10ی ئاب لە كۆبوونەوەیەكی داخراودا بە زۆرینەی 9 كەس لە كۆی 16 ئەندامی ئەنجومەنی پارێزگای كەركووك,  لە میوانخانەی رەشید لە شاری بەغدا لە دووری 258,6 كیلۆمەتر لە تەلاری ئەنجومەنەكە, رێبوار تەها وەك پارێزگاری نوێ بۆ شاری كەركوك لە لیستی كەركوك هێزو ئیرادەمانەی ینك هەڵبژێردرا, بە بێ ئاگاداركردنەوەی 7 ئەندامەكەی دیكەی ئەنجومەن كە دەكاتە %45ی ئەندامانی ئەنجومەنەكە,كۆبونەوەكە  بە بەشداری 5 ئەندامی ینك , 3 عەرەبی سونە, ئەندامێكی كریستانەكان “ئنجیل زیا شیبا زیا ئەلبەرواری بە 208 دەنگی ینك  ببوو بە ئەندامی ئەنجومەن, هەڵبژاردنی  ئەو لە فۆرمی هەڵبژاردنی مونا قەهوەچییە بۆ پەرلەمانی كوردستان,  بە دەنگ لیوا تایبەتەكانی ینك  لە بەغدا هەڵبژێردرا بوو, خۆی وپیاوەكەی كارمەندی تیڤی كەركووكی ینك  ن, بەلام بە ناوی لیستی بابلیونی رەیان كلدانی كە سەر بە كەتایبی بابلیونی حەشدی شەعبییە خۆی كاندید كردبوو, رەیان كلدانی بە بنەچە كریستانەو  خەڵكی قوشە لە پارێزگای موسڵ, بەڵام دانیشتووی شاری سەدرە, سەرۆكی كەتیبەی بابلیونە, لە رێكەوتی 18-7-2019 ەوە لە  لیستی سزادراوانی یاسای ماغنیستی ئەمەریكادایە بەهۆی  گەندەڵی و داگیركردن و فرۆشتنی زەوی هاوولاتیان لە دەشتی موسڵ و  پەلاماردانی ئافرەتان و پێشێلكردنی مافی مرۆڤ , ئەو  دژە ئیسلامی سونەیە تا ئاستی راستیزم , لە موسڵ وەحشیانە لە گەڵ پێكهاتەی سونە مامەڵەی كردووە, كەنیسەكانی كریستانەكان بێ بەری خۆیان لە كەتیبەكەی راگەیاندووە , یەكێك لە نزیكەكانی قاسم سلێمانی  و مەهدی موهەندیس بووە, پێشتر لە سوپای مەهدی بووە, بەهۆی ژنخوازییەوە بووە بە موسڵمانی شیعە, 4 پەرلەمانتارەكەی  لە كۆتای كریستان بەهەمان شێوەی كاندیدەكەی كەركووكی دەرچوونە, چاودێرانی كریستان پێیان وایە تەنها 10%ی كریستانەكان دەنگیان بە لیستەكەی  داوە, بە فێڵ كورسیی كریستانەكانی بۆ خۆی بردووە”.

كوردو پۆستی پارێزگا

بۆ پێكهاتەی كورد پۆستی پارێزگای كەركوك  گرنگیییەكی مەعنەوی هەیە لەم كاتەدا دوای 7 ساڵ پەراوێز خستنی لە شارەكە, بە تایبەت بۆ ینك كە لە قەیرانی رێكخراوەیی قوڵدایەو بەرەو هەڵبژاردنی پەرلەمانی كوردستان دەڕوات, بەم پۆستە دەتوانێت هەندێك لە زیانەكانی كەمبكاتەوە, هەرچەندە تا ئێستا ناوێرێت  ناوەڕۆكی رێكەوتنەكە بڵاو بكاتەوە بۆ رایگشتی.
رێبوار تەها  سێیەم پارێزگاری كوردە لە كەركووك, لە دوو پارێزگاكەی پێشووتر لاوازترە بەهۆی ئەوەی:  لە لیستەكەی خۆی دەنگی یەكەم نەبووە ” 
نەشئەت شاهویز خورشید عەلی  42166  دەنگی هێناوەتەوە, رێبوار  تەها ئەحمەد شێخانی   29861 دەنگی هێناوەتەوە, لە كاتێكدا رێبوار سەرۆكی لیستیش بووە , رێژەی دەنگەكانی دەكاتە 70,8%ی دەنگەكان نەشئەت” , هەروەها لە رابردوودا لێكتێگەیشتن بەهۆی سیاسەتی پراگماتیكی جەلال تاڵەبانییەوە هەبووە لەناو لایەنە كوردییەكان بۆ پشتیوانی هەردوو پارێزگاكەی پێشوو, كەسایەتییەكی بەهێزو پێگەیەكی گرنگی سیاسی لە كوردستان و عێراق و ناوچەكە هەبوو, هەموو پارتەكان پشتیوانییان لێی دەكرد, هەروەها پارێزگارەكان رابردوو بەهێزتر و رۆشنبیرتر بوون, پارێزگاری ئێستا وێڕای پشتیوانی جەماوەری و حیزبی كەمترەو حیزبەكەشی لە ئێستادا زۆر لاوازترە و كەسایەتی حیزبی بەهێزتر لە لایەنەكەی خۆی لە شارەكە هەیە ئەمەش وا دەكات لە شارەكە وەك سێبەری ئەو دەربكەوێت, وە هاتۆتە سەر ئیدارەیەك شارەكە بە چەكداری حەشد  داگیركراوە,7 ساڵ  لەمەوپێش بە شكستێكی سەربازی گەورە پێكهاتەكەی لە شار دەركراوە, هاوكات لە كابینەی میوانخانەی رەشیددا كورد لاوازتر دەرچووە, هیچ پۆستێكی ئەمنی شارەكەی پێ نەدراوە, نفوس و تاپۆو كشتوكاڵ و هەردوو قەزای  دوبس و داقوقی پێ نەدراوە كە هەر پێنجی بۆ دۆسییەكانی گرنگن, وە لەبەردەم تاقیكردنەوەیەكی گرنگدایە بۆ هەڵكردنی ئاڵای كوردستان و……. ئەمە وێڕای خودی رێككەوتنەكە بە ئاشكرا و بەشداری نەیاران ئەنجام نەدراوەو بەشێوەی دیموكراسیانە دەنگی پێ نەدراوە و لە رووی یاساییەوە كەلێنی تێدایە وەك نەیارانی ئاماژەی پێ  دەدەن.

پێكهاتەی  عەرەب 
لە رێكەوتننامەی هوتێل رەشید  3  ئەندامی لیستە عەرەبییەكان بەشدار بونە لە كۆی 6 كورسی كە هەیان بوو بەشدار بوون.
گرنگترین خاڵی رێكەوتننامەی میوانخانەی رەشید كەرتكردنی لیستی عەرەبە سونەكان بوو, بەرامبەر بە پارە و بەخشینی پۆستی سەرۆكی پەرلەمانی عێراق و زیاتر لە 20 پۆست لە شاری كەركوك .
پێشتر پێكهاتەی عەرەبی سوونە هاوپەیمانی نزیكی پارتی بوون, لەگەڵ بوونی یۆنامی و سوپای ئەمەریكا لە عێراق بە هەموویانەوە  رێگربوون لەبەردەم ئەوەی پارتە شیعە ئیسلامییەكان عێراق بتوانن بە سیناریۆكانی ئێران لە عێراقدا بەرەو دەوڵەتێكی ئیسلامی شیعەگەرای ناوەندی بڕۆن  و نەیارییەكان بەردەمیان هەڵبگرن, بەم رێكەوتنە سونەكان ریزەكانیان كەرت  بوو, هەرچەندە باڵی بەشدار بوو وەك خاین لە شەقامی سونەكان سەیر دەكرێن, لە هەڵبژاردنی داهاتوو شەنسیان كەمتر دەبێت, عەرەبە سونەكان بڕبڕەی پشتی دەسەڵاتی بەعس بوون, كورد تاڵی زۆری بەدەستیانەوە بینی تا ئەنجامدانی 4 پرۆسەی جینۆساید, بۆیە پشتیوانی جەماەری شەقامی كوردی نییە بۆ ئەو هاوپەیمانییە.
 ئەم رێكەوتنەی  شیعەكان كردوویانە, بە پشتیوانی ئێرانییەكان بووە, قەیس خەزعەلی ئەمینداری عەسائیبی ئەهلی هەق  زامنی كردووە, پردی بە یەكگەیشتنی نێوان پاڤێڵ  تاڵەبانی و  رەیان كلدانی و محەمەد حەلبوسی بووە , بە بەشداری كوتلەی ینك لە حكومەتی عێراقی لە بەغدا,  لە هاوكێشەكە تەنها حەلبووسی كارەكتەری نوێیە و هێنراوەتە ناو بازنەكەوە, هەرچەندە نە عەرەبی شیعە و نە توركمانی شیعە هیچ كورسییەكیان لە ئەنجومەنی پارێزگای كەركووك بەدەست نەهێناوە, كەچی پەرلەمانتارێكی توركمانی شیعە سەر بە بەدر بەشداری كۆبوونەوەكە بووە وەك نوێنەری توركمان, هەرچەندە لیستی توركمان و عەرەبە شیعە لە كەركوك دۆڕاون لە هەڵبژاردنەكە.
حەلبوسی میوانە تازەكە بووە لە رێكەوتنەكە, پۆستی سەرۆكی ئەنجومەنی پارێزگای كەركووكی وەرگرتووە, بەهۆی ئەم رێكەوتنەو كەرتكردنی ناو ماڵی عەرەبی سونە چاوی لە سەر پۆستی سەرۆكی پەرلەمانی عێراقیشە لیستەكەی بەدەستی بهێنێت, بە پاڵپشتی شیعەكان و ینك و رەیان كلدانی,  وەك پاداشتێك بۆ ئەم رێكەوتنەی كە باجەكەی گرانە بۆی لە شەقامی سونە كە كەرتكردنی دەنگی عەرەبی سونە بووە بۆ یەكەمجار لە 21 ساڵی رابردوو.
ئەركی پاڤێڵ  لەم رێكەوتنە تەنها واژۆكردن بووە, لە مەتبەخی ئێران و شیعەكان  خواردنەكە ئامادە كراوە, پاڤێڵ تامكردەنەكەشی  بەدەست نەبووە, ئەركی تەنها خواردن ی بووە, خواردنەكەش لە نێوان هەنگوین و پیاڵە ژەهرەكە بووە, لە ئێستادا تا هەڵبژاردنی پەرلەمانی كوردستان تێدەپەڕێت تامی هەنگوینەكەی لە دەم دەمێنێ.

ئێرانییەكان چییان دورییەوە
ئەم رێكەوتننامەیە  بۆ ئێرانییەكان گەورەترین  سەركەوتن بوو, لە هەنگاوە كۆتاییەكە كە دامەزراندنی حكومەتێكی ئیسلامی شیعەگەرایە لە عێراق چەندین فرسەخ نزیكیانی كردەوە, كورد جگە لەوەی خۆی بە لاوازی دەرچوو, ماڵی عەرەبی سونەشی وێران كرد,بۆ شیعە كردیانی بە دوو بەشەوە وەك خۆی كەرتیانی كرد.
ئەوەی ماوەتەوە بڵێم ئەوەیە ئیتر ئەم تەرزە لە پێكهێنانی حكوومەت  ئەگەری هەیە ببێتە نەرێت لە عێراقدا كە پێشتر لە پارێزگای دیالە تاقیكرایەوە, شیعەكان كەی ویستیان گروپێك ببەن بۆ میوانخانەیەكی بەغداو ستراتیجیەتی خۆیانی پێ جێبەجێ  بكەن بەرامبەر هەر لایەنێك رێگر بێت لە بەردەمیان.
ئەگەر شیعەی عێراق شانسی ئەوەیان هەبێت لە دەسەڵاتدارێتی عێراق بەردەوام بن, ئەوجا بۆمان دەردەكەوێت رێكەتننامەی بەم شێوەیە چۆن لە پیادەكردنی دەسەڵاتێكی فاشیستی نزیكیان دەكاتەوە.
ئێرانییەكان چۆن بۆ توركمانە تۆڕانییە سونەكان ئەلتەرناتیفی توركمانی شیعەیان سەر بە بەدر ئامادە كردبوو, لە داهاتوودا بۆ عەرەبەكان و كوردەكانیش عەرەب و كوردی شیعە ئامادە دەكەن, پێویستیان بەم فاكتەرانەی ئێستا نامێنێت.

عەلي مەحمود محەمەد

زۆر سوپاس بۆ بەشداری گرنگی هاوڕێم ئیبراهیم محمد کە چەند مەسەلەیەکی پڕبایەخی وروژاندوە سەبارەت بە وتارێکم ( شۆڕشی سۆشیالیستی و ئەزمونی شۆڕشەکانی سەدەی ٢٠)، کە جێگای گفتوگۆی جدین کە لێرەدا باسیان دەکەم. بێگومان ئامانجی ئێمە، ئەو هاوڕییانەی کتێبی ” تێگەیشتنێک لە شۆڕشی سۆشیالیستی” مان نوسی، دروستکردنی ئەم جۆرە گفتوگۆیانە بوو، هەربۆیە پێشوازی لەم جۆرە ڕەخنە و سەرنجانە دەکەین. ئەم پێکەوە بیرکردنەوە و گفتوگۆیانە کەشێکی هاوڕییانەی خەبات بۆ وەڵامدانەوە بە ئەرکە تیۆری و سیاسیەکانمان سازدەکا.
لێرەدا لە چەند تەوەرێکدا ئەم گفتوگۆیە لەگەڵ هاوڕێ ئیبراهیم دا دەبەینە پێشەوە.

یەکەم : بۆچی شۆڕشەکانی تا ئێستا سەرکەوتونەبون؟
ئەمە سەرنجی هاوڕێ ئیبراهیمە لەسەر وەڵامەکانی من سەبارەت بەو پرسیارەی سەرەوە:
“هاوڕێ ئاسۆ ئەڵێ: ئەوەی لەم سیمینارەدا بیخەمە ڕوو وەڵامی ئەم پرسیارە یە، بۆچی شۆڕشە کرێکارییەکانی سەدەی نۆزدەیەم و بیستەم سەرکەوتوونەبوون…سوسیال دیموکراتی، بەپیرۆز کردنی دیموکراتی بۆرژوازی..بەلشەفیزم بە کۆنتڕۆڵی دەسەڵاتی سیاسی وەبەرهێنانەوەی سەرمایەداری بەڵام ئەمانە بەرئەنجامی شکستی بزووتنەوەی کۆمۆنیستی وکرێکاری یە لەکۆتایی سەدەی نۆزدەیەم و سەرەتای سەدەی بیستەمدا نەك هۆکار.”

ئایا ئەگەر ئەم مۆدێلەی سۆشیالیزمی دەوڵەتی هۆکاری شکست نیە، ئایا چ هۆکارێک هەیە کە شکستی بەم شۆڕشانە هێنابێت و ئەم مۆدێلە بوبێتە بەرئەنجامی ئەو هۆکارە؟
هاوڕێ ئیبراهیم زیاتر لەسەر کۆمۆنەی پاریس قسە دەکا و باسی ئەوە دەکا کە ” قۆناغی مێژوویی دوای شۆڕشی ١٨٤٨ تا سەرەتای جەنگی جیهانی یەکەم پڕە لەو ڕووداوە سیاسی و ئابووری کۆمەڵایەتیانەی کە تا ئێستا کاریگەریان هەیەو بێ دەرکێکی ڕۆشن لێکدانەوەی ناتوانرێ سەرجەم مێژوو دروست وێنا بکرێت.”
سەرەتا پیویستە بڵێم کە هەوڵی من بۆ ناسینی ئەم فاکتەرەیە کە بوەتە هۆی شکستی شۆڕشە کرێکاریەکان و بەتایبەت لە سەدەی بیستدا، نەک بۆ باسی مێژووی ئابوری و سیاسی و هەوڵەکانی چینی کرێکار لە سەدەی ١٩ و ٢٠ دا، کە کەسانی وەک ئیریک هۆبسباوم لە چوار بەرگی گەورەیی مێژووییدا، ئەنجامیان داوە و یاخود لەسەر مێژووی شۆڕشی ئۆکتۆبەر و گۆڕانکاریە سیاسی و ئابوریەکانی ڕوسیا کە هەر یەک لە ترۆتسکی و تۆنی کلیف و ئی ئێج کار بە دوورودرێژی باسیان کردوە، وە من وەک سەرچاوە سودم لێوەرگرتون لەپاڵ سەرچاوە مێژوویەکانی تردا و بە پێویستم نەزانیوە کە ئەوانە لە باسەکانمدا دوپات بکەمەوە.
من ئەو فاکتەرە سیاسی و ئابوریانەی دۆخی کۆمەڵگەی سەرمایەداری سەدەی ١٩ و ٢٠ م لەبەرچاو گرتوە و لەم سیمینارەدا من هەوڵم داوە کە هەردوو فاکتەرە مادیە سەرخان و ژێرخانیەکە، گەشەی سەرمایەداری و گەشەی سیاسی چینی کرێکار، وەک پاکێجێکی هۆکارە مادی و فکریەکانی شکستی شۆڕشە کرێکاریەکان بناسێنم.” ئەمە باسی منە لە پەیوەندی نێوان فاکتەرە ئۆبجێکتیڤ و مەوزوعیەکان لەگەڵ فاکتەرە سەبجێکتیڤ و زاتیەکان لە دیاردەی شۆڕشدا. هەربۆیە من تەنیا هۆکارە ئابوریەکان و ئاستی گەشەی سەرمایەداری بە هۆکاری شکستی شۆڕشە کرێکاریەکان نازانم و ئەو دۆخە ئابوری و سیاسیەی سەرمایەداری دروستی دەکا بە تەنیا فاکتەری بڕێنەرەوە و دیتێرمینیستی و جەبرگرایی ئابوری و سیاسی نازانم، بەڵکو لەپاڵ ئەم فاکتەر و دۆخەدا دەبێ فاکتەری خودی ئاستی گەشە و توانایی سیاسی و ڕیکخراوەیی و کەلتوری و کۆمەڵایەتی چینی کرێکاریش حساب بکەین و بە فاکتەرێکی مادی سەرەکی بۆ دیاریکردنی چارەنوسی شۆڕشە کرێکاریەکان دابنێین. هەربۆیە باسەکەی من لەسەر ناسین و ناساندنی ئەم فاکتەرە مادیەی شۆڕشی کرێکاریە، لەبەرئەوەی شۆڕشی کرێکاری خۆی بەرهەمی پراتیکێک و چالاکیەکی وشیارانەی ئەم چینەیە، نەک تەنیا کاردانەوەیەکی پاسیڤی دۆخی ئابوری و سیاسی سەرمایەداری زاڵ.
لەو باسەمدا زۆر بەڕۆشنی هۆکاری زاڵبونی “بەپیرۆز کردنی دیموکراتی بۆرژوازی لای سوسیال دیموکراتی و مۆدێلی دەسەڵاتی تاک حزبی لای بەلشەفیەکان” ڕۆشنکراوەتەوە، کە خۆی ئاکامی گەشەی نزمی پەیوەندیەکانی بەرهەمهێنانی سەرمایەداری و جێگەی چینی کرێکار بوە لەو سیستمەدا لە سەدەی ١٩ و سەرەتای سەدەی ٢٠دا”، بەڵام ئەم بنەما مادیەی دۆخی گشتی خۆی بە شێوەی فاکتەرێکی مادی تر ڕەنگیان داوەتەوە کە ” بریتین لە قاڵبی فکری و بەرنامەی عەمەلی ئەم خەباتە چینایەتیە و حزب و ڕێکخراوەکانی چینی کرێکار، کە لە چوارچێوەی فکر و کۆنسێپت و بەرنامەی سۆشیالیزمێکی دەوڵەتی تێپەڕ نەبوون و لە سنوری بەرتەسکی گۆڕانکاری و ڕیفۆرمی سیستمی سیاسی و ئابوری سەرمایەداری دەرنەچوون.” ئەمە پرۆسەی دیالەکتیکی کاروکاردانەوە و هۆکار و ئەنجامی ئەو فاکتەرە مادیە ئابوری و سیاسیانەن کە هەوڵم داوە ڕوداوی شکستی شۆڕشەکانی سەدەی ١٩ و ٢٠ پێ لێک بدەمەوە.
هەربۆیە هاوکات من سنوربەندیم لەگەڵ لێکدانەویەکی تریشدا کردوە کە ” دەیەوێ هۆکاری فەردی و بیرۆکراتی و حزبی و نەبونی بەرنامەی ئابوری و بابەتی سەرخانی تر بکاتە هۆکاری سەرەکی شکستی ئەم شۆڕشانە. ئەم تێگەیشتنەش ئەبستراکت و دابڕاوە لە سۆشیالیزمی عەمەلی. کێشەکەی ئەوەیە کە سۆشیالیزم و خەبات و شۆڕشی سۆشیالیستی وەک پرۆسەیەکی گشتگیر و تۆتالیتی خەباتی چینایەتی کرێکاران نابینێتەوە دژی سەرمایەداری، بە ڵکو وەک بەرنامە و ئایدیا و ئایدیۆلۆژیەکی دابڕاو لە پراتیکی چینێکی زیندوو و خەباتێکی چینایەتی زیندوو دەبینێتەوە و سەرچاوەی هەموو کێشەکان بەم فاکتەرە زاتی و سەرخانیانەوە دەبەستێتەوە.”
نمونەیەکم لەم جۆرە تێگەیشتنە مادی و میتۆدە دیالەکتیکیە باسکردوە کە ” ئەم لێکدانەوەیە بۆ سۆشیالیزمی سەرەتا و ناوەڕاستی سەدەی ١٩ ش دروستە. لە کاتێکدا سەرمایەداری و چینی کرێکار لە سەرەتای دروستبوون و گەشەی سەرەتایی خۆیاندا بوون و سۆشیالیزمی خەیاڵی و سەندیکایی و گروپی کۆمۆنیستی و کۆمەڵە هەرەوەزیە بەکاربەر و بەرهەمهێنەرەکان قاڵبی فکری و ڕیکخراوەیی زاڵ بوو، وە چارەنوسی شۆڕشە کرێکاریەکانی ئەو سەردەمە شکست و هەستانەوە و شکستی دوبارە بوو.” ئەگەر سەیربکەین دەبینین لە سەدەی ١٩ دا چینی کرێکار دەستی کردوە بە خەبات دژی بورژوازی و حکومەتە پاشایەتی و دەستوری و پەرلەمانیەکانی و بەشداری چالاکانەی لە شۆڕشەکانی ١٨٤٨ بۆ ١٨٥٠ لە ئەوروپادا دەکرد. پاش دەورەیەک لەم خەباتە چینایەتیە ڤیژن و ئاسۆی شۆڕشە کرێکاریەکان ڕۆشنتر لەلایەن ڕۆشنبیرانی ئەم چینە و ڕێکخراوەکانی لەوانەش ئەنتەرناسیونالی یەکەمەوە داڕێژران، ئەویش بەرپاکردنی شۆڕشی کۆمەڵایەتی بۆ کۆتایی هێنان بە سیستمی چینایەتی سەرمایەداری و دامەزراندنی کۆمەڵگەی کۆمۆنیستی بو.
لێرەدا دەبینین نە دۆخی فەرەنسا و نە دۆخی جیهانی ١٨٧٠ ئامادە نیە بۆ دامەزراندنی کۆمەڵگەیەکی جیهانی، بە هۆی ئاستی سەرەتایی گەشەی سەرمایەداری و ئاستی نزمی ڕیکخراوبونی چینی کرێکاری فەرەنسە و ئامادەیی سیاسی ئەم چینە و بزوتنەوە و ڕەوتە سیاسی و فکریەکانی، بەڵام شۆڕشی سۆشیالیستی کۆمۆنە ڕودەدات و دەرس و تەجروبەی مەزنیش لە بواری ڕوخانی دەوڵەت و دامودەزگای سەربازی و بیرۆکراتی و لە نیشاندنای نمونەی نوێی ئیداری و یاسا و کەلتوری سیاسی و کۆمەڵایەتی دەهێنێتە ئارا.
لێکدانەوەی ئەوەی ئەم شۆڕشانە بۆچی ڕودەدەن لە کاتێکدا باری ئابوری کۆمەڵگە بۆ دامەزراندنی پەیوەندی بەرهەمهێنان و ڕیکخستنی سۆشیالیستی کۆمەڵگەیەک ئامادە نیە تەنیا لە ئامۆژگاری ئەوەی نەدەبوایە کۆمۆنە بکرایە یان کۆمۆنە شۆڕشی سۆشیالیستی نەبوە نادۆزینەوە. ئەمە پەیوەندی دیالەکتیکانەی ئابوری و سیاسەت و دەوری تایبەت و سەربەخۆیی سیاسەت و پراتیکی سیاسی چینی کرێکارە لە خەباتی چینایەتی دژی دەسەڵات و دەوڵەت و سیستمی سەرمایەداریدا، کە ئەم چینە دەخاتە بەردەم پیویستی شۆڕش کردن، تەنانەت ئەگەر بشزانێ کە سەرکەوتنیشی ڕێگری گەورەی لەبەردەمدایە و کەسانی وەک مارکسیش ئاگاداری مەترسی دەستبردن بۆ شۆڕشیش بە کرێکارانی فەرەنسا بدەن، ئەم شۆڕشانە هەر ڕوو دەدەن. ئەم ڕوداوە تەنیا بە لێکدانەوەی دۆخی ئابوری ناتوانرێ ڕۆشن بکرێتەوە، بەڵکو سەرەڕای بنەڕەتی بوونی فاکتەری ئابوری و ئاستی گەشەی سەرمایەداری، بەهەمان ڕادە واقعیەت و فاکتەری مادی خەباتی چیانیەتی کرێکارانیش لە مەیدانی سیاسیدا دەوری سەرەکی هەیە لە ئاراستەکردنی ئەو ڕوداو و شۆڕشانەدا. ئێمە ناتوانین هەموو مێژووی سیاسی ڕاستەوخۆ تەنیا بە فاکتەری ئابوری و ئاستی گەشەی سەرمایەوە لێک بدەینەوە و هەرچەند ئەم فاکتەرە بنەڕەتیە بەڵام ئەوە چالاکی گشتی ئابوری و سیاسی و کۆمەڵایەتیە کە سەرجەم دۆخی گشتی کۆمەڵگە دروست دەکا و چالاکیە سیاسیەکان کاریگەریەکی سەرەکیان هەیە وەک چالاکە ئابوریەکان لە ئاڕاستەکردنی ڕوداو و خەباتی چینایەتی و شۆڕشدا.
کۆمۆنەی پاریس وەک ئەزمونێکی ئەم شۆڕشە کرێکاریە گەشەی بەم تیۆریەی شۆڕشی کۆمەڵایەتی کرێکاران دا، کاتێک کۆمۆنە دامودەزگاکانی دەسەڵاتداریتی بورژوازی، بە دەوڵەت و سوپا و بیرۆکراتیزمەکەی تێکشکاند و شێوازێکی شورایی و کۆمۆنەیی دەسەڵاتی کرێکاری لە جێگای دانا. ئەمە یەکەمین تاقیکردنەوەی ئەو ئایدیای شۆڕشە کۆمەڵایەتیە بوو، کە چۆن کرێکاران بە کردەوە کۆنسێپتی شۆڕش پیادە دەکەن. بەڵام تەجروبەی کۆمۆنە پێشمان دەڵێ لە سایەی ئەو دۆخە مادیە نالەبار و نائامادەیانەدا کە فاکتەر و ڕاستیە ئابوری و سیاسیە مێژووییەکان چ دەورێکی چارەنوساز هەبوە لەوەی کە هەوڵێکی شۆڕشگێڕانەی بەم شێوە مەزنەی کرێکارانی پاریس بۆ گۆڕینی سیستمی سەرمایەداری شکستی هێنا. لێرەدا کۆمۆنەی پاریسم لەگەڵ مێژووی شۆڕشە کرێکاریەکانی تری سەدەی نۆزدەدا پێکەوە داناوە کە وەک ئاستێکی سەرەتایی لەگەشەی خەباتی چینایەتی بەرتەسک بوەتەوە لە هێنانەئارای نمونەی گرنگی شێوازی شۆڕشی کرێکاری بەسەر دامودەزگای بورژوازیدا، بەڵام نەیتوانیوە و فرسەتی نەبوە مۆدێلی ئابوری و سیاسی کامڵ و تەوای کۆمەڵگەیەکی جیاوازی کۆمۆنیستیمان بداتێ. هەربۆیە من نەهاتوم زیاتر لەسەر هۆکاری شکستی کۆمۆنە بکۆڵمەوە، بەو شێوەیەی لە لێکۆڵینەوەی شۆڕشی ئۆکتۆبەری سۆشیالسیتی ڕوسیادا کردومە. ئەمەش لەبەرئەوەی ئەم مۆدیلە سیاسی و ئابوریەی سۆشیالیزمی دەوڵەتی جێگیرتر و گەشەکردوتر بووە بەهۆی گەشەی سیاسی و ڕیکخراوەیی بزوتنەوەی سۆشیال دیموکراتی و بەلشەفی لەسەدەی بیستدا.
هەربۆیە دواتر وردتر هاتومەتە سەر سۆشیالیزمی سەدەی بیست کە چ مۆدێلێک تیایدا زاڵ بوە و پەیوەندی بە شکستی شۆڕەکانی سەدەی بیستەوە چی بوە؟
لێرەدا باسی ئەوەم کردوە کە ” ئەم دوو ڕەوتە زاڵەی سەدەی بیست، سۆشیال دیموکراتی و بەلشەفی، ناوەرۆک و بەرنامەی شۆڕشی کۆمەڵایەتی کرێکاریان گۆڕی بە کۆنسێپتی شۆڕشی گرتنە دەستی دەسەڵات، چ لە ڕیگەی پەرلەمانی سۆشیال دیموکراسیەوە بێت، وە یان لەڕێگەی شۆڕشی سیاسی بەسەر پەرلەمانتاریزمدا و دروستکردنی دەوڵەتی دیکتاتۆری حزبی لە ژێر ناوی شوراییدابێت. دەسەڵاتی دەوڵەت و چەند ریفۆرمێکی ئابوری و ئازادیە سیاسیەکان بونە مۆدێلی سیستمێکی جێگرەوەی کۆمەڵگەی کۆمۆنیستی. شۆڕشی کرێکاری چیتر وەک هەمان خەباتی ڕاستەوخۆی چینایەتی کرێکاران سەیر نەکرا و حسابی لەسەر نەکرا، بەڵکو بوە پاشکۆی شۆڕشێکی سیاسی، کە حزبێکی کۆمۆنیستی و سۆشیالیستی، لەهەر دەورەیەکدا کە ڕوداو و کودەتا و ئەزمەی سیاسی دروست دەبێ، دەیکاتە دروشم و بەرنامەی فەوری و دەست بەجێی عەمەلی و مۆدێلی جێگرەوەی سەرمایەداری. ئەمە کۆنسێپت و ڤێرژنی سۆشیالیزمی دەوڵەتی بوو لە شۆڕشی کرێکاری و کۆمەڵگەی کۆمۆنیستی، کە لە ئێستاشدا لە نێو بزوتنەوەی کۆمۆنیستیدا درێژەی هەیە، کە مۆدێلێک وجۆرێک لە کۆمەڵگەی سیاسی و ئابوری و شۆڕش و بەرنامەی خستۆتەڕوو.”
هەروەها جەختی زیاتر لەم فاکتەرە زاتیەی شۆڕش دەکەمەوە کاتێک دەنوسم “ئەوە تەنیا دۆخی مادی نیە کە دیاری دەکا کە ئایا شۆڕش سەرکەوتو دەبێت یان نا؟ بەڵکو دۆخی ئەو هێزەی کە خۆشی شۆڕش دەکا دەبێت لە ئاستێکدا بێت کە بتوانێ ئەو ئاڵوگۆڕە دروست بکا، چونکە ئەو شۆڕشە وەکو یاسایەکی سروشتی نیە کە هەر دەبێ ڕوبدا، وەک مانگ گیران نیە کە هەر دەبێ ڕوبدا. ئەوە پراتیکی چینی کرێکار و ڕۆشن بونی پرۆسەی شۆڕش کردن لەلای کرێکارانەوەیە کە نیشانی دەدا چۆن دەتوانێ ئەو سیستمە بگۆڕێ یان ئایا دەتوانێ ئەم کارە بکا یان شکست دەهێنێ؟
هەربۆیە “ئەگەر بێین دەرس لەو شتانە وەرگرین لە شۆڕشی ئۆکتۆبەری ڕوسیا هەبوە، سەرەڕای ئەو زەمینانەی شۆڕشی کۆمەڵایەتی پرۆلیتاریا کە لە ڕوسیادا هەبوو، وە ویڕای ئەو هاتنەمەیدانەی چینی کرێکار لە خوارەوە، بەڵام هێشتا ئەو بزوتنەوەیەی لە ناو چینی کرێکاردا زاڵ بوە کێشەی جدی هەبوە، واتە بەلشەفیزم خۆی کێشەی هەبوە. ئەگەر ئەناتۆمی و شیکردنەوەی بۆ ئەم ڕەوتە و ئەم ڤێرژنە بۆ سۆشیالیزم بکەین، کە سایەی کردۆتە سەر هەنگاوەکان و دەستکەوتەکانی شۆڕشی کرێکاری ڕوسیا، ئەوە دەدۆزینەوە کە بۆچی ئەم ڤێرژنە نەیتوانیوە سۆشیالیزم دابمەزرێنێ؟”
بۆچی ئەم تێگەیشتنە لە دەوری چینی کرێکار و بزوتنەوە سیاسیەکانی و پراتیکی ئەم چینە لە خەباتی چینایەتیدا بە ڕای من سەرەکیە لە ناسینی شکستی شۆڕشەکانی تا ئێستادا؟
شۆڕش و خەباتی چینایەتی کرێکاران بەشیکی دانەبڕاوی پەیوەندیەکی کۆمەڵایەتی کرێکارە بە سیستمی سەرمایەداریەوە. ئەم پراتیکە ڕەنگدانەوەی پاسیڤی جێگای چینی کرێکار نیە، کە دۆخی ئابوری و سیاسی بەسەریدا سەپاندویەتی. بە ڵکو پراتیکێکی ئاگایانەی ئەم چینەیە بۆ گۆڕینی ئەو دۆخە نالەبارە. بەڵام ئەم هوشیاریە چینایەتیە سەبارەت بە دۆخەکە خۆشی پەیوەستە بە ئاستی گەشەی توانای بەرهەمهێنانی چینەکە و تواناییەکانی چینی دەسەڵاتداری بورژوازی و کەلتور و تەجروبە و کۆی دۆخی ئابوری و سیاسی و کۆمەڵایەتیەوە. هەربۆیە پەیوەندیەکی دیالەکتیکانە و گشتگیر هەیە لە نێوان فاکتەرە سەرخان و ژێرخانەکاندا بۆ دروستبونی دۆخێکی شۆڕشگێڕانە، کە بەبێ توخم و پراتیکی شۆڕشگێڕانەی چینەکە لە خۆوە ڕونادات، وە چارەنوسی شۆڕشی کرێکاری بەو ئاستە لە توانایی فکری و سیاسی و ڕیکخراوەیی چینەکەوە، نەک تەنیا حزبێکەوە، بەستراوە.
ڕەخنە لە سۆشیالیزمی دەوڵەتی وەک چوارچیوەیەکی فکری و سیاسی بریتیە لە ڕەخنە لەو جۆرە سۆشیالیزمەی کە چینی کرێکار وەک بکەری شۆڕش و بڕینەرەوەی چارەنوسی شۆڕشێکی کۆمەڵایەتی نابینێ، وە حزب و گروپ و فکر و بەرنامەیەک دەخاتە جێگای ئەم فاکتەر و بکەرە مادیەی شۆڕش. لە ڕاستیشدا ئەم جۆرە سۆشیالیزمە چینی کرێکاری دابڕی لە هەر دەور و پراتیکێکی شۆڕشگێڕانە بۆ گۆڕینی سەرجەم سیستمی سەرمایەداری بە سیستمێکی سۆشیالیستی. ئەمە ئەو ڕەخنەیەیە کە لە میتۆد و بەرنامە و کارکرد و دەسەلاتی سۆشیال دیموکراتی و بەلشەفیزمی دەگرین.
ئەگەر ئەم فاکتەرە مادیەی پراتیکی چینایەتی کرێکاران لە مێژووی سەرمایەداری و شۆڕشەکانی سەدەی ١٩ و ٢٠ دا بسڕینەوە و لەبەرچاونەگرین ئەو کات لێکدانەوەمان بۆ مێژووی دوو سەدەی ڕابردووی سەرمایەداری تەنیا بریتی دەبێ لە فاکتەری گەشەی پیشەسازی و سەرمایە و قەیرانەکان و دادەبەزینە ئاستی ئابوری سیاسی بورژوازی. بەم پێیە شۆڕشەکانی چینی کرێکار و خەباتی چینایەتیش وەک پاشکۆی شەڕ و قەیرانەکان و گەشە یان شکستی سەرمایە و بازاڕی سەرمایە و گۆڕانکاریە سیاسیەکانی دەوڵەت و سیستمی سیاسی بورژوازی دەبینین. بەلام تێگەیشتنێکی مادیانەی کۆمۆنیستی دەتوانێت ئەو ڕاستیەمان بۆ ڕۆشن بکاتەوە کە بۆچی چینی کرێکار، سەرەڕای ئامادەنەبونی هەموو فاکتەرە ئابوریەکانی بنیات نانی کۆمەڵگەیەکی سۆشیالیستی، وەک بازاڕی جیهانی و گەشەی هێزەکانی بەرهەمهێنان و گواستنەوە و مانەوەی بەربەستە کەلتوری و سیاسیەکان، بەڵام لە فرسەتی جیاجیادا دەستی بۆ شۆڕش و چەک بردوە دژی دەسەڵاتی سەرمایە، وە بەردەوامە لە خەباتی سیاسی و ئابوری و کۆمەڵایەتی جۆراوجۆر بۆ گۆرینی دۆخی نالەبار و چەوسێنەرانە. ئەمە هۆکارەکەی ئەوەیە کە شۆڕش و خەباتی چینایەتی کرێکاران دژ بە سیستمێکی زیندووی مەوجودە و بەشێکە لە شەڕێکی زیندوی بەردەوام دژ بەو چینە بورژوازیەی دەسەڵاتدارە، جا بورژوازی و سەرمایەداری لە هەر ئاستێکی گەشەدا بن. لەم شەڕە چینایەتیەدا توانای مادی و فکری ئەم دوو چینە دژ بەیەکە دیاری دەکا کە ئایندەی ئەم شەڕانە بە کوێ دەگات؟ کاتێک بورژوازی لاواز و پەرژوبڵاو و لە قەیرانی ئابوری وسیاسی و دەوڵەتیدا بێت،ئەوا زەمینەی شکستی بورژوازی و دەسەڵاتەکەی فەراهەمتر دەبێ، ئەگەر چینی کرێکار و حزبەکانی ئامادەتر و باڵادەستر بن لە باری کۆمەڵایەتی و سیاسیەوە. بەهەمان شێوە شکستی شۆڕشە کرێکاریەکانیش تەنیا بەوە لێک نادرێتەوە کە لە سەدەی ١٩ و ٢٠ دا سەرمایەداری گەشەکردو نەبوە لە فەرەنسا و ڕوسیادا، بەڵکو سەرەڕای ئەم ڕاستیە ئابوری و سیاسیە مێژووییانە کە چارەنوسازیش بوون، فاکتەری مادی خودی شۆڕش کە چینی کرێکاریشە لە ئاستێکی نزمی فکری و سیاسیدا بوە بۆ ئەوەی بتوانێ گۆڕانکاری ڕیشەیی و بڕینەرەوە لە سیستمی سیاسی و ئابوری سەرمایداریدا بکا و سیستمی سۆشیالیستی دامەزرێنێ.
هەربۆیە بۆ وەڵامی هۆکارەکانی شکستی شۆڕشە کرێکاریەکانی تا ئێستادا پێویستە بە شوێن هۆکارە زاتیەکانی چینی کرێکار خۆیدا بگەڕێین، کە لە سایەی ئەو دۆخە مادیە نالەبار و نائامادەیانەدا بونەتە مایەی شکستی ئەو هەوڵە شۆڕشگێڕانەی تا ئێستا بۆ گۆڕینی سیستمی سەرمایەداری. بە ڕای من بە ناسینی هۆیەکانی قەتیس مانی ئەو هەوڵ و شۆڕشانەی چینی کرێکار لە چوارچیوەی مۆدێلی سیاسی و ئابوری سۆشیالیزمی دەوڵەتیدا وەڵامی سەرەکی شکستی ئەو شۆڕشانە دەدۆزینەوە.

ماویەتی.. دووەم: دەوری دوالیزمی شۆڕش و ڕیفۆرم چیە لە سۆشیالیزمی دەوڵەتیدا؟

دایک شاکارێکی مەزنی ئەدەبی جیهانی گەورەنووسەری ڕووسی(ماکسیم گۆرگی)ـە و بۆ یەکەم جار لە ساڵی ١٩٠٦ بڵاوبووەوە.
تەوەری سەرەکی ڕۆمانی دایک باسکردنە لە شۆڕشی بەلشەفییەکان لە ڕووسیای سەردەمی قەیسەری و دامەزراندنی سیستەمێکی ئیشتراکی و لادانی بۆرژواکان لە هەرەمی دەسەڵات و لێسەندنەوەی زەویوزارەکان لە فیۆدال و دەرەبەگەکان.
ڕۆمانی دایک، پاڵەوانەکەی ژنێکە لە چلەکانی تەمەندایه، خەبات دەکات و تێدەکۆشێت لە پێناو کوڕەکەی، لەپێناو چەمکی یەکسانی و دادپەروەری، لەپێناو هەموو کرێکاران. ئەو کرێکارانەی تەنها وەک ئامرازی کارکردن و بەرهەمهێنان و ئامێری کارکردن سەیردەکرێن و ماف و کەرامەت و مرۆڤبوونیان پێشێل دەکرێت.
کەسایەتی دایک وەک پاڵەوانی ڕۆمانەکە و کارەکتەری سەرەکی ڕووداوەکان، هێما و ئاماژەیە بۆ ڕاپەڕینی ڕووسییەکان لە دژی سیستەمی قەیسەر و حوکمی بۆرژوازی و دەرەبەگایەتی و ڕۆیشتن بەرەو قۆناغی ئیشتراکییەت.
ڕۆمانی دایک، باس لە سەختی و نەهامەتی ژیانی کرێکاران دەکات لەژێر قامچی فەرمانڕەوایەتی قەیسەر.
ئەو چینە هەژارەی لەلایەن چینی باڵادەستی بۆرژواوە دەچەوسێنرێنەوە و بە کوڵەمەرگی دەژین.
پاڵەوانی سەرەکی ڕۆمانەکە(پلاگی) دایک و (پاڤێل)ی کوڕەکەیەتی. پێلاگی دایکێکی خۆڕاگر و ئارام، توانی بەرگەی ئەو هەموو چەوساندنەوە و ئازار و شەڕەی هاوسەرەکەی بگرێت، بەرلەوەی بمرێت.
هاوسەرەکەی، لوتکەی نێرسالاری و ئایکۆنی دڵڕەقی و نموونەی ستەمکاری بوو.
پیاوێک، بەوپەڕی ڕەقی لەگەڵیدا هەڵسوکەوتی دەکرد. پلاگی تاقە ئومێدی لە ژیان، پاڤێل بوو. پاڤێل دایکی زۆر خۆش دەویست. پاڤێل و هاوڕێکانیشی تاقە ئومێدی کرێکارەکان بوون. ئەو کرێکارانەی دەچەوسێنرانەوە و لە بەیانی تا ئێوارە کارێکی زۆریان پێ دەکرا لەبەرامبەر نرخێکی کەم.
پلاگی، دایکێکی نموونەیی و قوتابخانەیەکی ڕۆشنبیری و پەروەردەیی لە پێگەیاندنی پاڤێل. ئەو دایکەی بەردەوام هانی پاڤێلی کوڕی دەدا بخوێنتەوە و کار بکات و لەگەڵ موعاناتی خەڵک بژیت و یارمەتییان بدات و پشتیوانی کرێکاران بکات و هۆشیارییان بداتێ و لە هەوڵدان نەوەستن تا دەگەن بە ئاواتەکانیان. ئەو دایکەی کوڕەکەی و کرێکارەکانی فێری ئەوە دەکرد، تا ستەم هەبێ، دەبێ هێزێکیش هەبێ بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئەو ستەمە. ئەو هێزەیش(پاڤێل و هاوڕێکانین). ئەوان دەبێ بە گژ ستەمدا بچنەوە و لە بەرامبەر چەوساندنەوەدا چۆک دانەدەن و خۆڕاگربن، داوای مافەکانی خۆیان بکەن، بە دڵنیاییەوە دواڕۆژ هەر بۆ ئەوانە.
دایکێک، هەمیشە هانیدەدان گەشبین بن و یارمەتی دەدان لە بڵاوکردنەوەی ئەو بڵاوکراوانەی کە تایبەت بە هۆشیاری چینایەتی و هاندانی کرێکاران بوو بۆ بێدەنگ نەبوون له مافەکانیان،
لە جیاوازی چەوساندنەوەی چینایەتی لەلایەن دەسەڵاتی قەیسەری ڕووس.
دایکێک نموونەی چاونەترسی و خۆڕاگری. ئەو
نە هەڕەشە و نە شکەنجە و زیندان، هیچ شتێک سلی پێ ناکاتەوە له پڕەنسیپی مرۆڤایەتی و بەهاکانی ژیان.
سەرەڕای گرتن و زیندانیکردن و ئازاردانی کوڕەکەی، ئەو هەر کۆڵ نادات لە هەوڵ و خەبات لەپێناو بەدیهێنانی خەونی هەژاران و ئاواتی کرێکاران و نەهێلانی جیاوازی چینایەتی و لە ڕەگدەرکێشانی دڕکی ستەم و بەرپاکردنی تۆوی دادپەروەری و بنەماکانی دادپەروەری.
پێلاگی، لەو شاکارە مەزنەدا ڕۆڵی ئافرەتێکی تێکۆشەری بەرجەستەکردووە. ئافرەتێک، تێدەکۆشێت لەپێناو مافی هەژاران و کرێکاران و مافخوراوان لە کۆمەڵگەی ئەوسای ڕووسیا و لەژێر چەپۆکی حوکمی قەیسەر.
ڕۆمانی دایک، باس لە گرنگی فێربوون و ڕۆڵی ڕۆشنبیری دەکات لە هۆشیارکردنەوەی تاک و گۆڕانکاری لە کۆمەڵگە، بۆ گۆڕانکاری و بەرەو باشتر.
پاڤێڵ ڤلاسۆڤ، پاڵەوانی ڕۆمانی(دایک)، شۆڕشێکی هۆشیاری و کودەتایەکی ڕیشەیی لە فیکر و کولتوور و دیدەنیگای کۆمەڵگە بەرپا دەکات.
پلاگی نیلۆڤنای دایکیشی پشکی شێری بەردەکەوێ لەو شۆڕشەی کە پاڤڵ فتیلی ئاگرەکەی داگیرساند.
دایکێک، بڕیاردەدات بێتە بەرەی کرێکاران و مافخوراوان و پشتیوانی بزووتنەوەی جەماوەری چەوساوە و چینی بەشخوراو بکات، لە دژی بۆرژوا و جووتیار و دەرەبەگە گەندەڵەکان، لەپێناو بڵاوکردنەوەی دادپەروەری و یەکسانی.
چیڕۆکی ڕۆمانی(دایک)، بە ژیانی خانەوادەیەکی هەژار و
بە کەسایەتی میکائیل ڤلاسۆڤ دەستپێدەکات.
پیاوێک، بەردەوام سەرخۆش، دڵڕەق و سروشت توند و چەوسێنەر و سەربەکێشە. پیاوێک، جگە لە جوێن و زمانزبری، هیچ شێوازێکی تر لەگەڵ هاوسەرەکەی پەیڕەو ناکات. لێدان و ئازاردانی هاوسەرەکەی، بەشێکی تری ڕۆتینی ژیانی ڕۆژانەی میکائیلە. ئەو لە کارگەیەک کاردەکات، پلاگی لەکارگەیەک کاری قورسی دەستی دەکات لە پێناو دابینکردنی بژێوی ژیان و پارووە نانێک.
دواتر میکائیل ڤلاسۆڤ لە ناکاو دەمرێت. دوای مردنی باوکی، پاڤێڵی چواردە ساڵ دەرفەت دەقۆزێتەوە و لاسایی ژیانی باوکی دەکاتەوە و هەمان شێوەی باوکی دەست دەکات بە نۆشینی مەی و هەڵسوکەوتی ڕەق و ناشرین لەگەڵ پلاگی دایکی.
دایکی پێی دەڵێ “تۆ نابێ توخنی مەینۆشین بکەویت. باوکت لە بری تۆش مەی خواردەوە و پێکی ئازاری بە من چەشت، تۆ لەگەڵم نەرم بە. ” پاڤێڵ دوای تاقیکردنەوە و ئەزموونکردنی چەندین شێواز و ڕێگای هەڵە، بۆ پڕکردنەوەی ئەو بۆشاییەی ژیانی هەرزەکاری و بەڕێکردنی ئەو دۆخەی تێیدایه، لەو توونێلە تاریکەی ژیان دێتەدەرەوە و سەر لە ڕێگایەکی تر دەردەکات. ڕێگایەکی جیاواز. ڕێگای هەوڵدانی تێگەیشتن لە ژیان و زانینی هۆکاری ئەو نەهامەتی و موعاناتانەی خۆی و باوکی بەرلەخۆی و کرێکارەکان تێیدا دەژین. ئەو، ئیتر لە بری ئەوەی بڕواتە جیهانی مەی و مەستیی، تا خەمەکانی لەبیر خۆی بباتەوە، بڕیار دەدات بە دوای بەدەستهێنانی زانیاریدا بگەڕێت لە بارەی سەرچاوە و هۆکاری ئەو ئازارەی خۆی و کرێکارەکان.
پاڤێڵ، ماوەی دوو ساڵ ژیانێکی گۆشەگیر و ڕاهیبانە دەژیت، لە کارکردن دەگەڕێتەوە و لە ژوورەکەی خۆی دوورەپەرێز و تەنیا دەژیت، تا بە تەنها کاتی خۆی بە خوێندنەوەی ئەو پەرتووکانە بەسەر ببات، کە پلاگی دایکی پێی دەگوتن”پەرتووکە قەدەغەکان”.

ئەو پەرتووکانەی باس لە ئیشتراکییەت و داوای شۆڕش دەکەن. پاڤێڵ بەو بڕوایە دەگات: ئەگەر بمانەوێت لەو نەهامەتی و ئازارەی هەژار و کرێکاران تێبگەین، دەبێ سەرەتا تێیانبگەیەنین و هۆشیاریان بکەینەوە تا لەو ستەم و چەوسانەوەیەی جیاوازی چینایەتی ڕزگاریان بێت. دەبێ سەرچاوەی ئەو ئازار و موعاناتانەیان پێ بڵێین. دایکی لەو ماوەیەدا زۆر چاودێری کوڕەکەی دەکرد و دەترسا پاڤێل دەست بۆ کارێکی ترسناک ببات و تووشی سەرئێشە و کێشە ببن.
پاڤێل دواتر و دوای ئاشکرابوونی ڕێکخراوە نهێنییەکەیان لەلایەن دەوڵەتەوە، کاتێک دەزانێ دەگیرێت، بە دایکی دەڵێت”پێویستە نیگەران نەبیت بە گرتنی من دایکە، بەڵکو دەبێ دڵخۆش بیت. ئەی خوایه دەبێ کەی ئێمە دایکانێکمان لەناو دروست بێ، دڵخۆش بن لەوکاتانەی کوڕەکانیان دەنێرن بۆ مەرگ لەپێناو مرۆڤایەتی؟”.
پلاگی، ژنێکی نەخوێندەواربوو و نەیدەزانی کوڕەکەی چ کتێبێک دەخوێنێتەوە و خەریکی چییە لە ژێرەوە و لەو کۆبوونەوانەی لە ماڵەوە لەگەڵ کۆمەڵێک گەنج و کرێکار دەیکات، باسی چی دەکەن. بەڵام هەستی دەکرد کوڕەکەی خەریکی کارێکە، بە هۆیەوە خۆی دەخاتە داوی کێشەیەکەوە، لە کۆتاییدا سەری دەخوا و ژیانی دەبێتە قوربانی. وەلی ئەو لەو موعانات و ئازارانەی پێشووتر لەگەڵ میکائیلی هاوسەری چەشتبووی، فێری هونەری بەرگەگرتن و ئارامی و دانبەخۆداگرتن و خۆڕاگری ببوو. دواتر بۆی ئاشکرا دەبێت کوڕەکەی کۆمەڵەیەکی نێهێنی شۆڕەشگێری بۆ کرێکاران دامەزراندووە و لەژێرەوە خەریکی چاڵاکین بۆ هۆشیارکردنەوەی کرێکارەکان و ڕووبەڕووبوونەوەی جیاوازی چینایەتی و دەسەڵاتی دەرەبەگ و بۆرژواکان. دایکی سەرەتا، بەرهەڵستی ئەو کارەی پاڤێل دەکات و ترسی ئەوە دایدەگرێت، کوڕەکەی بە هۆی ئەو کارە سەرکێشی و ترسناکەوە تووشی کێشە و ئازاری زۆر ببێتەوە. بەڵام دواتر قەناعەت دەکات و دێتە ڕیزی کرێکاران و چەوساوەکان و لە دژی سیستەمی دەرەبەگایەتی و حوکمی بۆرژوازی، لەپێناو بەدیهێنانی یەکسانی و دادپەروەری کۆمەڵایەتی و نەهێلانی چینایەتی خەبات دەکات. دوای گرتنی پاڤێل و زیندانیکردنی، پلاگی دایکی ئەرکەکە دەگرێتە ئەستۆ و چاڵاکییەکان ئەنجام دەدات و ڕێکخراوەکە بەڕێوە دەبات. ڕۆمانی(دایک)، کتێبی پیرۆزی چینی چەوساوە و ئینجیلی ئومێدی کرێکارانە، مانیفێستی هەژارەکان و ڕۆحی شۆڕشە. دایک، وەرگیراوی کۆمەڵێک ڕووداوی واقعییە. ئەو ڕووداوانەی کە دواتر دەبن بە هەوێنی شۆڕشی بەلشەفییەکان و دروستبوونی دەوڵەتێکی بە ڕووکەش ئیشتراکی.
دایک، ڕووماڵی دۆخی ژیانی کرێکارەکان و موعانات و چەوساندنەوەیان و ئەو ناخۆشییانەی لە کارکردنیان ڕووبەڕوویان دەبوونەوە دەکات. دایک، باس له ڕۆڵی کرێکارەکان دەکات لە شۆڕشی ڕووسیا. ئەو کرێکارانەی جۆرەها شێواز دەچەوسێنرانەوە و ستەمیان لێ دەکرا و پێڕەوی جیاوازی چینایەتییان لەگەڵ دەکرا، لەلایەن ئەو توێژە بۆرژوایەی جلەوی حوکومڕانی بە دەستەوەبوو و هەموو سامان و زەویوزارێکی دەست بەسەرداگرتبوو و تەنها کۆمەڵێکی کەم لە دەرەبەگ و بۆرژوا لێی سوودمەند دەبوون و تەواوی خەڵکیش لەوپەڕی هەژاریدا دەژیان.
دایک، بەرجەستەکەری ئەو واقیعە تاڵەی کۆمەڵگەی ڕووسی و ژیانی کرێکارە چەوساوەکان و شۆڕشەکەیان لە دژی حوکمی بۆرژواکانە. کۆمەڵگەیەک، جیاوازی و چەوساندنەوەی چینایەتی لەوپەڕی دابێ و گۆرگی گوتەنی” برسییەتی چاوی هەندێکی کوێرکردووە و هەندێکی تریش زێڕ کوێری کردوون”.
ئەو کرێکارانەی لە دوای ماندووبوون لە کارکردن، دەڕۆنە باڕ و خۆیان لە ئازاری ژیان و هیلاکی کار مەست دەکەن و تۆزەک له خەمەکانیان دووردەکەونەوە و دواتر باسی هەموو ئەو چەوساندنەوە و جوێنپێدان و ناخۆشی و سووکایەتی و ئازار و نەهامەتییانە دەکەن کە لە لایەن خاوەن کارگە و کارەکان ڕووبەڕوویان دەبێتەوە.
گۆرگی لەو شاکاره مەزنە، زۆر سەرنج دەخاتە سەر خوێندن، چونکە خوێندن نەوەیەکی ڕۆشنبیر و شارستانی و تاکێکی هۆشیار دروست دەکات. نەوەیەک، هەمیشه لەپێناو خەون و ئامانج و مافەکانی بجەنگێت و کۆڵ نەدات.
چەند دێڕێک لە بارەی نووسەر
ئەلیکسی مەکسیم گۆرگی: نووسەر لە ساڵی١٨٦٨ لە ڕووسیا لە دایک بووە، دامەزرێنەری قوتابخانەی واقعی ئیشتراکییه لە وێژەدا، هەڵگری ڕوانگەیەکی چەپ بوو. گۆرگی بەرجەستەکەری ڕوانگەی مارکسیزمە له ئەدەب. لە تێڕوانینی ئەو، ئەدەب لەسەر چاڵاکی ئابووری دروست دەبێت و کاریگەرییەکی گەورەی دەبێت لەسەر گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتییەکان، بۆیە پێویستە ئەدەب لەپێناو کۆمەڵگە تەوزیف بکرێت. گۆرگی یەکێک بوو لەو کەسانەی کە ڕەخنەی شۆڕشی بەلشەفییەکان و لینین و ترۆتسکی دەکرد، بە هۆی ڕەخنەکانیەوە، لینین هەڕەشەی کوشتنی لێ کرد. دوای لینین، ستالین گۆرگی بە هۆی ڕەخنەکانیەوە خستە ژێر مانەوەی بەزۆری(الإقامة الجبريّة).
گۆرگی لە ساڵی١٩٣٦ بە یەکجاری چاوەکانی داخست و دڵەگەورەکەی لە لێدان کەوت و ماڵئاوایی له ژیان کرد.

لەژێر پەرچەمی خواروخێچ بڕاوی ئەسپێیەک دێتە سەر نێوچاوانی و دەگەڕێتەوه ناو پرچی، دەیخورێنێ. کارم بە کاتەوە نییە، تا گەیشتمە ئێڕە بە نووکی پێیەکانم بەردێکم بەپێش خۆم دابوو. چەند ڕۆژێکە کاتژمێرەکەی دەستم کڕیوه. کە کڕیم، تا گەیشتمەوە ماڵەوە قووتییەکم بەپێش خۆمدا. خۆم داهاتم کەمە، بەس پێموایە هەر پارەیەک لە گیرفانم دابێت زیادەیە، بۆیە زوو خەرجی دەکەم. خەرج کردنی پارەی زۆر، دڵخۆشم دەکات. نازانم بۆ سەیری دەکەم، هێشتان ماویەتی بۆ حەفت. کەسێک تێدەپەڕێ و لە دواوەی دەستی شۆڕکردوەتەوە ناو پانتۆڵی و قوونی دەخورێنێ. قاقای دێ، کابرا ئاوڕ دەداتەوە و بە مۆڕەیەکەوە لێمان دەڕوانێ و دەڵێ پێویستە باشتر پەروەردەی بکەی. ناڵێم هیی من نییە. دەستی دەخاتە سەر دەمی و لێم دەڕوانێ، دەبینم ئەسپێیەک لەژێر نینۆکی پڵیشاوەتەوە و سەری پەنجەشی بووەتە خوێن. لووتی بە قۆڵی دەسڕێ و بزەم دێ، دەڵێم خەریک بوو بەم بەیانییە کێشەیەک دروست بکەیت! لە گیرفانی میزراحێک دەردێنێ و دادەنوێت، لەسەر زەوی دەیخولێنێتەوە. بێچووە چۆلەکەیەک بەردەبێتەوە نزیکمان، چەند چۆلەکەیەکیش بە جریووەجریو بەدەوریدا دێن و دەفڕن، کە دەیبینێ شوێنی دەکەوێ.

حەفت لایداوە. بە نووکی پێیەکانم کارتۆنێکی جلی ژێرەوەی پیاوان بەپێش خۆم دەدەم و چەند هەنگاوێک دەڕۆمە ئەولاتر، ئێستا هەم لەسەر شەقامە سەرەکییەکەم و هەمیش تەواوی کۆڵانەکەم لێ دیارە. لەسەر دیواری بەرانبەرم دەیخوێنمەوە (عەشق و کۆشک و هەسپ هیی دەوڵەمەندەکانە، هەژارەکان یان چەتەن یان پاسەوان.) تفێک ڕوودەکەم و لە دواوەم دەنگێک دێ، ئاوڕ دەدەمەوە، دەمووچاوێکە ڕەنگە دووهەزار لۆچی هەبێ، سپییەتی چاوی تەواو زەرد بووە و لێوەکانی مۆرن، لەسەر لووتی زیوانی ڕەشی زۆرە. تیشکی ڕۆژ، لەسەر پێستی باینجانی بریسکە دەداتەوە. جغارەی بە لالێوی شۆڕبووەتەوە و زارێکی لەدەستە، هەڵی دەداتە ئاسمان و دەکەوێتەوە ناو لەپی.
ببورە تێنەگەیشتم؟
ئەوەی لەسەر دیوار، چی نووسراوە؟
ئەها. بۆی دەیخوێنمەوە.
وەک کەسێک کە کێشەی تۆقینی هەبێت و لە خەودا هاوار بکات، هاوار دەکات و زارەکەی لێ بەردەبێتەوە، دەڕوا! تا ون دەبێت لێی دەڕوانم. هەندێک کات حەزدەکەم هەمووان لە باوەش بگرم، نەخۆش و دەردەکانیان، شێت و جنۆکەکانیان، برسی و قوڕەی سکیان، منداڵ و خەونەکانیان، دەوڵەمەند و هەستە ساردەکانیان، بەڵام باوەشی من جێگەی هەموویانی لێ نابێتەوە. چاوم دەکەوێتە سەر حاویەیەکی زبڵ، نارنجییە. حەفت حاویە لەم ناوەدا هەیە، ئەگەر هەموویان کۆی ژمارە هەشتاو یەکی ناو لەپی چەپم بکەم، دواتر کۆی ژمارە هەژدەی ناو لەپی ڕاستم… ڕەوێک سەگ پەیدا دەبن! دەحەپێنن و بۆم دێن. ڕادەکەم…

لە سەردەمی برسییەتی، کەمێک دوای خۆرهەڵاتن باوکم چەند خوشکو برایەکی لەدەستدابوون. ئەو منداڵە، ئەوەی ئەسپێی هەبوو، داماوە! منیش کە یازدە ساڵان بووم پیسو پۆخڵ بووم، لاواز و پیسو پۆخڵ، هەندێکجار پێموایە بۆ ئەوە لەدایکبووم تا لە گۆڕستانەکان گوڵی سور بفرۆشم. ئەدی ئەو پیاوەی وەک تۆقیوێک ڕۆیشت… جریووەی چۆلەکەکان! ئاوڕ دەدەمەوە، سەگەکان هێشتان بەدوامەوەن. برا بچووکەکەشم بە هەندێک قسە زوو فرمێسک لە چاوەکانی قەتیس دەبن! هەشتی بەیانی بوو کە پەیوەندیان کرد و گوتیان خوشکە بچووکەکەت گوتوویەتی من بێچووە چۆلەکەم، لە بەرزاییەک خۆی هەڵدابوو. ناتوانم چیتر ڕاکەم، لەنزیک حاویەی بەردەم چێشتخانەیەک دەوەستم، بە پەنجەم تەنیشت لێوەکانم دەسڕم. کە دەستم دادەنێمە سەر دڵم، کەسێک دەوەستێ و بە بزەوە دەپرسێ،
هەموویان بوونەتە هاوڕێت؟
دەبینم بە چواردەورمدا کلکە لەقێنە دەکەن.
خێرێکی نەبڕاوەی هەیە ها!
کە ئەوە دەڵێت چاوەکانی گەشتر دەبن. هەناسەبڕکێم کۆنتڕۆڵ دەکەم. دەبەیەک ئاوی پێیە، لێی وەردەگرم و دەستی ڕاستی دەخاتە بەر کەمەری. دوو قومی لێ دەدەم و دەیدەمەوە، قومێکی لێ دەدات. سەری حاویەکە هەڵدەدەمەوە. بەڵێ، بەیانیان پێش خۆرهەڵاتن دێم حاویەکان دەگەڕێم، ئەگەرخواردنیان تێدابێ، دەری دێنم و لەبەردەمیان دایدەنێم.
کیسێک دەردێنم و دەیکەمەوە، ئێسکن. بە ترسەوە دادەنێوم و دایدەنێم. یەکێکیان هەندێک گۆشتی پێوەماوە، بە نووکی پێم کەمێک ڕایدەکێشم و هەڵی دەگرمەوە، تیکەیەکی لێ دەپچڕێنم، دەستێکم دادەنێمە سەر کەمەرم و لێی دەڕوانم، دەڵێم ئەدی کوو خێرەکەی نەبڕاوەیە! سەیری سەگەکان دەکەم و خرمەخرمی ئێسکەکان دەبیستم. تیکە گۆشتەکە دەخەمە دەمم. کە دەیجووم، دەبیستم دەڵێت یەع! دەیبینم بە حەپەساویەوە لێم دەڕوانێت و دەبە ئاوەکە فڕەدەدات و دەڕوا…

نامەوێ هەموو شتێک هەر بەم شێوەیە بمێنێتەوە، هەندێک لەوانەی جوویتم حەزدەکەم فڕەی بدەمەوە و بڵێم یەع، بەتایبەت ڕقم لە هەشتی بەیانییە، دەمەوێ عەشق و کۆشک و هەسپ و هەژار و چەتە و پاسەوانەکان لەباوەش بگرم، بەڵام دەبێتە کێشەیان، لە باوەشی من جێگەی هەموویان نابێتەوە. با هەڵدەکا، تەپووتۆز بەر تیشکی خۆر دەگرێ، لە بای سەر گژوگیای وشکی گۆڕستان دەچێ، کاغەز و کیسی بەتاڵ ڕاپێش دەکات. وەک کەسێکی تووشبو بە Pseudobulbar affect حیرتەی پێکەنینم دێ و بۆ قووتویەکی بەتاڵ غەمگینترین بزەی پێش نانی بەیانی دەکەم، خۆم گرمۆڵە دەکەمەوە و بە نووکی پێیەکانم بە پێش خۆمی دەدەم.

‎

21ی ئابی 2006 بۆ پرسی دادگاییكردنی تۆمەتبارانی تاوانەكانی جینۆسایدی گەلی كورد و پرسی جینۆساید و بنەماڵەی قوربانیان و خەڵكی كوردستان رۆژێكی مێژوویی گرنگ بوو، بەو پێیەی رۆژی دەسپێكردنی دادگاییكردنی تاوانبارانی تاوانی “ئەنفال” بوو لە عێراق، كە بۆ یەكەمجار بوو لە مێژووی گەلانی كوردستان، كەسانێكی تاوانبار بە تاوانی گەورە “تاوانی جینۆساید، تاوانی جەنگ، تاوانی دژ بە مرۆڤایەتی”، لەلایەن دادگایەكی وڵاتی بكەری تاوانەكەوە دادگایی بكرێن، لەو پایتەختەی بڕیاری تاوانی كۆمەڵكوژییەكانی تێیدا دەرچووە.

رێككەوتی (21-8-2006)، پرۆسەی دادگاییكردنی تۆمەتبارانی كەیسی ئەنفال دەستی پێكرد،  خواستی قوربانیانی جینۆساید و شارەزایان و چالاكوانانی ئەو بوارە، بریتی بوو لە دادگایكردنی تاوانباران لە دادگایەكی نێودەوڵەتی یاخود دادگایەكی هاوبەش، تاكو دادگاییەكە بەشێوەی باش بەڕێوە بچێت و  پرۆسەی ناساندنی جێنۆساید گەلی كورد بە جیهانی بكرێت،  هەرچەندە داواكە نەهاتە دی, وەلێ دادگاكە بڕیاری زۆر گرنگیدا، لەوانە چوار كەیسی كۆمەڵكوژی خەڵكی كوردستانی بە جینۆساید ناساند، كە تەنها لە ماوەی 9 ساڵدا لە بەرامبەر گەلی كورد ئەنجامدرابوون، كە ئەمەش لە مێژووی نوێی مرۆڤایەتیدا بێ وێنە بوو.
بەڵام مەخابن بڕیارەكانی دادگای باڵای تاوانەكانی عێراق لە دادگاییكردنی تاوانباران بە گشتی و بە تایبەتی تاوانبارانی ئەنفال جێبەجێ نەكرا و رێزی لێنەگیرا، كە گرنگترین بڕیاریان بریتی بوو لە رزگار نەبوونی تاوانباران لە سزا، بەڵام پارتە سیاسییەكان بە تایبەتیش دەسەڵاتداران بە شێوازی جۆراوجۆر، نەك تەنها داڵدەی تاوانبارانییاندا و ژیانیانیان پاراست و نەیان هێشت پرۆسەی دادپەروەری بەردەوام بێت، بەڵكو فشاریان خستنە سەر دەزگا هەمە جۆرەكانی دادوەری و رێگرییان كرد لە بڕیاری دەستگیركردن و دادگاییكردنی 423 تۆمەتباری ئەنفال، كە زیاتر لە (61%)ـیان كورد بوون (258) و تا هەنووكەش تاوانبارانی داواكراو لەلایەن پارتەكانی دەسەڵاتدارەوە دەپارێزن و هەندێكشیان پۆست و پلەیان پێبەخشراوە. . . هەندێكی دیكەشیان لەلایەن پارتەكانەوە لەسەر پشكی گەلی كورد پۆستی سەربازییان لە بەغدا پێدرابوو.
ئەمە  وێڕای ئەوەی ژمارەیەكی زۆری تۆمەتبارانی دیكە سكاڵایان لەسەر بوو, كەچی ناویان لە ریزبەندی تۆمەتباراندا نەبوو, لە هەمووشی سەیرتر نەبوونی ناوی نەزار خەزرەجی بوو, كە لە پرۆسەی ئەنفال لە دوای سەدام و عەدنان خێروڵاو عەلی حەسەن مەجید دەهات.

حكومەتی هەرێمی كوردستان، یەكەم رێگر بووە لە بەردەم جێبەجێكردنی بڕیارەكانی دادگا، بەتایبەتیش سەركردەكانی هەردوو پارتی دەسەڵاتدار, لە بەرامبەریشدا كەسوكاری قوربانیانیش نەك نەیانتوانیوە سزای ئەو پارت و لایەنانە بدەن كە تاوانباران دەپارێزن، بگرە زۆرجاران لێرەو لەوێ دەبینین لەگەڵ تۆمەتباران بەشێوەی ئاسایی لە مەراسیمەكان دەردەكەون و كۆنە بەعسیەكان لە یادەكان لە ریزی پێشەوە دادەنیشنن, تەنانەت پارتە بەناو ئۆپۆزسیۆنەكانیش مامەڵەی نا بەرپرسانە لە گەڵ ئەو كەیسە دەكەن.

ئێمە لە رۆژی دادپەروەری لە كوردستان (21-8)، كە بە رۆژێكی گرنگ و مێژوویی و پڕ بەها بۆ خەڵكی كوردستان و پرۆسەی دادپەروەری لە كوردستان دەزانین. . . داواكارین:

یەكەم: تەواوی ئەوانەی ناویان لە لیستی تۆمەتبارانی ئەنفال”423 تۆمەتبار” و كەیسەكانی دیكەدا هاتووە، بە زووترین كات دەستگیر بكرێن و بدرێنە دادگای باڵای تاوانەكان بۆ دادگاییكردنیان و لە كوردستان وەك تۆمەتباری هەڵهاتوو لە دادگا مامەڵەیان لە گەڵدا بكرێت، نەك هاوڵاتی بە ئیمتیاز وەك ئێستا دەبینین.

دووەم: لیستی ناوی تۆمەتباران بدرێتە پۆلیسی ئینتەرپول، بۆ ئەوەی هەڵاتووەكانیان لە وڵاتانی دەرەوە دەستگیربكرێن و دادگایی بكرێن كە تاكە رێگای بە جینۆساید ناسینی تاوانەكانە لە ئاستی جیهانی.

سێیەم: لەلایەن پەرلەمانی داهاتووی كوردستانەوە ڕۆژی 21 / 8 بە فەرمی بە ڕۆژی دادپەروەری لە كوردستان بناسرێت و ئەو ڕۆژە بكرێت بە سیمبولی رزگار نەبوونی تاوانباران لە سزا, بۆ بەرچاو روونی هەموو لایەك, لە ساڵانی رابردوو, بە پێشنیاری ئێمە و بە پشتیوانی وەزیری شەهیدان مامۆستا ئارام ئەم رۆژە لە كابینەی حەوت فەرمیەتی پێ دراوە.
هەر بۆ وەبیرهێنانەوەی هەموو لایەك، ئێمە لە ساڵانی رابردوودا هەنگاوی كرداری و فشاری مەدەنیمان بۆ دەستگیركردنی تاوانباران گرتەبەر. . . لەوانە:

1- سێ جار بە نامەی فەرمی داوامان لە داواكاری گشتی كردووە هەنگاو بنێن بۆ دەستگیركردنی تۆمەتبارانی ئەنفال و لە وەڵامدا رایانگەیاندووە؛ كە وەزارەتی ناوخۆیە بە ئەركی خۆی هەڵناسێت بۆ دەستگیركردنیان. . . هاوكات جگە لە فەرمانگەی داواكاری گەرمیان و هەڵەبجە ئەوانی دیكە وەڵامیان هەر نەداوەتەوە، لە كاتێكدا زۆرترین ژمارەی تۆمەتباران لە سنوركانی هەولێرو دهۆكن، ئەمەو دواتر بەبێی هیچ هۆكارێك 3 تۆمەتباری زیندانیكراوی گەرمیانیش پاش چەندین ساڵ لە مانەوەیان لە زیندان  ئازادكران یەكیان پۆستی سەربازیشی وەرگرت كە ژمارەیەك زۆر سكالای لە دادگای بالای تاوانەكان لەسەر بوو، لە كاتێكدا دەتوانرا بە ئاسانی ڕادەستی دادگای باڵای تاوانەكانی عێراق بكرێن پرۆسەی دادپەروەری ئاراستەی ئاسایی خۆی وەربگرێت. 

2_ هاوكات دووجار داوامان لە داواكاری گشتی كردووە:

• ٲ – ناوی تۆمەتبارانی ئەنفال بدرێتە پۆلیسی ئینتەرپول.
• ب – پرسیار لە ئەنجومەنی دادوەری كراوە، كە ئایا تۆمەتبارانی ئەنفال لای ئەوان بە تۆمەتبارن دادەنرێن یاخود نا. . . بەڵام مخابن ئەنجومەنی دادوەری كە بە تۆماری ڤیدیۆیی لامانە، بەڵێنیاندا كار بۆ دەستگیركردنی ئەم تۆمەتبارانە بكەن، كەچی بە بەڵگە لامانە  تۆمەتباران لای ئەوان بە تۆمەتبار ئەژمار نەكراون و بڕیارەكانی دادگای باڵای تاوانەكان هیچ ئەهمیەتێكی یاسایی نییە لایان.

-ج – ئەنجومەنی دادووەری وەڵامی رێكخراوە بیانییەكان نادەنەوە كە كار بۆ بە دادگاییكردنی تۆمەتبارانی ئەنفال دەكەن لە دەرەوەی وڵات، لەو نێوەشدا گەورەترین هەلیان لە دەستدا بەجینۆساید ناسینی تاوانی ئەنفال لە ئاستی جیهانی دا، \ لە داهاتوودا بەڵگەنامەكان ئاشكرا بكرێن مێژوو شەرمەزاریان دەكات.

• ح – دووجار داوامان لە داواكاری گشتی كردووە كە فشار دروست بكەن بۆ ئەوەی لیستەكانی (شەهیدان، قوربانیانی جینۆساید و چەكی كیمیاویی و بریندارانی چەكی كیمیاویی، زیندانیانی سیاسی و پێشمەرگەی دێرین) بڵاو بكرێنەوە، بۆ ئەوەی بۆ گەل شەفاف بێت و پاكبكرێنەوە لە ناوی تۆمەتباران، ئەمەشیان بەكاری خۆیان نەزانی.
• د – داوامان كرد موچەی شەهیدان و قوربانیان بكرێتە ستانداردێك بۆ دادپەروەری لە موچە، ئەوان داكۆكیان لەوەی ئێستا هەیە كرد، بەرەی نا دادپەروەرییان هەڵبژارد، گوایە یاساییە و بە یاسا رێكخراوە.

جیا لەوانەی سەرەوەش  ئەم چەند ساڵە چەندین تۆمەتباری ئەنفال و تۆمەتبارارانی دیكە بەهەر هۆكارێك بێت ناویان لە لیستی تۆمەتبارانی ئەنفال نییە مردن، دەسەڵاتداران بەڕێزەوە بەشداری پرسەكانیانیان كرد و بە ستایشكردنیان رێزیان بۆ قوربانیان و بڕیاری دادگا نەهێشتەوە، تاوانباران بە ئالای كوردستانەوە  نێژران, بەم هەنگاوەش گەورەترین سوكایەتیان بە دۆسیەكانی جینۆسایدی گەلی كوردستان كرد.
مخابن سەرەڕای هەموو ئەمانە، لە 21ی تەموزی ساڵی 2019 نامەیەكی نا فەرمی بۆ رێكخراوی كوردستان بێ جینۆساید  لەلایەن داواكاری گشتییەوە نێردراوە، بێ مۆر و تیایدا دەڵێن”(ئاماژە بەو سكاڵایانەی ناردوتانە بۆ سەرۆكایەتیەكەمان. . . ئێمە وەك داواكاری گشتی تەنیا كێشەكانی گشتی دەجوڵێنین، ئەویش لە رێگای دەستەی مافی گشتییەوە كە لە بەرژەوەندی كۆمەڵگا بێت. . بەڵام ناكرێت كێشەی تایبەت بجوڵێنین. . . دەكرێت خاوەن كێشە سكاڵا بجوڵێنێت و ئێمەش بە دوادا چونی بۆ بكەین لە دادگا تایبەتمەندەكان. . . لە گەڵ رێزماندا).
بەم نامەیەش بزمارێكیان لە نەعشی دادپەروەریدا و هەموو كێشەكانی نیو ملیۆن قوربانی و دادپەروەرییان بە كێشەی شەخسی لە قەڵەم دا و سەلماندیان دەزگایەكی لەوە لاوازترن وەك پێشبینیمان دەكرد.
بۆیە بۆ هەموو لایەكی ئاشكرا دەكەین، ئێمە نەك بۆ رزگارنەبوونی تۆمەتباران لە سزاو گەڕاندنەوەی دادپەروەری سارد نابینەوە، بەڵكو لامان روونە دوارۆژ هەر بۆ هەق و راستییە، بە مردوویش بێت تۆمەتباران لە سزا رزگاریان نابێت , دەركەوت دەزگا دادوەرییەكانی كوردستان زۆر لەوە بێهێزترن بتوانن ئەم كەیسە  گرنگە دادپەروەریانە بجوڵێنن.
هەروەها ئێمە ناشتنی تۆمەتبارانی ئەنفالی مردوو بەم مەراسیمانەی ئەنجام دەدرێن, بە گەورەترین سوكایەتی بە قوربانیان دەزانین, وە دەركەتنی تاوانباران بە هەیبەتەوە لە بۆنە گشتییەكان و بەشدارییان لە پرۆسەی سیاسی بە شەرمەزارییەكی گەورە دەزانین .
لە كۆتاییدا دەڵێین دوای 18 ساڵ لە دادگاییكردنی تاوانبارانی ئەنفال  هێشتا  زۆرینەی تۆمەتباران نەك دادگایی نەكراون, بگرە بەهێزكراون, روفاتی قوربانیان نەگەڕێنراونەتەوە بۆ زێدی خۆیان, موچەی كەسوكاری قوربانیان هاوتای موچەی كەسوكاری قوربانیانی عێراق نەكراوە, حكومەتی عێراق داوای لێبوردنی نەكردووە, عێراق ویستی نییە ببێتە ئەندامی دادگای تاوانی نێودەوڵەتی, بەمەش دەیەوێت لە جوگرافیای جینۆساید بمێنێتەوە….
بەرزو بەرێز بێت روحی شەهیدان و قوربانیانی ئەنفال و هەڵەبجە و بارزانی و فەیلی و ئێزیدی و كریستان و كاكەیی و شەبەك لە رۆژی دادپەروەری لە كوردستاندا، سەركەوێت دادپەروەری لە پێناو بەرقەراربوونی حوكمی یاسا و دادگایەكی بەهێزی سازشنەكەری پیشەیی لە كوردستان.
دەربازبوونی تاوانبارانی جینۆساید لە سزا, گەورەترین پێشێلكاری یاسایی و تاوانە لە كوردستان, درێژەی تاوانەكانی بەعسە و بەردەوامی جینۆسایدە.

رێكخراوی كوردستان بێ جینۆساید
تۆڕی رێكخراوە كوردستانیەكان لە پێناو دادگای تاوانی نێو دەوڵەتی Koncicc
رێكخراوی گەشەپێدانی مافی مرۆڤ
ڕێكخراوی مانەوە بۆ پرسی شەهیدان و ئەنفالكراوان
ڕێكخراوی چاودێری كوردۆساید (چاك) كوردستان
ڕێكخراوی ناوەند داكۆكی پشدەر  بۆقوربانیان وجینۆسایدكراوان
گروپی كار بۆ ئەنفال
هەڵمەتی دادپەروەری
رۆژنامەی نگرە سەلمان
گۆڤاری تۆبزاوە
هەڵمەتی ژیان نا بۆ ئیعدام لە كوردستان

خۆپیشاندانی ناڕەزایەتی لەبەردەم باڵوێزخانەی عێراق لە لەندەن

21 Queen’s Gate, London,SW7 5JE

رۆژی پێنجشەمە ٢٢ی ٨ی ٢٠٢٤ کاتژمێر١ی دوانیوەڕۆ

پرۆژەیاسای پێشنیارکراوی تەعدیلی یاسای باری کەسێتی عێراقی کە لە رۆژی ٤ی ئابدا خوێندنەوەی یەکەمی بۆکراوە، هاوسەرگیری منداڵانی کچی ٩ساڵ و هاوسەرگیری دەرەوەی دادگا و فرەژنی رەسمیەت پێدەدات!
ئەم پرۆژە یاسایە دەستدرێژیەکی ئاشکرایە بۆ سەر ماف و ئازادیەکان و کەسایەتی ئینسانیی ژنان و منداڵانی کچ و دەیانکاتە کۆیلەو کاڵایەکی سێکسی پیاوان! تاوانێکی رێکخراو و دەستئەنقەستی حکومییە دژی ژنان و کچانی عێراق و کوردستان!
با هەموو پێکەوە بۆ بەرگری لە کەسایەتی ژنان و پاراستنی منداڵانی کچ لە دەستدرێژی سێکسی لەم خۆپیشاندانەدا بەشداربین!
رێکخەرانی خۆپیشاندانەکە:

• ڕێکخراوی ژنانی کورد و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست KMEWO – فیدراسیۆنی پەنابەرانی عێراقی FIR – ڕێکخراوی ژنان و کۆمەڵگای ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست MEWSO – رێکخراوی مافی ژنان- ایکرۆ IKWRO – رێکخراوی سەراسەری پەنابەرانی ئێـرانی- بێمرزIOIR

بۆ زانیاری زیاتر پەیوەندی بکەن بەم ژمارانەوە: 07748851125 – 07720291516

وتی :دڵت وەک نەسیمی بەربەیانی کزەیەکی ساردی لێدێ..
وتم :ڕاستە بەڵام سینەم بۆنی سۆزی خۆشەویستی وهەم ئەگرێجەی تەڕی لێ دێ …
وتی:سۆمات گەلێ دورە..بۆسەرسینەی من ناڕوانێ..
وتم :شێتەئەی نازانی چەند دور بڕوا هەردێتەوە بۆ جێ ژوانێ..
وتی:شاعیرێکی شێتی ..
شیعرەکانت لەبەرپێما سەوزنابێ..
وتم:ڕێژنەی ماچت نەبێ ..هیچ درەختێ سەوزنابێ..
وتی :بەکورتی پێم بڵێ .تۆچیت لەگیانی من دەوێ…؟
وتم :شێتە …ئاوا بڵێ..
وەکو جاران…ماچێکی تەڕی لێت دەوێ

18/8/2024