دەق و ڕەخنە

ئەم شیعرەی کاک ئەحمەد عارفی شاعیر ( منداڵی درۆزن)، مێژووی نووسینی دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٩٩٢، بەڵام بەوپێیەی کە جارێکی تر لە پەیجی تایبەتی خۆی لە تۆڕی کۆمەڵایەتی فەیسبووک دایناوەتەوە، مانای وایە کاک ئەحمەد هیچ کێشەیەکی لەسەر شیعرەکە و ناوەڕۆکەکەی نییە. من لێرەدا هەوڵ دەدەم شیعرەکە دابنێمەوە و ئینجا وردە وردە دەچمە سەر ئەسڵی بابەتەکەم کە کێشەکانی پەروەردەیە و لەڕێگەی شیعرەکەوە کە شیعرێکی تەعلیمییە، تیشکێک دەخەمە سەر تێڕوانینی شاعیر بۆ پەروەردە و بنەماکانی پەروەردەی منداڵ لە کۆمەڵگەی کوردیدا.

دەقی شیعری منداڵی درۆزن

منداڵێکی چاو چنۆک

پیس و چەپەڵ ، گرینۆک

لە کۆڵانا لاسار بوو

ئازای گیانی زامدار بوو

لەم گۆلاوێ بۆ ئەو گوفەک

هاورێی تانجی و توولە و سەگ

کەسێ نەبوو خۆشی وێ

دڵێ نەبوو بۆی سووتێ

رۆژێ ڕێکەوت ئاوا بوو

چاو چنۆک لە ئاوا بوو

بەوپەری بێشەرمییەوە

لە دێو ناسڵەمێوە

منداڵانی بێزار کرد

هێندەی بە درۆ هاوار کرد

تا لەناکاو گابەردێ

بۆی بوو بە بەڵاو دەردێ

خوێنی تێکەڵ بە ئاو بوو

خەڵکی و خۆشی ڕزگار بوو.(١)

ژیانی کۆمەڵایەتی منداڵی کورد

ئەم حیکایەتە تراژیدییەی کاک ئەحمەد عارفی شاعیر، هەر تەنها حیکایەتی منداڵێکی درۆزنی نێو دەقەکە نییە، بەڵکوو حیکایەتی دەیان و سەدان منداڵی نەبوون و هەژارن، کەلە گەڕەکە هەژارنشینەکان و لە پەراوێزی شارەکاندا ژیاون و دەژێن. ئەو گەڕەکانەی کە جگە لە خانووی نزم و شێدار و بێ خزمەگوزار کە دیمەکانیان ڕەنگدانەوەی بێدەرامەتی و دەستکورتییانە، شتێکی تری تیا نابینیت. لێرە لەم گەڕەکە تاریکانەی قەراغ شارەکان، منداڵە بزێو و شەڕانیی و کراس و شەڕواڵ دڕاو و چەقاوەسووەکان دەژێن، ئەو منداڵانەی کە خێزانەکانیان ڕۆژ تا ئێوارە لە هەوڵی ئەوەدان بتوانن پارووەنانێک بۆ ئەو منداڵە چەقاوەسووانە پەیدا بکەن. سیستەمی دڵڕەقی سەرمایەداری بەجۆرێک کۆمەڵگەی شێواندۆتە سەریەک و خەڵکی کرێکار و زەحمەتکێشی کۆمەڵگەی بە جۆرێک لەقاڵبداوە کە مرۆڤەکان هەر فریای ژیانێکی مەمرەومەژی بکەون، نەک ژیانێکی ئینسانیی شایستە بە مرۆڤی سەردەم. کاک ئەحمەد عارف ئەم ڕاستییە نابینێت  یان دەیبینێت و خۆی لێ لادەدات و هاتووە منداڵێکی بە موجەڕەددی وەرگرتووە و وێنای کردووە. وەک ئەوەی منداڵانی خەڵکی ستەمدیدەی کوردستان هەموو پۆشتە و پەرداخ و خاوەن ڕەوشتی بەرز و ڕاستگۆ بن و تەنها ئەو منداڵە درۆزن بێت. با بزانین چۆن؟

با سەرەتا لە ناونیشانەکەوە دەست پێبکەین. کاتێک دەقێک دەنووسرێت، جا شیعر بێت یان چیرۆک یان ڕۆمان یان شانۆگەری، یەکەمین بەریەککەوتنی خوێنەر و دەق، لەرێگەی ناونیشانەکەیەتی. ناونیشان گرنگییەکی زۆری هەیە. هەڵبژاردنی ناونیشان هەر بەتەنها وابەستە نییە بە ناوەڕۆکی دەقەکەوە، بەڵکوو وابەستەشە بەو هەلومەرجە سیاسیی و کۆمەڵایەتی و ئابووری و مەعریفییەی ئەو چین و توێژە کۆمەڵایەتییەی کە دەقەکەی ڕووبەڕوو دەکرێتەوە. شاعیر لە هەڵبژاردنی ناونیشاندا ( منداڵێکی درۆزن) دەیەوێت دیوی ناشیرینی قوربانییەکمان نیشان بدات کە هەموو دەزانین ئەو قوربانییە، قوربانی چ سیستەمێکی چینایەتی دڵڕەقە. ئەوەی کاریگەری لەسەر منداڵ دادەنێت جگە لە خێزانەکەی، قوتابخانە و دەزگا میدیاییەکانی دەوڵەتن. جارێ گرنگە خێزانەکان بزانن چۆن منداڵەکانیان پەروەردە دەکەن و لەوەش گرنگتر خودی خێزانەکانن کە ئایا تا چەند خوێندەوار و تێگەیشتوون و زانستییانە بیر دەکەنەوە. ئایا ئەو دایک و باوکانە چەند لە جیهانی منداڵەکانیان تێگەیشتوون؟ ئەو دایک و باوکانە چەند لە بنەماکانی پەروەردەی منداڵەکانیان حاڵی بوونە و چۆن دەتوانن وەڵام بە داخوازییەکانی منداڵەکانیان بدەنەوە؟ ئایا دەشێت چیرۆکێک بنووسین بەناوی شازادە ولیەمی چڵمن؟ نا ناکرێت. بۆچی؟ چونکە شازادە ولیەم لە چینی بۆرژوایە و فەرمانڕەوایە و دەوڵەمەندە و دەیان بەردەستی هەیە و مەحاڵە شازادە ببینین چڵم بە لووتیا شۆڕ بێتەوە. باسکردنی چیرۆکێکی لەوجۆرە بەسە بۆ ئەوەی بە شێت و نەزان و بێئاگات ناوزەد بکەن. بەڵام نووسینی چیرۆکێک یان شیعرێک لەسەر منداڵێکی چڵکنی ڕەحیماوەی گەڕەکی شاری کەرکووک، یان گەڕەکی باداوەی شاری هەولێر ئاساییە و ڕەنگە دەیان دەستخۆشیت لێبکرێت. هۆکارەکەی ئاسانە. لە گەڕەکەکانی ڕەحیماوە و باداوە منداڵان بەزۆری لەو خێزانانەوە دێن کە بەپێی پێویست خوێندەوار نین و دایکان و باوکان هۆشیاری پێویستییان لەسەر پەروەردەی منداڵ نییە و تەنانەت ڕۆژ نییە منداڵەکانیان لەسەر لاساریی و چەقاوەسوویی دارکاریش نەکەن. ئەوەی هۆشیاری کۆمەڵایەتی دیاری دەکات واقیعی کۆمەڵایەتییە.(٢) هۆشیاری دوواکەوتووانەی خێزانەکانیش هەر واقیعی کۆمەڵایەتی کوردستان دیاری دەکات.

منداڵێکی چاو چنۆک

پیس و چەپەڵ ، گرینۆک

لە کۆڵانا لاسار بوو

ئازای گیانی زامدار بوو

لەم گۆلاوێ بۆ ئەو گوفەک

هاورێی تانجی و توولە و سەگ. ( شیعری منداڵێکی درۆزن ئەحمەد عارف)

ئەم سیفەتانەی دراونەتە پاڵ ئەم منداڵە ( پیس، چەپەڵ، چاوچنۆک، گرینۆک، لاسار، هاوڕێی تانجی و سەگ)، وێنەیەکمان نیشان دەدات، کە منداڵەکە بە ناشرینی ببینین. سیفەتە نیگەتیڤەکان وەک بەشێک لە فەرهەنگی دوواکەوتوانەی کۆمەڵگە داهێنراوی ئایدیۆلۆژیا و بیروباوەڕی زاڵی نێو کۆمەڵگەیە. بیروباوەڕی زاڵی نێو هەر کۆمەڵگەیەکیش بیروباوەری چینی دەسەڵاتدارە.(٣) جا ئەو دەسەڵاتدارە خاوەن کۆیلەکان یان دەرەبەگەکان یان سەرمایەداران بن. ئەو سیفەتانەی شاعیر لەم سێ دێرەدا ڕیزی کردوون، دوو جۆرن، جۆرێکیان سیفەتگەلێکی نێگەتیڤن و دوادێڕیان سیفەتی پۆزەتیڤە، بەڵام لای شاعیر بە نێگەتیڤ ڕیزبەند کراوە. پیس، چەپەڵ، چاوچنۆک، گرینۆک، لاسار نێگەتیڤن، بەڵام بۆچی دەبێت هاورێکردنی تانجی و سەگ نێگەتیڤ بێت؟ بۆچی هاوماڵیکردنی سەگ کارێکی دروست نییە لای شاعیر؟  بەبۆچوونی من هۆیەکەی باکگراوندی کلتووری کوردیی شاعیر نییە، چونکە لە فەرهەنگ و کلتووری کوردیدا سەگ هاوماڵ و هاوڕیی مرۆڤە، بەڵکوو کاریگەری باکگراوندی کلتووری ئاینییە کە شاعیر سەگ بە ئاژەڵێکی پیس وەسف دەکات. (ڕەنگە حیکمەت یان هۆکاری قەدەغەکردنی بەخێوکردنی سەگ لەلایەن ئیسلامەوە بۆ مەبەستی تر جگە لە ڕاوکردن یان پاسەوانی: ئەوە بێت کەپاک نین و پیسن و تەنها بە حەوت شوشتن نەبێت کە یەکێکیان بە خۆڵ یان سابون بێت، پاک نابنەوە. یان لەبەر ئەوەی ڕێگری لە چوونە ژوورەوەی فریشتەکان دەکەن کە بەندەی بەڕێزی خودان و بوونیان دەرکەوتنی ڕەحمەتی ئەوە بەرامبەر بە بەندەکانی.)(٤) ئەم دیدگایە دیدگای زۆربەی خەڵکی کوردستانە. لەکاتێکدا سەگ وەک هاوەڵ دەتوانێت لە ماڵدا لەگەڵ مرۆڤەکان بژێت و منداڵەکانیش فێری خۆشەویستی ئاژەڵیان بکەن نەک نەفرەت و ڕقلێبوونەوەی ئاژەڵان.

تا لەناکاو گابەردێ

بۆی بوو بە بەڵاو دەەدێ

خوێنی تێکەڵ بە ئاو بوو

خەڵکی و خۆشی ڕزگار بوو. ( شیعری منداڵێکی درۆزن ئەحمەد عارف)

دڵڕەقی شاعیر دژ بە منداڵی درۆزن هێندە لەسەرە کە بە مەرگی ئەو منداڵە خێرلەخۆ نەدیوە دڵشاد بێت و خەڵکیش پێیان خۆش بێت کە ئەو منداڵە درۆزنە مردووە. ئایا ئەمە چەند لە واقیعی کۆمەڵایەتی ژیانی خەڵکی هەژاری کوردەوە نزیکە؟ نەخێر بە هەزاران فرسەخ دوورە. ئەمە ناحاڵیبوونە لە واقیعی کۆمەڵایەتی کۆمەڵگەی کوردیی، ئەگینا هەموو دەزانین مردنی منداڵێکی خێزانێکی هەژار  با درۆزنیش بێت، چ کارەساتبارێکە و چ تراژیدیایەک دەخوڵقێنێ، نەک خەڵک دڵخۆش بکات و کار بگات بەوەی ئەو دڵخۆشییە ببێتە بابەتی دەقێکی شیعریی تەعلیمی لای شاعیرێک کە شیعر بۆ منداڵان دەنووسێت.

لایەنی فێربوون لە شیعری منداڵی درۆزندا

لایەنی فێربوون لەم شیعرەی شاعیر، فێربوونێک نییە لە دیدی ئێنسانی هاوچەرخەوە سەبارەت بە کێشەکانی منداڵ و ژیان، بەڵکوو ڕەنگدانەوەی تێگەیشتنێکی پاسیفیستی دوواکەوتوانەیە کە منداڵ بەرەو شێواندنی زیاتر و دوورکەوتنەوەی لە جیهانی تایبەتەکەی خۆی پاڵ پێوەدەنێ. کاتێک شاعیرێک شیعر بۆ منداڵ دەنووسێت، دەبێت ئاگاداری جیهانی تایبەتی منداڵ بێت، دەبێت بزانێت چ شتێک منداڵ و بیرکردنەوەی منداڵ فراوانتر دەکات و گەشەی پێدەدات؟ دەبێت بزانێت قۆناغەکانی منداڵ بناسێت و پێویستی تایبەتی هەر قۆناغێک هەست پێبکات. دەبێت ئاگاداری بنەماکانی پەروەردە و فێرکردنی هەر قۆناغێکی منداڵ بێت و بەرپرسیارانە دەست و پەنجەی لەگەڵدا نەرم بکات. دەبێت هەلومەرجی سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی کۆمەڵگە تێبگات و ئینجا دەست بۆ قەڵەم بەرێت و قسە بۆ منداڵ بکات و ئامۆژگارییان بکات.

بەوپەری بێشەرمییەوە

لە دێو ناسڵەمێوە ( شیعری منداڵێکی درۆزن ئەحمەد عارف)

با لێرە بپرسین شاعیر چی فێری منداڵ دەکات؟ دەڵێت بێشەرمی واتە بێ چاو و ڕوو واتا بێڕێز. واتا منداڵێکی بێڕێزی چاوقایم. ئێمە هەموو لەسەر بەهای کۆمەڵایەتی ڕێز کۆکین و دەزانین منداڵ و گەورەی بەڕێز جێگەی خۆشەویستین. بەڵام چی وا لە منداڵ دەکات بێڕێز بێت؟ چی وای لێدەکات شەرم نەکات. گرێی ناحاڵیبوونەکە لێرەدایە. پەروەردەی ڕۆژئاوا پەروەردەیەکە لەسەر بنەمای ڕێز و شەرم نەکردن. ئەوان منداڵ وا بار دەهێنن شەرم نەکات. بێشەرمی سیفەتێکی باشی منداڵە و گوزارشتە لە کەسایەتی بەهێزی منداڵ، نەک سیفەتێکی خراپ بێت. منداڵی شەرمن منداڵی لاوازە و کەسایەتی پتەوی نییە. بۆیە شاعیر لە ناهۆشیارییەوە ئەم سیفەتانە (پیس و چەپەڵ و چاوچنۆک و گرینۆک و لاسار و هاوڕێی تانجی و سەگ و بێشەرم و بێزارکەر و درۆزن لە گۆلاوێ بەر تاشەدەردێک دەکەوێت و دەمرێت) ئەمە پەیامی شیعرەکەیە و دەیەوێت بڵێت منداڵینە ئێوە وا مەبن، پیس و پۆخڵ و چاوچنۆک و لاسار و درۆزن مەبن و هاوڕێیەتی تانجی و سەگ مەکەن، شەرمن بن، بێئەوەی پێمان بڵێت ئەمە چۆن دەبێت و چۆن دێتەبوون!. ئایا دەتوانین ئەم ئامۆژگارییانەی شاعیر لەسەر لافیتەیەک بنووسین و بچین لە گەڕەکە هەژارنشینەکانی شارەکانی کوردستان هەڵیواسین و ئیتر دنیا دەبێتە شامی شەریف؟ یان دەردەکە لە جێیەکی ترەوەیە و شاعیر نایەوێت خۆی لەقەرەی بدات. باشە گوناهی منداڵی کوردستان چییە ئەم جۆرە شیعرە دوواکەوتووانەیان بخەینە بەردەست و بەم تەرزە لە شیعر فێری باڵەفڕەی ژیانیان بکەیت؟ ئایا منداڵانی کوردستان شایانی ئەمجۆرە پەروەردەیەن؟ ئایا ئەم شیعرە بۆ کام لە چوار قۆناغەکانی پەروەردی منداڵ نووسراوە، قۆناغی ئەندێشەی بەستراو بەژینگەوە یان قۆناغی ئەندێشەی ئازاد یان قۆناغی منداڵێتی یان قۆناغی ئایدیالیستی؟(٥) دیارە هەریەک لەم قۆناغانەش تایبەتمەندی خۆیان هەیە. من ناڵێم باسی سیاسەت و ئابووری بۆ منداڵ بکرێت، بەڵام دەڵێم لە ڕوانگەی تێگەیشتن لە دۆخی ئابووری و کۆمەڵایەتی و سیاسی کۆمەڵگەوە دۆخی منداڵان تێبگەین و لەوێوە قسەیان بۆ بکەین. شیعری فێرکاری منداڵان دەبێت زانست و خۆشەویستی بکاتە بناغە و لەوێوە منداڵ بەرەو ئاراستەیەکی تەندروست ببات، نەک ناشیرین و قێزەوەن نیشانی منداڵ بدات و بیکاتە دوژمنی ئاژەڵ. ئا لێرەوەیە نەوە دوای نەوەی منداڵ لەبری چەواقوسوویی و کاری ناشایستە و ناشارستانی ، منداڵی تەندروست و چالاک و زانتسخواز و ئینسان دۆست دێنە مەیدان. ئەمە ئەو ئەرکەیە کە ڕەخنەی ئەدەبی کوردی دەبێت پێی هەڵبستێت و ئەنجامی بدات. لێرەدا من لەگەڵ کاک ئەحمەد عارفی شاعیر کۆکم کە دەڵێت: (هەوڵ بدرێت لە رێگای ڕەخنەگرانەوە تاوتوێیەکی پاک و پیس یان چاک خراپ بکرێت و ببێ بە بەربەست لە بەردەم بڵاو بوونەوەی بەرهەمی کاڵ و کرچ)(٦) .

ئەنجام

شاعیر لەشیعری منداڵێکی درۆزندا وەکو فێرکارێک هاتووە کۆمەڵی سیفەتی نیگەتیڤی داوەتە پاڵ منداڵێکی درۆزن و وێنەیەکی ناشیرینی ئەو منداڵەی نەخشاندووە کە هەموو بەنەفرەتی بکەین، بێئەوەی لەو ژینگە سیاسی و کۆمەڵایەتییە تێبگەین کە ئەو منداڵە و خانەوادەی ئەو منداڵەی تیا دەژین. لەوێشەوە ئاراستەی کار بە خزمەت فراوانکردنەوەی ئاسۆی تێڕوانینی منداڵان دیاری بکەین و بناغەیەکی تۆکمە و پتەو لە خۆشەویستی نێوان ئینسانەکان و ئاژەڵ و زیندەوەران و ژینگە بنیاد بنێین. منداڵان ئەو سامانە گرنگەی کۆمەڵگەن کە دەبێت زۆر هەستییارانە بابەتی دەقە ئەدەبییەکانیان بۆ هەڵبژێرین و بۆ بنووسین، بۆ ئەوەی ئایندەی کۆمەڵگە بە دەستێکی زانستخواز و پێشکەوتوودا بسپێرێت. شاعیر لەم شیعرەیدا نەیتوانیوە شیعرێک پڕ بە باڵای پەیامەکەی بنووسێت و لەبری پەیامێکی ئینسانیی، بەداخەوە هاتووە خوێنەر و منداڵانی ڕووبەڕووی پەیامێکی دوواکەوتووانە کردووەتەوە. ئەمەش ئەگەر زیانی نەبێت، ئەوا هیچ سوودێکی بۆ ئەدەبی کوردی و پرۆسەی فێربوون و پەروەردەی دروستی منداڵ تێدا نییە.(٧)

عەبدوڵا سڵێمان(مەشخەڵ)

٦ ی نیسانی ٢٠٢٤

——————————————–

سەرچاوە و پەراوێز

(١)منداڵی درۆزن نووسینی ئەحمەد عارف پەیجی تایبەتی تۆڕی کۆمەڵایەتی فەیسبووکی نووسەر پۆستی ڕۆژی شەشی نیسانی ٢٠٢٤. من هەندێ هەڵەی تایپم بۆ ڕاست کردۆتەوە.

(٢)اسس الآشتراکیة العلمیة المادیة التاریخیة تآلیف ف. گیبلی و م. گوفالزون نقلە من الروسیة احمد داود اصدار دار الجماهیر ، دمشق ١٩٦٧ ص ٦٤.

(٣)کارڵ مارکس و فریدریک ئەنگڵس مانیفیستی حیزبی کۆمۆنیست وەرگێرانی بۆ کوردی موسڵیحی شێخولئیسلام (ڕێبوار) چاپی دووەم لاپەڕە ٢٨.

(٤)بڕوانە هەردوو فەتوای ئیسلامی ژمارە ٢٥٤٣١ و فەتوای ژمارە ١٤٧٣٥ سەبارەت بە سەگ کە لە سایتی (اسلام ویب)دا هاتووە. https://www.islamweb.net/ar/fatwa

(٥)شیعری فێرکردن لە ئەدەبی کوردیدا ئەحمەد قەرەنی دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ئاراس چاپی یەکەم هەولێر ٢٠٠٧ لاپەڕەی ١٨٠ و ١٨١.

(٦)ڕەخنە نووسینی ئەحمەد عارف پەیجی تایبەتی تۆڕی کۆمەڵایەتی فەیسبووکی نووسەر پۆستی ڕۆژی دووی ئازاری  ٢٠٢٤.

(٧)من نامەوێت لێرەدا هێڵێکی ڕاست و چەپ بەسەر نووسینەکانی کاک ئەحمەدی شاعیردا بهێنم و هەوڵەکانی یەکسان بکەم بە سفر. کاک ئەحمەدی شاعیر گەلێ هەوڵی تری هەیە کە جێگەی دەستخۆشین.

ئەنقەرە بەهەمان ئەو ئاستەی لەبەرامبەر سوریادا ئۆپەراسیۆنی سەربازی ئەنجام دەدات، هەوڵدەدات بە قەبارەیەکی بەرفراوانتر کۆنترۆڵی تەواوی بەسەر سنوورەکانی لەگەڵ عێراقدا بسەپێنێت.
ئەم هەڵکشانە زیادەڕەویە لە سیاسەت و نەخشەی ئەردۆغاندا، بۆ دەستپێکردنی هێرشێکی گەورەیە، کە سنوورەکانی هەرێمی کوردستان بۆ یەکجارەکی و بۆ هەمیشە لە پەکەکە پاکبکاتەوە. هەرچەندە ئامانجی ئەم داگیرکاریەی ئێستای تورکیا بۆ سەر هەندێ ناوچەی هەرێم واوەترە لەوەی پاکردنەوەی پەکەکەبێت، ئەوەش کە جێگای سەرنجە بەرپرسانی عێراق، ئەم هێرشانەی هێزەکانی تورکیا، تەنها وەک هەڕەشەیەک بۆ سەر ئاسایش و سەقامگیری وڵات ڕادەگەیەنن، بەڵام بەبێ ئەوەی هیچ ناڕەزایەتیەک دەربڕن، یان هیچ فشارێک لەباری عەمەلیەوە لە دژی ئەنقەرە نیشان بدەن.
ئۆپەراسیۆنەکانی سوپای تورکیا لەچوارچێوەی هێرشەکانی بۆ سەر هەرێمی کوردستان، فراوانترە لەوەی تەنها پەیوەند بێت بە شەڕ لەگەڵ پەکەکەدا، بەڵکو بەدوای ئەو ئامانجەوەیە دەخالەتی لە ئایندەی ئاڵوگۆڕی دۆخی سیاسی ناوچەکەدا هەبێت، بەتایبەتی لە عێراقدا بەرجەستەی دەکاتەوە. گواستنەوەی هێزی زەمینی لە ناوچەی هەکاری تورکیا، بۆ بەهێزکردن و فراوانکردنی بنکە و شوێنی نیشتەجێبونی هێزەکانی تورکیایە لە دەوروبەری پارێزگای دهۆک، ئەمەش ئەوە پیشان دەدات، کە ئامادەیە جێگیرکردن و دامەزراندنی هێزەکەی بۆ ماوەیەکی درێژخایان لە ناوچەکەدا و لە پێناو بەدەست هێنانی ئامانجەکانیدا نمایش کات ومناوەرەی پێبکات، وە بێباکە لەوەی گەر لەهەمانکاتدا وێرانکاریەکی زۆری بۆ ناوچەکانی هەرێم لێکەوێتەوە!
سیناریۆی لەشکرکێشیەکانی تورکیا سەقفێکی دیارکراوی نیە، کە لەسەر خاکی عێراق ئەنجامی ئەدات، لەهەمانکاتدا مایەی خوڵقاندنی دۆخێکی مەترسیدارو دژوارە لە شارەکاندا، دوای تێپەڕاندنی چەند ئامانجێک ئەگەری ئەوە هەیە هەوڵبدات بگاتە شنگال و دەستبەسەر ئەشکەوتەکانی چیای قەرەندا بگرن، کە “سەدام حسێن” لە ساڵانی هەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا کۆشکێکی تێدا دروستکردوە”، هەڵبەتە مەبەستی ئەم دەست بەسەراگرتنەی شنگال دەبێتە سەنگینکردنی پێگەی سەربازی هێزەکانی تورکیا لە ناوچەکەدا.
لەشکرکێشی تورکیا لەلایەک دەستی کردووە بە فراوانکردن و دامەزراندنی هێزەکانی لە زەویەکانی باکوری عێراقدا، لە لایەکی ترەوە گرنگی بە چارەسەری دیپلۆماسی لە سوریا دەدات. لایەنە سیاسیەکانی عێراق ڕەتی ناکەنەوە کە ئەردۆغان ڕەزامەندی ئەمریکا و ڕۆژئاوای بۆ ئەم ئۆپەراسیۆنی لەشکرکێشیە بەدەست هێناوە.
دەستێوەردانەکانی تورکیا بۆ سەر خاکی عێراق، هەرچەندە یەکەم دەستێوەردان نیە لە جۆری خۆیدا، نموونەیەکی بەرچاوی ململانێ جیۆپۆلەتیکیەکانە لە ناوچەکەدا. ئەم دەستێوەردانە کە بەهۆی کۆمەڵێک هۆکارەوە بەڕێوەدەچێت، دەتوانرێت تا ڕادەیەکی زۆر بگەڕێنرێتەوە بۆ پەرەسەندنی دەخالەتی ئێران لە عێراقدا. تێگەیشتن لە داینامیکی نێوان زلهێزەکانی ناوچەکە لەبەرامبەر دۆخی سیاسی عێراقدا، زۆرجار دەبینین لەڕێگەی جۆراوجۆرەوە کێبڕکێ دەکرێت و دەخالەتی ڕاستەوخۆ دەکەن، بەتایبەتی هەردوو تورکیا و ئێران لە عێراقدا تەماح و بەرژەوەندیان هەیە و ڕکابەری دەکەن بۆ کۆنترۆڵکردنی عێراق.
لەماوەی دوو دەیەی ڕابردوودا عێراق بووەتە دیارترین گۆڕەپانی دەستێوەردانی ئێران و تورکیا، جگە لە وڵاتانی دیکە. هەموو ئەمانە لە ئەنجامی لەشکرکێشی ئەمریکا بۆ سەر عێراق بوو لە ساڵی ٢٠٠٣ کە کاریگەریەکی گەورەی لەسەر دروست بونی گێژاوی سیاسی و پێگەی حکومەتی عێراق بەجێهێشت، بەتایبەت دوای ئەوەی بە تێپەڕبونی کات شتەکان بە شێوەیەکی سەرنجڕاکێش لە بەرژەوەندی ئێران گۆڕدرا، وردە وردە نفوزی ئێران گەیشتە لوتکە، هەندێک وەها تەعبیری لێدەکەن کە ئەمریکا، بە ڕووخانی ڕژێمی سەدام “عێراقی لەسەر سینیەکی زێڕین ڕادەستی ئێران کردووە”.
دەوری ئێران لە عێراقدا، کە بەرجەستە بووەتەوە بە پاڵپشتیکردنی میلیشیا حزبیە جۆراوجۆرەکان بۆ جێبەجێکردنی ئەجێندا سیاسیەکانی لە ناوچەکەدا، کە بوو بە فاکتەری سەرەکی بۆ تێکدانی پێکهاتەی حکومەتێکی جێکەوتە لە عێراقدا. میلیشیاکانی سەر بە ئێران دەسەڵاتی ئابووری و کۆنترۆڵی بەرچاویان بەسەر دەوڵەتی عێراقدا بەدەستهێناوە. هەروەها ئێران لە ڕێگەی بازرگانی، پڕۆژەی ژێرخانی، و ڕێککەوتنی وزە، خۆی جێگیر کردووە، کە کاریگەریەکانی بەهێزتر کردووە. هەر بۆیە لە بەرامبەردا ترس و ئامانجەکانی تورکیا زیاتربون، بەتایبەتی کە بوونی پەکەکە لە کوردستانی عێراق پشتیوانیەکی ئاشکرای ئێرانی بەدەست هێناوە.
ئەوەی پێویستە لەم کەینوبەینەی کێشمەکێشی لایەنەکاندا، لە ئێستادا سەرنجی بدەین، بەغداو ئەنقەرە زیاتر نزیک لەیەکن و هاوکارن دەربارەی پرۆژەی ڕێگای گەشەپێدان، کە بۆ هەردولایان ئەم پڕۆژەیە گرنگیەکی ستراتیژی هەیە، بۆیە حکومەتەکەی سودانی لەبەرامبەر هێرشەکانی تورکیا و داگیرکاریەکانیدا پەرچەکردارێکی جدی و عەمەلیان نیە.
ئەوەی جێگای سەرنجە سوپای تورکیا لەم هێرش و داگیرکاریەدا هەر ناوچەیەک کۆنترۆڵ دەکات لە سەر تابلۆیەک دەنوسن: “هاتنە ناو خاکی تورکیا قەدەغەیە”! تەواوی دانیشتوانی گوندەکانیش ئاوارەدەبن، ئەمەش نیشاندانی واقعێکی تەواو بێباکی لایەنی حکومەتی هەرێم و حکومەتی عێراقە و کردنەوەی ئاشکرای دەرگای سنورەکانی عێراقە بۆ هێزەکانی تورکیا، ئەو هێزەی کە بە فەرمانی ئەردۆغان هەوڵئەدات دەخالەت و دەورێکی سەرەکی ببینێت لە ئاراستەی ئەو ئاڵوگۆڕانەی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا پێشبینی دەکرێت، هەروەها درێژەدانی گفتوگۆی ئەنقەرە لەگەڵ بەغدا هاوکاتە لەگەڵ ستراتیژی فراوانترکردنی تورکیا و مامەڵەکردن لەگەڵ عێراق و نزیکبوونەوەی لە بەغدا و کۆتایهێنان بە پرسە هەڵپەسێردراوەکانی نێوانیان.
لە دیمەنێکی سەیردا کە پێکەنین دەوروژێنێت، بەوەی واقعی سیاسەت لە عێراقدا لە ئاستی چ گاڵتەجاریەکدایە، فالح ئەلفەیاد، سەرۆکی هێزەکانی حەشدی شەعبی، لەکاتێکدا کە هاتنە ناوەوی هێزەکانی تورکیا داگیرکاری بەسەر عێراقدا دەسەپێنێت، پێشوازی لە باڵیۆزی تورکیا لە بەغداد کرد، دیاریەکی لە شێوەی قەڵغانێک بەناوی حەشدی شەعبیەوە پێبەخشی، وەک ئەوەی ئەلفەیاد داوای لێبوردن لە داگیرکاری داگیرکەری تورکیا بکات!.
ئەوەی جێگای سەرنجە، زیاتر لە ملیۆنێک سەربازی عێراقی هەن کە سەرباز و پۆلیس و هێزی ئەمنی و حەشدی شەعبی تێدایە، بەڵام ئەوەیان سەلماندوە کە ناتوانن بەهیچ جۆرێک بچنە مەیدانێکی شەڕەوە و لە بەرامبەر بە هەرداگیرکاریەکی عێراقدا بوەستنەوە، هیچ ئامادەیەک بۆ بەرگرتن بەداگیرکاری سوپای تورکیاش نیشان نادەن و نایانەوێت کارێکی لەو چەشنە ئەنجام بدەن، ئاشکرایە ئەم بەرگری نەکردنە تەنها ناتوانایی و نائامادەیی هێزەکانی عێراق نیە، بەڵکو مەسەلەیەکی سیاسیە کە پێشوەخت، ڕێکەوتنی ئەنقەرە و بەغداد چوارچێوەکەیان دیاری کردووە.
لە پرۆسەی ئەم ئاڵوگۆڕانەو سنوربەزاندنی زیاتری سوپای تورکیا بۆ ناو کوردستانی عێراق، تورکیا هەوڵ دەدات لەلایەک پەیوەندی لەگەڵ حکومەتی سوریا ئاسایی کاتەوە، لەلایەکی تریشەوە هەوڵئەدات ئەزمونی دەسەڵاتی هێزە کوردیەکانی کوردستانی سوریا کۆتایی پێبهێنێت.
تورکیا بەجیا لەو هێرشە سەربازیانەی کە پانتاییەکی فراوانی کوردستانی عێراقی داگیرکردووە، لەهەمانکاتدا دەیەوێت نفوزی ناوچەیی خۆی بە باشترکردنی پەیوەندیەکانی لەگەڵ وڵاتانی دراوسێ، لە چوارچێوەی کێبڕکێ یان هاوکاری لەگەڵ زلهێزەکانی دیکەی ناوچەیی وەک ئێران و ڕووسیا، زیاتر بکات، بەمانای پەڕینەوە بۆ ئەو شوێنەی کە بە دیمەشقدا تێدەپەڕێت و بە ڕێکەوتن لەگەڵ دیمشقدا دەتوانێت پڕۆژەکانی بەرێتە پێشەوە.
تاران ترسی ئەوەی هەیە ڕۆڵی خۆی پەراوێز بخرێت، بۆیە دوا ووڵات دەبێت کە بیەوێت ئاشتەوایی لە نێوان دیمەشق و ئەنقەرەدا ئەنجام بدرێت، بەڵام بابەتەکە بۆ مۆسکۆ جیاوازە کە هەوڵدەدات پەیوەندیەکانی نێوان سوریا و تورکیا بگەڕێنێتەوە.
لە کۆتایی ساڵی ٢٠٢٢ەوە مۆسکۆ کاردەکات بۆ گەڕاندنەوەی پەیوەندیەکانی نێوان دیمەشق و ئەنقەرە وەک بەشێک لە ستراتیژیەک کە بتوانێت ڕوبەڕوی ناتۆ ببێتەوە. ئەگەر مۆسکۆ بتوانێت لێکنزیکبونەوەی سوریا و تورکیا بگەڕێنێتەوە، پێگەی خۆی بەرامبەر ئەمریکا بەهێزتر دەبێت، ئەمەش بوونی ڕوسیا لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بەهێزتر دەکات، تورکیاش دەیەوێت لەم پرۆسەیەدا سودمەندبێت بۆ جێگیربونی پێگەی سیاسی و ئابوری لە ناوچەکەدا.
بەکورتی دەتوانێن بڵێین کە نەخشەی ئێستای تورکیا لەم هێرش و داگیرکاری و کوشتارو ماڵوێرانی کردنەدا، پێش هەمو شتێک دەستپێشخەریە بۆ چەسپاندنی مەوقعیەتی تورکیا لە سەر بنەمای ئایندەی ئەو ئاڵوگۆڕ و پێشهاتانەی لەعێراق و ناوچەکەدا پێشبینی دەکرێت. بۆ ئەم ئامانجەش تورکیا هێرش بۆسەر پەکەکە دەکاتە پاساوێک، تا بنەکە سەربازیەکانی لە عێراقدا دامەزرێنێت. لەلایەکی ترەوە بە گوڕێکی زیاترەوە ڕکابەری بەرامبەر کۆماری ئیسلامی گرتۆتەبەرو هەوڵ ئەدات پێگەی ئێران لە ناوچەکەدا بکێشێتە دواوە، پەیوەندیشی لەگەڵ سوریا لە ڕێگەی ڕوسیاوە ڕێکدەخات نەک ئێران.
ڕێڕەوی ئەم کێشانە، ناوچەکە بەرەو کوێ دەبات؟، لە حاڵەتی بەرجەستە نەبونی هێزی یەکگرتوی رێکخراوی چینی کرێکاردا، ئایندەی بەرژەوەندی و کێشمەکێشی نێوان وڵاتانی زلهێزی دنیا، دۆخەکەو ئاڕاستەی ئاڵوگۆڕەکان دەیبڕێننەوە!

هونەرمەند شوان كەمال: هونەر تا نەبێتە پیشە و بازرگانی پێوە نەكرێت پێش ناكەوێت
هونەرمەند شوان كەمال: ئێمە هونەرمەندی گەورە و باشمان هەیە بەڵام بارودۆخی هونەریەكەمان جیاوازە و ناگاتە ئاست وڵاتانی ئەورپا و جیهان.
هونەرمەند شوان كەمال:لە كاتی دروستكردنی پەیكەرەكانم ئازادیەكی زۆر ئەیەم بەخۆم بۆ داڕشتن و بیناكردنی پەیكەرەكانم
هونەرمەندی پەیكەرساز” شوان كەمال” ،لەهونەری پەیكەرسازی خاوەن سەلیقەو ئیساتیكای تایبەت بە خۆیەتی لە ماوەی (40) ساڵەی ژیانی هونەری خۆیدا خاوەنی چەندین پەیكەری نایابە لە كوردستان و عێراق وئەورپا. یەكێكە لەوهونەرمەندانەی كە پەیكەرەكانی لە نێو چەندین شەقام و شوێنە گەشتییەكانی وڵاتانی ئەورپا دانراون پەیكەرەكانی شوان هەر لەئەورپا چەندین لێكۆڵینەوە و خوێندنەوەی بۆ كراون وە لە میدیاكانش بە گرنگییەوە باسیان لە پەیكەرەكانی كردوە، جگەلەوەش ئەم هونەرمەندە بۆ برەودان بە بەهرەكەیە و دەوڵەمەند كردنی ئەزموونەكەی زۆر گرنگی بە لایەنی خوێندنی ئەكادیمی داوە هەمیشە بە دوای زانیاری نوێ و پێشڤەچوونەكانی سەردەمەوە بووە، بۆیە خاوەنی چەندین بڕوانامەی هونەرییە لە پسپۆرەكەی لەوانە: بڕوانامەی دبلۆم لە هونەری پەیكەرسازی-سلێمانی، بڕوانامەی بەكالۆریۆس لە هونەری پەیەكەرسازی- زانكۆی بەغدا، بڕوانامەی دبلۆمی پیشەیی لە تەكنیكەكانی هونەری پەیكەرسازی- ئەڵەمانیا، بڕوانامەی ماستەر لەهونەری پەیكەرسازی- ستۆكهۆڵم. لە پاڵ ئەمانەش دا خاوەن رۆشنبیرییەكی هەمەلایەنە ..هەرئەوەش وای كردوە لە ئەوروپا لە چەندین دەزگاو فەرمانگەی هونەری بەرپرسیارەتی وەربگرێت وەكو لێپرسراوی بەشی هونەری كارگەی ڕۆلفكایزەر ئەڵەمانیا، 1995 تا 2015، لێپرسراوی بەشی هونەری كارگەی ڕۆسنگرێنز لە سوید لە ساڵی 2017 تا ئێستاش..دەتوانین بڵێن پەیكەرساز شوان كەمال هونەرمەندێكی جیهانیە،ماییەی شانازییمانە ئێمە بەمەبەستی ئاگادار بوون لە پرۆژە و چالاكییە هونەرییەكانی بەچەند پرسیارێك بەسەرمان كردەوە.
هەڤپەیڤین- كامەران حاجی ئەلیاس

*سەرەتا پێمان باشە باس لە چۆنیەتی ئاشنا بوونت بە هونەری پەریكەرتاشی بۆ خوێنەرانمان بكەین؟

• لە ڕاستیا لێتان ناشارمەوە تاچوومە قۆناغی پەیمانگەش نەمەزانی پەیكەر چیە نەمدیبوو ناهەقیشم نیە ئێمە كتلور و پاشخان و میراتێكی هونەری شێوەكاریمان نیە ،شار و پارك و شوێنە گشتیەكانمان خاڵی بوون لە پەیكەر ئەو كاتانە،لەم چەن ساڵانەی دوایدا پەیكەر دروست كراوە لەبەینید ووكەوانەدا ،(چونكە دید و بۆچونی خۆم هەیە لەسەرلایەنی تەكنیكی و ئاستی هونەریان) بەراورد بەم وڵاتانە كەهەر لە مناڵیەوە ئاشنا ئەبن بە هونەر،شەقام و شوێنە گشتیەكانیان پڕن لە پەیكەر بێجگە لە بیناسازی و كۆشكی جوان و ئەوە هەر باسی مۆزەخانە و پێگە هونەریەكان مەكە.كاتێك چوومە پەیمانگەی هونەرە جوانەكان لە شاری سلێمانی سەرەتای هەشتاكانی سەدەی پێشوو زانیم شتێك هەیە ناوی پەیكەرە.ئیتر شەنسی خۆم بوو نازانم لەوكاتانەیا مامۆستا “كۆسرەت جەمال” خەریكی ئەو پەیكەرەی كاوەی ئاسنگەر بوو لەناو حەوشی پەیمانگە،لەقوڕ دروستی ئەكرد زۆر جوان و مەزن بوو،ئیتر لەو ساتەوە حەزم لە پەیكەرسازی كرد،لەو كاتەشەوە بێجگە لە خوێندنی زۆر و ئەزموون و وئیشكردن هیچ كاتێك دانەبڕاوم لە كاركردنی هونەری.

  *هەنگاوە سەرەتاییەكانی هونەری پەیكەر تاشی چین؟

• بۆ دروستكردنی كاری هونەری یان پەیكەر یەكەم شت بیرۆكە و خەیاڵات و فەنتازی هونەرمەندەكەیە دوایی چۆنیەتی دروستكردنی پەیكەرەكە لەو كەرەسە و مەوادانەی بەكاری ئەهێنیت و شارەزایت لەناوی هەیە،دوایی بڵاوكردنەوەی و پیشاندان و نمایشكردنی.

  *بابەتەكانی پەیكەرەكانی تۆ چین؟

• خۆی پەیكەرسازی بەتوانا بابەتی كارەكانی جیاواز و زۆر ئەبن،مەبەستم ئەوەیە بێجگە لە كاری هونەری و بیرۆكە و چیرۆكی كاری هونەری خۆم ئەگەر شارەزا و ناوبانگت هەبێت ئەوا لەسەر داواكاریش پەیكەر دروست ئەكەیت،بۆ نمونە چەندەها پەیكەر و پڕۆژەی گەورەم هەیە لە شارەكانی ئەڵەمانیا و وڵاتانی سكەندناڤیا داوایان لێكردوم بۆیان دروست بكەم،بەو پێیەی كە دانەیەكم لە شارەزاترین پەیكەرسازەكانی جیهان،بەقسەی ئەڵەمان و سویدیەكانیش كە لە چەندەها كتێب و گۆڤار و ڕۆژنامەیان ناوی منیان هێناوە كە باس لەهونەری ئەوروپی ئەكات.بەڵام كاری هونەری خۆم زیاتر بابەتەكانی تەعبیری و كەمێك خەیاڵی سوریالی بەڵام بە شێوەیەكی ئەكادیمی و بە تەكنیكی بەرز و بە ماتریاڵی جیاواز ئەنجامیان ئەیەم لەوانە بڕۆنز و ئاسن و ئەلەمینیۆم و هەنێ جاریش بە كریستاڵ و شوشە.

  *بیرۆكەكانی لە كوێیەوە سەرچاوە دەگرن؟

• بیرۆكەی كارەكانم زۆربەی لە خەیاڵات و فەنتازیای بیركردنەوەی خۆمن ،باس لە نەهامەتی و ئاوارەیی وتەنیایی مرۆڤ لە لایەكەوە دوایی پەیوەندیەكانی مرۆڤ لەگەڵ سروشت و چواردەوری،لەم دوایانە هەنێ پەیكەرم دروستكردوە ،فیگەری لەشی مرۆڤە لەگەڵ ئاژەڵ و باڵندە،جا كاتی دروستكردنی پەیكەرەكانم ئازادیەكی زۆر ئەیەم بەخۆم بۆ داڕشتن و بیناكردنی پەیكەرەكانم بەمانای واز لە عەقلی ناوەوە ئەهێنم بە ئازادی كاری خۆی بكات زۆر جار پەیكەرم دروستكردوە خەیاڵاتی 20 تا 30 ساڵ لەمەوبەر بووە هاتووەتە دەرەوە لەو كاتەی دروستكردنی پەیكەرەكە.

  *كاریگەری كامە قوتابخانەی هونەری بەسەر پەیكەرەكانتدا زاڵە؟

• خۆی چونكە ئێمەومانان هونەرمان بەشێوەیەكی ئەكادیمی خوێندوە بەتایبەتی باسی خۆم ئەكەم ئەلف وبێی پەیكەرسازی بەباشی فێربوین ئیتر دوایی كاتی كاركردن ئاسانتر ڕێ و شوێنی خۆمان دۆزیوەتەوە،هیچ قوتابخانەیەكی هونەری تایبەت نیە لەسەری رۆیشتبێتم یا كاری لێكردبێتم،خۆی هونەرمەند ناتوانێت هەڵیبژێرت یان باسی بكات كارەكانی سەر بە چ قوتابخانەیەكە یان بزانێت بۆ وا كاری كردوە،ئەبێت كەسانی شارەزای بواری رەخنەی هونەری بەو كارە هەڵبسێن،بەداخەوە لای خۆمان نین ئەگەر هەشبن زۆر كەمن،كەسانێك هەن هونەرمەند نین بەڵام ئەتوانن كاری هونەرمەند و ژیانی هونەرمەند هەڵبسەنگێنن و باسی بكەن.بەڵام لەوە ئەچێت بێ ویستی خۆم كارەكانم وەك باسمكرد بچنەوە خانەی یان قوتابخانەی تەعبیری سوریالیەوە.

  *وەكو هونەرمەندێك، ئاستی پەیكەرتاشانی كوردستان ،لەگەڵ ئاستی پەیكەرتاشانی ئەورپا چۆن دەبینیت ؟

• خۆی ئاستی هونەری هیچ میلەتێك و وڵاتێك بەدەر نیە لە ئاستی كلتوری و ڕۆشنبیری و ئینجا ئابوری و كۆمەڵایەتی ئەو گەل و نیشتمانە.بەمانای نەكرێت وڵاتێك لایەنی ئابوری و سیاسی و كۆمەڵایەتی ئاسیاوی بێت، بەڵام لایەنی كلتور و هونەر و ئەدەبی ئەوروپی بێت.لای خۆمان بەراورد ناكرێت بەم وڵاتانە بەڵام ئەبێت ئەوە جیابكەینەوە لایانی فەرهەنگی و كلتوری هەر گەلێك و نەتەوەیەك جێی ڕێزو شانازیە بۆ نمونە ئێمە هونەرمەندی گەورە و باشمان هەیە بەڵام بارودۆخی هونەریەكەمان جیاوازە و ناگاتە ئاست وڵاتانی ئەورپا و جیهان،بۆنمونە ژیانی هونەرمەندان و گرنگی دان بە كارەكانیان،لە دروستكردنی ئەتەلێ و مۆزەخانە و كردنەوەی پێشانگە،هەر دوور نەڕۆین خۆم بۆ كوردستانم جێهێشتوە هاتووم لە ئەورپا ئەژیم؟كەلەم وڵاتانە ببمە شارەزای بواری هونەری پەیكەرسازی ئەم هەموو كارو پڕۆژەیەم دروستكردوە لەسەر شەقام و شوێنە گشتەیەكان،بۆ لای خۆمان جێم نەبۆتەوە و ناتوانم كاربكەم؟

  *وەكو پەیكەرتاشێك تاچەند لەگەڵ كاری بازرگانی لەرێگەی هونەری پەیكەرتاشی؟

• ئەم پرسیارە زۆر گرنگ بوو چونكە لەزۆر شوێن بەهەڵە تێگەیشتون و یان لێكدانەوەی هەڵەی بۆكراوە،خۆی هونەر تا نەبێتە پیشە و بازرگانی پێوە نەكرێت پێشناكەوێت لەهیچ جێگەیەك،بەمانای هونەرمەند كە كارێك ئەكات ئەبێت بیفرۆشێت جا لەم وڵاتانە تا نرخی بەرزتر بێت بەمانای هونەرمەندەكە شارەزا ولێهاتووە،هونەرمەندی ئەم وڵاتانە دەوڵەمەندن و ژیانێكی باشیان هەیە،لێرە ئەگەر كارە هونەریەكەت نەفرۆشرێت یان پارە نەكات ئەڵێین بڕۆی كارێكی تر بكەیت باشترە،زۆر بە هەڵە لای خۆمان ئەڵێن نابێت هونەر بازرگانی پێوە بكرێت یان بفرۆشرێت،بۆیە لای خۆمان هونەر نەبۆتە پیشە،كەس بە هونەر ناژی،لای خۆمان یان مامۆستایە یان فەرمانبەری ئەودەزگا هونەریانەیە،بەوە هونەر پێشناكەوێت تا نەبێتە پیشە و كاری ڕۆژانە،بۆ نمونە خۆم ڕۆژانە 8 كاتژمێر پەیكەر دروست ئەكەم و پارەی لەسەر وەرئەگرم،ئەمە بێجگە لە كار و پرۆژەی خۆم.

  *پەیكەرێكی تایبەت هەیە،جیاواز لە پەیكەرەكانیترت شانازی پێبكەیت؟

• بۆ زانیاری بەڕێزتان و خوێنەرانی ئازیز لە مێژوی هونەری كوردی دوایش عەرەبی ئینجا فارسیش دوایی لە رۆژەهەڵاتی ناوەڕاست تا ئێستا هیچ پەیكەرسازێك نەبووە بێتە ئەورپا دوایی ئەو هەموو پەیكەرە گەورانە لە سەر شەقام و شوێنە گشتیەكان دروستبكات،زۆر گەڕاوم مەراقم بوو بزانم پێش من كەس نەبووە هیوادارم لەداهاتودا كەسێك بتوانێت،لە ژیانی هونەری و ئەم 40 ساڵەی تەمەنی هونەریم كۆمەڵێكی زۆر پڕۆژە و كاری هونەریم دروستكردوە لە عێراق و كوردستان و ئەوروپا،بۆ زانیاری یەكەم پەیكەری قوربانیانی چەكی كیمیاوی و كۆمەڵكوژ من و جوانەمەرگ( كۆسار ئەحمەد) دروستمانكردوە بۆ (تۆفیقی كارەبا) ئێستاش هەر ماوە لە شاری هەڵەبجە دانراوە،لە ئەڵەمانیا و سوید و نەرویجیش پەیەكەری زۆرم هەیە هەموویانم خۆشەوێت و گرنگن بەڵام لەوانەیە پەیكەری (شاسوار ئەنۆڵد)م رۆز لا گرنگ بێت چونكە پەیكەرێكی بڕۆنزی زۆر ئاڵۆز و وردەكاری زۆری تیایە ماوەیەكی زۆر كاتیان داپێم بۆ دروستكردنی دراسە وتوێژینەوەم لەسەر ئەسپ كرد دوایی دەنگدانەوەیەكی زۆری هەبوو لە میدیای ئەڵەمانی و سەرۆكی هەرێمی نۆرد ڕاین پەردەی لەسەر لابرد زۆر پێوەی هیلاك بووم ناوی خۆمم بەكوردی لەسەر نوسیووە بۆ مێژو ئەمێێتەوە،هەموو پەیكەرەكانم گرنگن و جێی شانازی خۆمن هیوادارم كوردیش ڕۆژێك بێت گرنگی بە كەسایەتیەكانی خۆی بات كە دڵسۆزانە و خۆبەخشانە كاریان كردوە،لەهەموو حاڵەتێكا و لەكۆتاییا ئێمە هەركوردین،هیوادارم رۆژێك بێت ببینە خاوەنی وڵات و كوردسانێكی گەورە ئەوكات توانا و ئەزمون و سەلیقەی خەڵكانی دڵسۆزبۆ بنیاتنانی كوردستان بێت.

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

فیلۆفۆبیا: تێگەیشتنێك لە ترس لە خۆشەویستی و چوونە نێو پەیوەندییە سۆزدارییەکانەوە.

فیلۆفۆبیا، کە بە ترس لە خۆشەویستی و چوونە نێو پەیوەندییە سۆزدارییەکان ناسراوە، حاڵەتێکی دەروونییە کە کاریگەری نەرێنی لەسەر ژیانی کۆمەڵایەتی و کەسایەتی تاکەکان هەیە.
فیلۆفۆبیا وشەیەکی یۆنانییە کە لە “philo” (خۆشەویستی) و “phobos” (ترس) پێکهاتووە. لە زانستی دەروونناسیدا، وەک ترسێکی نائاسایی و زۆر لە دروستکردن یان بەشداریکردن لە پەیوەندی خۆشەویستی پێناسە دەکرێت.

هەندك لە هۆکارەکان کە دەبێتە هۆی دروستبوونی ئەو دۆخە دەروونییە:

1. ئەزموونی نەرێنی پێشوو: وەك پەیوەندی ناسەرکەوتوو یان بوونی خیانەتی هاوسەرگیری کە بەسەر تاکەکەدا هاتووە.
2. کێشەی پەیوەستبوون(هۆگربوون): کە لە منداڵیەوە سەرچاوە دەگرێت و کاریگەری لەسەر پەیوەندیەکانی داهاتوو هەیە. (بۆ تێگەیشتن لەم پرسە دەتوانیت سوود لە تیۆری فڕۆید پێنج ساڵی مناڵی تاك، قۆناغی ئاوێنەی ژاك لاکان، تیۆری ئیریك ئیرکسۆن، هاینز کۆهت وە زۆرێك لەزاناکانی تر وەربگری).
3. کلتوور و کۆمەڵگا: هەندێک نۆرمی کۆمەڵایەتی دەتوانن ترس لە پەیوەندی درووست بکەن.(خۆشەویستی قەدەغەیە، کچ نابێ خۆشەویستی بکا، پیاو نابێ هەست و سۆزی هەبێ و ناسك و عاتفی بێ، دواکەوتووی کۆمەڵگا و کلتوور، ناوچگەرێتی و خێڵ و ستیگماکانی تر پەیوەست بەم پرسە کە کۆمەڵگا و کلتوور دروستی دەکەن بۆ تاك کە هیچ کام لەمانە تەندروست و گونجاونین بۆ تەندروستی دەروونی تاك ).
4. خۆبەکەمزانین: کەسانێك کە متمانەیان بە خۆیان کەمە زیاتر مەترسی تووشبوونیان هەیە.

نیشانەکان بەشێوەیەکی گشتی بەم جۆرەن:

• دڵەڕاوکێی بەردەوام سەبارەت بە پەیوەندیەکان.
• خۆدوورخستنەوە لە دۆخە ڕۆمانسیەکان.
• نەتوانین لە سۆزداری بوون یان هەستنەکردن بە خۆشەویستی.
• نیشانە جەستەییەکان وەک خێرابوونی لێدانی دڵ کاتێک باسی پەیوەندی دەکرێت.( ئەم نیشانەیە بە کاردانەوەی فیزیکی گوزارشت دەکرێ).

چارەسەر:

1. چارەسەری دەروونی: یارمەتی کەسەکە دەدات بۆ تێگەیشتن و ڕووبەڕووبوونەوەی ترسەکانی، چارەسەری ڕەفتاری-مەعریفی (CBT): یارمەتی دەدات بۆ گۆڕینی بیرکردنەوە و ڕەفتارە نەرێنیەکان.
2. دەرمان: لە هەندێک حاڵەتدا، دەرمانی دژە دڵەڕاوکێ دەتوانێت یارمەتیدەر بێت.
3. خود-چاودێری(دەتوانین بڵێین Self -care گرینگیدان بەخۆت، یاخود بۆ ئەم باسە دەتوانن سوود لە تیۆری Self theropy کارڵ ڕۆجەرس وەربگرن کە لەم بڵاوکراوەکانی ڕابردوومدا ئەم تیۆرەم ڕوونکردۆتەوە و لینکی بڵاوکراوەکە لە کۆمێنت دادەنێم) : وەرزش، خواردنی تەندروست و خەوی باش دەتوانن یارمەتیدەربن.

سەرچاوەکان:
1-https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/22521-philophobia-fear-of-falling-in-love

2-https://www.webmd.com/anxiety-panic/what-is-philophobia

3-https://www.medicinenet.com/what_are_the_signs_of_philophobia/article.htm

4-https://www.centreofexcellence.com/overcoming-fear-of-love/

کتێبی مەرگێکی هەڵواسراو، لە شازدە چیرۆکە پێک دێت. ناوی کتێبەکە گوزارشتە لە تەواوی چیرۆکەکانی نێو کتێبەکە. چیڕۆکەکان فرەڕەهەندە و دەکرێ لە گۆشەی جیاوازەوە لێی بڕوانی. پێکهاتوون لە تەنز، ڕۆمانسی، خیانەت، گەندەڵی، سیاسی …تاد… نووسەر هەندێک لە چیڕۆکەکانی باس لە کێشە کۆمەڵاتیەکان و کێشەی نێو خێزانی هەر تاکێکی کورد دەکات، کە بەشێوەیەکی چێژ بەخش و گێڕانەوەیەکی پڕ لە فلاشباک.

یووسف ئیسماعیل، نووسەری کۆمەڵە چیرۆکی مەرگێکی هەڵواسراو گوتی: ئەم کتێبە دەبێتە یەکەم کتێبی من بە چاپکراوی، کە دوای ئەوە چەند کتێبێکم نووسییەوە و بڵاو چاپ نەکراوە. نووسەر گوتیشی: لە چەند بواردا توانی نووسینم هەیە و نووسیومە و لە ڕۆژنامەکان بڵاوم کردووەتەوە، بەڵام خودی خۆم لە ژانەری چیرۆکدا دۆزیوەتەوە، دەمەوێت لە چیرۆکنووسین بەردەوام ببم. ئێمە لە کۆمەڵگای کوردیدا لەڕووی چیرۆکەوە زۆر دەوڵەمەند نین لەچاو ژانەرەکانی تر وەک شیعر، وتار، ڕۆمان….تاد. چیرۆک کەم ئیشی لەسەر کراوە لەبەرامبەر ژانەرەکانی تر، بە پێچەوانەی ساڵانی ڕابردوو کە باس دەکرێت لە حەفتاکان و هەشتاکانی ڕابردوو لە خوێنەر و نووسینی ژانەری چیرۆک لە پلەیەکی باڵاتردا بوونە. بۆیە بڕیارم دا یەکەم کتێبی چاپکراوم کۆمەڵە چیرۆکێکی ئەدەبی بێت.

کۆمەڵە چیرۆکەکە لە دووتوێی سەد و بیست و شەش لاپەڕەدا کۆکراوەتەوە، ئێستا لە کتێبخانە کوردیەکان بەردەستە.
کتێبی مەرگێکی هەڵواسراو، لە ساڵی 2024 لە چاپخانەی پاندە لە سلێمانی چاپ کراوە.

گومڕاییە بوون،،
لە گەڕانێ،،،
بەدوای سۆراختا..
شوێن بوەتە گەلەری شتە گیاندەرچوەکان
شنەباش بۆنی تەنیایی لێدێ،،
هەورەکان دڵی تەڕیان ئەوەرێنێ
دارەکان لە فرمێسکا ئەدرەوشێنەوە
کەسێ نیە لە شەقامە چۆڵ و بێ چرپەکان
تەنها جەستەی من نەبێ..
لە ژێر نوری زیوینی مانگێکی تەمهەڵجنا..
وەک تارماییەکی غەمگین دێ و دەچێ،،
مۆمێک لە کوخێکا
لە دورەوە ، بریشکەیەتی ..
بڵێی تروسکەی ئەوینێ بێ،،
گیانی دەرچێ؟
پەنا دەبەم سنەوبەرێک دەستم بگرێ
بروسکەیەک رۆحم بەرێ
تارمایەک بە هەنای..
ڕۆحێکی شەکەتا بچێ
دەمەوێت پشوو بدەم
لە گەڕان ماندووم،
هەمووجێیەک ئەمشەو..
بۆنی تەنیایی و نامۆیی لیدێ،،
هەر سووچێک و پەناگەیەک یادێ دێنێ ،
لەپڕتاو، لە خەیاڵی گومڕاییدا..
نێو زوقم و تەمتومانی نامۆییدا،،
تارماییەک بە باڵای ئەو..
لە باخێکی چۆڵی غەمگینا دەرئەکەوێ ،،
بڵێی ئەو بێ..
لەم خەزانی دڵوەرینە …
فریادڕەسی مەرگەساتی نامۆییم بێ ؟
گۆمڕاییبوونە،
تاڵی ڕەنگینی زوڵفی ئەستێرەکان..
لە یەک ئاڵاون و..
دەربازیان نابێ،،
چرۆ درەوشاوەکانیش،،
چاوەڕێی تیشکی سپێدەیەکن..
هەر ناگاتەجێ،
گۆمڕاییبوونە،
بە نێوپەلی زەردی ئەو درەختە..
پیرانەی بەلادا کەوتوون،،
هێشتا بێهەودا دەشنێنەوە…
بۆ سۆراخت،،
هەموو شتێک بۆنی تەنیایی لیدێ،
ئەو پردەی ڕوبارێکی ووشک جێی دێڵێ،،
ئەو هەورانەی نیگای عیشقیان…
لە فرمێسک و خوێنا تێزاوە
لە زیندانی ئاسمانێکی…
چوارمێخەکە کێشراوا…
دەروازەیەکیان نابێ ،
ئەو گوڵانەی بێ ویستی خۆیان..
لە ژێر نەشتەری ڕەشەبادا،،
ئەمشەو پەرت پەرت ئەبێ،،
ڕزگاربونیان نابێ،،
ئەمشەو جەستە بە نێو..
کەناری نوقم لە تەما..
یەخسیر ئەبێ، ،،
کەنار دەریا چۆڵ ،،
ڕۆح لە ئافاتی بوونا..
گومڕا ئەبێ،،
دڵ بێهەودا و نائارام ..
مەستی زایەڵەی تەنیایی شنەبای ..
نێو کێڵگە غەمگینەکان ئەبێ،
سەیرە پێکە ژەهری …
ڕژاوی رەشی ئەمشەو،،
تەواو نابێ
دنیا تا ئەبەد ڕوناک نابێ
دەرۆم و چیتر..
باوەڕم بە گەڕانەوەی..
پەڕەسێلکە پەمەیەکانی…
فیردەوسی مناڵی نابێ…
دەڕۆم و چیتر ،،
باکم بە تیغی پڕئازاری…
شنەبای زەریا تەمهەڵچنەکان..و..
بریسکەی نیگای ..
مانگێکی نغرۆ لە خەما نابێ.

……………………………………………………

تێبینی/ وێنەکە کارێکی هونەری فۆتۆگرافەر
Arcaion
بە سوپاسەوە لە پەیجی فەرمی خۆی وەرگیراوە