ژیان و بیرى نیچە لە زارى خۆیەوە.. دڵشاد کاوانى
(من چارەنووسی خۆم دەزانم. ناوەکەم ڕۆژێک بە کۆمەڵێک یادەوەری شۆککەرەوە دەبەسترێتەوە – تێزێک کە پێشتر لەسەر زەوی نەبینراوە، ململانێیەکی قووڵی ویژدان سەریهەڵدا بۆ ئەوەی کە داوا لە خەڵک دەکرا باوەڕیان پێ بکرێت، لە گەوهەرەوە تا ڕۆحى پیرۆز. لە هەر شوێنێک فانتازیا ببینیت، من مرۆڤایەتی دەبینم، بەڕاستی سەرووى مرۆڤایەتی دەبینم!)
ئەمە قسەی فەیلەسووفی یاخیبووى ئەڵمانی فریدریش نیچەیە. ئەو باوەڕەی باسی لێوە دەکرد، ئەو باوەڕە بوو کە لە کۆتایی سەدەی نۆزدەهەمدا ئەوروپای گرتەوە. نیچە یەکەم فەیلەسووف بوو درکی بەوە کرد کە بە باوەڕبوون بە خودا، جیهانێکی تەواو نوێ لە جیهانی مرۆڤدا لەدایک دەبێت و ئەم جیهانە نوێیەش جیهانێکی ئازادی ڕەهایە: کە تێیدا مرۆڤ بە تەنیا تاکە پێوەرێکە بۆ هەموو گەردوون.
نیچە وەک کارل مارکس و ئەنیشتاین و سگمۆند فرۆید یەکێکە لەو بیرمەندانەی کە لە سەدەی بیستەمدا کاریگەرییەکی قووڵی لەسەر بیرکردنەوەی مرۆڤەکان هەبووە. لەژێر کاریگەری نیچەدا حەقیقەتی ڕەها و بنەما ئەخلاقییە ڕەهاکان لەبەریەک هەڵوەشاندەوە و مرۆڤەکان بە ئاسانى نەیاندەتوانی ڕاست لە هەڵە، هەڵە لە ڕاست، هەڵبژێرن.
(خودا مردووە. خودا جارێکی تر زیندوونابێتەوە، چونکە ئێمە کوشتمان. ئێمە بکوژانی خودا چۆن دڵنەوایی خۆمان بدەینەوە؟ ئەو خودایە بێ سنوور میهرەبان و بەهێزە کە لە گەردووندا بوونی هەبووە، لە ژێر چەقۆی ئێمە خوێنی لێدەهات تا مردن. کێ خوێنی دەستمان دەسڕێتەوە؟)
ئەو ڕاستییە کە پێشتر هیچ ڕاستییەکی ڕەها نەدۆزراوەتەوە، ڕەنگە بۆ زانایانی سەدەی بیستەم ئەمە پڕۆژەیەکى عەقڵانی بێت، بەڵام نیچە پێشەنگى ئەم بیرۆکەیەبوو. (ئێستا ڕانەهاتووین و بیر نەکەینەوە کە کردەوەکانمان و چارەنووسمان بە ویستى خودا دیاری دەکرێت. ئێمە چارەنووسی خۆمان دروست دەکەین، هیچ شتێک پێشوەختە دیاری نەکراوە، بە پشتبەستن بە هەوڵ و بڕیارە ئازادەکانی خۆمان بوونی خۆمان دەردەبڕین بەبێ ئەوەی لە ژێر کاریگەری هێزە دەرەکییەکان بین – ئەمانەن کە پێمان وایە عەقڵانیترین شتن لە سەردەمی مۆدێرن).
هەرچەندە بیرۆکەکانی نیچە خەڵکی بۆ شکۆمەندی بانگ دەکرد، بەڵام ئەو ئازادییەی کە نیچە بۆ خەڵکی هێنابوو، جۆرێک لە بارگرانی بوو، چونکە نیچە زۆر باش دەیزانی کە لەگەڵ مردنی خودادا ئەو شتانەی کە بە تەواوەتی بە ڕاست و پیرۆز لە لای مرۆڤەکانەوە دادەنرا. بۆ پڕکردنەوەی ئەم بۆشاییە، نیچە دەبوو کارێک بکات کە پێشتر کەس نەیکردبوو و بۆیە نیچە باجێکی زۆری بۆ دا. نیچە دەیویست ئەخلاقی جیهانێکی بێ خودا بنیات بنێت، بۆیە ئەرکێکی بۆ خۆی دانا کە کەسی تر نەیتوانی جێبەجێی بکات. کەواتە وەهمە دەمارگیرەکانی نیچە بوون بە حەتمییەتى تەواو.
هەوڵە فەلسەفییە گەورە و مەبەستدارەکانی نیچە لە تەمەنی ٤٤ ساڵیدا بە شێتی کۆتایی هات. ئەم بەرپرسیارێتییە گەورەیە وەک بیرمەندێک لە کۆتاییدا نیچەی وەک مرۆڤێک لەناوبرد. ئایا لە گەشتەکەیدا بۆ جیهانی نهێنی، ئایا ئەو ڕاستییە کۆتاییەی دۆزیەوە کە مرۆڤ دەکاتە مرۆڤ؟
“لە ١٥ی تشرینی یەکەمی ١٨٤٤ لە شاری ساکسۆنیا لەدایک بووم و پەرستنی پیرۆزم وەرگرتووە.” باوکم، فریدریش ویلهێلم، پیاوانی ئایینی ئەم شارۆچکەیە بوو، نموونەیەکی تەواو بوو بۆ پیاوێکی لادێیی. بە سروشتی خۆی بەهرەمەند و زیندوو و میهرەبان بوو و خۆی بە هەموو فەزیلەتە جوانەکانی ئایینی مەسیحی بەخشی. “ژیانەکەی پاک و سادە بوو، بەڵام پڕ بوو لە خۆشی.”
لە کاتی پەرستنی نیچەدا باوکی لە بەڕێوەبەرەکەی پرسی: “ڕات چییە لەسەر ئەم کوڕە؟” ئەویش لە نیچەى پرسی گەورە ببيت بۆ ئەوەی کەسێکی باش بیت، یان گەورە ببیت بۆ ئەوەی کەسێکی خراپ بیت. پاشان درێژە بە باسکردنی هەموو ئەو شتانە دەدات کە منداڵانی بچووک دەتوانن ڕووبەڕوویان ببنەوە، لەوانەش گوناه و وەسوەسە و لەم کارەدا هێڵی نێوان چاکە و خراپە لە دڵی نیچەی گەنجدا دەکێشێت. دوای چەندین ساڵ، نیچە کتێبی “لە دەرەوەی چاکە و خراپە”ی نووسی و بە درێژایی ژیانی فەلسەفی خۆی هەوڵیدا ئەم سنوورە ڕوون و ڕەهایەی نێوان چاکە و خراپە کاڵ بکاتەوە و چاکە و خراپە بەیەکەوە ببەستێتەوە و ئەو دووانە وابەستەی هەریەکەیان بکات.
ڕەنگە نیچە بەختەوەرترین بەشى تەمەنی لە هەموو ژیانی سەردەمى منداڵیی بووبێت، هەرچەندە خوشکەکەی دوو ساڵ دواى ئەو دا لەدایک بووە، دوای ساڵێکێتر برایەکی بچووکتر لەدایک بووە. بەڵام کارەساتێک لە ساڵی ١٨٤٧ ڕوویدا کاتێک باوکی نیچە تووشی نەخۆشی ئیفلیجی مێشکی چارەسەرنەکراو بوو. باوکی لە ساڵی ١٨٤٩ کۆچی دوایی کرد، برا بچووکەکەی دوای ساڵێک کۆچی دوایی کرد. نیچە هەمیشە وەک پاڵپشتێکی ڕۆحی چاوی لە باوکی دەکرد و ڕێزی لێ دەگرت. لەو کاتەدا نیچە ناچار بوو بۆ ماوەی ساڵێکی تەواو سەیری نەخۆشی باوکی بکات. نیچە نەیتوانی بەسەریدا زاڵ بێت کە بۆچی ئەو خودایەی باوکی متمانەی پێ دەکرد و باوەڕى پێ دەکرد و خزمەتى دەکرد، بەو ئازارەى بەرگە نەگیراو سزاى داوە. ئەمە ئەو فاکتەرە یەکلاکەرەوەیە بوو کە بووە هۆی ئەوەی نیچە سەرەتا گومانەکانی لەبارەی ئایینی مەسیحییەوە دروست بکات.
کاتێک نیچە تەمەنی تەنها پێنج ساڵ بوو کاتێک باوک و براکەی لەدەستدا، لەگەڵ دایکی و خوشکەکەیدا ڕوویان لە شارۆچکەی نۆڤەمگ کرد، لەوێ بۆ خوێندن دەچێتە بەشەناوخۆیی شولففۆر لە دووریی 5 میل.
ئاماژەی بەوەشکردووە: کاتێک کاتی ئەوە هات کە بچمە مانگی نۆڤەمبەر، کەسایەتیم دەستی بە دەرکەوتن کرد. من وەک منداڵەکانی تر بێخەم و دڵخۆش نەبووم چونکە لە منداڵیدا خەم و پەژارەی زۆرم بەسەر بردبوو. هاوڕێکانم گاڵتەیان بە دۆخی گرژ و ڕەش و ڕووتم دەکرد. هەر لە بچووکییەوە هەمیشە حەزم دەکرد تەنیا بم، کاتێکیش تەنیا دەبم، دوور لە سەرقاڵکردن و کاتێک لە دەرەوەی خۆمم، هەست بە گەورەیی دەکەم”.
نیچە وەک “خوێندکارێکی ماندوو، دیسپلین لە کار و ڕەفتارەکانیدا، و بە چوستى و تینوێتییەوە فەرمانە ئایینییەکانی خوێندووە”. لە ژیانی دواتردا نیچە خۆی بە “دژە مەسیحی” ڕاگەیاند، بەڵام ئیتر وا نەبوو. دوای تەواوکردنی ئەم قوتابخانەیە، شوێنپێی باوکی کەوت و چووە زانکۆی بۆن بۆ خوێندنی ئیلاهیات. بەڵام لە یەکشەممەی جەژنی ئیستەر لە ساڵی ١٨٦٥دا، ڕەتیکردەوە لەگەڵ خێزانەکەی بەشداری لە مەراسیمی پیرۆزی کڵێسای ناوخۆیی نۆڤمبۆرگدا بکات. لە کۆتایی ئەو ساڵەدا بە تەواوی وازی لە پیشەی ئایینی هێنا و دەستی کرد بە خوێندنی زمانەوانی و ئەدەب بە ئامانجی بوون بە زانای کلاسیکی. لە نامەیەکدا بۆ ئەلیزابێسی خوشکی، هۆکارەکانی لادانە کە دەنووسێت.
- ئەلیزابێسی خوشکی ئازیزم، تاکە مەبەستم لە نووسینی ئەم نامەیەدا ئەوەیە کە بۆچوونی خۆمتان پێ بڵێم لە بەرامبەر باوترین بەڵگەکانی ئیمانداران. هەر باوەڕێکی ڕاستەقینە بە تەواوەتی بێ هەڵەیە، چونکە باوەڕ لە خۆیدا گوزارشت لەوە دەکات کە باوەڕدار هیوای دۆزینەوەی هەیە، بەڵام باوەڕ هیچ ڕاستییەکی بابەتییمان بۆ دابین ناکات.
لێرەدایە کە ڕێگەی مرۆڤ دەست بە دابەشبوون دەکات: ئەگەر بەدوای ئارامی و بەختەوەری دڵتدا بگەڕێیت، ئەوا باوەڕ بکە؛ ئەگەر دەتەوێت بتێکی حەقیقەت بیت، ئەوا بەدوایدا بگەڕێ.
دوای ٢٠ ساڵ لە دەستبەرداربوونی نیچە لە باوەڕەکەی، بەرهەمی “دژی مەسیحییەت”ی نووسی. زۆرجار بەرهەمەکانی بەم شێوەیە دەنووسی “لە سەر بەردی گۆڕی خودا نووسیومە”. بەهێزترین هێرشی نیچە بۆ سەر ئایینی سروشتی دابەشکەر لە تەنزێکی شێتێکدا هات، کە لە ساڵانی کۆتایی ژیانی نیچەدا نووسراوە، کە بە قسە سەرسووڕهێنەرەکەى “خودا مردووە” بەناوبانگە.
لە ساڵی ١٨٦٩ واتە ١٠ ساڵ دوای بڵاوکردنەوەی کتێبی (دەرویین لە سەرچاوەی جۆرەکان)، نیچە بانگهێشت کرا بۆ پۆستی پرۆفیسۆری زمان و ئەدەب لە زانکۆی بازل. تا ئەم خاڵە بەڕاستی خۆی لە سنووردارکردنی ئایینی مەسیحی ڕزگار کردبوو، بەڵام نەیدەتوانی شتێکی دیکە جێگەی مەسیحیەت نەگرێتەوە. نیچە پێی وابوو کە ئازارەکانی مرۆڤ تا ڕادەیەک قووڵن و ئەگەر سزای پیرۆزی خودایی نەبێت، ناتوانرێت ئازارەکانی مرۆڤ ڕوون بکرێتەوە. نیچە بۆ ئەوەی وەڵامی پرسیارەکانی بدۆزێتەوە، ڕووی لە فەلسەفە کرد، بۆیە لەگەڵ فێرکارییەکانی فەیلەسووفی بێدینی ئەڵمانی ئارسەر شۆپنهاوەردا ئاشنا بوو، هەر لەم فێرکردنەدا بوو کە نیچە وا دیار بوو تێگەیشتووە کە چۆن گەردوون بەبێ خودا دەتوانێت بوونی هەبێت و دڵنەوایی و هیواى بۆ بۆچوونەکەى دۆزیەوە.
دوای ئەوەی نیچە بۆی دەرکەوت کە چیتر ناتوانێت باوەڕ بە خودای مەسیحییەت بکات، ئاسایی بوو فەلسەفەی شۆپنهاوەر سەرنجی ڕابکێشێت. لە ناوەڕۆکی فەلسەفەی شۆپنهاوەردا جۆرێک لە ڕەشبینی و خەمۆکی و ئینکاری و بیرۆکەی دونیای نەرێنی بۆی دەرکەوتووە کە زۆرینەی ڕەهای ژیانی مرۆڤەکان زۆر بەختەوەر نییە، ژیانیش زۆر دڵتەنگە. بە بڕوای نیچە، لە ڕێگەی هەندێک ڕێگەوە دەمانتوانی ئەم ڕاستییە لە خۆماندا بەدی بهێنین: “باشترە بە هیچ شێوەیەک لەدایک نەبین و ئەگەر نا، با زووتر بمرین”.
بە تێڕوانینی شۆپنهاوێر، تاکە ڕێگە بۆ ڕزگارکردنی خۆمان لە نەهامەتیەکانی ژیانی مرۆڤ، تەنانەت بۆ ماوەیەکی کورتیش بێت، لە ڕێگەی هونەرەوەیە، بە تایبەتى مۆسیقا. مرۆڤ لەکاتێکدا گوێ لە مۆسیقا دەگرێت و بە دڵ و گیان دەچێتە ناویەوە، دەتوانێت بۆ ماوەیەکی کاتی دەستبەرداری ئارەزووەکانی بێت و خۆی تێپەڕێنێت. لە هەمان کاتدا نیچە پێی وابوو هیچ شتێک ناتوانێت هاوتای مۆسیقای مۆسیقاژەنی بەناوبانگی ڕیچارد ڤاگنەر بێت لە دەربڕینی بیرۆکەکانی شۆپنهاوێر لە خۆیدا. بەم شێوەیە نیچە بوو بە هەوادارێکی سەرسەختی ڤاگنەر و جارجارە سەردانی ڤاگنەری دەکرد.
لە هونەری نووسیندا نیچە ئەگەری زیندووکردنەوەی ئەدەبیاتی ئەوروپی لەسەر بنەمای کارەساتی کلاسیکی یۆنانی دەبینی. کتێبی “لەدایکبوونی کارەسات”ی نیچە، زۆر ئیلهامێکی زۆری لە ڤاگنەر وەرگرتووە، و پێیوابووە کە مۆسیقای ڤاگنەر نوێنەرایەتی جیهانێکی پێش مەسیحی دەکات کە لەلایەن دیۆنیسۆسەوە هێما دەکرێت کە یەکێکە لە خوداوەندەکانی شەرابی یۆنانی. کولتوری دیئۆنیست پڕ بوو لە زیندوویی، مۆسیقا گەشەی کرد و نیچە زۆرجار لەگەڵ سەمادا تێکەڵی دەکرد. هەروەها دیئایۆنیزم پەیوەست بوو بە سەرخۆشی و خۆبەزلزانین و زیادەڕەوی و ئاهەنگگێڕانەوە و بێڕێزی بە ئازار و خەم و کارەسات نەدەکرد.
وەک چۆن نەخۆشی جەستەیی بە ئازار لە جەستەی خۆیدا لاوازی دەکرد، نیچە بەدوای چارەسەرێکی فەلسەفیدا دەگەڕا بۆ ئازاری بوون. نیچە هەر لە تەمەنێکی بچووکەوە نەخۆش بوو و تا تەمەنی ٣٠ ساڵی بە نەخۆشیەکەى بەردەوام و بەتەواوى ئێخەى دەگرێت.
ئاماژەی بەوەشکردووە و دەڵێت “هەر ٢-٣ هەفتە جارێک، تا ٣٨ کاتژمێر لەسەر جێگاکەم پاڵدەکەوم – ئەوە ئەشکەنجەی ڕاستەقینەیە! ڕەنگە باشتر بم، بەڵام ئەم زستانە خراپترین زستان بووە. بەردەوام ڕۆژ لە دوای ڕۆژ بیرم لەوە دەکردەوە کە شتێک بە ناوی خۆشی لە ژیاندا نەماوە. من تووشی شۆک بووم کە ژیان چەندە قورسە”.
نیچە نووسیویەتی نەخۆشە، بەڵام نەیگوتووە نەخۆشیەکەى چییە. ئەو هێندە ورد نیشانەکانی نەخۆشییەکەى وەسف کرد کە خوێنەرى سادە و ساکارەکان نەیاندەزانى کە نیچە بەڕاستی باسی چی دەکات. لە ساڵی ١٨٧٨ لە کاتی کردنەوەی شانۆی ڤاگنەر لە بایرۆ، نیچە دوای ئەکتى یەک شانۆی بەجێهێشت، چونکە لەناکاو بە هۆى نەخۆشییەکەی کە کەس نەیدەزانى چییەتى نیچە کەوتە خوارەوە. کاتێ مۆسیقای ڤاگنەر دەستی کرد بە وەرگرتنی تۆنێکی ناسیۆنالیستی، پەیوەندی نیچە لەگەڵ ڤاگنەر ساردبوونەوە بەخۆوە دەبینێت. لە شانۆکەدا، نیچە دیسانەوە لە مۆسیقای ڤاگنەر بێزار بووەوە و ئەم جۆرە بێزارییە کاریگەری لەسەر دەروونی گرت و دواتر کاردەکاتە سەر جەستەی: هەستی بە سکچوون دەکرد، ڕشانەوە، ناتوانێت دابنیشێت و شانۆکە بەجێ دەهێڵێت. ڤاگنەرى هاوڕێشى نەیتوانی لەم شتە لێى خۆش بێت. ڕۆیشتنی نیچە لە شانۆگەدا کۆتایی بە پەیوەندی نێوان ئەو دووانە هێنا.
تەندروستی نیچە خەریک بوو شکستى دەخوارد، چیتر نەیدەتوانی لە ڕێگەی بیرۆکە فەلسەفییەکانییەوە مامەڵە لەگەڵ ژیان و کێشەکانیدا بکات و چارەسەری شۆپنهاوێر و ڤاگنەر بۆ ڕزگاربوونێکی کاتی لە ئازار لە ڕێگەی مۆسیقاوە ئیدى کارى لە نیچە نەدەکرد. - لە نزمترین خاڵی ژیانمدا، هەر لەم خاڵەدا، خۆمم لە خەمۆکی دەرهێنا. غەریزەی بایۆلۆژی زگماکیم بۆ خۆپاراستن، لە فەلسەفەی نائومێدی و هەژاریی سنووردار کرد. وا دیار بوو ژیانی خۆم لە نەخۆشی درێژخایەن بەو هەژاری و نائومێدییە تێدەپەڕێنم.
ژیانێکی نوێم دۆزیەوە، خودێکی نوێم دۆزیەوە. ئیرادەی خۆم لەسەر تەندروستی و ژیان دادەنێم؛ ڕووم کردە فەلسەفەیەکی لەو جۆرە – ئیرادەی دەسەڵات”.
بە بڕوای نیچە گەورەترین زیانی ئایینی مەسیحی دەرکردنی جەستەی مرۆڤ بوو لە کولتوور. لە ڕوانگەی ئەوەوە وا دیار بوو تەواوی فەلسەفەی جادووگەری لە جەستەی مرۆڤ بە هەڵە تێگەیشتبوو، کە سروشتی فیزیکیمان و سروشتی ڕۆحیمان لە کۆتاییدا پەیوەستە بەوەوە کە چۆن بیرمان لێ دەکردەوە. ڕەنگە لەم خاڵەدا چەمکی (“ئیرادە بۆ دەسەڵات”) ڕوون بکرێتەوە. بۆچوونەکانی ڕاستەوخۆ تیۆری دەروونی فرۆیدیان لە قاڵب دا.
فەلسەفەی نوێی نیچە بووە هۆی ئەوەی کە کارەکەی بۆ “مرۆڤایەتی، سەرووى مرۆڤایەتی – کتێبێک بۆ ڕۆحی ئازاد” ناسراوە. کتێبەکە لە لادێکانی شاخی سویسرا نووسراوە، بەرهەمێکی فەلسەفی و هەروەها دەروونناسی بووە. ئەوە یەکەم لێدوانی گەورەی نیچە بوو سەبارەت بە بیرۆکەی تاکایەتی، داوای لە مرۆڤەکان دەکرد سەربەخۆ بیر لە خۆیان بکەنەوە. ئەم کارەی لە ماوەی پیاسە کورتە پشوودانەکانیدا تەواو کردووە، بەم جۆرە بەردەوام بووە تا لە کۆتایی ژیانیدا بەدەست دەمارگیرییەوە کەوتووە.
“بەم شێوەیە بە درێژایی ڕێگەی حیکمەت، بە هەنگاوێکی دڵگرەوە و ئیمانێکی دڵسۆزانە بەرەو پێشەوە ڕۆیشتم.”
بە هەموو شێوەیەک سەرچاوەی ئەزموونەکانی خۆت بە، و واز لە کوفرە سروشتییەکانی خۆت بهێنە. لە خۆت خۆشبە. هێزێک لە سروشتەکەتدا هەیە کە دەتوانیت هەموو ئەو شتانەی کە بەسەرتدا تێپەڕیون، هەنگاوی هەڵە، هەڵە، وەهم، وروژاندن، خۆشەویستی، هیواکان بخەیتە ناو ئامانجەکانی ئێستای ژیانتەوە.
نیچە خۆی لە ڕێسا و بیرۆکەی کۆنی نەریتی خەڵکی دەوروبەری ڕزگار کرد. بۆ ئەو “ڕۆحی ئازاد” بە واتای “هەبوونی ئیرادە، توانای ئەنجامدانی، بوێری بیرکردنەوە لە شتی نوێ، پرسیارکردن لە بۆچوونەکانی خۆی، دۆزینەوەی ڕێگەی خۆی بۆ ئازادی”. دوای تەواوکردنی “مرۆڤایەتی، سەرووى مرۆڤایەتی”، نیچە خۆی فڕێدایە ناو سروشتێکی فراوان. دەیزانی ئەو کتێبەی نووسیویەتی مشتومڕێکی زۆری لێ دەکەوێتەوە، هەروەها بەهۆی بیرۆکەکانییەوە چەندین ناسیاو و هاوڕێی لەدەست دەدات. لەڕاستیدا تەنانەت واگنا توانی کتێبەکە وەک دەرکەوتەی ناسەقامگیری دەروونی نیچە ببینێت. کەواتە، نیچە بەڕاستی تەنیا بوو. هەستی دەکرد وەک ئەوەی پاڵەوانێکی موعجیزەئامێز بێت و بەرەو لوتکە نەبینراوەکانی تاکە شاخەکان سەردەکەوێت، بۆ ناو خاکە نوێیەکان، هەنگاو دەنێت.
دوای ساڵێک لە بڵاوبوونەوەی کتێبی مرۆڤایەتی، سەرووى مرۆڤایەتی، نیچە بەهۆی نەخۆشییەوە دەستی لە پۆستی پرۆفیسۆری زانکۆی بازل کێشایەوە و ڕووی لە دڵی بەرزاییەکانی ئەلبەکانی سویسرا کرد و هەموو ساڵێک هاوین و زستانێک لەوێ بۆ ماوەی ١٠ ساڵی داهاتوو بەسەر دەبرد. نزیک بوو بچێتە فەرەنسا، یان ئیتاڵیا، چونکە دەبوو خۆی لەگەڵ گۆڕانی کەشوهەوا بگونجێنێت بۆ تەندروستی خۆی. لەم نێوەندەدا بە خانەنشینییە کەمەکەی دەژیا. ئەو حەزی لە فێنکایی هاوین بوو، حەزی لە هەوای پاک بوو، وای دەزانی بیرکردنەوەکانی ڕوون و تیژ دەبێت. لە نێو شاخەکاندا ئەو شتەی دۆزیەوە کە بەدوایدا دەگەڕا – ڕەقبوونێک کە کاریگەری هەستەکانی مرۆڤی لەسەر نەبوو. لە دیمەنی ئەو شاخانەدا ڕۆحی مرۆڤ شتێکی بێ بایەخ بوو. - ئەو فەلسەفەیەی کە تا ئێستا لێی تێگەیشتم، ئەوەیە کە بە تەنیا لە نێوان سەهۆڵبەندان و شاخەکانی بەرزدا بژیم؛ هەر شتێکی سەیر و جێی پرسیار، یان کەوتۆتە ژێر سنووردارکردنی ئەخلاقی لە بووندا، نادۆزرێتەوە.
سەهۆڵەکە نزیکە و تەنیایی بێکۆتایە. لە ژێر ڕووناکیدا هەموو شتەکان ئەوەندە هێمن بوون، هەناسە ئەوەندە ئازاد بوو، مرۆڤ چەندە بیەوێت هەستی دەکرد لەناو خۆیدا نقووم دەبێت.
لە ساڵی ١٨٨٢ لە کاتی سەفەرکردنی لە ئیتاڵیا، نیچە تاکە کچێکی لە ژیانیدا ناسی کە شایەنی خۆشەویستی بوو. کچەکە ناوی لو سالێمی بوو، خوێندکارێکی نایاب بوو کە تەمەنی تەنها ٢٠ ساڵ بوو. نیچە ئەم کچەی بە “ئازا وەک هەڵۆ، ئازا وەک شێر” وەسف کردووە. کچەکە لەلایەن دەروونناس پۆڵ ڕەی بە نیچە ناسێندرا و لەو ساڵەدا ئەو سێ کەسە پێکەوە وەک تیمێکى جیانەبووەوە گەشتێکی ئیتاڵیایان کرد و وەک ئەوەی ڕۆحی ئازاد بن، دەژیان. دواجار نیچە پێشنیاری هاوسەرگیری بۆ سالمی کرد، بەڵام سالمی نەیویست هاوسەرگیری لەگەڵ نیچە بکات، لە ڕاستیدا سالمی نەیدەویست هاوسەرگیری لەگەڵ کەس بکات.
دوای ماوەیەک سالمی و پۆڵ ڕەی بە تەنیا ون بوون و دیارنەمان، بۆیە نیچە زانی وازی لێ هێنراوە. توڕەیی ئەو هەڵگیرسا و لە نامەیەکدا بۆ کەسانی دیکە، نیچە دەڵێت: ڕقم لە بەشەکانی خۆم بوو. دەبێت ئەو ژیانە بچووکەی کە ماوە، یەک قووت بە یەک قووت بخۆم و هەندێکجاریش لە قوڕگمدا گیر دەبێت. ئەم هاوینە ئەوەندە تووشی ئازار و ئەشکەنجە بووم کە شێت بم. هەرچەندە بە هەموو توانامەوە هەوڵدەدەم خۆم بگرم، بەڵام ئەگەر موعجیزەیەک ڕوونەدات و بتوانم چەقۆیەک بکەم بە زێڕ، ئەوا تەواو بووم.
بەڵام موعجیزەیەک ڕوویدا و تۆزەکە بوو بە زێڕ و ئەم زێڕەش کتێبی “زۆرۆ ئەستەر بەم شێوەیە دەڵێت” بوو. کتێبەکە دەست پێ دەکات:
کاتێک زۆرۆ ئەستەر تەمەنی سی ساڵ بوو، زێدی خۆی و دەریاچەی زێدی خۆی بەجێهێشت و هاتە شاخ. لێرەدا ١٠ ساڵ بە ئارامی و بێدەنگی بەسەر برد. بەڵام دواجار گۆڕانی دڵی بەسەردا هات. بەیانییەک کە ئاسۆ تازە دەستی بە درەوشاوەیی دەکرد، هەستا و لەگەڵ خۆر قسەی کرد:
ئەی ئەستێرەی گەورە! خۆشبەختی تۆ چی دەبوو ئەگەر ئەوانەی بەسەرتدا دەدرەوشێنەوە نەبوایە!
دە ساڵە هەموو ڕۆژێک دێیتە ئەشکەوتەکەم ئەگەر من و هەڵۆ و مارەکانم نەبوایە، لە گڵۆپ و چراکانت بێزار دەبوویت.
بەڵام هەموو بەیانیەک چاوەڕێی ئەوە دەکەین کە تیشکی درەوشاوەی دڵت هەڵبمژی، گۆرانی دەڵێین و چێژ وەردەگرین.
ڕەش! وەک هەنگێک کە هەنگوینێکی زۆر کۆدەکاتەوە، لە پاشماوەی خۆم بێزارم و دەستە تینووەکان دەستم بۆ درێژ دەکەن.
زۆرۆ ئەستەر سۆ سایس کتێبێکی تاکە کەسە. ئەم خاڵە لە کارەکتەری زۆرۆ ئەستەریش لە کتێبەکەدا دەبینرێت. کاتێک زۆرۆ ئەستەر لە شاخە تاقانەکەیەوە دادەبەزێت بۆ کۆکردنەوەی میر، بۆی دەردەکەوێت کە خەڵکەکە گوێی لێ ناگرن. ناتوانێت بینەرێکی گونجاو بۆ خۆی بدۆزێتەوە و هێشتا کەسێکی تەنیایە. بە واتایەکی تر مەبەست لە فیلمی So Says ی زۆرۆ ئەستەر تایپکردنی پرۆسەی دۆزینەوەی بینەری گونجاوی زۆرۆ ئەستەرە، لەنێویاندا نیچە. هەروەها لە پرۆسەکەدا زۆرۆ ئەستەر بۆی دەردەکەوێت کە بەڕاستی ئەرکەکەی چییە. - زۆرۆ ئەستەر هاتە شارۆچکەیەکی بچووک لە لێواری دارستانەکە. خەڵکێکی زۆر لە بازاڕەکەدا کۆبوونەوە. چونکە کەسێک گوتبووی دەروازەوانەکان نمایشێک دەکەن. زۆرۆ ئەستەر بە ڕای گشتی گوت: “
هاتووم بانگەوازتان بۆ بکەم سەبارەت بە بوون بە پیرۆز. مرۆڤ دەبێت لە خۆی تێپەڕێت. ئایا ئێوە هەوڵتان داوە لە مرۆڤایەتی تێپەڕن؟”
نیچە دیدگایەکی ئایدیالیزەکراوی خۆی بۆ تێپەڕاندنی خۆ پێشنیار کرد، کە ناوی لێنا “مرۆڤی باڵا”. بۆ ئەوەی ئەم “سوپەرمرۆڤە” خۆی تێپەڕێنێت، پێویستی بە تێپەڕاندنی جیهانی میتافیزیکی لە دەرەوەی مرۆڤایەتی نەبوو، بەڵکو ئەو جۆرە تێپەڕاندنە خۆبەزاندنی مرۆڤایەتی بوو لە چوارچێوەی ئەگەرەکانی خۆیدا. بەڕاستی ئەمە چەمکێکی پارادۆکسیکە، بەڵام ئەوەش ئەوەیە کە نیچە بانگمان دەکات بۆ ئەوەی لەبەرچاو بگرین: ئێمە وەک مرۆڤ چۆن خۆمان تێدەپەڕێنین؟
ئەم چەمکە لە “سوپەرمان” لە سەردەمی خەباتی نیچە بۆ زاڵبوون بەسەر خۆدا سەریهەڵدا. بە بڕوای نیچە مرۆڤایەتی ئەرکی ئەوەی لەسەر بوو کە دۆخی ئێستای خۆی تێپەڕێنێت. “سوپەرمان” بە واتای “سەرکەوتن” دێت و ئەوە پرۆسەی دۆزینەوەی ڕێگەی کەسانی بێ خودا بوو لە جیهانێکی ڕەها ئازاددا بەبێ خودا.
لە دڵی خۆیدا گوتی: “من پیادەڕەو و شاخەوانم و حەزم لە دەشتەکان نییە”. پێدەچێت نەتوانم بۆ ماوەیەکی زۆر هێمن دابنیشێم.
بارودۆخەکە هەرچییەک بێت، سەرگەردان و سەرکەوتن پێویستە. بەڵام، هەرچەندە مرۆڤ بە سەختی بگەڕێت، دوا شت کە مرۆڤ تووشی دەبێت خۆیەتی.
چانسەکانم نەماون. ئەوەی بەسەرمدا دێت خەمی من نییە!
دوای “خۆم” زۆر سەرگەردانی و تاقیکردنەوەی ئیمپریالیزم، گەڕامەوە ماڵەوە.
هەروەها دەزانم کە ئێستا لەسەر دوا لوتکە وەستاوم، ئەو لووتکەی کە لە سەرەتای زەمانەوە بانگم کراوە. ئای دەبێ سەرکەوم بەسەر سەختترین ڕێگەی شاخ کە هی خۆمە! ئاه، تەنیاترین سەرگەردانی کە دەستم پێکردووە!
بەڵام کەسانی وەک من ناتوانن لەم جۆرە ساتانە ڕزگاریان بێت. ئەم ساتە پێی دەڵێت:
ئێستا لە ڕێگەی گەورەیی! لوتکە و دۆڵ، باش و خراپ، ئەمانە تێکەڵ بوون”.
دوای تێپەڕاندنی چاکە و خراپە، ئەو شتە بێ بایەخانەی کە مرۆڤایەتی بۆ ماوەیەکی کاتی پێیان سەرقاڵ بووە، هەستەکانی ژیانی خۆی لە ئامانجە فەلسەفییەکانی خۆیدا تێکەڵ کرد. بەڵام لەبەر ئەوەی لە تەنیایی ڕەهادا دەژیا، وازی لە هەموو پەیوەندییە مرۆییەکان هێنا بۆ جیهانی خەیاڵی خۆی. فەلسەفە بوو بە تاکە دڵنەوایی بۆ ژیانی نائومێد و قەناعەتی قووڵ.
“عەقیدەی من ئەوەیە کە مرۆڤ تەنیا لە ناو کەسانی هاوبیر و هاو ئیرادەدا دەتوانێت گەشە بکات.” من شەریکێکی وام نییە. ئەمە نەخۆشی منە”.
تەنانەت نیچەش بەرگەی ئەو تەنیاییە لە ڕادەبەدەرە نەدەگرت، بۆیە لە هاوینی ساڵی ١٨٨٨دا لە بەرزاییەکانی ئەلب سویسرایەوە ڕووی لە شاری تۆرین لە ئیتاڵیا کرد. دوای ئەوەی مرۆڤایەتی لە ڕابردووی خۆی ڕزگار کرد، ئێستا نیچە ئەرکی دیاریکردنی داهاتووی مرۆڤایەتی پێ سپێردرا. دەستی کرد بە دامەزراندنی بەها ئەخلاقییەکان بۆ کۆمەڵگەیەک کە خودا تێیدا نەمابوو، ستانداردێکی ئەخلاقی نوێ کە بە تەواوی لە فێرکارییەکانی ئەخلاقی مەسیحی تێپەڕاند کە بریتین لە خۆبەدەستەوەدان و بەزەیی و گرنگیدان بە کەسانی دیکە. نیچە ئەمەی بە “بە نرخاندنەوە بۆ هەموو بەهاکان” ناوبرد. - چاکە چییە؟ هەر شتێک کە هەستی دەسەڵات و دەسەڵات بەهێز بکات، واتە ئیرادەی دەسەڵات، خودی دەسەڵات؛ خراپە چییە؟ هەر شتێک کە لە لاوازییەوە لەدایک بووبێت؛ چی لە هەموو گوناهێک زیانی زیاترە؟ هاوسۆزی بۆ هەموو شکست و هەموو لاوازییەک، واتە مەسیحیەت. ئایینی مەسیحی ئایینی بەزەییە و کاتێک بەزەییدار دەبین دەسەڵاتمان لەدەست دەدەین”.
تەواوی ئەرکی نیچە داڕشتنی سیستەمێکی ئەخلاقی نوێ بوو. بەڵام تێگەیشت کە کاتەکەی تەواو دەبێت، دەیزانی کە ڕۆژێک دێت دەمرێت، هەروەک چۆن مرۆڤە ئاساییەکانی تر. تادێت توانای ڕووبەڕووبوونەوەی نەخۆشیەکەی زیاتر بوو. نیچە پیاوێک بوو کە لە تەمەنی گەنجیدا کۆچی دوایی کرد و زۆربەی ژیانی بە مردن بەسەر برد. بۆیە نوقم بوو لە نائومێدی و خەمۆکیدا. زۆرجار مەیلی ئەوەی هەبوو کە خۆی لەگەڵ مردنی ئەو کولتوورە مەسیحییەدا تێکەڵ بکات کە باسی دەکرد و ئەو دووانە لە تەمەنێکی زۆر سەیردا کۆبوونەتەوە. بەم شێوەیە لە دوایین کتێبی خۆیدا بە ناوی (سەیری پیاوەکە)دا، هەموو ژیانی داهێنەرانەی خۆی وەک سیستەمێک وەبیرهێنایەوە کە هەموو بەهاکانی هەڵسەنگاندەوە. بەڵام ڕەشبینی و خەمۆکی نیچە لە ڕاستیدا ڕێگر بوو لە پێکهێنانی سیستەمێکی لەو شێوەیە. لە کۆتاییدا نیچە سیستەمێکی نوێی بۆ لەناوبردنی کۆن دروست نەکرد.
“هەڵسەنگاندنەوە بۆ هەموو بەهاکان- ئەمە فۆرمولەی پێداچوونەوەی کۆتایی منە بە مرۆڤایەتی.
دەبێ یەکەم مرۆڤی ڕاوروس بم.” ئەوە چارەنووسی منە”.
نیچە بە ئەرکی خۆی دەزانی کە بنەمایەکی ئەخلاقی بۆ سەردەمێکی بێ خودایی پیرۆز دابمەزرێنێت؛ بیرۆکە و لۆژیک و گریمانەکانی مێژووی خستە ژێر پرسیارەوە و ڕاستی دەکرد. بەڵام کاتێک کێشەکە لە شکاندنەوە بۆ چاککردنەوە ڕۆیشت، ئەم ئەرکە مەحاڵ بوو. بەڕاستی بیرکردنەوەکانی بەڕاستی تیژ بوو، بەڵام بیرکردنەوە تیژەکەی دەستی پێکرد بە ڕێگەیەکی مەترسیداردا. نیچە مرۆڤی وەک حاڵەتێکی ئینتقالی لە نێوان ئاژەڵ و سەرووى مرۆڤدا دەبینی. ئەو پرسیارەی کە کردبووی ئەوە بوو: ئاژەڵگەرایی هێندە ڕەگ و ڕیشەی لە سروشتەکەتدا داکوتاوە، ئەوا تا چەند دەتوانیت لە مرۆڤی باڵا نزیک بیت لەگەڵ ئەم سروشتەدا؟
نیچە لە مانگی یەکی ساڵی ١٨٨٩دا لە شەقامەکانی شاری تۆریندا عەرەبانەسازێکی بینی کە قامچی لە ئەسپێک دەدا کە بەهۆی ئازار و هاوسۆزی بۆ ئەسپەکە کەوتە خوارەوە. نیچە تێک شکا. نیچە بە درێژایی ژیانی فەلسەفی خۆی بەرەنگاری بەزەیی و هاوسۆزی ددانەکان بووەوە وەک لاوازی؛ بەڵام لە چەند ئاماژەیەکی کۆتاییدا بۆ جیهان، بەزەیی و هاوسۆزی خۆی دەربڕی کە بارودۆخی ژیانی هاوبەشی ئاژەڵان و مرۆڤەکان چەندە بەدبەخت و ستەمکارانە. دوا کردەوەی نیچە پێش تێکچوونی دەمارەکانی تووشى شێت بوون هات، ئەوە ڕوون بووەوە کە ئەو پیرۆزێکی سەرووى مرۆڤ نییە، بەڵکو مرۆڤێکی سادە و پڕ لە لاوازی مرۆڤە.
دوای ئەوەی نیچە بێهۆش بوو، دەستبەجێ نیچە گواسترایەوە بۆ نەخۆشخانە، پاشان گواسترایەوە بۆ ئەڵمانیا، دایکی زستانی لەوێ بەسەر برد. پزیشکەکان بە فەرمی نیچەیان بە “شێت” دەستنیشان کرد. لەو کاتەوە ئەلیزابێسی خوشکی ئاگاداری بوو. نیچە دوای ئەوەی بۆ ماوەی ١٢ ساڵی تر لە حاڵەتێکی شێتیدا ژیاوە، لە ساڵی ١٩٠٠ بەهۆی جەڵتەی مێشکەوە کۆچی دوایی کرد.————————
سەرچاوەکان
ئیینگیلزیى.
Thus Spoke Zarathustra: A Book for Everyone and No One (Penguin Classics) Paperback – November 30, 1961
The Birth of Tragedy Paperback – January 13, 2018 by Friedrich Nietzsche (Author) out of 5 stars 121 ratings
Beyond Good and Evil Paperback Friedrich Nietzsche – November 6, 2018
