لەم هەفتەیەدا کۆبوونەوەی ساڵانەی صندوقی دراوی نێودەوڵەتی ، بانقی جیهانی و نوێنەری بانقی مەرکەزی ئەوروپا و وەزیرەکانی دارایی وڵاتانی ئەوروپا لە واشنگتۆن دی سی سەبارەت بە هەندێك گرفتی سەرەکی جیهان دەکرێت. لە ڕاستیدا گرفتی سەرەکی جیهان خودی سیستەمەکەیە کە ئەم دەزگە دراویانە خۆیان بەشێکی گەورەی سیستەمەکەن لەتەك پایە سەرەکییەکەی کە دەوڵەتەکانن.

ئەوەی کە خاڵی سەرەکییە و پێشبینی دەکرێت کە لەم کۆبوونەوەیەدا قسە و باسی لەسەر بکرێت چەند پرسێکین. لەوانە ژینگە و تێكچوونی ئاو و هەواو ڕوودانی تۆفان و لافاو لە زۆر شوێن، تەنانەت لە وڵاتانی کە دەکەونە ناوچەی نیمچە بیابانەوە هەروەها بەرزبوونەوەی پلەی گەرمی تا ئەو ڕادەیەی کە دەبێتە هۆی کەوتنەوەی ئاگرێکی زۆر لەو شوێنانەی کە پلەی گەرما زۆر زۆر بەرز دەبێتەوە.
بە گوێرەی بۆچوونی بەشداربووانی کۆبوونەوەکە گرفتی سەرەکی سیستەمەکە سێ گرفتن: گەشەنەکردنی ئابووری، کە گوایە ئەمە گرفتی سەرەکییە و جیهان پێوەی دەناڵێنێت . گرفتی دووەم گرفتی قەرزارییە کە 146 دەوڵەتی جیهان بە دەوڵەمەند و هەژارییەوە بە ڕێژەی جیا جیا قەرزارن. گرفتی سێیەم وەکو لە سەرەوە وتم گرفتی ژینگە و تێكچوونی کەش و هەوایە.

گەشەنەکردن: ڕاپۆرتەکانی کە لەسەر گەشەی ئابووریی دراون دەڵێن لە سالی 2008وە دوای ڕوودانی قەیرانە داراییەکە وڵاتە دەوڵەمەندەکان دووچاری دابەزینی گەشەی ئابووری هاتوون و ئەمەش گرفتی دروست کردووە.
لە ڕاستیدا گرفتی گەشەنەکردن یاخود دابەزینی گەشەی ئابووریی وڵاتان لە سای سیستەمی هەنووکەدا دوو گرفتی گەورە دروست دەکات : یەك: گرفتی بە دواهاتنی قەیرانەکان و وابەستەی قەیرانەکان، واتە قۆرتەکانی . دوو: دابەزینی گەشەی ئابووریی یانی بوونی بەتاڵەی زیاتر ، زیادبوونی نرخی پێداویستییەکانی ژیان ، یانی کەمبوونەوەی دانی تەکس ( باج) واتە نوقسانی لە بوجەی دەوڵەتدا. نوقسانی بوجەی دەوڵەتیش یانی کەمکردنەوەی بیمەکان و بڕینی پارەی خزمەتگوزارییەکانی وەکو قوتابخانە و خەستەخانە و شارەوانی بە هەموو بەشەکانییەوە هەروەها نەدانی یارمەتی و هاوکاری نەکردنی ولاتانی لێقەوماو و لەمەش زیاتر یانی قەرزکردنی زیاتر لە لایەن حکومەتەکانەوە، کەواتە بوون بەژێر قەرزی نەتەوەیی زیاترەوە.

قەرز و قەرزاریی: بە هۆی ئەوەی سەرەوە و تەماحی زۆری خاوەنکار و کۆمپانیاکان لە کەڵەکەکردنی سەرمایەی زیاتردا دەوڵەت ساڵانە قەرز دەکات، قەرزیش دانەوەی هەیە و دانەوەکەشی بە ڕێژەیەکی بەرزی سووە کە دەبێت دەوڵەت بیداتەوە گەر نەیداتەوە ئەوە سووەکە دەچێتە سەرەوە و کەڵەکە دەبێت.
لەم بارەدا با سەرنجی هەندێك لەو وڵاتانە لە کۆی 146 وڵاتی قەرزار بدەین کە قەرزەکانیان وەک پێوەرێک، بە ڕێژەی داهاتی نیشتمانی لێکدەدرێتەوە، کە لە ئەوروپا و ئەمەریکا بە (GDP) ناودەبرێت، کە پێوەری بەردەوامیی قەرزەکان بە گوێرەی ئەوە دەخەمڵێنرێت.

ڕێژەی قەرزەکانی ئیتاڵیا بەرامبەر بە داهاتی ناوخۆیی (GDP) لە سەرووی 130% دایە، لە کاتێکدا ڕێژەی قەرزی ئەمریکا لە 124%دایە. یۆنان ڕێژەی قەرزەکەی نزیکەی 160% و ژاپۆن ڕێژەی قەرزەکەی زیاتر لە 260 %. بریتانیا لەم دواییەدا قەرزەکەی چووە سەرووی 100%وە. صندوقی دراوی نێودەوڵەتی پێشبینی دەکات قەرزی گشتی جیهانی تا کۆتایی ئەمساڵ 100 تریلۆن دۆلار تێپەڕێنێت.
هاوکاتیس ئەو ڕاپۆتە هەڵسەنگاندنێکی پێشوەختیشی بۆ گەشەی ئابووری هەندێك وڵاتی گروپی حەوت کردووە لەوانە دەکرێت ئەمساڵ بەریتانیا سێیەم خێراترین ئابووری هاوبەش بێت لە گروپی حەوتەمدا، هاوتەریب لەگەڵ فەرەنسا و لە پشت ئەمریکاوە کە لە ڕێڕەوی گەشەکردنیدایە بە ڕێژەی 2.8% و کەنەدا کە پێشبینی دەکرێت بە ڕێژەی 1.3% گەشە بکات. ئیتاڵیا بە ڕێژەی 0.7% ، گەشەسەندنی ئابووری ژاپۆن بە 0.3% . گەشەسەندن لە ئەڵمانیا سفر دەبێت ئەو لە ئێستادا لە ململانێیەکی سەختدایە لەگەڵ ئابوورییەکەیدا.
ڕاپۆرتێکی ڕێکخراوی خێرخوازی دژە هەژاری گەشەپێدانی دارایی نێودەوڵەتی (DFI) دەریدەخات کە ڕێژەی دانەوەی قەرزەکان لە 42%ی تێچووی خزمەتگوزارییەکانە. واتە ئەگەر بڕ یار بێت کە 100 دۆلار بۆ خزمەتگوزارییەکان تەرخان بکرێت لە سەدا 42ی ئەمە دەدرێتەوە بە قەرزەکە. ئەمە لە لیستی 146 دەوڵەتەکەدا کە وڵاتانێکین کە تا ڕەدەیەك دەەوڵەمەندن بەڵام لە وڵاتانی ئەفریقادا ئەم بڕە قەرزە دەچێتە لە سەدا 55 ی خەرجی خزمەتگوزارییەکان کە دەدرێتەوە بە بانقی جیهانیی.

لەگەڵ ڕێژەی بەرزی قەرزکردندا کە لە کۆتایی ئەمساڵدا دەچێتە 100 تریلۆن دۆلار، کە وڵاتە دەوڵەمەندەکان زیاتر قەرزارن، پرسیارەکە ئەوەیە کە پارەی ئەم قەرزە بۆ کوێ دەڕوات؟ بێ گومان بەشێکی بۆ جەنگ و بەرپاکردنی جەنگە هەروەها بەشێکی تری بە گەندەڵی دەڕوات ، بەشێکیشی بە هاوکاری هاووڵاتانێك کە خودی دەوڵەت و سیستەمەکە ئەو بارودۆخەی خولقاندووە، ئەمە جگە لەوەی کە خودی دەوڵەت و ئیدارەکانی بیرۆکراتین. هەر ئەو هۆکارانەیە و هەندێکی دیکە کە دەبینین بە گوێرەی ڕاپۆرتێکی بانقی جیهانی 700 ملیۆن کەس لە جیهاندا ڕۆژانە لەسەر تەنها 2 دۆلار و 15 سێنت دەژین. هەر هەمان ڕاپۆرت ئەوەی پشتڕاست کردۆتەوە کە زیاتر لە 3 دەیەی دەوێت تاکو ژیانی ئەو 700 ملیۆن کەسە لە جیهاندا لە قۆناخی هەژاری ڕەها دەربکرێت. لەسەدا 44 ی دانیشتوانی جیهان کە دەکاتە 3 ملیار، ڕۆژانە لەسەر کەمتر لە 6 دۆلار و 85 سێنت دەژین.
سەبارەت بەبەرزکردنەوەی ژیانی ئەو 3 ملیار کەسەش ئەوە چیرۆکێکی جیاوازە ئەگەر ئامانجەکە گواستنەوەی داهاتی ئەو 3 ملیار کەسە بێت بۆ سەرووی 6.85 دۆلار لە ڕۆژێکدا، ئەمەش بۆشاییەکی دیکە دروست دەکات لە ژیانی خەڵکدا کە دەبێتە هۆی زیادبوونی ڕێژەی دەردانی گازی ژەهراوی بە ڕێژەی 46% لە سەرووی ئاستی ساڵی 2019دا.
ئەی چارە؟

بێ گومان بۆ هەموو گرفتێك چارە هەیە چونکە ڕوودانی گرفت لە روودانی هۆکارێکەوە یا ڕووداوێکەوە ڕوودەدات. بەڵام لە دید و بوونییەی سەرمایەداری و سەرمایەدارانەوە و ئەو چارەسەرانەی کە بۆی دادەنێن هەرگیز چارەسەرێکی یەکلاییکەرەوە نییە . حەلی یەکلاییکەرەوە خودی سیستەمەکە هەڵدەتەکێنێت و دژ بە ئامانجی ئەوانە کە بەردەوامیدانە بە سستەمەکە و زیاتر چەسپاندنی.
هەر بۆ نموونە هەموو ئەو قەرزانە کە لە لایەن بانقی جیهانی و دەزگە دراوییەکانی دیکەوە دراون هەمووی بە مەرجی قورس دراون کە کەمەری دانیشتوانی وڵاتە هەژارەکانی شکاندووە، بە برسی کردنیان، بە بەرزرکردنەوەی نرخی پیداویستییەکانی ژیانیان، بە بەتایبەتیکردنی کەرتە خزمەتگوزارییەکانی دەوڵەت…تد . هەر خولقاندنی ئەم بارودۆخەیە کە زۆرێك لە ئابووریناسەکان لە ناو خودی ئەو دەزگە دراوییانەدا و لە دەرەوەیان بیر لە کوژاندنەوەی ( هەڵوەشادندنەوەی) ئەو قەرزانە دەکەن و جەدەلێکی گەورەی لەسەرە. تا ئێستا دەزگە دراوییەکان و کاربەدەستانیان بەمە ڕازی نین چونکە ئەمە کارێکی زۆر قورسە گەرچی ئەوان لە ڕێگای بەرزی ڕێژەی سووەکانەوە دەمێکە بڕی پارە ئەسڵییەکە کە بە قەرز داراوە وەرگیراوەتەوە.

لەمانەش زیاتر کۆمپانیا گەورەکانی وەکو نەوت و خەڵوزی بەردینی و سەیارە و گۆشت بە هەموو جۆرەکانییەوە و سوپەرمارکێتەکان و ئەوانی تریان هەرگیز نەك هەر ئامادە نابن کە دەستبەرداری زیاتری قازانجیان ببن بەڵکو بە هیچ شێوەیەکیش ناتوانرێت لغاو بکرێن . کردنی قازانجی زیاتریش لەسەر حسابی هەژارکردنی زیاتری دانیشتوانە ، لەسەر حسابی تێکدانی ژینگەیە و هەڵکەندنی خەڵکانێکی زۆر لە ڕێ و شوێن و زێدی خۆیان ، کەمکردنی داهات و زیاتربوونی هەژاری و بەتاڵەییە ، ئەمەش یانی ئەو وڵاتانەی کە توشی ئەم نەهامەتییە دەبن کە هەرە زۆرینەیان وڵاتانی هەژارن دەبێت چاوەڕوانی هاوکاری و یارمەتی بن، ئیدی وەکو خێر یاخود وەکو قەرزێك کە بەهۆی دانەوەیەوە کە سووەکەی بەرزە هەتا ماون دەبێت پێوەی بناڵێنن.
لە لایەکی دیکەوە صندوقی دراوی نێو دەوڵەتی باوەڕی وایە لەکاتێکدا ترەمپ خۆی بۆ هەڵبژاردنەکانی ئەمریکا لە5ی ئەم مانگە ئامادە دەکات، پلانەکانی بۆ سەپاندنی باجی بەرچاو ( گومرگ) بەسەر کاڵا هاوردەکراوەکاندا خستۆتە ڕوو، سیاسەتێک کە پێدەچێت زنجیرەیەک ڕێوشوێنی تۆڵە سەندنەوە بێت. پێشبینی دەکرێت لێرەدا چین بە ئامانجی سەرەکی بگیرێت، هەرچەندە کاڵاکانی یەکێتی ئەوروپاش لەبەر چاویدان، واتە ئەوانیش دەکرێت هەمان چارەنووسیان هەبێت. ئەم نیگەرانیەی صندوقی دراوی نێودەوڵەتی گریمانی خراپتربوونی بارودۆخەکە زیاتر دەکات تاکو باشبوونی .
کەواتە تەنها چارەسەرێك هەڵوەشاندنەوە و لەناوبردنی ئەم سیستەمەیە و جێگرتنەوەیەتی بە سیستەمێك ژیانی مرۆڤەکان مەبەستی بێت ، سیستەمێك کە پارە و هەموو چەشنەکانی خاوەندارێتی بە خاوەندارێتی دەوڵەتیشەوە لەناو بەرێت و بەخاوەندارێتی گشتی جێگەی بگیرێتەوە، ئابووری کۆمەڵگە چەك و بنەمای خۆشگوزەرانی ژیانی خەڵکەکەی بێت لەبری ئەوەی وەکو چەك و بنەمای برسیکردن و کەڵەکەکردنی سەرمایەو چەك و تەقەمەنی جەنگ دژ بە دانیشتوان بەکاربهێنرێت.

زاهیر باهیر
23/10/2024

………………
تێبینی : هەموو ئامارەکان لە دوو ئابووریناسی بریتانییەوە : Phillip Inman, Larry Elliott وە وەرگیراون .

دەق: لازۆ ئازاد

(1)
هونەرى وێنەكێشانى كلاسیكى تەكنیكى (لەیەككۆبوونەوە)ى شێوە و هێل و توخم و سێبەر و رەگەز و رەنگەكان، بە مەبەستى (دانوستاندن) و نیازى دیاریكراو پەیرِەو دەكات. هونەرى وێنە دیجیتاڵییەكان جیاواز و تایبەتن بە شێوە و هێل و وێنە بینراوەكانی هونەری كۆمپیوتەرەوە و زێتر گفتوگۆ لەیەكتریان نزیك دەكاتەوە.
لە هونەرى وێنەى دیجیتاڵى تەكنیكى دووبارەكردنەوە و شێواندنی هێل و رەگەز و توخمەكان دەبینرێت و هەموو ئەوانە هەندێكجار دەكرێت ببنە هۆی وێنەكردنی ئەبستراكت، یان تابلۆی سێ رِەهەندی و بەكارهێنانی واقیعی میتافۆرِئامێز.
هونەرى وێنە دیجیتاڵییەكان لە هونەری هاوچەرخدا گەشەی كرد و كەمتر پەیرِەوى نیازى دیاریكراو دەكات و خۆی لە ئازادى (گفتوگۆ)دا سەپاند. واتە لە هونەرى (نێت)دا چەندین شێوە و رەگەز و تایبەتمەندی جیاوازى وەك رِاستی مەجازی، رِاستی گەورەكراوە… نمایان دەكرێت.
(2)
(ئاگرەكەت لەگەڵمدا هات) وەك تابلۆى شیعرى چەندین شێوە و هێل و توخم و سێبەر و رۆناكى و رەنگى جیاوازى وەك (دۆزینەوە، ئەزموونكردن، میهرەبانى، وردبینى و هەستكردن بە شتەكانى دەوروبەر، تایبەتمەندێتى هەستى ژنانە…)ى لەخۆگرتووە و هەموو ئەوانە وەك بەشى لێكجیاواز كاریگەریى و رۆڵى خۆیان لەسەر دەروونى شاعیردا دەگێرِن و وەك وێنەنێت لە دووبارەكردنەوەى پرسى بوونگەرایى و شێواندنى شێوە و هێل و سێبەر و رۆناكى و توخمەكان و وێنەكردنی ئەبستراكت … نزیك دەبنەوە. لەوێشەوە شێوە و هێل و سێبەر و رۆناكى و توخم و رەنگى وێنەكێشانى كلاسیكى بەجێدەهێلێت و شێوە و هێل و وێنە جیاوازە بینراوەكانی هونەری كۆمپیوتەر دەپۆشێت.
ئەو قەسیدەیە وەك تابلۆ سەر بە وێنە ئاوێتەكانى هونەرنێتن! خەسڵەتەكانى ئەو هونەرە بەرجەستە دەكەن! خەسڵەتەكانى ئەو هونەرە ئەوەیە، كە (گفتوگۆ) لەنێوان شێوە و هێل و رەگەز و توخم و بەشە جیاوازەكانى وێنەكان بوونى هەیە، بەڵام بێ‌ ئەوەى هیچییان ببنە سێنتەرى مەبەست. لێرەدا هونەرى وێنەنێت و هونەرى كلاسیك لە جیاوازى نێوان چەمكى دانوستاندن و چەمكى گفتوگۆدا خۆیان دەبیننەوە.
دواجار پێكهاتەى پرسى (دانوستاندن)ى ئەو تابلۆیە لە زمانى (گفتوگۆ)ى نووسراودا، یان بە مانایەكى دیكە خۆ بەیانكردنى وێنەى (بینراوى تابلۆ) لە زمانى (گوتراوى شیعری)یدا لە رێگاى ئەویدیكەى (خوێنەر/ وەرگر)ى جیاوازەوە جوانتر دەبینرێن و هەستیان پێدەكرێت. وەك چۆن لە ناوەوەى شاعیر (زمانى گوتراو و وێنەى كێشراو) هەردووكیان لە هەمان كاتدا (رەنگى تایبەتى تابلۆ) و (زمانى بەكارهێنراوى تایبەت)ن بۆ كەمكردنەوەی ئازار و ترس و نائومێدى و تاسە و خەمى ناوەوەى شاعیر، بەڵام بێ‌ ئەوەى (چ وەك پێكهاتەى تابلۆ، چ وەك زمانى بەكارهێنراوى گوتراو) بتوانن رەنگى (كاتى لەدەستچوو) و زمانى جوانییەكان لە پرسى بێكۆتایى (بۆ كوێ‌ دەچین) بگەرِێننەوە؟!
(3)
لازۆ ئازاد لە شاری (سلێمانی) لە گەرِەكی (سابونكەران) لە دایكبووە. خوێندنی سەرەتایی لە قوتابخانەی (مەحوی) بووە و پاشان تا دووی ناوەندی لە (دواناوەندی ژینی كچان)ى خوێندووە. لە سەرەتای ساڵی (200)ەوە لەگەڵ خانەوادەكەی كوردستانی جێهێشتووە. لە وڵاتی (سوید) خوێندنی ناوەندی وپاشان دواناوەندی بەشی ئەدەبی تەواو كردووە. ئێستا نیشتەجێى وڵاتی بەریتانیایە لە ساڵى 2015 بەشی كۆمەڵناسى لە زانكۆی (نیومان) بە تەواو كردووە و بەكالۆریس و پاشان برِوانامەى ماستەرى هەر لەو زانكۆیە بە دەستهێناوە.
لازۆ ئازاد ماوەی (24) ساڵە لە بەریتانیا دەژى و لە یەكێك لە رێكخراوە خێرخوازییەكان لە بێرمینگهام‌ – بەریتانیا راوێژكاری كۆمەڵایەتییە. دەڵێ‌: هەریەك لە ژیان و مرۆڤ و جوانی سەرچاوەی ئیلهامی شیعرەكانمن. جگە لە پیشەی شاعیری كاری خێرخوازیش دەكەم، ‎بە تەنها و بە هاوبەشیش كاری خێرخوازیم كردووە و بەردەوامم، مەرج نییە شاعیر كاری خێرخواز بكات، بەڵام من بە هیچ شێوەیەك شیعرم بۆ بژێوی ژیان نە نووسیوە.
بەرهەمەكانم بریتین لە (كراس رەش بە هاوبەشییە، 2007 دەزگاى چاپ و پەخشى سەردەم، شازادەی كۆشكی رەش، 2013 دەزگاى چاپ و پەخشى سەردەم، كتێبی نووسینەوەی هەزار و یەك خەون، ساڵى 2016 ناوەندى غەزەلنووس). سەبارەت بە نوێترین بەرهەمیشم تا ئێستا برِیارم لە ناونیشانەكەی نەداوە. برِواموایە گرنگە لە كوردستان دادوەریی بوونی هەبێت.
لازۆ ئازاد لە ساڵى 2023 دا لەلایەن بەرێوبەرایەتى گشتى رۆشنبیرى و هونەرى سلێمانى خەڵاتى رێزلێنانى پێبەخشراوە.

ئاگرەكەت لەگەڵمدا هات

رِەنگی شینی ژێر ملی باڵندە، دوای مردنی، دەچێت بۆ كوێ؟
‎خەونەكانی من كە دەبنە خۆڵەمێش و نایەنە دی، دەچن بۆ كوێ؟
‎تامی گەرمی دوو زمانی لێكئاڵاو دوای دابران، دەچێت بۆ كوێ؟
‎هەڵمی هەناسەی دوو دڵدار لە ناو تۆفانی خەوتوودا، دەچێت بۆ كوێ؟
‎من كە ساڵانێكی زۆر، دووری تۆ نەخۆشی خستبووم،
‎نزیكیمان دوای ئەو هەموو بریندارییە باری كرد بۆ كوێ؟
‎ئەو هەموو هیوایە كە لە سنگدا دانە دانە دەترووكان و باڵەكانیان دەكردنەوە،
‎دوای هەوری تاریك و تەم، چوون بۆ كوێ؟

‎خەونمان هەبوو،
‎چیرۆكمان هەبوو،
‎برینمان هەبوو،
‎ئەو هەموو شتەی دەكرا بیبەخشین و نەمانبەخشی، بوون بە چی؟

‎تۆ هەرگیز خەونی خۆتت ناشتووە چونكە نەتزانیوە دەچێت بۆ كوێ؟
‎برینی خۆتت بە گوڵە ئەرخەوان پێچاوە و پێت وابووە چاك دەبێتەوە؟
‎دانت بە خۆتدا گرتووە بۆ ئەوەی نەگریت و كەس بە چاوی بەزەیی ساختە سەیرت نەكات؟
‎بۆ ئەوەی بە دەنگی بەرز نەڵێیت، ئێوە خاشاكن!
‎بەدەم دوژمنەكانتەوە بە تامی دۆست پێكەنیویت بۆ ئەوەی چەقۆیەك كەمترت لێ بدەن؟
‎لە دوای ئەڤینی شكستخواردوو، بزمارت لە تابوتی خۆت داوە بە ئومێدی مردن؟

‎من ئەو رۆژانە دەستم بە دڵی شكاومەوە گرتبوو و رِام دەكرد،
‎گوێم لێبوو دەیانگووت شێتە.
‎وەك منداڵ بۆت دەگریام، دەنگم دەرنەدەهات،
‎وەك توتكە سەگی لاكۆڵان دەنوزامەوە.
‎چونكە تۆ نەتزانی كە رۆیشتم، ئاگرەكەت لەگەڵمدا هات،
‎كە بەجێم هێشتی تۆفانەكەت بە دوامەوە بوو،
‎بێ ئاورِدانەوەش
‎تارماییت لە پێشمەوە رِێی دەكرد.

‎بەڵام دەموویست پێش مردنم،
‎رِەنگی
‎شینی
‎ژێر
‎ملی
‎باڵندە
‎ببینم….

كاتى لەدەستچوو
لەنێوان بینین و گوتندا
چەمكى بینین و گوتن دوو شێوەن لە چۆلایى رەنگى تابلۆ و زمانى بەكارهێنراوى شاعیر! بینین فیكرە، گوتنیش فیكرە، بەڵام ئەوەى بینین و گوتن لێكجیا دەكاتە بۆشاییە (یان پرسى كاتى لەدەستچوو -بۆ كوێ؟)یە، بەو مانایەش لە تابلۆ/ قەسیدەى (ئاگرەكەت لەگەڵمدا هات)دا بینین و گوتن هەردووكیان پرسیار و بیركردنەوەن لە بۆشایى كاتدا! واتە بیركردنەوە و پرسیارەكانى شاعیر دەكەونە جیاوازى/ بۆشاییەوە! بە دیوەكەى دیكە ئەوە جیاوازى/ بۆشاییە (بینین) و (گوتن) لەیەكجیا دەكاتەوە. ئەوە (شیعرییەت)ە وێنەنێت و گەردەلوولى رووتى زمانەوانى لەیەكجیا دەكاتەوە. دەمەوێ‌ بڵێم ئەو تابلۆ/ قەسیدەیە وەك (زمان) بۆشاییەكان، یان پرس و بیركردنەوەى (بۆ كوێ؟) شیعرییەت دەخەنەوە و وەك (وێنەنێت) جیاوازى راستى گەورەكراوەكان نائومێدى دەنوێنن.
پرس و بیركردنەوەى شاعیر سەر بە دەرەوەیە (دەچن بۆ كوێ؟) سەر بە شیعرییەتە، بەو مانایەش دەرەوە (گەردەلوولێكى رووت)ە و نێوانى گوتن و بینین دەشێوێنێ‌؟!. (ژیل دۆڵۆز) لە كتێبى (لە دەرەوەى فەلسەفەدا، وەرگێرِانى عەبدولسەلام بنعەبدئەلعالى و عادل حدجامى) دەڵێ‌: ” نیچە پێچەوانەى فەیلەسوفانى كلاسیك لە رێگاى ناوەوە (نەدەتوایەوە) بۆ ئەوەى دواتر بەرەو دەرەوە خۆى بەیان بكات، بەڵكو فیكر و نووسینەكانى لەسەر پەیوەندییە راستەوخۆییەكانى دەرەوەدا دەچەسپاند. ل4″ بیركردنەوەى كلاسیك بەرەو ناوەوەیە، بەڵام دەرەوە وەك گەردلوولى تەنیا دووانەى بینین و گوتن دەهەژێنێ‌… لازۆش ئەگەرچى لە رێگاى وێنەنێتەكانەوە راستى گەورەكراوى جیاواز دەكێشێ‌، بەڵام لە رێگاى پرس و بیركردنەوەى (بۆ كوێ‌) ئەو وێنەنێتانە دەكەونە دەرەوەى كات و بۆشایى و لە گەردەلوولى رووتى زمانەوانیدا شیعرییەت دەخەنەوە. بەو مانایەش بۆشاییەكانى شیعرییەت، جیاوازییەكان (خوێنەر/ وەرگر) بونیاد دەنێت و راستى گەورەكراویش جیاوازى ئازارەكانى ناوەوە بەرجەستە دەكەن.
دەمەوێ‌ بڵێم لە سەرەتاوە شێوازی پرس و بیركردنەوە و بەها و هەستەكانی شاعیر لە قەسیدە/ تابلۆى (ئاگرەكەت لەگەڵمدا هات) بەشێوەی هێل و سێبەر و رۆناكى و توخم و رەنگە جیاوازەكانى وێنەنێت ئازارەكان ئاشكرا دەكەن و دواتر وەك گەردەلوولێكى رووتى زمانەوانى لە دەربرِینى گوتنى جیاوازى شیعرییدا خۆیان دەنوێننەوە.
لە زۆرباردا ئەو قەسیدە/ تابلۆ هونەرییە (توانەوەى ناوەكى و بێهودەیى كاتى بەسەرچوو) وەك دەرخەری باری دەروونی/ زمانى (لازۆ)ى شاعیر بەیان دەكەن و بە دیوەكەى دیكەش وەك شێوازی چارەكردنى دەروونى دەكەونەوە و ئاڵۆزی (دەروونی/ زمانى) كەمدەكەنەوە.
ئەو خوێندنەوەیە لە رێگاى گەردەلوولى رووتى گوتنى شیعرى و وێنە بینراوەكانەوە بە دواى ئەو چارە (دەروونی/ زمانی)یەدا ناگەرِێت. بەڵكو هەوڵى بە جێگۆرِكێكردنى شێوەگرتنى گوتنى وێنەیى و بەرهەمهێنانی شیعرییەتنێت دەدات. بە مانایەكى دیكە لە هەوڵى ئەوەدایە كە پێمانبڵێت دەشێ‌ پێچەوانەش راست بێت.

هێزى وێنەنێت، بۆشاییەكانى شیعرییەت
پەیوەندی نێوان كارە هونەرییەكان و سایكۆلۆژیا، هەزاران ساڵ پێش ئێستا بۆ سەردەمی كاتارسیس دەگەرِێتەوە. بەڵام كارپێكردن بە سایكۆلۆژیای هونەر، لە فرۆیدەوە سەری هەڵداوە. لەو خوێندنەوەیەدا بۆ تێگەیشتنى هێزى بینینى وێنە و دەربرِینى گوتنى شیعری پێویستە وەك دۆلۆز جیاوازى لەنێوان (چۆلایى) و (دەرەوە)دا بكەین. چۆلایى هەتا ئێستا شێوەیە. بەڵام دەرەوە هێزەوە و شێوەى نییە. دەرەوە لە مەسافەكان پێكهاتووە، بەڵام چۆلایى بەیەكەوەبوون دەگەیەنێت. ئەگەر ئەو قسەیەى دۆلۆز تەرجەمەى (ئاگرەكەت لەگەڵمدا هات) بكەین، ئەوە لەبەرانبەر وێنەنێتەكاندا جیاوازى رِاستی گەورەكراوى ناوەوە دەبینین، لە بەرانبەر گەردەلوولى رووتى زمانەوانى بێ‌ شێوەیى شیعرییەت دیارە.
بەڵام دەبێ‌ ئەو راستییەش بڵێین كە وێرِاى جیاوازییەكانى نێوان رِاستی گەورەكراو و شیعرییەت، وێرِاى جیاوازییەكانى نێوان شێوەى هونەرى و هێزى هونەرى… بەشێكى گەورەى ئەو (تابلۆ/ قەسیدە)یە، جوانییەكان و نائومێدییەكانى ناوەوە بەرِێوەى دەبات. بەڵام بیركردنەوە و پرسیارى شیعرییەت و دەرەوە ئەوەیە، ئایا ئەو نائومێدى و ئاوات و جوانییانە بەرەو كوێمان دەبەن؟ یەكەمیان هێزى جیاوازى (بینین) فەراهەم دەكات و دووەمیان (بۆشایى) جیاوازى شیعرییەت! ئەوەش جێگۆرِكێكردنى گوتنى وێنەى شیعرییە بۆ بەرهەمهێنانی شیعرییەتنێت
بۆشاییەكان شێوەیان نییە، لە مەسافە زمانەوانییەكان پێكهاتوون. بەڵام چۆلایى لە بەیەكەوەبوونى هێل و رەگەز و رەنگەكان پێكهاتوون و شێوە بونیاد دەنێن. ئەو خوێندنەوەیە بۆ بەیەكەوەگونجاندنى هەر دوو بارەكە چەمكى پێكەوەسازان پێشنیار دەكات، چونكە ناشێ‌ شێوەى جوانییەكان و توانەوەى هێل و سێبەر و رەنگەكانى ناوەوەى (بینین)، وەك پەناگایەك بۆ هێزى دەرەوە و گەردەلوولى زمانەوانى و بۆشایى شیعرییەتى دەربرِینى (گوتن) فەرامۆش بكەین!
بێگومان لەنێوان شێوە و هێل و سێبەر و رۆناكى و توخم و رەنگەكانى بینین و بۆشاییەكانى شیعرییەت (خوێنەر/ وەرگر) دەپرسێ‌ مەبەستى ئەو (تابلۆ/ قەسیدە)یە چییە؟
لێرەدا دەتوانین بەبێ‌ بیركردنەوە بڵێین ئەوەى لەو (تابلۆ/ قەسیدە)یە روو دەدات، پرسى زمانەوانى نییە، بەڵكو توانەوەى ناوەوە شاعیرە لە كاتى لەدەستچوودا! جوانییەكان لەنێوان ئەو هێل و توخم و رەگەز و رەنگ و خاڵانە بەرەو كوێ‌ دەچن؟ ئایا لە تاریكى، لە شێوە و بەشە جیاوازەكانى كاتى لەدەستچووى ئەو (تابلۆ/ قەسیدە) هونەرییەدا دەتوانین هەستى دڵتەنگى و جێكەوتەى وێرانەیى و ئاماژە و رەمزەكانى شاعیر بۆ (خوێنەر/ وەرگر)ى شیعرییەت بگوازنەوە؟!
گوتمان توانەوە و هێزى وێنەى ناوەكى، لە چەمكى بینیندا شێوە ناگرن، ئەگەرچى پەیوەندى راستەوخۆى گەردەلوولى رووتى زمانەوانى گوتن دەهەژێنێت و شیعرییەت بۆ (خوێنە/ وەرگر) دەخاتەوە. بەڵام لەو (تابلۆ/ قەسیدە)یە (خوێنە/ وەرگر) لەسەر ماناى مانا وەستاوە. لەسەر ماناى (بینین)ى وێنەنێت لە دەربرِینى گەردەلوولى زمانەوانى شیعرییەتدا، واتە لەسەر ماناى تابلۆ لە پەیامى شاعیردا…
كەواتە زۆر شت هەیە (خوێنە/ وەرگر) بەرەو لێكدانەوە و شیكردنەوە بەرێت، بەڵام ئەوەى (خوێنە/ وەرگر) دەیەوێت زانیارى و لێكدانەوە لە بارەى شێوە و هێل و سێبەر و رۆناكى و توخم و رەنگى ناوەوەى شاعیر نییە، بەڵكو لە بارەى سەیرورەى زمان و شیعرییەتە. كەواتە (خوێنەر/ وەرگر) پێكهاتەى بینینى نیگارەكان (پرسى جوانییەكان بەرەو كوێ‌ و نەگەرِانەوەى كات) بەجێدەهێڵێ‌ و بەدواى دۆزینەوەى بۆشاییەكانەوەیە، بە دواى لادان و تێكشكانە زمانەوانییەكانەوەیە…
بەڵام ئایا كردەى پێكەوەسازانى وێنە و زمان، پرس و بیركردنەوە و دەرەوە و ناوەوە، كردەى بەیەكگەیشتنى بۆشایى زمانەوانى و شیعرییەتە؟ ئایا هیچ پرس و بیركردنەوەیەك لە دەرەوەى بەیەكگەیشتنەوە هەیە؟ ئایا شیعرییەت لە پێكەوەسازاندایە؟
بە برِواى ئەو خوێندنەوەیە راوكردنى جوانییەكانى كاتى لەدەستچوو برەو بە دارِشتنەوەى شیعرییەت لە گەردەلوولى رووتى زمانەوانیدا دەدەن. لەسەر ئەو بنەمایەش ئەگەر پێوانەكانى جوانى پەیوەست بێ‌ بە بوێرى و ئازادى (راستی گەورەكراوەكان) شاعیرەوە. ئەوە گواستنەوەى هێزى بینین بۆ شێوەگرتنى شیعرییەت، گواستنەوەى كۆتاییەكانى كاتە بۆ نەگەرِانەوە…
پرس و بیركردنەوەى بینین بۆ پرس و بیركردنەوەى گوتن، جەختكردنەوەیە لەسەر تاكگەرایى و ئازادى و گفتوگۆ بەو مانایەى كە تاك لە دەرەوەى ملكەچییەوەیە و سەر بۆ دانوستاندن و نائومێدى ناوەوە شۆرِ ناكات، بەو مانایەى كە تاك لە دەرەوەى كات مل بۆ گەرِانەوە كەچ ناكات! بەڵام ئایا ئەو جۆرە لە دەرچوون لە پەیوەندییەكان، ئەو جۆرە لە دەرچوون لە ناوەوە و لە جوانییەكان و ئاواتەكان بە راستى بەرەو مردنمان دەبەن؟ یان ئایا گەردەلوولى رووتى گفتوگۆى زمانەوانى (كات و سەیرورە)ى گفتوگۆ بەرامبەر عەقڵى بینین (مردن و نەگەرِانەوە)ى دانوستاندن دەبێتەوە؟!.
لە دەرەوەى بینین و گوتن، لە دەرەوەى بەسەرچوونى كات و نەگەرِانەوەدا، شیعرییەتى زمانەوانى، جۆرێك لە پەیوەندى ئابورى و هاوگونجان و پێكگەیشتنى وێنەنێتەكان بە شێوەیەكى جیاوازى دیكەوە (راستی گەورەكراوەكان) دەسازێنێ‌! واتە ئەو كوشتنەى (كات) وەك چۆن گەردەلوولى رووتى گفتوگۆى زمانەوانى بانگەشە دەكات، لە بینین و دانوستاندن رزگارى نەبووە و دوور نەكەوتۆتەوە، تەنها بۆ دووركەوتنەوە نەبێ‌! راستە شیعرییەت و چێژ بەجێدەهێنێ‌، بەڵام كاتى بێكۆتایى، گەرِانەوە بەجێناهێلێ‌. بە كورتى ئیشكردنى گەردەلوولى رووتى زمانەوانى، ئیشكردنە لەو شوێنانەى وێنەنێتەكان ناتوانن پەیوەندییەكانیان ئاشكرا بكەن.
كەواتە بیركردنەوە و پرسى بوونگەرایى وێنەنێتەكان رووبەرووى كاتى بەسەرچوو دەبنەوە. كاتى بەسەرچوو پێویستى بە بوێرى و ئازایەتى هەیە، بەڵام شیعرییەت بۆشاییە، بۆشاییش جیاوازییەكان دەخەمڵێنێ‌! جیاوازییەكان لە كاتكوشتنى شاعیردا پەیوەندى بە نەگەرِانەوەى گەردەلوولى سەیرورەى زمانەوانییەوە دەكەن.

هاوگونجان
لەیەككۆبوونەوە و شێواندنى توخمەكان
لەنێوان هونەرى وێنەكێشانى كلاسیكى و هونەرى (نێت)دا، لەنێوان شێواندنی توخمەكان و تەكنیكى لەیەككۆبوونەوەدا، لەنێوان بەرەو كوێى كۆتاییەكان و نەگەرِانەوەى بێكۆتاییدا… كاری بەرهەمهاتووى شاعیر لەرِووی (توانەوەى ناوەكى) سۆزداریەوە كاریگەرى لەسەر (وەرگر/خوێنەر)ى گشتى دروست دەكات. بەڵام كاری بەرهەمهاتوو لەرِووی (هێزى دەرەكى) باس لە توانای وەرگرتن و تێگەیشتنى (وەرگر/خوێنەر)ى تایبەت و بەخششەكانى دەكات.
لێرەوە جیاكاری وێنەنێتى هونەرى دەبێتە بنەماى گەردەلوولى رووتى زمانەوانى، بە پێچەوانەشەوە راستە! بە هەردوو باردا كاتى لەدەستچوو گۆرِانكارى و سەیرورە دەنێتەوە. دواجار دەبێ‌ بزانین كە خاڵی هاوشێوەی نێوان وێنەنێت و گەردەلوولى رووتى زمانەوانى جگە لە ژیانی شاعیر شتێكى دیكە نییە، واتە درووستكردنى هەستێكی مانادار نییە، بۆ رِووداو و فینۆمینەكان، بەڵكو هەموو ئەوانە ژیانى تایبەتى شاعیرە. دواجار ئەوە ژیانى تایبەتى شاعیرە لەسەر هاوگونجانى وێنە و زمان بەردەوامى بەخۆى دەدات.
پەیوەندى لەیەككۆبوونەوە و شێواندنى توخمەكان، پەیوەندى هونەرى كلاسیك و هونەرى وێنەنێت، لە پەیوەندى نێوان بلیمەتى و شێتى دەكات، بلیمەتى لە لەیەككۆبوونەوەى مەعریفەدا، رێكییە! شێتى شێواندنى توخمەكان و دووبارە بونیادنانەوەى نارِێكییە. رێكى بەرەو پرسى بێكۆتایى وەستاوە، نارِێكى بەرەو پرسى بۆشایى و سەیرورەى بەردەوام هەنگاو دەنێت.
كاتى بەسەرچوو لە (ئاگرەكەت لەگەڵمدا هات) هاتۆتە دەرێ‌ و لە زۆر شوێندا بەسەر بێكۆتاییدا سەركەوتووە! لاى لازۆ مردن و زیندەگى لە حاڵەتى بەردەوامى جەنگدان. كاتى بەسەرچووى ناوەوە پەیوەندى بە گەردەلوولى رووتى زمانەوانیدا نییە، كە گەردەلوولى رووتى زمانەوانى لە سەیرورەدا بێ‌، كاتى بەسەرچووى ناوەوە لێرە نییە، كە بلیمەتى لێرەیە شێتى لێرە نییە. بەمجۆرە داهێنان سەیرورەیە و لە خزمەتى گۆرِاندایە. بەڵام وەك چۆن ناتوانین سەیرورە و گۆرِان لێكجیا بكەینەوە، بە هەمان شێوە ناتوانین ناوەوە و دەرەوەى شاعیر لێكجیا بكەینەوە!؟
داهێنان دۆزینەوەى بونیادى گۆرِانكارییە و لەسەر بیركردنەوە و پرسى سەیرورە، بەردەوامى بەخۆى دەدات، هێزێكە لە دەرەوەدا شێوەى نییە و لە ناوەوە شێوە دەگرێ‌، هێزێكە لەگەڵ ئاشكرابوونى وزەیەكى دیكەى خەونەكان دەجوولێ‌، هەرگیز لەو شوێنەوە دەست پێناكاتەوە كە ئازارەكانى ناخى وێرانەى شاعیرى تێدا دوایین وێنەى گەورەكراو دەگرێت، بەڵكو لەو شوێنەوە دەست پێدەكاتەوە كە زمانى شیعرى شێوە دەگرێ‌. بیركردنەوە و پرسى وێرانەیى ناوەوەى شاعیر بەردەوام خۆى دووبارە دەكاتەوە، بەڵام بیركردنەوە و پرسى شیعرییەت لە سەیرورەدایە. شیعرییەت كاتێك دەست پێدەكات، كە كۆمەڵەى جیاواز جیاوازى وێرانەیى ناوەوەى شاعیر دەتوانن بە هۆى لە یەكجیابوونەوەى خەمەكان لە یەكتر نزیك بكەونەوە و هاوگونجان بنوێنن.

تێكەڵكردنى رەنگى شین و باڵندەى ئازاد
لە توانەوەى رەگەزەكان و دانوستانى رەنگەكانى ناوەوەدا (رەنگى شین) زاڵ دەبێت و شین كەشێكى ماتەمینى درووست دەكات، بەڵام لە گەردەلوولى رووتى زمانەوانى دەرەوەدا (باڵندەى ئازاد) باڵ دەگرێ‌ و بۆشایى شیعرییەت دەنوێنێ‌ و دەرگا لە خەونێكى رەنگاو و رەنگ و چێژئامێز و ئازاد دەكاتەوە.
رِەنگی شینی ژێر ملی باڵندە، دوای مردنی، دەچێت بۆ كوێ؟
‎خەونەكانی من كە دەبنە خۆڵەمێش و نایەنە دی، دەچن بۆ كوێ؟
(گفتوگۆ)ى نێوان رەنگى شین و باڵندەى ئازاد لەبەرجەستەكردنى پرسى دەچێت بۆ كوێ‌، بوونى دوو هەڵبژاردن دەخەنە روو، بێ‌ ئەوەى هیچییان ببنە سێنتەرى مەبەست! ئەگەر سەرچاوەى رەنگى شین بۆ حیكایەتێكى ناوەكى و دانوستان بگەرِێتەوە، ئەوە باڵندە ئازادە لەوەى كە چەند پابەندى پرسى ئەو حیكایەتە ناوەكییە دەبێت، ئەو ئازادییە، شیعریەتێك دەسازێنێ‌، كە (خوێنەر/ وەرگر) لە دەرەوە و لە رێى گفتوگۆدا پێى دەگات، لێرەدا دەمەوێ‌ جیاوازى نێوان چەمكى گێرِانەوە و چەمكى شیعرییەت، بە دانوستان و گفتوگۆ (كە پێشتر لە هونەرى وێنەنێت و هونەرى كلاسیكى بەیانم كردن) بچوێنم!
كەواتە ئەگەر شێوازى گێرِانەوەى ئازارە ناوەكییەكان، ئەگەر تەكنیكى (لەیەككۆبوونەوە)ى گێرِانەوەكان، دانوستاندن بەجێبهێلێ‌ و لەگەڵ وێنەنێت و واقیعی میتافۆرِى و گفتوگۆ بنێتەوە، ئەوە گوتراوى شیعرى زمانى كاتى لەدەستچوو بەرەو بۆشایى دەكاتەوە و گەردەلوولى رووتى زمانەوانى بونیاد دەنێت، گەردەلوولى رووتى زمانەوانى وەك رووداو بیركردنەوەى ئەویدیكەى (خوێنەر/ وەرگر) لەگەڵ خۆى دەكاتەوە! لێرەوە دەگەینە ئەو دەرئەنجامەى كە زمانى ئەو شیعرە زمانێكى هاوگونجاو و كراوەیە، زمانى كراوەش شیعرى واڵاى لێدەكەوێتەوە.
خەونمان هەبوو،
‎چیرۆكمان هەبوو،
‎برینمان هەبوو،
بینراوى خەون لەسەر بنەماى گێرِانەوەى ناوەكیدا هەوڵى ورِووژاندنى سۆزدارى و پرسى رابردووى هەڵگرتووە، لەسەر بنەماى زمانى كراوە و شیعرى واڵا، كاتى لەدەستچوو و بۆشاییەكانى زمانەوانى رەنگ دەكات. بە دیوەكەى دیكە وەك چۆن لەسەر بنەماى گێرِانەوە نیازى دانوستانى هەیە، بە هەمان شێوە دەشێ‌ لەسەر بنەماى زمانى شیعرى قابیلى گفتوگۆكردن بێت.
گوتمان بینین فیكرە، گوتنیش فیكرە، بەڵام ئەوەى بینین و گوتن لێكجیا دەكاتە (پرسى ئازادى -بۆ كوێ؟) و (كاتى لەدەستچوو-بۆ كوێ؟)یە، پرسى ئازادى ئێستاییە و كاتى بەسەرچوو دەكەوێتە رابردووەوە. ئەوەى بینین و گوتن لێكجیا دەكاتە، جیاوازى نێوان لەیەككۆبوونەوە و جیاوازییە، جیاوازى نێوان ناوەوە و دەرەوەیە… ئەو جیاوازییانە لە كاتكوشتنى شاعیردا پەیوەندى بە نەگەرِانەوەى گەردەلوولى سەیرورەى زمانەوانییەوە دەكەن.
‎من ئەو رۆژانە دەستم بە دڵی شكاومەوە گرتبوو و رِام دەكرد،
‎گوێم لێبوو دەیانگووت شێتە.
‎وەك منداڵ بۆت دەگریام، دەنگم دەرنەدەهات،
‎وەك توتكە سەگی لاكۆڵان دەنوزامەوە.
گوتمان توانەوە و هێزى وێنەى ناوەكى، لە چەمكى بینیندا شێوە ناگرن، ئەگەرچى پەیوەندى راستەوخۆى گەردەلوولى رووتى زمانەوانى گوتن دەهەژێنێت و شیعرییەت دەنێتەوە، بەڵام لە دێرەكانى پێشتر گوتمان كاتێ‌ گەردەلوولى رووتى زمانەوانى لە سەیرورەدا بێ‌، كاتى بەسەرچووى ناوەوە لێرە نییە، چونكە داهێنان لە سەیرورە و لە گۆرِانى بەردەوامدایە. داهێنانى ئەو تابلۆ/ قەسیدەیە ئیش لە هەستى دڵتەنگى و جێكەوتەى وێرانەیى ناوەوە دەكات، كە وێنەنێتەكان وەك میتافۆرِ پەیوەندییە جیاوازەكانیان ئاشكرا دەكەن، وەك ئەوەى بڵێ‌ من سەر بە نەوەیەكم كە رابردوو هیلاكى كردووە، بەڵام شیعرییەت لەسەر وێرانەیى دەروون نەوەستاوە، بەڵكو بە هۆى گەردەلوولى رووتى زمانەوانى دەجولێ‌ و ناوەوە دەخاتە هەژانەوە. شیعرییەت، وەك كەسێكی تر قسان دەكات، نەك وەك شاعیر و وێنەنێتەكان، وەك بۆشایى خۆى دەنوێنێ‌، نەك وەك جێكەوتەى خودى. بۆشایى شیعرییەت فۆرِمێكی تایبەتە و بەشەكییە لە رِێگای ئەویدیكەى نادیارەوە دەدوێت، نەك دیار.
تابلۆ/ قەسیدەى (ئاگرەكەت لەگەڵمدا هات) هەم تاكە كەس جێدەهێلێ‌ و هەم لە خود دەترازێ‌، لە كلاسیكدا تاكە كەس لەگەڵ بووندا تەریب و درێژ دەبێتەوە و لە جیهانی رِۆمانتیكدا ئەوە خود بوو قسەی دەكرد. بەڵام لەو خوێندنەوەیەدا تابلۆ/ قەسیدەى (ئاگرەكەت لەگەڵمدا هات) بەتەواوەتی لە تاكە كەس و خود جیاوازە. چونكە وەك تابلۆ لەگەڵ لەیەككۆبوونەوە و تەكنیكى دووبارەكردنەوە و شێواندنی هێل و رەگەز و توخمەكان لەگەڵ نواندنەوە درێژ بۆوە و بەپاڵ نواندنەوە لە وێنەى دیجیتاڵى خۆى نمایش دەكاتەوە. دواتریش تەماشاكردنى وەك قەسیدەیەكى زمانەوانى رووت هەموو ئەوانە تێدەپەرِێنێت. ئەمەیش هەروا سادە و بە هۆی هێزە نادیارەكانەوە نییە. بەڵكو بە هۆى گەردەلوولى رووتى زمانەوانى و سەیرورە و گۆرِانى بەردەوامییەوەیە، بە هۆى بیركردنەوەى جیاواز و هەمەرِەنگى و ئەرزش دانانە بۆ هەمووانە…
واتە دواى ئەوەى لەو خوێندنەوەیەدا (یەككۆبوونەوە)ى ئازارەكانمان نووساند بە جیاوازى وێنەنێتەكانەوە، ئینجا جیاوازى تاكە كەس و خودمان تێپەرِاند، لەوێوە لە جیاوازى راستییە گەورەكراوەكانى وێنەنێت، گەردەلوولى رووتى زمانى هەڵدەكا و نوێنەرایەتى بۆشایى شیعرییەت و سەیرورە و شیعرییەت دەكات.
بەڵام دەموویست پێش مردنم،
‎رِەنگی
‎شینی
‎ژێر
‎ملی
‎باڵندە
‎ببینم….

هەولێر 27/6/2024
خوێندنەوەى: عەبدولموتەلیب عەبدوڵلآ

چۆن سەرکەوتنی سەربازیی وەڵات شکەستی سیاسی بەرهەم دەهێنێت!
نووسینی: ئەلوف بێن ٤ی ئۆکتۆبەری ٢٠٢٤
سەرچاوە: فۆڕین ئەفێرس

تێبینی: ئەم بابەتە کەمێک درێژەو نەشم ویست کورتی بکەمەوە. چونکە ئەمە تەڕجومەیە نەک ئامادەکردن تاکو تەنها بیرۆکەو پۆینت و سەرخاڵەکانی دەست نیشان بکەم. بە هەر شێوەیەک لێم ببڕیبایە لە گرنیەکەم کەم دەکردەوە. ئەم بابەتە لە فۆڕین ئەفێرس دا بڵاوکراوەتەوە کە گۆڤارێکی وەرزیە و پەیوەستە بە وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا. دەستی نووسەرەکانی تا ڕادەیەک ئاوەڵاکردوە بۆ ئەوەی بتوانن چی بەڕاست دەزانن بیڵێن. ئەو گۆڤارە نوسەری چەپ و لیبڕاڵی لە ناودا دەنووسێت. بابەتەکانی ناوی هەمویان دەگەنە ١٤ تا ٢٠ لاپەڕە. ئەوەش نووسێنێکی درێژە، هەر بۆیەش من بۆ بڵاوکردنەوە کردمە سێ بەش. جا ئەو بابەتە هەم ئازادانە نووسراوەو هەم نووسەرەکەشی جولەکەیەو بۆخۆشی سەرنووسەری گۆڤارێکی ئیسڕائیلییە بە ناوی هاڕێنتز. نووسەر لەم نووسینەیدا بە ئازادانە ڕەخنە لە ئیسڕائیل و سیاسەتە ڕەگەزپەرستەکەی و سیستەمی دەسەڵاتدارێتی باڵی ڕاستڕەوی نێو سیاسەتی ئیسڕائیل دەگرێ . هەروەها بە تەواوی پێەوە دیارە کە هاوسۆزی کێشەی فەلەستینەو لە گەڵ فەلەستینیەکاندا بۆ درووستکردنی دەوڵەتی سەبەخۆی خۆیان هاوڕایە.(ح.ڕ)
بەشی یەکەم:
ڕۆژی٧ی ئۆکتۆبەری ساڵی ڕابردوو، حەماس دەزگا سەربازی و هەواڵگریەکانی ئیسڕائیلی تووشی سەرسوڕمان کرد! هەردووک دەزگاکەی ئیسڕائیل چەندین ساڵ بووە زانیویانەو زانیارییان هەبووە کە گروپە چەکدارەکانی فەلەستین ئامادەکاریی دەکەن بۆ هێرش کردنە سەر ئیسڕائیل بۆکوشتن و ڕفاندنی سەربازو هاوڵاتیانی ئیسڕائیل! بەڵام ئەو دوو دەزگایە شکەستیان هێنا باوەڕبەوە بکەن کە ئەو گرووپانە بتوانن و بوێریی بنوێنن یان سەرکەوتن بەدەست بهێنن لە کردنی ئۆپەراسیۆنیکی ئاهوا کە تا ئێستا وینەی نەبووە! سوپای ئیسڕائیل و دەزگا هەواڵگریەکەی، هەروەها سەرۆک وەزیرانی ئیسڕائیل بنیامین ناتانیاهۆ و ئینجا بە شێوەیەکی گشتی هەموو خەڵکی ئیسڕائیلیش پێیان وابووە کە بەشی باشووری وەڵاتەکەیان زۆر سەخت و قایمەو ناتوانرێت زەفەری پێبەرن، پێشیان وابووە کە بالانسی هێزیش هە رلە بەرژەوەندی ئیسڕائیلدا بووە ، بۆیە هەموو لایەک پێی وابووە کە حەماس هەرگیز دەست بۆ کاری لەو شێوەیە نابات!
بەڵام حەماس ئەو تەحەداو بوێریەی نواند. لە چەند ڕۆژو هەفتەی دوای ئەنجامدانی ئەو هێرشە وێرانکەرەدا، شتێکی هاوبەش کە لە نێو هەموو ئیسڕائیلیەکاندا دەگوترایەوە ئەوە بوو کە دەگوترا ” هەموو شتێک گۆڕاوە” جا هەر بەڕاستیش بۆ ماوەیەک ئەو قسەیە ڕاست دەرچوو کە هەمووشتێک گۆڕابوو: ئەو هێرشە بڕوا بەخۆبوونی ئیسڕائیلیەکانی پەرتو بڵاوە پێکرد، ئەو متمانە درێژخایەنەی ئیسڕائیلیەکان هەیان بوو بە ئاساییشی وەڵاتەکەیان و سیاسەت و نۆڕمە کۆمەڵایەتیەکان سەرەونخوون بوویەوە! سەکردایەتی هێزی بەرەنگاریی ئیسڕائیل IDF لە شەوێکدا شکۆی خۆی لەدەستدا، بە تایبەتی کە وردەکاریەکان بۆ خەڵک ڕوون بوونەوە و بۆیان دەرکەوت کە سوپا نەیتوانیوە ڕێگریی لە هێرشی حەماس بکات و زۆریش درەنگ فریای ئەوە کەوتووە کە بتوانێت خەڵکی سڤیلی سەر سنوور و دەزگا سەربازیەکان و ئامادەبووانی بێ دیفاع و سڤیلی ناو فێستیاڤاڵ و مۆسیقا بپارێزێت!
دڕامای سیاسیی کە ئیسڕائیلیەکانی بۆ ماوەی نۆ مانگێک تا ئۆکتۆبەری حەوتی بەسەرداهات لە خۆ گرتبوو، هەوڵی ناتانیاهۆ چاکسازییەکی سەراپاگیربوو لە ناوەندەکانی دادگادا کە مەبەستی سەرەکی بریتیبوو لە سنوردارکردنی سەربەخۆیی دام و دەزگاکانی دەوڵەت لە وینەی دادگای باڵاو نوسینگەی داواکاری گشتی و خزمەتگووزاری مەدەنی تەکنۆکڕات بۆ ئەوەی هێزی زیاتر بداتە باڵە ڕاستڕەوەکەی خۆی و هاوپەیمانە ئایینیەکانی- ئەوەیان ئیتر لە بەرچاو ونبوو چونکە شەڕ بەسەرداهات. ئەندازیاری سەرەکی چاکسازی کە وەزیری داد، یاریڤ لێڤین بوو،لەوانەیە پەشیمان بوووبێتەوە لە کارەکەی چونکە خۆیشی بەشداربووە لە سەرقاڵکردنی ئیسڕائیل پێش هێرشەکەی حەماس. ناتانیاهۆ لە ماوەی چەند ڕۆژێکدا کابینەیەکی یەکگرتووی شەڕی پێکهێنا لە لایەنە سیاسیە جیاوازەکان و هێزەکانی ئۆپۆزسیۆن و هەروەها نزیکەی 250 هەزار سەربازی یەدەکی بانگهێشتی نێو سوپا کردەوە بۆ ئەوەی هێرشی پێچەوانە بۆ سەر غەزە ئەنجام بدەن!
دوای ئەوەی کە هێزی بەرگریی ئیسڕائیلIDF شۆکی ئۆکتۆبەری 7 بەریدا، دەستی کرد بە تۆڵەسەندنەوە بە شێوەیەکی زۆر بەهێزو چڕ، توانای سەبازیی و فەرمانڕەوایی حەماسی بەسەرغەزەدا لە بەریەک هەڵوەشاند، بەشیکی زۆری غەزەی کردە وێرانە، زیاتر لە دوو ملیۆن لە خەڵکی غەزەی ئاوارەی نێوخۆکرد، لە سەرووی چل هەزار لە خەڵکی غەزە کوژرا کە بە پێی لێدوانی هێزی بەرگریی ئیسڕائیل سێبەشی ئەو کوژراوانە حەماس بوون! هیزی بەرگریی ئیسڕائیل توانی بە تەواوی ڕێگریی لە حەماس بکات کە ساروخ بهاوێژن بۆ ناو ئیسڕائیل و بەشی زۆری سیستەمی توێنێڵەکانی حەماسیش لە ناو غەزەدا لە ناوبران، دەگوترێت کە هێزێکی ڕێکخراوی وەک حەماس ئێستا گۆڕاوە بۆ هێزێکی پەرت و بڵاوی شێوە گەریلا ئاسایی!
لە گەڵ ئەوەشدا کە هێزی بەرگریی ئیسڕائیل IDF نزیکەی سێ بەشی غەزەی داگیرکردوەو لە ژێر دەستی دایە، بەڵام بۆ زۆرێک لە ئیسڕائیلیەکان ئەو بارودۆخەی ئێستا وەک ئەوە وایە کە ئیسڕائیل دۆڕاندبی! جا سەرباری ئەو هەموو خۆ کۆکردنەوەو ئاماداکارییە، سەرباری پشتیوانی نزیکەی نەگۆڕی ئەمریکا بۆ ئیسڕائیل، بەڵام هێزی بەرگریی ئیسڕائیل IDF کە لە ژێر هەمان سەکردایەتی سەردەمی ئۆکتۆبەری 7 دایە، شکەستی هێناوە لە گەییشتن بە تەواوی ئامانجەکانی. بۆ نموونە یەحیا سەنوار خۆی تەسلیم نەکردووە. (ئێستا یەحیا سەنوار کوژراوە.. ح.ڕ) هەروەها نزیکەی سەد بارمتەی ئیسڕائیلی هێشتا دیارنین لە ناو غەزەدا کە دەگوترێت، بە پێی دوایین لێدوانی ناتانیاهۆ، نیوەی ئەوانە هێشتا لە ژیاندا ماون!
ئەو کارەساتە چەقبەستووە، لە گەڵ گۆشەگیریی ئیسڕائیل لە ڕووی نێو دەوڵەتیەوە، هەروەها دیدگایەکی تاریک لە ڕووی ئابوووریەوە ، هەموو ئەوانە بوونەتە هۆی سەرهەڵدانی هەستێکی بێهیوایی نەتەوەیی ! جا لە ڕاستیدا، پاڕادۆکسیەکە لێرەدایە کە ڕووکارە گرنگەکانی سیاسەتی ئیسڕائیل و کۆمەڵگای ئیسڕائیلیی لە دوای هێرشەکەی حەماس گۆڕانێکی کەمی بەسەرداهاتووە. دانیشتوانی ئیسڕائیل کە نیشتەجێی سەرسنوورەکان بوون لە باشوور و باکووری ئیسڕائیل هێشتا ناتوانن کە بگەڕێنەوە ماڵەکانی خۆیان! ئەو باروودۆخە لە باتی ئەوەی ئیسڕائیلییەکان یەک بخا لەبەرامبەر یەک دوژمنی دەرەکی کەچی درزو کەلێنی کێشە کۆنەکانەکانی گەورەتر کردووە لە نێوانی گرووپ و لایەنگرانی ناتانیاهۆ و لایەنە نەیارەکانی لە ناوخۆی ئیسڕائیلدا! ناتانیاهۆ لە یەک کاتدا نەیارەکانی و دۆستەکانی دەکوتێت و بەردەوامە کە خۆی وەک چەق وناوەندی سیاسەتی ئیسڕائیل نیشان دەدات! هاوپەیمانیی باڵی ڕاست کە ناتانیاهۆی لە دەسەڵاتدا هێشتۆتەوە داواکاریەکانی بۆ وردوخاشکردنی بزووتنەوەی بە دەوڵەتبوونی فەلەستینیەکان زیاد کردووە لە گەڵ جێگرتنەوەی نوخبەی ئیسڕائیل. کە ئەوەش داواکارییەکی بە ڕواڵەت جوانە بۆ لە ناوبردنی دام و دەزگا دێموکڕاتی و لیبڕالیەکانی ئیسڕائیل!
لە دوای ئەوەش، لە 7ی سێپتەمبەری ئەمساڵدا، سوپای ئیسڕائیل دەستی کرد بە ئەنجامدانی زنجیرەیەک لە پەرچەهێرشی بوێرانە لە دژی ترسناکترین هاوسێی دوژمنی کە میلیشیاکانی حیزبو اللەی لوبنانی بوون- کەهاتن بەرەیەکی تری شەڕیان لە دژی ئیسڕائیل لە لای باکوورەوە کردەوە هەر یەک ڕۆژ دوای ئەوەی حەماس لە لای باشوورەوە هێرشی کردە سەر ئیسڕائیل! ئیسڕائیل توانی ڕابەری دێرینی حیزبو اللە، حەسەن نەسرواللە، بکوژێت وهێرشی زەمینیش بەرەو باشووری لوبنان ئەنجام بدات! جا لێرەدا زۆرێک لە شڕۆڤەکارانی میدیای باوی ئیسڕائیلیی ئەو فراوانبوونی شەڕەیان لە لای باکووری وەڵاتەوە وەک دەرفەتێک دەبینی: نەک هەر بۆ ئیسڕائیل کە بتوانێت حیزبو اللە تەفروتونا بکات بەڵکو وەک دەرفەتێکیش بۆ وەڵاتەکەیان تا بیسەلمێنن کە ئیتر ساڵی شۆک و پڕمەترسییان تێپەڕاندو لە لا لایەکی تریشەوە بیسەلمێنن کە زیرەکیی وهێزو توانای تەکنەلۆجییان جارێکی تر بێتەوە نێو ناوان لە ڕووی نێو دەوڵەتییەوەو ئاهەنگی لە بۆ بگێڕن! بەڵام ڕاستییەکەی ئەوەیە کە هەروەک چۆن شەڕی ناو غەزە ڕاستیە سامناکە شاراوەکانی زۆرێک لە ئیسڕائیلیەکانی نەگۆڕی کە چاوەڕوانیان بوون بگۆڕێن، بە هەمان شێوەش ئەم بەرەی تازەیەش لە شەڕهەر نایان گۆڕێت! بەرەی تازەی شەڕ هیچ ناگۆرێت هەتا ئیسڕائیل ڕووبەڕووی گۆڕانکاریی قوڵترنەبێتەوە لە سیاسەتی ناوخۆی خۆیداو هەروەها لەبەرامبەر فەلەستینیەکانیشدا!
جووڵەو ئەملاولای پاڕادۆکسیانە!
یەک هەفتە دوای هێرشی ئۆکتۆبەری 7 ، ئەگەر بە ئیسڕائیلیەکی ئاسایی یان هەتا بە لایەنگرێکی (ناتانیاهۆ)شت بگوتبایە کە ناتانیاهۆهەرسەرۆک وەزیران دەبێ بۆماوەی ساڵێکی تریش و لە لایەن هەمان باڵی ڕاستیشەوە پشتی دەسەڵاتەکەشی دەگیرێت لەوانەیە ئەو کەسە باوەڕی پێت نەکردبایە! چونکە بە درێژایی مێژووی ئیسڕائیل درکەوتووە حکومەتی مەدەنی لەکارکەوتووە دوای هەر کارەساتێکی ئەمنیی زۆر خەراپ کە بەسەر ئیسڕائیدا هاتبێت! بۆ نموونە دوای شەڕی سوپا لە شەڕی 6 ئۆکتۆبەری1973 لە نێوان عەڕەب و ئیسڕائیلدا، یان لە کاتی لەشکرکێکشی ئیسڕائیل بۆ سەر لوبنان لە ساڵی 1982 ، کاتیک کە سەربازە یەدەکەکانی ئیسڕائیل لە بەرەکانی شەڕ گەڕانەوە دەستیان دایە ناڕەزایەتی و وایان لە گۆڵا مییر سەرۆک وەزیران و مەناحیم بێگن کرد کە دەست لە کار بکێشنەوە!. جا لە هەردووک حاڵەتەکەدا چەند مانگێکی پێچوو ئینجا حکومەت کەوتە خۆی و دەستی بە لێکۆڵینەوە کرد بۆ ئەوەی بزانێت کە بۆچی ئەمە ڕوویدا!
ڕێی تێدەچوو، ئەگەر بتگوتبایە دۆخی ناتانیاهۆ زۆر خەراپتردەبێت لەوانەی پێش خۆی! لە سەرووی دەیان ساڵە ئەو پیاوە لە ناو سیاسەتدایەو هەمیشەش خۆی وەک مامۆستای ئاساییشی وەڵات پیشانداوە. ئەو دەیگوت کە باشتر لە جەنەڕاڵەکانی ئیسڕائیل دەزانێت وەڵات بە سەلامەتی ڕابگرێت، ئەو پێی دەگوتن بێ دیدگاو ترسنۆکن و زۆر ئاگایان لە ئارەزووەکانی ئەمریکایە! توندترین ڕکابەری سیاسیی ناتانیاهۆ لە ماوەی چەندین ساڵی سیاسەتیدا بریتیبوون لە فەرماندە سەربازیەکانی پێشوو کە هەندێکیان سەرۆک وەزیر بوون و هەندێکیش وەزیری بەرگریی بوون، بۆ نموونە کەسانی وەکو ئیسحاق ڕابین، یەهود باڕاک، ئاڕیاڵ شارون، بێنی گانتز، هەروەها وەزیری بەرگری ئێستا یواڤ گالانت. لە ڕووی نەریتییەوە بەرزترین پلە باڵاکانی هێزی بەرگریی ئیسڕائیل IDF و دەزگای هەواڵگریی ئیسڕائیلی بەدەست ئەشەکەنازیە لیبڕاڵەکانەوەن کە ناتانیاهۆ زۆر دەمێکە لە هەوڵی ئەوەدایە دەست بەسەر ئەو دوو دەزگایەدا بگرێت! هەر ئەو دامەزراوانەش بوون کە سەرکردایەتی ڕاپەڕینی جەماوەریی ئیسڕائیلیان کرد لە بەرامبەر پڕۆژەیەکی ناتانیاهۆ بۆ چاکسازییەکی گشتی لە دەسەڵات و دەزگای دادوەرییدا!
بەڵام بەردەوام بوونی ناتانیاهۆ لە دەسەڵاتدا ڕەنگە پەیوەندی بەو بارودۆخەی ساڵی ڕابردووەوە هەبێت لە مێژووی ئیسڕائیلدا! تا ئەمڕۆشی لەگەڵدا بێت ناتانیاهۆ ڕەتی دەکاتەوە بچێتە ژێر باری هیچ بەرپرسیاریتیەک لە کوژرانی 1200 ئیسڕائیلی ودەستدرێژی و بریندارکردنی چەندین کەسی ترو بە بارمتەگرتنی 250 ئیسڕائیلی لە لایەن حەماسەوە، هەروەها ئەو هەموو وێرانەیە کە بەسەر وەڵاتیاندا هینا، کە هەموو ئەوانە لە تەنها یەک ڕۆژدا بەسەر ئەو خەڵک و کۆمەڵگایانەی سەرسنورەکانیاندا هێنا، ئینجا دوای ئەوە دەست کرا بە چۆڵکرنیان و ڕاگواستنیان بۆ شوێنێکی تر! ئاستی جەماوەریی ناتانیاهۆ بەرەو دابەزین ڕۆیی هەرچەندە لە کۆتاییەکانی ساڵی 2023بەرەو سەرەوە بە شێوەیەکی بەرچاو بەرەو باشی رۆیی بەڵام هێشتا ئاستی جەماوەرییەکەی ناگا بە ڕکابەرەکانی لە وێنەی نەفتالی بێنەت سەرۆک وەزیرانی پێشووی ئیسڕائیل. ڕاپرسیەک لەو بارەوە هەر دوای کوژرانی حەسەن نەسروللا ئەنجامدرا لە لایەن کەشێت 12 کەناڵی سەرەکی هەواڵی ئیسڕائیل، دەرکەوت کە ئەگەر بێت و ئێستا هەڵبژاردنێک لە ئیسڕائیلدا ئەمڕۆ بکرێت، هاوپەیمانی ناتانیاهۆ کە 68 کورسییان لە کەنێسەت داهەیە دادەبەزێت بۆ 46 کورسی! ناتانیاهۆ باش تێدەگاو زۆر باش هەلومەرجەکە دەخوێنێتەوەو دەزانێت کە خەڵک لێی تووڕەیە، هەر بۆیەش ستراتیژیەتێکی فرەلایەنەی دەستداوەتێ بۆ مانەوەی خۆی لە دەسەڵاتدا! وا بۆ ماوەی ساڵێک دەچێ ناتانیاهۆ و پێڕەکەی تەواوی بەرپرسیاریەتی ڕوودانی ئۆکتۆبەری 7 دەخەنە ئەستۆی هێزی بەرگریی IDFو شاباک دەزاگای ئەمنی ئیسڕائیلی کە بەرپرسن لە دوسیەو چاودێریکردنی فەلەستینیەکان و سەرباری ئەوەش خەتای هەموو ئەوانەشە کە نەیان هێشت چاکسازی لە دەزگای دادوەریدا بکرێت بە تایبەتی ئەو سەربازە یەدەکانەی کە هەڕەشەی وەستاندنی ئەرکەکانیان کرد ئەگەر بێت و دەست بۆ ئەو کارە ببرێت!

ئەلوف بێن سەرنووسەری ڕۆژنامەی هارێتزە! سەرچاوەی ئەو نووسینە:
.https://www.foreignaffairs.com/middle-east/israel-paradox-defeat-aluf-benn

هونەرمەند پەرەنگ فەرازمەند: لەگەڵ موزیك و گۆرانی گەورە بووم، موزیك هەمیشە بەشێك لە ژیانی من بووە
هونەرمەند پەرەنگ فەرازمەند: ساڵانێكی زۆرە سەرقاڵی توێژینەوەم لە سەر موزیكی كوردی
هونەرمەند پەرەنگ فەرازمەند: هەر خزمەتێك لە دەستم بێ بۆ كوردستان و زانكۆكانی كوردستان درێغی ناكەم
هونەرمەندی ژەنیار خاتوو(د.پەرەنگ فەرازمەند)،لە بنەماڵەیەكی هونەری لە ساڵی 1982 لە شاری مەهابادی ڕۆژەڵاتی كوردستان لە دایك بووە .لە لە تەمەنی 9 ساڵییدا بەژەنینی ئامێری پیانۆ دەستی بەهونەری موزیك كردوە.ئەو ساڵانێكی زۆرە سەرقاڵی توێژینەوە لە سەر موزیكی كوردییە وە لەوڵاتی ئەڵمانیا وەكو مامۆستای ئێتنۆموزیكۆلۆژی لە زانكۆی (مارتین لۆتێر )،وانە دەڵێتەوە .لە ئێستادا هونەرمەند پەرەنگ فەرازمەند هەموو توانەكانی خۆی تەنیا لە سەر توێژینەوە مەیدانیەكانی لە سەر موزیكی كوردی لە بەشە جۆراو جۆرەكانی كوردستان تەرخان كردوە… ئێمە بەباشمان زانی بۆ ئاشنا بوون لە كارو چالاكییەكانی بەچەند پرسیارێك بەسەری بكەینەوە.
هەڤپەیڤین- كامەران حاجی ئەلیاس

*سەرەتا بابزانین ژەنیار(پەرەنگ فەرازمەند) چۆن ئاوێتەی هونەری موزیك بوو؟

• من لە بنەماڵەیەكی موزیك دۆست لە دایك بووم لە دایكێك كە لەساڵانی پەنجاكان و شەستەكانی سەدەی ڕابردوو، لە ڕادیۆ مەهاباد گۆرانی گوتووە و هەروەها ئامێری كەمانی ژەنیوە. ڕۆژانە ماڵەكەمان بە دەنگی موزیك و گۆرانی دەڕازاوە. كەوابوو من لەگەڵ موزیك و گۆرانی گەورە بووم و موزیك هەمیشە بەشێك لە ژیانی من بووە. هەر دایكم و باوكییشم ئامێریان دا دەستی من و خوشك و براكانم وە زۆریان بە لاوە گرنگ بوو كە بە شێوەیەكی پڕۆفێشناڵ موزیك فێر بین و لەگەڵ موزیك بژین. لە نێو هەموو منداڵەكان هەر من بە شێوەیەكی ئاكادمیك درێژەم بە هونەر دا بۆیە كەسێك لەكەش و هەوایەكی ئاوا دا گەورەبووبێت بێگومان ئاوێتەی میوزیك و گۆرانی دەبێت.

  *لە نێو ئەو هەموو ئامێرە موزیكیانە بۆچی تۆ ئامێری پیانۆت هەڵبژارد؟

• لە ڕاستیدا هەر دایكم و باوكم ئەو ئامێرەیان دا دەست من، بەڵام من بە هەموو شێوە خولیای موزیك بووم وە لەفێربوونی پیانۆ سەركەوتوو بووم. بەڵام كە گەشتمە تەمەنی 15 و 16 ساڵان خۆم زیاتر لە موزیكی ڕۆژهەڵاتی و تۆنە ڕۆژهەڵاتیەكاندا دەدۆزیەوە وە پەیوەندیەكی ڕۆحی زیاترم لەگەڵ تۆنە ڕۆژهەڵاتیەكان و بە گشتی میوزیكی ڕۆژهەڵاتی و لە سەرووی هەمووان موزیكی كوردی درووست دەكرد، هەر لەبەرئەوەش خۆم ئامێری تارم وەكوو ئامێری دووهەم هەڵبژارد.

  *كێن ئەوانەی هاوكار و پاڵپشتی تۆیان كردوە بۆ ئەوەی بەردەوام بیت و بگەیتە ئەو ئاستەی ئێستا؟

• بە دڵنیاییەوە گەر پاڵپشتی ماددی و مەعنەوی دایك و باوكم نەبووایە بە تایبەت لە كۆمەڵگایەكی وەكوو ئەو سەردەمی ئێران، هەرگیز نەمدەتوانی درێژە بە هونەر بدەم. چوونكە لە ئێرانی ئەو سەردەم دا بەر بەست زۆر زۆر بوو لەسەر ڕێگای هونەر و ژیانی هونەری بەتایبەت بۆ خانمان. پاشانیش پاڵپشتی و دڵسۆزی مامۆستاكانم بوو كە زۆر هانیان دەدام بەرەو پێشكەوتن بچم. هەر بۆیە هەمیشە مەمنونیانم و دەستخۆشیان لێ دەكەم.

  *بەرێزتان توێژینەوەیەكی تێرو تەسەلتان لەسەر موزیكی كوردی ئەنجام دا كە چەند ساڵێكی خایاند، دەرئەنجامی بەچی گەیشتی؟

• بەڵێ من ساڵانێكی زۆرە كە سەرقاڵی توێژینەوە لە سەر موزیكی كوردی. وەكوو یەكەم هەنگاو هەوڵم دا ژەنینی ئامێرێكی كوردی وەكوو شمشاڵ فێر بم وە هەروەها خۆم فێری خوێندنی مەقام و فۆرمە كوردیەكان كرد نەك بۆ ئەوەی ببمە گۆرانیبێژ یا خود شمشاڵ‌ژەن، تەنیا بۆ ئەوەی لە دنیا و لە ڕۆحی موزیكی كوردی تێبگەم. پاشان توێژینەوەكانم بەشێوەیەكی مەیدانی ئەنجام دا لە دوایشدا كتێبێكم لە سەر موزیكی كوردانی دیاسپۆڕا لە سوید بە زمانی فارسی نووسی كە بە تەمام وەریگێرمەوە بۆ سەر ئینگلیزی. ئێستاش خەریكی نووسینی كتێبێكم لەسەر بابەتی هێز و جەندەر لە موزیكی كوردی دا كە بە زمانی ئینگلیزیە وە تا ساڵی داهاتوو بڵاو دەكرێتەوە. دوو ئاڕتیكلیشم لە سەر ئامێرە موزیكیەكان وە هەروەها مەقام و فۆرمە كوردیەكانی ناوچەی موكریان نووسیوە. لە داهاتووشدا بە تەمای نووسینی كتێبێكم لە سەر فۆرم و مەقامەكانی ناوچەكانی دیكەی باشوور و باكووری كوردستان.

  *لەوڵاتی ئەڵمانیا،مامۆستای ئێتنۆموزیكۆلۆژین لە زانكۆی (مارتین لۆتێر )،دەكرێت باس لە چۆنیەتی خوێندن لەو زانكۆیە بكەیت؟

• لە زانكۆی مارتین لۆتێری ئاڵمانیادا، سێ بەشی جیاوازمان هەیە لەسەر موزیك كە لێرەدا بە هەر بەشە دەگووترێ “ئەنیستیتۆ”: ئەنیستیتۆی موزیكی كلیسایی، ئەنیستیتۆی موزیك پێداگۆژی، وە هەروەها ئەنیستیتۆی موزیك‌ناسی كە بەشی ئێتنۆموزیكۆلۆژی لقێكە لە موزیكناسی كە چوار قۆناغی بەكەلۆریۆس، مەجستێر و دكتۆرا و پۆست دكتۆرا لە خۆ دەگرێت. هەڵبەت لە ئەنیستیتۆی موزیكناسی خوێندكاری بەكەلۆریوس و مەجستێر دەبێ لە هەموو كۆرسەكانی بەشەكانی ئێتنۆموزیكۆلۆژی، موزیكناسی مێژوویی، موزیكناسی سیستماتیك وە هەروەها موزیك و میدیا بەشداری بكەن. بەڵام ئازادن كە پڕۆژەی كۆتایی خوێندنیان لە كام لەو بوارانەدا بنووسن. بەڵام لە قۆناغی دكتۆرا و پۆست دكتۆرا تەنیا دەتوانن بۆ نموونە لە سەر ئێتنۆموزیكۆلۆژی تێزەكەیان بنووسن.
• وەكو ژەنیارێك موزیكی كوردی لە ئێستادا لە چ ئاستێك دایە؟
• من حەز ناكەم بە شێوەیەكی ئەرێنی یاخود نەرێنی وەڵامی ئەو پرسیارە بدەمەوە. لەبەر ئەوەی كە لە هەموو سەردەمێكدا موزیكی هەموو میللەتان ئاڵ و گۆڕی بەسەر داهاتووە وە هەمیشە ئەو ئاڵ‌وگۆڕانە لایانگران و كەسانی ڕازی و ناڕازیان هەبووە. من وەكوو حەقیقەتێكی حاشا هەڵنەگر چاو لە دۆخی ئێستای موزیكی كوردی بە تایبەت لە باشوور و ڕۆژهەڵات دەكەم كە ستایل و شێوازی جۆڕاوجۆر و هەمەڕەنگی لەخۆوە گرتووە. زۆر جار شوناسێكی تێكەڵاویان لە موزیكی كوردی و غەیری كوردی بە خۆ گرتووە. لە هەموو ستایل و ژانرە نەریتی و غەیرە نەریتیەكانیشدا هەم موزیكی زۆر باشمان گوێ لێیە وە هەم كاری لاوازیشمان بە گوێ دەگات. بەڵام لە ڕووی ئەوەی كە لە سەردەمی ئێستا دا هەموو كەس دەزگا و پلاتفۆرمێكی سەربەخۆی تایبەت بە خۆی بەردەستە هەموو جۆرە بەرهەمێك و بە هەموو كوالیتیەك بە ئاسانی بڵاو دەكرێتەوە. بۆیە بە لەچاو ساڵانی ڕابردوو ڕێژەی كارە لاوازەكان لە پەنا كارە زۆر باشەكان زیادی كردووە.

  *هیچ هەماهەنگیت لەگەڵ هونەرمەندانی كوردستان هەیە؟بیرت لەوە نەكردۆتەوە بگەریتەوە كوردستان؟

• بەڵێ من بەردەوام لە گەڵ چەند هونەرمەندێكی زۆر باش لەپەیوەندی دام و زۆر جار بە سەعات خەریكی گفتوگۆ كردن و ڕا و بۆچوون گۆڕینەوەین وە هەموو ئەو گفتوگۆیانە بە تایبەت بۆ من وەكوو كۆرسێك وایە كە پڕە لە فێركاری. بە دڵنیاییەوە پێمخۆشە لە كوردستان بم. بەڵام هەموو شت پەیوەندی بە دۆخی ژیانی ئاكادمیكی من هەیە. لە ڕاستیدا تا ئەو كاتەی خەریكی كاری ئاكادمی بم بۆ هەمیشە ناتوانم لە كوردستان بم . بەڵام هەر خزمەتێك لە دەستم بێ بۆ كوردستان و زانكۆكانی كوردستان درێغی ناكەم.

  *چۆن دەتوانین شوناسی موزیكی كوردی بپارێزنین ؟

• ئەو پرسیارە تۆزێك قورسە! باشترە بڵێم هەستیارە. لە بەر ئەوەی لە هەر سەردەمێكدا و لە هەر بەشێكی كوردستان موزیكی كوردی وەكوو هی هەموو میللەتانی دیكە شوناسێكی تایبەت بە ئەو سەردەمی وەخۆ گرتووە. بەڵام بە ڕای من لە ئێستادا خۆ پاراستن لە لە لاسایی كردنەوەی موزیكی توركی و عەرەبی و فارسی و میللەتانی دیكە وە هەروەها تێكنەدانی گوێی بیسەرەكان وە ڕانەهێنانی گوێی ئەوان بە موزیكی غەیری كوردی دەتوانێ زۆر كاریگەر بێ. دەبێ مامۆستاكانیش میتۆدێكی تەواو كوردانە بگرنە بەر بۆ فێركردنی نەوەی نوێ. هەروەها میدیاكان ڕۆڵێكی زۆر سەرەكیتریان هەیە بۆ پاراستنی شوناسی موزیكەكەمان. ئەوانیش دەبێ تۆزێك هەستیارانەتر بەرهەم بگەیێننە گوێی بیسەری كورد. ناڵێم شتی سەردەمیانە بڵاو نەكەنەوە بەڵام دەكرێ لە پەنای شتە سەردەمیەكان، بەردەوام فۆرم و دەنگە كوردیە ڕەسەنەكانیش بڵاو بكەنەوە. بۆ نموونە بۆ كوردێكی ڕۆژهەڵات زۆر گرنگە كە گوێی لە مەقامەكانی ناوچەی گەرمیان و كەركوك و هەولێر و خانقین ببێ. چوونكە شوناسی كوردی بە ئاگادار بوون لە كەلتووری هەموو بەشەكانی كوردستان مانا پەیدا دەكات و دەپارێزرێت.

  هونەرمەند پەرەنگ فەرازمەند لەچەند دێرێك دا:
  . – لە تەمەنی هەفدە ساڵیدا دەستی بە فێر بوونی ئامێری تاری ئێرانی كردوە

• دوای تەواو كردنی خوێندن لە قوتابخانە، لە ساڵی 2001 بۆ خوێندنی باڵا لەسەر موزیكی كلاسیكی ڕۆژئاوایی دەچێتە كۆلێژی هونەرە جوانەكانی زانكۆی تاران . بەكەلۆریۆس و ماجستێری میوزیك وە پاشان ئێتنۆمیوزیكۆلۆژیی لە زانكۆی تاران تەواو كردوە.
• دكتۆرای ئێتنۆمیوزیكۆڵۆژی لە زانكۆی مارتین لۆتێری لە وڵاتی ئاڵمانیا خوێند وە لە ساڵی 2020 ە وە بۆتە مامۆستای بەشی میوزیكۆلۆژی و ئێتنۆمیوزیكۆلۆژی لە هەمان زانكۆ دا.
• بۆ ماوەی بیست ساڵ لە چەندین قوتابخانەی موزیك لە تاران و هەروەها دوو ساڵ لە زانكۆكانی ئێران وانەی جۆراوجۆری موزیكی وتووەتەوە.
• لە ساڵەكانی 2002 وە 2003 ئەندامی گرووپێكی موزیكی كوردی بووە بەناو( نیشتمان) كە پێكهاتبوو لە كۆمەڵێك لە خوێندكارە كوردەكانی موزیك لە زانكۆ جۆراوجۆرەكانی تاران.
  2000 – تا 2007 ئەندامی ئۆركێسترای زانكۆی تاران‌ وە هەروەها ئەندامی ئۆركێستڕای زانكۆی ڕادیو و تەلەڤیزیۆنی تاران بووە.
• لە 2008 بۆتە ئەندامی ئۆركێسترای میللی سیمرغ لە تاران.
  -لە ساڵی 2006 تاوەكو 2012 وەكو پیانیست ئەندامی گرووپێكی سیانی میوزیكی كلاسیكی ڕۆژئاوایی لە تاران كاری كردووە.
  -لە ساڵی 2013 تا ساڵی 2014 مامۆستای موزیك بووە لە زانكۆی سنەی ڕۆژهەڵاتی كوردستان.
• لە ساڵی 2003وە تۆژینەوەی لەسەر موزیكی كوردی ڕۆژهەڵات و باشوور و باكووری كوردستان دەستپێكردوە و لە ساڵی 2017دا تۆژینەوەكانی گواستۆتەوە سەر موزیكی كوردانی دیاسپۆڕا لە وڵاتی سوید.
• ماستەر و تێزی دكتۆراكەی لەسەر موزیكی دیاسپۆڕای كورد لە سوید بووە، هەروەها بابەتی (پەیوەندی دەسەڵات و جێندەری لە موزیكی نەریتی و فرانتەیشناڵی كوردیدا) نووسیوە.
  لە ساڵی2020 بۆتە مامۆستای ئێتنۆموزیكۆلۆژی لە زانكۆی مارتین لۆتێر (Martin Luther .University) – لە وڵاتی ئەڵمانیا.

مرۆڤایەتی هەرچی ڕێگا هەیە تاقییکردەوە بۆ ڕێخستنی ژیانی گشتی کە پاشاکان وەجاخکوێر دەبون خەڵکی کۆبۆوە لە ناوەڕاستی شاردا لێدەگەڕان باڵندەی هوما بەسەر هەر کەسێکەوە بنیشێتەوە و دەیانکرد بە پاشا، کە جێنشینی سوڵتانەکانی عوسمانی لە کوڕێک زیاتر دەبون، کامیان دڕ و دڕندە و زیاترین تینوی دەسەڵات بوایە ئەوانی تری بە شێوازی جۆرا و جۆر و فڕوفێڵ بێبەزەییانە لە ناودەبرد یا لەکۆڵ خۆی دەکردنەوە بە دورخستنەوە و زیندانی هەتاهەتایی. کە وردە وردە سەردەمی پاشاکان بەسەرچو حیزبە سیاسیەکان دروستبون و کەوتنە گرتنە دەستی دەسەڵات بە کودەتای سەربازی لە پاشا و قەیسەر و مەلیکەکان یا بە ڕاپەڕینی جەماوەری، ئینجا دوای چەند ساڵێک خۆیان دەبون بە دەعبایەکی نوێ کە ناویان لێنا دیکتاتۆر و زۆر جار دیکتاتۆرەکانی وەک هێتلەر و مۆسۆلۆنی و ستالین وکەمال ئەتاتورک و قەزافی و سەدام و نومەیری وكیم ئیل نون….لە پاشا و سوڵتان و قەیسەر و مەلیکەکان خوێنڕێژتر و نادادپەروەرتر دەردەچون و خەڵکی وڵاتەکانیان بە حەسرەت و ئاهکێشانەوە دەیان وت خۆزگەم بە کفندزەکەی پێشو!
ئینجا مۆدەی ڕابەری ئاینی ومەزهەبی هاتەگۆڕێ و دەسەڵاتدارە ئاینیەکان خۆیان ناونا خەلیفەی مەعسوم لە گوناه و جێنشینی خودا و ئەسحابە و پێغەمبەرەکان و لەم دەعبا دڕندە کۆن – تازانەوە لافاوی شەڕە ئاینی و مەزهەبەکانی ناو ئیسلام خۆی و نێوان ئیسلامی جیهادیی هەردو باڵی شیعە و سونی لە لایەک و جولەکەی سەهێۆنیی ڕەگەزپەرست و داگیرکەری خاکی فەلەستینیەکان لە لاکەی ترەوە دروستبو، ئەمانە بێ ئەوەی پرس بە گەلەکانیان بکەن زۆر بێبەزییانە لە شەڕی خوێناوی و وێرانکەریان گلاندن کە تائێستا بە دڕندانەترین شێوەی نوێی چەک بەردەوامە! باشە تۆی موجاهید کە حەزت لە شەهید بون و چونە بەهەشتە ئایا سەدان هەزار ژن و منداڵ و پیاوی بێوەی کە موسوڵمانێتیی خۆیان دەکەن و ژیاندۆست و دنیادۆستن و حەزیان لە خۆشیەکانی دنیایە بۆ لەم شەڕەی تۆوە تێوەگلێن و بکوژرێن و بریندار ببن و برسی و نەخۆش لە کەمپی ماڵوێرانکراوەکان دا بکەونە سواڵی نان و ئاو و دەرمان، ئەمە چ حیکمەت و حەق و دادپەروەریەکە؟
تا ئێستا ئەو شێوازی حوکمەی لە جیهانی ڕۆژاوا بە تایبەتی لە ئەوروپای ڕۆژاوا و وڵاتانی سکەندەناڤی لە پرۆسەیەکی مێژویی پڕ ژان و ئاژاوە و چەندین شەڕی کورت و درێژخایەن هاتۆتەکایە و گەشەی بەردەوامی کردوە، لەگەڵ هەمو کەموکورتیەکانی، هێشتا باشترین شێوازی حوکم و بەڕێوەبردنی ژیانی گشتیە. ئەڵبەتە لەو وڵاتانە هەڵبژاردن بوەتە کولتورێک چونکە لە هەمو جۆر و ئاستەکانی ژیانی گشتی ساڵانە یا هەر چەند ساڵ جاێک بێ دواخستن بەڕێوە دەچێت، بۆ نمونە هەڵبژاردنی پەرلەمانی سەرتاسەریی هەمو وڵات، هەڵبژاردنی پەرلەمانی هەرێمە فیدرالیەکان و ئەنجومەنی شارەوانی و پارێزگاکان، هەڵبژاردنی سەندیکا و سەرکردایەتیی حیزبەکان و ئەنجومەنی بەڕێوەبردنی یانە وەرزشی و کۆمەڵایەتی و کۆمپانیا و بانک و….. تەنانەت پاپای فاتیکانیش بە هەڵبژاردن دەچێتە سەر کورسیی پاپایی.
بۆیە زۆر گرنگە هەمو تاکێکی هەراشی گەلەکەی ئێمەش زانیاریی سیاسیی هەبێت لە سەر چۆنێتیی بەڕێوەبردنی وڵات و حیزبە سیاسیەکان، دەزانم و ناحەقیشمان نیە! کە ئیمڕۆ لە هەرێمەکەمان سیاسەت و حیزبایەتی و بە تایبەتی کەسی حیزبی خەڵک بڕوای پێیان نەماوە و هەوڵ دەدات دوربێت لێیان، بەڵام ئەمە ڕاست نیە چونکە هەمو شتێکی ژیانی ڕۆژانەمان پەیوەندیی ڕاستەوخۆ یا ناڕاستەوخۆی بە سیاسەتەوە هەیە و کەمترین شتێک کە دەبێ وەک ئەرکێکی سەرشانت بیکەیت چونتە بۆ دەنگدان لە هەمو جۆرەکانی هەڵبژاردندا، دەست دەگرم بە کڵاوی خۆمەوە با نەیبات ناخوا، کڕین و بەکاربردنی پێویستیە شمەکیەکانی ژیانی ڕۆژانە و پاڵدانەوە لە قەنەفەکەت دا و سەیرکردنی زنجیرە کۆری و تورکی و ….یا چەپڵە و حەسرەت و هەڵچون بۆ یاریەکانی بەرشە و ڕیال مەدرید و…بەس نین، حەیفە ژیانت ئاوا تەنگ و تەسک و خۆڵەمێشی و ڕۆتینێکی چەندبارەبۆوەی بێ چێژ بێت! دەزانم دەسەڵاتی ڕاستەقینە لە ناو پەرلەماندا نیە، بەڵام یاساکان لەوێوە دەردەچن و ئەگەر پەرلەمان خەڵکی دڵسۆز و بەتوانا و ڕۆشنبیر ی زۆر تێدابێت ئەوا یاسای باش دادەنێن کە دەبێتە بناغەیەکی مکومی حکومەت و بەدیهێنانی دادپەروەریی ئابوری و گشتی.
بەدوری نازانم پارتە دەسەڵاتدارەکان فڕ و فێڵ و دزی و گزیان کردبێت، بەڵام لە چاو هەڵبژاردنەکانی تردا ئەم جارە کەمتر بون
خۆشحاڵم کە لە هەڵبژاردنی ۲۰ی۱۰ی۲۰۲٤ دا بەشداربوم و بینیم بەشداربوان زۆر بون، ئارام و هاوسەنگ بون، هیچ شەڕ و پێکادانێک ڕوی نەدا، بە ڕاستی سەلماندمان ئینسانی کورد مەدەنیە و ژیاندۆستە و توانای پێشکەوتنی زۆری تێدایە.

د.هەژار عثمان معروف

زنجیرەی ١٥٥

زەبری دەروونی کاریگەرییەکی قووڵ و درێژخایەنی لەسەر مێشکی مرۆڤ هەیە، بەتایبەتی لەسەر بەشی هیپۆکامپەس کە ڕۆڵێکی گرنگ لە پرۆسەی یادەوەری و فێربووندا دەگێڕێت. هیپۆکامپەس بەشێکی بچووکی مێشکە کە لە سیستەمی لیمبیکدا هەڵکەوتووە و بەرپرسیارە لە دروستکردن و پاراستنی یادەوەرییە درێژخایەنەکان. کاتێک کەسێک ڕووبەڕووی ڕووداوێکی زۆر سترێس یان مەترسیدار دەبێتەوە، ئەمە دەتوانێت ببێتە هۆی گۆڕانکاری فیزیۆلۆژی و کیمیایی لە هیپۆکامپەسدا.

یەکێک لە سەرەکیترین هۆکارەکانی کاریگەری زەبری دەروونی لەسەر هیپۆکامپەس، بەرزبوونەوەی بەردەوامی ئاستی هۆرمۆنی کۆرتیزۆڵە لە لەشدا. کاتێک کەسێک لە دۆخێکی سترێسی بەردەوامدایە، جەستە بڕێکی زۆر لەم هۆرمۆنە بەرهەم دەهێنێت. ئەم زیادبوونە بەردەوامە لە کۆرتیزۆڵ دەبێتە هۆی لاوازبوونی پەیوەندی نێوان خانەکانی دەمار (نیورۆن) لە هیپۆکامپەسدا و تەنانەت دەتوانێت ببێتە هۆی مردنی ئەم خانانە. هەروەها، زەبری دەروونی دەبێتە هۆی کەمبوونەوەی بەرهەمهێنانی فاکتەری نیورۆترۆفیکی مێشک (BDNF)، کە ڕۆڵێکی گرنگ لە گەشەکردن و پاراستنی خانەکانی دەماردا دەگێڕێت.

نیشانەکانی کاریگەری زەبری دەروونی لەسەر هیپۆکامپەس دەتوانن جۆراوجۆر بن. کەسەکە لەوانەیە کێشەی هەبێت لە دروستکردنی یادەوەری نوێ یان لە بیرهێنانەوەی ڕووداوە کۆنەکان. هەروەها دەکرێت کێشەی هەبێت لە فێربوونی زانیاری نوێ یان لە گواستنەوەی زانیاری لە یادەوەری کورتخایەنەوە بۆ یادەوەری درێژخایەن. لەوانەیە کەسەکە هەست بە دڵەڕاوکێ و خەمۆکی زیاتر بکات، چونکە هیپۆکامپەس ڕۆڵێکی گرنگ لە ڕێکخستنی هەستەکان و کۆنترۆڵکردنی سترێسدا دەگێڕێت.

خۆشبەختانە، مێشک توانای خۆچاککردنەوەی هەیە و چەندین ڕێگا هەن بۆ یارمەتیدانی چاکبوونەوەی هیپۆکامپەس دوای زەبری دەروونی. چارەسەری دەروونی، بەتایبەتی شێوازەکانی وەک چارەسەری ڕەفتاری-دەروونی (CBT) و چارەسەری پرۆسێسکردنەوەی زەبر لە ڕێگەی جووڵاندنی چاوەوە (EMDR)، دەتوانن یارمەتی کەسەکە بدەن لە مامەڵەکردن لەگەڵ بیرەوەرییە ناخۆشەکان و کەمکردنەوەی کاریگەرییە نەرێنییەکانی زەبر. هەروەها، ڕاهێنانی جەستەیی بەردەوام، خەوی تەواو، و پراکتیزەکردنی تەکنیکەکانی کەمکردنەوەی سترێس وەک مێدیتەیشن و یۆگا دەتوانن یارمەتی گەشەکردنی خانە دەمارییەکانی هیپۆکامپەس بدەن.

سەرچاوە زانستییەکان:
وەك توێژینەوەکانی دکتۆر ڕۆبێرت ساپۆلسکی لە زانکۆی ستانفۆرد و لێکۆڵینەوەکانی دکتۆر بروس مەکئیوین لە زانکۆی ڕۆکفێلەر، بەڵگەی زۆریان پێشکەش کردووە سەبارەت بە کاریگەرییەکانی سترێس و زەبری دەروونی لەسەر هیپۆکامپەس. هەروەها، گۆڤاری نیورۆسایەنس و ژورناڵی زانستی سایکۆلۆژی چەندین توێژینەوەیان بڵاوکردووەتەوە کە پەیوەندی نێوان زەبری دەروونی و گۆڕانکارییەکانی هیپۆکامپەس دەخەنە ڕوو. ئەم سەرچاوانە گرنگییەکی زۆریان هەیە لە تێگەیشتن لە میکانیزمەکانی کاریگەری زەبری دەروونی لەسەر مێشک و دۆزینەوەی ڕێگاکانی چارەسەر و خۆپاراستن.

هەوڵی دروستکردنی ڕۆژهەڵاتێکی ناوەڕاستی ئارام و دوور لە توندوتیژی وەک ئامادەکارییەک بۆ وەشاندنی گورزی سەربازی لە ئێران بەکارکەنارکردنی پرۆ ئێرانییەکان دەستی پێکردووە.
لەبەرئەوەی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی و بەشێکی زۆر لە وڵاتە عەرەبیەکانیش بەو باوەڕە گەیشتوون ئێران هەڕەشەیەکەی جدیی ناسەقامگیری ناوچەکەیە. ئەم هەوڵە گەورەیە بە بزووتنەوەی حەماس دەستی پێکرد، گەیشتە حزبوڵای لوبنانی، بەمنزیکانە دەگاتە بەرەی مقاوەمەی عێراقی. حوسییەکانی یەمەن کاریگەرییەکی ئەوتۆیان نییە و لەدەرفەتێکدا بۆ خۆیان دەتوێنەوە.
بێگومان لەو هەڵمەت و هەوڵە نیمچە نێودەوڵەتییەدا کارکەنارکردنی پارتی کرێکارانی کوردستان (پێکەکە)ش بەدەر نییە، بەڵام نەک بەشەڕ، بەڵکو لە ڕێگەی ئۆجەڵانەوە لەگەڵ قەندیل هەڵمەتەکە بەڕێوەدەبرێ و لەماوەیەکی نزیکدا کورد لە تورکیا بە سەربەخۆیی کولتووری، فەرهەنگی و ئیداری دەگەن و بەکۆتا دێت. بێگومان تورکیاش پێویستی بەوەها هەنگاوێکی بوێرانە هەیە، چونکە بۆی ناچیتە سەر هەر نکۆڵی لە دۆزی کورد بکات. هەروەها دوورنییە ئەم هەڵمەتە کارکەنارکردنی گروپی دیکەی کورد لە پارچەکانی دیکەی کوردستانیش لە خۆ بگرێت.