لە ساڵی 1989دا، بیرمەند و مێژوونووسی ئەمەریکی (فڕانسیس فۆکۆیاما) وتارێکی بەناونیشانی (کۆتایی مێژوو) لە گۆڤاری (The National Interest) بڵاوکردەوە و تێدا مژدەی کۆتایی مێژووی دا. هەر ئەوکات وتارەکە مشتومڕێکی زۆری بەدوای خۆیدا هێنا و زۆری نەخایاند گرێبەستی لەگەڵ کرا بۆ فراوانکردنی وتارەکەی کە 18 لاپەڕە بوو بۆ کتێبێک. دواتر لە ساڵی 1992 تێزەکەی لە کتێبی (کۆتایی مێژوو و دواهەمین مرۆڤ)دا بڵاوکردەوە، بەدیدی فۆکۆیاما(کۆتایی مێژوو) مەرگی ئایدۆلۆژیاکان و کۆتایی هاتنی جەنگ و شەڕە خوێناوییەکانە. لەپەنجاکانی سەدەی بیستەمدا زۆرێک لە تیۆریستانی دەوڵەت جاڕی مەرگی کڵێشە ئایدۆلۆژییەکانیان دەدا. بەومانایەی ئایدۆلۆژیاکان لەسەرە مەرگدان، بەتایبەتی پاش هەرەسهێنانی نازیزم و فاشیزم.
لەساڵی 1989 ڕژێمە کۆمۆنیستییەکانی ئەورووپای ڕۆژهەڵات هەرەسیان هێنابوو، لەوکاتەدا (فۆکۆیاما) بەنووسینی وتارێک جاڕی (کۆتایی مێژوو) دەدات. کۆتایی مێژوو وەک دوا قۆناغی ڕسکاوی مێژوو، دیمۆکراسی لیبڕاڵ دەبێتە (میتا_ئایدۆلۆژی) دواهەمین مۆدێلی ڕێکخستنی سیاسی لەبەردەم ئایندەی مرۆڤایەتی بۆ بەدیهێنانی ئاشتی و خۆشگوزەرانی و ئازادی.
بەدەربڕینێکی دیکە؛ دیمۆکراسیی سیاسی و سیستەمی ئابووری لیبراڵیزم کۆتا سیستەمی دونیای ئەمڕۆ و کۆتایی مێژووە و بڵندترین ئاستی ڕێکخستنی جڤاکی و کۆمەڵایەتییە، کە ناکرێت بەدیلێکی دیکەی بۆ بدۆزینەوە.
فۆکۆیاما دەڵێت: پێویستە مێژوو وەک پرۆسەیەی پەرەسەندن تەشابکەین. کۆتایی مێژوو، بەو مانایەیە کە لیبڕاڵ دیموکراسی فۆڕمی کۆتایی حکوومەتە بۆ هەموو گەلان. بەگوێرەی فۆکۆیاما، لە دوای شۆڕشی فەرەنسییەوە، دیموکراسی لیبراڵ چەندین جار سەلماندوویەتی کە لە بنەڕەتدا سیستەمێکی باشترە (لە ڕووی ئەخلاقی و سیاسی و ئابووری…هتد) لە هەریەکێک لە ئەلتەرناتیڤەکان و بۆیە ناتوانرێت هیچ پێشکەوتنێک لەوانەوە بۆ سیستەمەکە ببێتە ئەلتەرناتیڤ.[Francis Fukuyama (1992). The End of History and the Last Man.]

کۆتایی مێژوو، قەرز لە هیگڵ و مارکس
تێزی کۆتایی مێژوو بیرۆکەیەکی نوێی نییە و فۆکۆیاما تێزەکەی لە (هیگڵ و مارکس) قەرزکردووە. بەدیدی هەرییەک لە هیگڵ و مارکس گەشەکردنی مێژووی کۆمەڵگاکان لە قۆناغێکدا کۆتایی دێت، ئەمەش هاوکاتە لەگەڵ کۆتایی هاتنی ململانێی نێوان دژەکان. ململانێی دژەکان ئەو بزوێنەرەن هەلومەرجی مێژووی ژیانی جڤاتی و کۆمەڵگەکان دەستنیشان دەکەن. هیگڵ مێژووی وەک پرۆسەیەکی عەقڵانیی شرۆڤەکردووە کە بەهۆی دەرکەوتنی ڕۆحی جیهان (Geist) لە قۆناغەکانی دیالێکتیکیدا و بەڕێوە دەچێت. بۆ هێگڵ، مێژوو بەرەوپێشچوونی هۆشیاری مرۆڤە بەرەو ئازادی. کۆتایی مێژوو قۆناغێکە کاتێک ڕوودەدات کە کۆمەڵگاکانی مرۆڤ دەگەن بە دۆخێک کە ئازادی بە تەواوی تێدا بەدی دێت و بە شێوەیەکی ئاسایی لە دۆخی عەقڵانیدا بەرجەستە دەبێت. هیگڵ پێی وابوو کە ئەمە لە سەردەمی خۆیدا بەدەست هاتووە، بەتایبەتی لە ڕێگەی دەوڵەتی دەستووری مۆدێرن. بەگوێرەی هیگڵ، تاک دەبێت لەناو نەتەوەدا بتوێتەوە ودرووستبوونی دەوڵەت نەتەوە و دامەزراندنی دەوڵەتی پرووس کۆتایی مێژووە.
بیرۆکەی مارکس بۆ کۆتایی مێژوو لەسەر بیرۆکەی دیالێکتیکی هێگڵ بنیاتنراوە، بەڵام جەخت لەسەر هەلومەرجی ماددی و ململانێی چینایەتی دەکات. مارکس ئەنالیزەکردنی ململانێی چینایەتی بەگەشەی مێژوو دەزانێت و لە مانیفێستی حزبی کۆمۆنیست دەنووسێت: مێژووی هەموو کۆمەڵگەکان تاهەنووکە مێژووی کۆمەڵگەی چینایەتییە… لەچەرخەکانی سەرەتای مێژوودا، کەم تازۆر لە هەموو شوێنێک دابەشبوونی بەکۆمەڵ بەدەستەو تاقمی جۆراوجۆر و پلەی جۆراوجۆری ڕیزی کۆمەڵایەتی دەبینین، لە ڕۆمای کۆندا، پاتریسیەن هەبوون، سوارچاک هەبوون، پلەبیەن و کۆیلەش هەبوون. لەسەدەکانی ناوەڕاستدا، خاوەنی موڵکی فیوداڵ، وەستاکار، شاگرد و ڕەعییەت هەبوون. کۆمەڵگەی مۆدێرنی بۆرژوازی، کە لەجەرگەی فەوتانی کۆمەڵگەی فیوداڵییەوە سەری هەڵداوە، ناکۆکی چینایەتی لەناو نەبردووە، بەڵکو چینی تازەی کۆمەڵایەتی و هەلومەرجی نوێی چەوساندنەوە و زەخت و زۆر و شێوەی نوێی خەباتی هێناوەتە ناو ئەوان.Marx and Engels: Manifesto of the Communist Part ] مارکس مێژووی بە ململانێی نێوان چینە جیاوازەکانی کۆمەڵگا دەزانی کە ئامانجی کۆتایی بۆ مارکس، کۆتایی مێژوو بە دامەزراندنی کۆمەڵگایەکی بێ چین دیاری دەکرێت، کە چیتر چەوساندنەوە کۆتایی دێت و دەوڵەت لەناودەچێت. ئەم کۆمەڵگایە نوێنەرایەتی کۆتایی گەشەی کۆمەڵایەتی و ئابووری مرۆڤایەتی دەکات، چونکە هەموو ناکۆکییە ماددی و ململانێ چینایەتیەکان کۆتایی دێت. بەدیدی مارکس، مەرجی لەناوچوونی خاوەندارێتی تایبەت لەناوبردنی دەوڵەتە. دەوڵەت ئامڕازێکە خاوەندارێتی تایبەتی دەپارێزێت. مارکس پێی وایە سەرمایەداری لە دوا قۆناغی کامڵ بوونیدا، دەبێتە سیستەمێکی ئابووری جیهانی و دووچاری هەڵوەشاندنەوە دەبێتەوە، چونکە لەم سیستەمدا ناکۆکی چینایەتی دوونیاپۆش هەیە، ئەنجامی ئەم دیدەش دەبێتە هۆی شۆڕشێکی جیهانی. (کرێکارانی جیهان یەکبگرن.)

جاک دێریدا و کۆتایی مێژوو
ناوناوبانگی ڕۆشنبیری فۆکۆیاما و بەهۆی جەماوەریی کتێبەکەی (کۆتایی مێژوو و دواهەمین مرۆڤ)ەوە بوو، کە نیشانەکانی دڵەڕاوکێی ڕاستڕەوەکان بوون سەبارەت بە دڵنیابوون لە (مردنی مارکس). لە ڕەخنەی فۆکۆیامادا (جاک دێریدا) دەنووسێت: لە سەردەمێکدا کە هەندێک بوێری ئەوەیان هەیە بەناوی ئایدیالی دیموکراسی لیبراڵەوە کە دواجار خۆی وەک کۆتا ئایدیالی مێژووی مرۆڤایەتی بەدیهێناوە: هەرگیز توندوتیژی، نایەکسانی، خەفەکردن، چەوساندنەوە، برسێتیی بوونی نییە! لە کاتێکدا بەمجۆرە ستەمی ئابووری کاریگەری لەسەر زۆرێک لە مرۆڤەکان لە مێژووی زەوی و کۆمەڵگەی مرۆڤایەتیدا هەبوو. لەبری ئەوەی لە کۆتایی مێژوودا گۆرانی هاتنی ئایدیالی لیبڕاڵ دیموکراسی و بازاڕی سەرمایەداری بڵێینەوە، لەبری ئەوەی ئاهەنگ بگێڕین بە “کۆتایی ئایدۆلۆژیاکان” و کۆتایی گوتارە ڕزگاریخوازە گەورەکان، با هەرگیز ئەمە پشتگوێ نەخەین، ڕاستییەکی گەورە، کە لە شوێنە بێشومارەکانی جیهانەکەماندا کە له ئازار پێکهاتووە: هیچ پلەیەکی پێشکەوتن ڕێگە بە مرۆڤ نادات ئەوە پشتگوێ بخات کە بە ژمارەیەکی ئیجگار ڕەها، ئەوەندە ژن و پیاو و منداڵ لەسەر زەوییە ژێردەستەکان، برسی یان قڕ نەکراون[….] . بەدیدی دێریدا (کۆتایی مێژوو) لە بنەڕەتدا ئیسکاتۆلۆژیای مەسیحییە، هاوتەریبە لەگەڵ گوتاری ئێستای پاپا سەبارەت بە کۆمەڵگەی ئەوروپا، کە فۆکۆیاما “فێڵێکی” فیکری پراکتیزە کردووە، بە بەکارهێنانی داتا ئەزموونییەکان هەرکاتێک لەگەڵ پەیامەکەیدا گونجاو بێت و دەست بە بانگەوازکردن بۆ ئایدیاڵێکی ئەبستراکت دەکات. هەرکاتێکیش داتا ئەزموونییەکان دژایەتی تێزی کۆتایی مێژووەکەی دەکەن؛ فوکۆیاما ئەمریکا و یەکێتی ئەوروپا وەک یەکەیەکی سیاسی ناتەواو دەبینێت، کاتێک بەراورد دەکرێت بە ئایدیاڵە جیاوازەکانی دیموکراسی لیبڕاڵ و بازاڕی ئازاد، بەڵام تێدەگات کە ئەم جۆرە ئەبستراکتانە (ئایدیاڵانە) بە بەڵگەی ئەزموونی نیشان نەدراون، هەرگیز ناتوانرێت دەربکەون، چونکە ئەوە ئایدیایەکی ئەبستراکتی فەلسەفی و ئایینین کە لە ئینجیلەکانی فەلسەفەی هیگڵەوە سەرچاوەیان گرتووە و لەگەڵ ئەوەشدا، فۆکۆیاما هێشتا تێبینییە ئەزموونییەکان بەکاردەهێنێت بۆ سەلماندنی تێزەکەی، کە خۆی هاوڕایە کە ناتەواو و ناکامڵە، بۆ چەسپاندنی تێزی کۆتایی مێژووەکەی، کە تەنها وەک تێزێکی ئەبستراکت دەمێنێتەوە و لە پشتڕاستکردنەوەی شکستخواردووە[Jacques Derrida (1994). Specters of Marx: State of the Debt, the Work of Mourning and the New International.]

مێژوو لە پشوو دەگەڕێتەوە
لە دوای جەنگی جیهانی دووهەمەوە سەرمایەداری لە شێوەی ئیمپریالیستانەدا باڵیکێلشا بەسەر هەموو سووچێکی جیهاندا، شەڕە خوێناوییەکانی ڕۆژئاوا تا شەڕی ئۆکرانیا و ڕووسیا و شەڕی ئیسرائیل لەناوچەکەدا بەردەوامە. بناژۆخوازی ناسیۆنالیست و ئایینی وەک دژە هێزێک بۆ بڵاوبوونەوەی دیموکراسی لیبڕاڵ لە دایکبوو، لە نموونەی تایبەتی ئیسلامی توندڕەو جیهادی و تاقمی میلیشایی.
ساموێل هەنتینگتۆن، ​لە ساڵی ساڵی 1996 لە کتێبێکدا بە ناوی (پێکدادانی شارستانیەتەکان) دووبارە دروستکردنەوەی نەزمی جیهانی نووسی، هەنتینگتۆن لە کتێبەکەدا ئاماژەی بەوە کردووە کە ململانێی کاتی نێوان ئایدۆلۆژیاکان بە ململانێی کۆنی نێوان شارستانیەتەکان جێگەی دەگرێتەوە.، ئەوە ئایدۆلۆژیایی شارستانییەتی زاڵە، حکومی مرۆڤەکان دەکات.
دوای هێرشەکانی ١١ی سیپتەمبەر، جارێکی دیکە کۆتایی مێژوو لەلایەن هەندێک لە بیرمەندانەوە وەک هێمای بێهەڵوێستی و گەشبینی ناڕەوای جیهانی ڕۆژئاوا ئاماژەی بۆ دەکرا، بەو پێیەی کە کۆتایی هاتنی ئیمپریالیزم نوێنەرایەتی کۆتایی ململانێی گەورەی جیهانیش دەکات.
تەحەدایەکی دیکەی تێزی “کۆتایی مێژوو” گەشەسەندنی دەسەڵاتی ئابووری و سیاسی دوو وڵاتی ڕووسیا و چینە. چین حکومەتی تاک پارتی دەوڵەتی هەیە، لە کاتێکدا ڕووسیا، هەرچەندە بە فەرمی دیموکراسییە، بەڵام زۆرجار وەک خۆسەپێن و ئانۆکراسی ناودێردەکرێت. لە مانگی ئازاری 2022وە جیهانێک کە چین پشتگیری لە داگیرکردنی ئۆکرانیا لەلایەن ڕووسیا دەکات و ڕووسیاش پشتیوانی لە داگیرکردنی چینی بۆ تایوان دەکات. هەروەها داگیرکارییەکانی ئیسرائیل بە هاوکاری ئەمەریکا بەردەوامە. لە جیهانێکدا کە ململانێی ئەم زلهێزانە تێدا بەردەوامە. ئایا ئەمە کۆتایی کۆتایی مێژووە، یان مێژووی لە پشوو گەڕاوەتەوە؟
وەک ژیژەک دەڵێت، بیرۆکەی فوکۆیاما کە دەڵێت ئێمە گەیشتوینە کۆتایی مێژوو، نادرووستە. ژیژێک ئاماژە بەوە دەکات کە لیبراڵ دیموکراسی پەیوەستە بە سەرمایەدارییەوە؛ ئەو کێشانەی کە بەهۆی سەرکەوتنی سەرمایەداری و سیاسەتە نیولیبراڵەکانەوە دروست بوون ، وەک نایەکسانی زیاتری سامان و دڵەڕاوکێکی جەنگ مەترسییەکانی ژینگە، لە زۆرێک لە وڵاتاندا دەرکەوتن کە نائارامی بەرامبەر بە حکوومەتە دیمۆکراسییەکان لێ کەوتووەتەوە.

یەکەم: ئاستی سیاسی
کۆمەڵگای ئێمە، لە دوای چەند دەیە لە ئەزموونکردنی دەسەڵاتدارێتییەک کە بە مانای ووشە ستەمکار، تاڵانکار، خێڵەکیی و دژە خەڵکییە، ئەڵتەرناتیڤەکەی ئەو خاشاکە سیاسیی و مێدیاییە بوو. هەرەسی فیکر و سیاسەت لە فەزای سیاسییدا و لە بەرامبەردا پۆپیولیزم، دیماگۆجییەت و ڤەڵگەریزم تانوپۆی فەزای سیاسیی و گوتاری سیاسیی تەنیوە.
ئەوەی ئێستا دەگوزەرێ لە فەزای سیاسییدا، جگە لە هەرەسی گەورە و داڕمان، ناتوانێت هیچیدی بێت.
شاخ، ژان گرتی و مشکی بوو.
دووەم: ئاستی فەزای دینی
کۆمەڵگای ئێمە لە دوای ئەزموونکردنی چەند ڕووداو و ڕەوتی ئاینی توندڕەو و تێرۆریست، دەبایە ڕەوتێکی فراوانی نوێکردنەوەی خوێندنەوە، تێگەیشتن و ڕاڤەکردنی تێکستە دینییەکانی لە نێو نێوەندی ئاینیی و مەلاکان خۆیاندا سەرپێخستبایە کە تا ئێستا قۆناغی باشی بڕیبایە، بەڵام ئەڵتەرناتیڤەکەی چی بوو، ئەم هەموو مەلا و باگخوازە خۆنمایشکەر و خۆ بە پێغەمبەرزانەی کە ئاینیان لە نێو دەست و مێشکی خۆیاندا کەلەپچە کردووە. لە ئاینێکی فرە ڕەهەند و کراوەوە دەیانەوێت بیکەن بە ئاینێکی تاک ڕەهەند و داخراو. لە ئاینێکەوە بۆ ژیان، ئارامیی و خۆشەویستییەوە دەیانەوێت بیگۆڕن بۆ ئاینێک کە فۆبیایەکی ڕووتە بەرامبەر ژیان و هیستیریایەکی شێتانە بۆ ڕقلێبوونەوە لە هەموو شتێک. ئەم داگەڕانە ترسناکەی تێگەیشتن لە دین، جگە لە هەرەس و داڕمان ناتوانێت هیچیدیکەی پێبێت بۆ کۆمەڵگا.
سێیەم: ئاستی ڕوناکبیری
جگە لە داڕمانی گەورە دەتوانێت چیدیکە بێت کە ڕۆشنبیر بیت و گوتاری فیکریی خۆت لەسەر گوتاری سیاسیی و مێدیایی ساختە و بەتاڵی حزب موتوربە بکەیت. ئەوەی کە بە پشکی گەورە یان بچووک، لایەنداریی و تەرەفگیریی ڕۆشنبیران و ئەدیبان لە نێوەندی ڕووناکبیرییدا بووەتە ئاسایی، جگە لە هەرەسی ئەم کایەیەش هاوشانی کایەکانی دیکەی کۆمەڵگای ئێمە چیدیکەیە؟
…

• فیاسکۆ، بۆ یەکەم جار ئەم ووشەیەم لە فاروق ڕەفیقەوە بیست، ڕەنگە ٢٢ بۆ ٢٣ ساڵیک پێشتر.
• فیاسکۆ: بەتەواوەتی شکست. شکستی سەرتاپاگیر. داڕمانی گشتی یان شکستی گشتی.

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبەکلیکی ئێرەبکەن..

کەم نین ئەو ڕابەرو سەرکردانەی لەجەنگدا ئەستێرەیان دەدەرەوشێتەوە ،ئەوانە جەنگ بە دەسکەوتێکی ئیلاهی دەزانن بۆ بەردەوام بوون لە دەسەڵاتەکەیان، هاوکات جەنگ هۆکارێکە بۆ خامۆشکردنی کێشەو قەیرانە ناوخۆییەکان .ئەم جۆرە سەرکردانە ،بەبێ ویست و ئارەزووی دانیشتوانی وڵاتەکە یاری بەچارەنووس و ژیانیانەوە دەکەن ،بۆیە بەردەوام بۆ هەل دەگەڕێن بۆ هەڵگیرسانی جەنگ.یەکێک لەوانە هیتلەربوو کە بەر لە دەسپێکی چەنگی دووەمی جیهانیدا گووتبووی:
[یەکەم شتی بنەڕەتی بۆ بەدیهێنانی سەرکەوتنی هەمیشەیی ،کارکردنی بەردەوام و ڕێکخراوەییە لە تووندوتیژی.]
دیارە چەنگیش بەشێکی سەرەکیە لە مەبەستەکەی هیتلەر ، بەوەی تووندووتیژی سیمایەکی سەرەکیە لە هەموو جەنگێکدا.
گومان لەوەدا نیە ئیسرائیلیەکان بەدڵسۆزی ناسراون بۆ وڵاتەکەیان ،ئەم دڵسۆزیەش وایلێکردوون کە بۆ پاراستن و پێشکەوتنی وڵاتەکەیان هەموو شێوازێک بەکاربهێنن تا دەگاتە کاری زۆر نائینسانی .
لەدیرۆکی دەوڵەتی ئیسرائیلدا لەساڵی[١٩٤٨]ەوە تا ئێستا چەندین سەرۆک وەزیر دەسەڵاتداربوون ،لە نێوانیاندا هەبووە تووندڕەو بێبەزەیی میانڕەو و هێمن. گەر هەڵەنەبم لەو دیرۆکەدا کەسیان هێندەی{ ناتانیاهۆ} بێ بەزەیی و سادی و شەڕانگیز نەبوون.
ناتانیاهۆ لەوپەڕی ڕاستڕەوەکاندایە،بەپشتگیری حیزبە ئاینیە تووندڕەوەکان زۆرترین کات بەسەرۆک وەزیری ماوەتەوە.
ئەم جەنگەی غەزە نیعمەتێک بوو بۆی باری ،تا پلانە مەترسیدارەکەی جێبەجێ بکات ،ئەویش لەناوبردن یا لاوازکردنی هەر وڵات و کیان و لایەنێکە کە بەهەڕەشەیان دەزانێت بۆسەر وڵاتەکەی ،بەنمونەی حماس ،حیزب اللە ، حوسیەکان ، ملیشیاکانی سەربەئێران لەسوریاو عێراق و خودی ئێرانیش.
هەموو وڵاتێک مافی خۆیەتی بەرگری لەخۆی بکات بەئیسرائیلیشەوە،بەڵام ناتانیاهۆ ئەم بەرگریەی لەسنوور دەرکردوە ، وێرانکاری ئەنقەست پەیڕەو دەکات ،زیادەڕۆیی لە پرۆسە سەربازیەکاندا دەکات ، ئەوەتا لەغەزەو لوبنان باڵەخانەکان بەسەر نیشتەجێبوونیاندا دەڕوخێنێت.
مەناعەتی نیە چەندین باڵەخانە تەختی زەوی بکات بە خەڵکەکەیەوە گەر بزانێت ئەندامێکی حیزبواللە لەیەکێکیاندایە. بەسیستەماتیک یەک لەدوای یەک گوندو باڵەخانەکان لە بەیروت و باشووری لوبنان وێران دەکات کە هەڕەشە نین بۆسەر سوپاکەی.
ئەوەی سەیرە ئیسرائیل لە مێژووی خۆیدا حسابی بۆ هیچ وڵاتێک نەکردوە و نایکات، تادەگاتە نەتەوە یەکگرتوەکانیش ،خۆی لەسەری هەموو جیهانەوە دەبینێت ،ئەوەتا بەهۆی ڕەخنەی ئەمینداری گشتی نەتەوە یەکگرتوەکان{ أنطونيو غوتيريش }،ناتانهاهۆ بە ناشیرینترین شێوە بەرسیڤی دایەوە .هەروەها دەمێک ماکرۆن سەرۆکی فەرەنسا ڕەخنەی لەشێوازی بەڕێوەبردنی چەنگ کرد بەتایبەتی بەکار هێنانی تووندووتیژی زیاد لەپێویست، بەتووندی وەڵامی ماکرۆنی دایەوە .
نوێترین کاری ناتانهاهۆ کە زۆربەی وڵاتانی جیهانی نیگەران و تووڕە کرد ،تەقەکردن بوو لە هێزی {یونیفل}ی سەربە نەتەوە یەکگرتوەکان کە بوونیان لە سنوری نێوان لبنان و ئیسرائیل هەیە ،مەبەست لەم تەقەکردنەش بێزارکردنییانە تا ئەو سنوورە چۆڵ بکەن.
زۆربەی وڵاتانی ئەوروپی کە سەربازیان لەو هێزەدا هەیە، ئیدانەی ئەم کارەی ئیسرائیلیان کرد ،هاوکات {١٣٦} وڵات کە لەسەر ئاستی جیهان بەشداریان لەو هێزەدا هەیە سەرکۆنەی ئەو کارەی ئیسرائیلیان کرد، بەڵام ناتنیاهۆ گوێی بەو دەنگانە نەداو بۆجاری دووەم کارەکەیان دووبارەکردەوە. لەئەنجامدا بەرپرسی ئەوهێزانە لە لوبنان گووتی، بەهیچ خۆرێک شوێنەکانمان چۆڵ ناکەین ،جا پێدەچێت ناتانیاهۆ حساب بۆ ئەم پەیامەش نەکات چونکە جارێکیتریش ئەو هێزانەی ئاگادارکردوەتەوە کە شوێنەکانیان چۆڵ بکەن ،بەمەرجێک ئەو هێزانە بەبڕیارێکی ئەنجومەنی ئاسایشی سەربەنەتەوە یەکگرتوەکان لەوێن.
تەنها دەوڵەتێک کە کاریگەری لەسەر ئیسرائیل هەبێت و بتوانێت لەهەندێک شوێن ڕایبگرێت ئەمەریکایە،بەڵام وادەردەکەوێت ناتانیاهۆ لە بایدن و داروودەستەکەیشی یاخیە،بەوەی وەک هەواڵە جیهانیەکان بڵاویان کردەوە بایدن زۆر بەتووڕەییەوە سەرزەنشتی ناتانیاهۆی کردوە کە تەقەیان لەهێزەکانی یونیفل کردوە.
ئەوەی ناتانهاهۆ لە غەزە و لوبنان ئەنجامی دەدات بە پێی یاسا نێو دەوڵەتیەکان دەچنە خانەی تاوانی جەنگ و تاوانی دژە مرۆڤایەتی.
پێدەچێت ناتانیاهۆ بەنیازبێت دەڤەرەکە بەرەو ئایندەیەکی مەترسیدار ببات و جەنگێکی درێژخایەن بەرپابکات، بۆیە پێویستە بەر لەوەی ئاواتەکەی بەجێبهێنێت سنورێک بۆ یاخیبوونەی دیاری بکرێت.

‬چه‌واشه‌كاریی‮ ‬ده‌رهه‌ق به‌ كورد و كێشه‌ی ڕه‌وا‌ی‮ ‬پێشینه‌ و مێژوویه‌كی‮ ‬هه‌یه‌‮..‬ سه‌یریش له‌وه‌دایه‌ زۆربه‌ی‮ ‬ئه‌وانه‌ی‮ ڕۆڵیان له‌ پرۆسه‌ی‮ ‬ئه‌و چه‌واشه‌كارییه‌دا هه‌بووه‌،‮ ‬له‌ تێگه‌یشتنی‮ ‬ئه‌وه‌ خاڵی‮ ‬نه‌بوون كێشه‌ی‮ ‬كورد،‮ ‬كێشه‌ی‮ ‬گه‌لێكی‮ ‬پارچه‌ پارچه‌كراوی،‮ ‬غه‌درلێكراوی،‮ ‬سته‌مدیده‌ی‮ ‬درێژایی‮ ‬مێژووه‌،‮ ‬به‌تایبه‌تیش ڕووناكبیر و ڕۆژنامه‌نووسانی‮ ‬ئه‌و گه‌لانه‌ی‮ ‬له‌گه‌ڵ كورددا ده‌ژین‮..‬ له‌هه‌موو سه‌رده‌مێكیشدا نموونه‌ی‮ هه‌بووه‌،‮ ‬لێ زیاتر له‌گه‌ڵ ده‌سپێكی‮ ‬بزاڤی‮ چه‌كداری ‬ئازادیخوازی‮ ‬كورددا ئه‌م دیارده‌یه‌ بێبه‌ختانه‌تر په‌ره‌ی‮ ‬سه‌ندووه‌‮..‬ دیاره‌ گله‌یی‮ ‬له‌سه‌رنشینانی‮ ‬كورسیی ده‌سه‌ڵاتی ‬ئه‌و وڵاتانه‌ ناكرێ،‮ ‬چونكه‌ میلله‌تانی‮ ‬خۆیشیان لێیان ڕازی‮ ‬نین و گه‌ر چییان پێ له‌گه‌ڵ نه‌كرێن له‌به‌ریان هه‌ڵدێن‮.. ‬گله‌یی‮ ‬له‌ ڕووناكبیرێك‮ ‬یا ڕۆژنامه‌نووسێك ده‌كرێ كه‌هه‌میشه‌ ئیددیعای‮ ‬دیموكراسی‮ ‬و مافی‮ ‬مرۆڤ و عه‌داله‌ت و ئازادی‮ ‬و مافی‮ ‬چاره‌نووسی‮ ‬گه‌لان ده‌كا‮.‬ له‌م دواییه‌دا،‮ به‌ ڕێكه‌وت ‬چه‌ند وتارێكم بینی ، باوه‌كو ده‌مێكه‌ بڵاو كراونه‌ته‌وه‌ به‌ڵام ناماقوولی و شاشی وای تێدا هاتبوو نه‌مویست به‌سه‌ریاندا تێپه‌ڕم . له‌و وتارانه‌ دوو وتارم به‌ نموونه‌ هێنانه‌وه‌ كه‌ جێی‮ ‬سه‌رنجن،‮ ‬ئه‌ویش نه‌ك له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‮ ‬زانیاریی‮ ‬نوێیان تێدا هاتووه‌،‮ ‬به‌پێچه‌وانه‌وه‌،‮ ‬به‌هۆی‮ ‬ئه‌وه‌ی‮ ‬نووسه‌ره‌كانیان به خۆدیده‌ییه‌كی‮ ‬وایان نووسیوه‌ وه‌ك بڵێی‮ ‬كورد هه‌ر مرۆڤ نه‌بن ‮.‬ وتاری‮ ‬یه‌كه‌م له‌ ڕۆژنامه‌ی‮ (‬الدستور)‬ی‮ ‬ئه‌رده‌نیدا به‌بێ ناو بڵاوكراوه‌ته‌وه‌،‮ ‬ئه‌وی‮ ‬دیكه‌یان برایم زوبێدی‮ ‬ناوێك له‌ ڕۆژنامه‌ی‮ (‬الشرق الاوسط)دا بڵاوی‮ ‬كردووه‌ته‌وه‌ته‌وه‌‮..‬ ‮(‬الدستور) ‬نووسیویه‌تی‮ ‬ده‌ڵێ‮: ‬داواكانی‮ ‬كورد ڕه‌ت ده‌كرێنه‌وه‌،‮ ‬ئه‌ویش به‌ ئه‌گه‌ری‮ ‬چه‌ند هۆیه‌كی‮ ‬مێژوویی‮ ‬كه‌ ئه‌وپه‌ڕگیرانی‮ ‬كورد دژ به‌هه‌موو شتێكی‮ ‬عه‌ره‌بی‮ ‬دنه‌یان داوه‌‮(!!).‬ برایم زوبێدیش ده‌ڵێ‮: ‬سه‌ره‌ڕای‮ ‬ئه‌وه‌ی‮ ‬ئاڵای‮ ‬خۆیان هه‌ڵداوه‌‮ (‬مه‌به‌ستی‮ ‬كورده‌)‬،‮ ‬هاتوون تابلۆی‮ ‬ڕێنماییه‌كانی‮ ‬هاتوچووشیان به‌ كوردی‮ ‬نووسیوه‌،‮ ‬ئه‌مه‌ چۆن ده‌بێ؟ پاشان هه‌ر به‌خۆی‮ ‬ده‌ڵێ‮: ‬به‌ڵام باشیان كردووه‌ به‌م دواییه‌ تابلۆكانیان كرده‌وه‌ته‌وه‌‌‌ عه‌ره‌بی‮ (!!).‬ ئینجا تۆ وه‌ره‌ له‌گه‌ڵ عه‌قڵییه‌تی‮ ‬وا دابنیشه‌ و گفتوگۆ و دانوستان بكه‌ و باسی‮ ‬دیموكراسی‮ ‬و ماف بكه‌،‮ ‬كه‌ له‌ ئه‌ساسدا نایانه‌وێ تێی‮ ‬بگه‌ن‮..‬ هه‌ر ئه‌وه‌نده‌ ده‌زانن،‮ ‬قه‌وانێكیان هه‌یه‌،‮ ‬ئه‌گه‌رچی‮ ‬خۆشیان ده‌زانن كۆن بووه‌ و‮ ‬ڕناوه‌،‮ ‬به‌ بۆنه‌ و بێ بۆنه‌ لێی‮ ‬ده‌ده‌نه‌وه‌،‮ ‬هه‌ر بۆیه‌شه‌ حاڵیان زۆر خۆشه‌‮.‬ به‌ڕاستی‮ ‬شووره‌ییه‌ بۆ نووسه‌ر‮ ‬یا ڕۆژنامه‌نووسێك به‌و عه‌قڵییه‌ته‌ دواكه‌وتووه‌ بیر بكاته‌وه‌ له‌ كاتێكدا ئه‌مڕۆ دنیا دنیایه‌كی‮ ‬دیكه‌یه‌‮.‬ شووره‌ییه‌ له‌بیر خۆیان ببنه‌وه‌،‮ ‬كه‌ هه‌میشه‌ كورد بووه‌ دروشمی‮ ‬دیموكراسی‮ ‬بۆ عێراق‮ ‬هه‌ڵگرتووه‌ و خوێنی‮ ‬له‌و پێناوه‌دا داوه‌‮..‬ شووره‌ییه‌ بۆیان،‮ ‬له‌گه‌ڵ هه‌موو ئه‌و زوڵم و سته‌م و ئه‌نفال و كیمیابارانه‌،‮ ‬ڕۆژێ له‌ ڕۆژان كورد له‌ ناچارترین ناچاریدا په‌نای‮ ‬بۆ تیرۆر و تیرۆركاری‮ ‬نه‌بردووه‌ و هه‌میشه‌ شاعیر و نووسه‌رانی‮ ‬له‌سه‌ر كێشه‌ی‮ (گۆیا سه‌ره‌كی ئه‌وانییان) ‬فه‌ڵه‌ستینیان كردووه‌ته‌وه‌ته‌وه‌‮.‬ ‬شووره‌ییه‌ بۆ خه‌ڵكانێك خۆیان به‌ نووسه‌ر و ڕۆژنامه‌نووس بناسێنن به‌و عه‌قڵیه‌ته‌ فاشستیه‌ سه‌یری گه‌لێك بكه‌ن كه‌ سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی خاكیان داگیر كردووه‌ خێر و بێریان خواردووه‌ و ده‌خۆن ئینجا به‌و ڕه‌نگه‌یش لێی بڕوانن وه‌ك بڵێی كفری كافرمان كردبێ ڕێنمایی هاتووچوومان به‌ كوردی نووسیبێ. ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
به‌ڕاستی شووره‌ییه‌ ئه‌گه‌ر شتێك لای ئه‌م چه‌شنه‌ بوونه‌وه‌رانه‌ مابێ به‌ناوی‮ ‬شووره‌یی‮.‬ ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬

هەموو خەریكی سەیركردنی ئەو مەهزەلە ئاست نزمەین بە ناوی بانگەشەی هەڵبژاردن لە كوردستان دەگوزەرێت, قسەكەرەكان هەموو بێ بەرنامەن, مام ڤاندام لە چاویانەوە چومسكییە, تەنها كاندیدی كابرای قەبرستانەكە بۆ هەڵبژاردن بەرنامەی هەیە, ئەویش قەبرمان بۆ دوای ژیان پێشكەش دەكات, ژنیشمان كاتێك بۆ دێنێت رۆژی 3 جار لە چیای هەڵگورد سەركەوین, ئەوجا دەبێت شەو بدەینە دەم رۆژەوە, هەناسە دانیش تەرك بكەین, چونكە كاتەكە هێشتا بەش ناكات ئەگەر بە هەڵوەڕەش سەركەوین, دووجاری پڕ ناكەینەوە.
بیست رۆژی خۆشمان بردە سەر, نمایشەكان گاڵتە جاڕی بوون, جنێوی كۆمێنتەكانی تۆڕە كۆمەڵایەتییەكانیش لە جوتكەكان خۆشتر بوون.
نەنكم یادی بەخێر زۆری لە ژیان بینیبوو دەیووت دوای هەموو پێكەنینێك گریان هەیە, منیش ئەو ترسەم هەیە و دەمەوێت لە سیناریۆكانی گریانی دوای هەڵبژاردنەكەوە دەست پێبكەم.
روژ 21ی ئۆكتۆبەرە, خەڵك هێشتا زۆرینەی مۆری مەرەكەبی دەنگدان بە پەنجەیانەوەیە, وردە وردە سندوقەكان گەڕاونەتەوە بۆ ئەلبیسەو سایلۆكە, هەندێك گەنج بەردەم ئەو جێگایانەیان گرتووە بۆ داكۆكی لە دەنگەكانی ئێمە, لە سەرەوەش بنەماڵە نا سیاسییەكان كە هەڵبژاردن بۆ بەش و پشكی ئەوان كراوە, خەریكی سات و سەوداو پەیوەندیكردنن, هەیە بە بەشی خۆی رازییەو هەشە ناڕازییە, هەندێك سیاسیش كە پێشتر هەڵتۆقیبوون, مام خدر رووسی لە تەنیشت بارەگاكەی خۆی ریزیان دەكات و دەیانكاتە رەقەم, ئاخر ئەو كەسانەی هیچ بیروباوەڕێكیان نەبێت و ئەلتەرناتیفی گونجاوی ئێران و توركیا نەبن, چەندە خۆیان لێ گەورە بووبێتەوە, لە تاقیكردنەوەی وادا یەكجار شانسیان دەبێت تاقیبكەنەوە, كە كەت وەك هەولێرییەكان دەڵێن ئیتر هەڵساندنەوەی موستەحیلە.

دوو سیناریۆ

هەڵبژاردنی هەرێمی كوردستان دوای هەڵبژاردنەكانی دیالەو موسڵ و كەركووك دێت كە تەرزێكی دیكە لە سیناریۆی سیاسی هێنایە پێشەوە, سیناریۆیەك لە مەتبەخی ئێران ئامادە كرابوو, دووریش لە جوگرافیاو ناوەندە شەرعییەكان یەكلا كرانەوە, تیایدا لە هەرسێكیان توركیا توڕ درایە دەرەوەی دەسەڵاتز
ئەم هەڵبژاردنە بەشێوەی سەرەكی نەك هەموو, ململانێی گەل و نا گەل نەبوو, ململانێی بنەماڵەكان بوو لە سەر نوێنەرایەتی ئێران و توركیا لە كوردستان, بۆ وەكالەت وەرگرتن بوو, ملمڵانێ بوو بۆ پشكەكانی ئێران و توركیا لە هەرێمی كوردستان.
توركیا سێ برین لە جەستەیەتی, دیالەو موسڵ و كەركوك, دەركردنی لە هەولێرو دهۆك تەڵقەی رەحمە بۆ ئەو لە عێراق كە زیاتر لە چوار سەدە لە ژێر هژمۆنیای ئەودا بووە.
هەر یەكێك لەو دوو وڵاتە چەند هێزێكی سیاسی نوێنەرایتییان دەكەن, پارتی و یەكگرتوو و بزووتنەوەی ئیسلامی نوێنەری توركیان و ینك و هەوڵوێست و كۆمەڵ و گۆڕانی گەڕەكی گردەكە و سۆسیالستیش نوێنەرایەتی ئێران دەكەن, تەنانەت كریستان و توركمانیش بە مەبدەئی مونا قەهوەچی خۆشناو و شێخ رەیانی كۆنە كلدانی و ئیسلامی شیعە مەزهەبی ئێستا كە نوێنەرەكانیان بە دەنگی زێرەڤانی و لیوا تایبەتەكان كە ناویان پێشمەرگەیە هەڵدەبژێردرێن, ئەوانیش دابەش بوونە بەسەر ئەو دوو ولاتە, بزووتنەوەی دیموكراتی ئاشوری و رێكخراوی كلدۆ ئاشوری و بەرەی توركمانی زەقەی چاویان دێت, دەمیان بە كورسییەكە ناگات كە بە ناویانەوە دیاریكراون, ینك بەشی خۆی لە كورسی كەمینەكان وەرگرت ئیتر باسی جیاكردنەوەی لیستی دەنگدەران و شتی وا ناكات, ئەوانیش لەسەر مەبدەئی موناو رەیان دابەش دەبن بەسەر ئێران و توركیا.
یەكێك لە ئەگەرەكانی ئەنجامی هەڵبژاردن دووبارە كردنەوەی سیناریۆكەی كەركووكە, بەوەی ئێرانییەكان هێزەكانی سەر بە خۆیان ببەنە بەغدا, كاتێك توانیان 53 كورسییەكە تەواو بكەن, لەوێوە دوور لە ژاوە ژاوو حكومەت پێك بهێنن و پارتی ئاوت كەنەوە بۆ چوارەم جار, هەرچەندە هێشتا دوو هێزی وەك نەوەی نوێ و گەل خۆیان لەو هاوكێشە سیاسییە یەكلا نەكردۆتەوە, بەڵام ئەوانە هێزی لچتقن بە هەر لایەكدا بكەون دوور نییە, یان پارچەی گەورە گەورەیان لێ ببێتەوە, ئەم سیناریۆیە دوو لەمپەری گەورە لە بەردەمیدایە بۆ سەركەوتن:
توركیا و ئەمەریكاو ئیسرائیل و وڵاتانی كەنداو رێگا بەم سیناریۆیە لە ئێستادا نادەن, چونكە دۆڕانی ئەوانیشە لە ناوچەكەو دەبێتە ئینتڵاقی عێراقێكی شیعەی ئیسلامی, دژ بەم سیناریۆیە بۆ ئەم مەبەستە هێزەكانی توركیا لە هەرێمی كوردستان, لە حالەتی وا دا ئەگەری هەیە تا دێگەڵە بێت, هەروەها هەردوو پارێزگای هەولێر و دهۆك لە رووی ئیدارییەوە بە دەست پارتین, هەڵبژاردنەكە بۆ ئیدارەی ناوخۆیی نییەو لەبەردەم جێبەجێ كردنی ئەم سیناریۆیە هەموو ئەگەرێك هەیە, تەنانەت روداوەكانی 16ی ئۆكتۆبەرو 31ی ئاب دووبارە ببنەوە بە شێوە كۆنەكە یان شێوازی نوێ.
پارتی هەوڵی دا لە گەڵ ئێران پەیوەندی ئاسایی بكاتەوە, چونكە پشتیوانییە نێودەوڵەتییەكەی چەندە بەهێز بێت, كارایی ئێرانی نابێت لە بەغدا, لەوێوە پەنجە ی خستۆتە بنا قاقای, لەبەر ئەوەی دەست بەرداری توركیا و ئیسرائیل و ئەمەریكاو خەلیج نەبوو, بۆیە دوای سەفەرە سەركەوتووانەكەی نیچیر بارزانی ئەوجا لە كەركوك ئێران پشتی پارتی شكاند و روحی دڵی لە دڵی كوردستان هەڵكێشا و دای بە زەوییا, شایی سەفەرە سەركەوتووەكەی لێ كرد بە شین.
وەك دەبینین دانیشتنەكان میوانخانەی بابل لە بەغدا چەندە نا دەستووری بێت بەرەی توركیا هەر دەبێت زوڕنا لێبدەن, تانەكان لەناو تەنەكەی زبڵەكەن, دادگاكان سیاسین و بە ئیعازی كیلابییەكان كار دەكەن نەك ناوەڕۆكی دەستوور, دەسكەوتەكان خوداوەندی پیرۆزن.
دەست بردن بۆ ئەم سیناریۆیە لەم قۆناغەدا بۆ ینك زۆر مەترسیدارە و ئەگەری سیناریۆی چەشنی 31ی ئابی هەیە, زیانەكەی زۆر لە قازانجەكەی زیاتر دەبێت, رازی نەبوونیش بۆ پارتی ئەگەری دووبارە بوونەوەی سیناریۆی پەلاماری هەمە لایەنەی سەربازی هەیە لە لایەن عێراقەوە بەناوی چەسپاندنی شەرعیەت.
سیناریۆی دووەم گونجاوترە بۆ هەردوو لایان, ئەویش رێككەوتنە لە سەر كابینەی نوێ و بەردەوامیدان بە بارودۆخی حازر, بێشك حكومەتە كۆنەكە دەڕوخێنن, حكومەتێكی نوێ لە خۆیان و خۆیان دوور لە گۆڕان و سۆسیالست پێك دەهێننەوە, هەم یەكێتی دەیڕوخێنێت , هەم پارتیش بە دانانەوەی مەسرور بارزانی ناتوانێكەی سەر دەگرێت, بە بەشداری شەریكی نوێ یاخود هەر كۆنەكان , بەڵام ژمارەكەی دەگۆڕن لە كابینەی نۆوە بۆ كابینەی دە, ئاڵوگۆڕیش بە پۆستە سیادییەكان دەكەن, بەشی بنەماڵەكان زیادو كەم دەكات.
ئەوانەشی قوڕگیان لە گەڵ هاوار دڕا, ئیسراحەتیان نەكرد بە جرت و فرتی ئەم شارەو ئەو شارە, وێنە سێڵڤییەكانیان بۆ یادگاری بۆ دەمێنێتەوە..تاس و حەمامی جارانیش دووبارە دەبێتەوە.

بایکۆتی بارزانی، هەڵبژاردنی خستە سەر ڕێگایەکی بنبەست و داخراوەوە، ئەوەی نیشاندا کەبەبێ بەشداری پارتی هەڵبژاردن ناکرێت، بۆیە دادگای فیدراڵی ناچارکرد، دەستبەرداری بەشێک لە بڕیارەکانی بێت و گۆڕانی تیا بکات، تا بارزانی بەشداری لەم هەڵبژاردنەدا بکات، واتە زۆر بەسادەیی دەتوانین بڵێین هەرکات بارزانی بەرەوڕوی هەڵبژاردنێک بێت زیانی هەبێت بۆی، ئەتوانێ ئیفلیجی بکات، ئەمەش واقعی سروشتی جۆری دەسەڵاتی سیاسیە لە کوردستانی عێراقدا، کە خاوەن هێزی میلیشیا باڵادەسەتە، نەک دەنگ و دەخالەتی خەڵک لەدەسەڵاتی سیاسیدا، ئەزمونی جۆری دەسەڵاتی سیاسی زۆنی زەردو زۆنی سەوز لە سیوسێ ساڵی ڕابردودا ئەوەی نەشاردۆتەوە، کە هەڵبژاردن چ گاڵتەجاریەکەو هیچ کات نەیتوانیوە هیچ گۆڕانێک یا کۆتایی هێنانبێت بەدەسەڵاتی بارزانی و تاڵەبانی.
واتە پێش هەر شتێک پێویستە ئەوە بە هەند وەرگرین کە بڕیارەکانی دادگای فیدراڵی نەیتوانی سیاسەتەکانی “چوارچێوەی هەماهەنگی” کە پێکهێنەری حکومەتی عێراقن، لەبارەی هەڵبژاردنەوە خۆی بسەپێنێت، نەیتوانی بارزانی ملکەچ کات بۆ ئەو سیاسەتەی تاڕادەیەک بە بەرژەوەندی تاڵەبانی دەشکایەوە.
واتە بڕیاری بەشداری نەکردنی پارتی لەم هەڵبژاردنەدا، ئەوەی راگەیاند کە هەڵبژاردن ناتوانێ دەسەڵاتی سیاسی لە کوردستاندا لەڕێگەی هەڵبژاردنەوە بگۆڕدرێت، چونکە گەر وانیە، ئەوە ئاسانترین فرسەت بو، پارتی تەریک بکرێتەوەو هەڵبژاردن بەگوێرەی بڕیارەکانی دادگای فیدراڵی ئەنجام بدرایەو دەسەڵاتی پارتی کۆتایی پێ بهێنرایە، بەڵام دیمان کە ناتوانرێت کارێکی لەو چەشنە ئەنجام بدرێت، دادگای فیدراڵی بەناچاری بڕیارەکانی گۆڕی.
ئەو خەیاڵات و چەواشەکاریانەی ئۆپۆزسیۆن وەک ئومێدێک بۆ کۆتایی دەسەڵاتی بارزانی و تاڵەبانی بانگەشەی بۆدەکەن، بێناوەڕۆک و بێ مانان، چونکە لە گەڵ هەر ئاڵوگۆڕێک کە لەدۆخی سیاسی کوردستاندا ڕویدابێت، یان پەیوەندیەکانی حکومەتی عێراق و حکومەتی هەرێم بارگرژی تێکەوتبێت، هەروەها حکومەتی عێراق و هێزەکانی شیعە فشارێکی زۆریان لەسەر بارزانی و تاڵەبانی دانابێت و میلی هاوسەنگی هێزیان بەقازانجی حکومەتی عێراق وەرچەرخاندبێت، مانای ئەوە نیە کۆتایی دەسەڵاتی بارزانی و تاڵەبانیە، دەسەڵاتی زۆنی زەردو سەوز لاوازن لەبەرامبەر حکومەتی عێراقداو ناچارکراون ملکەچی ئەو واقعیەتەبن، حکومەتی عێراق ئەم دووهێزە میلیشیایەی بزوتنەوەی کوردایەتی بەو شێوەیە لاپەسەندە کە پاشکۆی سیاسەتەکانی حکومەتی عێراقبن، پارتی و یەکێتیش لە چوارچێوەی ئەو ململانێیانەی لە چەند ساڵی ڕابردودا لەبەرامبەر حکومەتی عێراقدا هەولیان بۆداوە، نەک مایەپوچ مانەوە، هەنگاوبەهەنگاو ئایندەی بەرژوەندیەکانیان لە ژێر سێبەری سیاسەتی حکومەتی عێراقدا پێناسەدەکەنەوەو پێگەی خۆیان دەپارێزن، بەڵام لەبەرامبەر خەڵک و ئەولایەنانەی وەک ئۆپۆزیسۆن خۆیان پێناسە دەکەن، پارتی و یەکێتی بەداخەوە کە توانایان نەگۆڕدراوەو بەردەوامی بەدەسەڵاتەکەیان ئەدەن و بەهیچ جۆرێک هەڵبژاردن ناتوانێ ئەو پرۆسەیەبێت مانای کۆتایی دەسەڵاتەکەیانی لێکەوێتەوە. لەلایەکی تریشەوە ئۆپۆزسیۆن بانگەشە بە ئومێدێکەوە دەکات کە گوایە لەڕێگەی پشتیوانی بە حکومەتی عێراق و دادگای فیدراڵیەوە ئەتوانن سەرکەوتن بەدەست بهێنن، بەڵام ئەوەی زۆر ڕۆشنەو حکومەتی عێراق و هێزەسیاسیەکانی عێراق بەهیچ جۆرێک حسابی لەسەر ناکەن، ئەو لایەنە بەناو ئۆپۆزسیۆنەی کوردستانە کە جێگای متمانەی سیاسی و بەرێوەبردنی دەسەڵاتی سیاسی نین، ئەو ئەرک و کارەو پێشخزمەتیەی بارزانی و تاڵەبانی ئەتوانن بۆ حکومەتی عێراق ئەنجامی بدەن، ئۆپۆزسیۆنەکەیان کۆمەڵێ لایەنی بێکارو هیچ لەبارانەبون.
هەروەها شێوازی ئەم هەڵبژاردنە ٢٠/١٠ی ئەمساڵ بە هەر جۆرێک بەڕێوەببرێت و هەرلایەنێک بەڕێوەی بەرێت، مانای ئەوە نیە ئەتوانرێت دەرگای ساختەکاری بەرامبەر بەهێزی میلیشیا ببەسترێت، ئەوەش بەدوور نازانم کە لایەنەکانی حکومەتی عێراق یارمەتی پارتی و یەکیتی لە ساختەکاریدا بدەن، جگە لەوەش هەردوو هێزی دەسەڵاتدار نفوزێکی تایبەتی بەخۆیان هەیە کە وەک دەنگدەری جێگیر حسابیان لەسەر کراوە، کە ناتوانن دەنگ بە کاندیدەکانی پارتی و یەکێتی نەدەن کە ژماریەکی کەم نین، کە ئۆپۆزسیۆنەکان لەم جۆرە دەنگدەرانە بێبەشن، دەنگدان بۆیان پەیوەستە بە مەزاجی دەنگدەرانەوە، بۆیە داوا دەکەن زۆرترین کەس بەشداری بکات.
نابێت فریوی ئەوە بخۆێن کەبە دەنگدان ئەتوانن ئەم دەسەڵاتە ئاڵوگۆڕ پێبکەن، بۆیە نەچون بۆ بەردەم سندوقەکان و دەنگ نەدان بەشێک دەبێت لە پیادەی ئەو ئاڕاستەیە کە خەڵکی ناڕازی لەڕاستای ئەو ئامانجەدان کە بە ڕاپەڕینی جەماوەری دەیانەوێت ئەم دەسەڵاتە کۆتایی پێبهێنن.
ئەوەی ئاشکرایە دەنگدان سەنگی مەحەکی مانەوە یان نەمانەوەی دەسەڵاتی پارتی و یەکێتی نەبووە نابێت، هەڵبژاردن لەکوردستان ئەو تایبەتمەندیەی هەیە کە تەنها ئامرازێکە بەدەستی بارزانی و تاڵەبانیەوە کە بەناوی هەڵبژاردنەوە شەرعیەت بەدەسەڵاتەکەیان بدەن، دەنا هەلبژاردن بکرێت یان نەکرێت زۆنی زرەدو و زۆنی سەوز باقیە، فرسەتدان بەبەشداری لایەنەکانی تریش بەهەر ناوێکەوە یان بەناوی ئۆپۆزسیۆنەوە، تەنها ئارایشکردنی شێوازی هەڵبژاردنەکەیە. ئاشکرایە کە ئەنجامی دەنگدانی ئەم هەڵبژاردنەش هەر جۆرێک بێت ناتوانێ ئاڵوگوڕ لەدەسەڵاتی بارزانی و تاڵەبانی پێشبینی بکرێت، بەڵام دیارە ئەم دۆخی بێزاری و تورەیی و ناڕەزایەتیە فراوانەی خەڵک لەبەرامبەر حکومەتی هەرێمدا، ڕێژەی دەنگدەر کەمدەکاتەوە، ئەمەش زیاتر بەزیان بۆ لایەنەکانی بە ناو ئۆپۆزسێۆن تەواو دەبێت، چونکە ئۆپۆزسیۆنی بەشدار لەم هەڵبژاردنەدا، تەنها ئومێدیان بەدەنگدانە، نەچونی خەڵک بۆ دەنگدان، بی ئومێدیان دەکات لەو چاوەروانیەی کە بە هەڵبژاردن بۆ بەدەست هێنانی چەند کورسیەک هەیانە، ئەمەش مایەی ئەو مەترسیەیە بۆیان کە نەتوانن کورسی پێویست بەدەست بهێنن.
نەچون بۆ دەنگدان پێویستیەکی گەشەسەندنی نارەزایەتیەکانی خەڵکە، کە لە ڕۆژی دەنگداندا نەچینە دەرەوە و نەچینە سەر سندوقەکانی دەنگدان، نەچون بۆ دەنگدان مانای نایەکی گەورەیە بۆ ئەم دەسەڵاتە، چونکە تەواوی لایەنەکان بۆ ساختەکاری و بەسەرکەوتن گەیاندنی هەڵبژاردنەکەیان پێویستیان بە نیشاندانی وەستان و ڕیزبونی خەڵکە لە بنکەکانی دەنگداندا، پێویستە لەبەرامبەر ئەو ڕاستیەدا بەئاگابین کە دەنگی ئێمەیان ناوێت، تەنها وەک ئەکتەرێک بەکارمان دەهێنن، بۆیە یەکەم؛ نەچون بۆ دەنگدان ڕیسواکردنی تەواوی پرۆسەی گاڵتەجاری هەڵبژاردنەکەیانە، چونکە ئەوان بەهەر فروفێڵ و شێوازێکی ناشایستەو ساختەکاری بێت ئەتوانن یاری بەدەنگەکان بکەن. دووەم؛ ئەوان پێویستیان بە کۆبونەوەی خەڵکە بەدەوری بنکەکانی دەنگدان تانیشانی بدەن کە هەڵبژاردنەکەیان شەرعیەتی هەیە. بەڵام ئەوانەی بەشداری لەم هەڵبژاردنەدا دەکەن و کاندیدیان هەیە، بە فریودانی ئەوەی دەنگی خەڵک نەسۆتێ لەخەڵک دەپاڕێنەوە بچن دەنگ بدەن، بەڵام کەسی ناڕازی بچێت بۆ دەنگدان یا نەچێ دەنگەکەی هەرسوتاوە، نەچون بەهێزکردنی پرۆسەی ناڕەزایەتیەکانمان نیشان ئەدات، چون بۆ دەنگدان دەنگی ناڕەزایەتی دەسوتێنێت.
بانگەشەی ئەم جارەیان بۆ هەڵبژاردن، ناتوانن بە بەڵێنی دابینکردنی خواست و موچەو پیداویستیەکانی ژیانی خەڵک فریوکاری بکەن، چونکە بە لاوازی پێگەیان لە بەرامبەر حکومەتی عێراقدا ئەو هەلەیان لەدەستداوە کە ڕویان بێت بانگەشەیەکی لەو چەشنەبکەن، زیاتر لە گۆشەیەکەوە بانگەشەکانیان ڕادەگەیەنن، کە ڕیسواکردن و تاوانبارکردن و شکاندنی یەکترە تائاستی دروشمی کۆتایی دەسەڵات، بەمجۆرە بانگەشەکەیان زیاتر نیشاندانی دۆخی شەڕە تا ئەوەی بانگەشەی هەڵبژاردن بێت، ئەتوانم بڵێم هەڵخڕاندنی دۆخێکی لەم چەشنە زیاتر پێویستی بە نەچون بۆ دەنگدان و ڕیسواکردنی پرۆسەکەیانە، گەر ئۆپۆزسیۆنێکیش هەستی دڵسۆزی و پشتیوانی بۆ خواست و ئایندەی خەڵک هەبێت، لەڕیزی ناڕەزایەتیەکانی خەڵکدا دەوەستێت بۆ کۆتایی هێنان بەم دەسەڵاتە لە ڕێگەی ڕاپەڕین و شۆڕشی جەماوەریەوە، نەک بەشداری لە هەڵبژاردنێکدا کەدەسەڵاتداران بۆ شەرعیەتدان بەدەسەڵاتەکەیان بەکاری دەهێنن.

(تانیـشک ماتـیۆ ئەبـراهـام) لاوێکی هـیندی ـ ئەمـریکـییە، لاوێکی پەرجـۆ و نـاوازەیە. بچووکـترین لاوە لە جیهـانـدا، کە لە تەمەنی (١٩) ساڵیدا، بە پـلەی نایاب دکـتۆرای لە (ئەنـدازیاریی بایـۆپـزیـشکی) دا وەرگـرت. تێـزی دکتۆرای تانـیشک لەسەر پەرەپێـدانی سیستەمی زیرەکی دروستکراوە. کە لە نەخۆشییەکانی دەستنیشانکردندا بەکاردەهێنرێت. دکتۆر تانیشک ئەبـراهـام، شۆڕشێکی ئەنـدازیاریی بایـۆپـزیشکی لە جیهـاندا بەرپاکرد.
باوکی تانیـشک ناوی (بـیجـۆ ئەبـراهـام) ە، ئەنـدازیـاری نەرمەکاڵا “بەرنـامەسازی”یە. دایکیشی دکتۆر (تاجی ئەبراهـام) ە. توێـژەری ڤـێتـێرنەری یە. خەڵکی شاری (کیرالا)ی هـیـندستانن. لە پـێـناوی هـەلی کارێـکی باشـتر و گـوزەرانـێکی خـۆشـتردا، کـۆچـیان بۆ ئەمـریکا کـرد. تانـیـشک ئەبـراهـام، لە سـاڵی (٢٠٠٤) دا، لە شـاری (ساکـرامـنتـۆ) لە ویلایەتی کالـیفـۆرنیا لە ئەمـریکا، لەدایک بـووە. پـۆلەکانی خوێنـدنی بنەڕەتی لە کامپی پەنـابـەران تەواوکـرد. لە مـاڵـیـشەوە، دایـک و بـاوکی وانـەی تایبـەتـییان پێـدەوتـەوە.
بەپێی ریزبەندیی ساڵەکان، دکتۆر (تانیشک ماتیۆ ئەبراهـام) ی پەرجـۆتان پێدەناسێنین.
١ـ لە تەمەنی (٢) ساڵیدا: دایک و باوکی بە تایبەتیش دایکی، تێبینی ئەوەیان کـردووە، تانیـشک لە تەمەنی (٤) مانگـیدا دەستیکـرد بە نیشانـدانی بـلیـمەتی، کە زۆر حەزی لە پەرتـووکی منـداڵان بـوو. پەڕەکانـیانی هـەڵـدەدایەوە و بە وردی سەرنـجی وێنـەکانیانی دەدا. لە تەمەنی دوو ساڵیدا، هەموو ئەو شتانەی کە بیستووبوونی یان خوێندبوویانەوە، بە ییـری خـۆی دەهـێـنانەوە. هـەر لـەم تەمـەنـەدا، پـرسـیارە سەرەتـایـیەکانی بیـرکاریی جـێبەجـێدەکـرد. کە زۆر کەس ناتـوانـن ئەنجـامـیان بـدەن.
٢ـ لە تەمەنی (٤) ساڵـیدا: پەیـوەنـدیی بە کۆمەڵەی (مـێـنسا) وە کرد، کە رێکخـراوێکی جیهـانییە، تایبەتە بە کەسانی زۆر زیـرەکی باڵا لە جیهـانـدا. لە تاقـیکردنەوەکانی ئاستی زیـرەکی ستانداردی مێنسادا (٩٩،٩%) پلەی بەدەستهێنا. بوو بە یەکێک لە بچووکترین ئەنـدامانی مـێـنسا لە جـیهـانـدا.
٣ـ لە تەمەنی (٥) ساڵـیدا: لە مـاوەی (٦) مـانگـدا، بە پـلـەی نایـاب، بـڕوانـامەی هـەر (٥) کۆرسەکەی بیرکاری وەرگرت. کە پرۆگرامەکانی پەروەردەیی بوون، بۆ فێرکردنی منداڵانی بەهـرەمەنـد. زانکـۆی (سـتانـفـۆرد) رێکـیخـستـبوون و پێشکەشیانی دەکـرد.
٤ـ لە تەمەنی (٦) ساڵـیدا: بـڕوانـامەی تەواوکردنی کۆرسی ئامـادەیی و کـۆلـێژیی، لە بـوارەکانیی: کـیمـیا، زانستی زینـدەوەرزانی، بایـۆلـۆژی، جیـۆلـۆجی دا، وەرگـرت. کە بچـووکـتریـن قـوتـابی بـوو، کـۆمـەڵەی (فـای تیـتا کاپـا) بە شانـازیـیەوە وەریـگـرت.
٥ـ لە تەمەنی (٧) ساڵیـدا: کورسێکی کـیمیای بە پـلەی نایـاب لە رێگەی ئـۆنلایـن، لە زانکـۆی کالـیفـۆرنیا، لە بـیرکـلی تەواوکـرد. هەر لە تەمەنی حەوت ساڵیدا، کۆرسێکی تری لە بـواری جـیۆلـۆجی و فـەلـەکـناسی، لە کـۆلـێژی (ئەمـریکی ریـڤـەر) لە شاری ساکـرامنـتۆ، بە پـلەی یەکـەم دەرچـوو.
٦ـ لە تەمەنی (٨) ساڵیدا: بوو بە جێگری سەرۆکی دامەزرێنەری یانەی فەلەکناسی لە کۆلێژی ریڤەری ئەمریکی. هەر لە هـەشت ساڵیـدا، لە کاتی پـشکـنین و لێکۆڵـینەوە لە سـەدان وێنـەی روانـگەی ناسـای مـەودا دوور ـ پـرۆژەکانی کـیـلەری ناسـا. تـانیـشک بەرپـرس بـوو، لە دۆزینـەوەی هـەسارەیـەکی دەرکی و زریـانـێکی خـۆر.
٧ـ لە تەمەنی (٩) ساڵیدا: بچـووکترین کەس بوو، کە لە ساڵی (٢٠١٢) دا، بەشداریی لە کـۆنـفـرانسێکی ناسادا (ئەیـمس) کرد و وتەیەکی پێـشکەش کـرد. هەر لەم تەمەندا، بوو بە ئەنـدامی دوو ساڵەی کۆمەڵەی ئابـڕوومەنـدیی زانکۆیی (تیتا کاپا)ی ئەمریکی.
هـەر لـە تەمـەنی نـۆ سـاڵـیدا، لە سـاڵی (٢٠١٤ـ ٢٠١٥) وەک بچـووکـتریـن کـەس هـەڵـبژێـرایـەوە و بەشـداریی لە کـۆنـفـرانسی ناسادا کـرد و وتـەیەکی پـێـشکەش کـرد.
٨ـ لە تەمەنی (١٠) سالـێدا: بـرۆنامەی دبلـۆمی قوتابخانەی ئامادەیی بەدەستهـێنا. کە بچووکترین کەس بوو لە ئەمریکادا، لە دە ساڵیدا بڕوانامەی ئامادەیی بەدەستهـێنابێت. هـەر لە دە ساڵـیدا، دووبـارە بە جـێگـری سەرۆکی پەیـوەنـدییەکان هـەڵـبژێـرایـەوە.
٩ـ لە تەمەنی (١١) ساڵـیدا: لە کۆلـێژی (ئەمریکی ریـڤـەر) سێ بـڕوانـامەی بەشداری لە زانستە بیرکاری و فیزیاییەکان، زانستە گشتییەکان، خوێندنی زمانی بیانی، بە نمرەی نایـاب بەدەسـتهـێـنا.
١٠ـ لە تەمەنی (١٢) ساڵیدا:(سکۆلەرشیپی ریجێنس ـ هاوڕێتی) لە زانکۆی کالیفۆرنیا سانتاکـرۆز وەرگـرت. لە زانکـۆی کالـیفـۆرنیا لە شاری (دەیـڤـس) لە ئەمریکا وەرگیرا. بۆ ئـەوەی درێـژە بە خـوێنـدنی بەکالـۆریـۆس بـدات.
١١ـ لە تەمەنی (١٤) ساڵیدا: لە زانکـۆی کالـیفـۆرنیا بە پـلەی ناب و بە پلەی شانازی، بـڕوانـامەی بەکالـۆریـۆسی لە (ئەنـدازیـاریی بایـۆپـزیـشکی) دا بەدەسـتهـێـنا. بـوو بـە دکتـۆر دانیـش ئەبـراهـام.
دکـتور دانیشک، هەر لە چـواردە ساڵـیدا، دەسـتی بە خـوێنـدی دکتـۆرا کـرد. گـرنگی دا بە پەرەپێـدانی زیـرەکـیی دروسـتکـراو بـۆ دەستـنیشانـکـردنی نەخـۆشـییەکان.
١٢ـ دکتۆر تانیشک ئەبـراهـام، لە تەمەنی (١٩) ساڵیدا، لە (٧/ حوزەیـران/٢٠٢٣) دا، بە پـلەی نایـاب، لە زانکـۆی کالـیفـۆرنیـا لە شـاری دەیــڤـس لە ئەمـریـکا، بـڕونـامەی دکتـۆرای لە (ئەنـدازیـاریی بایـۆپـزیـشکی) دا، وەرگـرت. بـوو بە بچـووکترین وەرگری بڕوانـامەی دکـتۆرا لە جیهـانـدا.
لە ئاهـەنگی دەرچـوونیدا، بێجگە لە دایک و باوکی و خوشکە بچووکەکەی، داپیرەشی دکـتۆر (تـانکام مـاتـیۆ)ی تەمـەن (٩٠) ساڵ ئامـادەبـوو، کـە یەکـەم ژنـی هـینـدیـیە کە بـڕوانامەی دکتۆرای لە پـزیشکی ڤـێـتێرنەری لە هـیندستانـدا بە دەستهـێـناوە. باپیرەی کۆچکردووشی، دکتۆر (زەکەریا ماتیـۆ) تـویـژەری ڤـێتێرنەری بـوو. تانیشک ئیلهـامی لە باپیـرە و داپیـرەیەوە وەرگرتـووە. پێـزانینیـشی بۆ پشتگـیریی دایک و باوکی هـەیە.
١٣ـ دکتۆر تانیشک لە ئێستادا، تەمەنی (٢٠) ساڵە، تا ئێستا لە چەنـدین کۆنفـرانس و ۆرکـشۆپ و کۆنگـرەدا، بەشداریی کردووە و باسی لە بارەی زیرەکیی دروستکراوەوە پێـشکەش کـردووە. وانـەی وتـووەتەوە، لە تاقـیگاکـانـدا تـاقـیکردنەوەی ئەنجـامـداوە.

دکتۆر تانیشک ئەبراهـام، لە چەنـدین بەرنـامەی تەلەفـزیـۆنی و رادیـۆیی، رۆژنامەیی، دەربـارەی پسـپۆرییەکەی، دیمانەیان لەگەڵـدا سازداون. پێـشتریش وەک بەڕێـوەبـەری سۆشیال میدیای تایبەت بە (تویتەر) کاری کردووە. تانیشک لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکاندا، زۆر چالاکە. لە ئێستادا کۆمپانیای تـوێـژینەوەی زیـرەکیی دروستکـراوی پـزیشکی، بە نـاوی (میـدبـارک) دامـەزرانـدووە و هـەر خـۆی بـەڕێـوەی دەبـات و سـەرکـردایـەتـیی دەکـات. ئـەم کۆمـپانیایە گـرنـگی بە راهـێـنانی مـۆدێـلی بنـەڕەتی بـۆ پـزیـشکی دەدات.
بێجگە لەو چالاکـییانە، تانیشک گەلـێک کار و چـالاکـیی جـیاوازی تـری ئەنجـام داون.
تانیشک ئەبراهام، بووە بە نموونە و سەرمەشق بۆ لاوان لە جیهاندا، بۆ چاولێکردنی.
شایەنی باسە و جێی سەرنجە، خوشکەکەی تانیشک، کە ناوی (تیارا ماتیۆ ئەبراهام)ە، لە خـۆی بچـووکترە، ئەویش نەوجـوانێکی بلـیمەت و پەرجـۆیە. لە تەمەنی (٤) ساڵیدا بوو بە ئەندامی کۆمەڵەی مێنسا. لە تەمەنی (١٦) ساڵیدا، بـروانامەی بەکالۆریۆسی لە مـوزیک لە زانکـۆی کالـیفـۆرنیا بەدەستهـێـنا. لە تەمـەنی (١٨) ساڵیـشدا، بـروانـامەی ماستەری لە مـوزیکدا، لە کۆلـێژی جاکـوب لە زانکۆی (ئیندیانا) بەدەستهـێنا. لە ساڵی (٢٠٢٢) دا، خەڵاتی هـونەرمەنـدە گەنجەکان، لە دەنگی کلاسیکـدا، بە تیـارا بەخـشرا.
دکتۆر تانیـشک ئەبـراهـام، ئاواتەخـۆازی ئەوەیە، کە ببێـت بە بـراوەی خەلاتی نـۆبـڵ. ببێت بە سەرۆکی ویلایەتە یەکگـرتووەکانی ئەمریکا. بێگومان، لە بەردەم ئیرادەیەکی بەهـێز و خەبـات و کۆڵـنەدانـدا، هـیچ شـتـێک نیـیە کە نـاوی ئەسـتەم بـێـت.

(*) بۆ نووسینی ئەم بابـەتە، سـوودم لە چەنـدی سایتی ئینگـلیزی وەرگـرتـووە.
نەرویـج: ٢٠٢٤

ئیتر تەواو
لەدەفتەری بوونا خۆم دەسڕمەوە
سێبەرەكەت دەشێلم و
قومێك عەشق لەلێوانت دەخۆمەوە
بەسەر شانی تەنیاییدا سەردەكەوم
دەست لەبەركی نامۆیی گیردەكەم
لەگەڵ گۆشەی نەبوونیا دەبمە هاودەم
لەگۆرانی دەئاڵێم و
گیتارەكان دەكەم بەدڵ
شەوانە هەناسەیەك
لەرۆحی گوڵێكەوە دەرچێت
بەشنەی با خۆم دەپێچمەوە
لەبەرامە شیعرێك دەچنم
مەلۆتكەی حەسرەتی
بۆ دەكەمە ریتم و
وێنەی پەیڤەكان دادەگیرسێنم
تاریكی لەدورگەی ئەوین هەڵئەدەم
دەكەومە دوای زریان
بەتەرزە خەناوكەیەكت بۆ دەهۆنمەوە
بەهەنسك خوناوی شیعر رادەماڵم
نەتۆ بوویتە عاشقی من و
نەگۆشەیەكی ئەم خاكەش
ژوانگەیەكی بۆ رەخسانم
هەتا بڵێم فەرموو وەرە میوانم بە
منیش وەك تۆ خاوەن ماڵم
نە بستە خاكێكیش هەتا ئەمڕۆ
بوو بەداڵدەو نیشتمانم

ستار ئەحمەد

خه‌ڵاته‌‌کانی به‌شه‌ جۆراوجۆره‌کانی پێشبڕکێی بیست و نۆیه‌مین خولی فێستیڤاڵی نێوده‌وڵه‌تی فیلمی “بۆسان” له وڵاتی کۆریای باشوور ده‌ستنیشان کران.

ڕێوڕ‌‌سمی کۆتایی بیست و نۆیه‌مین خولی فێستیڤاڵی نێوده‌وڵه‌تی فیلمی “بۆسان” Busan به ئاماده‌بوونی ئه‌ندامانی لێژنه‌ی دادوه‌رانی به‌شه‌ جۆراوجۆره‌کانی پێشبڕکێی، سینه‌ماکارانی به‌شداربوو له فێستیڤاڵ، چالاکانی پیشه‌گه‌ڕیی سینه‌مایی و هه‌روه‌ها هۆگرانی هونه‌ری حه‌‌وته‌م له ناوه‌ندی “سینه‌مایی بۆسان” له شاری بۆسان له وڵاتی کۆریای باشوور به‌ڕێوه‌چوو و براوه‌کانی به‌شی پێشبڕکێی “ڕه‌وته‌ نوێیه‌کان” New Currents، به‌شی “خه‌ڵاتی کیم جیسێئوک” Kim Jiseok، به‌شی “خه‌ڵاتی مێکێنات” Mecenat، به‌شی “خه‌ڵاتی سونجێ” Sonje، به‌شی “خه‌ڵاتی نێتپه‌ک” Netpac، به‌شی “خه‌ڵاتی فیپێڕشی” FIPRESCI و … دیاریی کران.

باشترین فیلمی به‌شی پێشبڕکێی “ڕه‌وته‌ نوێیه‌کان”
ئه‌ندامانی لێژنه‌ی دادوه‌رانی به‌شی پێشبڕکێی “ڕه‌وته‌ نوێیه‌کان” New Currents له بیست و نۆیه‌مین خولی فێستیڤاڵی نێوده‌وڵه‌تی فیلمی “بۆسان” که بریتی بوون له؛ “محه‌ممه‌د ڕه‌سووڵ ئۆف” Mohammad Rasoulof ده‌رهێنه‌ر و سیناریۆنووس له وڵاتی ئێران ـ سه‌رۆکی لێژنه‌ی دادوه‌ران، “لی مێۆنگ ـ سێ” LEE Myung-Se ده‌رهێنه‌ر له وڵاتی کۆریای باشوور، خاتوو “ژوو دۆنگیۆ” Zhou Dongyu ئه‌کته‌ر له وڵاتی چین، خاتوو “کاتی کۆسرۆتی” Kani Kusruti ئه‌کته‌ر له وڵاتی هیندستان و هه‌روه‌ها خاتوو “ڤاتیا کاڵۆیێرسیج” Vanja Kaludjercic به‌رپرسی فێستیڤاڵی نێوده‌وڵه‌تی فیلمی “ڕۆتێردام” Rotterdam له وڵاتی هۆڵه‌ندا، ده‌نگه‌کانی خۆیان به‌م شێوه‌یه ڕاگه‌یاند:

خه‌ڵاتی باشترین فیلمی ئه‌م به‌شه‌ی فێستیڤاڵ، واته؛ خه‌ڵاتی نه‌قدی بڕیی پاره‌ی ٣٠ هه‌زار دولاری به فیلمی سینه‌مایی “نیشتمانی سپێده‌ی هێمنایه‌تی” The Land of Morning Calm له ده‌رهێنانی “پارک ڕی ـ وونگ” PARK Ri-woong به‌رهه‌می وڵاتی کۆریای باشوور و هه‌روه‌ها
فیلمی سینه‌مایی “ما ـ گریانی بێده‌نگی” MA – Cry of Silence له ده‌رهێنانی “ماو ناینگ” The MAW NAING به‌رهه‌می هاوبه‌شی وڵاتانی میانماڕ، کۆریای باشوور، سه‌نگاپوور، فه‌ڕه‌نسا، نۆڕوێژ و قه‌ته‌ر به‌خشرا.

باشترین فیلمی “خه‌ڵاتی کیم جیسێئوک”
ئه‌ندامانی لێژنه‌ی دادوه‌رانی به‌شی “خه‌ڵاتی کیم جیسێئوک” Kim Jiseok له‌م ڕووداوه گرینگه سینه‌ماییه که بریتی بوون له؛ “کریستییه‌ن ژوونێ” Christian Jeune به‌رپرسی به‌شی فیلمی فێستیڤاڵی نێوده‌وڵه‌تی فیلمی “کان” Cannes له وڵاتی فه‌ڕه‌نسا ـ سه‌رۆکی لێژنه‌ی دادوه‌ران، “پڕاسانا ڤیتاناژ” Prasanna Vithanage ده‌رهێنه‌ر له وڵاتی سریلانکا و هه‌روه‌ها خاتوو “شین سۆوۆن” Shin Suwon ده‌رهێنه‌ر له وڵاتی کۆریای باشوور، ده‌نگه‌کانی خۆیان به‌م شێوه‌یه ڕاگه‌یاند:

خه‌ڵاتی باشترین فیلمی ئه‌م به‌شه‌، واته؛ خه‌ڵاتی نه‌قدی بڕیی پاره‌ی ١٠ هه‌زار دولاری به فیلمی سینه‌مایی “گوندی ئه‌ستێره‌کانی ٢” Village Rockstars 2 له ده‌رهێنانی “ڕیما داس” Rima DAS به‌رهه‌می هاوبه‌شی وڵاتانی هیندستان و سه‌نگاپوور و هه‌روه‌ها فیلمی سینه‌مایی “یێن و ئای ـ لی” Yen and Ai-LEE له ده‌رهێنانی “تام لین شۆ ـ یۆ” Tom LIN Shu-Yu به‌رهه‌می وڵاتی تایوان پێشکه‌ش کرا.

باشترین به‌ڵگه‌فیلمی به‌شی “خه‌ڵاتی مێکێنات” Mecenat
ئه‌ندامانی لێژنه‌ی دادوه‌رانی به‌شی “خه‌ڵاتی مێکێنات” Mecenat، له‌م خوله‌ی فێستیڤاڵ که بریتی بوون له؛ “موحسین مه‌خمه‌لباف” Mohsen Makhmalbaf ده‌رهێنه‌ر، سیناریۆنووس و به‌رهه‌مهێنه‌ر له وڵاتی ئێران ـ سه‌رۆکی لێژنه‌ی دادوه‌ران، خاتوو “ئاساکۆ فۆجیۆکا” Asako Fujioka جێگری سه‌رۆکی فێستیڤاڵی نێوده‌وڵه‌تی فیلمی “یاماگاتا” Yamagata له وڵاتی ژاپۆن و هه‌روه‌ها خاتوو “لی سووجۆنگ” Lee Soojung ده‌رهێنه‌ر له وڵاتی کۆریای باشوور، ده‌نگه‌کانی خۆیان به‌م شێوه‌یه ڕاگه‌یاند:

خه‌ڵاتی باشترین به‌ڵگه‌فیلمی کۆریایی و ئاسیایی ئه‌م به‌شه‌، واته؛ خه‌ڵاتی نه‌قدی بڕیی پاره‌ی ٧٤٠٠ دولاری به به‌ڵگه‌فیلمی “کاره‌کان و ڕۆژگاره‌کان” Works and Days له ده‌رهێنانی هاوبه‌شی “پارک مینسۆ” PARK Minsoo و “ئاهن کیمی هایۆن” AHN Kearny Hyun به‌رهه‌می وڵاتی تایوان و هه‌روه‌ها به‌ڵگه‌فیلمی “ماڵێکی دیکه” Another Home له ده‌رهێنانی “فڕانکی سین” Frankie SIN به‌رهه‌می هاوبه‌شی وڵاتانی تایوان، هۆنگ کۆنگ، چین و فه‌ڕه‌نسا به‌خشرا.

باشترین کورته فیلمی “خه‌ڵاتی سونجێ” Sonje
ئه‌ندامانی لێژنه‌ی دادوه‌رانی به‌شی “خه‌ڵاتی سونجێ” Sonje له بیست و نۆیه‌مین خولی فێستیڤاڵی نێوده‌وڵه‌تی فیلمی “بۆسان” که بریتی بوون له؛ “لیم دائێ ـ هیوونگ” Lim Dae-hyung ده‌رهێنه‌ر و سیناریۆنووس له وڵاتی کۆریای باشوور، خاتوو “کۆنێستانس تسانگ” Constance Tsang ده‌رهێنه‌ر له وڵاتی ئه‌مه‌ریکا و هه‌روه‌ها خاتوو “یاماناکا یۆکۆ” Yamanaka Yoko ده‌رهێنه‌ر له وڵاتی ژاپۆن، ده‌نگه‌کانی خۆیان به‌م شێوه‌یه ڕاگه‌یاند:

خه‌ڵاتی باشترین کورته فیلمی کۆریایی و ئاسیایی ئه‌م به‌شه له فێستیڤاڵ‌، واته؛ خه‌ڵاتی نه‌قدی بڕیی پاره‌ی ٧٤٠٠ دولاری به کورته فیلمی “یۆریم” Yurim له ده‌رهێنانی “سۆنگ جیسئۆ” SONG Jiseo به‌رهه‌می وڵاتی کۆریای باشوور و هه‌روه‌ها به کورته فیلمی”باگێک له زستان” A Garden in Winter له ده‌رهێنانی “ئه‌لئێنورێ مه‌حموودیان” Eléonore Mahmoudian و “هیرۆشی ماتسۆئی” Hiroshi Matsui به‌رهه‌می هاوبه‌شی وڵاتانی ژاپۆن و فه‌ڕ‌‌ه‌نسا پێشکه‌ش کرا.

باشترین فیلمی “خه‌ڵاتی فیپێڕشی”
ئه‌ندامانی لێژنه‌ی دادوه‌رانی به‌شی “خه‌ڵاتی فیپێڕشی” FIPRESCI فیدڕاسیۆنی نێوده‌وڵه‌تی رخنه‌گرانی فیلم له‌م ڕووداوه هونه‌رییه‌دا که بریتی بوون له؛ خاتوو “تێرێز ڤینسێز” Teréz Vincze مامۆستای زانکۆ و ڕخنه‌گری سینه‌ما له وڵاتی هه‌نگاریا، “هسین وێنگ” Hsin Wang ڕخنه‌گری سینه‌ما له وڵاتی تایوان و هه‌روه‌ها خاتوو “سوئۆوون ڕیی” Souewon Rhee ڕخنه‌گری سینه‌ما له وڵاتی کۆریای باشوور، خه‌ڵاتی باشترین فیلمی ئه‌م به‌شه‌یان به فیلمی سینه‌مایی “چیرۆکی نیشتمان” Tale of the Land له ده‌رهێنانی “لۆئێلۆ هیندرا” Loeloe HENDRA به‌رهه‌می هاوبه‌شی وڵاتانی ئه‌ندوونێزیا، فیلیپین، تایوان و قه‌ته‌ر پێشکه‌ش کرد.

باشترین فیلمی “خه‌ڵاتی نێتپه‌ک” Netpac
ئه‌ندامانی لێژنه‌ی دادوه‌رانی به‌شی “خه‌ڵاتی نێتپه‌ک” Netpac “تۆڕیی په‌ره‌پێدانی سینه‌مای ئاسیاپه‌سیفیک” له‌م خوله‌ی فێستیڤاڵدا که بریتی بوون له؛ “ئیگاڕاشای کوهای” IGARASHI Kohei ده‌رهێنه‌ر له وڵاتی ژاپۆن ـ سه‌رۆکی لێژنه‌ی دادوه‌ران، “هێرمان وان ئایکین” Herman VAN EYKEN مامۆستای زانکۆ له وڵاتی به‌لژیکا و هه‌روه‌ها خاتوو “کئم میۆنگ” KIM Miyoung ده‌رهێنه‌ر له وڵاتی کۆریای باشوور، خه‌ڵاتی باشترین فیلمی ئه‌م به‌شه‌یان به فیلمی سینه‌مایی “نیشتمانی سپێده‌ی هێمنایه‌تی” The Land of Morning Calm له ده‌رهێنانی “پارک ڕی ـ وونگ” PARK Ri-woong به‌رهه‌می وڵاتی کۆریای باشوور به‌خشی.

خه‌ڵاتی “هۆگرانی سینه‌ما”
ئه‌ندامانی لێژنه‌ی دادوه‌رانی خوێندکاران له به‌شی پێشبڕکێی “گۆشه‌ی کراوه” Wide Angle له‌م ڕووداوه سینه‌ماییه پێکهاتوو له خوێندکارانی جۆراوجۆر له به‌شه‌کانی په‌یوه‌ست به سینه‌ما له شه‌ش زانکۆ له ناوچه‌ی بۆسان، باشترین به‌ڵگه‌فیلمی کۆریایی و ئاسیایی فێستیڤاڵیان به‌م شێوه‌یه ڕاگه‌یاند:

خه‌ڵاتی “هۆگرانی سینه‌ما Cinephile Award به به‌ڵگه‌فیلمی “نه نیشتمانێکی دیکه” No Other Land له ده‌رهێنانی هاوبه‌شی “باسێل ئادرا” Basel Adra، “حه‌مدان به‌لال” Hamdan Ballal، “یۆڤاڵ ئابڕاهام” Yuval Abraham و “ڕاسێل سزور” Rachel Szor به‌رهه‌می هاوبه‌شی وڵاتانی فه‌ڵه‌ستین و نیپاڵ به‌خشرا.

خه‌ڵاتی بینه‌ران
خه‌ڵاتی بینه‌ران له به‌شی پێشبڕکێی “ڕه‌وته‌ نوێیه‌کان” له‌م خوله‌ی فێستیڤاڵ، به فیلمی سینه‌مایی “نیشتمانی سپێده‌ی هێمنایه‌تی” The Land of Morning Calm له ده‌رهێنانی “پارک ڕی ـ وونگ” PARK Ri-woong به‌رهه‌می وڵاتی کۆریای باشوور به‌خشرا. ئه‌م فیلمه، زۆرترین سه‌رپشکی له لایه‌ن بینه‌رانی فێستیڤاڵه‌وه له‌م به‌شه‌، بۆخۆی مسۆگر کردبوو.

“بۆسان” یه‌کێک له گرینگترین فێستیڤاڵه‌کانی کیشوه‌ری ئاسیا
فێستیڤاڵی نێوده‌وڵه‌تی فیلمی “بۆسان”، یه‌کێکه له گرینگترین فێستیڤاڵه‌کانی کیشوه‌ری ئاسیا و یه‌کێکه له ٢٢ فێستیڤاڵی باوه‌رپێکراویی ئه‌نجوومه‌نی به‌رهه‌مهێنه‌رانی جیهانی فیلم “فیاپف” FIAPF له ئاستی دنیادا. ئه‌م ڕووداوه سینه‌ماییه به پشتیوانی وه‌زاره‌تی فه‌رهه‌نگ، شاره‌وانی و ئه‌نجوومه‌نی شاری بۆسان و ناوه‌ندی فیلمی کۆریا به‌ڕێوه‌ده‌چێت.

ڕێزلێنانی “میگۆئێل گۆمێز” ده‌رهێنه‌ری ناوداری پورتوگالی
بیست و نۆیه‌مین خولی فێستیڤاڵی نێوده‌وڵه‌تی فیلمی “بۆسان” به نمایشی کۆمه‌ڵێک فیلم له سینه‌ماکارانی وڵاتانی جۆراوجۆری جیهان له چه‌ندین به‌ش له‌وانه؛ ١٠ فیلمی سینه‌مایی له به‌شی پێشبڕکێی “ڕه‌وته‌ نوێیه‌کان”، ١١ کورته فیلم کۆریایی له به‌شی “گۆشه‌ی کراوه”، ١٠ کورته فیلمی ئاسیایی له به‌شی “گۆشه‌ی کراوه”، ١٠ به‌ڵگه‌فیلم له به‌شی “گۆشه‌ی کراوه”، ٨ فیلمی سینه‌مایی له به‌شی “خه‌ڵاتی کیم جیسێئوک”، به‌شی “خه‌ڵاتی مێکێنات”، به‌شی “خه‌ڵاتی سونجێ”، به‌شی “خه‌ڵاتی نێتپه‌ک”، به‌شی “خه‌ڵاتی فیپێڕشی” و هه‌روه‌ها به‌شی ده‌ره‌وه‌ی پێشبڕکێی، له‌وانه؛ ٢٨ فیلمی سینه‌مایی له به‌شی “په‌نجه‌ره‌یه‌ک به‌ره‌و سینه‌مای ئاسیا” A Window on Asian Cinema، ٥ فیلمی سینه‌مایی له به‌شی “گاڵا” Gala، ٧ فیلمی سینه‌مایی له به‌شی “سینه‌مای کراوه” Open Cinema، ١٧ فیلمی سینه‌مایی له به‌شی “دیارده‌کان” Icons، فیلمێکی ژاپۆنی و ١٧ به‌ڵگه‌فیلم له به‌شی “ویترین” Showcase، ٦ فیلمی سینه‌مایی له به‌شی “شه‌یدای شه‌وانه” Midnight Passion، ٦ فیلمی سینه‌مایی له به‌شی “له‌سه‌ر په‌رده” On Screen، ٩ فیلمی سینه‌مایی له به‌شی “ته‌رکیز له‌سه‌ر ڕۆحی منداڵان، فیلمی منداڵان”، ٦ فیلمی سینه‌مایی له به‌شی ڕێزلێنانی “میگۆئێل گۆمێز” Miguel Gomes ده‌رهێنه‌ری ناوداری پورتوگالی، ٦ فیلمی سینه‌مایی له به‌شی ڕێزلێنانی “لی سان ـ کیۆن” Lee Sun-kyun ئه‌کته‌ری کۆچکردووی کۆریایی، ٢٩ فیلمی سینه‌مایی له به‌شی “سینه‌مای جیهان”، ٢٣ فیلمی سینه‌مایی له به‌شی “سینه‌مای ئه‌مڕۆی کۆریا”، ١١ فیلمی سینه‌مایی له به‌شی “فلاش فۆڕوارد” Flash Forward، به‌شی “ئاکادیمیای فیلمی ئاسیایی”، به‌شی “نمایشی تایبه‌ت”، به‌شی ڤۆرکشۆپی فێرکاریی “میگۆئێل گۆمێز” و “ئان هۆی” Ann Hui ده‌رهێنه‌ری هۆنگ کۆنگی ـ چینی، به‌شی “سندووقی سینه‌مای ئاسیا”، به‌شی “بازاڕی فیلمی ئاسیا” و چه‌ندین به‌شی دیکه له ڕۆژانی ٢ تا ١١ی ئۆکتۆبه‌ری٢٠٢٤ له سینه‌ما “بۆسان” و سینه‌ماکانی دیکه‌ی شاری بۆسان له وڵاتی کۆریای باشوور به‌ڕێوه‌‌چوو.

بۆ زانیاری زیاتر:

‌https://www.biff.kr/eng/addon/10000001/page.asp?page_num=8417