پانزدە ساڵ دواى جەنگى جیهانى دووەم، ئۆتۆ ئەدۆلف ئایخمان، ڕۆڵەی کارڵ ئەدۆلف ئایخمان و ماریا چیفەرلینغ، لە شەوى (١١)ى مایسی (١٩٦٠)، لەنزیك بۆینس ئایرس-ى پایتەختى ئەرژەنتین، لەلایەن دەزگاى هەواڵگریی مۆساد-ەوە قۆڵبەست کرا و ڕفێندرا بۆ ئۆرشەلیمى پایتەختى ئیسرائیل بەمەبەستى ڕووبەڕووکردنەوەى بەو تۆمەتانەى کە ڕۆڵ و بەشداریی هەبووە لە قڕکردن و پاکتاوى ملوێنان جوو، وەک فەرمانبەرێکى ڕژێمى نازى.

ئەفسەرى لێکۆڵەر وتەکانى ئایخمان وەردەگرێت و ئامادەکاریی پێویست دەکرێت بۆ دادگاییکردنى کە بووە سەرنجڕاکێشترین ڕوداوى یاسایی دواى دادبینیی نێودەوڵەتى نۆرنبێرگ تایبەت بە تۆمەتبارانى جەنگ. ئایخمان (بە باڵا ناوەنجییەکەى، باریک، بەساڵاچوو، کەمێ سەر ڕووتاوە، چاو کزۆڵە)(١) لەبەرانبەر دادوەران و داواکارى گشتى و پارێزەر و ڕۆژنامەنووس و چاودێران و ئامادەبووان، لەو ڕۆژەدا، دەخرێتە نێو قەفەزى بلوورینی دادگا و دادبینیی دەست پێدەکات.

چەندان پرسیار هەن سەبارەت بە ڕەوایەتیی قۆڵبەستکردن و ڕفاندن و دادگاییکردنى ئایخمان، ئایا دەوڵەتى ئیسڕائیل بە چ مافێک هاووڵاتیى پەنابەرى دەوڵەتێکى دیکە ڕادەگوێزێت و ڕادەستى دادگاى وڵاتەکەى دەکات؟ لە کاتێکدا ئەوەى لەمەڕ ئایخمانەوە زانراوە فەرمانبەرێکى لاوەکیی بووە و هەرگیز بەشداریی ڕاستەوخۆی لە پاکتاوى جەستەیی جووەکان نەکردووە؟ وێراى ئەوەى تەنانەت ناوى لەو (٣٨) سی و هەشت بەرگەى تایبەت بە تۆمەتبارە نازییەکان نییە؟ بەڵام لە بەرەئەنجامى بەڕێوەچوونى دادبینی و خستنەڕووى بەڵگە و دواندنى ئایخمان، دەردەکەوێت کە ئەو کەسە، هێندە ساکار و بێ گوناح نییە کە لە ڕووى یاساییەوە نەتوانرێت تۆمەتەکانى بەسەردا ساغ بکرێنەوە. سەربارى ئەمەش، دادگاییەکە، دەبێتە کلیلی کردنەوەى نهێنى تر و ئاشکرابوونى ڕیزێک تۆمەتبارى دیکە، کە هاوشێوەى ئایخمان و لە گەڵیدا، فەرمانبەر بوون و دواتر بە (گروپی ئایخمان) ناسێندران.

مەسەلەى دەستگیرکردن و دادگاییکردنى، پرسیارى ئایخمان خۆیشی بوو، پێى وابوو حەیفە بە کوشتن تۆمەتبار دەکرێت و دەیووت هەرگیز مرۆڤیکى نەکوشتووە و فەرمانى کوشتنی دەرنەکردووە. سەرەتا دادگا فرە کات بەفیڕۆ دەدات بۆ دۆزینەوەى تەنها بەڵگەیەکى تۆمەتبارکردنى، پەیوەندییەکى تەلەفۆنیی ئەو، وا لێکدەدرێتەوە کە پێشنیازى کوشتنى بە فیشەک کردووە، لێ ئەگەر ئەو (پێشنیاز)ەشی بە (فەرمان) بۆ هەژمار بکرێت، هێشتا سەختە بڕوا بەوە بکرێت کە ئایخمان (لە پێگەو ئاستێکدا بووە ڕێگەى پێدابێت فەرمان بە ژەنەڕاڵەکانى سوپا بکات).(٢) ئەو، ئەگەر بە جۆرێک، بەشداریى لە تاوانێکی کوشتنیش کردبێت، لەو کاتەدا ماوەى پتر لە پانزدە ساڵى بەسەردا تێپەڕیوە و تاوانەکە لەڕووى یاساییەوە کۆن بووە و سزاى لەسەر نادرێت، وێڕاى ئەوەى هەمیشە هاووڵاتییەک بووە کە ڕێزى لە یاسا گرتووە، هەڵبەت فەرمانەکانى هیتلەر، بە هەموو تواناى، ئەو وەریگرتووە و جێبەجێی کردووە، لەبرى -دەسەڵاتى یاسا- بووە لە ڕایخى سێیەم. لەگەڵ ئەمەشدا و لە سەروبەندى وتەوەرگرتن و لێپێچینەوەدا، دواجار ئەو (بیری دەکەوێتەوە کە تەواو هەستى بە لۆمەى ویژدان کردووە ئەگەر فەرمانەکانى جێبەجێ نەکردبا).(٣)

لە لایەک شەش دەروونزان، دواى وێکەوتن و لێوردبوونەوە لە وردودرشتى ژیانى، جەخت دەکەنەوە کە کەسایەتى ئایخمان (لە ڕووى دەروونییەوە و هەڵوێستى دەرهەق بە هاوسەرەکەى، منداڵەکانى، دایبابى نەک هەر ئاسایی بەڵکو دڵخوازانەشە)، هەروەها ئەو قەشەیەى بە بەردەوامیی لە زیندان سەردانى دەکرد، ڕایگەیاند کە ئایخمان (هزرى ئەرێنیی هەیە).(٤) لە لایەکى دیکەوە دەرکەوت لە ڕووى خێزانییەوە ئەو تێکەڵاویی لەگەڵ بنەماڵەى جووەکان هەیە، لە پەیوەندیی بە نازییەکانیشەوە ئایخمان ئاگاداری بەرنامەى ئەو حزبە نییە و تەنانەت کتێبی (خەباتى من)ى هیتلەرى نەخوێندووەتەوە.

دواى پەیوەندیی بە نازییەکانەوە، بەرپرسێکى، (فەرمان) بە ئایخمان دەکات کە (دەوڵەتى جوو)ى تیۆدۆر هرتزل بخوێنێتەوە. ئەو کتێبە، هزرى ئەو، بە خێرا و تاهەتا، بە ئاڕاستەى زایۆنیزم وەردەگۆڕێت. لێرەوە دەردەکەوێت کە یەکەم کتێب بووە لە هەموو ژیانیدا خوێندبێتیەوە و بە قووڵیی کاریگەریی لەسەرى دانابێت. ئەمە هانى دەدات کتێبی (مێژووى زایۆنیزم)ى ئەدۆلف بوهم-یش بخوێنێتەوە. سەبارەت بە خوێندنەوەیان، ڕەنگە هەوڵێکى بێ وێنەى لە ئایخمان خواستبێت، لەبەرئەوەى ئەو، هەرگیز دەستى نەبردبوو بۆ کتێبخانە خێزانییەکەى باوکى و (هەمیشە، بە پێی وتەى خۆی، بێزار بوو لە خوێندنەوەى هەر شتێک، بێجگە لە ڕۆژنامەکان).(٥)

پێدەچێت ئایخمان جیاوازییەکى ئەوتۆی لەگەڵ فەرمانبەرانى سەدەى بیست و یەک نەبێت، ئەو ئەگەر ڕۆژنامە تاقە سەرچاوەى زانینى بووبێت و شێوازى بیرکردنەوە و پێکهاتەى مێشکى لەقاڵب دابێت، ئەوا فەرمانبەرانى ئەمڕۆ فەیسبوک و هەندێ ئاپی هاوشێوەی تر، دووچارى سەرگەردانى و چەندان دەردى دەروونى و کۆمەڵایەتیی کردوون و تۆڕى کۆمەڵایەتیی گریمانەیی و شاشەکان، تاقە ڕووگە و کەناڵى وەدەستهێنانى زانیارییانە. هەژاریی مەعریفی و سنوورداربوونى خەیاڵ و زانینى تەنها زمانى کارگێڕى و ناتوانایی قسەكردن و گوزارەکردن لە خۆ (لەبەردەم دادگا) کە بۆ نەتوانینى بیرکردنەوەى ئایخمان دەگەڕێتەوە، خەسڵەتى هاوبەشی فەرمانبەرى سادەن و ئایخمان و فەرمانبەرانى سەردەم لەو خەسڵەتانەدا هاوبەشن.

لەتەک ڕۆژنامە و بە هۆکارى خوێندنەوەى هەردوو کتێبی ئاماژەپێکراو، ئایخمان وەک سیخوڕێکى فەرمیی بەسەر چەند ناوەندێکى کۆمەڵایەتیى جووەکان دەستنیشان دەکرێت. هەر لە سەرەتاوە، خوێندنەوەى ئەدەبیاتى جوو بۆ ئەو، پێویستییەکى ناوەکى و مەعریفیی نەبووە و فەرمانێک بووە بەسەریدا سەپێنراوە، فەرمانیش لە تێگەیشتنى نازییەکان، مانایەکى ئاسایی و سنووردارى نەبووە و پیرۆزییەکى پێدراوە، زاراوەى (فەرمانپێکراو) بە واتاى (ڕاسپێردراوى ئەرک) یان (هەڵگرى فەرمان) هاتووە و (هەڵگر)یش، هاوشێوەى پەیامهێنى ئایینى، هەڵگرى مژدەیەک بووە و بەرپرسیارێتییەکى گرنگ و قوڕسی خراوەتە سەر شان.(٦) ئەو، وەک هەڵگرى پەیام، نموونەییبوونى فەرمانبەرانەى لەوەدا بینیوەتەوە کە هەرچەندە خاوەنى هەست و سۆزى مرۆڤانەیە بەڵام ئەو پاڵنەرە ناوەکییانەى ڕیشەکێش و فەرامۆش کردووە لە حاڵێکدا پێچەوانەى (بیرۆکە)ى فەرمان و ڕاسپاردنەکان، وەستابنەوە لە ژیانى کارگێڕییدا، ئامادەیی ئەوەى لەخۆیدا دروست کردووە کە باوکیشی بکوژێت ئەگەر فەرمانى پێبکرێت.(٧)

ئایخمان هێندە ئاوێزانى وەزیفە بووە کە بەردەوام بیری لاى پلەبەرزکردنەوەکانى بووە و شاگەشکەى سەرکەوتنى کردووە، پلەبەرزکردنەوە لە ژیانى فەرمانبەر پاڵنەرێکى ناڕەوا نییە بە مەرجێک لە کەرامەت و مرۆڤبوونى کەم نەکاتەوە. جێی سەرنجە، پاش ساڵانێکى زۆر و سەروەختى وتەلێوەرگرتنى، یادەوەریی ئەو، تەنها ئەو کاتانە چالاک دەبێت کە پەیوەندیی ڕاستەوخۆی هەبێت بە مەسەلەى پلەبەرزبوونەوەى، هەروەها تەنها ئەو جووانەى بیر دەکەوێتەوە کە لەژێر سەرپەرشتیی ئەو، کاریان کردووە.

یەکێک لەو جووانەى ئایخمان نایانناسێتەوە، دکتۆر (مایر)ە کە لە دادگاکەى ئۆرشەلیم شایەتێکى سەرکۆنەکارە بە سەرییەوە. دکتۆر مایر چیرۆکى خۆی لە گەڵى، وا دەگێڕێتەوە:
(ئایخمان گوێی لێمان دەگرت و هەوڵى ڕاستەقینەى دەدا لە دۆخەکە تێبگات)، سەرڕاست، هەروەها ڕابردووى خاوێن بوو. هەمیشە بە (گەورەم) گازى دەکردم و کورسی دادەنا بۆ من. بەڵام لە شوباتى ١٩٣٩، هەموو شتێک گۆڕا. ئایخمان بەرپرسانى جووە ئەڵمانەکانى ڤییەناى بانگ کرد بۆ ئەوەى ڕێوشوێنى تازەى (کۆچپێکردنى ناچاریی) بخاتەڕوو. هەمان مرۆڤی پێشوو بوو بەڵام هەڵگەڕاوەیەکى ترسناک، (مافى ژیان و مردنى ئێمەى هەبوو. بە قێزەونیی پێشوازیی لێكردین، نالەبار بوو، نەیهێشت لە نووسینگەکەى نزیک ببینەوە و بەردەوام بە پێوە وەستابووین).(٨)

هەڵگەڕانەوە نائاساییەکەى ئایخمان بێ هۆکار نەبوو، لە نێوان ساڵانى ١٩٣٧ و ١٩٤١ چوار پلەبەرزکردنەوە وەردەگرێت کە خۆيشی پێشبینیی نەکردبوو، لەو خەونە وەدیهاتووەوە، بەشداریی کارگێڕییانە لە (چارەسەرى کۆتایی) دەکات کە بە (هۆلۆکۆست) ناسراوە. هەڵگەڕان بە پەیژەى پلە، کە ئەوکاتە یەکجار سەرمەستى کردبوو، مەحاڵ بوو لە دوورمەودا لە بەرژەوەندیی بێت، دواجار خۆی لە دادگاى ئۆرشەلیم، دەبینێتەوە.

ئایخمان تەنها فەرمانبەرێکى میریی نەبوو، لە ساڵى ١٩٣٤-ەوە پەیوەندیی بە دەزگاى حزبییەوە هەبوو، بە کورتى فەرمانبەرێکى حزبی بوو. هاوشێوەى زۆرینەى فەرمانبەرە حزبییەکانى هەرێمى کوردستان، کە دەخوازن دەست بەسەر (هەموو شتێک)دا بگرن. لە دادگاى ئۆرشەلیم، سارفاتیوس-ى پارێزەرى، داکۆکى لە ئایخمان دەکات و پێى وایە نەزۆککردن و کوشتن بە غاز و ڕێگە پزیشکییەکانى دیکە، ناکەوێتە سەرشانى و تۆمەتبار بێ-تاوانە و بەرپرس یەکێک لە فەرمانبەرەکانییەتى بە ناوى ڕۆڵف غونتار کە بەردەوام سەرپەرشتى پرسە پزیشکییە کوشندەکانى کردووە، لێرەشدا هاوشێوەى بەرپرسانى هەرێم کە فەرمانبەرانى خوارەوە ڕووبەڕووى لیژنەکانى لێکۆڵینەوە و دادگاکان دەکەنەوە و خۆیان وەک هەمیشە بەرپرسیارێتیی کارەکانیان هەڵناگرن، جێی ئاماژەیە بەڕێوەبەرانى گشتى و وەزیرەکان بە دەگمەن نەبێت پێشنیازى لێپێچینەوە و سزایان لە لایەن لایەنە تایبەتمەندەکانەوە بۆ ناکرێت و تۆڕى گەندەڵیی تەنها ماسییە بچووکەکان دەگرێت، ئەو شانۆگەرییە قێزەونە لە بنەڕەتدا بە مەبەستى خۆبێتاوان نیشاندان و تێوەگلاندنى کەسانى دیکەیە، بەڵام چ بەرپرسان و چ فەرمانبەرانیش ناخوازن یان ناوێرن یاخود بە بیریاندا نایەت سەرکردە حزبییە دەسەڵاتدارەکان تۆمەتبار بکەن کە هەمیشە ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ فەرمانپێکەر و سەرچاوەى پێشێلکارییە یاساییەکانن، لێ فەرمانەکانیان نەنووسراوەن لەبەرئەوەى لە دەرەوەى پێکهاتەى دامەزراوەیی حوکوومەتن، وەک ئەوەى لە دادگاى نۆرنبێرگ-ى نێودەوڵەتى تایبەت بە تۆمەتبارانى جەنگى جیهانیی دووەم و دادگاى ئۆرشەلیم سەبارەت بە ئایخمان دەبینرا و لە تەواوى بەڕێوەچوونى دادبینییەکان تۆمەتباران لۆمەى هیتلەر-یان نەکرد.

ئایخمان وێڕاى هەموو هەڵەکانى لە ژیانى کارگێڕییدا کە بە هۆیەوە ڕووبەڕووى دادگا کرایەوە، بەردەوام کەسێکى ملکەچ و بیرتەسک و یەکجار ڕژد (جدي) بوو بۆ ئەرکەکانى، هیچ کاتێک کەسایەتییەکى ڕقئەستوور یان شێت یاخود تینوو بە خوێن نەبوو، هێندەش ساویلکە نەبوو، تاکڕەوانەش بڕیارەکانى دەرنەدەکرد، لەپێناو خۆپاراستنى دواڕۆژ، بەردەوام کارەکانى بە فەرمانەکانى سەرووى خۆی، تۆکمە دەکرد، دواى وەرگرتنى (ڕێنمایی) هەوڵى دەدا بڕیارەکانى بە شێوازى (پێشنیاز) گەڵاڵە بکات و بخاتەڕوو، بەڵام کێشەکان لە شوێنێکى ترەوە دزەیان دەکرد، ئەو لە چەندان بۆنەدا و لەبەردەم دادگاکەدا هەوڵى ڕوونکردنەوەى ئەوەى دەدا کە گوتەکانى فوهرەر هێزى یاسایان هەبوو لە ڕایخى سێیەم، ئەمە بە واتاى ئەوەى فەرمانە ڕاستەوخۆكانى هیتلەر پێویستيیان بە نووسینەوە نەبووە، بۆیە هەرگیز داواى فەرمانى نووسراوەى هیتلەرى نەکردووە، وەک خۆی دەڵێت (بە هیچ شێوەیەک بەڵگەیەکمان بەردەست نەکەوت کە پەیوەندیدار بێت بە مەسەلەى چارەسەرى کۆتایی، بە دڵنیاییەوە هەر نەبووە).(٩) لە کاتێکدا ئایخمان بەرپرسی سەرەکیی دۆسیەکانى چارەسەرى یەکەم (دەستبەسەراگرتنى سامانى جووەکان و کۆچپێکردنیان)و چارەسەرى دووەم (کۆکردنەوە و بەڕێکردنیان بۆ ئۆردوگا زۆرەملێکان)و چارەسەرى کۆتایی (کوشتن و پاکتاوکردنیان) بوو. ئەفسوونێکى کەسیی نەک دەمارگیریی لێرەدا هەبوو، بەڵام سەراسیمەیی لەڕادەبەر و پەڕگیری ئایخمان بۆ هیتلەر، لەوەوە هاتبوو کە بە هۆیەوە ئەوى لە فەرمانبەرێکى بچووکەوە کردبووە ڕاوێژکارێکى گەورەى ڕایخ، وەک یەکێک لە شایەتەکانى دادبینییەکە وتبووى.

هەرچەندە ڕێسایەکى کارپێکراو هەیە لە دادگاکاندا کە تۆمەتبار بێ تاوانە تا تۆمەتەکەى بەسەردا ساغ دەبێتەوە، بەڵام هەر ڕفاندنەکەى، پێشێلکردنى یاسای نێودەوڵەتى و تاوانبارکردنى پێشوەختەى ئایخمان بوو، وەک لە وەڵامى ئەوکاتەى حکومەتى ئیسڕائیل بۆ ئەرژەنتین دەردەکەوێت، دادگاییکردنیشی نە لە نیشتمانى یەکەمى (ئەڵمانیا)و نە لە نیشتمانى دووەمى (ئەرژەنتین)و نە لە دادگایەکى نێودەوڵەتى بەڵکو لە وڵاتى تازەدامەزراو یان سەرکەوتوو (ئیسڕائیل)، هەڵگرى پرسیار و کەلێنى یاسایی بوو، سەرەڕاى چەندان تێبینیی یاسایی دیکە لەسەر کۆی دادبینییەکە کە هانا ئارێنت، لە سەرەتاوە تا کۆتایی، وەکو ڕۆژنامەنووسێک چاودێریی کردووە، وێڕاى ئەوەى لەسێدارەدانەکەى بە شایستە زانیوە، بەڵام پێى وایە (دادگایی، هەروەها حوکم، ستەمکارانە بوو).(١٠) ئایخمان کە بەرپرسی گواستنەوەى جووەکان بوو، ئاگادار بوو بە چارەنووس و پاکتاوکردنیان، ویستى کوشتنیش لەلایەن ئەوەوە هەرچەند ناڕاستەوخۆ بێت دواى دانیشتنە زۆروزەبەندەکانى داگا سەلمێندرابوو، بۆیە هەردوو کۆڵەگەکەى تاوان لە یاسادا کە زانین و ویستە، بەرجەستە ببوو، ساغبوونەوەى تۆمەت و حوکمدانەکەى حەتمى بوو.

چیرۆکى کۆتایی و مەرگەساتى ئەو فەرمانبەرە، ئایخمان، بە لاى ئارێنتەوە، پووچێتی و ترسناکیی شەڕ و خراپەمان نیشان دەدات کە بە پێچەوانەى چاکە هیچ قووڵاییەکى نییە، وەک دەزانین (ڕاپۆرتێک لەمەڕ پووچێتیی شەڕ) ناونیشانى لاوەکیی کتێبی (ئایخمان لە ئۆرشەلیم)ە. شەڕخوازیی بە سروشتێکى گشتگیر و بیرۆکراتییانەوە، مرۆڤەکان دەگۆڕێت بە فەرمانبەر و دەیانکات بە عەرەبانەى کارگێڕی و دایاندەشۆرێت و ڕووتیان دەکاتەوە لە مرۆڤبوون و مرۆڤایەتییان.(١١)

بە لاى ئارێنتەوە ئایخمان هەست بە ئازارى ویژدان ناکات، لەبەرئەوەى وا نازانێت خراپەکارە و تاوانى ئەنجامداوە و لەو بڕوایەدایە وەک فەرمانبەر، نەک وەک مرۆڤ، فەرمانى جێبەجێ کردووە. لێرەدا دەشێ بپرسین: ئایا مرۆڤ کۆیلەى فەرمانپێکراوە یان هەمیشە لەتوانایدایە ئازادانە بژاردەکان، بە چاکەو خراپەشەوە، یەکلا بکاتەوە؟ بە وەڵامێکى سادە دەتوانین بڵێین: دەکەوێتە سەر تێگەیشتن و هەڵسەنگاندنى دۆخى بابەتى و دۆخى خوودیی هەر کەسێک. سەبارەت بە ملکەچی و گوێڕایەڵیی کوێرانەش، دەروونشیکاریى و تاقیکردنەوە زانستییەکان، ئەنجامى جیاوازتر لە شیکردنەوەى هانا ئارێنت-مان پێدەدەن. بە بڕواى ئێمە ڕەوا نییە، هەمان بەهانە، بدەینە دەست (موستەشارەکانى فەوجە خەفیفە)و سەربازانى سوپا و بەعسییەکان لە مەسەلەى بەشداریکردن و ئەنجامدانى تاوانى ئەنفالى کورد، کە گوایا تەنها فەرمانى سەرووى خۆیان جێبەجێ کردووە و تۆمەتبار نین و ناتوانرێت تاوانەکانیان بسەلمێندرێت.

ئایخمان، ڕۆژی پێنج شەممە ڕێکەوتى ٣١ى مایسی ساڵى ١٩٦٢، بە تۆمەتى (تاوان دژ بە مرۆڤایەتى) بڕیارى لەسێدارەدانەکەى جێبەجێ دەکرێت و خۆڵەمێشەکەى فڕێدەدرێتە دەریاى ناوەڕاستەوە، لە ئەودیوى ئاوە هەرێمییەکانى ئیسڕائیل. ئەو فەرمانبەرە سادەیە، هاوسەر و چوار منداڵ دواى خۆى جێدەهێڵێت.

لەم کتێبەشدا (ئایخمان لە ئۆرشەلیم)، بە هەمان شێوەى کتێبەکەى ترى (هەلومەرجى مرۆیی)، هانا ئارێنت جەخت لە (ناوازەیی کردەى مرۆیی) دەکاتەوە. لە پەیوەندیی بە ئازایەتیی گەل و حوکوومەتى دانیمارکى و لە مەسەلەى (چارەسەرى کۆتایی)دا، ئارێنت دەڵێ ئەوە بەڵگەى کاریگەریی هێزى ناتوندوتیژ و بەرگریی نەرێنییە، لە بەرامبەر نازییەکاندا کە هێزى زۆردارانە و ئەوپەڕى توندوتیژی ڕاگرت. بەنموونە سەرەڕاى داگیرکرانى دانیمارک لە لایەن نازییەکانەوە و هاوپەیمانێتییان، دانیمارکییەکان ڕەتیان کردەوە بەشداریی بکەن لە کۆمەڵکوژیی جووەکانى وڵاتەکەیان و تەنانەت کۆچپێکردنیان، دواى ئەوەى ئەڵمانیاى هیتلەرى بە وریاییەوە ڕێكاری (نیشانەى زەرد)ی لەگەڵیان ورووژاند، بۆ ئەوەى هاوشێوەى وڵاتانى دیکەى ژێردەست و داگیرکراویان، جووەکان لە هاووڵاتیانى دیکە جیا بکرێنەوە وەک یەکەم هەنگاوى لە هاووڵاتیخستن و لە مرۆڤخستن و دەسبەسەرداگرتنى سامان و کۆچپێکردن و کوشتنیان، بۆیە بە سادەیی وەڵامیان دانەوە کە ئەگەر بخوازن ئەو (ڕێكار)ە بسەپێنرێت، لەو حاڵەدا پاشا یەکەم کەس دەبێت نیشانەى زەرد بەخۆیەوە دەکات، هەروەها گەورە فەرمانبەرانى دانیمارک هەڕەشەیان کرد ئەگەر هەر ڕێوشوێنێک دژ بە جووەکان بگیرێتەبەر، بە ناچاریی واز لە کارى فەرمیی دەهێنن.(١٢) نازییەکان بە ناچاری وازیان لەو ڕێكارە هێنا یان لە چاوەڕوانیى دەرفەت دوایان خست. پاش چەند مانگێک لە بوڵگاریا، هەمان ڕوداوى دانیمارک دووبارە بووەوە.

✧

ناوزەدى (مرۆڤى بچووک) پڕ بە پێستى کەسێکە کە مرۆڤبوونى خۆی پێشێل کردووە، ئامێزانى (وەزیفە، پیشە، ڕێکخراو، حزب و دامەزراوە) بووە وەکوو کۆیلەیەکى فەرمانپێکراو. ویلهیلم رایش لە کتێبى (گوێ بگرە پیاوى بچووک)،(١٣) باسی ئەو مرۆڤە ملکەچانە دەکات کە لەبرى ئەوەى ئامانجیان گەورەیی خۆیان بێت، هیتلەر و ستالین-یان بە بەڵێ و سەرلەقاندن و چوونەژێر فەرمان، خوڵقاندووە. بەڵام مرۆڤى بچووک کێیە، جگە لە خۆمان؟! پێویستە پێش ئەوەى ئەو تۆمەتە ئاڕاستەى کەسانى دیکە بکەین، ئەو مرۆڤە (گرگنە، خۆشباوەڕە، ڕەزامەندە، بۆرە، بچووکە) لە خۆماندا بکوژین، ئەمەش کارێکى بوێرانە و ترسناکیشە، دەرکەوتووە (زۆرینە) بڵندى و باڵایی ناوێت و هەست بە دڵنیایی دەکات لە هەمیشە مانەوەی نێو گاڕان و بە (بژى، بژی)، ستەمکار بۆ خۆی دروست دەکات و ڕاوى ئەو مرۆڤە گەورانەش دەنێت کە گەرەکیانە هانی ئەوانى دیکە بدەن خۆیان بناسن و خۆیان بن.

ویلهیلم ڕایش، هاوشێوەى هانا ئارێنت، لە ژێر هەڕەشەى هیتلەر و مرۆڤە بچووکەکان، بە جیا، هەردووکیان، ئەڵمانیا جێدەهێڵن و لە وڵاتە یەکگرتووەکانى ئەمریکا دەبنە کۆچبەر، لە جیاتى بڕواهێنانیش بە بچووکیی خۆیان، وەک مرۆڤی گەورە و بەرپرسى مرۆڤایەتى، بە سەرکردە چەواشەکار و مرۆڤە بچووکەکانیان گوت: نا.

ئیبراهیم ناودەشتی

———————————

سەرچاوەکان:

١
آرندت، حنة (٢٠١٤): أیخمان فی القدس/ تقریر حول تفاهة الشر، ترجمة نادرة السنوسي، إبن النديم للنشر والتوزيع، الجزائر. ص ٣٢.

٢
سەرچاوەى پێشوو ل ٥٧.

٣
سەرچاوەى پێشوو ل ٥٩.

٤
سەرچاوەى پێشوو ل ٥٩.

٥
سەرچاوەى پێشوو ل ٧٨.

٦
سەرچاوەى پێشوو ل ٦١.

٧
سەرچاوەى پێشوو ل ٧٨.

٨
سەرچاوەى پێشوو ل ١٠٥.

٩
سەرچاوەى پێشوو ل ٢٠١.

١٠
سەرچاوەى پێشوو ل ٣١٨.

١١
سەرچاوەى پێشوو ل ٣٦٠.

١٢
سەرچاوەى پێشوو ل ٢٣٠.

١٣
ڕایش، ویلیام (٢٠١٠): گوێ بگرە پیاوى بچووک، وەرگێڕانى خەبات عارف.

کولتور بەتەنیا لەهەناوی ناو ئەدەب و هونەردا نیە، ئەو تێگەیشتنە مانایەکی ڕووکەشانەیە بۆ کولتور، دەسەلاتی سیاسی ویستویەتی وا وێنای بکات، تا ڕۆشنبیران لەدەرەوەی ئەو کایە قسە لەناو ژیان نەکەن، دەنا کولتور لەبنەرەتدا کۆی ژیانە لە ئێستاو داهاتوو، وەک چۆن دابڕاویش نیە لە ڕابردوو، بۆیە شوێن ئاماژەیەکی ڕوونی کولتورە لەژیانی ئێمەدا، کاتێک قەلا وەک کولتوری کەرکوک سەیر دەکەین، وابەستەی ڕابردوویەکە کە درێژ بۆتەوە ناو ئێستا، داهاتووی ئەو مرۆڤە لەناو کولتور ئامادەبونیەتی وەک کەرکوکی بۆ قەڵا.
ئەو خاسیەتەی کەوا کەرکوک شارێکی فرە کولتوریە وایکردووە، کولتورو زمانە جیاوازەکان شوێنەکان بە هی خۆیان بزانن، بەتەنیا کورد نەبێت هێندە خەمساردە لەگەڵ کولتور، ئەوەش بێخەمی گوتاری سیاسی کوردیە وایکردووە مرۆڤی کەرکوکی هەمیشە وەک هەتیوێک خۆی ببینێت، کولتوری ئەویتریش دەیەوێت شوناسی کوردبوونی لێبسەنێتەوە، بە بیانوی ئەوەی هەموومان کەرکوکین و ڕەگیشمان دەگەڕێتەوە بۆ عێراق، ئەوەش وایکردووە تەنیا لەساتەوەختی هەڵبژاردن و دەنگداندا، دەنگی کەرکوکی بۆ گوتاری سیاسی کوردیی گرنگ بێت، لەدەرەوەی ئەو پڕۆسەیە کەس بەلای ئەم شارەدا نایەت، ئەو هەتیوو بونەی کەرکوکی مێژوویەکی دێرینی هەیە، ئەگەر لەساتەوەختی دەنگدان هاوڵاتی کەرکوکی ڕووبەرووی پرسی ئینتیما بکرێتەوە، ئەوا پێویستە سەرەتا حزب لەبەردەم دادگایی کردندا دابنرێت، بەوەی کولتور لای حزب هیچ مانایەکی ئەخلاقی لەناو ئایدیۆلۆژیادا نیە، پێویست ناکات کۆی ڕابردوو بهێنرێتەوە یادی هێزە سیاسیەکانمان، چونکە یادەوەری کوردی کوێرە و هیچ نابینێت، سەرەنجام کەوا پەیوەندی ئێمە بە یادەوەری دەرووخێندرێت، ئیدی ئاسەوارێک نامێنێت ئێمە بە ڕابردوو ببەستێتەوە، بەواتای بەشێکی تەواوی کولتور بە پڕۆژە دەسردرێتەوە، ئەوسا ئێمە لەناو شوێن لە کولتوری سەرەکیەوە دەبین بە ووردە کولتور، لەهەر شوێنێک بوویت بە وردە کولتور مانای وایە، کۆ کولتوری سەرەکی پێک ناهێنێت، ئەوەش وا دەکات وەک کەمینەی نا وکۆمەڵگا سەیر بکرێت، مافت هەیە، لەچوارچێوەی کولتوری سەرەکی، بەڵام خۆت کولتورە سەرەکیەکە پێک ناهێنێت، بۆیە ئەو مەترسیانەی لەئێستادا ڕووبەرووی کەرکوک دەبێتەوە، ترسی کولتوریە لە کولتوری سەرەکیەوە بۆ گۆڕینی بە وردە کولتور، رووخاندنی خانوەکەی سەید ئەحمەدی خانەقا سەرەتای ئەخلاقێکی فاشیانەییە بۆ سەندنەوەی کولتوری سەرەکی لەکورد، بەڵام ئاخۆ کورد لەکەرکوک نەتەوەیەکە توانای ئەوەی هەیە لەدیدی کولتوریەوە سەیری سار بکات و بەگرنگ بیبینێت؟
ئەوە پرسیارە گرنگە کولتوریەکەی ئێمەیە لەشاردا، پرسیارێک بەتەنیا پەیوەست نیە بە نێوەندی ڕۆشنبیریەوە، هێندەی وابەستەی کۆی کۆمەڵگایە کە لە کۆمەلگایەکی بینەرەوە ببێت بە کۆمەڵگایەکی چالاک تیایدا ئەو بێدەنگیە بگۆڕێت بە قسەکردن، بۆ ئەوەی هەڕەشەی داهاتوو لەسەر خۆی لابەرێت، چونکە هەڕەشەیەکە دەیەوێت لەداهاتوو کورد بکات بە ووردە کولتور، بە وردە کولتورکردنی کۆمەلگای کوردیی لە کەرکوک ئەخلاقیەتێکی فاشیزمی بەعسی بوو، بۆیە ئەو ئەخلاقیەتەی فاشیزم لەرێگەی ترس و چاوسورکردنەوە بەرهەم نایەت، هێندەی فاشیزمی ڕەمزیی لەرێگەی سڕینەوەی سیما کولتوریەکان توانای ئەوەی هەیە کولتوری سەرەکیت زەوت بکات و بتخاتە چوارچێوەی ووردە کولتور، ئەوەیان بەهەر ناوێک و لەژێر هەر سەردێرێک ئەنجام بدرێت، سەرەنجام بیرکردنەوەیەکی بەعسیانەیە، هەڵێنجراوی ووتەیەک میشێل عەفلەقە لە کتێبی “خاڵی سەرەتا” عەفلەق لەشوێنێکی ئەو کتێبەدا دەنووسێت “ئەوەی ئێمە بەکوردەکانی دەدەیم شێوەیەکە لە ئۆتۆنۆمی”
بەواتای خودی ئۆتۆنۆمیش نیە، شێوەیەکە فۆڕمێکی بەعسیانەیە بە ویستی کات و شوێن وێنەکەی دادەڕێژینەوە، گرفتی دەوڵەتی عێراق بەدرێژایی کات ئەوەیە، بەعس دەرووخێنێت، بەلام ناتوانێت دەستبەرداری ئەخلاقی بەعسیزم بێت، ئەوەش بەتەنیا حزبە عێراقیەکان ناگرێتەوە، حزبە کوردیەکانیش لەژێر سایەی هەمان ئەخلاقی بەعسیانە ڕەفتار دەکەن و لە ئەزموونی حوکمڕانیان ئەو مۆدێلە بەعسیە بەتەواوی ڕەنگی داوەتەوە، بۆیە ئەوەی لەدژی هاوڵاتی کەرکوکی ئەنجام دەدرێت توندوتیژی سەرشەقام نیە، ڕووبەرووکردنەوەی نیە لەرێی فاشیزمێکی سەربازیەوە، هێندەی فاشیزمی ڕەمزیی سیما کولتوریەکانی لێ دەسەنێتەوە بەپێی فۆڕمی فاشیزم مافی کولتوری بۆ دەست نیشان دەکات، ئەو بیرکردنەوە عەفلەقیانەیە هەوڵەکە بۆ ناچالاککردنی کورد لەشارەکەدا، بەڵام پرسەکە لێرەدا بەوە ڕووبەرووی پرسیار دەبێتەوە، ئاخۆ لەکەرکوک حزبە کوردیەکان لەگرنگی ڕۆلی کولتور تێدەگەن؟ ڕەنگە ئەوە سەخترین ڕووبەروو بوونەوە بێت بۆ ئێمە کە دەسەلاتێکمان هەیە لەژێر سایەی دەسەڵاتی شارەکانی خۆشی ناتوانێت لە ڕۆلی کولتور تێبگات، دەنا لە سلێمانی وا بە شاخی ئەزمەڕ ناکات و لە هەولێر خانەوەکانی گەڕەکی عارەبان بەو دەردە کوشندە نابات، کە بە بانگەشەکردنی ساختەکاری تازەگەری شار سیما کولتوریەکان ناسڕێتەوە.

نیهاد جامی- فەڕەنسا

پێش هەر شتێک دەمەوێت ئەوە بڵێم :
کاتێک بێدەنگی و هیچ شتێک ناڵێت و قسەکان و خەمەکان لەدڵت هەڵدەگری ئەوە بێدەنگ نیت ، مردووی .
هەر بۆیە /
دەردە دڵ و ورتەورت و دەنگەدەنگ و گلەیی سەر لێوەکان و وڕێنەخەو و دڵڕەقی و دڵەڕاوکێ و بێ تاقەتی و هیلاکی زۆر ، بەشێکن له تێکدانی فکری ئینسانەکان .
لەگەڵ ئەوەش بێدەنگی و پرسیارنەکردن و دانیشتن ، بەشێکن لەو گەمە فیکرەی وادەکات کۆتایی بەهەموو شتێک بهێنێت .
ئالێرەدا
نووسەر بەناونیشانی کتێبەکە و کۆمەڵەشیعر و چەند پارچە شعرێک لە تێفکرینێ شەڕی سەردەم و شەڕی ڕابردوو و شەڕی زەمەن و شەڕی مانەوەی مرۆڤەکان دەچێت .
لەڕاستیشدا شیعری کوردی مێژوویەکی دوور و درێژ و پڕ لەشانازی و پڕ لە هەوراز و نشێوی هەبووە .
هەر ئەوەشە وادەکات زمانی کوردی و شیعری کوردی لەناونەچووە یانیش نەفەوتاوە یانیش بزر نەبووە .
چونکە ئەدەبیاتی ئێمە و زمانی گێڕانەوەی ڕووداوەکان و دەقی چیرۆک و ڕۆمان و بەسەرهات و مێژوویی کۆمەڵایەتی و سیاسیمان لەناو شیعردا وجوودی هەبووە ، جگە لەوەش شیعری کوردی لەپاڵ پەیامی خۆشەویستیدا خەباتی سیاسی و نەتەوەیی گەیاندووە .
ئەگەر ووردببینەوە ئەدەبیاتی ئێمە بەگشتی و زمانی گفتوگۆکردن و قسەمان و دەنگە دەنگ و گلەیی سەر لێوەکانمان ئاوازێک و فۆڕمێکی شیعری وەرگرتووە .
لەپاڵئەوەشدا شیعری کوردی زیاتر بەلای سۆزداری و دروستکردنی وێنەیەکی گەورە بووە بۆ بەبیرهێنانەوەی ڕابردوو و بەستنەوەی بەئێستادا ئەوەش وایکردووە کاریگەری بەهێزی بەژیانی ئێستاماندا هەبێت .
بۆیە دەبینین وەک پێویست نەتوانراوە ئەدەبیات و دەقی شیعرییمان لەخەمی داهاتووبێت و ڕابردوو تێکبشکێنێت و لەبیری بکات .
هەتاوەکو ئێستا نەمانتوانیوە وەک پێویست شیعری فکری بنووسین و پرسیاری جددی دروست بکەین و وەڵامی جددیمان بۆ ئەو شتانە هەبێت دەمانەوێت لێی تێبگەین .
لەو ڕوانینەوە رێگە بەخۆم دەدەم و بڵێم
لەم کتێبە //
هەموو شتێک ووجودی هەیە جگە لە ژن ، چونکە ژن لەهەر شوێنێک بێت یا شوێنەکە جواندەکا یانیش وەها تێکی دەدات و ناهێلێت شتەکان وەکو خۆیان بمێننەوە .
لەغیابی ژن
خەیاڵ هەیە و گومان هەیە و درزبردنی ناخ هەیە و شکان و دونیاییەک هەیە لە تونێلێکی دوور و درێژی تاریک دەچێت و هەموو شتێک وونە !
لەبەر ئەوەی زمان نادوێت و نووسینەکان نووسینی نێو دڵن ، بۆیە دەکرێت دڵ فێڵمان لێبکات چونکە دڵ بەڕاستگۆیانە درۆکان نیشان دەدات و وادەکات ڕقمان لێی بێت و لەبیری نەکەین و بێئاگاییانەش خۆشمان بووێت !
لێرەدا شاعیر خەریکی دروستکردنی وێنەیە و مێشکمان هیلاک دەکا و دڵمان پڕدەکات .
_ لەسەرەتایی کتێبەکە تاوەکو کۆتایی بەدوای عەشقێک بووم ووجودی نەبوو .
_ چاوەڕێی گەڕانەوەی هەستێکم بووم ئەو هەستە و وجوودی نەبوو .
_ چاوەڕێی مردن بووم هەرگیز و هەرگیز ئەو مردنە نەهات .
_ چاوەڕێی ئارامی بووم ئەو ئارامییەم نەبینی .
لەناوەڕۆکەکەیدا دەتوانم بڵێم /
وەک نموونە //
_ بەشێکی ئەم دەقە دەچێتە خانەی نووسینی ئەزموونی ژیان و زانینی شتانێک وەکو برین وەهایە کاریگەری و برینی شوێنەکەی دەمێنێتەوە ،
ژیان شتێکی باشە ئەگەر گەرما و خۆڵبارین و کوردایەتی بهێڵن . لاپەڕە ٦٥
_ چەند شیعرێک وەک لێکدانەوە و تێفکرینی شتانێک دەبینرێت لەخەیاڵ دەچێت ،
ژیان تەنها سەفەرێکە بەناو مردندا . لاپەڕە ٧٤
_ بەشێکی دیکەی وەک هەستە و تێگەیشتنە لەوەی چ دەگوزەرێت لە ژیانمدا .
تێئەگەیت شۆرشی مرۆڤی نائومێد شیعرەو هیچی تر . لاپەڕە 77
_ بەشێکی دیکەی گفتۆگۆیە لەگەڵ سروشت و زەمەن و کات و شوێنەکان .
دڵی خۆت تەسلیمی هیچ دۆستێک مەکە
چونکە جەهەنەمم لە خەڵکی بینیوە . لاپەڕە 56
_ بەشێکی دیکەی چارەسەری ئەو کێشانە دەکات لەڕێی تێگەیشتن بۆ بوونەوەرانەی هەن لە دەوربەرمان .
کێشەی نێوان من و ئەم جیهانە ئەوەیە
من هەمیشە لەئاوەڕدانەوەدام
لەجیهانێکدا هەرگیز ئاوەڕناداتەوە . لاپەڕە 67
_ بەشێکی دیکەی دواندن و پرسیارکردنە لە بارەی ووجودیەت و مێژووی مرۆڤەکان .
بۆمن قورسیەکی تێدایە قسەکردن لەسەر مرۆڤ . لاپەڕە 79
_ بەشێکی دیکەی وردبوونەوەیە لە پرسی مرۆڤەکان و هەستی نەتەوایەتی و هەستی کوردبوون .
شاعیری ڕاستەقینەتەنها کەسێکە توڕەیە لەم جیهانەدا
لەم کوردستانەدا نەک ژیانێکی ڕاستەقینە تەنانەت گۆڕیکی شەریفانەش زەحمەتە . لاپەڕە 80
_ بەشێکی دیکەی بێئومێدبوونە لە ژیانکردن لە کوردستان بەگشتی و ژیان لەشارەکاندا .
هەر هیچ نەبێت شتێک بڵی
من دوور لەووڵاتی خۆم دەژیم
خۆزگە یەکێک ئاڵایەکی لەسەر ماڵەکەم هەڵئەدا
من هیچ بارودۆخم باش نییە . لاپەڕە 58
_ بەشێکی دیکەی دۆزینەوەی ژیانە و وونبوونی خودە .
چەکی من دڵمە
شۆڕش بریتیە لەبیناکردنی خەیاڵ لەناو دڵدا . لاپەڕە ٧٧
با بگەڕینەوە ژووەرکەی خۆمان
گلۆپی ئەم شارە وەک دڕک بەچاوما ئەچێت . لاپەڕە 91
_ بەشێکی دیکەی بەدیهێنانی دادپەروەرییە و تێکشکانی فکری چینایەتییە .
تۆ تەماشا بکە ئەم شارە جوانە
تەنانەت ئەم ووڵاتە جوانە
هیچی تۆی تیا نییە
تەنها خەونەکانت نەبێت . لاپەڕە 49
هەر بۆیە ئەو شتانەم بەفکری هات :.
هەر بەجددی مرۆڤ بوونەوەرێکە خۆی لەسەرووی ئەقلانیتەوە دەبینێت و هەست دەکات لە شوێنێک دەگیرسێتەوە و چۆنیش لێی تێدەگات ؟!
و / ئایا هەڵهاتن لەئەقڵانییەت بەرەو نائارامی و تەسلیم بوونە بەئەرزی واقیع و پەشیمان بوونەوە نییە لەوەی نەژیاوین .
مرۆڤەکان لەچ سەردەمێک و زەمەنێک و دەژین و ئومێدییان بەژیانیان هەیە ؟!
و / دونیاییەک لە گومان هەیە و کەچی قەترەیەک لە باوەڕ و یەقینمان هەیە .
لەم دەقە نووسەر چەندە کاریگەری فکری رۆژئاوای بەسەرەوەیە ئەوەندەش تاریکییەک یا ئاگری یانیش هێزێکی فیزیکی یانیش مەترسی وادەکات پرسیار دروست بکات لەبارەی پێشهاتەکانی بەردەمی .
_ چەندە بڕوای بە ئێستای هەیە ئەوەندەش ئاوەڕ لەڕابردوو دەداتەوە .
_ چەندە شەڕی مانەوە دەکات ئەوندەش شەڕی خۆکوژی دەکا .
_ هەر ئەوەشە وادەکات ئاستی نووسینی و گەمەی ووشەکان ئەوەندە هەستیار بی هەست بکەی ئەم کتێبە بۆ تۆ نووسراوە بەڵام لە کۆتایی تێدەگەی کەسێکی دیکە هەیە لەناو بوونت ، تارمایی هەیە یانیش سێبەرێک هەیە بۆ ئەوی نووسیوە نەوەک بۆ تۆ .
_ تێگەیشتن لە ووشەکان مانایەکی نییە ، بەبێ تێگەیشتن لە مانا و مەبەستی ئەودیوی پشت ووشەکان ، چونکە لەودیو هەر ووشەیەک کۆد و ڕەمز و پرسیاریش هەیە .
نووسەر بەدوای هەستەکان دەگەڕێت، کەچی ئێمەی مرۆڤ تەنها بەدوای هەستی بیستن و بینین و گۆکردن و تامکردن و چەندین هەستی دیکەین .
نووسەر پێمان دەڵێت لەڕاستیدا مرۆڤەکان لەژێر کاریگەریی سەدان هەستن .
هەستی تەنیایی و دووری و نەتەوەیی و نیشتمانپەروەری و نائومێدی و نائارامی و گەنجی و پیری و فەقیری و بێکەسی و توڕەیی و دیلی و هەستی نەخۆشی و ئەو هەستانەی هەر کەسێک لێی تێدەگات .
کاتێک مرۆڤ نوقمی کێشەکانی ژیان دەبێتەوە ، بەدڵنیاییەوە وردە خۆشییەکان ناتوانن ئەو مرۆڤە بگەڕێننەوە بۆ ئەو شێوە ژیانەی تێدا ژیاوە .
چونکە مرۆڤ بوونەوەرێکە شتێک فێردەبی ، دەیان شتی لەفکر دەچێتەوە ، وەڵامی پرسیارێک وەردەگرێت دەیان پرسیار و وەڵامی لەفکر دەچێتەوە .
دەگاتە تەمەنێک یادگەی بەجۆرێکە پێی وایە هەموو شتێکی لەفکر دەچێتەوە هەست دەکا هەبوون و نەبوونی وەکو یەکە .
کەچی بینینی یا بیرکەوتنەوەیەک یا بیستنی یا خۆشییەک یا ترسێک وادەکا بگەڕێینەوە بۆ هەموو سەردەمێک .
لەم دەقە تێدەگەین نووسەر
_ شەڕێک هەیە ئەو شەڕە شەڕی هەموو مرۆڤێکە و هەتا دونیاش هەیە ئەو شەڕە کۆتایی نایەت .
_ مرۆڤێک هەیە مرۆڤایەتی لەزەواق ناییە و کەسیش دەرەقەتی نایەت .
_ ژیانێک و مردنێک و مرۆڤێک و تابووتێک هەیە بۆ مردن ئامادەنەکراوە بەڵکو بۆ ئەوە دروستکراوە کەنەمرین .
ئەم کتێبە بخوێنەوە بۆ ئەوەی نەمریت ، بوونت مانایەکی هەبێت و عەرشی ژیان گاڵتەت لەگەڵ نەکات و هەست بکەی بارگرانی .

دڵەڕاوکێی کۆمەڵایەتی ( Social Phobia): ناساندن, بەشێوەیەکی گشتی باسکردن لە هۆکارەکان و نیشانەکان و چارەسەرییە زانستیەکان.

ابراهیم موحەمەد(ئەبڕاهام لێڤای)، زنجیرەی ١٣٩.

بۆ نموونە( ئەبڕاهام ماوەی دوو ساڵ دەبێت بەردەوام هەست دەکاتن کە ناتوانێت لەگەڵ هاوڕێکانی بچێتە گەشتێك یاخود کۆببنەوە و گفتوگۆیەك بکەن، چونکە ئەبڕاهام کاتێك دەکەوێتە نێو بارودۆخێك کە کۆمەڵێك کەسی تێدایە هەست بە شڵەژان و ترس لە قسەکردن و خێرایی لێدانی دڵ دەکاتن و دەستەکانی جار جارە دەلەرزن، لەسەر ئەو نیشانانەی کە دەرکەوتن لەو نموونەیەدا، تۆ دۆخەکە چۆن دەبینیت؟).
ئەم نموونەیە تەنها یارمەتیدەرە بۆ تێگەیشتن لە بابەتەکە نەوەك دیاریکردن(تەشخیس- Diagnose)ـی دۆخی تاكەکە.

شۆشیەڵ فۆبیا: کە بە دڵەڕاوکێی کۆمەڵایەتیش(Social anxiety disorder) ناسراوە. یەکێکە لە کێشە دەروونییەکان لە جیهاندا. ئەم دۆخە بە ترسێکی قووڵ و بەردەوام لە بارودۆخە کۆمەڵایەتییەکان پێناسە دەکرێت، کە دەبێتە هۆی ئازاری بەرچاو و سنووردارکردنی ژیانی ڕۆژانەی تاك.
شۆشییەل فۆبیا زیاترە لە تەنها هەستی شەرمنی. کەسانی تووشبوو ترسێکی زۆریان هەیە لە هەڵسەنگاندنی نەرێنی لەلایەن کەسانی ترەوە. نیشانە جەستەییەکان دەکرێت بریتیبن لە لێدانی خێرای دڵ، ئارەقکردنەوە، لەرزینی دەستەکان یاخود قاچ و تاد.

توێژینەوەکان پێشنیاری ئەوە دەکەن کە کۆمەڵێک هۆکار ڕۆڵ دەبینن لە دڵەڕاوکێی کۆمەڵایەتیدا:

• بۆماوەیی: توێژینەوەکان پیشانی دەدەن کە مەیلی تووشبوون بە شۆشییەل فۆبیا دەکرێت بۆماوەیی بێت.
• ژینگەیی: ئەزموونە نەرێنییەکانی ژیان، وەک گاڵتەپێکردن یان شەرمەزارکردنی تاکەکە لە لایەن کەسانی ترەوە، دەتوانن ڕۆڵێکی گرنگ بگێڕن لە توشبوونی تاك بە دڵەڕاوکێ کۆمەڵایەتی.
• بایۆکیمیایی: ناهاوسەنگی لە ترانسمیتەرە دەمارییەکاندا، بە تایبەتی کەمبوونی ئاستی هۆڕمۆنی سیرۆتۆنین، دەکرێت پەیوەندی بە شۆشییەل فۆبیاوە هەبێت.

شۆشییەل فۆبیا دەتوانێت کاریگەری قووڵی هەبێت لەسەر کوالێتی ژیان. کەسانی تووشبوو لەوانەیە:

• خۆیان لە بارودۆخە کۆمەڵایەتییەکان بە دوور بگرن
• کێشەیان هەبێت لە دروستکردن و پاراستنی پەیوەندییەکان
• ئاستەنگیان هەبێت لە خوێندن یان کارکردندا

بەشێك لە چارەسەرییەکان:
چەندین ڕێگای کاریگەر هەن بۆ چارەسەرکردنی دڵەڕاوکێی کۆمەڵایەتی:

1-دەرمانی دەروونی.
2- چارەسەریCognitive Behavioral Therapy یە، کە بە کوردی دەکرێت بگوترێت “چارەسەری ڕەفتاری-مەعریفی” : ئەم شێوازە یارمەتی نەخۆشەکان دەدات بۆ ناسینەوە و گۆڕینی بیرکردنەوە و ڕەفتارە ناکارامەکان.

3- بە شێوەیەکی سیستەماتیک نەخۆش بەرەو ڕووی ئەو بارودۆخانە دەکرێتەوە کە دەترسێت لێیان.(بەمەرجێك زیان بە باری جەستەی و دەروونی تاکەکە نەگەیەنێت).
4- ڕاهێنانە کۆمەڵایەتییەکان:
فێربوونی لێهاتووییە کۆمەڵایەتییەکان و مەشقکردن لەسەریان دەتوانێت متمانەبەخۆبوون زیاد بکات و دڵەڕاوکێ کەم بکاتەوە.( بۆ نموونە کەسێك ترسی هەیە لەقسەکردن لەبەردەم خەڵکدا یاخود پێشکەشکردنی سمینارێك پاش ئەنجامدانی کۆمەڵێك سمینار دەتوانرێ ئەم ترس و دڵەڕاوکێیە بەشێوەیەکی گشتی کەم بکرێتەوە لەسەر تاکەکە).

بۆیە دەتوانین لە کۆتایدا بیڵیین کە دڵەڕاوکێی کۆمەڵایەتی دۆخێکی ئاڵۆزە و فرە ڕەهەندە، پێویستی بە تێگەیشتن و چارەسەری فرەلایەنە هەیە. بە بەردەوامبوونی توێژینەوە و پێشکەوتن لە شێوازەکانی چارەسەردا لەنێو زانستی دەروونزانیدا، هیوای باشتر بۆ کەسانی تووشبوو بەم دۆخە زیاد دەکاتن و ئەم چارەسەرییانەی کە لەم وتارەدا ئاماژەمان پێدا دەتوانێ چارەسەری دۆخی دڵەڕاوکی تاکەکە بکاتن.

——————————–

سەرچاوەکان:
1-https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/social-anxiety-disorder/symptoms-causes/syc-20353561

2-https://www.betterhealth.vic.gov.au/health/conditionsandtreatments/social-phobia

3-https://www.healthline.com/health/anxiety/social-phobia

4-https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/22709-social-anxiety

5-https://emedicine.medscape.com/article/290854-overview?form=fpf#a1

زۆر گەرمه وادی ئێستا!
ئەترسم دار و درەختەکان بسووتێن و سمۆرەکان بمرن
کوا بۆنی خۆش ڕیحانه و پەسند
دارەکان
ئەترسم دڵەکه وا به بوخاری په نجەرەی ئۆتۆمبێلەکەت کێشاومه له گەرما بتۆێتەوه
ون بێت
ئەترسم ڕاگوزەران کۆڵانه قوڕه فێنکەکه بکەن به قیرتاوی ڕەش و
دایبخەن
ئەترسم بوخچه سپێکەت وا کەل و پەلی جوانت تێ دا قەمچ کردبوو، عەتری خۆشی تێدا ڕژابوو
کەڕەکیڤه لێیان بدات و لەبەر نەکرێن
خودایە، بارانێکی خۆش ببارێنه سەر دارەکان
سەوز سەوزیان بکەرەوه
ئەستێرەکان ڕوونتر بکەوه
بۆ بەزم و خۆشی گوڵبانگی عاشقان

شه هلا نوری