زیاتر لە 1200 ساڵە ئێزیدییەكان لەسەر ئەم خاكە جینۆساید دەكرێن, هەموو ئەو تاوانانەی داعش ئەمرۆ ئەنجامی داوە, بە درێژایی ئەو مێژووە بەردەوام بووە, زیاتر لە 127 جار بە زیاترەوە كۆمەڵكوژییەكانیان دووبارە بووەتەوە “خیری شنكالی : تعریف الدیانە الایزدیە للالمان “.
لە ماوەی دوانزە سەدەی رابردوودا ئێزیدییەكان بەردەوام جینۆساید و تاڵان كراون و كچان و ژنانیان كراوە بە كەنیزەك و لە بازاڕی گەرمی كۆیلەی شارەكان فرۆشراون یان بەخشراون و وەك دەستكەوتی تاڵانی جەنگ دابەشكراون, پیاوان و منداڵانیشیان كراون بە كۆیلە و لە زۆربەی جارەكانیش بۆ خۆ رزگاركردن بە زۆر ئاینیان پێ گۆڕدراوە, یاخود باج و سەرانەی زۆریان بەسەردا سەپێنراوە” سەرچاوە مێژووییەكان ئاماژە بەوە دەكەن كە زیاتر لە ملیۆنێ و نیوێك ئێزیدی لە ماوەی نێوان شەڕی چاڵدیران لە ساڵی ١٥١٤ی زایینی بۆ كۆتایی جەنگی جیهانی یەكەم لە ساڵی ١٩١٩ی زایینی لە لایەن عوسمانی و سەفەوی و عێراق و هەندێك میرو شێخی كوردەوە كوژراون- خیری شنكالی :تعریف الدیانە الایزدیە للالمان ” “, تەواوی ئەو تاوانانەش كە كراون بەرگی پیرۆزییان بەبەردا كراوەو بە جیهاد و غەزا لە مێژوودا ناوزەد كراون, لەو 73 فەرمانەی پێشوو وەك ئاماژەی پێ دەدەین, پیاوانی موسڵمانی كورد لە ژێر پەرچەمی ئایندا بەشدارییان لە زۆربەی تاوانەكاندا كردووەو شانازیشیان پێوەی كردووە,بەشداریەكەیان چ بە شێوەی سەربەخۆ ئەنجامدراون, یاخود لە ژێر ئای سوپای عوسمانی و سەفەوی و عێراقی و ئیتحاد و تەرەقی و… , هەندێك جاریش خۆیان سەركردایەتی فەرمانەكانیان كردووەو تاكە بكەر و فەرماندەری تاوانەكان بوونە, تەنانەت تاوانەكانیان وەحشانەترینیان بووە لە مێژوودا, ئەم تاوانبارە مەزنانە لە مێژوودا هەندێكیان بە پاڵەوانی ئەفسوناوی نەتەوە هەژمار كراون و ئێستاش شانازییان پێوە دەكرێت, وەلێ لە دوا فەرماندا, فەرمانی رۆژی چوار شەمە رەشەی 3ی ئۆگستسی ساڵی 2014 ەدا, كە پیاوانی ئیسلامی توندڕەوی عەرەبی سونە مەزهەب پێی هەڵسان لە ژێر ناوی داعش, بە بەرچاوی كەناڵەكانی راگەیاندنی جیهانەوە تاوانەكان رابردوویان دوبارە كردەوە, عەقڵی تاكی كوردی دوای سەدەیەك لە گۆڕانكاری سیاسی و رۆشنبیری لە كۆمەڵگای كوردیدا, ئیتر ئێستا زۆرینەی پیاوانی كورد نەك بەشێك نین لە پرۆسەكە و ئەكتەری چالاك نین لە تاوانەكەو شانازیكەر نین بە جینۆسایدەوەو تاڵان كەر نین بە ماڵ و ژنی ئێزیدیەكانەوە, ئەو مێژووەی رابردووش بە مێژووی شانازی خۆیان نازانن, بگرە بە پێچەوانەوە بە هەڵمەتی هەموو ئێزیدین قۆناغێكی نوێ دێتە پێشەوە, بۆ یەكەمجار ئێزیدی بوون دەبێتە شانازی بۆ دەستە بژێرێكی گەل, ئەو چوار شەمە رەشەی 3-8 لە تاوانەكانی داعشدا, بە بەردەم راگەیاندنەكانەوە چەندە رەشە قێزەونترە بێت, دوا فەرمانی 3-8 دەبێتە دوا كۆمەڵكوژی ئێزیدییەكان و كۆی73 فەرمانەكەی پێشوو و كۆی پەلامارەكانی دیكە, لە ئاوێنەی یاداوەریدا زیندو دەكاتەوە و لە گەڵیدا مێژووش دادگایی دەكاتەوە, دەیانكات بە بەشێكی بێزلێكراوو رەش لە خۆی و مێژوو, مێژوو لێرەدا پێچەوانە دەبێتەوە, مێژوو قێزەون دەبێت بە درۆو تاوان, 3ی ئاب لە شانازییەوە دەگۆرێت بۆ دادگاییكردنی مێژووی تاوانە هاوچەشنەكانی رابردوو, 74 دەبێتە پرۆسەی دادگاییكردنی 73 فەرمانەكەی پێشوو, داعش دەبێتە ئاوێنەی سیمای پیاوە پیرۆزەكانی رابردوو لە تاوانەكانی ئەودا دادگایی دەكرێنەوە.
لێرەدا هەست بە گۆڕانكارییەكی هێمنانە دەكەین لە عەقڵی تاكی كورددا بە تایبەت بەشە پیاوەكەی, هەرچەندە بەشێكیشی لە ژێر كاریگەری ئیسلامی سیاسیدان, كەم تا زۆر هاوسۆزن لە ناوەڕۆكدا لە گەڵ داعش, بگرە لە دەنگدانەكەی پەرلەمانی كوردستاندا زیاتر لە 25% دەنگیان بە جینۆسایدی ئێزیدییەكان نەدا, كەمایەتییەكی زۆر بچوكی كۆمەڵگای كوردی نەبێت, بە ئاشكرا ئەوی دی هەموو رەتی تاوانەكەیان كردەوە, ئیتر ئێزیدییەكان مرۆڤی پێش چواری هەشت رەش نین, ئیتر شەمەی 3-8-2019, هەموو بە بێدەنگ چركەیەك رادەوەستن و رێز لە قوربانیان دەگرن, ئیتر هەموو 3-8ی ساڵێك نەفرەت لە هەموو فەرمانەكان دەكەینەوە, ئیتر فەرمان” لە بنەچەدا وشەیەكی فارسییە بە واتای بڕیار “فەرمانێك، حوكمێك، یان دەستوورێك كە سوڵتانی عوسمانی واژۆی لەسەر كردبێت دێت.” فەرمانی عوسمانی یاسایەكە كە خودی سوڵتانی عوسمانی فەرمانی پێكردووە و لەلایەن ئەوەوە واژۆ كراوە و كاریگەرە و ناگەڕێتەوە و جێگای رەتكردنەوە نییە, لە پیرۆزییەوە دەبێتە قێزەون.
دەستەواژەی فەرمان بەرگی پیرۆزی لەبەر دادەكەنرێت و ناشرین و بێزلێكراوە, ئیتر هەموو رقمان لە وشەی فەرمانە, ئیتر فەرمان وەك وشەی ئەنفال قێز لێكەرەوەیە, بە رێزگرتن لە قوربانیان رەتی مێژووە رەشەكانی هاوشێوەی رابردوو دەكەینەوە ئیتر فتوادەرانی فەرمانەكانیش لە پیرۆزی دەخەین و لە تاوانەكانی داعشەوە دادگاییان دەكەین, هەر بەوەندەشەوە نا بگرە بڕۆین بەرەو دادگاییكردنی مێژوویانەی ئەوانەی لە 12 سەدەی رابردوودا بەشدار بوونە لە تاوانە هاوچەشنەكانی چوار شەمە رەشەكە,ئیتر هەموو 3-8 ێك بووە بە بەشێك لە یاداوەری گەلێك, بووە بە دابڕان لە گەڵ مێژووی 1200 ساڵەی رابردوو و هەر 73 فەرمانەكەی پێشو تر, بووە بە دابڕان لە كلتورو تاوانی داعشیانە.
لە فتوكانی ئەحمەدی كوڕی حەنبەل ( 780-855 م ) ەوە, تا فتواكانی لەیسی سەمەرقەندی و مەسعودی و ئەبو سعودی عەمادی بەم هەموو پلەو پایە ئاینییەوە (“خطیب المفسرین” شیخ الإسلام, مفتی القسطنطینیە) كە ئێزیدییەكانی بە لە كافر كافرتر ناو زەد كردووە, فتوای كوشتنی پیاوان و بە كەنیزەك كردنی ژنانیانی دەردەكرد, هەموو ئەوانەی بە فتواو فەرمان بەشداری جینۆسایدی ئێزیدیەكانیان لە مێژوودا كرد,جارێكی دیكە لەبەردەم ئاوێنەی تاوانەكانی داعش خرانەوە ناو قەفەسی دادگای مێژووەوە, ئیتر لێرەوە عەمادی شێخ الئیسلامی ئومەیەك نیە لای ئێمە, بەڵكە فتوا دەری تاوانێكی مێژوویی بەردەوامە بۆ زیاتر لە دوو سەدەو تاوانباری جینۆسایدە, كە سەدان فەرمان لە بەر رۆشنایی فتواكەیدا دەردە چێت و پێكهاتەیەكی رەسەنی سەرەكی گرنگ كە ناوی ئێزیدییە هەوڵی سڕینەوەی دەدرێت, وەك ئەوەی ئێستا داعش كردی, عەمادی درێژ ماوەترین موفتی ئاستانە چوار سەدەو نیو لەمەوپێش دەریكرد بەرامبەر بە ئێزیدییەكان, بە پیرۆزیش زانراو كەسیش بە یەك دێر دژی نەوەستایەوە.
قڕ كردنی ئێزیدییەكان لە ساڵی 224ی كۆچییەوە, لە سەردەمی خەلیفە موعتەسەمی عەباسییەوە دەستی پێكردووە, وەلێ فتوای ئەبو سعودی عەمادی لە ساڵی 1560 رەوایەتی ئاینی پێ بەخشی و پیرۆزی دا بە قڕ كردنەكە لە پۆششی ئایندا, ئەم فتوایە بووە هەوێنی دەیان فەرمانی مەرگ, چڕترینیان فەرمانەكانی قڕكردنەكانی سەدەی نۆزدە بوو , سەدەیەكی پڕ نەهامەتی و تاوان بوو بۆ ئێزیدییەكان, ئەم فەرمانانە تەنها خەلیفە و پاشا تورك و فارس و عەرەبەكان پێی هەڵنەستان ,لە ساڵانی 1832 و 1834 پاشای كۆرەی رەواندز و فەرمانی بەدرخان بەگ لە ساڵی 1844 لە ناو فەرمانە زۆرو زەبەنەكاندان, بۆیە لە بەر رۆشنایی و ئاوێنەی تاوانەكانی داعشدا, دەبێت بە پێگەی كەسایەتی ئەو كەسایەتیانەدا بچینەوەو لە دادگای مێژوودا دادگایی بكرێنەوە, ئەگەر كوردیشن ئەوا دوو جار تاوانبارن, راستە هەر مرۆڤێك لە مێژوودا مرۆڤەكان بە شێوازێك دەیخوێننەوە, بۆیە پاشای كۆرە ئیتر پاڵەوانە مێژووەكە نابێت ببێت, ئەو بكەری تاوانی گەورەیەو دەبێت دادگاییبكرێت, ئەو لە مێژوودا تاوانباری جینۆسایدە.

داعش و پاشای كۆرە, كامیان تاوانبارترن؟
داعش 6417 كەسی لە ئێزیدییەكان رفاند لەوانە نزیك 3600 كەسیان تاكو ئێستا گەڕاونەتەوە, واتا 2783 كەسیان ماون و شوێنبزرن, 1397 كەسیشی كوشتووە, بەلام پاشای كۆرەی رەواندز كە بە ویقارەوە پەیكەرەكەی لە رەواندزە, زیاتر لە 95%ی ئێزیدییەكانی كوشتووە و بە كەنیزەك كردووە, لە كۆیەوە بۆ سەر زێی گەورە یەك كەسیانی لەسەر ئەو جوگرافیایە نەهێشتووە” ایاد جلال بابان یعید افترا‌وات المندوب السامی البریطانی-صباح كنجی”.
هێنری لایارد (شوێنەوارناس 5-3-1817 پاریس بۆ 5-7-1984)، كە ڕۆڵی هەبووە لە وەستاندنی كۆمەڵكوژییەكە لە ئاستانە پایتەختی عوسمانی، باسی لەوە كردووە كە نزیكەی سێ لەسەر چواری دانیشتوانی ئێزیدی شاخ كوژراون.
لە پەلامارەكەی پاشای كۆرە تالان و كوشت و بڕ ناوچەكانی شێخان و قوش و ئاكرێ و دەشتی موسڵ و كەڵەك و حەریر و چیای مەقلوب .. گرتەوە, بەشێوەیەك دوو ئیمارەی ئێزیدی كوشت و بڕ كران و لەناو بران, باس لە كوشتنی 135000 كەس و بە دیل و سەبایە كردنی 10000 كەس دەكرێت كە عەلی بەگ سەرۆكی ئیچزیددییەكان لەناو دیلەكان بوو دواتر بەدیلی كوشتی, لەو پرۆسەیە پاشای كۆرەی رەواندز 500 كچی جوانی ئێزیدی پێشكەش بە ئەمیرەكانی بابان و پشدەرو كۆیە…. كردو ئەوانی دیكەی بەسەر موجاهدینەكاندا دابەش كرد.
ئەگەر چەندە زێدە رۆیی لە ئامارەكاندا كرابێت, وەلێ هەر ئەوە راستە تاوانەكانی پاشای كۆرە چەند جاری داعش بووە, بهێننە پێش چاوی خۆتان پەیكەر بۆ ئەبو بەكر بەغدادی دروست بكرێت؟,چەندە بە ئازار دەبێت, ئەگەر دەمانەوێت ئێزیدییەكان ئاشت بكەینەوەو ئەوا پێویستە لە پەیكەرەكەی پاشای كۆرەوە دەست پێ بكەین و داوای لێبوردنیان لێ بكەین, ناوچەكانیان لە گۆڕینی دیموگرافی بپارێزین و چەند كورسییەكی كۆتاشیان لە پەرلەمانی كوردستاندا بۆ تەرخان كرێت وەك دەستپێك.

عەلی مەحمود محەمەد

بێگومان زمان، پەیوەندییەكی هزری و ئۆرگانی بە ژیانی مرۆڤەوە هەیە. زمان هەر تەنها خاسیەتێك نییە كە مرۆڤ لە بوونەوەرەكانی دیكە جیا دەكاتەوە، بەڵكو هایدگەر دەڵێت، زمان ماڵی بوونە. ئێمە لە ڕێی زمانەوە دەتوانین گوزارشت لە خۆمان و دەورو بەرمان بكەین. زمان ئامرازێكە بۆ گۆڕینەوەی بیروڕاو پەیوەندی لەگەڵ دەوروبەر. لە زۆركاتدا، زمان دەبێتە هێمایەك بۆ ناسینەوەی دۆخی سایكۆلۆژی و كۆمەڵایەتی مرۆڤ، بەو مانایەی دەشێ لە ڕێی زمانەوە، لە باری دەروونی ئەو كەسە بگەین. وەك ئەوەی بەشێك لە مرۆڤەكان كە تووڕە دەبن، دەنگیان بەرزدەكەنەوە، یاخود لە ڕێی زمانەوە دەكەونە پەرچە كردارەوە لە گەڵ دەوروبەر. بۆ هەر گوزارشتكردنێك، مرۆڤ جۆرێك لە زمان پەیڕەو دەكات. لە شەڕدا، زمانی توندوو لە هێمنیدا، زمانێكی ئارام و لە زەلیلیشدا، زمانی پاڕانەوە و كروزانەوە. بۆیە زمان دەروازەیەكە كە دەشێ لێیەوە، لە بەرامبەرەكەمان بگەین. زمان لە دەقی شیعریدا، ڕۆڵێكی سەرەكی هەیە، چونكە هەر شیعر خۆی وەك دەقێك لە وێنەی هونەری پێك دێت و ئەو وێنەیەش لە ڕێی زمانەوە بینا دەكرێت. زمانی شیعری لەیەك كاتدا، زمانی مانا و زمانی جوانی و چێژ و ماناشە. ئەوە گرنگ نییە، دەقێكی شیعری زمانێكی سادەی هەیە یان ئاڵۆز، ئەوە گرنگە، ئەو زمانە چەند دەتوانێت وێنەیەكی هونەری جوان لە شیعردا بەرجەستە بكات. زۆرجار لە شیعردا، هەست بە هەڵكشان، یان داكشان لە ڕێی زمانەوە دەكەین. ئەگەر ئەی ڕەقیبی دڵدار وەربگرین، لە كاتی خوێنەوەی ئەو شیعرەدا، خوێنەر ناڕاستەو خۆ دەكەوێتە دۆخێكی دەروونی كە پێویستی بە زمانێكی بەرز، گوزارشتێكی تووند هەیە، بەڵام كاتێ شیعرێكی گۆران دەخوێنینەوە، هەست دەكەین زمانی ئەو شیعرە، زمانێكی هێمن، یاخود تراژیدییە، كە هەڵگری وێنەیەكی غەمگینە. بیست و هەفت ساڵەی بێكەس، هەر تەنها گوزارشت لە ستەمی كورد ناكات، بەڵكو بێكەس لە ڕێی زمانی ئەو شیعرەوە ئینگلیزەكانیش شەرمەزاری مێژوو دەكات. كەواتە لە هەموو بارێكدا، زمان یەك جۆر گوزارشتكردنی نییە، بەڵام هەمیشە پەیوەندی بە لایەنی دەروونی و هزریی مرۆڤەوە هەیە. زمانی نووسینی شیعر، پەیوەندییەكی سایكۆلۆژیی و هزری بە شاعیرەوە هەیە كە وەك ئەتمۆسفێرێك دەشێ باری دەروونی شاعیری پێ بناسینەوە.. چونكە نابێ ئەوەمان لە بیر بچێت كە زمان، ڕەنگدانەوەی هزر و كەسی مرۆڤە. سوقرات دەڵێت: (بدوێ تا بزانم كێی). بۆیە هیچ كاتێك ناتوانین مرۆڤ لەو ژینگە و دەوروبەر و داببرێنین كە تیایدا دەژیت. بە تایبەتی كە خۆی لە ژێر كاریگەریەتی واقیع و ژیانی نێو كۆمەلگەدایە. شاعیرانیش، بەشێكن لەو ژیان و بوونەی هەموومان تیایدا دەژین، بۆیە دەكەوێتە ژێر كاریگەریەتی دەوروبەر. ئەمەش ڕەنگدانەوەی لە سەر زمان و دەقی شیعری دەبێت، چونكە زمان بە بێ ئاراستەكردنی هزریی، بە ئەركی خۆی هەڵناستێت و هەر كاردانەوەیەكی هزریش، دواجار ڕەنگدانەوەی لە سەر باری دەروونی مرۆڤ دەبێت و دواتریش ئەو كاریگەریەتییە لە ڕێی زمانەوە خۆی پیشان دەدات، وەك ئەوەی مرۆڤ لە تووڕەبووندا، زمانی توندوو لە هێمنی و ئارامیشدا، زمانێكی هێمنی هەیە. خولیا حوسێنی شاعیر، لە دوو شیعری جیاوازدا، بە دوو ئاستی جیاواز، گوزارشت لە زمانی شیعری دەكات و ئەو ئاستە جیاوازە بە ئەندازەیەك لەمەودای دوو دەقی شیعری جیاوازدا خراونەتە ڕوو. بە جۆرێك لە دەقێكیان، زمانێكی ئارام و لەویتریان خێراو تووندە. لە دەقێكیان، زمانێكی ئستاتیكی و وەسفییە، لەویتریان زمانێكی دروشماویی و تووڕەیە. لە دەقێكیان، زمان بە ئەركی سرووشتییانەی خۆی كە گێڕانەوە یان وەسفە هەڵدەستێت، بەڵام لەوەی تریان كاردانەوەی دەروونییە، كە لە ڕێی زمانەوە گوزارشتی لێ دەكرێت. خولیا حوسێن لە شیعری (ڕۆژگارە نارنجییەكان) دا دەڵێت:_
لە نێو گۆمی تەڵخی ڕاوەستاویی ئەم ژیانە جەنجاڵەدا
چوومە دەرێ دەستی ڕۆژگارە نارنجییەكانی تەمەنم گرت و
بە یەكەوە شۆڕبووینەوە بۆ ناو كۆڵانەنە سەوزەكانی
ئەو ساتانەی لە نێو دەفتەری بیرەوەریەكانمدا دەدرەوشێنەوە
چووینەوە نێو باخچە پەمەیەكانی منداڵی خۆمان
زمان لەو دەقەدا، زمانێكی هێور و ئارامە، زمانێكە هەڵگریی هەستێكی نوستالۆژیانەیە، كە تاسەی گەڕانەوە لە سەردەمێكی پڕ لە نامۆیی و ژاوەژاوەدا، لە سەروبەندی پاییزی تەمەندا، بۆ منداڵی دەكات، كە ئەو بە ڕۆژگارە نارنجییەكان ناوی دێنێت. نارنجی، ڕەنگێكە هێمای درەوشانەوە و ئاسوودەیی و كرانەوەیە، ڕەنگێكە، گوزارشت، لە هێمنی و شادی دەكات، بۆیە شاعیر ئەو ڕۆژگارە لە ژیانی خۆی، بە ڕۆژگارە نارنجییەكان ناودەبات. زمان لێرەدا، ڕووداوێك دەگێڕێتەوە و لە ئێستاوە شاعیر دەباتەوە تەمەنی منداڵی، بەو مانایەی ئەو زمانە لە ڕێگەی كردەی گێڕانەوە، ئەو ڕۆژگارە دێنێتەوە نێو واقیعی ژیانی ئێستای شاعیر و لەو ڕێگەیەوە، ژیانی ئێستای بەراورد بە دوێنێ دەكات و لێرەوەش ژیانی دوێنێی لا جوانتر و خۆشترە، گەرچی ژیانێكی سادە و ساكاریش بووە. ئەم گەڕانەوەیە، كە گەڕانەوەیەكی خەیاڵی و یادەوەرییە و لە ڕێگەی زمانەوە ئەنجام دەدرێت، ئەم زمانەش هەڵگڕی خەسڵەتێكی نوستالۆژی وگێڕانەوەیە. شاعیر لەو گەڕانەوەیەدا، وەسفی ژیانی دوێنێ دەكات و لەو دیمەن و شوێن ویادگارییە جوانانە ڕادەمێنێت، كە بەشێك بوونە لەجوانییەكانی ژیانی و ئێستا بە هەموو خەیاڵ و تاسە بیری ئەو ڕۆژانە دەكاتەوە و ئارەزوو دەكات، ژیان وەك ئەوكاتی لێ بێتەوە، كە ئەمەش بەشێكە لە تێگەیشتنی مرۆڤی كورد لەو سەردەمەدا، كە هەمیشە بڕوای وایە، جوانییەكانی ژیان لە دوێنێ بە جێمان، بۆیە خولیای شاعیر، لە وێنا كردن و وەسفكردنی ژیانی ڕابردوودا، بەردەوام دەبێت وئەمجارەیان دەڵێت:_
چووینەوە نێوباخچە پەمەییەكانی منداڵی
لە ژێر پڕشنگی چێشتەنگاوێكی زەرد زەرد
زەردتر لە تووتكی جووجكە تازە ترووكاوەكانی نێوكۆریتی بەختەوەری
زەردتر لە چاوی تازە هەڵاتووی گوجیلە سەگەكانی سەر جۆخینی پووشپەڕان
شاعیر بە گەڕانەوە بۆ كەرستە و شوێن و ئاماژەكانی ژیانی ڕابردوو، دەمان باتە نێو ژیانی دوێنێ و هەموو ئەو سیما ژیانەی سادە و بەختەوەرییانەی دوێنمان بیر دێنێتەوە. وشەكانی كۆریت، جووجكە، گوجیلە سەگ، جۆخین، پووشپەڕ كەشیدەی حاجی و مۆری مۆریانی وكەلایانێ و چەندانی دیكەش كە لە شیعرەكەدا هەن، گوزارشت لە ژیانی ڕابردوودەكەن و بەشێك بوونە لە پێكهاتەی ژیانی مرۆڤی كورد وگوندنشینان بە تایبەتی، پێچەوانەی گوندەكانی ئەمڕۆ، كە لە سایەی دەسەڵاتی كوردیدا، مۆركی گوندییانەیان پێوە نەماوەتەوە، كولتووری بەرخۆری مشەخۆری و بە فەرمانبەریكردن، لە پێناو ململانێی ناسیاسییانەی حزبایەتی، هەموو سیما جوانەكانی ژیانی گوندایەتی و جوتیار و كرێكاریان شێواند. بۆیە هیچ كام لەوسیما جوان وسادانەی ژیانی كۆمەڵی كوردەواری لە ڕابردوودا، نەماون و هەژموونی بە ناو پێشكەوتن و دنیای سەرمایەداریی و بە ئامێركردن و بەنەرجسیكردنی خود، ژیانی ئەمڕۆی مرۆڤی كوردی بە داخەوەتەنیوە و وێران كرد. بێگومان پێچەوانەی ئەو هێوریەی زمان كە لەو شیعرەدا هەیە، خولیا ئەمجارەیان لە شیعری ( سەمای مەرگی پەپوولەكان)دا، بە زمانێكی توند، تووڕە و نیگەران دەدوێت و ڕەخنەدەگرێت و باسی نەهامەتییەكانی ژن، لە سایەی ئەقڵی پیاوسالاریی و بەستنەوەی كۆدەكانی شەڕەف بە جەستە و بوونی ژن دەكات و دەڵێت:_
سێ هەزار جار كوژرام
بریسكەی سێ هەزار خەنجەری دەبان
لە نێو برینەكانی مندا هاتووچۆ دەكەن
لە ڕووی زەمەنییەوە، ئەوە بە نادیاری ماوەتەوە كە شاعیر بۆچی، لە ڕووی زەمەن و ژمارەییەوە باس لە سێ هەزار ساڵ دەكات؟ ئەمە هەر ڕێكەوتێكی ژمارەییە، یان جیهانبینییەكی شیعرییانەی شاراوەی لە پشتە؟ بڕوا ناكەم ئەم ژمارەیە، شاعیر هەر لە خۆیەوە بێ بەستنەوەی بە دەلالەتێكی مێژوویی و زەمەنییەوە بوونی هەبێت. بەو مانایەی بۆچی گوزارشت لەو كوشتنەی خۆی بە سێ هەزار ساڵ دەكات؟ ئەم چوارچێوە مێژووییە بۆ كوشتنی ژن، بە بەردەوامی تا ئێستا ڕەهەندێكی دەروونی هەیە و پەیوەستە بە تێڕوانینی شاعیرەوە بۆ چەوسانەوەو ڕشتنی خوێنی ژن. هەمیشە مرۆڤی ڕۆژهەڵاتی، بڕوای وایە، كە ئەمە حەوا بوو، وەك ژنێك پیاوی بە هەڵە دابردوو، مرۆڤەكانی لە بەهەشت بێ بەش كرد، بۆیە شیاوی ئەوەیە بە بەردەوامی لە پای ئەو هەڵەیەی كردوویەتی، باجی هەڵەكەی بدات، ئەم ڕوانیینە پەتریاكی و ئایینی و دواكەوتوویە، ڕەوایەتییەك بە كوشتنی ژن دەدات و هەزار و چوار سەد ساڵە بەردەوامە، بێگومان بەر لە ئیسلامیشـدا، لە سەردەمی جاهیلیدا، ژنان زیندە بە چاڵ دەكران، ئەگەر بە تێكرایی ئەو مێژووە پەیوەست بكەین بە كردەی كوشتنی ژنەوە، ئەوا بە تێكڕایی سێ هەزار ساڵێك دەكات، ئەمە لەلایەك، لەلایەكی دیكەوە، سێ هەزار ساڵ وەك ژمارە، وەك قۆناغ و زەمەنێك كۆتایی نەهاتووە، بەڵكو بەردەوامی هەیە، هەتا ئەوچركە ساتانەی ئێستا، بۆیە شاعیر كوشتنی ژن وەك ڕووداوێك، بە ڕابردوو بە ئێستایی ناكات، بەڵكو وەك ڕووداوێكی بەردەوام دەیبینێت، بەڵام ڕووداوێكی بێ ئاكام كە هیچ دەرەنجامێكی نابێت، چونكە شاعیر لە كۆتایی شیعرەكەیدا، جەخت لە مانەوەی خۆی وەك ژنێك، كە هێمایە بۆ مانەوەی ڕەگەزی ژن بە گشتی دەكات و دەست بە ژیانەوە دەگرێت و ئەم كوشتنە نایسڕێتەوە، وەك ئەوەی دەڵێت:_
بەردبارانیان كردم
لەگەڵ ئازاری هەر بەردێكدا شەپۆڵەكانی مەرگ
سێ هەزارجار سەمایان پێ دەكردم ونەشیان دەبردم
هەر چركەیەكم لێ دەبووە سێ هەزار ساڵ و
هەر نەشدەمرم
جەخت كردنەوە، لە مانەوەی خۆی وەك ژنێك، وێرای كوشتن و بەردبارانكردن و ڕووبەڕووبوونەوەی شەپۆڵەكانی مردن، پەیامێكە بە زمانێكی تووند ئاراستەی كۆمەڵگە و پیاویش دەكرێت، كە ئیدی كردەی كوشتنی ژن كۆتایی پێ بێنن، چونكە دواجار، ژن و ژیان، دووانەیەكی تەواوكەری یەكترین و ژن بە كوشتن كۆتایی نایەت، بەمەش وێرای ئەو هەموو چەوسانەوە و كوشتن وخوێنە، ژنان دەست بە ژیانەوە دەگرن بێ ئەوەی بیر لە تۆڵە سەندنەوە بكەنەوە. خولیا لەو شیعرەیدا، پێچەوانەی ڕۆژگارە نارنجییەكان، بە زمانێكی تووڕە و توند دەدوێت، زمانێكی خرۆشاویی و ڕەخنەیی، كە ڕەخنە لەو ئەقڵە پیاوسالارییە دەگرێت، كە بڕوای وایە شەڕەفی ئەو و كۆمەڵگە لە ژندایەو گەر ئەو شەڕەفەی تكاند، ئیدی دەبێ بكوژرێت. ئەم شیعرە، گوتارێكی ڕەخنەیی و ڕیفۆرمی هەیە و پەیامێكە ڕووەوە پیاو كە چەندین ساڵە ژن دەكوژێت، كەچی ئەوان هەر ماون. زمان لە هەردوو شیعرەكەدا، چەند خەسڵەتێكی هاوبەشی هەیە، زمانی هەردوو دەقەكە، زمانێكی (نێرەرن) واتا گوتارێك دەگەیەنن، كە یەكەمیان گوزارشت لە ژیانی سادەی دوێنێ دەكات، ئەویتریش گوزارشت لە كوشتنی ژن، هەردوو زمانەكە، ئاراستەیەكی ڕەخنەیان هەیە لە دنیای سەرمایەداریی و ژیانی جەنجاڵی ئەمڕۆ و نەریتێكی دواكەوتووی كۆمەڵگە، كە ئەویش بە داخەوە كوشتنی ژنە. زمان لە هەردوو شیعرەكەدا، ڕەنگدانەوەی دوو تیمەی جیاوزان و بە پێكهاتەی وشەسازیان، گوزارشت لە گوتاری شیعری دەكەن، بەوەی كە ڕۆژگارە نارنجییەكان، بە گەڕانەوەی بۆ دیمەن وماتریالەكانی ڕابردوو، باسی ئەو كات دەكات و سەمای مەرگی پەپوولەكانیش، لە ڕێگەی وشەكانی كوشتن و مردن و خوێن، گوزارشت لە ڕووداوی كوشتنی ژن بەپاساوی شەڕەف دەكەن. زمان لە هەردوو دەقەكەدا، زمانێكی سادە و ڕوونە، زمانێكە تێماو ئاماژە شیعرییەكان بە ڕوونی دەگەیەنێت و هەڵگڕی دیدگایەكی ڕەخنەیین، لە ژیان و ڕووداوەكانی نێو ژیانیش، بە تایبەتی پەیوەست بە ژن وچەوسانەوەی ژن. دواجار دەمەوێ ئاماژە بەوە بدەم كە من پێشتریش لەبارەی شیعری خولیا نووسیومە، خولیا ژنە شاعیرێكی بێ دەنگ و جواننووسە، ئەوەی خولیا لە دەیان ژنە شاعیری دیكە جیا دەكاتەوە ئەوەیە، كە هەرگیز ناكرووزێتەوە و نانووشتێتەوە لە بەرانبەر پیاو، پیاوی خۆشدەوێت، بەڵام كۆیلەی پیاو نییە، ئەو لەو شاعیرە ژنانە نییە، كە لە شیعرەكانییان دەكرووزێنەوە بۆ ئەوەی پیاوێك نامەیەك، یان (مووێكی زبری ) لە شی پیاوانەی خۆیان لە نامەیەكدا بۆ بنێرێت، ئەو بەو پێیەی ئەقڵ و دنیابینەكی كۆمۆنیستانە ومرۆڤانەی هەیە، ئیدی پیاو وەك مرۆڤ دەبینێت و ژنیش وەك مرۆڤ، هەر كاتێكیش ئەم ڕوانگە مرۆییانە زاڵ بوو بە سەر ڕوانگەی پیاوانە لە شیعردا، مەحاڵە ژنە شاعیرێك ببێتە دیلی ئەشقی پیاو و جەستەی پڕ مووی، یاخود خۆی لەوكەمتر ببینێت، وەك ئەوەی بەشێكی یەكجار زۆر لە ژنە شاعیرەكانی ئێمە، هەست دەكەن بێ پیاو شاعیر نین و ئەمەش بە ڕوونی لەشیعرەكانیاندا دەردەكەوێت.

پەراوێز:
1_ ڕۆژگارە نارنجییەكان، شیعری خولیا حوسێت، بانێژەی ئەدەب و هونەری ڕۆژنامەی ڕەوت، ژمارە (27) كانوونی دووەمی 2024.
2_ سەمای مەرگی پەپوولەكان، شیعری خولیا حوسێن، بانێژەی ئەدەب و هونەری ڕۆژنامەی ڕەوت، ژمارە (28) ئازاری 2024.

*ئەم بابەتە لە ڕۆژنامەی (ڕەوت) ژمارە (29) حوزەیرانی 2024 بڵاوكراوەتەوە.

چۆڵەکەیەک لە ڕۆژهەڵات، بەرهەمێکی ئەدەبی(تۆفیق ئەلحەکیم)، نووسەر و ڕۆماننووسی میسرییە و یەکەمجار لە ساڵی ١٩٣٨ چاپ کرا. ڕۆمانی چۆڵەکەیەک لە ڕۆژهەڵات، بەرجەستەکەری ڕوانگەیەکی ڕەهاگەرا و ڕەشبینانەی نووسەرە لە بەرانبەر خۆرئاوا. هەڵبەتە نووسەر باس لە بڕگەیەکی مێژوویی ئۆروپای دوای یەکەم جەنگی جیهانی دەکات. بە ڕوانگەیەکی ڕەشبینانە و زۆر ڕەهاگەرایانە دادگایی ئۆروپا دەگات و شارستانییەتەکەی دەهێنێتەوە سەر هێڵی هیچ. کارەکتەرەکانی چیرۆکی ڕۆمانەکە هەر یەکە و هێمان بۆ شتێکی دیاریکراو. ڕووداوەکانی چۆڵەکەیەک لە ڕۆژهەڵات، قسەکردنە لە دوای یەکەم جەنگی جیهانی. ڕەوشی ژیان لە فەرەنسا و لەو بڕگە مێژووییەی بێکاری تێیدا بڵاوبووبووەوە، دەستاڕی هەژاری و برسییەتی ژیانی خەڵکی دەهاڕی، کرێکار و کارکردنیان بە درێژایی ڕۆژ لەپێناو پارووەنانێک، دابەزینی نرخی فرانکی فەرەنسی. لە پاڵ ئەو بابەتانەی باسم کرد، تەوەری سەرەکی ڕۆمانەکە باس لە چیرۆکی خۆشەویستییەکی شکستخواردووی نێوان کوڕێکی میسری و کچێکی فەرەنسییە. موحسن، بۆ پاریس گەشتی کردووە، تا دکتۆرا لە قانوون بخوێنێت. وەک گوتم، ڕۆمانەکە لە شێوەی دادگاییکردنێکی ئۆروپا و ڕەخنەگرتنە لە شارستانییەتەکەی. کەسانێکی جۆراوجۆر ڕۆڵ لە چیرۆکەکانی ڕۆمانەکە دەگێڕن. لەنێوان کارەکتەری(سۆزی) و (موحسن) کە دەکەوێتە داوی خۆشەویستی، تۆفیق، قسە لەسەر دوو جۆر لە خۆشەویستی دەکات. خۆشەویستییەکی ڕاستەقینە و خۆشەوستییەکی ساختە(فەیک). خۆشەویستییەکی ڕۆژهەڵاتی و خۆشەویستییەکی ڕۆژئاوایی. خۆشەویستی ڕۆژهەڵاتی، ئەو خۆشەویستییەی پڕیەتی لە خەیاڵی جوان و شیعر و مۆسیقا و هەست و پەیمان و پاکی و ڕاستگۆیی و قوربانی. لە بەرانبەردا خۆشەویستییەکی ڕۆژئاوایی. خۆشەویستییەکی کاتی و وەک بڵقی سەرئاو. خۆشەویستییەک لە شێوەی کلێنکسێک، دەستی غەریزەی سێکسی خۆتی پێ بسڕەوە و فڕێی بدە. خۆشەویستییەکی کاتی. خۆشەویستییەک، لەگەڵ گزنگی بەیان و تیشکی خۆر دەردەکەوێت و لەگەڵ ئاوابوونی خۆر، ئەمیش ئاوا دەبێت. خۆشەویستییەکی ساختە و پڕ لە ناپاکی و درۆ. کەسایەتی سۆزی لە چیرۆکی خۆشەویستی لەگەڵ موحسن، ئەو جۆرە خۆشەویستییە فەیکە وازی دەکات. سۆزی کچێکی قژزەرد و چاوشینی پاریسییە. ئەو، بوون و بیری موحسن داگیردەکات و دەبێتە شاژنی مەملەکەتی دڵی موحسن و لەسەر عەرشی ڕۆحی دەنیشێتەوە. ئەنریەی هاوڕێی موحسن، گاڵتە بەو خۆشەویستییە پلاتۆنییەی موحسن دەکات و پێی دەڵێت ژن ئاشقی گوڵی سوور و دیارین. لە تێڕوانینی ئەندریەدا نرخی هەرژنێک، شووشەبۆنێک زیاتر نییە. ڕۆچوونی موحسن لەو جۆرە خۆشەویستییە خەیاڵییە لە جیهانبینی پیاوێکی پاریسی، شتێکی پێکەنیناوی و نامۆیە! وەلێ خۆشەویستی لە تێڕوانینی موحسن وەک پیاوێکی ڕۆژهەڵاتی، زۆر پیرۆزه و نرخ و بەهای مەعنەوی خۆی هەیه و هەرگیز به شتی ماددی و گوڵی سوور و دیاری پێوانە ناکرێت. موحسن لەپێناو خۆشەویستی سۆزی ئامادەیە فەرهاد ئاسا، کێوی بێستۆن بۆ شیرینەکەی خۆی(سۆزی) کون بکات و لە شێوەی مەجنوون، ساڵێک بە دەوری ماڵی لەیلادا بسووڕێتەوە، هەر هیچ نەبێت، سەگەکەیان ببینێت. خۆشەویستی لای موحسن، زۆر لەوە پیرۆزتر و گەورەتر و بەهادارترە لە پێشکەشکردنی بۆنێکی چەند فڕانکی و گوڵێکی سوور کورت بکرێتەوە و وەک چێژێکی جەستەیی بێڕۆح و خۆخاڵیکردنەوەیەکی سێکسی سەیر بکرێت. موحسن ئامادەیە گیانی خۆی لە پێناو خۆشەویستەکەی ببەخشێت. ئەو، بەوپەڕی باوەڕەوە سۆزی خۆشدەوێت و هەست و سۆزی لەگەڵ دەگۆڕێتەوە. لە بەرانبەردا سۆزی تەنها وەک دەرفەتقۆزتنەوەیەک و دۆخی خراپی ئابووری و بێکاری و هەژاری و بە دەستهێنانی پارووەنانێک، ئەو یارییە بێڕۆح و بێتامە لەگەڵ موحسن دەکات. لە ڕێگای چیرۆکی خۆشەویستی سۆزی و موحسن، نووسەر دەیەوێت ئەو دیوە ماددییەمان بۆ باس بکات کە ئەوکات و سەردەمه بەسەر بیر و ژیانی خەڵکی فەرەنسادا زاڵ بووە و تەنها لە ڕوانگەی سوودگەرایی و ماددەوە سەیری ژیانیان کردووە و لایەنی ویژدان و هەست و سۆز و مرۆڤایەتییان فەرامۆش کردووە. لە یەکەم چرکەساتی دەستپێکردنی یاریی خۆشەویستی لەگەڵ موحسن، سۆزی هەموو بیرکردنەوە و خەمی لەوەدا کۆدەبێتەوە کە موحسن دیارییەکی گونجاوی بۆ بێنێت، گوزارشت لە ئیشقەکەی بکات. موحسن دەکەوێتە ململانێ لەگەڵ دەروونی خۆی، ئاخۆ ئەو دیارییە وەک سوود و شتێکی ماددی و چێژێک، وەک ئەوەی لە ڕۆژئاوا هەیە، پێشکەش بە سۆزی بکات، یان وەک ئەوەی خەیاڵی دەیخوازێت و دڵی داوای دەکات؟ موحسن بانگی ویژدان و سۆزی مرۆڤبوونی دەکات و وەک مرۆڤێکی ڕۆژهەڵاتی دەگەڕێتەوە سەر ڕەگی خۆی و تووتییەک هەڵدەبژێرێت و شەو تا بەیانی پرۆڤەی وشەی(خۆشم دەوێی)پێدەکات. بەوشێوەیە موحسن پەیوەندی خۆشەویستی لەگەڵ سۆزی دەگۆڕێتەوە. خۆشەویستییەک، هەست و پاکیی لێ دەچۆڕێت. بەوشێوەیە چیرۆکی خۆشەویستی موحسن و سۆزی دەست پێدەکات. دوای چەندین ژووان و پێشکەشکردنی گوڵ و لە ئامێزگرتن و گۆڕینەوەی ماچ و ئاوێتەبوون، چیرۆکی خۆشەویستییە خەیاڵی و خۆشییەکانی موحسن زۆر ناخایەنێت و لە ماوەی دوو هەفتە زێدەتر درێژە ناکێشێت و هەموو شتێک کۆتایی پێ دێت و ئاواتەکانی موحسن دەبن بە سەراب. موحسن شۆک و شێتیی دایدەگرێت کاتێک سۆزی دەبینێ لەگەڵ پیاوێکی تر خەندە دەگۆڕێتەوە و باس لە چیرۆکی خۆشەویستیی پێشتری دەکات. لێرەوە دۆزەخی موحسن دەستپێدەکات و خەم و ئازار تەواوی بوونی دادەگرێت و سۆزی دەستبەرداری دەبێت و بە یەکجاری جێی دێڵێت. موحسن زۆر هەوڵی دا و تکای لە سۆزی کرد گوێی بۆ بگرێت و جێی نەهێڵێت، سۆزی دەرگای بەڕوودا داخست و بە کونجی فەرامۆشی و سنووری لەبیرچوونەوەی سپارد و موحسنی بەوشێوەیه بە دڵێکی شکاو و ڕۆحێکی بریندار و کەسایەتییەکی تێکوپێکشکاو جێهێشت و چووە یارییەکی تر و کاتکوشتن و پەیوەندییەکی تری کاتی و ساختە لەگەڵ پیاوێکی تر. دواتر موحسن کاتێک بۆی ڕوون بووەوە کە خۆشەویستەکەی لەدەست دا، جانتاکەی دەست دەداتێ و بەرەو میوانخانەیەک دەڕوات و ئەو میوانخانەیە جێ دێڵێت کە تێیدا کەرامەت و کەسایەتی تێکوپێک شکێنرا. لەو چیرۆکەی نێوان

موحسن و سۆزی، ڕۆمانی چۆڵەکەیەک لە ڕۆژهەڵات، سۆزی بەرجەستەکەری ژیانی ماددی و خۆپەرستی تاک و دیوە نەرێنییەکەی مرۆڤی ڕۆژئاوایی و شارستانییەکەیەتی. لەوکاتەی موحسن دڵپاکیی جێهێشت، ئەو موحسنەی سەرسامی جوانییە ڕەنگاوڕەنگەکانی ئۆروپا و شارستانییەتەکەی بوو، بێ ئەوەی بچێتە ناواخنی واقیع و ژیانە ماددیگەرا و بێڕۆحەکەی ئەو شارستانییەتەی کە تەنها ماددەی کردووەتە پێوەر و مرۆڤ وەک ئامێرێکی میکانیکی و ئامرازێکی بەرهەمهێنان کورت کردووەتەوە و سوود و چێژی کردۆتە پێوەر لە ژیان. هەڵبەتە لە تێڕوانینی تۆفیق ئەلحەکیمدا. ئۆروپا توانی هەندێک ئارامی و چێژ و شتی سەرەتاییتر بۆ تاک فەراهەم بکات، بەڵام ئەو هەستە زیندووە و ئەو ڕۆحە پاک و دڵە جوانەی ڕۆژهەڵاتی لێ سەندنەوە. ئۆروپا دوای شۆڕشی پیشەسازی گەیشتە دۆخێکی نەرێنی و له شارستانییەتە ماددیگەراکەیدا، مرۆڤ خاڵیی بووەتەوە لە ڕۆح و لە جیهانی ماددیگەراییدا ڕۆچووە و لە ئامێرێک زیاتر نییە. نووسەر دەیەوێت پێمان بڵێت، سەرەڕای ئەو ناپاکی و پەیوەندیپچڕانەی سۆزی، وەلێ موحسن هیچ کاردانەوەیەکی خراپ و هەڵوێستێکی نەرێنی نەنواند. ئەوەش نیشانەی دڵسۆزی و وەفایه لای تاکی ڕۆژهەڵاتی. لە ڕوانگەی نووسەرەوە، ڕۆژئاوا ڕووکەشی و ڕۆژهەڵات واتا قووڵایی. چۆڵەکەیەک لەڕوژهەڵات، موحسن تێیدا بەرجەستەکەری ڕۆحی ڕۆژهەڵات و بەها مەعنەوی و بەرز و جوانەکەیەتی. سۆزیش ئەو ژیانە بێگیان و ماددیگەرایەی ڕۆژئاوایە. پوختەی چیرۆکی خۆشەویستی موحسن و سۆزی، ململانێی نێوان دوو شارستانییەتە، ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوا. ململانێی نێوان واقیع و خەیاڵ، دڵ و ئەقڵ، نوێگەرایی و نەریتگەرایی، زانست و باوەڕ، ڕۆح و ماددە.
ماوەتەوە بڵێم، شتەکە ڕێژەییە و نە ڕۆژهەڵات ئەو چۆڵەکە و پەپوولەیەیە، نە ڕۆژئاواش بەو ڕەهاییە ئەو دێوەزمه ماددیگەرا و خۆپەرست و بێوەفایەیە. ڕاستە سیستەمی سەرمایەداری جیهان لە قازانج و سوودی ماددییە و مرۆڤ لە ئامێرێک کورت دەکاتەوە، وەلێ خۆرئاوا هەمووی سەرمایەدار نییە و وا بیرناکاتەوە. ڕۆژهەڵاتیش هێندە مەعنەوی و پاک و هەوری بێ پەڵە و چۆڵەکەی بێ هەڵە نییە. لە هەردووک لادا، هەڵە و لادان هەن و بەهای بەرز و جوانیش هەن.

“شەماڵ بارەوانی“

(گڕی جەنگ هێلكەی ئەژدیهاكان دەتروكێنێ‌)
رۆمانێكە كەوتۆتە نێوەندی شەڕی ناوخۆ، لەوێدا بەسەر شەڕی براكاندا دەكەوی و خۆت لەنێو گۆڕێكدا دەبینیەوە، هەندێجاریش چارەنووسی خێزانێك هەڵتدەداتە بەندیخانەوە، خەون داهاتووت پیشان دەدات و لە قونە شەڕێكدا بە پەرجوو رزگارت دەبێ‌، لە هەندێ‌ وێنەی تراژیدیش دادەمێنی و خۆ لە پەراوێزی نیشتماندا دەدۆزیەوە، ئەوەندە نا لە پەناو پەسیوی دێڕەكانیشدا مردن بەدواتدا دەگەڕێ‌.
(چارەنووس) بەشێک لە وێنە ناشیرنەكانی شەڕی خۆكوژیتان پیشان دەدات‌، وەلێ‌ لەنێو گڕی جەنگدا موتوربەی عیشقێك لە درەختی خۆشەویستی دەكرێ ‌و لە شەوێكی ئەنگوستەچاودا بروسكە و دەنگێكی گەورە پەنجەرەی ئازادی دەكاتەوە..

بۆ خوێندنەوەی ئەم رۆمانە کلیکی ئێرەبکەن..

شارەزایی لەهونەری مامەڵەكردنی هونەری گفتۆگۆ لە هەربوارێكی ژیان دا زۆر گرنگە بەڵكو خاڵێكی ئەرێنییە بۆ سەركەوتن بەتایبەتیش لە بواری پەروەردەو فێركردن دا … كوردیش دەستە واژەیەكی جوانی هەیە كاتێ دەڵێت”كورت پوخت” دەبێ ئەو كەسەی لە بواری پەروەدە كار دەكات توانستی شێوازی گفتۆگۆ بزانیت چۆن وا لەبەرامبەر دەكەیت گوێ لە قسەكانت بگرێت لەهەمان كاتدا ئەو كەسەی قسەدەكات، دەبێ ئاگاداری بەكارهێنانی ئاماژەكانی بزانێت لەچ كات وشوێنێك دەست و پەنجە و چاو روخساری بەگشتی چۆن بەكاریان دەهێنێت بۆ ئەوەی كەسی بەرامبەر بڕوا و قەناعەتی بەقسەكانی بكات… كتێبی (هونەری مامەڵەكردن لە قوتابخانەكان)-م خوێندەوە كەلە نووسینی نووسەری بواری پەروەردە مامۆستا “سوهەیل تاهیر عەبدولڵا ” یە،لەمیانی خوێندنەوەم بۆ ئەم نامیلەكە،بۆم دەركەوت كە سودێكی زۆری بۆ بەرێوەبەر و مامۆستا و دایببان وخێزان تانەت بۆ سەرپەرشتیارانیش هەیە زانیاری زۆر بەسوود لەخۆدەگرێت،كە لە ژیانی رۆژانە لە كاتی هەڵسوكەتكردن لە نێو قوتابخانەكان بەتایبەتی بۆ بەرێوەری قوتابخانە بەگرنگی دەزانم…
ئەم كتێبە هەرچەندە بە قەبارە بچووكە بەڵام لەلام گرنگە. چەندین تەوەری گرنگ لەخۆدەگرێت باس لە چۆنیەتی مامەڵەكردنی بەرێوەبەرە لەگەڵ مامۆستایان و فەرمانبەرانی قوتابخانە هەروەها بەشێوەیەكی زانستی و پەروەردەیی باس لەم خاڵانە دەكات:

• هونەری مامەڵەكردن (ئەتەكێت).
  چەمك و هونەری‌ ئەتەكێت. (Etiquette) – جۆرەكانی‌
  -جۆر و شێوازی‌ هونەری‌ ئەتەكێت.
  پێناسەی‌ ئەتەكێت. (Etiquette)-
• سیفەت و خەسڵەتەكانی‌ هونەری‌ ئەتەكێت.
• رۆڵی بەرێوەبەر لەناو دامەزراوەی پەروەردە.
• چەند سیفەتێكی پێویستە بەڕێوەبەری قوتابخانە.
• ئامانجی هونەری مامەڵەكردن.
  -پەیوەندی نێوان بەرێوەبەر و مامۆستا.
  -چۆن مامەلە لە گەڵ ئەو جۆرە مامۆستایانە دەكەیت.
  -كۆبوونەوەی مامۆستایان چۆن بەرێوە دەبەیت.
  -چۆن كارەكان دابەش دەكەیت.
  -ژووری كارگێڕی تا چەند گرنگە سەربەخۆ بێت.
  -چۆنیەتی بەرێوەچوونی رۆژی بەرزكردنەوەی ئالای كوردستان.
  -بڕیارەكانی قوتابخانە تا چەند جێبەجێ دەكرێت لە لایەن مامۆستاكانەوە.
  تا چەند مامۆستاكان هاوكارن لە گەڵ ئیدارە و دەستەی كارگێری. –
  -مامەڵەكردنی بەرێوەبەر لە گەڵ سەرپەرشتیاری قوتابخانە.
  -مامەڵەكردنی بەرێوەبەر لە گەڵ بەرپرسانی پەروەردە.
  -مامەڵەی بەرێوەبەر لە گەڵ كۆمەڵگەی مەدەنی و رێكخراوەكان پەیوەندی مامۆستایان لە گەڵ یەكتر لەناو قوتابخان.
  -پەیوەندی مامۆستا لە گەڵ قوتابی.
  -پەیوەندی نێوان قوتابیان.
  لەو كاتەی دەست خۆشی لە برای بەرێزم مامۆستا سوهەیل دەكەم بۆ بە چاپكردنی ئەم كتێبە كەلەسەر ئەرەكی خۆی ئەم كارە پەروەردەییەی كردوە لە هەمان كاتدا داوا لەوەزارەتی پەروەردە دەكەم كە ئەم كتێبەچاپ بكات دابەشی سەرگشت قوتابخانەكانی هەرێم بكات.

هەستی تەنهایی قووڵ و خۆبەکەم زانین لە نێو بەشێکی دیاری پانتای کۆمەڵگای کوردی لە باشووری کوردستان: شیکردنەوەیەکی سادەی دەروونشیکاری و زانستی لە چەند دێرێکدا.

ابراهیم موحەمەد(ئەبڕاهام لێڤای)

مرۆڤ لە دەرەوەی کۆمەڵگا بوونی نییە، کۆمەڵگا هێنانەوەی مرۆڤ بۆ نێو خۆی، بۆ دەرەوەیەك کە گوزارشت ناکرێ، بۆ دۆخێك کە دركی پێدەکرێ، بەبێ زمان یادەوەری ناجوڵێ، زمان یادەوەری دەهەژێنێ، کورد دەبێ لەنێو خۆیدا هەست بەخۆی بکاتن نەوەك لەنێو “ئەو”یتری ستەم لێکراو یاخود دڕندەدا.

مێژووی کۆمەڵکوژی و چەوساندنەوە لەنێو مێژووی کوردا پرسێکێ دڕێژخایەنە، کورد وەک نەتەوەیەك ڕووبەڕووی چەندین کۆمەڵکوژی و چەوساندنەوە بوونەتەوە. ئەم تڕاوما بەردەوامانە دەتوانن ببنە هۆی دروستبوونی” تراومای نەتەوەی و نەوەیی”(کە بەهۆی جینەتیکەوە نەوە لەدوای نەوە لە ئاستی جیا جیادا بگوازرێتەوە بۆ نەوەکان بەڕێژەی جیا جیا، ئەمە یەکێك لە ئەگەرە زانستیە پێشبیبیکراوەکان کە سەلمێنراوە لەنێو دەروونیدا بۆ پرسی تڕاوما PTSD)”. ئەم دۆخە دەتوانێت هەستی بێهیوایی و دابڕان لە جیهانی ناوەوەی بەشێك لە کوردەکانی باشوور دروستبکاتن، بۆیە پرسی ئەوەی تری گەورە دێتەبوون وەك پرسێکی ئەخڵاقی و ئاینی کە پێیان وایە “من خۆم بکەم بە قوربانی بۆ تۆی ستەم لێکراو لە دیدی بەشێکیان بە گەورەترین پاڵەوان و قارەمان دەبینرێ”. لەکاتێکدا من هەمیشە سەربازێکی بریندارم لەدۆخی وەستاوی خۆمدا. جوگرافیای باشووری کوردستان دۆخێکی بەرگری دەروونی بۆ تاکەکان دروست دەکات بەهۆی بوونی ئەو هاوسێیانەی کە کورد وەك نەتەوەیەکی تر بە شیاوی ژیانێکی شایشتە نازانن، کوردەکان دەبێ “ئەو”یتر فەڕامۆش بخەن و لەنێو خۆیاندا برینەکانی خۆیان بپێچن.

لەهەمان کاتدا پرسی نەبوونی دەوڵەتێکی سەربەخۆی کوردی دەتوانێت کاریگەری قووڵی لەسەر دەروونی تاک و کۆمەڵگا هەبێت لە ئاستی نێودەوڵەتیدا. بەهۆی ڕووداوە مێژووییەکانەوە، زۆرێک لە کوردەکان پەرتەوازەی وڵاتانی جیاوازبوون. ئەم دۆخە دەتوانێت هەستی “ونبوون” و “نامۆبوون” لە کەلتووری نوێدا دروست بکات، کە بەپێی دەروونشیکاری دەتوانێت ببێتە هۆی قەیرانی ناسنامە. بەهۆی دۆخی سیاسی و ئەمنی ناجێگیرەوە، زۆرێک لە کوردەکان هەست بە هەڕەشەی بەردەوام دەکەن. ئەم دۆخە دەتوانێت ببێتە هۆی دروستبوونی “زەینی پارانۆید-ی” کە تیایدا تاك هەست بە نائارامی و بێ متمانەیی بەردەوام دەکات. کێشە نێوخۆییەکانی کورد دەتوانن کاریگەری نەرێنی لەسەر یەکگرتوویی و هەستی هاوبەشی نەتەوەیی دروست بکەن. ئەمە دەتوانێت ببێتە هۆی دروستبوونی “دژیەکی ناوەکی” کە تیایدا تاک هەست بە دابڕان لە کۆمەڵگاکەی خۆی دەکات. (لەنێو نیشتیماندا هەست دەکەیت بێ نیشتیمانیت، لەنێو کۆمەڵگاشدا هەست دەکەیت بێ کۆمەڵگایت، ئەم دۆخە پرسی Isolation دەگرێتەوە).

مێژووی درێژی چەوساندنەوە دەتوانێت ببێتە هۆی دروستبوونی “سندڕۆمی قوربانی”. لەم دۆخەدا، تاک هەست دەکات کە بەردەوام قوربانییە و ناتوانێت کۆنترۆڵی ژیانی خۆی بکات، بۆیە پەنا دەباتە بەر ئەویتر بۆ لاواندنەوەی خۆی لەنێو ئەویتردا وەك میکانیزمێکی بەرگری دەروونی لە ئاستێکدا، کە ئەمەش دەتوانێت ببێتە هۆی هەستی بێ هیوایی و تەنهایی.
لە کۆتاییدا، گەرەكمە بیڵێم کە زۆرێک لە کوردەکان لە هەوڵی دۆزینەوەی ناسنامەی ڕاستەقینەی خۆیاندان لە نێوان کەلتووری نەتەوەیی و مۆدێرنیتەدا. ئەم ململانێیە ناوەکییە دەتوانێت ببێتە هۆی هەستی سەرلێشێواوی و تەنهایی. هەرچەندە ئەم فاکتەرانە دەتوانن ڕۆڵێکی گرنگ بگێڕن لە دروستبوونی هەستی تەنهایی قووڵ لە نێو کوردەکاندا، بەڵام پێویستە ئاماژە بەوە بکەین کە هەر تاکێك ئەزموونی تایبەت بە خۆی هەیە لەژیانیدا. هەروەها، زۆرێک لە کوردەکان توانیویانە بەسەر ئەم کێشانەدا زاڵ ببن و ژیانێکی پڕ لە مانا و پەیوەندی بەهێز بۆ خۆیان دروست بکەنەوە سەر لەنوێ بەشێکیان لەناوەوەی کوردستان، بەشێکی تریشتیان لە دەرەوەی کوردستان.

ئه‌و ده‌مانه‌ی
هه‌ژان سه‌مای سوخمه‌ی ره‌شته‌
من سپی سپی ده‌چمه‌وه‌
به‌رامبه‌رت ده‌بمه‌ ئاڵاو
تۆ دورگه‌یه‌كی سامناكی
به‌ره‌هێڵه‌ ئه‌شكم له‌نیگا وه‌رده‌ده‌ی
ده‌بیته‌ نه‌مامێك
چرۆ ده‌كه‌یت
نه‌سێبه‌رت به‌ته‌نیشتما تێده‌په‌ڕێ
نه‌ده‌توانم
چڵیكت له‌ پێڵووم بسووم
نیگات ده‌كه‌م
كاڵفامانه‌
به‌دوای سه‌رابدا هه‌ڵدێم و
له‌ژیله‌ی شه‌وێك ده‌گه‌ڕێم
ده‌بیته‌ مانگ
ئه‌ستێره‌كان راده‌كێشی
به‌دووی تیشكتا ده‌بمه‌ ره‌وه‌ند
شنه‌ی گه‌ڵا
خه‌نده‌ی گوڵ
سترانی باران
له‌هه‌نسكما كۆده‌كه‌مه‌وه‌
جارێك نه‌بوو
بتوانم
چمكی كه‌واكه‌ت
بخه‌مه‌ سه‌ر زامی خاك و
له‌وردیله‌ هه‌ڵبه‌ستێكا
بزه‌یه‌ك له‌لێوت بده‌م
چپه‌یه‌ك بكه‌مه‌ گواره‌
له‌گوێتا بینووسمه‌وه‌
ناكرێ..به‌م جۆره‌ بژاكێم
تۆیش بێئاگا
له‌بازنه‌ی به‌فرو بادا
خۆت بده‌یته‌
ده‌ست هه‌ڵپه‌ڕكێی
هه‌ڵپرووكان
به‌فر
گڕو زریانه‌وه‌
ده‌تاوێ هه‌لێكم بده‌رێ
بزانه‌
گه‌ڵای دار
باران
یاخود فرمێسكی من
هه‌موو ساتێك
به‌قه‌د گوڵزاری ته‌مه‌نت
له‌زامه‌وه‌ دێنه‌ده‌رێ

ستار ئەحمەد