مامۆستا بەهرام: لای من زۆر گرنگە مانشێتی شیعر گوزارشت لە ناوەڕۆكی شیعر بكات
مامۆستا بەهرام: ئەو كاتە شیعر دەنووسم كە دێت قدیلانەی هەستەكانم دەكاتەوە
نووسەرو شاعیری دیاری كوردستان بەهرام محەمەد تاهیر- كاكل ناسراو بە (مامۆستا بەهرام )، وەكو شاعیر و چیرۆك نووس شوێن پەنجەی لە نێو كتێبخانەی كوردی دیارە خزمەتێكی زۆری بواری ئەدەبی كردوە خاوەنی چەندین كتێبە لەبواری شیعر،رۆمان ،چیرۆك ،وەرگێران..لە چەندین گۆڤاری وەكو ئەندامی دەستەی نووسەران كاری كردوە بەمەبەستی ئاگارداربوون لە كار و چالاكییەكانی ئەم هەڤپەیڤینەمان لە گەڵ دا ئەنجام دا.
هەڤپەیڤین- كامەران حاجی ئەلیاس

*دەرگاكانی نووسینی شیعر زۆرن وەكو(دایك، یادگار، ئازار، غەریبی،خەیاڵ..) بەرێزتان لە كام دەرگاوە شیعرەكانت لەنگەردەگرن؟

• بەڵێ دەرگاكانی نووسینی شیعر زۆرن.. چونكە شیعر باڵاخانەیەكی بەرزە و لە سەر ڕووبەرێكی پان و پۆڕ..بنیات دەندرێت، بۆیە بۆ هەوا گۆڕكێی دروست چەندین دەرگاو پەنجەرەی گەرەكە دنیای نووسینی شیعر فراوانە و دەرگاكانی چوونە ناوەوەشی كراوەن، هەتا ئەگەر كراوەش نەبن، مرۆڤ بەو بەهرە شاردراوە و هەستە ناسكە و ئارەزووە پەنگخواردووە و ویستە بەهێزەی لە ناو ناخ و مێشك و دڵی دا هەنە “دەتوانی دەرگاكان بكاتەوە..واتە ئەگەر كلیلەكانی بەهرەو هەست و ویست و ئارەزوو هەبێت دەتواندرێ دەرگاكان بكرێنەوە..
  بەڵێ من چەند كلیلێكی ئەو دەرگایانە بەكار دەهێنم، بەڵام لەوانەیە دەرگایەك لەو دەرگایانەم بە ئاسانتر بۆ بكرێتەوە.. پێم وایە شیعر ئەگەر بۆ خۆشەویستی خاك و دایك و جوانی نەبێت، ئەگەر شەڕ بە نەفرەت نەكات، هەناوی ببرسییەك نەخاتە بەرچاوی تێران، منداڵێك لە باوەشی شیعردا هەست بە ئارامی نەكات، ژنێك پێیەوە سەربەرز نەبێت، كێرڤی ورەی پێشمەرگەیەك و شەڕڤانێك لە مەورەد نەدات و تیژی نەكاتەوە،پێیە خوارەكان ئاگادار نەكاتەوە و هەوڵدان نەبێت بۆ ڕاستكردنەوەیان ،ئەوە هەر نەبێت باشترە..

  *زۆرێك لە شاعیران كاتێكی دیاركراویان نییە بۆ شیعر نووسین ئێوە كاتێكی دیاركراوتان هەیە بۆ شیعر نووسین بۆ (شەو،بەیانی ،ئێوارە..)؟

• ئەو كاتە شیعر دەنووسم كە شیعر خۆی سەرەتاتكێم لە گەڵدا دەكات و هانام بۆ دەهێنی بۆ ئەوەی بینووسم.. ئەو كاتە شیعر دەنووسم كە دێت قدیلانەی هەستەكانم دەكاتەوە..
  شیعر كات و ساتی دیاری كراوی نییە.. بەیانی و ئێوارەو شەو و نیوە شەو لای ئەونییە، هەر كاتێك ویستی دێت و لە دەرگات دەدات، ئەگەر ئازای زوو دەرگای لێ ناكەیەوە و پێشوازییەكی گەرم و گوڕی لێ ناكەی.. ئیدی چیدی بەو شێوە جوانییە و ڕەزا سووكییەی هاتووە نایبینییەوە، لەوانەیە جارێكی دی و بە شێوەیەكی دی، جیا لەوەی پێشتر بێتەوە..

  *پێتان وایە شیعر تەینا گوزارشت لە خەم ودووری نەهامەتی دەكات ؟ یان پەنجەرێكە بۆ هیوا و ستاتیكا؟

• ئێمە میللەتێكی بەش مەینەت و ماف خوراو و ستەم لێكراوین، مێژوو فەرامۆشی كردووین و جوگرافیاش دژمانە، ئەگەر ئێمەی نووسەر و شاعیر و چیڕۆك نووس و ڕۆمان نووس، هەروەها مێژوونووسان هەر كەسەو لەلای خۆی ئەو ڕاستییانە نەخاتە بەر گوێ و چاوی جیهان ئەدی دەبی كێ بیكات.. خۆ ناكرێت لە بەرامبەر شكست پێهێنانی شۆڕشێكی تەمەن چواردە ساڵی كڕ و بێ دەنگ بی و شیعرێكی بۆ نەنووسی، چۆن دەكرێ ئەنفال و كیمیاباران فەرامۆش بكەی و جیهانی لێ تێنەگەیەنیت، ئایا دەكرێ (درۆن) بارانت بكەن و بە شیعر نەڵێی ئۆف.؟ دەكرێ وڵاتت پارچە پارچە بێت و خەمی بۆ نەخۆی.؟ پاكیزەكانی نەتەوەكەت تۆبزی گێ (اغتصاب) بكرێن و جەرگت بۆیان نەسووتێت.؟..بەڵام سەرەڕای ئەو نەهامەتییانەش، خۆ ناكرێت شیعر بكەینە ئامرازی پرسە دانان و قوڕ پێوان بەڵكو دەكرێت و دەتوانین بیكەینە پەنجەرەیەك بۆ هیوا بەخشین و ورە بەرزكردنەوە..

*زۆرێك لە شاعیران كە شیعر دەنووسن بۆخۆیان دەنووسن، ئایا شیعرەكانی تۆپەیامێكی بۆ خوێنەر لە خۆ دەگرێت؟

• بڕوا ناكەم شاعیرێكی شاعیر، كە زۆربەی خەسڵەتەكانی شاعیریی تێدابی بەو جۆرە بیر بكاتەوە كە شیعر تەنها بۆ خۆی بنووسی.. ئەوە قسەی من نییە، لە مێژە گوتویانە: (شاعیر كە دەقێكی شیعریی دەنووسی تا ئەو كاتەی بڵاوی دەكاتەوە، ئەو شیعرە هی خۆیەتی، بەڵام كە بڵاوی كردەوە دەبێتە موڵكی هەموو خوێنەرانی.. لەبەر ئەوەی پەیامی هەمە جۆر هەیە، بۆیە ڕەنگە هەر شاعیرێكیش جۆرە پەیامێكی لەو جۆرانە هەبێت كە لە شاعیرێكی دیكەی جیا بكاتەوە..پەیامی من لە شیعر نووسین دا ن كە ئامانجی سەرەكیشمە، بریتییە لە:
• زمان: كە یەكێكە لە ئەستوندە هەرە بە هێزەكانی بەرزكردنەوەی ڕەشماڵی سێ ئەستوندەی شیعرەكانم…من دەمەوێ لە ڕێگەی زمانی پاراوو ڕەسەنەوە پەیامەكەم بگەینمە خوێنەرانمەوە و سەرنجیان بۆ شیعرەكانم ڕابكێشم، لە هەمان كاتدا چەندین وشەی ڕەسەنی مردوو زیندوو بكەمەوە.. (دیلان تۆماس) ی شاعیری پایە بەرزی بەریتانیا دەڵێت: من كە قەسیدەیەك دەخوێنمەوە، سەرەتا وشە جوانەكان سەرنجم ڕادەكێشن، دواتر بیرۆكەی شیعرەكە..
• بیرۆكە: واتە خولانەوە بە دەوری جغزی یەك بیرۆكە، نەك تێكەڵ و پێكەڵ كردن، چونكە شیعر چیڕۆك و ڕۆمان نییە بواری باز بازانێی تێدابێت، خوێنەر و ئارەزوومەندانی شیعر خەز لە شیعری درێژ و تێكەڵ و پێكەڵ ناكەن..

  • ئاڵۆزی و تەم و مژاویی: شیعر مەتەڵ نییە هەڵی بێنی، من لە گەڵ ئەو جۆرە شیعرانە نیم خوێنەر دەیان جار بیخوێنیتەوە و تێی نەگات، یان چەندین لێكدانەوەی بۆ بكرێ، یان ئانە پانەی بۆ بكرێ.. كەوانە شیعر دەبێت ڕەنگ و بۆن و تامی هەبێت و پێیانەوە بناسرێتەوە.. بۆ یەكەم جار كە سەیری شیعر دەكەی ئەگەر شاعیر بی، یان خوێنەرێكی بەردەوامی شیعر بی، بە ڕەنگەكەی دەزانی خۆماڵییە یان نا..بۆنی مانشێتی شیعرەكە ئارەزووی خوێنەر بۆ خوێندنەوەی شیعرەكە زیاد دەكات.. بیخوێنەوەو بڕۆ ناو قووڵایی شیعرەكە ئینجا دەزانی تامی شیرینە یان تفت و تاڵ

*مانشێتی شیعرەكانت سەرنج راكێشن تاچەند گوزراشت لە ناوەڕۆكی شیعرەكانت دەكات، پێتان وایە مانشێتی شیعر دەبێ گوزراشت لە ناوەرۆك بكات؟

• بەڵێ لای من زۆر گرنگە مانشێتی شیعر گوزارشت لە ناوەڕۆكی شیعر بكات، چونكە زۆر لە خوێنەرانی شیعر (هەتا خوێنەرانی بابەتەكانی دیكەی نووسین و چیڕۆك و ڕۆمانیش) ئەگەر مانشێتی شیعرەكە سەرنج ڕاكێش نەبێت لەوانەیە شیعرەكە پشتگوێ بخەن و نەیخوێننەوە..

  *شاعیری فەرنسی (لویس ئارگونی) دەڵێت “ئەگەر شیعر نەبوایە هەموومان تووشی خوورپەی(سەكتە) دڵ دەبووین،بۆچوونت لەسەر ئەم دەستەواژە چیە؟

• لەوەتی مرۆڤ هەیە شیعر هەر هەبووە و تاكو ئێستاش بەردەوامە، خەڵكیش هەر تووشی خوورپەی دڵ بووە و دەبی، ڕۆژ لە دوای ڕۆژیش كەسانی تووشی خوورپەی دڵ دەبن لە زیاد بوون دانە، لەوانەیە زۆربەشیان شاعیر بن.. من قسەی ئەو هاوڕێ شاعیرەمان بەو نوكتەیە دەچوێنم (دەشوبهێنم) كە كابرایەكی سەر بە عەشیرەتێك لە ناو خەڵكی عەشیرەتەكەی خۆی گۆتبووی: ئەرێ ئەوانەی لە عەشیرەتی ئێمە نینە كوو دەتوانن بژین!!!! من ئەگەر پێچەوانەی سەرلە بەری ئەو بیركردنەوەیە نەبم، لەبەر ئەوەیە كە لەوانەیە كەسێكی لاوازی هەست تەنك و ناسك شیعرێكی پڕ لە ئازارو خەم و نەهامەتی بخوێنێتەوە كاری لێ بكات و تووشی خوورپەی دڵی بكات ،كە ئەوەش زۆر دەگمەن ڕوودەدات
  خەڵكی عەشیرەتەكەی خۆی گۆتبووی: ئەرێ ئەوانەی لە عەشیرەتی ئێمە نینە كوو دەتوانن بژین!!!! من ئەگەر پێچەوانەی سەرلە بەری ئەو بیركردنەوەیە نەبم، لەبەر ئەوەیە كە لەوانەیە كەسێكی لاوازی هەست تەنك و ناسك شیعرێكی پڕ لە ئازارو خەم و نەهامەتی بخوێنێتەوە كاری لێ بكات و تووشی خوورپەی دڵی بكات ،،كە ئەوەش زۆر دەگمەن ڕوودەدات..

  *چۆن دەڕوانیتە ئاستی شاعیرە لاوەكان؟

• پێم وایە ئەو هەویرە ئاوی زۆری دەوێ، بۆیە ئەگەر بەو پەلە پەلییەی وەڵام دانەوەی پرسارێك ئاستی لاوەكانمان هەڵبسەنگێنم هەلەمە.. تەنها من ئەوە دەڵێم: كەم كەس هەیە چەندین شیعری (حاجی قادرو فایەق بێكەس و گۆران و……..هتد) لەبەر نەكردبی، كەچی ئێستا كەم كەس، یان بەدەگمەن هەیە بتوانی شیعرێكی نوێ ئەزبەر بكات، لەبەر ئەوەی سەرو بنیان یەك ناگرنەوە، یان ئەو ئاوازو مۆسیقایەی لەواندا هەیە، ئێستا ناڵێم هەر نییە، بەڵام دەگمەنە..

*جگە لە بواری نووسینی شیعر لە چیرۆك نووسینش ئەسپی خۆتان تاوداوە چەمكی چیرۆكەكانت لە چییەوە سەرچاوە دەگرن؟

• بەڵێ دوو كۆمەڵە چیڕۆك و ڕۆمانێكم چاپ كردووە، ڕۆمانێكیشم لەبەر دەستە زۆری نەماوە تەواوی بكەم.. پێم وایە، ڕۆمان و چیڕۆك و شیعر سێ برای گەورە و ناوەنجی و بچووكن، بەڵام بە جەستەو خەسڵەت جیاوازن.. لای من چیڕۆك و ڕۆمان نووسین، لە نووسینی شیعر ئاسانترە.. شیعر تیف تیفەی زۆری دەوێ، واتە گەڕان بە دوای وشەی جوانی ئاوازبەخش بە جۆرێك لە گەڵ نۆتەی مۆسیقا بسازێت..هەروەها شیعر بە دەربڕینێكی كەم مانایەكی زۆرت پێ دەبەخشی، كەچی لە نووسینی چیڕۆك و ڕۆمان بۆ هەمان مەبەست دەتوانی درێژدادڕی بكەیت و ئەو هەموو جوانكارییەی شیعریشی ناوێت.. چیڕۆك و ڕۆمانەكانیشم هەر زیاتر لە مەینەتی و نەهامەتییەكانی نەتەوەكەم سەرچاوە دەگرن، هەتا ئەگەر چیڕۆكێكی خۆشەویستیش بنووسم ناتوانم لەگەل بەدبەختییەكی میللەتەكەم تێكەڵی نەكەم..

نووسەر و چیرۆك نووس “محمد تاهیر- كاكل، ناسراو بە (مامۆستا بەهرام ) لە چەند دێرێك دا:

• ئەندامی كارای سەندیكای رۆژنامەنووسانی كوردستانە
  *ئەندامی فیدراسیۆنی ڕۆژنامەنووسانی نێودەوڵەتییە
  *ئەندامی یەكیەتی نووسەرانی كوردە
  *،ئەندامی یەكیەتی مامۆستایانی كوردستانە
  *ئەندامی دەستەی نووسەرانی گۆڤاری (ھەرێمی كوردستان) بووكەلەلایەن وەزارەتی رۆشنبیری دەردەچوو.
  *ئەندامی دەستەی نووسەرانی گۆڤاری (داد) بوو كە لەلایەن وەزارەتی داد دەردەچوو.
  تاكو ئێستا ئەم كتێبانەی بە چاپ گەیاندووە:
• كاتم بەفیڕۆ نادەم كۆمەڵە چیرۆك بۆ منداڵان ٢٠٠٥
  -ڕۆشنبیری … كۆمەڵگەی مەدەنی وەرگێڕان ٢٠٠٦
• كورد- عەرەب- شۆڤێنیزم وەرگێڕان ٢٠٠٩
• شەلم كوێرم ناپارێزم كۆمەڵێك وتاری خۆی ٢٠١٠
• ئەوەشمان فت كۆمەڵە چیرۆك ٢٠١٤
• ڕەوشت و سیاسەت برتراند ڕاسل وەرگێڕان ٢٠١٥
• ئێمە كێین؟ سامویل. ب. ھنتگتۆن وەرگێڕان ٢٠١٦
• زامەكان دەكولێنەوە ڕۆمان بەرھەمی خۆی ٢٠١٨
• كەزی دایكمیان بڕیوە كۆمەڵە چیرۆك – خۆی ٢٠١٩
• تووڕەم لە ھەور و با شیعر ٢٠٢٤
  شكۆی شاژنایەتی خۆرم شكاند شیعر ٢٠٢٤
  *ئەم كتێبانەشی ئامادەن بۆ چاپ:
  -راپەڕینی جووتیاران – رۆمان
  -ململانێی زلھێزەكان كۆمەڵێك وتاری وەرگێڕدراو
• لە گوندەوە بۆ شار – رۆمان

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

‎ئینتەرناسیۆناڵ: بە بۆچوونی ئێوە جگە لە ناڕەزایەتی شەقام و مانگرتنی کرێکاری، خەباتی چینایەتی لە چ فۆرمێکدا ڕوودەدات؟ ‎حەمید تەقوایی: ناڕەزایەتی و مانگرتنەکانی کرێکاران شێوازی ڕوونی خەباتی چینایەتین. بەڵام خەباتی چینایەتی مانایەکی فراوانتر و بنەڕەتیتری هەیە. هەر ڕووبەڕووبوونەوەیەکی سیاسی، کۆمەڵایەتی، زانستی، فەلسەفی، هونەری، ئەدەبی و هتد لە کۆمەڵگادا لەسەر ئەو جیاکاری وکێشە و نەهامەتیانەی کە هەن، بەشێکە لە خەباتی چینایەتی. ئەگەر بە خەباتی چینایەتی بڵێین ململانێی چینایەتی (Class Struggleبەوەرگێڕانی وردتری )، چەمکەکە ڕوونتر دەبێتەوە. واتە کێشمەکێش بەمانای بەریەککەوتن و دژایەتی و ڕوبەڕوو بوونەوە لە نێوان بەرژەوەندی چین و توێژە جیاوازەکان و لە نێوان نوێ و کۆن و لە نێوان داهاتوو کە لەدایک دەبێت و ڕابردوو کە سەردەمی بەسەر چووە. ئەمە ئەو ململانێیە کە ئەمڕۆ لە نێوان دوو چینی سەرەکی کرێکاران و سەرمایەدار لە هەموو بوارەکاندا دەگوزەرێت. لە ململانێی بەرزکردنەوەی کڕێوە تا دەگاتە ناکۆکی لەسەر بودجەی خزمەتگوزارییە خۆشگوزەرانیەکان، لە بەرەنگاربوونەوەی فێرکردنی داروینیزم لە قوتابخانەکانی ئەمریکا تا سانسۆرکردنی پۆستەری بێدینەکان لە ئینگلتەرا و لە ئینکاری گەرمبوونی Global Warmingزەوی تا بە فەرمی ناسینی مافی کەوانەکان، هەموویان نموونەی جیاوازی ململانێ یان ململانێی چینایەتین. ئەم ململانێیە هەندێک جار پەرەدەسێنێت و دەچێتە سەر شەقامەکان – وەک بزووتنەوەی داگیرکەر، شۆڕشەکانی بەهاری عەرەبی، بزووتنەوەی من چارلی ئیبدۆم، ناڕەزایەتییەکانی هێلەک زەردەکان لە فەرەنسا، بزووتنەوەی می تو (Me Too) و… و هەندێکجاریش لە ئاستی مشتومڕی سیاسیدا دەمێنێتەوە- وەک ڕاست بوون یان نەبوونی گڵوباڵ وارمین ویان مشتومڕی نێوان داروینیزم ودیزاینی هۆشمەند (intelligent desing) ‎، لە دەرەوەی چینی کرێکارن. بزووتنەوەی کرێکاری لە شێوەی مانگرتن و ناڕەزایەتیدا، شێوازێکی ئاشکرا و بەردەوامی خەباتی چینایەتییە کە ڕاستەوخۆ تەحەدای خاوەنکارەکان و حکومەتەکەیان دەکات؛ بەڵام چین و توێژەکانی دیکەی کۆمەڵگەش چەندین بزووتنەوەی ناڕەزایەتی پێکدەهێنن. وەک بزوتنەوەی ڕەشپێستەکان لەسەر مافە مەدەنییەکان لە ئەمریکا یان بزووتنەوەی دادخوازی و بزووتنەوەی دژی حیجاب لە ئێران. ئەم بزوتنەوانە بەتەواوی پەیوەستن بە خەباتی دژ بە سەرمایەداریشەوە، چونکە لە سەردەمی ئێمەدا هۆکارو سەرچاوەی هەموو نەهامەتی و هەڵاواردنەکان سیستەمی سەرمایەدارییە. ‎ کاتێک کێشمەکێشی چینایەتی لەسەر دەوڵەت چڕ دەبێتەوە، بە پێی پێناسە، ئێمە لەبەردەم بارودۆخی شۆڕشگێڕانەداین. شۆڕش لە ڕاستیدا لوتکەی ململانێی چینایەتییە لەسەر دەسەڵاتی سیاسی. دیارە لە ئێراندا ڕاپەڕینەکانی ساڵانی ١٣٨٨، ١٣٩٦ و ١٣٩٨ و ئەمڕۆش ڕاپەڕینی ژن ژیان ئازادی، نموونەی ڕوونی سەرهەڵدانی ململانێی چینایەتیە لەسەر دەوڵەت و سیستمی هەبوو. لە سەرەتای دامەزراندنی کۆماری ئیسلامییەوە چەندین بزووتنەوەی ناڕەزایەتی لە ئارادایە. هەر لە بزووتنەوەکانی چین و توێژە جیاوازەکانی کۆمەڵگەوە (جوڵانەوە کرێکاران، ژنان، گەنجان، قوتابیان، و کەوانە و هتد) تا دەگاتە ململانێ لەسەر پرسە هاوبەشەکانی چین و توێژە جیاجیاکانی خەڵک، وەک بزووتنەوەی دژ بە بێ مافەکانی ژنان و… بە تایبەتی دژی حیجابی زۆرەملی و هەڵاواردنی جێندەری، بزووتنەوەی دادخوازی، بزووتنەوەی دژی لەسێدارەدان و هتد. خەباتی چینایەتی هەموو ئەم ناڕەزایەتی و ململانێیانە لەخۆدەگرێت. ئینتەرناسیۆناڵ: کۆماری ئیسلامی ئێران ڕێژیمێکە پارێزەری لە سەرمایەدارەکان و پێوەندیەکانی سەرمایەداری دەکات و زۆرێک لە سەرکردەکانی بوونەتە سەرمایەداری زەبەلاح لە ئێران. بەڵام توێژێک سەرمایەداری زەبەلاح کە پەیوەندییان بە حکومەتەوە نییە، دەیانەوێت بیڕووخێنن. ئایا ئەم خواستی ڕوخاندنەی بەشێک لە چینی سەرمایەدارانیش هەر بەشێکە لە خەباتی چینایەتی؟ ‎حەمید تەقوایی: بە بڕوای من ڕووبەڕوو بوونەوەی توێژە چینایەتییە سەرمایەدارەکان لەگەڵ حکومەتەکەیان کە بارودۆخی ئەمڕۆی ئێران نموونەیەکی توندی ئەوە، ڕاستەوخۆ بەشێک نییە لە ململانێی چینایەتی لە کۆمەڵگادا؛ بەڵام دەرئەنجام و ڕەنگدانەوەیەتی. کاتێک بەشێک لە چینی دەسەڵاتدار کە دەوڵەتی چینەکەی خۆی دەبێنێت کە بێ توانایە لە کۆنترۆڵکردنی کۆمەڵگا و پاراستنی بەرژەوەندییەکانی خۆیدا، دەچێت بەرەو ئۆپۆزسیۆن. ئەمەش خۆی دەرکەوتەی واقیعێکی گشتیترە. لە هەموو سیستمە سەرمایەدارییەکاندا، بزووتنەوە و حزبی جۆراوجۆری بۆرژوازی لەسەر چۆنیەتی پاراستنی بەرژەوەندییە چینایەتییەکانیان لە کۆمەڵگادا دروست دەبن، کە لە ڕووی سیاسییەوە جیاوازن لە یەکتر. لە دیموکراسی پەرلەمانیدا ئەم ناکۆکییانە لە هەڵبژاردنەکاندا دیاری دەکرێن، لە سیستەمی دیکتاتۆریشدا، بە پیلانگێڕی و کودەتا و هێز. بەڵام لە هەر حاڵەتێکدا بابەتی ناکۆکی ناوخۆیی حیزب و هێزەکانی بۆرژوازی (چ ڕیفۆرمخواز، لیبراڵ، کۆنەپەرست، فاشیست و هتد)، لەسەرچۆنیەتی پاراستن و بەهێزکردنی تەواوی سیستەمی سەرمایەدارییە. ‎ئەم ڕاستییە لە هەلومەرجی سیاسی ئێراندا بە ڕوونی دەبینین. دژایەتی هێز و لایەنە ڕاستڕەوەکانی ئۆپۆزسیۆن بۆ کۆماری ئیسلامی لەبەر ئەوەیە کە پێیان وایە ئەم حکومەتە هەموو سیستمی خوازراوی چینەکەیانی خستووەتە مەترسییەوە و ئەم سیستەمە خوازراوە بۆ پاشایەتیخوازەکان کە بەشێکی سەرەکی لە باڵی ڕاستی- ئۆپۆزسیۆنن، هیچ نییە جگە لە گەڕانەوە بۆ دیکتاتۆری شاهانە کە ٤٥ ساڵ لەمەوبەر، کۆمەڵگە چارەنووسی خۆی لەگەڵ یەکلایی کردووە و ئێستاش کە ئەم هێزانە لەژێر گوشاری بزوتنەوەی ژن ژنان ئازادیدا پێداگری لەسەر شۆڕش و ڕووخاندن دەکەن، بەئاشکرا بەرگری لە سوپای پاسداران و بەسیج و هێزە چەکدارەکانی کۆماری ئیسلامی دەکەن بە مەبەستی “پێشگرتن لە ئاژاوەگێڕی”. ‎ئەم دۆخە ئەو ڕاستیەدووپات دەکاتەوە کە تەنانەت کاتێک بەشێک لە هێزە سیاسییە بۆرژوازییەکان ناچار دەبن لەدژی حکومەتەکەیان بووەستنەوە، ئامانجیان ڕێگریکردنە لە گۆڕانکاری ڕیشەیی لە سیستەمەدا کەهەیە. لە ڕاستیدا لە ڕیزبەندی خەباتی چینایەتیدا، هەموو هێزە ڕاستڕەوەکان، لە ئۆپۆزسیۆن و لە حکومەتدا، لە دژی چینی کرێکار و جەماوەری خەڵک دادەنرێن، کە ئەرکیان بنبڕکردنی هەر جۆرە هەڵاواردن و نایەکسانی، هەژاریی و نائەمنی ئابووریەکە. ‎ ئینتەرناسیۆناڵ: چ کاتێک دەتوانرێت بانگەشەی ئەوە بکرێت کە خەباتی چینایەتی لە بەرژەوەندی کرێکاران کۆتایی هاتووە؟ ئایا خەباتی چینایەتی لە بنەڕەتدا بە دامەزراندنی سۆسیالیزم کۆتایی دێت؟ ‎حەمید تەقوایی: ئاشکرایە کە دامەزراندنی سۆسیالیزم ئامانجی کۆتایی چینی کرێکار و حزبەکەیەتی، بەڵام ڕێگای گەیشتن بەو ئامانجە ستراتیژییە، چەندین نەبەرد و پێشکەوتن و دەستکەوت لەخۆدەگرێت. سەپاندنی مافی ڕشتەیی و مەدەنی (مافی ڕێکخستن، مافی مانگرتن، کەمکردنەوەی کاتی کارکردن، زیادکردنی کرێ و…)، وە جێبەجێکردنی ئەو داخوازییە خۆشگوزەرانیانەی کە هەموو کۆمەڵگە لێی بەهرەمەندە (چاودێری تەندروستی و خوێندنی بێبەرامبەر، کەمکردنەوەی تەمەنی خانەنشینی، بێکاری و بیمەی پزیشکی و هتد) خزمەتگوزارییەکانی خۆشگوزەرانی) هەموویان دەستکەوتی بزووتنەوەی کرێکاری و دەرئەنجامی سەرکەوتنیەتی لە شەڕە چینایەتییە بەردەوامەکاندا. ئەم پێشکەوتنانە هەم بارودۆخی ژیانی کرێکاران و تەواوی خەڵک باشتر دەکەن و هەم هەلومەرجی سەرکەوتنی کۆتایی، دامەزراندنی سۆسیالیزم، فەراهەمتر دەکەن. ‎ دەستداماڵینی سیاسی بۆرژوازی و بەدەستەوەگرتنی دەسەڵاتی سیاسی خاڵی وەرچەرخانە لەم پرۆسەیەدا، هەرچەندە خۆبەخۆ بە مانای دامەزراندنی سۆسیالیزم نییە؛ بەڵام سەرکەوتنێکی یەکلاکەرەوەی چینی کرێکارە بۆ ئەوەی بەرەو دەستداماڵینی ئابووریی بۆرژوازی و بەدیهێنانی سۆسیالیزم و دواجار لەناوبردنی چینەکان بڕوات. لەگەڵ بەدەستەوەگرتنی دەسەڵات لەلایەن چینی کرێکارەوە، هێز و حزبە بۆرژوازییەکان وەدەرنراوە بۆ ئۆپۆزسیۆن؛ بەڵام سیستەمی چینایەتی دەم دەست لەناو ناچێت. خەباتی چینایەتی تەنانەت دوای ڕووخانی سیاسی چینی سەرمایەداریش بەردەوامە؛ بەڵام ئەمجارەیان بە چینی کرێکار لە دەسەڵات و بۆرژوازی لە ئۆپۆزسیۆن. لەم دۆخەدا چینی کرێکار لە پێگەی دەوڵەتەوە، کەلە شێوەی شوراکان جەماوەی خەڵکی لەخۆدەگرێت و لە دەسەڵاتدارێتیدا بەشداری پێکردووە، و بە پشت بەستن بە یاسا و دەسەڵاتی حکومەتی شوراکان، لە پێگەی زۆر بەهێزترەوە، بەردەوام بن لە خەباتکردن بۆ ڕزگارکردنی هەموو کۆمەڵگا لە هەر جۆرە جیاکارییەک و زاڵبوونێکی چینایەتی. ‎ململانێی چینایەتی کاتێک دەگاتەکۆتایی، یەکەم، کار چالاکیی داهێنەرانە و ئازادانەی هەر تاکێک بێت و مەرجی پێشوەختە نەبێت بۆ دەستەبەرکردنی بژێوی ژیانی خۆی و دووەم: دەوڵەت بە مانای ئۆرگانێکی سیاسی لەناوچووە و بووەتە ئۆرگانێکی ئیداری. واتە کاتێک بە بڕوای مارکس کۆمەڵگەی مەدەنی گەشەیسەندووە بۆ “کۆمەڵگەی ئینسانی، یان ئینسانیەتی کۆمەڵایەتی”. ‎٤

ئەم تیۆرەی کاڕل ڕۆجەرس یەکێکە لە گرنگترین تیۆرەکان لە بواری دەروونناسی کەسایەتیدا. ئەم تیۆرە جەخت لەسەر چۆنیەتی دروستبوون و گۆڕانی تێگەیشتنی تاک لە خۆی(Self) دەکات. ڕۆجەر پێی وایە کە (Self- خۆ) لە دوو بەشی سەرەکی پێکدێت: خودێکی ڕاستەقینە و خودێکی ئایدییاڵ.

نموونە: ئەبڕاهام خوێندکارێکی زانکۆیە. خودی ڕاستەقینەی ئەو کەسێکە کە هەندێک جار دواکەوتنی هەیە لە پێشکەشکردنی ئەرکەکانی، بەڵام هەوڵدەرە. خودی ئایدیاڵی ئەو خوێندکارێکی نموونەییە کە هەمیشە ئەرکەکانی لە کاتی خۆیدا پێشکەش دەکات.
کاتێک “خودی ڕاستەقینە” و “خودی ئایدییاڵ” لە یەکتر نزیک دەبنەوە، تاک هەست بە ئاسوودەیی دەروونی زیاتر دەکات.

نموونە: ئەگەر ئەبڕاهام هەوڵ بدات و بەرەبەرە باشتر بێت لە بەڕێوەبردنی کات و پێشکەشکردنی ئەرکەکانی، ئەوا “خودی ڕاستەقینە”ی نزیک دەبێتەوە لە “خودی ئایدییاڵ”ی، کە دەبێتە هۆی هەستکردن بە ڕەزامەندی زیاتر.

لەهەمان کاتدا نابێت پرسی ئەزموونی “تاك” فەرامۆش بخەین چونکە ئەزموونەکانی ژیان ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕن لە شێوەدان بە تێگەیشتنی تاک لە خۆی و لەهەمان کاتدا وێناکردنی بۆ دەوروبەر.

نموونە: ئەگەر مامۆستاکانی ئەبڕاهام هانی بدەن و پشتگیری بکەن، ئەمە دەبێتە هۆی ئەوەی کە وێنەی خۆی لای خۆی باشتر بێت و متمانەی بە خۆی زیاتر بێت و ببێت سایکۆلۆجستێکی ئاستبەرز و زیاتر لەوێنا ئایدیاڵەکی خۆی نزیك بێتەوە (سەرنجێك ئەم پرسە جیاوازە لە وەهم).
وە ڕۆجەرس پێی وایە کە مرۆڤ بەردەوام لە گۆڕان و گەشەکردندایە بەرەو ” self-actualization واتە خۆبەدیهێنان بۆنموونە ئەوەی ئەبڕاهام ماسلۆ باسی دەکاتن لەکۆتا قۆناغی قوچەکەکە”.

نموونە: لەگەڵ تێپەڕبوونی کات، ئەبڕاهام فێری شێوازی باشتری خوێندن و بەڕێوەبردنی کات دەبێت. ئەمەش یارمەتی دەدات بۆ گەیشتن بە پۆتێنشیاڵی تەواوی خۆی وەک خوێندکار. وە لەهەمان کاتدا ڕۆجەرس پێی وایە کە ژینگەیەکی پشتیوان و پڕ لە ڕێزگرتن یارمەتی تاک دەدات بۆ گەشەکردنی تەندروست.

نموونە: ئەگەر خێزان و هاوڕێکانی ئەبڕاهام هانی بدەن و پشتگیری بکەن، ئەمە دەبێتە هۆی ئەوەی کە ئەو هەست بە ئاسوودەیی زیاتر بکات و باوەڕی بە تواناکانی خۆی زیاتر بێت.

لە کۆتاییدا، تیۆری Self Therapy ی ڕۆجەرس گرنگی بە تێگەیشتنی تاک لە خۆی دەدات و چۆن ئەم تێگەیشتنە کاریگەری لەسەر ڕەفتار و گەشەکردنی کەسی هەیە. ئەم تیۆرە بووەتە بنەمای زۆر لێکۆڵینەوە و شێوازی چارەسەری دەروونی، بە تایبەتی لە بواری ڕاوێژکاری دەروونی و پەروەردەیی و تەندروستی دەروونی.

سەرچاوە بەکارهاتووەکان:
1-https://study.com/learn/lesson/carl-rogers-theory-in-humanistic-psychology-carl-rogers-theory-of-personality-client-centered-therapy.html#:~:text=Only%2068K%20views-,What%20is%20Carl%20Rogers’%20Theory%3F,individual%20achieves%20their%20full%20potential

2-https://web.cortland.edu/andersmd/rogers/self.html

3-https://www.simplypsychology.org/carl-rogers.html

4-https://www.structural-learning.com/post/carl-rogers-theory
5- ئەم سەرچاوەیە بە PDFــە، بەهیوای سوود.
https://ampgc.ac.in/Admin/upload/documents/econtent/Dr_Garima_Rogers%20theory_of_personality.pdf

پاش دوو ساڵ لە چەقبەستن و دەرگیربونی بارزانی و تاڵەبانی بۆ بڕیاردان لەسەر دیاریکردنی کاتی هەڵبژاردن، دواجار نێچیرڤان بارزانی فەرمانێکی هەرێمی دەرکرد کە وادەیەکی نوێی لە٢٠-١٠-٢٠٢٤ دیاریکرد بۆ ئەنجامدانی هەڵبژاردنەکان. لەهەمانکاتدا داوای لە لایەنە پەیوەندیدارەکان کرد کە هاوکاری و هەماهەنگی لەگەڵ کۆمسیۆنی باڵای سەربەخۆی هەڵبژاردنەکان بکەن بۆ جێبەجێکردنی ئەم فەرمانە.
ئەوەی شایانی باسە ئەمە پێنجەمین فەرمانی نێچیرڤان بارزانیە بۆ دیاریکردنی وادەی هەڵبژاردنی کوردستان، کە دوو ساڵە ماوەی خولەکەی کۆتاییهاتووە. بڕیاری دادگای فیدراڵی بۆ هەڵوەشاندنەوەی “سیستەمی کۆتا” بۆ کەمینەکان لە پەرلەمانی هەرێمدا کە لە مانگی شوباتی ساڵی ڕابردوودا دراوە، بووە هۆی ئەوەی زیاتر ئەو بابەتە ئاڵۆزتر بێت، بەتایبەتی ئەو ناڕەزایەتیە توندەی کە بارزانی دەریبڕی، بەڕاگەیاندنی بەشدارینەکردنی لە هەڵبژاردنەکاندا، دوای دەرچوونی بڕیارەکەی دادگای فیدراڵی، پاش ئەوەی دادگا لە سەرەتای مانگی ئایاردا بڕیارەکەی هەموارکردەوە، دواتر بارزانی گەڕانەوەی بۆ بەشداریکردن پەسەندکرد.
ئەوەی ڕاستی بێت ئەتوانین بڵێین ئاڵۆزی پرسی هەڵبژاردنەکانی هەرێم تەنیا پەیوەندی بە بڕیارەکانی دادگای فیدراڵەوە نەبووە، بەڵکو زیاتر پەیوەندی بە ململانێ و کێبڕکێی نێوان خودی هەردوو بنەماڵەی بارزانی و تاڵەبانیەوەیە، کە چەندین ساڵە شەڕی گۆڕینی هاوسەنگی هێزەکانیان لەبەرامبەر یەکتردا دەکەن و هۆکاری فەراهەمهێنانی دۆخی بارگرژی و ناڕەحەتی گوزەرانی دانیشتوانی کوردستانی عێراقی لێکەوتۆتەوە. هەر لایەنێکیان لە هەر دەورەو دۆخێکدا بەدوای ئەو هەلەدا دەگەڕێن بەهەر بەهاو کردارێکی نامۆراڵی بێت، چۆن ئەتوانن و چۆن بۆیان دەلوێت نفوزو پێگەی هێزەکەیان لە ئاستێکی باڵاتردا نیشان بدەن. ئەمەش لە دۆخی گێژاوی پرۆسەی ئەم هەڵبژاردنەی ئێستادا کاریگەری زیاتری لەسەر پرسی دواکەوتنی ئەم هەڵبژاردنەو کێشەکانی نیشانداوە، بەڵام دواجار بارزانی ناڕەزایەتی دەربڕی بەرامبەر بە شێوازی دابەشکردنی کۆتاکان، کە بەو ناڕەزایەتیە توانی فشار خاتە سەر دادگای فیدراڵی و بڕیاری دادگای فیدراڵی لەسەر کوتاکان هەموارکرێتەوە، هەر لەم بارەیەوە بارزانی توانی بڕیارێک لە دادگای فیدراڵی وەربگرێتەوە، کە هەرێمەکە دابەش بکات بۆ ٤ کەرتی هەڵبژاردن، دابەشکردنی پشکەکەش بەسەرهەرسێ پارێزگای هەولێر، سلێمانی و دهۆکە.
ئەوەی کە بۆمان ڕۆشنەو گومانی تیانیە، لە هەڵبژاردنەکانی ڕابردودا هەرکاتێک بەبەشداری بارزانی و تاڵەبانی وەک دوو هێزی بنەماڵەو میلیشیا ئەو هەڵبژاردنە بەڕێوەبرابێت، ئاشکرایە کە نەتوانراوە هیچ ئاڵوگۆڕێکی ڕیشەیی لە پێکهاتەی حکومەتی هەرێم و چۆنیەتی دەسەڵاتی زۆنی زەردو زۆنی سەوزدا پێشهاتبێت، بۆیە ناکرێت لە خۆشخەیاڵی ئەوەدابین کە لە هەڵبژاردنی ئەم جارەشدا پێشبینی ئەوە بکەین کە گۆڕانکاری ڕیشەیی لە هەیکەلی حکومەتی هەرێمدا ڕووبدات. بنەماڵە لە شوێنی خۆیدایەو میلیشیاکانیش کاریان بۆ پاراستنی ئەم دوو بنەماڵەیە نەوەستاوە، بۆیە سەرەڕای ئەو هەموارکردنە بچووکانەی کە دەسەڵاتی دادوەری عێراق بۆ یاساکەی کردووە، بەڵام گومانی بەردەوامی گەندەڵی و دزیکردن و تەزویرو کۆنترۆڵکردنی دۆخی هەڵبژاردن، لەلایەن پارتی و یەکێتیەوە ڕاناگیرێت. دوو ساڵە پەرلەمان هەڵوەشاوەتەوە، بەڵام سەرۆکایەتی مەسرور بۆ حکومەتی هەرێم لەرزەیەکی تێنەکەوتوە.
وادەی هەڵبژاردن بە گرنگ وەسف دەکەن وەک ئامرازێک بۆ پڕکردنەوەی بۆشایی دەستووری و پێدانی شەرعیەت بە دەسەڵاتدارانی هەرێم، بەو مانایەو تا لەچوارچێوەی یاساکانی دەوڵەتی فیدراڵی عێراقدا بەهرەمەندە بن لە بەڕێوەبردنەوەی هەرێمدا..!.
سەبارەت بە پرسی ئەو بۆشاییە دەستوریەی کە بەهۆی نەبوونی پەرلەمانی هەرێمەوە دروست بووە، ئێستا بەناوی ئەوەی کە گوایە بە ئەنجامدانەوەی هەڵبژاردن شەرعیەت بۆ حکومەت دەگەڕێننەوە، شاراوەنیە کە لەسایەی دەسەڵاتی هێزە تائفی و نەتەوەپەرست و بنەماڵە میلیشیاکاندا گەڕانەوەی شەرعیەت بۆ حکومەت مانایەکی نیە، چونکە ئاماژەکردن لەسەر ناوهێنانی شەرعیەت بۆ ئۆرگانە هەڵبژێردراوەکان بۆ هێزە دەسەڵاتدارەکان لە عێراقدا، بەگشتی لەڕادەبەدەر فۆرماڵیە، چونکە ئاشکرایە کە دەستور و یاساکان ئەوە نین کە ژیانی سیاسی و کاروباری دەوڵەت ڕێکخەن، بەڵکو فاکتەری شکڵی و لاوەکین لەبەرامبەر ئەو هێزانەی لەئێستادا بە ئاستی هاوسەنگی هێزە میلیشیاکانیان دەسەڵاتی سیاسی ڕادەگرن، هەڵبژاردن بۆ پەرلەمانیش هەر ئەو میکانیزمە زاڵە بەسەریدا.
ئەوەی شاراوە نیە یاسا و یاسادانان فاکتەری یەکلاکەرەوە نەبوون بۆ چارەسەرکردنی کێشە و ململانێکانی نێوان ئەو هێزە سیاسیانەی لە عێراق و کوردستاندا دەسەڵاتدارن، بەڵکو مامەڵەکردن بووە لەسەر بنەمای بەرژەوەندیە سیاسی و ماددیە ڕاستەوخۆکان، لەلایەکی ترەوە چۆنیەتی ئاستی هاوسەنگی پەیوەندی نێوان حزبەکان بە شەڕ یا بە دانوسان و ڕێکەوتن لەگەڵ کێشەکان مامەڵەیان کردوە، نەک گەڕانەوە بۆ دەنگی خەڵک.
لە هەڵبژاردنی ئەنجومەنی پارێزگاکان لە ساڵی ڕابردودا بۆ پێکهێنانی بەرێوەبردنی پارێزگاکان ئەنجامدرا، بەوپێیەی نەبوونی ڕێکەوتن لەنێوان هێزە سیاسیە کێبڕکێکارەکاندا نەگەیشتە ئەنجامێکی دیاریکراو، بەئاشکرا ڕێگری هەیە لە پێکهێنانی حکومەتی خۆجێی بۆ هەردوو پارێزگای دیالە و کەرکوک، ئەمەش بەڵگەیەکی بەرجەستەیە لەسەر گرنگی نەبوونی سندوقەکانی دەنگدان.
بارزانی و تاڵەبانی بەجیا لە درێژەدان بە ململانێی مانەوەو پاراستنی زۆنی زەردو زۆنی سەوز، لەهەمانکاتدا لەبەرامبەر ئەو دۆخەی لە ئاراستەی ناوەندبونەوەی عێراقدا گیریان کردوە، لە قەیرانێکی تەواو سیاسی و ئابوریدا بەرەوڕوون. ئەتوانین بڵێین، ئەم قەیرانە لەئێستادا هۆکارێکی تەواو کاریگەرە لە دابەزینی ئاستی هاوسەنگی پێگەی بارزانی و تالەبانی، لەلایەک لە پەیوەندیان بە بەغداوە، ئەمەش گۆڕانی دەورانێکی وەها جیاوازە کە ناچار کراوان زیاتر ملکەچی سیاسەتەکانی حکومەتی عێراق بن، لە لایەکی ترەوە چۆنیەتی پەیوەندیان بە تورکیا و ئێران و ئەمریکا و وڵاتانی ترەوەکە دەکەوێتە بەر سەوداو مامەڵەی دەورەیەکی ترەوە، ناتوانن دژایەتی حکومەتی عێراق بکەن، لەهەمانکاتدا پەیوەندی نێوان خۆشیان، واتە بنەماڵەی بارزانی و تاڵەبانی لە پرۆسەی ئەم ئاڵوگۆڕانەدا لەبەرامبەر چاوەڕوانی چارەنوسیانن کە بە ئایندەی بەغداوە چەقی بەستووە.
لەگەڵ هەموو ئەو ئاڵوگۆڕو پێشهات و چاوەڕوانیانەدا، دانیشتوانی زۆنی زەردو زۆنی سەوز زیاتر لە بەرامبەر وەحشیەتێکی ناسەقامگیردا بە بارمتە گیراون، نیشانەکانی ڕزگاری لەدەسەڵاتی بنەماڵە هیچ ئاسۆیەک لە ڕێگەی ئەم ئاڵوگۆڕانەوە نیشان نادات، بۆیە ئەتوانین بڵێین ئەو هێزو لایەنانەی دەیانەوێت ئومێد ببەخشن بە دانیشتوانی هەرێم، کە هەڵبژاردنەکانی ئەمجارە ئەتوانێ کۆتایی بەدەسەڵاتی زۆنی زەرد و زۆنی سەوز بهێنێت، خەتایەکی گەورە بەرامبەر بە خەڵکی کوردستان و ناڕەزایەتیەکان دەکەن، ئەو ناڕەزایەتیانەی کە ڕێگای ئاڵوگۆڕی ڕیشەیی و پاکتاوکردن و کۆتایی دەسەڵاتی بنەماڵەیان گرتۆتە بەر.