئێمە لە سەردەمێکدا دەژین چەرخی باڵادەستیی تەکنۆلۆژیایە، شێوەی خۆشەویستی لە سەردەمی تەکنۆلۆژیا زۆر جیاوازە ھەتا بە بەراوورد بە ساتەوەختی باڵابوونی شۆڕشی پیشەسازیی. سەیرە تا شارستانییەت پێشبکەوێت، خۆشەویستی کەمتر دەبێتەوە!! وەک ئەوەی ئەو دووانە لەسەر نەفیکردنی یەکتر وەستابن.
من: خۆی شارستانی دیاردەیەکی رۆمانسی نییە، بەڵکو لەسەر سترۆکتۆری دڵڕەقی رۆنراوە. تۆ سەیرێک بکە ئەوەی ئەوروپای ھێنایە ئەمڕۆ شۆڕشی پیشەسازیی بوو، ئەو شۆڕشە فینۆمینێکی ئیستاتیکی نەبوو، بەڵکو لەسەر رەنجکێشانی چینی کرێکار دروستبوو، ھەر ئەو رەنج و زەحمەتکێشانە بوو سەرنجی “مارکس”ی بەلای خۆیدا راکێشا. بڕوانە بۆ زەمەنێکی دێرینتر و لە ھەڕەمەکانی میسر رابمێنە، کێ زیاتر کۆیلەی ھەبووبێت و زەحمەتی زۆری خستبێتە ئەستۆیان، ھەڕەمی ئەو فیرعەونە گەورەتر و راقیتر بووە، تەنانەت باشتریش بەرگەی تێپەڕینی مێژووی گرتووە.
خۆم: ئەوەی لە بیرت کرد، کرۆکی مەبەستەکە بوو، ئەویش باسی پووکانەوەی خۆشەویستی بوو لە چاخی زانست و تەکنۆلۆژیا، وەک ئەوەی خۆشەویستیش بەشێک بووبێت لە پەرەسەندنی قۆناغێکی مێژوویی ژیار، یان لەوانەیە لەژێر کاریگەریی بارودۆخێکدا وەک دایناسۆرەکان قڕی تێکەوتبێت.
من: تەکنۆلۆژیا بە قەدەر رەھەندە پۆزەتیڤەکانی، ھەڕەشەیە و دڕندەشە.!، لە سایەی تەکنۆلۆژیادا مرۆڤ بەرەو ئامێر و رۆبۆتبوون ھەنگاو دەنێت. ژیانی کۆلێکتیڤی مرۆڤەکان کەوتۆتە ناو دڵڕەقیی سندووقە بچووکە سیحرییەکەوە “ئایپاد و مۆبایل”. رۆبۆت دەتوانێت رۆڵی میکانیکیانەی مرۆڤ ببینێت، بەڵام ناتوانێت چالاکییەکی مرۆڤانەی چەشنی خۆشەویستی ھەبێت، ئەی ئەو کاتەی مرۆڤ بووبێتە رۆبۆت چۆن داوای خۆشەویستی لێ دەکەیت؟. خۆشەویستی لە سەردەمی تەکنۆلۆژیادا بووەتە ترادیسیۆنی ھۆزە پریمیتیڤەکان، مەگەر لەناو خێڵەکانی ئەمازۆندا بیدۆزینەوە.
خۆم: تەنانەت پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکانیشمان کەوتوونەتە ژێر ھەڕەشەی تەکنۆلۆژیا. دیقەت بدە لەو ئامێری پلەی ستەیشنە نوێیەی منداڵان کە ھەر کام لە منداڵەکان دەتوانن لە ماڵی خۆیانەوە بەشێوەی بلوتوس لەگەڵ یەکتر یاری بکەن، ئەمە کارئاسانییە، بەڵام ھەڕەشەشە، تەنانەت پێشبینی دەکەم دوای سەدەیەکی تر مرۆڤەکان نەتوانن لەمسی یەکتر بکەن، بە زمانی موبایلی زیرەک و ئامێرە تەکنۆلۆژییەکان نەبێت لە یەکتریش تێنەگەن!. لەم قۆناغەدا ئەوەی وەک کەلەپوورێکیش نەماوەتەوە بێگومان خۆشەویستییە.
من: دێڕێک لە یەکێک لەو فیلمانەم بیر دێتەوە کە پاڵەوانی فیلمەکە دەڵێت “خودا لە دۆزەخەوە جوانتر دەبینرێت”. ئێمە بۆ ئەوەی خۆشەویستی ببینین یان ممارەسەی بکەین، دەبێت بێینە دەرەوەی ئەو بەھەشتە دروستکراوەی زانست و تەکنۆلۆژیا، بۆ ماوەکیش بێت خۆمان لە شەپۆلە کارۆ موگناتیسییەکان بشارینەوە، ھەرچەند ئەمە ئەستەمە تۆ وەک پێکھاتە فیزیکییەکەت لە سەردەمی نانۆ تەکنۆلۆژییدا بیت، وەک بیر و دەروون لە قۆناغی پێش شۆڕشی پیشەسازیی.
خۆم: لەگەڵ ئەوەشدا تەکنۆلۆژیا و فیزیای کوانتۆم و نانۆ تەکنۆلۆژیی خزمەتێکی گەورە پێشکەشی مرۆڤ دەکەن، تۆ دەتوانیت لە رێی ماڵپەڕی “گوگڵ”ەوە ھێندەی پەنجا ساڵ کتێب خوێندنەوەی باپیرت لە مانگێکدا زانیاریی بەدەست بخەیت، یان ئەو نەخۆشییانەی ھێندەی جەنگی جیھانی یەکەم مرۆڤیان لەناوبرد، ئێستا بە ھۆی تەکنۆلۆژیای نانۆوە چارەسەریان بۆتە ئاسانترین رێگا. ئەمە رووکارە پۆزەتیڤەکەی تەکنۆلۆژیایە کە نابێت بێ ویژدان بین لە باسکردنی.
من: بابەتەکە قێزکردنەوە و بوغز نییە بەرامبەر بە تەکنۆلۆژیا، قسە لەسەر کاریگەرییە نێگەتیڤەکانێتی کە دەتوانم بێ دوودڵیی بڵێم پترن لە رەھەندە پۆزەتیڤەکانی. ئێمە لە بارەی چەمکی خۆشەویستییەوە قسەمان دەکرد، ھەر چۆنێک بێت تەکنۆلۆژیا بێ ئەوەی مەبەستی بێت، خۆشەویستی لەناو دەبات، ئەو شارستانێتییەی خۆشەویستی تێدا نەبێت، دەست بەسەر ھەموو گەردوونیشدا بگرێت شارستانییەکی مردووە، تەنانەت ئەگەر مردن خۆیشی لەناو ببات!.
خۆم: باس ھاتە سەر مردن. خولیای نەمریی و گەڕان بە دوای نەمریدا، ھەمیشە خولیایەکی دێرینی مرۆڤ بووە، نەمربوون مێشکی مرۆڤی سەرەتایی سەرقاڵ کردبوو، ھەروەک چۆن مێشکی مرۆڤی مودێرنیش بەدەر نییە لەم ویستە. کەچی شتێک مرۆڤی نوێ لە میتۆلۆجییە بابلییەکە جیا دەکاتەوە، ئەویش ئەوەیە لەو ئەفسانەیەدا “گلگامێش” دوای مردنی “ئەنکیدۆ”ی ھاوڕێی خۆشەویستی، بە دوای نەمرییدا دەگەڕێت!، کەچی ئەو ھەموو مەرگە لە چوار دەورماندا وامان لێناکات بە جیددی و بە پاڵپشتی تەکنۆلۆژیا بیرێک لە نەمریی بکەینەوە.
من: مرۆڤی ھاوچەرخ بیر لە ژیان دەکاتەوە، چوونکە کاتی نییە بۆ بیرکردنەوە لە نەمریی، تەنانەت ھێندە خەریک کراوە بە چەرمەسەرییەکانی ژیانەوە، بەسەر ئەوەدا باز دەدات کە ژیان لەناو خۆیدا تۆوی مردنی ھەڵگرتووە. جیاواز لەمەش ھیچ کەسێک ناتوانێت مەرگ لە خۆیدا کەشف بکات.
خۆم: پێموایە مرۆڤی ھاوچەرخ چارەسەرێکی تری دۆزیوەتەوە، ئەویش ھەوڵدانە بۆ نەمرییەکی رەمزیی، نووسەرێک لە کاتی نووسینی کتێبێکدا دەیەوێت لەو رێگەیەوە خۆی بۆ کاتێکی درێژ بە زیندوویی بھێڵێتەوە، ئەمەش بە روونی لە چاوپێکەوتنێکی “ژاک دریدا” لە کاتێکی نزیکی مەرگیدا رەنگیداوەتەوە کە ئەو ھەستەی تێدا بەدی دەکرێت خوازیارە بەو فۆرمە رەمزییە نەمر بێت. جیا لەمەش ئەوەی جێی سەرنجمە نقومبوونی مرۆڤە لە ژیاندا!.
من: ئێمە تاکو لە مەرگ تێنەگەین توانامان نییە تەفسیری ژیان بکەین، ئەمە ھەمان وەزیفەی فەلسەفەشە لەکن پلاتۆ، بەو پێیەی لە دیدی ئەودا فەلسەفە واتە توانای تێگەیشتن لە مەرگ، بەڵام درێدا خۆی وەھا دەبینێت مادام لە مەرگ تێنەگەیشتووە ھێشتا فێری ھونەری ژیانکردن نەبووە!. دەکرێت وەک شاعیرە ژاپۆنییەکە بڵێم خودی “ژیان بە پێی نزیکبوونەوەمان لە مردن، دەدرەوشێتەوە”.
خۆم: ئەو ھەستەم ھەیە سەبارەت بە تۆ، کە خۆی لە دوو فۆرمی جودا دەبینێتەوە، فۆرمی یەکەم، مەشقکردنە لەسەر ئەوەی مردن وەک دیاردەیەکی ترسناک بەڵام حەتمی قبوڵ بکەیت. فۆرمی دووەم، کارکردنتە لە بواری نووسین بۆ ئەوەی لەو رێگەیەوە خۆت لە نێو زیندووەکاندا بھێڵیتەوە بۆ ھەمیشە.
من: نەخێر بەو جۆرە نییە. من پێویستم بە پەلەکردنە، شتێکی سەیر سەرنجی راکێشاوم، تا ئەو کاتەی گەنجیت و وزەت زۆرە بۆ نووسین، دەبێت بە خوێندنەوەوە سەرقاڵ بیت و ھەوڵبدەیت ھیچ نەنووسیت کە تەمەنیشت ھەڵکشا ئەو سەرمایەیەی بە ئەزموون و خوێندنەوە پاشەکەوتت کردووە وزەت نییە بۆ نووسینەوەی!. بەڵام من وا ناکەم چی فێر بووم بە زوویی دەینووسم، ئەمە راستیی منە. دەمەوێت شتێک ھەیە بیگەیەنم، نازانم بە کێ؟ بەڵام دەزانم دەبێت ئەو پەیامەم بگات!.
خۆم: کەواتە تۆ بۆ خەڵک دەنووسیت، وا نییە؟ بەڵام خەڵک ھەمیشە گوێ بۆ زۆربێژیی دەسەڵاتداران دەگرێت.
من: بۆ ئەو بەشە لە خەڵک دەنووسم بیر دەکاتەوە، ئەگەرنا خەڵکم بۆ گرنگ نییە، چون خەڵک ھێندە باش نین، تاکو ترسم لە رقیان بێت، خۆم بە باڵندەیەکی ئازاد دەبینم نەک وەک زۆرینەی خەڵک بە مێگەلبوونی خۆم رازی بم. ھەر لە ریشەوە رقم لە کۆنسێپتی خەڵکە، لەبەرئەوەی بڕوام بە تاک ھەیە. کاری راستەقینەم دژایەتی ئەو خووەی خەڵکە بە کۆمەڵ چەپڵە بۆ ستەمکارانیان لێ دەدەن، لە کاتێکدا من دەمەوێت پەیکەری ئەو دیسپۆتیزمە بڕوخێنم.
خۆم: پارادۆکسێک دەبینم، تۆ بۆ خەڵک دەنووسیت، بەڵام ئەوەی دەیبینم ھیچ کات خەڵکت خۆشناوێت، تەنانەت چێژ لە نەیارێتی خەڵک وەردەگریت!.
من: لە ژیانمدا خەباتم کردووە دژی خەڵک و لە پێناوی پێگەیاندنی تاک دا. ھەمیشە زۆرینە لەسەر رێگا ھەڵەکەن!، ھەمیشە خەڵک ناڕاستن و نامەوێت رەزامەندییان بەدەستبھێنم. کاتێک ھەست بکەم زۆرینە لەگەڵم تەبان، شتێک دەکەم جیاواز و نامۆ بۆ ئەوەی یەکانگیر نەبم لەگەڵ سروشتی سۆزانیانەی خەڵک. ھەمیشە حەزم لەوەیە ئەنتی بم لە بەرامبەر زۆرینەدا، لەو سۆنگەیەی ئەوەی رای گشتیی لەسەری تەبان، وێنایەکی ساختەی ھەقیقەتە، تۆ وێناکە پێچەوانە بکەوە ھەقیقەت لای تۆ دەبێت بە تەنیا. شتێکیش کە نابێت بیرم بچێت، ناو و ناونیشانی قەبە و زل لەسەر خۆم دانانێم و دڵداریی لەگەڵ سۆزی خەڵک ناکەم، بەڵکو تێزاب رۆ دەکەمە سەر برینەکانیان، ئەو منداڵە لاسارەی شانۆگەرییەکەی “ئەپسن”م کە بە پێچەوانەوەی ھەموو خەڵکەوە سەرکێشی وتنی راستییەکەی کرد و ھاواری کرد “پادشا رووتە”.
خۆم: لەوە بگەڕێ ئێستا، دووبارە با بگەڕێینەوە سەر باسی خۆشەویستی، پێتوایە خۆشەویستی بەختەوەریی لە خۆ گرتبێت یان جۆرێک لە شێتی لە ئامێزیدا ھەڵگرتووە؟.
من: بەختەوەریی لە ھیچ شتێکدا بوونی نییە. بۆکۆڤسکی دەیووت “زۆربەی مرۆڤی سەر رووی جیھان شێت بوون”. رەنگە گەڕان بە دوای ھۆکارەکانی شێتیدا سەرئەنجام شێتمان بکات. بۆ نا، وەختێک سەیری ئەو دنیا لنگەوقووچە دەکەین شێت دەبین، ئەگەریش شێت نەبین بە گووتەی بوکۆڤسکی گەمژەین. ئەم جیھانە ھۆکارێکت ناداتێ بۆ خۆشبەختی!, بەڵکو لە بناغەوە بەختەوەریی درۆیەکە لە چەشنی ئازادیی!. مرۆڤی ئەم چاخە مەحکومە بە گەمە “گلگامێش”ییەکە، ئەو تا مردن بە دوای وەھمی نەمریدا دەگەڕا، ئێمەش تاکوو شێتبوون بە دوای بەختەوەرییدا.
خۆم: کەواتە بۆچی خۆشەویستی دەکەین؟.
من: لەبەرئەوەی ھیچ چارەیەکی ترمان نییە.

٢٧-١١-٢٠١٨
کاتژمێر: چواردە و پانزە خولەک
نەخۆشخانەی گلیاد ئاینس

نووسینی: ستیڤان شەمزینی

شێعر چییە و چ پێناسەیەکی بۆ لەبەرچاو گیراوە، پرسیارێکە کە دەتوانێت وەڵامگەلی جیاوازی هەبێت؛ جاری وایە ڕستەیەک کە لە زاری تاکێکی ئاسایی، منداڵێک یان تەنانەت دێوانەیەکەوە دێتە دەر، دەتوانێت شێعرییەتێکی زۆر بنوێنێ، بەڵام ئەو پەیڤگەلە بە ڕێکەوتن و ئامانجدارانە نایەنە خولقاندن؛ زەحمەتێکی ئەوتۆشیان بۆ ناکێشرێ و خۆڕسکانە دێنە بوونەوە. لایەنی شێعرئاسای زمان ئەو لایەنەیە کە لە دەقی واڵادا دەربکەوێت و زەینی بەردەنگ ڕاچڵەکێنێ و خودی بەردەنگ بێنێتە ڕاتڵەکان. لە لایەکی ترەوە، شێعرئاسابوونی زمانیش ڕێژەییە و ئەو دەقەی بۆ تاکێک ڕاچڵەکێنەرە، ڕەنگە بۆ تاکێکی تر ئاستی ڕاچڵەکێنەربوونی لە پلەیەکی خواردا بێت. هەڵبەت لە سەردەمێکەوە بۆ سەردەمێکی تر شێعرییەتی زمان دەتوانێت خوار و ژوور بکات. ئیلیاد و ئۆدیسەی هۆمێر سەردەمانی خۆی شێعرییەتیان لە ئاستێکی باڵادا بوو، بەڵام ڕەنگە بۆ سەردەمانی دواتر ئاستیان هاتبێتە خوارەوە. ئەمە لە حاڵێکدایە کە هەندێک جار بۆ هەندێ دەق لەدایکبوونەوەیەکی شکۆمەند درووست دەبێت؛ لە بێ پرەنسیپی و بەرهەڵدایەتیی بڕێک دەقی تازە بۆ ئەو دەقانەی کە پێشتر ئەزەلییەتیان سەلمێندراوە، لەدایکبوونێکی تازە و شکۆمەند درووست دەبێت. بە واتایەکی تر، بە بۆنەی ناحەزبوونی دەقە تازەکەوە، ئاوڕی بەردەنگ ناوشیارانە دەچێتە سەر ئەو دەقەی کە پێشتر تۆکمەبوونی بۆ خوێنەر دەرکەوتووە. کە وابوو خوێنەر جارێکی تر بەشێک یان هەمووی دەقە پێشووەکە دەخوێنێتەوە و شتی تازەی لێدەردەکێشێت. فاوستی گۆتە، غەزەلیاتی مەولانا، دیڤینا کۆمێدیای دانتە، لەم دواییانەدا دەربەندی پەپوولەی شێرکۆ و… لەو دەقانەن کە ئەگەرچی ئەزەلی بوونیان تا ئاستێکی بەرچاو سەلمێندراوە، لە ناتۆکمەبوون و ناحەزبوونی دەقە تازەکاندا زۆر جار دووبارە لە دایک دەبنەوە و بەردەنگ ئاوڕێکی شکۆمەندانەتریان لێدەداتەوە. بە سەر هەموو خوار و ژوورکردنی زمانی شێعردا ‌هێشتاش ئەم زمانە لای تاکەکان ڕێژەییە و ئەوەی لای تاکێ زۆر شێعرە لای تاکێکی تر زۆر ناشێعرە؛ ئەگەرچی دەسەڵاتی زەینی و فیکریی تاکەکان دەبێت لەبەرچاو بگیرێت. جاری وایە دەقێک یان شاعیرێک کە دواکەوتوویان زۆرە نیشانەیەکی دڵخۆشکەر نییە و ڕەنگە لاوازێتیی دەقەکە یان شاعیر و نووسەرەکە بگەیەنێت؛ چون ئاستی بیرکردنەوە لە تاکەکاندا جیاوازی هەیە دەبێت ئەوە لەبەرچاو بگیرێت کە چ تاکگەلێک چەپڵەلێدەری دەق و خاوەن دەقن.

لەناو نووسەران و قەڵەمبەدەستانی بەرەی تازەی باشووردا، بە ڕای من، پێشەوا کاکەیی لەو دەنگانەیە کە زۆرێک لە دەقەکانی مۆرکی مودێڕنیتەیان پێوە دیارە و لە هەمان کاتیشدا هەوڵ دەدات پێیەکی لە ڕابردوودا بێت و ڕێچکەگەلی ناسراو ون نەکات و لە ئاستێکی باشدا ئەمڕۆ بە دوێنێ و دوێنێ بە ئەمڕۆوە گرێ بدات. زۆر جار یەکێ لە تایبەتمەندیگەلی ئەدەبیاتی مودێڕن یان تەنانەت پاش مودێڕن ئەوەیە کە لە هەمان کاتدا دەقەکە دەبێت نوێ بێت نابێت سەری گوریسە تاقیکراوەکان بەر بدات. لە بەرگی یەکەمی «گەڕانەوەم بۆ ئەفریقا»دا کە لە یازدە بەش پێک هاتووە و تایبەتە بە گەلانی وڵاتی کینیا، نووسەر هەوڵێکی زۆری داوە کە ئەمڕۆ و دوێنێ لەیەک نیزیک بکاتەوە. زۆر جار بە شێوەیەکی ئامانجدار زمانی لە زمانە تاقیکراوەکان نیزیک دەبێتەوە و زۆر جاریش هەوڵ دەدات سەربەخۆبوونی خۆی نیشان بدات و پێشوازییەکی سەردەمیانە و نوێ لە بەردەنگ بکات. لەم دەقەدا، وەک شاعیر خۆی دەڵێت بە شێوەیەکی گەلدۆزانە هەوڵ دەدرێت سەفەرگەلی ئیمەجینەری یان تەواو خەیاڵی بۆ وڵاتگەلی تر بکرێت و فەرهەنگ و نەریتی ئەوان و ئەو وڵاتەی نووسەری لێدەژی، پێکەوە گرێ بدرێت و جیهانێکی نوێ چێ بکرێت. ئەگەرچی ڕەنگە ئەم کارە کارێکی دژوار بێت، چون بێ ئەوەی مرۆڤ لە شوێنێکدا ژیابێت زۆر سەختە بتوانێت وێنەگەلی شێعریی چڕوپڕ و بی گرێ و گۆڵ لە سرووشت و شێوەی ژیان و فەرهەنگ و هەڵسوکەوتی تاکەکان و هەموو شتێکی ئەو وڵاتەی وا لە خەیاڵیدا سەفەری بۆ کردووە یان هەنووکانە سەفەری بۆ دەکات، بخولقێنێت. لەو ڕووەوەی زمانی شێعر زمانێکی وێنەیی یان ئیمەجینەرییە، شاعیر دەبێت لەو شتەی یان ئەو شتانەی وا تەنانەت ڕاستەوخۆ دەیبینێت بە شێوەیەکی خەیاڵی وێنەساز بکات بۆ ئەوەی شێعرئاسابوونی زمانەکە بە خوێنەر بسەلمێنێت. لەم کارە نوێیەدا، شاعیر ناچارە دوو جار پەنا بباتە بەر خەیاڵ یان ئیمەجینەیشن؛ جاری یەکەم بۆ ئەو شتە یان ئەو شتانەی یان ئەو شوێن و کەسانەی کە لێرە نین و تەنیا لە خەیاڵدا لەگەڵیان دەپەیڤێت یان لە میدیادا دەیانبینێت، دەبێت پەنا بباتە بەر وزەی خەیاڵ؛ جاری دووهەمیش وەک هەر شاعیرێکی دیکە بۆ ئەوەی دەقەکە لە شێعر نیزیک بکاتەوە، دەبێت لە خەیاڵ یارمەتی وەرگرێ تا ڕەزامەندانە بەردەنگ بە ڕێ بکات. لە ڕوانگەی نووسەری ئەم دێڕانەوە، شاعیر لە ئاستێکی بەرچاودا لەم بوارەدا سەرکەوتوو بووە، چون زۆر جار وێنەکان بە بێ کێشە و ڕێکوپێک یان بێ ئەوەی نامۆییەکی زۆریان تێدا بە دی بکرێ دەبنە میوانی بەردەنگ و بەردەنگ پێوەندییەکی شیاو لەگەڵ دەقەکە بگرێ.

بێجگە لەو شتانەی باسیان لێکرا، شاعیر توانیویەتی هەندێک جار بۆ ئەوەی بچێتە ناوەوەی ئەو ژینگەیە، ئەو شتە یان ئەو مرۆڤانەی کە بە پەیژەی خەیاڵ دەیانگاتێ دیسان چەشنێ لە دیژوارێتیی پڕۆسەی نووسین تاقی بکاتەوە. بڕێک جار نووسەر لەگەڵ مرۆڤەکانی وڵاتە خەیاڵییەکەدا یان ئەو وڵاتەی تەنیا لە ڕێگەی میدیاوە دەیناسێ بە جوانی دێت و دەچێت، دەپەیڤێت، حەیرانئاسا بە باڵایاندا دەڵێت؛ هەموو ئەم شتانە لە ئاستێکی شیاودا سەرکەوتوون، چون خوێنەر کەم و زۆر دەتوانێت بچێتە ناو سەفەرە خەیاڵییەکەوە. شاعیر خەیاڵ و زەینی خۆی لەسەر دەقەکە بە باشی وە کار خستووە بۆیە لەو ساتەوەختەدا کە دەقەکە بە بوارێکی سێکشواڵدا دەچێت و مرۆڤەکان خەریکن سێکس دەکەن یان بە چڕوپڕی لە سێکس دەدوێن دەقەکە هەرگیز ناحەز یان پۆخڵ نانوێنێ، چونکوو سێکشواڵیتە بوون و ئەدەبی بوونی دەقەکە بە چەشنێک ئاوێتە کراون کە بەردەنگ جاڕزکەر نەبن. کاتێک دەقەکە بە لای سێکس یان خۆشەویستیی نێوان مرۆڤەکاندا دەکشێت، چەشنێ لە ئەدەبیەت و حەیران شێوەیی یان بەیت شێوەیی بە سەریدا زاڵ دەبێت کە خودبەخود زاخاو دەدرێ و پۆخڵێتیی کەم دەبێتەوە. ئەمە نیشان دەدا کە نووسەر لە پڕۆسەی نووسیندا لە ڕابردوو و پوتانسیەلی زمانی کوردی بە باشی کەڵک وەردەگرێت. لەم سەفەرە خەیاڵییەدا کە وڵاتی کینیا هەڵبژێردراوە ڕەنگە بتوانین بڵێین ئەم هەڵبژاردنە ئامانجدارە؛ شاعیر دەیتوانی کە وڵاتێکی خۆش و ئاووهەوای تر و دەوڵەمەندتر هەڵبژێرێ، بەڵام ئەو کارەی نەکردووە، چون ویستوویەتی چارەنووسی وڵاتێکی کەم پێشکەوتوو لە هەموو بوارێکەوە بە وڵاتەکەی خۆیەوە گرێبدات و بێ وڵاتبوون و ناڕوونبوونی چارەنووسی گەلەکەی بنوێنێت، بەو هیوایەی کە ئەم دەقە بچێتە ناو زمانی گەلانی تریشەوە و ناڕوونبوونی چارەنووسی گەلەکەی بدرێ بە گوێی جیهاندا.

بە گشتی دەستخۆشی لە نووسەر دەکەم و ئارەزووی تەندروستیی بۆ دەکەم؛ لە کۆتاییدا یک شت کە زۆر پێویستە بیڵێم ئەوەیە کە زمانی شاعیر لەم کتێبەدا و لە کتێبەکانی تر وەک گەردووننامە و… هەندێ جار هەڵبەت نە بە ڕێژەیەکی زۆر بە ئاقارێکدا دەڕوات کە وەک قسەی ئاسایی لێدێت؛ ڕەنگە لەو شوێنانەدا وا مۆسیقای دەقەکە دادەکشێت زۆرتر هەست بەم خاڵە نەرێنییە بکرێت.

سەرچاوەکان:
١. طلا در مس، رضا براهنی،
٢. ادبیات چیست، ژان پۆل سارتەر.
٣. شعر زمان ما، نیما یوشیج، محمد حقوقی.

لەگەڵ بوونی مـرۆڤ لەسەر هەسارەی زەویـدا، خەیاڵ و خەیاڵکردن هـاودەمی مـرۆڤ بووە. خەیاڵ بەشێکی گرنگە لە ژیانی رۆژانەمان. هـەمـوو ئەو داهـێـنان و پێشکەوتـن و شارستانی و گۆڕانکارییە نـوێیانەی کە مـرۆڤ بەدی هـێـناون و بەدییان دەهـێـنن. لە سایەی خەیاڵـدا هـاتـوونەتەدی و دێنەدی. راستییەکانی ئەمـڕۆمان خەیـاڵ و خەونەکانی دوێـنـێـمانـن، خـەیـاڵ وخـەونـەکانی ئەمـڕۆشـمان، دەبـنە راسـتـیـیەکـانی سـبەیـنـێـمـان. چـونکە خەیـاڵ کـلـیـلی داهـێنانەکانە. پێکهـاتەیەکی بنەڕەتـییە لە پێکهـێـنانی داهـێنانـدا. بـۆیـە گـرنگـیدان بە خەیـاڵ پێـویستـییەکە لە هـەرە پێـویستـییە گـرنـگەکانی مـرۆڤ لە هـەر تەمەنـێکـدا بێـت.
(تایـلـۆر) دەڵـێت:”ئـەوە هـێزی خەیـاڵکـردنە کە کـارەبـای ئـەم شـارەی بەدیهـێـناوە”.

(جـان جـاک رۆسـۆ) دەڵـێـت:”جیهـانی راستی سـنووری هـەیە، بەڵام جیهـانی خەیـاڵ سـنووری نیـیە”.
ئەوە هـێزی خەیاڵە کە مـرۆڤی گەیانـدە سەر مانگ و گەڕاندییەوە بۆ سەر زەوی، هەر خەیـاڵی داهـێـنەرانەش، بـەم زووانە مـرۆڤ دەگـەیەنـێـتە سـەر هـەسـارەی مـەریـخ.

ئەوە خەیاڵە وا لە مـرۆڤ دەکات گەشبین و هـیواداربێت و بە ژیانی چەقـبەستوو قـایل نەبێـت. هـەمیـشە هـەوڵی داهـێـنانی تـازە و گـۆڕانـکاری و پـێـشکەوتـن و هـێـنانەدیی خەونەکانی بدات. خەیاڵکردن و داهـێنانیش هەموو بوارەکانی ژیانی مرۆڤ دەگرێتەوە.
چەمکی خەیـاڵ، بە درێـژایی مـێژوو سەرنـجی بیـرمەنـدانی بـۆ لای خـۆی راکـێـشاوە.
بەڵام بیرمەندان و رەخنەگران و نووسەران لە پێناسەکردن و راڤەکردن و دیاریکردنی چەمکی وشەی”خەیـاڵ” دا، ناکـۆکـن و هـاوڕانین. بەڵام هەمـوویان لە بارەی گـرنگی خەیاڵەوە هـاوڕان. گەلێک پێناسەی جیاواز بۆ چەمکی خەیاڵ کراوە. بە کورتی، وەک:
خەیاڵ بریتییە لە توانای دروستکـردنی وێنە زەینییەکان کە لە راستییەکی بەرجەستەیی و بەرکەوتوودا بوونیان نییە. لەسەر بنەمای بەشێک لە توخمە هەبووەکان. خەیاڵکردن ئـامـرازێـکی تاقـیکـردنەوە و بـیـرکـردنـەوە و چـالاکـیی داهـێـنەرانـە و شـیکـردنـەوە و پـێکەوەنـان و فـێربـوونە. خەیـاڵ بەوە ناسـراوە توانـای دروستکـردنی وێنەی بینراوی لەناو مێشکی مـرۆڤـدا هـەیە. خەیـاڵکـردن ئامـرازێـکە بـۆ چارەسەرکـردنی کـێـشەکان.
خەیاڵکـردن بەو لێهـاتووییە دەوتـرێت، کە بەبێ ئەوەی هـیچ پێدراوەیەکی دەمودەست لە هـەسـتەکانەوە بـوونی هـەبـێت. یان خەیاڵ بە لاساییکـردنەوە دروست دەبێـت. بەو شـتەی کە بـەم جـۆرە لە زەیـندا دروســت بـووە دەوتـرێـت خـەیـاڵ.
(وێـبـیستەر) دەڵـێت:”خەیاڵ توانـای دروستکـردنی وێنەیەکە لە مـێـشکـدا، دەربارەی شتێک کە نە بـیـنیـوتە و نە تاقـیـتکـردۆتەوە، واتا توانای خەیـاڵکـردنی شتی نـوێ”.
ئەوش وتـراوە کە خەیـاڵکـردن، پێکهـاتـن و شێوەگرتنی بەسەرهـاتێکە لەناو زەیـندا. لەوانەیە بەسەرهـاتەکانی رابـردوو کە بە روونی لەبیردا ماونەتەوە خوڵقـانـدێتیانەوە، یان ئـەوەی کە زەیـن دایهـێـنابـێـت. یان لـە پـێکهـێـنای وێـنـەی داهـێـنراوی جیـاواز، دەربارەی بابەتێکی دیاریکـراو، کە پەیوەنـدی بە رابردوو یا ئەمڕۆ یا بە داهاتووەوە هەیە، کە پێشتر مرۆڤ بەو بابەتەدا تێنەپەڕیوە. ئەو کەسە لە شارەزایی و لە هـزر و پێشبینی و تێگەیشتنی خۆیەوە هەڵیهـێنجانـدووە و لە مێشک و هـزریـدا گەڵاڵە بـووە.

خەیـاڵ بـەوەش پێـناسە دەکرێت کە کـردارێـکی ئەقـڵی زانستی یە. خەیـاڵی داهـێـنەرانە پـاڵـپشـتـێکی بەهـێزە بۆ داهـێـنان و گـونجـانـدن لەگـەڵ ژینگەدا.
بە شـێوەیەکی گـشتی خەیـاڵ بـەوە پێنـاسە دەکـرێـت، کە بـریتـیـیە لە توانـای ئەقـڵی بۆ تاقـیکـردنەوە و دۆزینـەوەی تـازە و بۆ بنیاتـنـان و پـێکەوەنـان و داهـێـنان.
(ئەرستۆ) ش دەڵێت:”خەیاڵ بریتییە لەو پرۆسەیەی کە لە میانەیەوە وێنەیەکی زەیـنی دەنـوێـنیـت”
(ئەلـبێرت ئەنیشتاین) دەڵێت:”خەیـاڵ گرنگـترە لە زانین”. زۆر جار زانین سنووردارە بەو شتانەی کە هـەیە. لـۆژیـک لە (ئەلـف) ەوە بۆ (یـێ) یە. بەڵام خەیـاڵ چەمکـێکە، لـۆژیـک و سـنووری نیـیە. خـەیـاڵ دەتبـاتە هـەر شـوێـنـێک کە بتـەوێـت. نە بازگـەی لێ هەیە و نە پاسپۆرتیشی دەوێت. هەر بە خەیاڵیش ئایندەیەکی دڵخواز بنیات دەنێیت.
(کارڵ مارکـس) دەڵـێت:”ئەو کەسەی خەیاڵی نەبێت، باڵیشی نییە”. بۆیە لەو کەسەش هەژارتر نیـیە کە لە خەیـاڵـدا هـەژارە. بەڵام لەگەڵ ئەمەشـدا، وەکو ئەنیشـتاین دەڵێت:
“راسـتی هـەمیـشە لە خەیـاڵ سـەیـرتـرە”
شاعـیری ئینگـلیزی (کریستۆڤـەر) دەڵێـت:”یەکەم تـوانا کە پێـویستە گـرنگی پێـبدەین، پێـش ئەوەی ژەنـگ بکات، خەیـاڵە. ئەوە خەیـاڵە وامان لێـدەکات، کە هەموو رۆژێک بە تـازەیی لە جـیهـان بـڕوانـین”.
پێویستە ئەوەش بـزانین جیاوازییـەکی زۆر لە پـلەی خەیـاڵکـردن لە نێـوان خـەڵکـیدا هـەیە. مـروڤ هـەیە خـەیـاڵ تـیژە، هـەیە خـەیـاڵ نـاوەنـدیـیە، هـەشـە خـەیـاڵ کـزە.

گرنگـییەکانی خەیـاڵ بۆ منـداڵان:
بە وتەی خاتوو (میلانیا کلاین) خەیاڵی منداڵان لەکاتی لەدایکبوونیانەوە دەستپێدەکات. کەواتە منـداڵان ژیانیان بە خەیاڵ دەستـپێدەکەن. دواتر وردە وردە دەچـنە ناو جیهـانی راستەقـینەی سەختەوە. بەڵام لوتکەی خەیاڵی منداڵان لە تەمەنی سێ تا شەش ساڵییە، واتا لە قـۆنـاغی پـێش قـوتـابخـانەی بنـەڕەتی. خەیـاڵی منـداڵان فـراوانە و خەیـاڵ زاڵە بەسەر بیرکـردنەوەکانیانـدا. منـداڵان کاتێک کە لە جیهـانی ئەفـسووناویی خەیـاڵـیـیاندا دەژیـن، دڵخـۆش و میهـرەبـانـن و ئاسـوودەن.
دکتۆر (سـۆزان ئەنگـیل) نووسەری کـتـێبی (منـداڵانی راسـتەقـینە: دروستکردنی واتا لە ژیـانی رۆژانەدا) دەڵـێـت:” منـداڵان لە تەمەنی دوو ساڵ و نیـودا، جیاوازی نـێوان راستی و نوانـدن دەزانـن، بەڵام لە کاتی یاریکردنـدا، دەتوانن ئەو جیاوازییە پشتگوێ بخـەن، کە بە لایـانەوە گـرنـگ نـیـیە”.
خەیاڵ و خەون بینین لەلای منـداڵان، پانتاییەکی ئازادی داهـێنانە، فەزایەکی بێ سنوور و ئاسۆیەکی فراوانە بۆ زۆرێک لە بیرۆکەکانیان و بۆ هیوا و ئاوات و ئارەزووەکانیان. هەمـوو شـتـێک کە منـداڵان نەتـوانـن لە راسـتـیـدا بەدەسـتـبهـێـن، پەنـا بـۆ خـەیـاڵ و خـەون دەبـەن بـۆ قـەرەبـووکـردنـەوەی.
خەیاڵی منداڵان، ئەو ئامرازەیە کە رێگەیان پێـدەدات لە باردۆخێ راستی و سـنوور و کات و شوێـن تێپەڕن. منـداڵان لە رێگەی خەیاڵەوە، گەشتی ئەوپەڕی جیهان دەکەن.
(س. ج. میلـبرانـت) دەڵـێت:”لە منـداڵەکـانت بـگەڕێـن، با باڵـەکانیـان تـاقی بکەنەوە. لەوانەیە نەبـن بە هـەڵـۆ، بەڵام ئەوە بەو مانـایە نییە، کە نابێـت بە ئـازادی بـفـڕن”.
شارەزایـان جـەخـت لەسەر پێـویستی پەرەپـێدانی هەسـتی خەیـاڵی منـداڵان دەکـەنەوە. تا لە منـداڵـیـیەوە، تـۆوی داهـێـنان و باڵادەستی، لە دەروون و زەیـنـیانـدا بچـێـنـن. تا لە گەورەییـدا ببـن بە کەسانـێکی سەرکەوتـوو و چـالاک لە کـۆمەڵگەکەیـاندا. چونکە خەیـاڵ کاریـگەرییـەکی گـەورەی لەسـەر گەشـەکـردنی کەسـایەتـیی منـداڵان هـەیە.
خەیـاڵی منـداڵان بە دوو بە دوو قـۆنـاغـدا تێـدەپـەڕێـت:
١ـ خەیـاڵی وەهـمی: خەیاڵی منـداڵانی بچـووک لەم قـۆنـاغـەدا، خەیاڵـێکی کـێوییە. بە سنووردارکـردنی راستـیـیەوە، سـنووردار نەکـراوە. مـلکەچی یاساکانی لـۆژیـک نـین. لە رێگەی خەیـاڵی وەهـمـیـیەوە، ئەو ئارەزووانەیـان بەدی دەهـێـنـن، کە لە راسـتـیدا ناتـوانـن بەدەستیان بهـێـنـن. جیهـانێکی خەیـاڵی وەنەوشەیی دروستـدەکەن، کە تێـیدا هەمـوو ئارەزووەکانیان بەدی دەهـێـنن. کە لە جیهـانی راسـتیدا، هـیچ رێگەیەک نیـیە بـۆ بەدەسـتهـێـنانیـان. لەبـەردەم خـەیـاڵی فـراوانی بێ سـنووریـانـدا، هـیچ ئەسـتەم و بەربەستێک نییە. لە کورترین کاتدا، لەناو کەشـتییەکی دروستکراو لە کارتـۆن، یا بە سـواری پێـنووسـەکـانیان. دەتـوانـن بە چاونـووقـانـێک، بچـنە ســەر مانـگ یان سـەر دوورتریـن هەسارەکان و بگەڕێنـەوە. بەڵام لە راسـتـیدا ئەمەیـان پێـناکـرێـت. خەیاڵی وەهـمی، لە قۆناغـە سەرەتاییەکانی ژیانی منداڵاندا، یارمەتیان دەدات بۆ دروستکردنی جیهـانێکی ئەفـسانەیی و ئەفـسوونـاوی و فـانتـازیی سەرنجـڕاکـێـش. لـەم قـۆنـاغـەدا منـداڵان خۆشباوەڕن. باوەڕیان بەوە هـەیە، کە ئـاژەڵ و باڵـندە و دار و بەر و هەمـوو شتەکانی تر زمـان دەزانـن. دەتـوانن بە کوردییەکی پەتی قـسەبکەن. دەتوانن، بـڕۆن و بێـن، گـوێ بگـرن، دڵخـۆشبـن، پـێکەنـن، هـەڵـپەڕن، چـاکەخـوازبـن یان خـراپەکاربن، یارمەتیـدەر و فـریـادڕەسـبـن،…هـتـد.

٢ـ خەیـاڵی داهـێـنەرانە: لە ئەنجـامی گەشەکـردن و پـێگەیـشـتـنی دەروون و زەیـنی منـداڵانی قـوتـابخـانەی بنەڕەتی، منـداڵان خەیـاڵـیان ئاراسـتەی ئامـانجـێکی زانـستی دەکـەن، کە لەسەر بنەمـای وەهـم دانەنـراوە.

خەیـاڵ گـرنگـییەکی زۆری هـەیە لە یارمەتـیدانی منـداڵان، بۆ تێگەیـشـتـن لە جـیهـانی دەوروبـەریـان. خەیـاڵ بەشـێکە لە چـالاکـیـیەکـانی رۆژانـەی منـداڵان. ئەگـەر شـتـێک هەبێت منداڵان تێیدا سەرکەوتووبن، ئەوا توانای خەیاڵکـردن و دروستکردنی جیهـانی تایبەتی خۆیانە. لە هەمووی گرنگتر منداڵان، خەیاڵەکانیان بۆ گەڕان بە دوای زانیاری و بیرۆکەی نوێـدا بەکاردەهـێنن. بۆ نمـوونە: کە سەردانی رووبـارێک دەکەن، دەکرێت بـبـێـتە هـۆی خـەیـاڵکـردنیـان لـە ژیـان لەنـاو ئـاودا.
خەیـاڵ لە منـداڵانـدا، یەکـێکە لـەو شـتە بەسـوودانـەی کە بە شـێوەیـەکی سـروشـتی یارمـەتی گـەشـەکـردنی منـداڵان دەدات. بە کـورتی و بـە چـڕی ئەمـانە بەشـێکـن لە سـوودەکـانی خەیـاڵکـردنی منـداڵان:
١ـ لە ساڵانی یەکەمی ژیانی منداڵاندا، خەیاڵ پێگە و جێگەیەکی گەوری لە چالاکییەکانی ئەقـڵی منـداڵان پـڕدەکاتەوە. زۆرێـک لە بیـرۆکە و یـاری و هـیواکانیان، لەسەر بنەمـای خەیـاڵ پێکهـاتـوون. خەیـاڵ بـوارێـکی گرنـگ و ورووژێنـەرە لە گەشـەکردنی منـداڵان. هـەمـوو منـداڵـێک دەرفـەتی ئـەوەی هـەیە، کـە پـەرە بە داهـێـنان و بە خـەیـاڵی بـدات.

٢ـ منـداڵان لە رێـگەی خەیـاڵـەوە، دەتـوانـن بەسـەر بەربەســتەکانی کـات و شـوێـن و بەسەر ئەستەمـدا بازبـدەن و سـنووری هـێزەکانی خـۆیـان تێـبـپەڕێـنن و دەسـتـیان بۆ ئەوشتانە درێـژبکەن و پەرەیان پێـبدەن، کە لە راسـتییدا ناتوانـن بە دەستیان بهـێـنن.

٣ـ منـداڵان لە رێگەی خەیـاڵکردنەوە، دەتـوانـن بەسەر سەخـتییەکانی ژیانی رۆژانەدا زاڵبن و ئاواتەکانیان بەدەست بهـێـنن. بەردەوامیش بەدوای هەموو شـتێکـدا دەگەڕێن کە تازە و بەسوودبن. بەم شێوەیە گەشەیەکی گشتگیر و تەواو و هاوسەنگ بەدەست دەهـێـنـن.

٤ـ خەیـاڵ رێـگەیـەکە بـۆ رێـکخـسـتـنی بەشـێکی زۆری چـالاکـیـیەکـانیـانی منـداڵان. بنەمایەکیشە بۆ راهـێنانی توانا جووڵەییەکانیان و چالاکردنی چالاکـییەکانی دیکەیـان.

٥ـ منداڵانی تەمەن شەش و هەشت و نۆ ساڵان، خەیاڵەکانیان لە بازنەی سنوورداری ژینگە تێـپەڕیـوە. بـەم رۆڵـەش لە رۆڵەکـانی گەشەکـردنی خەیاڵی منداڵان، دەوترێـت رۆڵی خەیـاڵی ئـازاد، کە تێیـدا تـامـەزرۆی ئـەو وێـنە زەیـنیـیە ئاڵـۆزانەن کە بۆیـان دەکـێشن، یان بە خەیاڵی خـۆیـان دروسـتـیان دەکەن. بۆیـە ئـارەزووی وێنەکێشان و چـیرۆک و هـۆنـراوە و پەخشان و شانۆ و ئۆپەرێت و دیالـۆگ و بابەتی تـر دەکەن.

٦ـ منداڵان تا تەمەنی دوانزە ساڵان، دەچنە قـۆناغ و رۆڵێکی ترەوە. کە لە راستییەوە نـزیکە. بایەخـێکی زۆر بە راسـتی دەدەن، بێ ئـەوەی کە واز لە خەیـاڵکـردن بهـێنن.
٧ـ خەیـاڵ یارمـەتی گەشـەکـردنی زانـستی (مەعـریفی) و سـۆزداریی منـداڵان دەدات. یارمەتیـان دەدات، بۆ بیـرکـردنەوە و داهـێنان و بـزوانـدنی تواناکانیان و گەشەکردنی ئارەزوو و بەهـرەکانی ژیـانیان. بۆ دۆزینـەوەی چـارەسـەری داهـێنەرانەی ناوازە بۆ کـێشەکانی رۆژانـەی ژیـانیان. یارمەتیان دەدات لە پـرۆسەی پەروەردەی سەرەتایی.
٨ ـ تـۆژینەوە جۆراجۆرەکانی زۆرێک لە پسپۆرانی پەروەردەیی منداڵان، پشتڕاستیان کـردۆتەوە، کە خەیاڵ توانای پەرەپێـدانی زیـرەکی و لـێهاتـووی و متمانە بەخۆبوونی منـداڵانی هـەیە.
٩ـ منـداڵان لە کـاتی (یاریکـردنی خەیـاڵی) کە بە (یاریکـردنی درامی) یش ناودەبـرێت، لەگەڵ خۆیـان و لەگەڵ هـاوڕێکانیانـدا یـاری دەکەن. ئـەم یارییـە تەنیا پـشت بە خەیـاڵ دەبەستێت. لە کاتی یاریکردنـدا، زۆر قسەدەکەن. بۆیە لە ئەنجامی ئەم گفتوگۆیانەیاندا، زمانیان باشتردەبێـت و وشەسازییان فـراوانـتر دەبێـت. لە پـێکهـێـنانی رسـتەدا باشـتر دەبـن. توانـای پەیـوەنـدیکـردنی کـۆمەڵایەتـیـشیان زیـادەکـات. هـەستی هـاوسـۆزیی و پەیـوەندیی هـاوڕێـتـیـیان بەهـێـزتـر و شـیرینـتر دەبێـت. بـۆ نمـوونە لە کوردەواریـدا، کچـانی بچـووکی کـورد (مـاڵـە بـاجـێـنە) دەکـەن، کە یـارییـەکی خەیـاڵی منـداڵانە. یان یـاریی (مامۆسـتا و قـوتـابیـان) یان یاریی (دکـتۆر و نەخـۆش)،… هـتد.
١٠ـ خەیـاڵ لە گەشەکردنی کەسایەتی منـداڵانـدا، یەکـێکە لە فـاکتەرە هـەرە گرنگ و چـارەنـووسسازەکان. هـانی منـداڵان دەدات بـۆ بیـرکردنەوە و بۆ داهـێنانی شتی نـوێ.
١١ـ هـاوڕێی خەیـاڵی منـداڵان، لەپێـش چـوونە قوتـابخـانەی بنەڕەتی، لە لای منـداڵان باوە. کە هـاوڕێی خەیاڵـییان هـەیە. وەک، بووکـەڵەی باغـە و پلاسـتیک و ورچـوڵە و لە قـەدیـفە دروسـتکراو. یان پشـیلە و کەروێـشکی راسـتەقـینە. دەروونناسان جەخـت لەسەر سـوودەکانی هـاوڕێـتی خەیـاڵی بـۆ منـداڵان دەکـەنەوە.
دەبینین کچـێکی بچـووک لەگەڵ بووکەشووشەکەیدا، رۆژباش دەکات و قسەی لەگەڵدا دەکات، هەڵـیدەپەڕێنێـت و دەیخەوێنـێـت وەک ئەوەی کە هـاوڕێیەکی رۆح لەبەربێـت.
١٢ـ یارییـە خەیاڵـییەکان یارمەتیی منـداڵان دەدەن، بۆ ئەوەی بە رێـگەیەکی باشتر لە جیهـانی دەوەروبەریـان بـڕوانـن و تـێـبگەن.
١٣ـ خەیـاڵ و خەیـاڵکـردن، لە ئەنجـامی بیـرکردنەوەی ئەرێـنیـدا، یارمەتـیی منـداڵان دەدەن بـۆ ئـەوەی لە قـوتابخـانەدا، لە خـوێنـدنـدا سـەرکـەوتـوو و بـاڵادەسـت بـن.
١٤ـ ئـەو منـداڵانەی کە توانـای خەیـاڵکـردنیـان هـەیە، بە رێـگەیـەکی روون، بە زۆری کـنجکاویـن و حـەزی خۆدەرخسـتـنیان هـەیە، توانایەکی زیاتریان بۆ گوزارشـتکـردن لە هەستەکانیان و لە بیـرۆکەکانیان هـەیە، دەیـانەوێت ئەم توانـایـانەیان بۆ هـاوڕێکانیان و بۆ مامۆسـتاکانیـان بسـەلەمێـنن.
١٥ـ خەیـاڵکـردن گەشـبـیـنی و هـیوا و دەروون ئـاسـوودەیی، بـە منـداڵانی خـەیـاڵـکەر دەبەخـشـێت. لە میانەی خەیـاڵکـردن لە ژیـانـێکی خـۆشـتر و لە داهـاتـوویەکی باشـتر.

ئەوانە و چەندین سـوود و گرنگی تری خەیاڵ و خەیـاڵکـردن بۆ منـداڵان. گەلێ رێگە و هـۆکار و ئامـراز و کەرەستەش و بابەتی یاریکردنی جۆراوجۆر بەپێی تەمەنی منـداڵان. هـەن، دەتـوانـن یارمەتیی راهـێـنان و گەشەکـردنی خەیـاڵی منـداڵان بـدەن. کە پێـویستە دایـکان و باوکـان بۆ منـداڵەکانیان دابـینیان بکەن. هەنـدێکـیش لە دایکان و باوکان، لە خەیـاڵکـردنی خەیـاڵیی منـداڵـەکانیان نـیگەرانـن، لـەوەی کە لە شـتە راسـتیـیەکان و لە جیهانی راستییەوە دووردەکەونەوە و دەچنە ناو جیهانێکی فانتازیی دوور لە راستییەوە. بەڵام لە راستیدا گیروودەبـوونی منداڵان بە خەیاڵکردن و بـە یارییـە خـەیـاڵـیـیەکـانـەوە، ئـارامی و ئـاسـوودەیی و دڵخـۆشـیـیان پێ دەبـخـشـن و گـۆڕانکاری لە ریتـمی ژیـانیـان و لە شـێوازی بیـرکـردنەوەیـان و داهـێـنانیـان دەکـەن.

(*) بۆ نووسینی ئەم بابەتە، سوودم لە چەندین سایتی ئینگلیزی و عەرەبی وەرگرتووە.

رووتبه‌ره‌وه‌ له‌و وشانه‌ی
هه‌رگیز نایانخوێنیته‌وه‌
دارچواله‌یه‌كی ره‌نگیبووی
با ده‌یزانی به‌كاملادا هاتیتوچووی
كه‌هه‌ناسه‌م ده‌بووه‌ كاروانچی پرچه‌كه‌ت
سه‌رت به‌لای گڵا ده‌برد
له‌جوانی خاك راده‌مایت و
له‌ ئه‌مه‌كت پاشگه‌زده‌بووی
با وه‌كوو من قه‌له‌نده‌ره‌
با وه‌كوو من
نه‌خشه‌ی سینه‌تی له‌ به‌ره‌
رووتبه‌ره‌وه‌ له‌توێژی خاك
له‌گه‌ڵاو گوڵی خه‌زانت
كراسی شیعرێك له‌به‌ركه‌
تۆی له‌به‌ره‌
ده‌زانی ئه‌شك
بینایی كانی ته‌ڕناكا
زریان حه‌ز له‌به‌هاری
بێئاوو بێفه‌ڕ ناكا
شیعریش له‌ تۆ بێزار بووه‌
عه‌شقیش له‌گه‌ڵ كاڵفامیتدا
له‌ خه‌ونی كه‌سك كاڵبووه‌ته‌وه‌
وشه‌یش له‌گه‌ڵ رووتبوونه‌وه‌ت
له‌مه‌داری هێڵ لایداوه‌
له‌ بێمه‌یایت لاربووه‌ته‌وه‌
لێمگه‌ڕێ با بگریم به‌سه‌ر
پۆشاكیی سووتاوی گڵا
لێمگه‌ڕێ با بگریم به‌سه‌ر
وشكیی دڵا
رووتبه‌ره‌وه‌ له‌و په‌یڤانه‌ی
ده‌روون لێیان حاڵینابێ
رووتبه‌ره‌وه‌ له‌و هه‌ستانه‌ی
عه‌شق لێیان خاڵینابێ

ده‌ركه‌وه‌ وه‌ك ناخی ئاڵت
ئاو فڕێده‌و
شنه‌ی بایه‌ك بكه‌ باڵت
با ده‌زانێ
چۆن شه‌وانه‌ سه‌ما ده‌كه‌ی
با ده‌زانێ
چۆن له‌عه‌شقی پاك راده‌كه‌ی
با ده‌زانێت
با..با

ستار ئەحمەد

کەیلی دڵم مەیلداری یارە ئەمشەو
مەی فرۆشان بێنەوە ئەمشارە ئەمشەو
لە غوربەتی ئیشقی یارا دەناڵێنم
ئاشق ون و بێگانە نەوارە ئەمشەو
نیگا و ھەستم ئەربابی ژوان نیازە
خەتای بیرە ئامێز بێ سەردارە ئەمشەو
دڵی شەمع و پەروانە بەزمیان دیوە
بێ تۆ خوا پەرستیش حەرامدارە ئەمشەو
ھەر لە کڵێسە و مزگەوت و لە بتخانە
دوور لەھانای ئەم دڵە بێدارە ئەمشەو
گریانی شەو خەندە و قریوەی مەستانە
کەعبە و بتخانە بۆ من وەک ژارە ئەمشەو
وەسڵی دووری وەکو چەرخ و فەلەک بینیم
دڵی تەنگم لەدەوری دەوارە ئەمشەو
نە عەقڵ و دڵ نە ھەستم زانی تۆ لە کوێی
پەردەی دڵی شەھلا لە سەردارە ئەمشەو

شه هلا نوری