یاسای پێشووی هەڵبژاردنی كوردستان یەكێك بوو لە یاسا باشە دگمەنەكانی جیهان, كۆپیەكی یاسای هەڵبژاردنی هۆڵەندا بوو, بەڵام بە هەموار كردنەوەو گۆڕانی بۆ چەند بازنەیی تێكدرا, هێشتا دەتوانین بڵێین باشە, وەلێ هەڵبژاردنی هەرێمی كردستان لە پراتیكدا خراپترین هەڵبژاردن بوو بەهۆی نەبوونی سنورێك بۆ رۆڵی پارە لە هەڵبژاردن لە نەبوونی سنووری لانی زۆری خەرجكردن و بەكارهێنانی پارەی سیاسی و پارەی بیانی, ئیستغلال كردنی كۆتای كەمایەتییەكان لە لایەن دەسەڵاتدارانەوە, راگەیاندنی ئەنجامی هەڵبژاردنی پێش وەخت پێش هەڵبژاردنی گشتی, نەبوونی لیستی باشی دەنگدەران و …..لە هیندستان هەڵبژاردن 42 رۆژی خایاند دەست لە فۆرمێك نەدرا تا كۆتایی هەموو پێكەوە ژمێردران و راگەیەنران, كەچی لە كوردستان پۆلیسێك دەنگە دات یەكسەر بڵاو دەكرێتەوە كە كاریگەری لەسەر رەوتی دەنگدان دادەنێت, لە كوردستان یاسا باشەكە خراپكرا, پراتیكە خراپەكانی هەڵبژاردن لە جێگای خۆیان مان.

مافی كەمیاتییەكان
ئەوەندەی سیاسی و رۆشنبیرانی كورد لێكۆڵینەوەو نموونەیان لەسەر مافی نەتەوەكانی گەلانی جیهان خوێندۆتەوەو بە نموونە لە نووسین و لێدوانەكانیان هێناویانەتەوە نموونەی لە ناو گەلانی ژێردەستدا نییە, لەو نموونانەشەوە بۆ خۆیان بە دوای چاكتریندا دەگەڕان, ئەمەش مافی هەر گەلێكە داوای زۆرترین ماف بۆ خۆی بكات و هەوڵی كۆتایی هێنان بە ستەم و ژێر دەستی بدات, هەموو ئەوانەشی لە خەتی پارتە سیاسییكان و بزاوتەكانیان لایان داوە, لە گەڵ دەوڵەتی نەتەوەی سەردەست رێك كەوتوونە بە جاش و خائین ناوزەد كراون و دراونەتە قەڵەم, ئەگەر هەر چی دەست كەوتێكیشیان هەبووبێت, رێكیش ئەوانە جاش بوونە.
دوای راپەڕینی ساڵی 1991 كورد دەسەڵاتێكی خۆجێی دامەزراند, یەكەم هەنگاو دەبوایە شوێنەوارەكانی بەعسی بسڕایەتەوە, بەڵام دەسەڵاتدارانی كوردستان شوێن پێی بەعسیان هەڵگرتەوە لە مامەڵە لە گەڵ پێك هاتە نەتەوەیی و ئاینییەكان, كەوتنە كڕین و دروستكردنی پارتی كارتۆنی لە چەشنی دیموكرات و شۆڕشگێڕانە كارتۆنییەكەی بەغداو مەجلس تەشریعی و تەنفیزییەكە لە كەسانێك كە جێگای پەسەندی ئەو نەتەوەو پێكهاتانە نین و نوێنەرایەتییان ناكەن, ئەمە بووە دیاردە.

هەڵبژاردنی ئەمجارە
سەرەتا ینك داوای دەكرد لیستی ناوی دەنگدەرانی كۆتاكان جیا بێت, خۆیان دەنگ بە خۆیان بدەن, نوێنەرانی راستەقینەی خۆیان هەڵبژێرن, ئەمە داوایەكی رەوا بوو. دەبوایە كۆتا كاكەیی و ئێزیدی و پێك هاتەكانی دیكەشی بگرتایەتەوە, ئەوانیش نوێنەرانی خۆیان هەبووایە لە پەرلەمان.
پێكهاتەكان لە زۆر پوازدا دەژێن, بە پێی چڕی دانیشتوانەكانیان كورسییەكانیان دابەش بكرابایا, نەك دوو بە سێ بەسەر پارتی و یەكێتی وەك كورسییەكانی پەرلەمان دابەش بكرابایان, لە كاتێك لە سلێمانی 64 خێزانی كریستان هەیە, كورسییەكانیان وەك دهۆك و هەولێرە كە لە هەر یەكەی هەزاران بۆ دەیان هەزار دەنگدەری لێیە, دەكرا بۆ پێكهاتەكان كوردستان یەك بازنە بووایە, هەرچەندە یەك بازنەیی بۆ هەموو كوردستان زۆر دیموكراسیانەتر بوو.

با سەیری ئەنجامەكانی هەڵبژاردنی كۆتاكان بكەین, بزانین چ مەهزەلەیەك كراوە.
لە دهۆك بۆ كورسییەكی كۆتای كریستان 8 كاندی هەبوو, كۆی گشتی 7050 دەنگیان هێنایەوە, لە كاتێكدا پارتە كریستانەكان بایكۆتی هەڵبژاردنیان كردبوو, كاندیدەكەی پارتی بە ناوی جیمس حیسدۆ هیدۆ داود 5533 دەنگی هێنایەوە, ولیم بنیامین شلیمۆن دووەم كاندید خاوەند 1199 دەنگە , ژمارەكان ئەوەندە رێكن دەڵێی یاری بینگۆیە, واتا كاندیدەكەی پارتی بە تەنها 78%ی دەنگەكانی بە دەست هێناوە.
لە شاری سلێمانی 3 كریستان خۆیان كاندید كرد, 6657 دەنگیان هێنایەوە, كاندیدی حەشدی بابلیون دانا ئامانج نەجیب شەمعون 6200 دەنگی برد, واتا 93%ی دەنگی كریستانەكان چوارتای برد لە كاتێكدا حەشدی بابلیون یەك كەسیشی لە سلێمانی نییە, بۆ خۆی هەموو پارێزگای سلێمانی 125دەنگی كریستانی هەیە، ئەوانیش زۆریان دەنگیان بە سامان داوە نەك ئامانج, كەچی سامان جەمیل بۆیا كەریم تەنها 73 دەنگی كریستانی بە دەست هێناوە, بەمەش دەنگی كریستانەكان سلێمانی 5300% زیادی كردووە.
لە پارێزگای سلێمانی توركمانیش 6 كاندیدیان هەبوو, كۆی گشتی 7098 دەنگیان هێناوەتەوە, لەوانە نەجدەت نوری محەمەد عەرەب بە تەنها 5660 دەنگی هێناوەتەوە, لەسەر تەوجیهاتی وەستا رەسوڵ .
كەچی سەزگین مصەلەح الدین عەلی عەباس كاندیدی بەرەی توركمانی تەنها 505 دەنگی هێناوە, كە زۆربەی توركمانەكان كفری كە كەمتر لە 2000 دەنگیان هەیە دەنگیان بەو داوە, كەچی سێیەمە.
واتا كاندیدەكەی وەستا رەسوڵ1120%ی كاندیدی بەرەی توركمانی دەنگی هێناوەتەوە, چاكترە لە داهاتوو تووركمانەكان بەرەی وەستا رەسوڵیش پێك بهێنن بۆ خۆیان” دەنگەكەی وەستا رەسوڵ بڵاو كرایەوە”.
لە هەولێر كریستانەكان 7 كاندیدیان هەبوو, كۆی گشتی 7458 دەنگیان هێناوەتەوە, لەوانە رامی نوری عودیش دانیال كاندیدی پارتی 5752 دەنگی هێناوەتەوە, واتا 77%ی دەنگەكان بۆ كاندیدەكەی پارتی بووە.
هەر لە شاری هەولێر توركمانەكانیش 14 كاندیدیان هەبوو, كۆی گشتی 5236 دەنگیان هێناوەتەوە, مونا نەبی نادر عەبدوڵا ناسراو بە مونا قەهوەچی بە تەنها 3664 دەنگی هێناوەتەوە , واتا 70%ی كۆی دەنگەكان.
بەرەی توركمانی لە هەولێر لە گشتی لیستی هەبوو, بەڵام تەنها 1725 دەنگی هێنایەوە, واتا مونا چۆمانی 212%ی دەنگی بەرەی توركمانی هێناوەتەوە.

مونا و رەیان دوو نموونەی خراپ بۆ مافی پێكهاتەكان

چۆن بەعس بە دوای نموونە ناشرینەكانی كۆمەڵگای كوردی دەگەڕا بۆ جاشایەتی لە سەرۆك خێڵ و خەڵكانی لاوازو دواكەوتوو, بە هەمان شێوە پارتی و یەكێتی هەمان نموونە دووبارە دەكەنەوە, ناهێڵن پێك هاتەكان نوێنەری راستەقینەی خۆیان هەڵبژێرن, بەو لێشاوە دەنگەی ناو هێزە چەكدارە كۆنترۆڵكراوەكان هەیانە رەوتی دەنگدانەكانی ناو پێكهاتەكان بە قازانجی كاندیدەكانیان دەگۆڕن.
مونا قەهوەچی لە پارتییەكان پارتیترە, بۆ سێیەم خول بە دەنگی زێرەڤانی دەبێتە پەرلەمانتار, لە ماڵەوە كارەكەری هەیە و سەر بە هەویە شوی كردووە, خۆی و هاوسەركەی سەرۆك و جێگری سەرۆكی پارتی ئیسلاحی توركمانین, لە هەموو خولەكانی هەڵبژاردن دەنگی یەكەمی ناو لیستی توركمانەكان بووە بە دەنگی زێرەڤانی.
هەرچی رەیان كلدانییە, سەرۆكی حەشدی كلدانییە, بە دەنگی حەشدی شەعبی و یەكێتی زۆرینەی كورسی كریستانەكانی بۆ خۆی بردووە, دوای كەركووك لە سلێمانیش لە رێگای یەكێتییەوە كورسییەكی برد, پێی دەچێت دادگای فیدراڵی تەنها لەبەر شێخ رەیان وەك شیعەكان ناویان لێ ناوە, كورسییەكی كۆتایان بۆ 64 خێزانە كریستانەكەی سلێمانی تەرخان كردبێت.
رەیان كلدانی بە بنەچە كریستانەو خەڵكی قوشە لە پارێزگای موسڵ, بەڵام دانیشتووی شاری سەدرە لە بەغدا, سەرۆكی كەتیبەی بابلیونە, لە رێكەوتی 18-7-2019 ەوە ناوی لە ریزی لیستی سزادراوانی یاسای ماغنیستی ئەمەریكادایە بەهۆی گەندەڵی و داگیركردن و فرۆشتنی زەوی هاوولاتیان لە دەشتی موسڵ و پەلاماردانی ئافرەتان و پێشێلكردنی مافی مرۆڤ , ئەو دژە ئیسلامی سونەیە تا ئاستی راستیزم, لە موسڵ وەحشیانە لە گەڵ پێكهاتەی سونە مامەڵەی كردووە, یەكێك لە نزیكەكانی قاسم سلێمانی و مەهدی موهەندیس بووە, پێشتر لە سوپای مەهدی بووە, بەهۆی ژنخوازییەوە بووە بە موسڵمانی شیعە, 4 پەرلەمانتارەكەی لە كۆتای كریستان بە هەمان شێوەی كاندیدەكەی سلێمانی و كەركووك دەرچوونە, چاودێرانی كریستان پێیان وایە تەنها 10%ی كریستانەكان دەنگیان بە لیستەكەی داوە, بە فێڵ و دەنگی حەشدی شەعبی كورسی كریستانەكانی بۆ خۆی بردووە.
كەنیسەكانی كریستانەكان بێ بەری خۆیان لە كەتیبەكەی راگەیاندووە, بە تایبەتیش ململانێی توندی لە گەڵ پەتریرك لویس روفائیل ساكۆ پەتریركی كلدانی عێراق و جیهان هەیە, هەر لە بەر رەیان لە رێكەوتی 3-7-2023 بە مەرسومی سەرۆك كۆماری كشاندەوە كە دە ساڵ پێشتر لە سەردەمی تاڵەبانی دەرچوو بوو بۆ ئەوەی سەرپەرشتی ئەوقافەكانی بكات, كە رەیان چاوی لە سەریەتی مەرسوم دەربچێت رەیان سالم داود بكات سەرپەرشتی وەقفی كەنیسە كە خاوەند موڵكێكی زۆرن, چۆن خوشكێكی كردووە بە پەرلەمانتار و خوشكەكەی تریشی كردووە بە بەرپرسی دارایی, ساكۆ لە ئاستی كاردیناڵدایە, لە دوای پاپا دووەم پۆستە لەناو كاسولیكەكان جیهان.
بەم شێوەیە دەبینین نەتەوەیەكی بن دەست بەم شێوەیە مافی نەتەوە بندەستەكان خۆی چارەسەر دەكات, دوا تەرزی چارەسەری نەتەوەیی لە نیشتمانێكدا خۆی وڵاتەكەی دابەشی چوار پارچە كراوە, لە لایەن دوو هێزی سیاسییەوە لە زووەكەوە ناو نراون بیبسی و كۆلا.

لە دوای بە سەركەوتن گەشتنی شۆرشی گەلانی ئێران گروپێكی ئاینی تووندرەو سواری شەپۆلی شورشەكە بوون و لە رێرەوە شۆرشگێریكەیان لادا، بەگەرانەوەی خومەینی بۆ تەهران هیواش هیواش هەرچی گروپ و دەستەی ئیسلامی توندرەوەی ئیران هەیە لە دەوری خۆی كۆكردەوە، كاتێك هەستی كرد تەواو بەهێز بووە بەتەواوەتی دەستی گرت بە سەر شۆرشەكەدا و كۆنتروڵی تەواوی ئێرانی كرد، هەر بەمەشەوە نەوەستا بەڵكوكۆماری ئیسلامی ئێرانی راگەیاند و تەواوی وڵاتی خستەژێر حوكمی ئیسلامیەوە.
یەكێك لە بەرنامەكانی خومەینی سیاسەتی ناردنەدەرەوەی شۆرش بوو، بۆ وڵاتانی دراوسێی، بەتایبەتی ئەو وڵاتانەی كە شیعەی تێدا دەژێت، یەكەم وڵاتیش عیراق بوو كە بەر ناردنەدەرەوەی شۆرشی ئیسلامی كەوت.
كۆماری ئیسلامی بە شێوەیەك رەگ و ریشەیان لە عێراق داكوتیوە لە پاش رووخانی رژێمی سەدام شیعەی عێراق بە تەواوەتی دەستیانگرت بە سەر حوكمدا.
دوابەدوای هاتنی داعش و داگیركردنی چەندین گەوەرشاری عێراق، ئێران هەستا بەچەكداركردنی شیعەكانی عێراق لە شێوەی میلشیادا لەژێر ناوی (حەشدی شەعبی)، ئەم گروپە لە دەرەوەی دەسەڵاتی حكومەتی عێراق هەڵسوكەوت دەكەن و راستەوخۆ لە ئێرانەوە ڕێنمایان بۆ دێت.
پاش تێكشكاندنی داعش بە هاوكاری هاوپەیمانی نێودەوڵەتی دژی بە داعش، حەشدی شەعبی وەك هێزیكی میلیشیایی بە تەواوەتی دەستی گرت بە سەر ئەو ناوچە سوونە نشینانەی عێراقداكە تازە لە دەستی داعش رزگاركرابوون، پاش ئەوە حەشد دەرۆشتە ناو هەرشارێكی رزگاربوو لە دەست داعش، حەشدی شەعبی هەڵدەستا بە رەشبگێری و ئازاردان و وێرانكردن و تەنانەت كوشتنی سەدان كەس، خەلك دڵخۆش بوون بەوەی گوایە رزگاریان بووە لە دەستی تیرۆرستانی داعش بێ ئاگابوون لەوەی كە دووبارە كەتوونەتە ژێر دەستی گروپێكی تری لە یاسا دەرچوو كە كەمێك لە داعش جیاوازترە، سەدان نموونەی كردەوەی كوشتن و گرتن و راودوونان هەیە لەم باریەوە بۆ نموونە: تەنها لە ناو موسڵدا حەشدی شەعبی (2500 )خەلكی مەدەنی گولەبارانكردووە لە (3)رۆژی یەكەمی دەرپراندنی داعشدا، هاوڵاتی (فوزیە جواد حامد) لە چاوپێكەوتنێكیدا دەڵێت: لە دوای دەستبەسەركردنی هاوسەرم(حەسەن فەتاح موحەمەد) و (3) كوڕم لە لاین حەشدی شەعبیەوە هەتا ئێستا چارەنووسی هاوسەر و كورەكانم دیار نیە و نازانم، بۆ هەر كوێ دەرۆم دەڵێن لای ئێمە نیە.
لە شاری تكریت سەدان كەس هەتا ئیستا لە زیندانە نهێنیەكانی حەشدی شەعبیدان ئەمە جگەلەوەی چارەنووسی سەدان كەس تا ئێستا نادیارە و كەس نازانێت لە ژیان ماون یان كوژراون، هاوڵاتی (رزوان خلف) دەڵێت: لە پێش چاوی خۆم براكەم گولەباران كرا لە تكریت لە لایەن میلیشیاكانی حەشدەوە.
تەنها لە شاری دووزخورماتوو زیاتر لە (10) هەزار كوردی شارەكە ئاوارەبوونە لە دوای ئەوەی هێزەكانی حەشدی شەعبی دەستیانگرت بە سەر شارەكەیاندا و ناتوانن بگەرێنەوە بۆ شارەكەیان، رۆژانە هەرەشە لە خەڵك دەكرێت، هاوڵاتێكی خەڵكی دووز بەناوی (هاوبەش موحەمەد ئەحمەد) پاش ئەوەی باوك و دایكی لە لایەن حەشدی شەعبیەوە دەگیرێن دوای ماوەیەكیش برایەكی بە ناوی (هاوكار موحەمەد ئەحمەد) لە لایەن حەشدەوە دەكوژرێت، ئەم كارەساتە ماڵوێرانیەی كە بەسەر باوك و دایك و براكەی (هاوبەش موحەمەد ئەحمەد)دا هات وا دەكات كە پەیوەست بێت بە هێزەكانی خۆبەخش لە شارەكەی كە هێزێكن رووبەرووی حەشد دەوەستنەوە پاش ماوەیەك (هاوبەش موحەمەد ئەحمەد) بریندار دەبێت، دواتر بەناچاری دووزخورماتوو بەجێدەڵێت و روودەكاتە وڵاتانی ئەورووپا.
حەشدی شەعبی بەتەواوەتی حاكمی فەرمیە لە عێراقدا وەك حكومەت لە ناو حكومەت كار دەكات هاوشێوەی حیزب اللە لوبنان. هەر بۆیە زۆر گرنگە بۆ نەتەوەیەكگرتووەكان و دامودەزگاكانی مافی مرۆڤ بێ دەنگ نەبن لە ئاست ئەو ماڵوێرانیەی حەشد هێناویەتی بە سەر گەلانی عێراقدا.

نامەی سێیەم

ئازیزەکەم، جاران بابایەکی بڕوادار بووم و دنیایەک خەون و خەیاڵم لەسەر مێتافیزیکا ڕۆنابوو، ئەفسووس! دواتر هەموویان بوون بە تراویلکە و دانەدانەیان وەک دیواری لە لمدروستکراو لەبەر چاوەکانم ڕمان. دەڵێن دنیایەکی تر هەیە و پڕیەتی لە عەدالەت و حۆری و شەراب! دڵنیام ئەگەر مرۆڤی تێدا بێت دیسان وێرانکاریی و خۆپەرستیی دەستپێدەکاتەوە و مرۆڤەکان گوو لەوێش دەکەن. ئازیزی من، وەکو چۆن ئێرە هەرگیز ئەو هەسارەیه نابێت کە مرۆڤ بتوانێت تێیدا بحەسێتەوە. بڕواناکەم شوێنێکی تر و هەسارەیەکی تریش هەبێت مرۆڤی کامڵی تێدا بدۆزینەوە. کەواتا با چیتر بەو جۆرە وەهم و وڕێنە و خەیاڵانە خۆمان و هیچ کەسێکی تر فریو نەدەین. مەبەستم مژدەی بەهەشتێکی تری بەڵێنپێدراو بە هیچ کەسێک نەدەین. با ئەوەشت پێ بڵێم، ڕاستە من کەسێکی ئەتایست* نیم، وەلێ لێتی ناشارمەوە کە بابایەکی ئەگنۆستیکم* مەبەستم نازانمگەرام. ڕاستە کاهینی پەرستگاکەی گەڕەکەکەمان هەموو ڕۆژێک بە دەنگێکی گڕ و جاڕسکەر و ناخۆش دەڵێت: هێزێکی باڵا هەیە و گەردوون و هەموو شتێک بەڕێوەدەبات. لە ڕاستیدا من لەوە دڵنیا نیم و هیچی وای لە بارەوە نازانم. مەبەستم ئەو هێزەیە کە کاهینەکە باسی لێوە دەکات. گوتم من نازانمگەرام. مەبەستم بابایەکی گومانگەرام و گومانم لە هەموو شتێک هەیه.
ـــــــــــــــــــــــــــ
*مرۆڤی ئەتایست( Atheist)- بێباوەڕ، باوەڕی بە هیچ شتێکی مێتافیزیکی نییە و بیرۆکەی: خودا، ئاین و پەیامبەرێتی بەتەواوی ڕەت دەکاتەوە.
*ئەگنۆستیسیزم(agnosticism)مەزهەبێکی فەلسەفییە و هەڵگرانی ئەو بیروباوەڕە دەربارەی بوون یان نەبوونی خودا چەمکی(نازانم) بەکاردێنن و به کوردی پێیان دەگوترێت: نازانمگەراکان.
ــــــــــــــــــــــــ
نامەی چوارەم

ئازیزەکەم، “لەدایکبوونمان گەورەترین خەسارەتمان بوو. منیش وەکو تۆ لەگەڵ دۆخێکدا دەجەنگم کە نەبوون منی تێدا فڕێ داوە.”* ئازیزەکەم، من لە کەشێکی تەواو کافکاییدام* و جگە لە قەڵەقیەکانم، هەست بە هیچی تر ناکەم. ڕەنگە ئەوانی تر هەستی پێ نەکەن. مەبەستم قەڵەقیەکانمە. جا ئەوان هەست بەچی دەکەن؟ ئازیزەکەم، تۆش وەکو من، هەر کاتێک هەستت بە دڵتەنگیی کرد، هەوڵ دە گوێ لە مۆزیک بگرە و لە سەگ نزیک بەوە، دڵنیام ئەوە زۆر باش دەبێ بۆت. پێکێک شەرابیشت هەبێت خراپ نییە. من بەو ڕێگایە لە قەبارەی خەمەکانم کەم دەکەمەوە و ئازارەکانم سڕ دەکەم. ئازیزەکەم، سەردەم سەردەمی دڵەڕاوکێ و خەمۆکییە، مرۆڤایەتی لە قەیراندایە. مرۆڤه هۆشیارەکان هەموویان لە خەم و ئازاری قووڵدا دەژین. ئەگەر بتەوێ خۆت بیت و لە هیچ کەسی تر نەچیت، دەبێ بەرگەی دوورکەوتنەوەی ئەوانی تر بگریت. بەڵێ، دەبێ خۆت لەگەڵ تەنیاییدا ڕابێنیت. بەڵێ تەنیایی.

ـــــــــــــــــــــــ
*با فەلسەفییانە بیر بکەینەە”ئەو25″ بیرمەندەی ژیانی ئێمەیان گۆڕی”، عەلی حوسێن، وەرگێڕانی: ئازاد بەرزنجی، چاپی یەکەم، ل ٢٦٢.
*ڕۆماننووس و چیرۆکنووسی چیکی(فرانتس کافکا -٣ی تەممووزی ١٨٨٣ – ٣ی حوزەیرانی ١٩٢٤) کاراکتەر و پاڵەوانی چیرۆک و ڕۆمانەکانی زیاتر مرۆڤی گۆشەگیرن و لە قەڵەقدا دەژین. ئیدیۆمی(کافکایی)ش زیاتر بۆ دۆخێکی پڕ لە بێمانایی، دڵەڕاوکێ و کابووساوی بەکاردێت.

بۆ خوێندنەوەی ئەم بابەتە کلیکی ئێرەبکەن..

نووسەرعەلی حەمە رەشید:ئەو بابەتانەی كە دەیان نووسم پەروەردەیین و باسی خۆشەویستی باوك و دایك و خێزان و مامۆستا و گوڵ و پەپولە و خۆرو هەور و باران و خاك و نیشتمان دەكەن
نووسەرعەلی حەمە رەشید: ئەدەبی منداڵان بە هەموو ژانرەكانیەوە جیاوازە و تایبەتمەندی خۆی هەیە
نووسەری بواری ئەدەبی منداڵان عەلی حەمەڕەشید ڕەزا ناسراوبە(عەلی حەمەڕەشید بەرزنجەیی) یەكێكە لەونووسەرانەی كە شوێن پەنجەی لەنێوئەدەبی منداڵان دیارە لە ساڵانی هەشتاكان دەستی بەكاری نووسین كردوە لە بواری منداڵان خاوەنی زیاتر لە( 28) كتێبە لەو بوارەدا وە چەندین كتێبشی ئامادەیە بۆ چاپ .. هەندێ لە هۆنراوەكانی بوونەتە میتۆد نێوپرۆگرامەكانی قۆناغەكانی خوێندن هەروەها چەندین لە هۆنراەكانی كراوەن بە سروود وگۆرانی.. بۆ زیاتر ئاشنا بوون بەكارەكانی بەچەند پرسیارێك بەسەرمان كردەوە .
هەڤپەیڤین – كامەران حاجی ئەلیاس

*هەموو شتێك سەرەتاییەكی هەیە بەرێزتان چۆن تێكەڵ بەجیهانی ئەدەبی منداڵان بوون؟

• من هەر لە منداڵییەوە بەهۆی ئەو ژینگەیەی كەتێیدا پەروەردە بووم و ژیاوم حەزم بە خوێندنەوە كردووە،چونكە لەماڵی ئێمەدا دیوانی شاعیران و گۆڤار و ڕۆژنامەی ئەو كاتە هەبوو، كە برا گەورەكەم دەیكڕین و دەیخوێندنەوە.چونكە خوێنەرێكی باشبوو،هۆنراوەشی دەنووسی. كە چاوم كردوەو فێری خوێندنەوە بووم هەر لە پۆلی چوارەمی بنەڕەتییەوە ئەوانەم دەخوێندەوە و لە قوتابخانەشدا قوتابییەكی زیرەك بووم ،بیرمە لەپۆلی دووەمی بنەڕەتیدا بووم لە تاقیكردنەوەی كۆتایی ساڵدا مامۆستاكەم دەیزانی كە توانای نووسینم زۆر باشە و خەتم جوانە دوو نیوە دێڕ هۆنراوەی پێنووسیم كە ئەو مامۆستا بەڕێزە ناوی مامۆستا(ئەبوبەكر محەمەد كەریم) بوو ،زۆر بە جوانی لەسەر تەختەكە بە تەباشیر نووسیم.ڕێزو خۆشەویستیم هەیە بۆی .كە دواتریش لەیەكەم بۆنەی نەورۆزدا هەر ئەومامۆستایە هۆنراوەیەكی بۆ دانابووم كە بیخوێنمەوە، زۆر بەسەركەوتوویی لە ئاهەنگەكەدا خوێندمەوە كە خەڵكێكی زۆری لێبوو.دواتریش لەو شانۆییانەدا كە بۆ بۆنەكان ئامادەیان دەكرد لە پۆلی یەكی ناوەندیدا بەشدار دەبووم و ڕۆڵم دەبینی،لەو كاتەوە بەهرەی نووسینم تێدا دەركەوت و هۆنراوەم دەنووسی،تێكەڵ بوونیشم بە دنیای ئەدەبی منداڵان دەگەڕێتەوە بۆ یەكەم دامەزراندنم وەك مامۆستا لەساڵی ١٩٨٤ لە گوندی (مۆریاس) سەر بە ناحیەی سرۆچك (بەرزنجە).لەكاتی وانە وتنەوەدا جارجار هۆنراوەم بۆ دەوتن هەستمكرد كە منداڵان زیاتریان خۆشدەوێم و حەزیش بەوانەكەم دەكەن،بۆیە لەوێوە دەستمكرد بە هۆنراوە نووسین كە نیشان هاوڕێكانم دەدا بەلایانەوە پەسەند بوو هەندێكیان دەیان نووسی و ئەوانیش بە قوتابییەكانیان دەوت، وردە وردە هۆنراوەكان زیادیان كرد و یەكەم هۆنراوەشم لە ساڵی ١٩٨٥ دا لە ڕۆژنامەی( هاوكاری) دا بڵاوكردەوە كە بۆ منداڵان بوو. ئیتر دوای ئەو هۆنراوەی تریشم دەنارد و بڵاویان دەكردەوە، دوای ڕاپەڕینیش لەگەڵ ئەوەی كە زیاتر لە ئەدەبی منداڵان گەیشتم لەڕێگەی خوێندنەوەوە هەوڵمدا كە بیانكەم بە كتێب،دوای ئەوە كۆمەڵێك كتێبم بۆ منداڵان بەچاپ گەیاند و هەر گۆڤارێكیش بۆ منداڵان دەربچووایە لە هەر شوێنێكی كوردستان بابەتم بۆ دەناردن و بڵاویان دەكردە.

  *گومانی تێدانییە ئەدەبی منداڵان جیاوازە لەگەڵ ئەدەبەكانی تر بەبۆچوونی ئێوە ئەو جیاوازییانە چین؟ پێتان وایە نووسین لە بواری منداڵان كارێكی زەحمەت بێت؟

• بەڵێ ئەدەبی منداڵان بە هەموو ژانرەكانیەوە هۆنراوە،چیرۆك،ئۆپەرێت، شانۆیی،ڕۆمان، سیناریۆ.. جیاوازە و تایبەتمەندی خۆی هەیە.لە ئەدەبی منداڵاندا لەگەڵ ئەوەی كە نووسەر دەبێت خاوەن بەهرە بێت، پێویستە وشەكان سەر بە فەرهەنگی منداڵ بن،دووربن لە وشە و دەستەواژەی زبر و نەگونجاو و ناپەروەردەیی، وشەی نامۆیان زۆر تێدا نەبێت ،كۆتاییەكی هیوا بەخشیان هەبێت،گرنگی بدرێت بە مرۆڤدۆستی و ژینگە دۆستی و ئاشتی و خۆشەویستی بۆ خێزان و خاك و نیشتمان،نووسەر شارەزای سایكۆلۆژیای منداڵ بێت و بزانێت بۆ كام قۆناغی تەمەن بابەتەكەی دەنووسێت،دووربن لە وشەی (خوێن،مردن،كوشتن،خنكان،سەربڕین………………) تا كاریگەری نەرێنی لەسەر دەرونی منداڵ دروست نەكات،ڕەچاوكردنی ئەم سەردەمە كە چی دەخوازێت تا بكرێتە ناونیشان و ناوەرۆكی ئەو بابەتەی كە دەینووسن، دوور بن لە دووپاتكردنەوە و سواوی و هەمیشە هەوڵی داهێنانی زیاتر بدات.لە هەمووی گرنگتر خەیاڵ پانتاییەی باش تێیاندا داگیر بكات.بۆ بەشی دووەمی پرسیارەكەشت دەڵێم نووسین خۆی بەرپرسیارێتییە بەگشتی بەڵام نووسین بۆ منداڵ بەتایبەتی بەرپرسیارێتییەكی زۆر قورسە لە هەموو ڕوویەكەوە، چونكە ئێمە كە بۆ منداڵ دەنووسین هەر ئەوە نییە كۆمەڵێك وشە ڕیز بكەین و كێش و سەروایان هەبێت بڵێین ئەوە هۆنراوەیە یان شتێك بگێڕینەوە و بڵێین ئەوە چیرۆكە هەریەكێك لەو ژانرانە تایبەتمەندی خۆیان هەیە و پێویستە ئاگاداری هونەر و تەكنیكی نووسینیان بین،ئاگاداری ڕێزمان بین،ئاگاداری ئەوە بین زانیاری نادروست بە منداڵ نەڵێین،جونكە زوو وەریدەگرن و سڕینەوەی كارێكی گرانە.

  *بوونی چەندین گۆڤارو رۆژنامەی تایبەت بە منداڵان تا چەند وەك پێوست لە خزمەتی منداڵان دان؟

• لەڕاستیدا دوای ڕاپەڕین كۆمەڵێك گۆڤاری تایبەت بۆ منداڵان لە شارەكانی كوردستاندا دەرچوون كە خزمەتێكی باشیان بە ڕۆژنامەگەری منداڵان و بە ئەدبی منداڵان و بە منداڵان كردووە.بەداخەوە كە بەشێكی زۆریان ئاوا بوون و بەهۆی باری داراییەوە وەستاون،لە ئێستادا چەند گۆڤارێك ماون كە بەردەوامن .وەك ئاگاداربم یەك دوو گۆڤاری نوێ لە ئامادەكاریدان كە دەربچن.بێگومان گۆڤاری منداڵان بێجگە لەوەی كە خزمەت بە منداڵان دەكات خزمەتیش بە شاعیر و نووسەرانی بواری ئەدبی منداڵانیش دەكات تا لەوێوە بەرهەمەكانیان بڵاوبكەنەوە و زیاتر بناسرێن.

  *بە بۆچوونی ئێوە،نووسەرانی بواری منداڵان لە كوردستان لە چ ئاستێك دان؟ ئایا كاریگەریان هەبووە لەسەر هۆشیاركردنەوەی منداڵان؟

• بەخۆشحاڵێیەوە لە ئێستادا كۆمەڵێك نووسەر و شاعیری دڵسۆز و خەمخۆری بواری ئەدەبی منداڵان لە كوردستاندا كار بۆ منداڵان دەكەن و پێكەوە توانیویانە تا ڕادەیەك كە ئەدەبی منداڵان لەو چەق بەستوویەی تێیدا بوو ڕزگار بكەن، دەبێت ئەوەش بزانین كە ئەدەبی منداڵانی ئێمە هەروەكو ئەدەبی منداڵانی وڵاتانی درواسێمان هەنگاوی باشی ناوە ،هەموو ئەو نووسینانەش لە هەر ژانرێكدا بن كاریگەری خۆیان هەبووە و هەیە لەسەر هۆشیاركردنەوەی منداڵان.بەڵام لێرەدا حەزدەكەم باسی ئەوە بكەم كە تیراژی ئەو كتێب و نامیلكە و گۆڤارانە زۆر كەمن لەبەر باری دارایی كە زۆرجار تیراژیان(٥٠٠) نوسخەیە كە لە ڕاستیدا وەك پێشتر باسمكردووە لە دیداری ترمدا بەشی منداڵانی چەند قوتابخانەیەك ناكات كە خۆی بۆ هەموو منداڵانی كوردستان نووسران.

  *نووسینەكانی بەرێزت تایبەتن بۆ قۆناغێكی دیاركراوی منداڵان؟ یاخود گشتگیرە؟

• هۆنراوە و چیرۆك و ئۆپەرێت و جارجاریش شانۆیی دەنووسم.زیاتر نووسینەكانم بۆ منداڵانی باخچەی منداڵان و بازنەی یەك و بازنەی دوو،هەندێكجاریش بۆ بۆ بازنەی سێ دەبن بەڵام بەكەمی. لەگەڵ ئەوەشدا من بۆ هەموو منداڵانی كورد دەنووسم.بۆیە دەتوانم بڵێم گشتگیرە.

  *ئەو بابەتە چین كەزیاتر لە نووسینەكانت فۆكسی دەخەیتە سەری؟

• من ساڵانێكی زۆر مامۆستا بووم و ئێستاش سەرپەرشتیاری پەروەردەییم،زۆری ئەو بابەتانەی كە دەیان نووسم پەروەردەیین و باسی خۆشەویستی باوك و دایك و خێزان و مامۆستا و گوڵ و پەپولە و خۆرو هەور و باران و خاك و نیشتمان دەكەن و پەیامی مرۆڤدۆستی و ژینگەدۆستی و ئاشتی لەخۆ دەگرن. بەها جوانەكان تێدایە، هۆنراوە و چیرۆك و ئۆپەرێت و جارجاریش شانۆیین، بۆ هەموو منداڵانی كورد دەنووسم.

  *بەرێزتان خاوەنی چەندین كتێبن لە هەردوو بواری هۆنراوە وچیرۆك پێشوازی بەگشتی و بە ‌تایبەتیش منداڵان لەو بەرهەمانە ‌چۆن دەبینیت؟

• من تا ئێستا كۆمەڵێك بەرهەمم بۆ منداڵان چاپكردووە كە هۆنراوە و چیرۆك و شانۆیی و ئۆپەرێتن،لەلایەن منداڵانەوە پێشوازییەكی باشیان لێكراون،هەروەها لەلایەن ئاوازدانەرانیشەوە ئەوانەی كە كار بۆ منداڵان دەكەن زۆرترین هۆنراوەم ئاوازیان بۆ دانراوە و كراون بە گۆرانی كە زیاتر لە (٣٠٠) هۆنراوەن،هەروەها ئەو ئۆپەرێتانەش كە نووسیومن لە باخچەكانی منداڵاندا كاریان لەسەر كراوە و نمایش كران. ئەو ئاواز دانەرانەی كاریان لەسەر هۆنراوەكانم كردووە زۆرن كە ناتوانم ناوی هەموویان بهێنم، هۆنراوەشم هەیە لە ئاوازێك زیاتری بۆ دانراوە.
  یەكەم هونەرمەندیش كە ئاوازی بۆ یەكەم هۆنراوەی من دانا هاوڕێی هونەرمەند (سەلام حەمادی) بوو، هەروەها هاوڕێی هونەرمەند مامۆستا(سالار عەبدوڵا) ئاوازی بۆ زۆرترین هۆنراوەی من داناوە . تیپی هونەری منداڵانی سلێمانیش بە سەرپەرشتی هاوڕێی هونەرمەند مامۆستا(مۆفەق عارف لهۆنی) كاریان لەسەر بەشێكی زۆر لە هۆنراوەكانم كردووە.

  *بوونی ڕەخنە و ڕەخنەگر لە هەموو بوارێك دا گرنگە، ئایا ئێمە رەخنەگرمان لە بواری منداڵان دا هەیە ئەگەر هەیە چۆن دەڕوانیتە رەخنەكانیان؟

• خۆی ڕەخنەش ژانرێكی سەربەخۆیە و ئەگەر بەشێوەیەكی ئەكادیمی و دروست و بنیاتنەرانە بێت ئەوە زۆر باشە و دەبێتە هۆی هەڵسەنگاندن و بەرەوپێشچوونی ئەدەب بەگشتی و ئەدەبی منداڵان بەتایبەتی ،لە ئێستادا ڕەخنە لە بواری ئەدەبی منداڵاندا هەیە بەس لە پەنجەكانی دەست تێپەڕ ناكات ، ئەو ڕەخنانەش كە بەرچاون و لە ڕۆژنامە و گۆڤارەكاندا دەیانبینین هەندێكیان باشن و لەلایەن كەسانی شارەزاو بە تواناوە ئەنجام دراون، هەندێكیشیان وەكو پێویست نین.

  *لە قوتابخانەكان تاچەند گرنگی بە وانەی هونەری دەدرێت لەو كاتەی تائێستا میتۆدەیەكی تایبەت بە وانەكە لە قۆناغەكانی خوێندن دا نییە؟

• من پێشتر بابەتێكم بڵاوكردەوە بەناوی(گرنگی وانەی سرودو مۆسیقا لە قوتابخانە بنەڕەتییەكاندا) كە بە وردی باسی بوون و گرنگی ئەو وانانەم كردووە بەڵام بە مەرجێك مامۆستای تایبەتی خۆی بیڵێتەوە ، وانەی هونەر و وەرزش وا لە قوتابیان دەكەن كە ئەو وزە زیادەیەی هەیانە بەشێوەیەكی دروست خاڵی ببنەوە و ئامادەبن بۆ ئەوەی وانەكانی تر بخوێنن،لەگەڵ ئەوەشدا مامۆستا و قوتابخانەیان لا خۆشەویستتر دەبێت،بەهرەو تواناكانیشیان دەردەكەون و بە باشی گەشە دەكات.وانە وتنەوە لە باخچەكانی منداڵاندا لەڕێگەی چیرۆك و شانۆ و گۆرانی و میوزیكەوە دەوترێتەوە ،منداڵان بە پەرۆشەوە گوێی لێدەگرن و حەزی پێدەكەن.لە قوتابخانەشدا مامۆستایان دەتوانن بۆ هەندێك بابەت چیرۆك بەكاربهێنن تا قوتابیان باشتر لە وانەكە بگەن.وانەی هونەر و وەرزش دوو وانەی زۆر گرنگن هەروەكو وانەكانی تر ،چونكە لەڕاستیدا منداڵ ئەو ڕۆژانە ی هەر زۆر لەلا خۆشە كە یەكێك لەو وانانەیان هەبێت بەمەرجێك مامۆستای شارەزا و پسپۆڕی خۆی بیڵێتەوە.

  *مەرجی هۆنراوەی منداڵان بۆ ناو پڕۆگرامی خوێندن دەبێت چۆن بێت وەك دەزانین ئێوە هۆنراوەیەكتان لە كتێبی كوردی پۆلی دووەمی بنەڕەتیدا دانراوە؟
  -مایەی خۆشحاڵییە كە هۆنراوەی(پاكوخاوێنی ژینگە) وەك باستان كرد لە كتێبی كوردی پۆلی دووەمی بنەڕەتیدا /بەرگی دووەمدا دانراوە،ئەم هۆنراوەیە لەوانەیە یەكەم هۆنراوە بێت كە بۆ ژینگە نووسراوە و كراویشە بە گۆرانی كە هاوڕێی هونەرمەند مامۆستا هەژار عوسمان ئاوازی بۆ داناوە و بەسەر زاری منداڵانەوەیە،من لەماوەی پێشوودا لە( دیداری كاكەی فەلاح بۆ ئەدەبی منداڵان) لێكۆڵینەوەیەكم پێشكەش كرد بەناوی(بەشێك لە هۆنراوەكانی ناو پڕۆگرامی خوێندن،كاكەی فەلاح وەك نمونە) كە تێیدا بە ڕوونی باسی ئەوەم كردووە كە ئەو هۆنراوانەی كەلە پڕۆگرامی خوێندندا دادەنرێن وەك ئەوە نییە كەلە گۆڤار یان ڕۆژنامەدا بڵاودەكرێنەوە ،چونكە لەوانەیە تیراژیان كەم بێت نەگەنە دەست هەموو منداڵێك،بەڵام ئەو هۆنراوانەی كە لە پڕۆگرامی خوێندندا دادەنرێن دەگەنە هەموو منداڵێك لە گشت شار و شارۆچكە و گوندێك كە قوتابخانەی تێدا بێت ،بۆیە پێویستە لیژنەیەكی شارەزا و پسپۆڕ سەرپەرشتی بكات لە ڕووی هونەر و تەكنیكی نووسینەوە ،لەڕوی زمانەوە،لەڕووی دەروونییەوە،بۆ ئەو پۆلە بگونجێت كە بۆی دادەنرێت ،هیوا بەخش بێت،كۆتاییەكی باشی هەبێت كە منداڵ چاوەڕێی دێڕی تر نەكات،بەئاسانی ئاوازی بۆ دابنرێت و بكرێت بە گۆرانی،وشەی نەشیاو و نا پەروەردەیی تێدا نێت،دوور بێت لە زمانی ناوچەیی…

  *چۆن دەڕوانیتە ئەو بەرهەمانەی كە لێرەو لەوێ بۆ منداڵان چاپ دەكرێن؟ چی بكرێت باشە؟ پێشنیارتان چییە ؟

• ڕاستە بەردەوام پەرتوك و نامیلكە ی تایبەت بۆ منداڵان دەردەچن بەڵام دەپرسین ئایا هەموویان گونجاو و پەروەردەیین بۆ ئەوەی بخرێنە بەردەست منداڵ؟ نەخێر لە بەر ئەوەی تیراژیان كەمە وەكو پێویست ناگەنە دەستی هەموو منداڵێك تا بیخوێنێتەوە،لەگەڵ ئەوەشدا تیایاندا هەیە كە هیچ مەرجێكی تێدا نییە كە تایبەت بێت بۆ منداڵ .من لە دیداری تریشمدا هەمیشە ئەوەم دووپات كردۆتەوە كە منداڵ بنچینەی بنیاتنانی كۆمەڵگەیە بۆیە پێویستە تا كۆمەڵگەیەكی دروست بنیاتبنێین پێویستە لە منداڵەوە دەست پێبكەین،بەرهەمی باش و بەسود و گرنگ و گونجاویان بخەینە بەردەست،كە ئەمەش بە بوونی دەزگایەكی پەخش و بڵاوكردنەوەی تایبەت بە منداڵان دەبێت لەلایەن وەزارەتی ڕۆشنبیرییەوە كە لیژنەیەكی پسپۆڕ و شارەزا سەرپەرشتی بكات لە هەموو بوارەكاندا ،ئەدەبی،هونەری،زمانەوانی،كلتوری،زانستی،دەرونی، منداڵ،ژینگەیی،هەر بوارێك كە ببێتە هۆی ئەوەی كە باشترین و بەسودترین و گونجاوترین و سەردەمی ترین و پێشكەوتووترین بەرهەم پێشكەش بە منداڵانی كورد بكرێت.هەرچەندە پێشتر بەڕێوەبەرێتی زنجیرە كتێبی منداڵان لە هەولێر و خانەی سمۆرە لە سلێمانی كە سەر بە وەزارەتی ڕۆشنبیری حكومەتی هەرێمی كوردستان بوون كۆمەڵێك بەرهەمی باشیان بەشێوەیەكی جوان بەچاپ گەیاند ،بەداخەوە لەئێستادا هیچیان نەماون.

  *ئەگەر بكرێت ئاماژە بە چاپكراوەكانت بكەیت،ئایا پرۆژەی نوێت هەیە؟

• ئەم بەرھەمانەم بە چاپ گەیاندووە، كە ھۆنراوە و چیرۆك وشانۆیی و ئۆپەرێتن بۆ منداڵان ،دوو بەرهەمیان كاری هاوبەشە لەگەڵ نووسەرانی تر.یەكێكیان بە هاوبەشی لەگەڵ دوو نووسەری تر بووە كە كۆمەڵێك چیرۆكی تایبەتن بۆ منداڵانی دایەنگە كە پێشتر كاری لەو شێوەیە نەكراوە. دووەمیشیان بە هاوبەشی لەگەڵ پێنج سەرپەرشتیاری پەروەردەیی دەربارەی ئامڕازەكانی فێركردنە لە باخچەكانی منداڵاندا یە :
  ١-فڕفڕۆكە…ھۆنراوە…ساڵی ١٩٩٥.
  ٢-خەندەی ئاوات…ھۆنراوە..ساڵی ١٩٩٨.
  ٣-ئافەرین..ھۆنراوە..ساڵی ٢٠٠٠. پێنج جار چاپكراوەتەوە.
  ٤-دیاری و سەردان…چیرۆك..ساڵی ٢٠٠٤. سێ جار چاپكراوەتەوە.
  ٥-كۆڤین و ھاوڕێكانی…ھۆنراوە…ساڵی ٢٠٠٨. دووجار چاپكراوەتەوە.
  ٦- سـرودی كوردسـتان….ھـۆنـراوە…ساڵی ٢٠٠٩.
  ٧- ڕازی قوتابییەكی زیـرەك….چیرۆك و ھـۆنـراوە…ساڵی ٢٠٠٩.
  ٨- دیـاری…..ھـۆنـراوە…ساڵی ٢٠١٠.
  ٩- بولبولـێكی زیـرەك….چیرۆك..وەرگێڕان لە عەرەبییەوە بەدەستكارییەوە ساڵی ٢٠١٢.دووجار چاپكراوەتەوە.
  ١٠ـ جەژن….ھـۆنـراوە…ساڵی ٢٠٠٩.
  ١١- وانەی كوردی…..چـیرۆك و ھـۆنـراوە…ساڵی ٢٠١٠.
  ١٢- بوكەكەم بە كوردی گۆرانی دەڵێت…..چـیرۆك…ساڵی ٢٠١٣.
  ١٣- گەشتەكەی گـوڵێ…..چـیرۆك…ساڵی ٢٠١٣.
  ١٤-ئەسپ و فـیل…..چـیرۆك…ساڵی ٢٠١٣.
  ١٥-یـاریی بیركـاری…..چیرۆك وھـۆنـراوە…ساڵی ٢٠١٣.
  ١٦- منـداڵ و فـیلم كـارتۆن…..شانـۆیی و ئۆپـەرێت…ساڵی ٢٠١٣.
  ١٧- چنار و ھـێمن..ئۆپەرێت و ھۆنراوە بۆ منداڵان …ساڵی.. ٢٠١٩.
  ١٨- ئاوازی شادی.. ئۆپەرێت و ھۆنراوە بۆ منداڵانی باخچـەی منداڵان ٢٠١٩
  ١٩-مریشكە كونج. بە (PDF) كراوە كە چیرۆك و ھۆنراوەیە.ساڵی ٢٠١٧
  ٢٠- جۆلانێ…ھـۆنـراوە…ساڵی ٢٠١٩. چاپەمەنی مانگ لە شاری بانە بۆیان كـردووم.
  ٢١- منداڵ و ژینگە …ھۆنراوە و ئۆپەرێت و شانۆیی دەربارەی ژینگە بۆ منداڵان.٢٠٢١. سێ جار چاپكراوەتەوە
  ٢٢- سمۆرە و منداڵ…ھۆنراوە…ساڵی ٢٠٢١.
  ٢٣-خۆزگە و خەونی منداڵان….هۆنراوە…ساڵی ٢٠٢١.
  ٢٤-نیشتمانی ماسی…هۆنراوە و ئۆپەرێت…ساڵی ٢٠٢١.
  ٢٥- ئاوازی پێكەنین…هۆنراوە…ساڵی ٢٠٢١.
  ٢٦- پەروەردەكردن لەڕێگەی چیرۆكەوە بۆ منداڵانی دایەنگە، بە هاوبەشی لەگەڵ نووسەران(ئەمین محەمەد،پەیام ئیبراهیم) ساڵی ٢٠٢٤)
  ٢٧- ئامڕازەكانی فێركردن لە باخچەكانی منداڵاندا..بە هاوبەشی لەگەڵ پێنج سەرپەرشتیاری پەروەردەیی..ساڵی ٢٠٢٤
  كۆمەڵێك بەرهەمیشم ئامادەی چاپن كە دووانیان كۆ بەرهەمی هۆنراوەكانمن بۆ منداڵان و یەكێكیشیان تایبەتە بەو ئۆپەرێت و شانۆییانەی كە بۆ منداڵانم نووسیوە،لەگەڵ چەند بەرهەمێكی تر..
  نووسەر عەلی حەمەڕەشید بەرزنجەیی لە چەند دێرێك دا:
  -لەساڵی ١٩٦١ لە شارۆچكەی بەرزنجە لە دایك ،لەساڵی ھەشتاكانەوە ھۆنراوە و چیرۆك بۆ منداڵان دەنووسێت، یەكەم ھۆنراوەم لە ڕۆژنامەی ھاوكاری دا بڵاوكردۆتەوە، كە ھۆنراوەیەك بووە بۆ منداڵان
• ئەندامی یەكێتی نووسەرانی كوردم لقی سلێمانییە.
  -زیاتر لە (٣٠٠) هۆنراوەی ئاوازیان بۆ دانراوە و كراون بە گۆرانی بۆ منداڵان.
  ئەندامی دەستەی نووسەرانی گۆڤاری (ئاراستەی پەروەردەیی) بووە كە بەڕێوەبەرێتی سەرپەرشتیكرندی پارێزگای سلێمانی وەرزانە دەریدەكرد .
• ئێستاش سەرپەرشتیاری پەروەردەییە لە یەكەی سەرپەرشتیكردنی پەروەردەیی ڕۆژهەڵات لە سلێمانی.

گۆرانی: هاوڕازی تەم
وتنی: شەنگ ئەحمەد
تێکست: حەسیب قەرەداغی
میلۆدی: سەرکەوت نامیق

وەرزەکانی فەلسەفە

پرۆژەیەکی نوێی ( گەلەری ئارام)ە هەرجارەو خوێندنەوەیەک بۆ فەیلەسوفێک دەکات بە هاوبەشی لەگەڵ د. ئازاد حەمە

پێویستمان بە فێربوونی نیچەیە

وانەی چوارەم:

فەلسەفە و ژن
خوێندنەوەی فەلسەفەی نیچە لە پەیوەندی بە قامچییەوە، بە پێی زەرادەشتی نیچە.

شەممە ٢\١١\٢٠٢٤
کات: ٧ی ئێوارە..
ناونیشان: عەقاری دوو کۆڵان خوار ئەمنە سوورەکە.

بۆ گوێگرتن لە وانەکان:

وانەی یەکەم:

وانەی دووەم:

وانەی سێیەم:

ئێرەییم دێ
بە کزە بای سارد و ڕچیوی ئێواران
کە بەچوار دەورت دەسووڕێ
بەو شەقام و توولە رێیەی
بە سەریدا ڕێ دەکەی و دەمتاسێنێ
ئێرەییم دێ
پەشاڵەکەی دەوری ملت
لە ئامێزی خۆیت دەنێ
بەو ھەموو گوڵ و گەڵایە
لە سەر ڕێگات کڕنووش بردوون
بۆنی گوڵاوی تۆ دەمژن
بەھار ھات و ئاسمان ساماڵ
بەھاتنی شکۆفەی یار
چەم فێنک و سەوز سەوزە
زیباترین نامەی ئیشق
وئەوینێ سوور
مینا پاکیی ئاوی حەوزە

دەبارێم بەسەر زەوییە بەیارەکانی خۆم
ئاگرەکانم خامۆش دەکەمەوە
هەڵدەکەم بەسەر ئەو پێدەشتانە
ڕووناکی دەبەخشمە گیای شێداری نزاران
من ئەوەنیم کەدەمبینی
سوارێکی پەڕیوی هەزارەها شەڕی خۆمم
شەڕ بەتاریکایم دەفرۆشم
سۆراغی قوڵاییەکانی خۆم دەکەم
بە ڕێگا پڕ ئەستەم و هەڵدێرەکانی ناوەوەم هەڵدەگەڕێم
باسی ئازارم بۆ مەکە
هاڕدراوی دەستاڕێکی خولخواردووی زەمەنم
کلکەتەشی هەڵخلیسکاوی سەر ڕانی شۆڕە ژنێکم.

دەمەوێ هندە تەنیابم جگە لە خۆم کەس نەناسم
مرۆڤ تا خۆی نەناسێ هەست بە ئاوەدانی ناکات.

کاتێک شەو دەخزێمە سەر سینگ و مەمکی تەنیایی
ئاسوودەیی خۆی داوێتە ناو باوەشم
بیکردنەوەم باڵدەگرێ و بێدەنگیم وەک تەمێک بەوبنارانە هەڵدەکشێ
یادت وەک کەڕەسیسەی دەستی با
نازانم دەمباتە کامە شەقامی خرۆشاو
دەم سپێرێ بەکامە سوچی ئارام
باڵەفڕکەمە
بە سەماوە چووم هەڵوەریم
لەژێر پێی مرۆڤەکاندا خۆم ونکرد.

دەمەوێ خۆم بخزێنمە ناو سەمایەک
دەست لە ملی ئازارێک باڵینم و برینی خۆم نمایشکەم
وەتەی شایی و ڕەشبەڵەک کاڵبۆتەوە
چ غەمگینیەک بەرۆکی خەلکی گرتووە
لەگەڵ چ ڕەشبینییەک ڕێدەکەین.

لە سەرمای ئەو زستانە ڕامەکەن
هێشتا خۆر دەمی دەکەلاک ناون
لەو پۆلەمردانە بێهیوا مەبن
تا ئەزرۆک بەو دارانە ماون
گەر بزنەڕێی ئەو بەرپاڵانە شک نەبەم
چۆن دەتوانم ڕیی ئەستەمی هەڵدێری ئەو کەژە بگرم
ئەو کاتەی شەو نیمایشی خۆی دەکات
دەخزێمە ناو تاریکایی
گەرەکمە لە شەودا ببریسکێمەوە

ژیان سەوزتر دەبینم
ئاوی هەموو ڕووبارەکانی دونیا خامۆشم ناکەنەوە
وێنەکەت بڵێسەیەکبوو سەوزی کردمەوە.

لە گەرمایەکی بەتیندا، چۆڕاوگەی ئارەق بە ڕووخساردا ڕژاو
دارێک، بەردێک شک نەبەی نیسێی خۆت پێببەخشێ
دووریت چ هەتاوێکی دڵرەقە
پڕوشکی ئاوی پڕژەیە
فێنکایی چەمی سەکرانە
کاتێ شێوەت لە خەیاڵدا گەمەدەکات.

ڕێبین مەلا ئەحمەد

چۆن سەرکەوتنی سەربازیی وەڵات شکەستی سیاسی بەرهەم دەهێنێت!
نووسینی: ئەلوف بێن ٤ی ئۆکتۆبەری ٢٠٢٤
سەرچاوە: فۆڕین ئەفێرس
وەرگێڕانی: حەسەن ڕازانی

تێبینی: ئەم بابەتە کەمێک درێژەو نەشم ویست کورتی بکەمەوە. چونکە ئەمە تەڕجومەیە نەک ئامادەکردن تاکو تەنها بیرۆکەو پۆینت و سەرخاڵەکانی دەست نیشان بکەم. بە هەر شێوەیەک لێم ببڕیبایە لە گرنگیەکەم کەم دەکردەوە. ئەم بابەتە لە فۆڕین ئەفێرس دا بڵاوکراوەتەوە کە گۆڤارێکی وەرزیە و پەیوەستە بە وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا. دەستی نووسەرەکانی تا ڕادەیەک ئاوەڵاکردوە بۆ ئەوەی بتوانن چی بەڕاست دەزانن بیڵێن. ئەو گۆڤارە نوسەری چەپ و لیبڕاڵی لە ناودا دەنووسێت. بابەتەکانی ناوی هەمویان دەگەنە ١٤ تا ٢٠ لاپەڕە. ئەوەش نووسێنێکی درێژە، هەر بۆیەش من بۆ بڵاوکردنەوە کردمە سێ بەشەوە. جا ئەو بابەتە هەم ئازادانە نووسراوەو هەم نووسەرەکەشی جولەکەیەو بۆخۆشی سەرنووسەری گۆڤارێکی ئیسڕائیلییە بە ناوی هاڕێنتز. نووسەر لەم نووسینەیدا بە ئازادانە ڕەخنە لە ئیسڕائیل و سیاسەتە ڕەگەزپەرستەکەی و سیستەمی دەسەڵاتدارێتی باڵی ڕاستڕەوی نێو سیاسەتی ئیسڕائیل دەگرێ . هەروەها بە تەواوی پێەوە دیارە کە هاوسۆزی کێشەی فەلەستینەو لە گەڵ فەلەستینیەکاندا بۆ درووستکردنی دەوڵەتی سەبەخۆی خۆیان هاوڕایە.(ح.ڕ)

بەشی سێیەم:
ئەو برینانەی کە ئیسڕائیلیەکان بە دەستی خۆیان لە خۆیان کردن!
سەرباری ئەو ناڕەزایەتیانەی کە ئیسڕائیلیەکان لە دژی ناتانیاهۆ بەڕێیان دەخستن و بە بەردەوامییش داوای هێنانەوە ماڵێی بارمتەکانیان دەکرد، ئینجا لە گەڵ ئەوەشدا کە هێشتا حکومەتەکەیان سەرکەوتنی تەواوی بەدەست نەهێنابوو وەک و کە بەڵێنی پێدابوون، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا هێستا دەنگی بەرزی دژە شەڕ لە نێو کۆمەڵگای ئیسڕائیلیدا کەم وێنەیە! هەرچەندە زۆرێک لە ئیسڕائیلیەکان ڕقیان لە ناتانیاهۆ خۆی و بنکە کۆمەڵایەتیە موحافزکارەکەی هەیە و شانازی بە جهانیی بوون و سێکیولاربوونی خۆیانەوە دەکەن، بەڵام هێشتا ناتوانن بگەن بەو سێکولارە ئەمەریکی و ئەوروپیانەی دوای جەنگی جیهانی دووەم لە ڕوی ئاشتی و دێموکڕاسییەوە. ئیسڕائیلیەکان دەیانەوێت بە پێی ئەو ڕێسایە بژین کە لە فلیمی ساڵی 1966 سپاگەتی ڕۆژئاوا ( باش و خەراپ و ناشیرین) کە ئەوە دەنگی دایەوەو بڵاو بوویەوە لە نێو ئیسڕائیلیەکانداو دەیان گووت : ” ئەگەر هەر پێویستەودەبێ ئەتۆ هەر تەقە بکەی ئیتر تەقە بکەو قسە مەکە” ئیسڕائیلیەکان پاساویان بۆ ئەو گوتەیە ئەوەیە کە دەڵێن ئێمە لە شوێنێکداین کە دەورەمان بە دوژمن گیراوە. جا باڕاک لە سەر زمانی ڕۆژهەڵاتناسانەوە ئەمە وێنا دەکا بە “ڤیلایەک لە نێو جەنگەڵێکدا!”
زوربەی هەرێ زۆری دەنگە نەیارەکانی ناتانیاهۆ، کە لە نێویاندا ئەندامانی پلە باڵا و چالاکی خانەنشینی نێو سوپایان تێدایە، هەروەها کەس وکاری ئەو بارمتانەی کە تا ئێستا لە ناو غەزەدا ماون، ئەوداوایەی کە لە ناتانیاهۆیان هەیە کەمترە لە داوای بەدیهێنانی ئاشتی، بەڵک و دەیانەوێت بۆ ماوەیکی کاتیی شەڕ ڕابگیرێت و سوپای ئیسڕائیل بکشێتەوە هەتا حەماس بارمتەکان بەردەداو ئینجا دەست بکەنەوە بەشەڕو سوپا بچێتەوە ناو غەزەوداگیری بکاتەوەو کۆتایی بە حەماس بهێنن و یەحیا سەنواریش بکوژن. (ئێستا یەحیا سەنوار کوژراوە (ح.ڕ) لە دوای ئەوەش دەیانەوێت سوپا هەربەوەندەوە نەوەستێت بەڵک و لە باکوورەوە هێرش بکاتە سەر لوبنان و زەویە سەرسنوریەکانی دیوی باشووری لوبنان داگیر بکاتەوە لەبۆ پاراستنی ئاساییشی خەڵکی ئیسڕائیل. کەواتە ئەوەی ئێستا ناتانیاهۆ دەیکات ڕێک لەگەڵ داواکاریەکانی خەڵکی ئیسڕائیل دێتەوە. تەنانەت ئەو هێرشەی ئیسڕائیل بۆسەرلوبنان کەمترمشتومڕی نێودەوڵەتی لەسەرە؛ هەندێک لە سەرکردەکان ناتانیاهۆیان وەک سەرۆک وەزیران خۆش ناوێت و پێی ڕازی نین بەڵام لەولاوە هانی دەدەن تاکو بە شێوەیەکی کاتی زەویەکانی ئەو دیوی لوبنان کە لە سنووری ئیسڕائیلەوە نزیکن داگیر بکەن و خەڵکی لوبنان لە نزیکی سنووری ئیسڕائیل دوور بخەنەوە. لێرەدا ڕەنگە ناتانیاهۆ کەسێکی خۆشەویستی نێو جەماوەر نەبێت بەڵام لە ڕاستیدا هیج ناکات بێجگە لە جێبەجێکردنی سیاسەتی جەماوریی و جێبەجێکەری داخوازیەکانی خەڵکی ئیسڕائیلە!
حکومەتی ئەمریکاو زوربەی وەڵاتانی ئەوروپا تەنها بەرەنگارییەکی شێوە ڕەمزییان پێباشە کە ئیسڕائیل نیشانی بدا لە ناو غەزەو کەناری خۆرئاوادا، ئەوەتا کەنەدا، یەکیەتی ئەوروپا، فەرنسا، بەریتانیا و ئەمریکاش گەمارۆیان خستۆتە سەر هەندێک لە کۆمەڵگاکانی جولەکە نشینی تونڕەو کە هێرش دەکەنە سەر فەلەستینیەکان، هەروەها ئەڵمانیاو بەریتانیاو ئەمریکا ناردنی هەندێک چەکی تایبەت و بۆمب کە قورسایی بگاتە 2000 پاوەند ڕاگرتووە کە بڕوا بۆ ئیسڕائیل. بەڵام ئەوەی ڕاستیە ئەوەیە کە ڕۆژئاوا ڕێگای داوە بە ئیسڕائیل کە بەردەوام بێت لە ئۆپەراسیۆنەکانی لە ناو غەزەو کەناری ڕۆژئاوادا، هەروەها تاکو ئێستاش ڕۆژئاوا هیچ هەوڵێکی ڕاستەقینەی نەداوە بۆ ژیاندنەوەی پرۆسەی ئاشتی نێوان ئیسڕائیل و فەلەستین. لەو بارەوە ڕۆژئاواش هەمان بالۆرەی ناتانیاهۆ لێدەداتەوە کە گوایە کاتەکەی بۆ ئەو باسە گونجاو نیە! ساڵانێکی زۆرە ئەو سیاسەتەی نێوان ڕۆژئاواو ئیسڕائیل هەستی پێدەکرێت بە تایبەتی لەگەڵ ئەمریکا! ڕۆژئاوا ڕێک وەدوا ئیسڕائیل دەکەوێت لە بابەتی فەلەستیندا بە مەرجێک ئیسڕائیل بەرژەوەندیەکانی ڕۆژئاوا لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا لەبەر چاو بگرێت!
بەڵام سەرباری ئەو پاڵپشتیەی وەڵاتانی ڕۆژئاوا لەو شەڕەدا بۆ ئیسڕائیل کەچی لەبەرامبەردا ئیسڕئیلیەکان زۆرترهەست بە گۆشەگیریی دەکەن لە ڕووی نێودەوڵەتیەوە! جا هەندێک لەو گۆشەگیرییە پاساوی هەیە. ئەوەتە زوربەی هێڵە هەواییەکانی هاتوچۆی دەرەوە بەرەو تەلئەبیب وەسدتاون، ئاستی متمانەبوونی نێودەوڵەتی بە ئیسڕائیل زۆرڕووی لەخوارە. بەڵام هەندێک لەو گۆشەگیریانە هۆیەکەیان نێوخۆی ئیسڕائیلە، دەزگای ڕاگەیاندنی سەرەکی باوی عیبڕی ناڕەزایەتی و خۆپیشاندانەکانی لایەنگرانی فەلەستینیەکان لە کەمپەکانی وەڵاتانی ڕۆژئاوادا بە دژە جولەکەو دژە سامیی وێنا دەکەن، ئەو دەزگایەش رێک وەدوا ناتانیاهۆ دەکەوێت کە پێی وایە ئەو ناڕەزایەتیانە درووست نین و سیاسین و شێوەیەکی کۆنی دژە جولەکەو دژە سامیانەیان هەیە!. بە هەمان شێوە ئەوەتە ئەو دڵنیایییەی کە لە دوو دادگای نێو دەوڵەتیدا نیشانی دەدەن کە ئیسڕائیل پرۆسەی کوشتنی بەکۆمەڵ و جینۆساید بەڕێوە دەبات لە غەزە کەچی لە نێوخۆی ئیسڕائیلدا ئەو هەوڵانە بە پڕوپاگەندەو نادرووست دەبینن!
لە مانگی سێپتەمبەری ئەمساڵەوە حکومەتی ئیسڕئیل متمانەی بەخۆ زیادی کرد، بە تایبەتی کاتێک کە ئاستی هێرشەکانی بۆ سەر حیزبوللە زیاد کرد. هەر لە دوای هێرشەکەی ئۆکتۆبەری ٧ بۆ سەرئیسڕائیل، حیزبواللاش لەولاوە بۆ پشتگیری لە حەماس سەلماندی کە لە توانایدا هەیە شارەکان و فڕۆکەخانەکان و وێستگەکانی کارەباو وزە ی ئیسڕائیل وێران بکات، هەر بۆیەش سوپای بەرگری ئیسڕائیل IDF هێزەکانی سەر زەمینیی خۆی کردە دووبەشەوە بەشێکیان لە باکوورەوە لە گەڵ حیزبوللە و بەشەکەی تریش لە باشوورەوە لەگەڵ حەماس کەوتە شەڕەوە! بۆئیسڕائیلیەکان کە لە ئۆکتۆبەری 7 وە هەستیان بەشکەست و داڕووخان دەکرد، بۆیە دژە هێرشی سوپای بەرگری ئیسڕائیل IDF هەمان شەڕی شەش رۆژەی ساڵی 1967 ی دەهێنانەوە بیر کە سوپای ئیسڕائیل سەرکەوتنی خێرای بەدەست هێنا دیارە کە بە زۆری لە رێگەی هێزی هەواییەوە بوو! ناتانیاهۆ ڕایگەیاند کە ئیسڕئیل شەڕەکەی دەباتەوەو سەرکەوتن بەدەست دەهێنێت و کەوتە هەڕەشەی هەمان شێوەش لە ئێران کە ڕاستەوخۆ پارێزەرو پشتگیریکەری حیزبوللەیە! وەزیری پەروەردەو فێرکردنی ئیسڕائیل بە هۆی ئەو سەرکەوتنانەوە فەرمانی بە ئاهەنگ و هەڵپەڕکێ کرد لە ناو خوێندنگا گشتییە ئایینیەکاندا. ئیسڕائیلیە سێکیولارو لیبڕالەکانی ناو ئیسڕائیل هەرچەندە بە شێوەی ئاشکرا لە شوێنە گشتیەکاندا ئەو سەماو هەڵپەڕکێیەیان نیشان نەدەدا بەڵام لە ژێرەوە پڕبەدڵ خۆشحاڵبوون بەو سەرکەوتنانەو سوپاس و پێزانینی خۆیان دەردەخست بۆ فڕۆکەوانە ئازاکان و هێزی هەوایی بۆ ئەو سەرکەوتنە بێوێنەیە!
بەڵام ئەو سەیروسەفایەی ئیسڕائیلیەکان زۆری پێنەچوو کە بوو بەهەڵم وهەردوای ئەوەی کە ئێران بە دەیان ساروخی دوور مەودای گرتە ئیسڕائیل و لە لایەکی تریشەوە تیرۆریستەکان لە ناو شەمەندوفەری تەلئەبیبدا شەش ئیسڕائیلیان کوشت! ئینجا ئەو هێرشە تازەیەی کە ئیسڕائیل بۆ سەر باشووری لوبنانی دەست پێکرد زۆرتری لەسەر کەوت لە ڕووی زیانی گیانیی ئیسڕائیلیەکانەوە وەک لە هێرشی جاری پێشوویان بۆ ناو لوبنان لە ئۆپەرایونە تایبەتیەکانیاندا! ئەوەش شتێکی ڕوون و ئاشکرایە کە شەڕی ئەم جارەیان کە ناوچەکەی گرتۆتەوەو ئێرانیش هاتۆتە ناویەوە ئەو هەلە بۆ ئیسڕائیل وەک جاران ناڕەخسێنێت کە سەرکەوتنی خێراو کەم زیانی تێدا بەدەست بهێنێت! هەروەها لە لایەکی ترەوە ئەو ترسەی کە ئیسڕائیلیەکان هەیانە کە شەڕەکە بدۆڕێنن زۆر گەورەترە لەوەی کە بەسەرکەوتنیان بەسەرحیزبوللەدا یان هەتا تەنانەت بەسەر ئێرانیشدا سەربکەون کەمی بکاتەوە ! هەربۆیەشە کە ئیسڕائیلیەکان ئەوڕۆ لە ڕووی سیاسیەوە لە حاڵەتێکی پەشۆکاودان چونکە هەموو شتێک گۆڕانی بەسەردا هاتوەو بۆیەش پێویستە ئەوانیش ستراتیجیەتی خۆیان بە پێی ئەو گۆڕانی واقیعە بگۆرن!
ساڵێک تێپەڕیوە کەچی هێشتا ئیسڕائیلیەکان لە ماتەمینی و تازیەی ئەو زیانانە دان کە لە ئۆکتۆبەری 7دا حەماس لێی خستن. وە هەمیشە ترسی دووبارەبوونەوەی ئەو جۆرە هێرشانە کە لە دەزگاکانی ڕاگەیاندندا دەیڵێنەوە بۆتە مۆتەکە بەسەر سەریانەوە! ئێستا ئیسڕائیل بەرەو داڕوخان دەڕوا لە ڕووی ئابووریەوە بە تایبەتی کە دەوڵەمەندو نوخبەی لیبڕاڵی ئیسڕئیلیی وەڵات بەجێ دەهێڵێت و ڕێگای هەندەرانی گرتۆتەبەر! حکومەت شکەستی هێناوە لە یەکخستنەوەی ڕیزی ئیسڕئیلیەکان و لە جیاتی ئەوە کەلێن و درز زیاترکەوتۆتە نێویانەوە. هێزی سەربازی ئیسڕائیل و سوپاکەی بە تایبەتی هێزی یەدەکی نێو سوپا ماندوو دیارە بە تایبەتی چونکە کەوتۆتە شەڕێکی کتوپڕی ئاڵۆزەوەو دەمێکیشە بەردەوامە! لە لایەکی ترەوە کە ئەگەریش دادگای نێودەوڵەتی هیچ فەرمانێک بۆ دەسگیرکردن و دادگایی کردنی فەرماندەو بەرپرسە ئیسڕائیلیەکانیش دەرنەکات دەبێ ئیسڕائیلیەکان لە حاڵەتێکی ترس و دڵەڕاوکێدا ژیانیان بەسەر بەسەربەرن چونکە ئەو هەموو وێرانیی و کوشتارەیان بەسەر غەزەو خەڵکی فەلەستیندا هێناوە!
دوای تێپەڕبوونی ساڵێک بە سەر شەڕدا، هەڕەشە درێژمەوداکانی سەر دێموکراسی لە ئیسڕائیلدا هەرگیز ئەوەندەی ئێستا مەترسیدار نەبوون!
ئیسڕائیل ئێستا لە باتی ئەوەی بکەوێتە ناو زۆنگاوی سەرخۆشییەوە بەوەی کە حەسەن نەسروللەی کوشتووەو ئینا خۆی بخاتە ناو شەڕێکی گەورەتری ناوچەیی لە دژی ئێران، دەبێ سوود لە پێگەی ئێستای خۆی لەشەڕدا وەربگرێت لەو بێهێزی و شکەستەی حەماس و حیزبواللە! دەبێ ئیسڕائیل ڕازی ببێت بەو ئاگربەستەی کە ئەمریکا پێشنیاری کردووە لە هەردووک بەرەی باکوور و باشووردا تا بتوانێت بارمتە ئیسڕائیلیەکان بهێنێتەوە ماڵ و کارئاسانیش بکات بۆ ئاوەدانکردنەوەی غەزە کە بە تەواویی شەڕ وێرانی کردووە! ئینجا دەست بکات بە پڕۆسەی چاکبوونەوەی نیشتیمانی! درێژە پێکێشانی شەڕلە هەوڵێکی بێهوودەدا بە مەبەستی سەرکەوتنی تەواوەتی، زیاتر زەرەرو زیانی گیانیی و ئابووریی بەدوای خۆیدا دەهێنێت، جا ئەگەربێت و (تڕمپ)یش بیباتەوە لە هەڵبژاردنەکاندا لە مانگی نۆڤەمبەردا وەک و کە ناتانیاهۆ چاوەڕوانیەتی و دەیڵێتەوە! ئەوە بۆ چەندین دەیە دەچێت کە هەردووک لا غەزەو لوبنان بوونەتە زۆنگاوێکی پیس بۆ ئیسڕائیل کە تێیدا دەچەقەتێت، بۆیە دەبێ هەڵەی کۆن دووبارە نەبێتەوە بەڵام لە باتی ئەوە زەرەرو زیانەکان کەمبکرێنەوەو پێکهاتن و گرێبەستێک بکرێت! حکومەتێکی بەرپرسیاری ئیسڕائیلیی دەبێ ستراتیژیی درێژمەودای بەرژەوەندیەکانی وەڵاتی ئیسڕائیل هەڵبسەنگێنێت و پرۆسەی ئاشتی نێوان ئیسڕائیل و فەلەستین لەگەڵ مەحمود عباسی بە ساڵاچوودا دەستپێبکاتەوە بۆ پێکێنانی دوودەوڵەت. هەروەک چۆن بێگن پەیماننامەی ئاشتی مێژوویی نێوان ئیسڕائیل و میسری ئیمزا کرد دوای سەرکەوتنی ئیسڕائیل لە شەڕی 1973 لە بەرامبەر میسردا. بۆیە دابینکردنی ڕێبازێکی جێمتمانە بەرەو دامەزراندنی دەوڵەتێکی فەلەستینی لە کەناری خۆرئاوا و غەزەدا تاکە بناغەیە بۆ دابین کردنی ئاشتی دوورمەودا بۆ ئیسڕئیلیەکان و هەروەها گەڕەنتیش دەبێ بۆ ئاسایی بوونەوەی پەیوەندی نێوان ئیسڕائیل و سعودیە!
جا کارەسات و تراژاژیدیایەکە لێرەدایە کە حکومەتی ئێستای ئیسڕائیل وەڵات بەرەو لایەکی پێچەوانە دەبات. مەبەست و کاری لەمێژینەی ناتانیاهۆ بریتیە لە لەناوبردنی بزووتنەوەی نیشتیمانی فەلەستینیەکان و خۆ دوورخستنەوە لەهەر پێکهاتنێک و نەرمی نواندنێک لە گەڵ ئەو بابەتەدا. ئامنجی خۆی و هاوپەیمانیەتیەکەی بریتیە لە پێکهێنانی دەوڵەتێکی جولەکە کە گەورەییەکەی لە ڕووباری ئوردونەوە بۆ بەحربێت، لەگەڵ فراوانکردن و پێدانی هەندێک ماف ئەگەر وای پێویست کرد، بەڵام خۆیان بەدوور بگرن لە پێدانی مافە سیاسیەکان بە هەر کەس کە جولەکە نەبێت تەنانەت بەوانەش نەدرێت کە عەڕەبن و لە ناو ئیسڕائیلدان و هاونیشتیمانی ئەوێن! لێرەدا کارەسات ئەوەیە کە زایۆنیستە نەیارەکانی ناتانیاهۆ دەڵێن دەبێ ناتانیاهۆ لاببرێت و لە دەسەڵاتدا نەمێنێت، بەڵام ئەو بوێریەیان نیە کە ئاڵای ئاشتی و پێکەوە ژیان لە گەڵ فەلەستینیەکان بەرزبکەنەوە! ئەوانە لەوە دەترسن کە ئەو کارەیان لە کاتی ئێستادا ڕەنگە جۆرێک لە نا نیشتیمانپەروەریی بێت و لەولاوەش بە خائین وێنا بکرێن لە لایەن باڵی ڕاستەوە! لە جیاتی ئەوەی ورترو قووڵتر لە مانای ئۆکتۆبەری 7 تێبگەن و درکیش بە ناجێگیریی ئەو باروودۆخەی ئێستای پێش شەڕ بکەن و هەروەها دان بنێن بە و وەهم و خەیاڵە کە بەشدارە لە مامەڵکردن لە گەڵ کێشەی فەلەستینیەکاندا لە گەڵ سواربوونی شەپۆلی گەشەی ئابووری و بەرزنرخاندنی خۆدەرخستنێکی وا کە پێیان وایە کێشەی فەلەستین بوونی نیە! ئەمە ئیسڕائیلیەکانی بەرەو قەبووڵکردنی ئەپارتایدو جیاکاریی دامەزراوەیی بردووە لە کەناری خۆرئاوادا و داگیرکردنی هەمیشەیی غەزەو ڕەنگە ئەمە پەل پکێشێت بۆ خوارووی لوبنانیش. جا ئینجا زاڵبوونی سیستەمی ئۆتۆکراسی و ئایینییش لە ناوخۆی وەڵاتدا گەشەدەکات. ئەوەی جێگەی داخە ئەوەیە کە لە ماوەی یەک ساڵی شەڕدا هەڕەشە درێژمەوداکان بۆ سەر دێموکراسی و بەهاکانی لیبڕالیی لە ناوخۆی ئیسڕائیلدا هەر بەرەو خەراپتر ڕۆییشتوون!

ئەلوف بێن سەرنووسەری ڕۆژنامەی هارێتزە!
سەرچاوەی ئەو نووسینە:
.https://www.foreignaffairs.com/middle-east/israel-paradox-defeat-aluf-benn

بۆ ئەوەی بڵێین شیعر شتێکی نایاب و سەرنجڕاکێشە، بەڵام بۆ ئەم شیعرە کە سیستەمێکی جوانکاریی پێکبهێنێت، لەوەش سەرسوڕهێنەرترە شیعر بۆ خۆی تایبەتمەندییەکی جوانکارییە ئەگەر بۆ شتێک زیاد بکرێت یان شتێک لەگەڵیدا وەسف بکرێت، ئا پارچە مۆسیقایەک، یان هەر بەرهەمێکی داهێنەرانە، وردتر لە وشەی – شیعریی -ەوە نادۆزیتەوە کە وەسفێکی هاوتای جوانی و شکۆمەندی و داهێنان بێت، ئەوا شیعر خۆی لە خۆیدا تایبەتمەندییەکی جوانکارییە یان تایبەتمەندییەکی جوانکارییە، بۆیە چ جای هەوڵبدە بگەیتە جوانیناسی جوانی، یان بە قسەیەکی وردتر، جوانیناسی تایبەتمەندی جوانیناسی.

جوانیناسی لێرەدا جیاوازە لە جوانی، بەو پێیەی جوانی – وەک لە فەرهەنگی کورتدا پێناسە کراوە- تایبەتمەندییەکە کە لە شتەکاندا چاودێری دەکرێت و شادی و ڕازیبوون بۆ ڕۆح دەهێنێت، هەروەها ناوێکە کە پێچەوانەی ناشیرینییە، بەڵام جوانیناسی شتێکی ترە کە قووڵترە و دەتوانرێت لە ڕێگەی کۆمەڵێک تایبەتمەندی و سیفەتی تایبەتەوە دەربکەوێت کە شتێک وەسف دەکەن، چونکە هەموو شتێک جوانیناسی هەیە، تەنانەت ئەگەر لە ڕێژەیی خۆیدا جیاواز بێت، بوونی هەیە تەنانەت ناشیرینیش خۆی جوانیناسی هەیە، و یەکێکە لە جوانیناسیەکانی ناشیرینی بریتییە لە توانای نیشاندانی وەک ناشیرینی و نەک شتێکی تر.

جوانیناسی لە دەقێکی شیعریدا لە بەرکەوتنی ڕاستەوخۆدایە لەگەڵ سیستەمی چوارچێوەکان کە نەخشەی جوانیناسیی ئەم دەقە دادەمەزرێنن ئەم چوارچێوانە خاڵ و مەرج نین کە نوێنەرایەتی لێدوانێکی توند (مانیفێست) بکەن کە دەبێت پەیڕەوی لێبکرێت بۆ بەدەستهێنانی نەخشێکی جوانکاری، بەڵکو بەڵکو دۆخێکی هەمەچەشنی و نەرمی کە بەهۆی سەلیقەی داهێنەرەوە بەرهەم دەهێنرێت، فەزای فراوان ڕێگە بە گۆڕانکارییەکی زۆر دەدات و ئەم نەخشە جوانکارییە درێژکراوە و فراوانە، بەڵام تەواو جێگیرە ناوەڕۆکێک، دەتوانیت دەقێکی شیعریی کۆن و مۆدێرن بدۆزیتەوە کە پەیوەندییەکی جوانکاریی دیاریکراویان هەیە، کۆنتراستی و توانای سەرسوڕمان هەموویان پێکهاتەی نەخشێکی جوانکارین بۆ شیعرێک ئەم نەخشەیە لە دەقێکی شیعری مۆدێرندا بدۆزنەوە، چونکە جوانیناسی گریمانەی داهێنەری ڕاستەقینەیە، دوور لە هەر گۆڕاوێک.

ئەمە لە ئاستی ڕیتۆریکیدا دەبینینەوە بۆچوونەکانی عەبدولقاهیر ئەلجورجانی، ئیبن تەباتەبا، قەدەمە، حازم القورتاجانی و ئەوانی دیکە کە ئارەزووی لایەنی ڕیتۆریکییان هەبووە، دەتوانرێت لە زۆرێک لە دەقە شیعرییە مۆدێرنەکاندا بەکاربهێنرێت بۆ دەرهێنانی نەخشێکی جوانکاری لەوان پێموانییە ناکۆکی هەبێت کە شلۆقی، ڕووکەش، زیادەڕەوییەکی خام، تەقلیدی ڕقاوی و ستایلی خراپ هەموو ئەمانە و شتەکانی تر کاریگەری نەرێنی لەسەر جوانیناسیی دەقی شیعریی هەیە و لەوەش زیاتر دەڕۆم، وەک چۆن ئینکاری دەکات کوالیتی شیعر، بەجۆرێک کە ئەم نووسینانە ببنە هەر شتێکی تر جگە لە شیعر.

لە ناو جوانیناسیەکانی دەقی شیعریدا ئەوەیە کە بە چڕبوونەوە و قووڵی و دژایەتی و فرەچەشنی تایبەتمەندە کە پلەیەک لە سەرسوڕمان و کارلێککردن دروست دەکات و هەروەها بە فراوانی ماناسازی تایبەتمەندە و چەندین بژاردە دەدات بە وەرگر بۆ لێکدانەوە ، جا ئەم وەرگرە لە مێشکی خوڵقێنەردا بێت یان لە دەرەوەی تەرکیزی بەرژەوەندییەکەی بێت، و دەقی شیعریش لۆژیکێکی دیاریکراو دەگرێتەبەر، تەنانەت ئەگەر جیاوازیش بێت ئەم لۆژیکە جیاوازە لە لۆژیکی ژیان و ئینتێستیڤ، کەواتە هیچ شتێکی هەڵە نییە لەگەڵ ئەوەشدا، وەک چۆن دوورکەوتنەوە لە لۆژیک بە مانا تەقلیدییەکەی خۆی لە خۆیدا لۆژیکە، وەک چۆن عەقڵیەتی زیادەڕۆیی دەقی شیعری لە دۆخی ناڕوونیی سەرسوڕهێنەر دەباتە دەرەوە کە هاندەری بەکارهێنانی مێشکی وەرگر دەبێت بۆ ئەوەی ببێتە هاوبەش لە پرۆسەی داهێنەرانەدا لەگەڵ ئەوەی کە… دەق لێکدانەوەیەکی بەرفراوانی پێدەبەخشێت، بۆ جۆرێک لە پارچەپارچەبوون کە هیچی لێناکەوێتەوە، بۆیە گەیشتن بە سیستەمێکی جوانکاری قورس دەبێت.

هەروەها یەکێک لەو شتانەی کە بەشدارە لە داڕشتنی جوانیناسیی دەقی شیعریدا زمانی نووسینە- و مەبەستم ئەلفوبێی نووسین نییە- هەرکات زمان توانی جۆرێک لە تێکەڵاوبوون و دەوڵەمەندی دروست بکات، ئەمە دەبێتە جوانیناسی زیادکردن بۆ دەقەکە.ئافرێنەر ئەو کەسەیە کە دەتوانێت زمانی دەقەکە وەک وەرگرێک دیلت بکات بۆ ئەوەی لەگەڵیدا بتوێنەوە، دروستکەریش ئەو کەسەیە کە دەتوانێت وشەسازییەکەی بە باشی بەکاربهێنێت و مامەڵە لەگەڵ زماندا بکات وەک ئۆرگانیزمێک کە گەشە دەکات و گەشە دەکات بۆ ئەوەی زەبری ماناسازی بە پێکهاتە زمانەوانییەکان بدات کە زۆر لە مانای وشەسازیی تەسکیان زیاترە لەناو پرۆسەکەدا – و ئەمەش دژایەتی تیۆری هونەر نییە لە پێناو هونەردا، بەبێ گوێدانە ڕێککەوتن یان ناکۆکی لەگەڵیدا – ئایا وەرگر لە فۆکۆسی بەرژەوەندی دروستکەردایە یان لە دەرەوەی، چونکە لە بنەڕەتدا خولقێنەر وەرگرێکە، بەڵکو یەکەم وەرگری داهێنەرییەکەیە بۆیە ئێمە ڕووبەڕووی سیستەمێکی جوانکاری دەبینەوە ئەگەر بە باشی وەبەرهێنانی تێدا بکرێت، ئەوا دەقێکی شیعریی بە شێوازێکی جوانکارییەوە بەرهەم دەهێنێت جگە لەوەی کە بەهۆی شیعربوونیەوە پێی دراوە.

لە مێژووی (100)ساڵی رابردووی كوردا هیچ دەرفەتێك بە قەد راپەرینەكەی ئازاری (1991)و ئازاد بوونی ناوچەیەكی بەرفراوانی باشووری كوردستان دەرفەتێكی زێرین نەبووە بۆ كوردی باشور بۆئەوەی بتوانن بە ئازادی بگەن و بونیادی كۆمەڵگایەكی بەهێز بنێن لە هەموو روویەكەوە بەتایبەتی لە لایەنی پەروەردەوە، دەسەلاتداری و ئابوری و سەربازیەوە. دەرفەتێكی گەورەبوو بۆ ئەوەی تاك و كۆمەڵگا ئاشنا بكرێت بە بنەماكانی دیموكراسی و پێەوەژیان و قەبووڵكردنی یەكتر.
بەڵام بەپێچەوانەوە لەبەر ئەوەی ئەو هێزە سیاسیانەی كە دەسەڵاتی سیاسیان گرتە دەست هەڵگری هیچ بیروباوەڕو ئایدوڵۆژیایەك نەبوون و نەیانتوانی دەسەڵات و كۆمەڵگایەكی مودێرن و دیموكراسی دروست بكەن، بەڵكو رۆژ لە دوای رۆژ كومەڵگایان بردە دواوەو هەرچی بیروباوەڕ و بیركردنەوەی كۆن و شێوازی دەسەڵاتداری خراپ هەیە پەرەیان پێدا.
دەسەڵاتی ئەم (33) ساڵەی حكومەتی هەرێمی كوردستان نەك دیموكراسی ئاشنا نەكرد بە خەڵك و حوكمی دیموكراسی نەهێنایەكایەوە بەڵكو دوو بنەماڵە بە تەواوەتی خۆیان سەپاندووەتە سەر هەموو جومگەكانی حكومەت و كۆمەڵگادا، رۆژ دوای رۆژ هەرچی ئازادی هەیە پاشەكشێ دەكات رۆژانە پێشێلكردنی مافی مرۆڤ روودەدات، هەر ناوچەیەكی كوردستان بەرپرسێك و گروپێك حوكمی دەكات، كۆی گشتی ئەم خراپ دەسەڵاتداریەی باشوری كوردستان بووەتە هۆكارێك بۆ ئەوەی خەلك دەنگ هەڵبڕێت و بڕژێنە سەر شەقامەكان خۆپیشاندان ئەنجام بدەن بەڵام بەداخەوە لایەنی دەسەڵاتدار نەك ئامادەنین گوێبگرن لە خەڵك بەڵكو لە زۆربەی خۆپیشاندانەكانی شارەكاندا بە توندترین شێوە رووبەڕووی خەڵكی خۆپیشاندەر دەبنەوە و خەلك بریندار دەكەن و تەنانەت خەڵك دەكوژن وبرینداردەكرێن و سەدان كەس دەستگیر دەكرێن، تەنها لە خۆپیشاندنەكانی (17)ی شوبات نزیك (20) لاو كوژرا و سەدان كەس برینداركرا، خەڵكێكی زۆر زیندانیكرا دەیان كەس لە ترسی گرتن هەڵهاتن بو وڵاتانی ناوچەكە و ئەوروپا. تەنها لە ناو شاری سلیمانی (520) كەس گیران و دوای ماوەیەكی زۆر ئازادكران زۆربەیان بەناچاری رایانكرد بۆ دەرەوەی وڵات. دەیان رۆژنامەنووس تەنها لەبەر نووسین تیرۆركراوە نموونەی (زەردەشت عوسمان و ویداد حوسەین و سۆرانی مامە حەمە و كاوە گەرمیانی)، چەندین رۆژنامەنووس حوكم دراون نموونەی (شێروان شێروەندی) و هاورێكان.
لە خۆپیشاندانەكانی(2020)كە خەلك ئەنجامیدا بە پاڵپشتی هەڵسوراوانی (نەوەی نۆێ) بە توندرین شیوە خۆپیشاندانەكان سەركوتكرا لە لایەن هیزەكانی حیزب و حكومەت و تەنانەت هیزی بەرپرسەكانەوە. لە ناو شاری كەلار (163) كەس گیران لە لایەن هێزەكانی (محمود سەنگاوی)ەیەوە كە ئەندام سەركردایەتی نیشتمانی كوردستانە، هاولاتیەك بەناوی(دارا حەمە عەلی) كە خەڵكی كەلارە بۆ رادیۆی دەنگی ئەمریكای گیراوە كە چۆن لە ماڵەكەی خۆیدا رفینراوە لەلایەن هێزێكی دەمامدارەوە لە كەلار پاش تێهەڵدانێكی زۆر دواتر بەرەڵایانكردووە، ئەم هاوڵاتیە بە ناچاری روودەكاتە دەرەوەی كوردستان و ئێستا لە وڵاتانی ئەوروپا نشتەجێیە.
هاوڵاتیەكی تر بەناوی (هونەر حوسەین عەلی) كە چالاكەوانێكی (نەوەی نۆێ) یە لە شاری رانیە، یەكێك دەبێت لەو كەسانەی كە سەرپەرشتی خۆپیشاندانەكانی ساڵی (2020) دەكات لە رانیەو دەورووبەری بەڵام خۆپیشاندانەكەیان بە توندرین شێوە رووبەرووی لێدان و توندووتیژی دەبێتەوە، (رەحمان عەلی قادر) یەكێكە لەو كەسانەی كە بەشداری ئەو خۆپیشاندانەی كردبوو كە(هونەر حوسەین عەلی) و چەندین هاوڕێی رێكیانخستبوو دەگێرێتەوە و دەڵێت: زۆربەمان گیراین لە لایەن هێزەكانی (موستەفا عەوڵا شاوری)یەوە كە بەرپرسێكی یەكێتی نیشتمانی كوردستانە لە رانیە، دوای ئازاردانێكی زۆر هەموومانی رووبەرووی دادگاكردەوە بەڵام باش بوو بەربووین.
دوای ئەوەی (هونەر حوسەین عەلی) بۆ جارێكی تر سەرپەرشتی خۆپیشاندانێكی تری كرد لە مانگی(9) ساڵی (2021) لەو خۆپیشاندانەكەدا وێنەی (موستەفا عەوڵا شاوری)ی دەدڕێنرێت لە لایەن (هونەر حوسەین عەلی) هێزەكانی (موستەفا عەوڵا شاوری) هەڵیانكوتایە سەر ماڵەكەی بەمەبەستی دەسگیركردنی بەڵام لەبەر ئەوەی لەوكاتەدا ماڵ نەبوو نەگیرا، هەر بۆی بە ناچاری هەڵدێت و روو دەكاتە وڵاتانی ئەوروپا.
لە كۆتایدا ئەوەی ماوە بیڵێن بەداخەوە رۆژ لە دوای رۆژ حوكمی دوو بنەماڵەو بەرپرسەكانی چواردەوریان بە هیزتر دەبێت و دیموكراسی و ئازادیش بەرتەسكتر دەكرێَتەوە.

رەوا حەمەجان

زنجیرەی ١٥٧.

دیاردەی ڕاکردن لە ئازادی و قبووڵکردنی کۆیلەبوون، دیاردەیەکی بەرچاوە لە کۆمەڵگای باشووری کوردستان. ئەم دۆخە بەرهەمی چەندین فاکتەری کۆمەڵایەتی، ئابووری و سیاسییە کە بە درێژایی مێژوو کاریگەرییان لەسەر تاکی کورد هەبووە. لەم وتارەدا، هەوڵ دەدەم شیکردنەوەیەکی زانستییانە بۆ ئەم دیاردەیە بکەم.

سەرەتا، پێویستە تێبگەین کە ئازادی بەرپرسیارێتی لەگەڵ خۆیدا دەهێنێت. بەڵام بەشێک لە تاکەکانی کۆمەڵگا، لەبەر هۆکاری جیاواز، حەز دەکەن لەژێر سێبەری دەسەڵاتێکی باوکسالارانە یان سیستەمێکی کۆنتڕۆڵکەردا بژین. ئەمە دەگەڕێتەوە بۆ چەندین فاکتەر، لەوانە: پەروەردەی نەریتی، سیستەمی خێزانی کۆن، و نەبوونی متمانە بەخۆ، پرسی شوناس، نائاگامەندی لەژێر چەتری ئەویتردا، شکاندنی شکۆی تاك لە باشوور.

هەروەها، دۆخی ئابووری و نەبوونی سەربەخۆیی ماددی کاریگەرییەکی گەورەی هەیە لەسەر ئەم دیاردەیە. کاتێک تاک لە ڕووی ئابوورییەوە سەربەخۆ نەبێت، ناچار دەبێت پەنا بباتە بەر سیستەمێک کە بژێوی ژیانی دابین دەکات، ئەگەرچی ئەمە بە نرخی لەدەستدانی ئازادییەکانی بێت.

لە ڕووی کۆمەڵایەتییەوە، ترس لە ڕەخنە و دەرکەوتن وەك کەسێکی جیاواز لە کۆمەڵگادا، وادەکات زۆر کەس پەنا ببەنە بەر ژیانێکی دووبارە و یەکسان لەگەڵ ئەوانی تر. ئەمەش دەبێتە هۆی پوکانەوەی داهێنان و خۆدەربڕین کە دوو بنەمای سەرەکی ئازادین.

سیستەمی پەروەردە لە باشووری کوردستان، کە زیاتر لەسەر لەبەرکردن و دووبارەکردنەوە بەندە تا بیرکردنەوەی ڕەخنەیی، ڕۆڵێکی گرنگی هەیە لە بەرهەمهێنانی نەوەیەك کە ناتوانێت بە شێوەیەکی سەربەخۆ بیر بکاتەوە و بڕیار بدات.

چارەسەرکردنی ئەم کێشەیە پێویستی بە گۆڕانکاری بنەڕەتی هەیە لە چەندین ئاستدا: پەروەردە، ئابووری، و کۆمەڵایەتی. پێویستە سیستەمێکی پەروەردەیی نوێ دابمەزرێت کە بیرکردنەوەی ڕەخنەیی و سەربەخۆیی تاک بەهێز بکات. هەروەها، دابینکردنی هەلی کار و دەرفەتی ئابووری باشتر دەبێتە هۆی بەهێزکردنی سەربەخۆیی تاك و کەمکردنەوەی پشتبەستن بە سیستەمە کۆنەکان.

-بەشی یەکەم، هەمان بابەت بەردەوام دەبێتن لە زنجیرەکانی تر.

ئازیزەکەم، پێشتر لێوانلێو بووم لە هیوا، زۆر بە گەشبینییەوە لە ژیانم دەڕوانی. ماوەیەکە دەردی(نیچە)*م گرتووە و هەست بە تەنیاییەکی زۆر کوشندە و تێکشکێنەر و تاقەتپڕوکێن دەکەم. لەناو ئاپۆڕاش هەر وام. تەنیاییەک، برینێکی زۆر قووڵی لەسەر ڕۆحم دروست کردووە. هەست دەکەم لە سنوورەکانی ڕمانی دەروونی زۆر نزیک بوومەتەوە. ئاخ! چەند ئارەزووی قومێک ئاسوودەیی دەکەم. تکایه تۆ پێم بڵێ، تۆ بڵێیت ئەوە حاڵەتێک نەبێت لە شێتی؟ ئەی بۆچی من وام بەسەر هاتووە؟ هەموو هیواکانم لەدەست داوە و باوەڕم بە هیچ کەسێک و هیچ شتێک نەماوە. ئازیزی من، تا بۆت دەکرێت هەرگیز بڕوا بە وانی تر مەکە. من زۆر متمانەم لەسەر ڕۆنان، کەچی هەموویان فەیک و دووڕوو دەرچوون. گەر تۆ لە ژیانمدا نەبایت، دەمگوت: تەنها پێویستم به میوزیکێکی ئارامبەخش و پێکێک شەراب و سەگێک هەیه. دەمێکە ئەو هەستەم لا دروست بووە، تەنها پێڵاوەکانم بە کەلکم دێن و دەتوانم پشتیان پێ ببەستم! ببوورە کە وا دەڵێم. بەڵام ئەمە حەقیقەتێکە و دەبێ ددانی پێدا بنێم.

ــــــــــــــــــــــ
*(فرێدریش ویلھڵم نیچە -٥ی تشرینی یەکەمی ١٨٤٤ – ٢٥ی ئابی ١٩٠٠)، فەیلەسووفێکی ئەڵمانییە.

لە سەعاتەکانی دوای ڕاگەیاندنی کوژرانی یەحیا سنوار بەرپرسی مەکتەبی سیاسی بزوتنەوەی حەماس، چەند ناوچەیەک لە کەرتی غەززە گەمارۆدراو کەوتە بەر بۆردومانی چڕەوە و کوشتاری خەڵکی مەدەنی نەوەستا. تەواو بەپێچەوانەی ئەوانەی باوەڕیان وابوو دوای تیرۆری سنوار شەڕ کۆتایی دێت و ژیان ئاسایی دەبێتەوە. دڕندەیی و ستراتیژی ناتانیاهۆ بۆ داگیرکاری و وەستانەوەی بەرامبەر چارەنوسی فەلەستین، لەوە واوەترە بە تیرۆری سەرکردەکانی حەماس و حزبوڵڵا، بۆردمان و کوشتارو شەڕی وێرانکەر ڕاگرێت، یان بەئاسانی دەست لە هەڕەشەکانی بەرامبەر ئێران هەڵبگرێت. بەداخەوە شەڕەکە نەوەستاوە و کوشتار بەردەوامەو لەهەمانکاتدا ئەگەری فراوانکردنەوەی شەڕەکە ئەگەرێکی زیاترە.
کوشتنی سنوار هیوای بەهەندێک دا کە ڕەنگە ڕێگە خۆش بکات بۆ زیندووکردنەوەی دانوسان بەئامانجی گەیشتن بە ڕێککەوتنێک، گوایە بایدن لەمێژە هەوڵی ئاگربەست لە غەززە و ئازادکردنی بارمتەکان دەدات، بەڵام دەرئەنجامێکی لەوشێوەیە بەهیچ شێوەیەک دڵنیا نییە. ئەمەش لە لێدوانەکانی بایدن دا ڕەنگدەداتەوە کە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا ڕوبەڕوی کێشەی یەک لە دوای یەک و ئاڵۆز دەبنەوە.
هەروەها پلانی ناتانیاهۆ زیاتر بۆ پاراستنی ئیسرائیلە بۆ دوای جەنگ، تاگەر ئیسرائیل سەرکەوتنی گەورەتریش بەدەست بهێنێت، هەوڵئەدات بەشی باکووری غەززە لە ژێر داگیرکاری هەمیشەیی ئیسرائیلدا بهێڵێتەوەو دەستەیەکی حوکمڕانی دامەزرێنن کە حەماس لەخۆنەگرێت، بەڵام بزوتنەوەی حەماس دوای ساڵێک لە ئۆپەراسیۆنە سەربازیە چڕەکان هێشتا چالاکە. تا ئێستا ١٠١ بارمتەی ئیسرائیلیان ڕادەست نەکردۆتەوە.
پلانی ناتانیاهۆ لە باکووری کەرتی غەززەدا سەپاندنی گەمارۆیەکی تەواوە، کە داوادەکات هەموو هاوڵاتیانی مەدەنی غەززە ناوچەکە بەجێبهێڵن، هەموو ئەو کەسانەی کە لەم ناوچە سەربازیە وێرانکراوە داخراوانەدا ماونەتەوە، بە شەڕکەری دوژمن هەژمار بکرێن و دەرگای هاوکاریان لێداخرێت. هێزەکانی ئیسرائیل ناوچەیەکی بەرفراوانی باکووری غەززەیان گەمارۆداوە و داخستنی ڕێگاکان ڕێگری لە گەیاندنی پێداویستیەکان بۆ خەڵکی ناوچەکە دەکات، تا فەلەستینەیەکانی غەززە ناچاربن ناوچەکە بەجێبهێڵن و چۆلی کەن بۆ ئیسرائیلیەکان.
ئامانجی سەرەکی حکومەتی ئیسرائیل لە غەززە کۆتاییهێنانە بە حەماس، گەر ئەو کۆتاییهێنانەی حەماس لەسەر کوشتاری تەواوی دانیشتوانی غەززە بکەوێت، دەست ناپارێزێت، چونکە ناتانیاهۆ باش دەزانێت تا وەڵام بەکێشەی دامەزراندنی دەوڵەتی فەلەستین نەداتەوە، کە نایەوێت بیداتەوە، زمینەی دووبارە بوژانەوەی حەماس هەیەو خاوەنی بنکەی فراوانی پشتیوانی جەماوەریە لەنێو دانیشتوانی فەلەستیندا.
ئیسرائیل لە مانگی سێپتەمبەری ڕابردودا بە فەرمی ڕایگەیاندوە، کۆتایهێنان بە هێرشەکانی حزبوڵڵا بۆ سەر باکووری ئیسرائیل ئامانجێکی شەڕەکەیەتی. بەڵام بە دوای تیرۆرکردنی بەشێک لە سەرکردەکانی حزبوڵڵا، پلانێکی دیاریکراوی ڕۆشنی نیە. دەیانەوێت ناوچەیەکی پاراستن لە دیوی سنوری لوبنانیش دابمەزرێنن، کە حیزبوڵڵا و گرووپە چەکدارەکانی دیکەی فەلەستین وەک حەماس نەتوانن چالاکی تێدا بکەن.
لە کاتێکدا کە لەشکرکێشی ئیسرائیل بۆ سەر لوبنان بە هێواشی بەرەوپێش دەچێت، بەڵام پلانێکی رۆشنی بۆ پاراستنی ناوچەی پارێزراو نەخستۆتەڕوو، جگە لەوەی بەردەوام دەبێت لە پەسەندکردنی فشارە سەربازیەکان دژی حزبوڵڵا لە لوبنان، تا ئەوکاتەی تواناکانی ئەو گروپە بە شێوەیەکی بەرچاو کەم دەبنەوە یان لەناو دەچن .
ئەگەر ناتانیاهۆ ڕایبگەیەنێت کە دواجار لە غەززە یان لوبنان دەکشێتەوە، ئەوا مەترسی لەدەستدانی پشتیوانی ڕاستی توندڕەو دەبێت، بەمەش لایەنگرانی ڕاستی ناوەڕاست لەدەست دەدات و مەیلی وەستانەوەی ئۆپۆزسیۆنێک لەبەرامبەر خۆیدا دەجوڵێنێت، کە دواتر ئەو ئۆپۆزسیۆنە سوود لە ماندوێتی سەردەمی جەنگ وەردەگرن لە بەرامبەر ناتانیاهۆدا.
لایەنە ڕاست توندڕەوەکان زیاتر پشتگیری لەو بژاردەیە دەکەن و ئاواتەخوازن بۆ نیشتەجێکردنی ئیسرائیلیەکان لەغەززەدا، هەروەها فراوانکردنی نیشتەجێبونی ئیسرائیلیەکان لە باشووری لوبنان بۆ دەستەبەرکردنی ناوچەیەکی پارێزراو.
ناتانیاهۆ مێژوویەکی دوور و درێژی تۆمارکرد لە پشتگوێخستنی بڕگەکانی ڕێککەوتنەکانی ئۆسلۆ و یاسا نێودەوڵەتیەکان، بە پەسەندکردنی نیشتەجێبونەکان لە کەناری ڕۆژئاوادا، بەبێئەوەی بەڕوونی سیاسەتی کۆنترۆڵکردنی هەمیشەیی بەسەر ئەو ناوچانەدا ڕابگەیەنێت. بۆیە ئەم سیاسەتە زیاتر بەوە وەسف دەکرێت کە کاریگەری لەسەر یەکلایکردنەوەی کۆتایی هێنان بە چاوەڕوانکردنی نێوان فەلەستینیەکان و ئیسرائیلیەکاندا دەهێنێت، کە نیشتەجێکردنی ئیسرائیلەیەکان لەو ناوچانەی بۆ پارستنی ئیسرائیل پێویستیانە لای ناتانیاهۆو راسترەوە توندرەوەکان مەسەلەیەکی براوەیە.
ئیسرائیل بەردەوام دەبێت لەسەر ئاراستەی داگیرکاریەکی سەربازی کراوە لە غەززە، کە کۆنترۆڵکردنی سنوورەکانی لەگەڵ میسر و غەززە لەخۆدەگرێت، ئەمەش وادەکات گواستنەوەی فەرمی دوای جەنگ بۆ کۆنترۆڵکردنەوەی فەلەستین لە کەرتی غەززە لەلایەن هەر هێزێکی فەلەستینیەوە قورس بێت. لەم نێوەندەدا پێدەچێت ئیسرائیل درێژە بە ستراتیژی هەڵکوتانەسەر و کشانەوە بدات بە بەکارهێنانی هێزێک کە لە هەزار بۆ چوار هەزار سەرباز پێکهاتووە، نەک ئەو یەکە بچوکانەی کە تایبەتمەندی ئۆپەراسیۆنە سەربازیەکانین لە کەناری ڕۆژئاوادا.
لەکاتێکدا ئەم ستراتیژە لە داگیرکردنی کەرتی ڕۆژئاوا لەلایەن ئیسرائیلەوە جێبەجێدەکرێت، بەڵام حکومەتی ئیسرائیل بەشێوەیەکی یاسایی وەک داگیرکاری پێناسەی ناکات. لەبری ئەوە وەک بەردەوامی ئۆپەراسیۆنی شەڕێکی درێژخایان کە لە دژی یاخیبونێکی ناوخۆی ئیسرائیل ئەژماری دەکات و حکومەتەکەی لەو یاخیبوونە دەپارێزێت، بەڵام ئەم ستراتیژە دەبێتەهۆی ئەوەی کە گواستنەوەی دەسەڵات لە دوای شەڕی غەززە قورس بێت، چونکە پێناچێت حەماس بەبێ قایلبوونی پێگەیەک لە دەسەڵاتی غەززەدا بە ئاگربەست ڕازی بێت، لە لایەکی تریشەوە پێدەچێت ئیدارەی ناتانیاهۆ ئامانجەکانی جەنگی خۆی لە لوبنان بە فراوانی بهێڵێتەوە تا ئەوکاتەی کە بتوانێ حزبوڵڵا گۆشەگیرکات.
ئەم ئامانجە لەگەڵ وێرانکردنی بەربڵاوی ژێرخانی سەربازی و مەدەنی لە باشووری لوبنان دەبێت، بۆئەوەی ناوچەکە نەگونجاو بێت بۆ جێگیرکردنی هەر هێزێکی میلیشیایی. دواتریش بەوشێوەیە سود لە دانوسان وەردەگرێت. ئەمەش ئیسرائیلیش پابەند دەکات بە بەردەوامی ململانێیەکی سەربازی ئاشکرا لە باشووری لوبنان لەگەڵ حزبوڵڵادا، تا دواتر بە چارەسەری دیپلۆماسی یان داڕمانێکی شکستخواردوی یەکێک لە لایەنەکان کۆتایی دێت، ئەم دۆخەش کۆتاییەکەی نادیارە.
توندڕەوانی نێو حکومەتی ئیسرائیل بەبێ سیاسەتێکی دیاریکراو هەوڵدەدەن ئەجێنداکانیان بۆ نیشتەجێکردنی ئیسرائیلیەکان لەغەززە و ئاسایکردنەوەی بنیاتنانی نیشتەجێبون لە باشووری لوبنان بەرەوپێش ببەن. ئەمەش پەیوەندیەکانی ئیسرائیل لەگەڵ ئەمریکا و وڵاتانی عەرەبی زیاتر ئاڵۆز دەکات.
ئاسایکردنەوەی بیرۆکەی نیشتەجێبونی ئیسرایلیەکان لە کەناری ڕۆژئاوا و کەرتی غەززە ساڵانێکی زۆری خایاندووە لە کۆمەڵگەی ئیسرائیلدا، پاش دەیان ساڵ لە فراوانبوون و گۆڕانکاری لە ڕای گشتیدا، زۆربەی ئیسرائیلیەکان گەیشتنە ئەو ئەنجامەی کە نیشتەجێبونەکان بە تایبەتی لە کەناری ڕۆژئاوا، لە هەر ڕێککەوتنێکی کۆتایدا لەگەڵ فەڵەستینیەکان هەمیشەیی دەبن، واتە دەبێت فەلەستینیەکان بەشێک بن لە ئیسرائیل.
بەوپێیەی حکومەتی ئیسرائیل وردەکاری سیاسەتی نیشتەجێکردنی خۆی لە غەززە یان لوبنان ناخاتەڕوو، پێدەچێت لایەنگرانی ڕاستی توندڕەو و بەشێک لە وەزیرەکان لایەنگری بۆ پێشخستنی ئامانجی نیشتەجێبون لە هەردوو ناوچەکەدا بکەن، بۆ ئەم نەخشەیەش بۆیان گرنگ نیە شەرەکە چەند دەخایەنێت و پێیان گونجاو نیە دانوسان بکرێت.
نەبوونی هیچ سیاسەتێکی ڕونی حکومەتی ئیسرائیل لە چۆنیەتی نیشتەجێکردن ئیسرائیلیەکان لە غەززەو لابردنی فەلەستینیەکان، بەو مانایەیە کە بەگەڕانەوەی دانیشتوانی ئیسرائیل بۆ غەززە، دەبێتە هۆی ئاوارەبونی هەمیشەیی فەلەستینیەکان لەو ناوچانەدا.
لە کاتێکدا پێدەچێت بەهۆی درێژەکێشانی شەرەکە لە ماوەیەکی نزیکدا نیشتەجێبونەکان لە باشووری لوبنان لەنێو بەشێکی زۆری ئیسرائیلیەکاندا بە ناپەسەند بمێننەوە، بەڵام لایەنگرانی نیشتەجێبون، هەوڵدەدەن باشووری لوبنان وەک ئامانجێکی داهاتووی داگیرکاری و نیشتەجێبون لە گوتاری گشتیدا ئاسایی بکەنەوە، بەتایبەت کە شەڕی لوبنان بەردەوامە، لەملاشەوە نەک هەوڵێکی عەمەلی و جدی لە ئەمریکاو ڕۆژئاوا بۆ کۆتایی ئەم شەڕە نەخراوەتەڕوو، بەڵکو پێداگری بۆ پشتیوانی لە ئیسرائیل و تاوانەکانی ڕێچکەیەکی بەردەوامە. لەهەمانکاتدا ململانێی زلهێزەکانی دنیا، تائێستا ڕەنگدانەویەکی وەها نیشان نادات کە دۆخەکە بەرەو کۆتایی ئەم شەڕە بێت، واتە دەتوانین بڵێین کۆتایی ئەم شەڕە ڕوون نیە، مەگەر گەورەبون و فراوانبونەوەی فشارێکی بەرفراوانی ناڕەزایەتی جەماوەری جیهانی بەر بەم کارەسات و هێرشانەی ئیسرائیل بگرێت.

عوسمانی حاجی مارف

شیرین عەبدوڵا: ئەم پەرلەمانە بە هەموو لایەنە ناکۆکەکانیـیەوە، لە ڕاستیدا لە سەر یەک خاڵی زۆر سەرەکی یەکدەستن، ئەویش پیاوسالاریـیە … و هیچ ئاسۆیەکی ڕووناکتر بە ژنان نادات.

ڕەوت: زۆر لە لیستەکان باس لە جیاوازی ئەم هەڵبژاردنە دەکەن لەوانی پێشووتر، وە بەزۆری باس لە تێکشکانی زۆرینەی ڕەهای کورسیەکانی پەرلەمان لەلایەن (پارتی)ـیەوە دەکەن، بەهۆکاری جۆراوجۆر، نەمانی کۆتا، کەمی تەزویر، کۆمۆسیۆنی سەربەخۆ و بێلایەن و چەیکی دەنگەکان هەر لەلای سندوقەکان و ئایا ئەگەر ئەمانە وابن مانای ئەوەی دەدات، کەبەڕاستی ئاڵوگۆڕ لە سیستەمی پەرلەمانی کوردستان ڕوودەدات، بەتایبەت لە بەرژوەندی ژنان؟
شیرین عەبدوڵا: هەموو ئەو بەناو گۆڕانکاریانەی لە سیستەمی پەرلەمانیدا باسی لێ دەکەن، هیچ شتێک نیـیە جگە لە دانی ڕووکەش و پەردەیەکی مۆدێرن بە سەر درێژەدان بە کۆنەپەرستی و بێ مافی ژنان و هەموو ستەملێکراوانی کۆمەڵگا. ئەوەندەی پەیوەندی بە ڕزگاری ژنانەوە بێت، کاتێک دەتوانین باسی گۆڕانکاری ئەرێنی و باش بکەین لە بەرژەوەندی ژنان، کە ژنان لە هەرێمدا هەست بە ئاسوودەیی بکەن؛ چ لە ماڵەوە و چ لە شوێنی کار و چ لە سەر شەقام و ڕێگاوبانەکانی ئەم ووڵاتە. ئاسوودەیی بە مانای ئەوەی:
لە مەترسی کوشتن و سوتاندن و توندوتیژی و دەستدرێژی جۆراو جۆری ناو خێزان و دەرەوەی بە دوور بن.
ژن و پیاو یەکسان بن لە بواری خوێندن و کار و بڕیاردان لە سەر چارەنووسی خۆیان و خانەوادەکانیان.
هەڕەشەی پێشێل کردنی مافە کەسایەتی و کۆمەڵایەتی و ئابووریـیەکانیانیان لەسەر نەبێت.
ناچار نەبن واز لە کارکردن، یان خوێندن و چالاکیـیەکانی تریان بهێنن و بخزێنە ماڵەوە بۆ بەخێوکردنی منداڵ و پیر و نەخۆشەکانی فامیلیـیەکانیان بۆ پڕ کردنەوەی ئەو کەلێنانەی سیستەمەکە و دەسەڵاتداران دروستیان کردوە بە بۆنەی تێکدانی سیستەماتیکی کەرتە گشتیـیەکانی تەندروستی و خوێندن و خزمەتگوزاریـیەکانی ترەوە.
ژنان بتوانن بە ئاسانی دەستیان ڕابگات بە خزمەت گوزاری تەندروستی و دادگایی بۆ کێشەکانیان، وە بەبێ هیچ ڕێگریـیەکی کۆمەڵایەتی یان ئابووری.
ژنانی دوو گیان یان نەخۆش بەرەو ڕووی گومان و سوکایەتی و توندوتیژی نەبنەوە.
بە چاوی سووک و باوەڕ پێ نەکردنەوە سەیری کێشە یاساییەکانیان نەکرێت.
کاتێک توشی توندوتیژی و زەوت کردنی مافەکانیان دەبن هەست بە پشتگیری تەواوی یاسا و دامودەزگاکانی بکەن.
بە هۆی چالاکی سیاسی و کۆمەڵایەتی پێشکەوتنخوازیەوە تووشی کوشتن و ئەشکەنجە و شاڵاوی کۆنەپەرستانە نەبن.
ئەگەر باس لە گۆڕانکاری بکەین، ئەمانە و زۆر خاڵی دیکە هەیە کە دەبێت پێوەرەکانمان بێت بۆ گۆڕانکاری و لەخۆمان بپرسین ئایا ئێمە وەک ژنان تا چ ڕاددەیەک ئومێدمان بە هیچ کام لەم لایەنانە هەیە و ئایا شەڕ و پێکداچونەکانیان چەند پەیوەندی بە ژیان و خۆش گوزەرانی ئێمەی ژنەوە هەیە و چەند لە نیگەرانی و بێ مافیەکانی ئێمەی ژن کەم دەکەنەوە. ئەو ئاڵوگۆڕانەی سیستەمی پەرلەمانی کاتێک مەعنای دەبێت کە بەشێک بێت لە پاکێجێکی ئاڵوگۆڕی یەکسانیخوازانە و ئازادیخوازانە لە سەراپای (کوللی) سیستەمەکەدا، بەڵام دەبینین پەیامەکانیان پڕە لە دەمارگیری مەزهەبی و کۆنەپەرستی و دژە ژنی و دژە ئازادی.

ڕەوت: زۆر لە حیزبە نوێیەکان ( نەوەی نوێ، ڕەوتی هەڵوێست، بەرەی گەل ) دەڵێن ئەگەر خەڵک بایکۆتی هەڵبژاردنی پەرلەمانی هەرێمی کوردستان بکات، ئەوە بە قازانجی (یەکێتی) و (پارتی)یە و بۆیە پێویستە خەڵک بەبەرفراوانی بەشداری ئەم دەرفەتە بکەن، ئێوە دەڵێن چی؟

شیرین عەبدوڵا: ئەوان پێویستیان بە دەنگە بۆ مسۆگەر کردنی کورسیـیەکانی پەرلەمان و بەشی خۆیان لە تاڵان و چەتەگەری و گەندەڵی ڕژێمدا. ڕاستە لەوانەیە بەشداری نەکردن لە دەنگدان لە بەرژەوەندی (یەکێتی) و (پارتی) بگەڕێتەوە، بەڵام نە ئەوان و نە هێزە تازەکانیش هیچ ئاسۆیەکی ڕووناک بۆ باشتر کردنی ژیان و چارەنوسی ماف زەوتکراوەکانی هەرێمیان پێ نیـیە.
بە لای منەوە ژنان و هەموو توێژە ستەملێکراوەکان ئەگەر پەنجە مۆری خۆیان بدەن لەم هەڵبژاردنە ئەوە دەنگدانە بە چەسپاندن و درێژە پێدانی کۆنە پەرستی و ئەو پیاو سالاری و سیستەمە دژە ژنەی کە چەندین ساڵە هەیە و ئاسوودەیی لێ بڕیوین. ژنان و کرێکاران و نەداران بە درێژایی تەمەنی ئەم هەرێمە، هەمیشە و بە شێوەیەکی سیستەماتیک دوور خراونەتەوە لە سیاسەت و بەشداری کردن لە بڕیاردانی چارەنووسی خۆیان. ئەم هات و هوریایەی کە دەیبینین و دەیبیستین لە ڕاستیدا هیچ مانایەکی واقیعی بۆ ژیانی زۆربەی هەرە زۆری ژنان و چەوساوەکانی ئەم هەرێمە نیـیە و هیچ لەو دۆخە سامناکەی ژیانیان کەم ناکاتەوە، بە پێچەوانەوە، ئەم پەرلەمانە بە هەموو لایەنە ناکۆکەکانیـیەوە، لە ڕاستیدا لە سەر یەک خاڵی زۆر سەرەکی یەکدەستن، ئەویش پیاوسالاریـیە و درێژە پێدانی ئەو سیستەمە دێرین و نێرینەیەی چەوسانەوەی ژنان و ستەم لێکراوانە و هیچ ئاسۆیەکی ڕووناکتر بە ژنان نادات.
ڕەوت
: بەرنامەی سیاسی و ئابووری و ئاڵوگۆڕ لە ژیانی خەڵکی کوردستان، بەتایبەت کرێکاران و هەژارانی کوردستان لە هیچ لە لیستەکان دا نەهاتووە، یان زۆر بەکەمی هاتووە، ئایا بۆ کاریگەری ڕەوتی کۆمەڵایەتی و سۆسیالیستی بەم هەڵبژاردنەوە لاوازە و گوشاری ناڕەزایەتییەکانی بەم هەڵبژاردنەوە زۆر کەم دیارە و زیاتر مۆرکی شەڕێکی حیزبی ڕووتە لەسەر کورسی دەسەڵاتی سیاسی و سەرمایە و مۆنۆپۆلکردنیانە؟

شیرین عەبدوڵا: ناڕەزایەتی و خۆپیشاندانەکان لە هەرێمدا ڕۆژ بە ڕۆژ لە زیادبووندایە، بەڵام تائێستا نەیتوانیوە ببێتە فشارێکی جددی لەسەر دەسەڵات، لە لایەک بە هۆی سەرکوتی خوێناوی و لە لایەکی ترەوە بە هۆی نا ئامادەیی و کەم ڕێکخراوبوونی هێزی چینایەتی کرێکاران و زەحمەتکێشان بۆ گۆڕینی تەرازووی هێزەکان لە کۆمەڵگەدا.
ئەم حیزب و لایەنانەی شەڕی پەرلەمان دەکەن ئێستا، زۆر نامۆن بە داخوازیەکانی ژن و پیاو و لاو و منداڵ و پیری هەرێم و خۆشگوزەرانیـیانەوە لەبەرئەوەی کە ئەوان نوێنەری ئەم خەڵکە نین و بەرژەوەندیـیەکانی ئەمانیان لە ئاجێندەدا نیـیە، بە پێچەوانەوە، دەبینین کەمپەینەکانیان لەسەر ستایڵی دۆناڵد ترەمپ و سەرۆکەکانی ئەمریکا و ئەوروپا بە تێچووی چەندەها ملیۆن دۆلار بەڕێوە دەچێت، وەڵامی ئەوان بۆ کێشەکانی مووچە و بێکاری و گرانی و نەبوونی ئازادیەکان، سەرکوتی زیاتری ناڕەزاییەتیـیەکان و کوشتن و دەستگیرکردنی چالاکوانان بووە و هیچ چاوەڕوانیـیەک ناکرێت کە لە پەرلەمانی داهاتودا شتێکی جیاواز بکەن.

١٨-١٠-٢٠٢٤

هەموو شتێک دەربارەی دڵشکاندن دەزانم
ئەوەش دەزانم کە بیرەوەری،
وەک ڕاوچییەک دەیەوێت ڕاوم بکات.
ئەگەرچی خۆم لەم ڕاکردنە ڕانەهاتووم
بەڵام ئازارێک هەیە گۆرانییەکانم دەمژێت،
شەوێک هەیە هێندە تاریک بووە،
قاچی لەوە دەرچووە ڕاست بڕوات.
بۆ ئەوەی ڕووناکیم نەکوژێتەوە
بۆ ئەوەی پەشیمانی لە دوایدا،
بەردم بە چۆکی دا نەدات، ڕۆیشتم.
چونکە ڕاوەستان ئیشی ئەوانەیە،
کە ڕێگاکان بە خواری دەبینن.
من بۆ ئەوەی ئەم ڕێگایە بناسمەوە
دەبێت بەردەوام ببم.

لەم ڕێگایە
هەرچەندە هاوارم کرد، نەبیسترام
هەرچەندە ژانم هەبوو، نەهاتن
مرۆڤ کە ڕەنگی نەما؛ بێناز دەکەوێت
مرۆڤ کە ناوەوەی سەرمای بوو؛ هەستی دەمرێت
بۆیە بە خۆم و دەنگێکی برسییەوە
بە خۆم و ژانێکی توندەوە، ڕێگام گرتە بەر.
بەڵام چونکە بەرگی ئەم تەنیایییە
هێندە ئەستوور بوو
نەمتوانی بەر گوێی زەوی بکەوم.

لە شارێک دەژیم
ڕۆژە خراپەکان لەبەر چاومدا،
وەک وێنەیەکی شیعری خراپ زاوزێ دەکەن.
دڵتەنگی وەک هەورێکی مات،
بارانی خۆشبەختیم لێ قەتیس دەکات.
ئەوەی کێشەیە ژیان هەر ئاسایی دەڕوات!
چۆن ساڵەکان وشک نابن؟
چۆن پێکەنینەکان بێ ماڵ نابن؟

کە ڕۆیشتم، ماڵم لە دەستدا
ناچار، چارەنووسی ئەم دەرگایەم دایە،
دەست دیوارە لەرزۆکەکان.
ئێستاش وەک هەفتەیەک،
سێبەری ڕۆژەکانم لێ ون بووە
وەک هەفتەیەک، هیچ کراسێکم
بۆ دڵتەنگی ڕۆژەکانم،نە دوورییە.
هەموو شتێک لێرە تاریک بووە،
مردن نەبێت!

هەرچەندە لێره شەوەکان درێژن
من لە ڕۆژە کورتەکان بەجێ مام
چونکە هیچ هاوڕێیەکم نییە
گوێ لە شیعرێکم بگرێت
ناچار لەبەر خۆمەوە، وێنەی ڕووبارێک دەکێشم
کە جۆگەلەیەک بێتاقەتی کردووە، بێتاقەت دەبم
بەڵام چونکە هیچ شەوێکیش ئی من نەبوو،
تەنیا دەمێنمەوە.

لەنێو ئەم تەنیاییە دا
دەنگم کە چاڵاکترین چەکی زمانم بوو
بوو بە تەرم.
شەقامەکانیش خەونەکانم قوت دەدەن
ئەو شەقامانە تەنیا بۆ ئەوە دروست کراون،
کە ئازارەکانی من بژمێرن!
دوور دەڕۆم، چونکە نەمتوانی مەودای ئەم فەرامۆشییە ببڕم.
هەتا ڕابردووم چیرۆکێکی خنکا و بێت/ سۆراغ بۆ شیوەنێکی نەبڕاوە/ دەکەم.

کە ڕەشەبا هەڵی کرد
کە دایکم بە غەمگینی
لەبەر دەرگا دانیشتبوو ترسام
هەرچەندە بیرم لە برینی خۆم دەکردەوە
هەرچەندە برینی خۆمم لێ دیار بوو
بەڵام چونکە لە پاییزدا، کەسێکم خۆش ویست
وەک دارێکی ئەستوور، بەرگەم گرت و نەشکام.

سۆران ساڵح

( بۆ مەرگی ستیڤان شەمزینیی )

بە دوو دێڕ ..تەنها دوو دێڕ ،
ووتیان ستیڤان جێی هێشتین ،
ئەو پیاوەی پڕ بوو لە نووسین ..
ئەوەی بەناو
ئەو هەموو جەنگەدا ڕۆیشت و
قەت تێکنەشکا
ئەوەی بە شەقاما ئەڕۆیشت ،
بە لێزمە ووشەی لێ ئەتکا ..
لە نانەوا ، تا سەرەی ئەهات ،
ئەو ناوەی پڕ ئەکرد
لە باڵی شیعر ..
ئەو کوڕی پێنوس و ..
نەوەی لاپەڕە بوو ..
قامکەکانی نە دەمەنچەیان گرتبوو ..
نە دار لاستیک ..
نە قۆچەقانی ..
نەجارێ مشتەکۆڵەیەکی وەشان ..
دەست سپی بوو ، ستیڤان ، زۆر دەست سپی بوو ،
لە قەڵەم زیاتر ، هیچ شتێ
لای ئەو نەبوو ..
لەناو ئەو هەموو فیشەک و
بەرد و تاوێرەدا ، وەکو
فەقێیەکی عاشق بە حوجرە ،
هەمیشە ،
بە چوار دەوری کتێبا تەوافی ئەکرد ..
لە لایەک ژوانی هۆنراوە و ..
لە لایەک بە دوای ئەستێرەی کشاوی میللەتەکەیدا ،
داوای ژیان و مافی ئەکرد ..
ئەو لە شارێکی ژەنگاوی و
میللەتێکی خوساوەدا ،
خەونی یوتۆپیای ئەبینی ..
لەناو ئەو هەموو عەشرەتە ،
به تیشێرتێک و
کاوبۆوە ..
لە ژێر کاسکێتەکەیەوە ،
خەونی دوور و جیای ئەبینی ..
ئەو هەورێ بوو لە ووشه و پیت ،
لە هەموو شوێنێ ئەباری ..
تەنها بە دوو دێڕ ، نوسییان ،
ستیڤان مرد ..
دوو دێڕ ..
دوو دێڕی ناچاریی ..
ئیتر باسی ئەو قەڵەمانەیان نەکرد ،
کە لەدوای ئەو هەتیو کەوتن ..
باسی ئەو لاپەڕە بێوەژن و ..
ئەو شیعرە بێوە پیاوانە ..
باسی جینۆسایدی پیت و ..
ئەو هەموو کتێبە مات و
تاساوانە ..
باسی ئەو ڕێبازە چۆڵەی
کە بێ ئەو ،
نەیزانی چی بکا ..
بۆ کوێ بڕوا ..
ئەو زەردەخەنە تاساوە و ..
ئەو هەناسە سوارانەی
کە هیچ لێوێ ،
کە هیچ سنگێ ،
مافی مانەوەی پێ نادا ..
لێرە بە دوو دێڕ ئەتکوژن ..
بە چلەیەکی ماتەمینیی ،
مەرگت دووپات ئەکەنەوە ..
گۆڕەوشار و
ئازاری دابڕانەکەت ،
جەندەها قات ئەکەنەوە ..
کەس ناپرسێ ،
بۆچی لەسەر ئەم مەرزە ،
نووسەر وا لە پڕ ئەمرن ؟
کەچی تابێ ،
سمێڵی سیاسیی ڕەشتر ..
شەوانی سیاسیی سوورتر ..
ملیاری سیاسیی زیاتر ..
ملی سیاسیی پانترە ؟
کەس ناپرسێ ،
بۆچی نووسەر لەم سەر مەرزە ،
وا غەریب و
نەخۆش و
مات و
هەژارن ؟
وا بێ کەس و
تەنیا و
وون و
بریندارن ؟
بە دوو دێڕ ،
تەنها بە دوو دێڕ ،
نوسیبوویان ستیڤان مرد ..
ئیتر
باسی ئەو هەموو پیتەیان نەکرد ،
کە بە برسێتی و تینوێتیی ،
کۆڕەویان کرد ..
باسی ئەو هەموو تیرۆژ و
تیشکی خۆرەی
داوای ئیقامەی شەویان کرد ..
ئەو هەموو مێز و کورسییەی
لە چاوەڕێی بێداریی ئەودا ،
لێک ئەترازێن و ئەپرۆتکێن ..
ئەو هەنگاوە نەنراوانەی
لە ژێر پێچکەی
تەنکەرە نەوتێکا ،
یەک یەک زیندەبەچاڵ ئەکرێن ..
بە دوو دێڕ ، ستیڤان مرد و ..
بڕۆنەوە دیوەخانی
سیاسییە هەمیشه سمێڵ ڕەشەکان ..
سیاسییە نەمرە
کچۆڵە خۆرە
ئاسکخۆرە
چاوگەشەکان …

(١)
لە سپێدەیەک لە نورا..
بۆت گەڕام،
خەونی بوونیش..
بێ تۆ، نەبوونە!
(٢)
لە دوبارەبونەوەی ڕۆژەکان..
بێبەریم، دەشێ..
ئەبەدیەت دوێنێ بوبێ!
(٣)
لەدەستمان چوو، ئێستا..
ساتە خۆڵەمێشیەکان ..
دوا ئاسەواری گێژەنەی نێو بیابانە!
(٤)
چی جادویەکە ، زەردەپەڕ،،
دەوەنی ڕەوشەن، پشویەکی..
هەتا هەتا، ڕەهایی …
جوانی گوڵەزەردە خەوتوەکان
(٥)
کوخێک هەیە لە تەما،،
زەریاو مانگ و گەڵاو گوڵە هەڵاڵە..و..
سرووتی ئەفسونی جەستەیەک مەست..
بە فەرامۆشکردنی خەمە جوانەکانی ئەو،
سەکسیفۆنژەنی نادیاری ئێوارەیەکیش..
وون لە زەلکاوی ڕەنگینی پشت دارستانە ..
شەبەنگپۆشئامێزو..
گەنجینە شیعری بوهەیمی!
(٦)
بێداری دەریا..
بەدیار سەماکەرە ماسکدارەکانی گزنگ..
مانگێک بەدەفەوە حاڵی گرتوە..
گەلاوێژی جەستە تەڕ بە بارانی جوانی..
فرمێسکی زومردی ئەکاتە گڕی ژوان!
(٧)
بە فرمێسک و هەڵاڵەو ئاورینگی..
شەوێکی پەمەیی ، دەگەمە..
پردی خەیاڵ، کە پاشماوەی باڵی ئاویینی ..
فریشتە خەمگینەکانی دوای کۆچی تۆی لێجێما
(٨)
بە زەنگۆڵەی ئەستێرە خۆکوژەکان ،
سوێندبێ، هەمیشە تەمەنم بۆت ..
پایزە گەڵا خەزانی عیشقت بێ،،
(٩)
ئای زەریا! من کۆیلەو..
دێوانەی..
شەپۆلە بەخوڕە درەوشاوەکانتم
(١٠)
بەهرەیەکم پێویستە
ئەی ئەهریمەنی شیعری یاخی..
تا لە خونچە ڕەشەکانی داری زڕی مەرگ
خەرەندی ئەم ڕێگا تەمتومانەی ..
درەوازەی خۆری ئاوابووی چاوی ئەو،،
بکەمە فوارەی تەقیوی نێو هاژەی خودی ڕەها

ڕۆمانی (وێڵگەی یادەوەرییە گریمانکراوەکان) ، دووەمین ڕۆمانی (یوسف عزەدین)ە کەلەلایەن وەرگێڕ ( باست مرادی)ییەوە، دوای وەرگێڕانی ڕۆمانی ( تەنها ڕۆژێکی سارد) بکرێتە فارسی و لەلایەن دەزگەی چاپ و بڵاوکردنەوەی (انتشارات افراز) لەتاران/٢٠٢٤ بڵاوبکرێتەوە. هەروەها بابەتێکی تایبەتی لێكۆڵەر و نووسەر ( هۆشەنگ شێخ محەمەد)؛ تایبەت بەڕۆمانەکە، کەلەکتێبی ( دنیای تارمایی کاراکتەرە پەنهانەکان/دەزگای فام-٢٠٢٢) وەرگیراوەو بەزمانی فارسی لەپێشەکی ڕۆمانەکەدا بڵاوکراوەتەوەو پەرەگرافێکیشی خراوەتە سەر بەرگی دواوەی کتێبەکە.

چۆن سەرکەوتنی سەربازیی وەڵات شکەستی سیاسی بەرهەم دەهێنێت!
نووسینی: ئەلوف بێن ٤ی ئۆکتۆبەری ٢٠٢٤
سەرچاوە: فۆڕین ئەفێرس
وەرگێڕانی: حەسەن ڕازانی

تێبینی: ئەم بابەتە کەمێک درێژەو نەشم ویست کورتی بکەمەوە. چونکە ئەمە تەڕجومەیە نەک ئامادەکردن تاکو تەنها بیرۆکەو پۆینت و سەرخاڵەکانی دەست نیشان بکەم. بە هەر شێوەیەک لێم ببڕیبایە لە گرنگیەکەم کەم دەکردەوە. ئەم بابەتە لە فۆڕین ئەفێرس دا بڵاوکراوەتەوە کە گۆڤارێکی وەرزیە و پەیوەستە بە وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا. دەستی نووسەرەکانی تا ڕادەیەک ئاوەڵاکردوە بۆ ئەوەی بتوانن چی بەڕاست دەزانن بیڵێن. ئەو گۆڤارە نوسەری چەپ و لیبڕاڵی لە ناودا دەنووسێت. بابەتەکانی ناوی هەمویان دەگەنە ١٤ تا ٢٠ لاپەڕە. ئەوەش نووسێنێکی درێژە، هەر بۆیەش من بۆ بڵاوکردنەوە کردمە سێ بەشەوە. جا ئەو بابەتە هەم ئازادانە نووسراوەو هەم نووسەرەکەشی جولەکەیەو بۆخۆشی سەرنووسەری گۆڤارێکی ئیسڕائیلییە بە ناوی هاڕێنتز. نووسەر لەم نووسینەیدا بە ئازادانە ڕەخنە لە ئیسڕائیل و سیاسەتە ڕەگەزپەرستەکەی و سیستەمی دەسەڵاتدارێتی باڵی ڕاستڕەوی نێو سیاسەتی ئیسڕائیل دەگرێ . هەروەها بە تەواوی پێەوە دیارە کە هاوسۆزی کێشەی فەلەستینەو لە گەڵ فەلەستینیەکاندا بۆ درووستکردنی دەوڵەتی سەبەخۆی خۆیان هاوڕایە.(ح.ڕ)

بەشی دووەم :
بەردەوام بوونی ناتانیاهۆ لە دەسەڵاتدا لە گەڵ مێژووی ئیسڕائیلدا نایەتەوە!

ناتانیاهۆ بە ڕاکردنی لە بەرپرسیاریەتی و مناوەرەکردنێکی وردیشی دەستدایە تا مانەوەی خۆی و پێڕەکەی لە دەسەڵاتدا درێژە پێبدات، توانی خۆی ڕزگار بکات لەو لێکۆڵینەوە توندەی کە دەستی پێکردبوو لەسەر سیاسەتەکانی ناتانیاهۆ کە خۆی لە پێکەوە ژیان و گونجان لەگەڵ حەماسدا دەبینیەوە و لە لایەکی تریشەوە کە گوێی بەو هەموو ئاگادارکردنەوانە نەدەدا کە سوپاو دەزگاکانی هەواڵگریی پێیان دەدا لەسەر هێرشی چاوەڕوانکراوی لەو جۆرەی حەماس بۆ سەر ئیسڕائیل. هەروەها هەوڵەکانیشی لە لاکەی ترەوە بۆ لاوازکردنی دەسەڵاتدارێتی فەلەستین کە هاوبەشی پێشووی ئیسڕائیلە بۆ چەسپاندنی ئاشتی. جا ئێستا لە ترسی شکەستهێنانی لە دەنگدان و بە دوای ئەوەشدا دەگەڕێت کە دادگاییکردنەکەی لەسەر گەندەڵی وەدوا بخات، ناتانیاهۆ تەنانەت خۆی لە دەنگدانی پێشوەختەش بەدوور دەگرێت! بۆیە بەشی سەرەکی پلان و ستراتیژی ناتانیاهۆ ئێستا هەر ئەوەیە کە درێژە بەشەڕ بدات و تەنانەت بەربڵاوتریشی بکات تا بەرەو لوبنانیش بڕوات و ناشیەوێت لەگەڵ حەماس بگاتە هیچ ڕێکەوتنێک! جا ئەگەرئەو سیاسەتەی ناتانیاهۆ لە سەر حسابی تەواوی بە بارمتە گیراوەکانیش کە لە ناو غەزەو تونێلەکانی غەزەدان خەریکە هەر لە برسانا بمرن تەواو ببێت و بەسەرکەوتن بگات!
ناتانیاهۆ بۆ ئەوەی پارێزگاری لە دەسەڵاتی خۆی بکات هاتووە دەسەڵاتێکی یەکجار زۆی نایاسایی داوەتە هاوڕێ هەرێ ڕاستڕەوەکانی نێو هاوپەیمانیەتەکەی خۆی کە هەموو ئەوانە پڕبەگەروویان دەنگی نا بەرز دەکەنەوە بۆ هەر ڕێکەوتنێکی بارمتە گۆڕینەوە کە کشانەوەی ئیسڕائیلی لە غەزە تێدا بێت لەگەڵ بەردانی چەکدارەکانی حەماس کە لە زیندانەکانی ناو ئیسڕائیلدان. ئا ئەمەشیان نوێنەرایەتی 180 پلە گۆڕان و بادانەوە لە هەڵوێستی نیشتیمانیدا دەکات! چونکە ئیسڕائیلیەکان هەمیشە شانازییان بەوەوە کردووە کە ئامادەی کردنی هەموو شتێکن لە پێناوی هێنانەوەی بارمتەو دیلەکانی جەنگ بۆ ماڵێ خۆیان، وەک لە هەڵمەتەکەی ساڵی 1976 دا دەرکەوت کە هێزی بەرگری ئیسڕائیلی IDF ئەنجامیدا لە شاری ئینتێبی یۆگەندا بۆ ڕزگارکردنی ئەو سەرنشینانەی کە لە ناو فڕۆکەیەکی فەرەنسیدا بوون کە لە تەل ئەبیبەوە ذەچوون بۆ پاریس و لە ڕێگا فڕێنرابوون و بەرەو یۆگەندا برابوون. کە لەو هەڵمەتە بوێرانەیەدا برا گەورەکەی ناتانیاهۆ بە ناوی یۆنی گیانی خۆی بەخت کرد! ئینجا هەر پێنج ساڵ پێش ئێستا سەرۆک وەزیرانی ئیسڕائیل بەرەو مۆسکۆ کەوتە ڕێ و بە شێوەیکی تایبەت و هەر بۆ خۆی کەوتە پێک هاتن لەگەڵ سەرۆکی ڕوسیا ڤلادیمیر پۆتین بۆ بەردانی ئەو کچە گەنجە ئیسڕئیلیەی کە لە سەر هێنان و بردنی مادەی هۆشبەرەوە لە ڕوسیا گیرابوو. بەڵام سەیرە بۆچی ئەو کارەی نەکرد بۆ هێنانەوەی ئەو بارمتانەی کە لە ئۆکتۆبەری 7دا لە لایەن حەماسەوە ڕفێنرابوون!
پێڕە ڕاستڕەوەکەی ناتانیاهۆ چاک درکیان کردبوو بەوگرنگیدانەی ناتانیاهۆ پێیان لە لایەکەوەو لە لایەکی تریشەوە دەیانزانی بارودۆخی ناتانیاهۆ چەندە ناسکە، بۆیە زیاتر مکوڕ بوون لەسەر داخوازیە سەرەکیەکانیان و لە نێویشیاندا گەڕانەوەی دوبارە کۆمەڵگا جولەکەکان بۆ ناو غەزە کە لە ساڵی 2005دا لە سەردەمی شاروندا وازیان لێهێنرا. هەرچەندە ناتانیاهۆ بە ئاشکرا ئەو بیرۆکەیەی ڕەتدەکردەوە بەڵام ڕەنگە لە بنەوە پێشی خۆش بووبێ تا خۆی بکاتە یەکەم سەرۆک وەزیرانی ئیسڕائیل تا بگوترێت کە لەسەردەمی ڕابەرایەتی ئەودا بیرۆکەی داخوازی فراوانکردنی هۆردوگای جولەکە نشینی ئیسڕائیل دەستی پێکردۆتەوە کە دەیان ساڵبووە پاشەکشەیان کردبوو لەو داواکارییانە! لەو چەند هەفتەی ڕابردوودا لەڤین، وەزیری داد، لە هێزی بن سێبەرەوە گەڕایەوە بۆ ناو حکومەت بۆ ئەوەی دەست بکاتەوە بە چاکسازیی لە دەسەڵاتی دادپەروەریدا و بە واز هێنانی لە ڕێبازی یاسادانان، خۆی خستە ناو خەندەقی شەڕی بیرۆکڕاتیانەوە و ڕیگەگرتن لە دامەزراندنی دادوەرو زیاتر پشتگوێخستنی ئامۆژگارییە یاساییەکانی داواکاری گشتی گالی بەهاڕاڤ میارا!
لە ساڵەکانی پێش ئۆکتۆبەری 7 ، هەندێک لە بەرپرس و سەرکردەی عەڕەبی هاوڵاتی ئیسڕائیلی کەوتبوونە هەوڵ و کارێکی بەردەوام بۆ ئەوەی هاووڵاتیەعەڕەبەکانی ئیسڕائیل والێبکەن بە تەواوی لە گەڵ کۆمەڵگای ئیسڕائیلی تێکەڵ ببن، ئەوەش بە دەستەبەرکردنی پێدانی مافی یەکسان و ڕەخساندنی دەرفەتی زیاتری ئابووری بۆیان! بەڵام هەر دوای هێرشەکەی حەماس، حکومەت ڕێک ئەم هەوڵەی شکەست پێهێناو دەستی کرد بە گرتن و دادگایی کردنی عەڕەبەکان و بە بەهانەی پۆستەکانیان لە سۆشیال میدیا و تەنانەت دەست کرا بە ڕێگری لە هەموو ئەوخۆپیشاندانانەی کە عەڕەبەکانی ئەنتی شەڕ پێی هەڵدەستان لە ناو ئیسڕائیلدا! دەزگا سەرەکی و باوەکانی ڕاگەیاندنیش ڕێک هەمان ڕێبازیان گرتەبەرو خۆیان بەدوور دەگرت کە لە پانێڵە زۆرو زەبەندەکانیاندا بەشداری بکەن بەو عەڕەبانەی کە کۆمینتیان هەبوو، قسەیان هەبوو، شتیان دەزانی بیڵێن! لە ماوەی کەمتر لە دوو ساڵ، هاوپەیمانی ناتانیاهۆ توانی لە ڕووی سیاسییەوە دەست بەسەر تەواوی هێزی نیشتیمانی پۆلیسدا بگرێت و کۆنتڕۆڵی بکات و بیکاتە ئامڕازێکی کەسیی ژێر دەستی بەرەی هەرێ ڕاستڕەوی ئیسڕائیلیی کەسێکی خاوەن نفوزی وەک ئیتەمار بەن گڤیر، وەزیری ئسایشی نیشتیمانی، کە شاگردو خوێندکاری کەسێکی ڕەگەزپەرستی وەک قەشە، ڕەبای، مەیر کاهانە! لە لایەکی ترەوە بەن گڤیر دەستی کردە هەڵمەتێکی توندی شەڕی بیرۆکڕاتیانە، کەسی نزیکی خۆی و دۆست و هاوڕێیانی دامەزراندن لە شوێنە باڵاکان و پلەی ئەو ئەفسەرانەشی بەرز دەکردەوە کە بە شێوەیەکی نایاسایی ڕەشبگیرییان دەست پێکردبوو لە نێو خۆپیشاندەرانی دژی حکومەت و ئینجا لە لایەکی تریشەوە چاوی خۆی دەنوقاند لە هەموو ئەو تاوانانەی کە جولەکە توندڕەوەکان لە دژی عەڕەب و لادێکانی کەناری خۆرئاوا ئەنجامیان دەدا، هەروەها خۆی خەواندبوو لە هەموو ئەو تاوانانەی کە دەکرا لە دژی کۆمەڵگاو گەڕەکە عەڕەبنشینەکانی ناو شارەکانی ئیسڕائیل . چونکە بە لای بەن گڤیرەوە هەتا ڕێژەی عەڕەب کەم بکرایەتەوە لە نا وئیسڕائیلدا لە بۆ جولەکەکان باشتر بووە!
هەتا ئەم دواییانەش زوربەی جولەکەکانی ئیسرائیل ئەم هەڵوێستە تونڕەوانەیان بە شەرمەزاری دەزانی بەڵام ئەوەیان بەدەنگی بەرز نیشان نەدەدا، هەر بۆیەش ناتانیاهۆ توانی بارودۆخەکە لەگەڵیاندا هێواش بکاتەوە! لە هەمان کاتدا یەکێکی ترلە هەرێ ڕاستڕەوەکان بە ناوی بێزالێل سمۆتریش، کە وەزیری داراییە لە کابینەکەی ناتایاهۆدا، ڕابەرایەتی هەڵمەتێکی ڕەگەزپەرستانە دەکا بۆ لکاندنی تەواوی کەناری خۆرئاوا بە ئیسڕائیلەوە! کە دیارە ئەمەش لە ڕێگەی برسی کردنی دەسەڵاتدارێتی فەلەستینیەکانەوە دەکات. ئەو دوو کەسە هەرێ ڕاستڕەوە سمۆتیش و بەن گڤیر بە ڕوونی و ئاشکرایی ئامانجی خۆیان خستۆتە ڕوو کە ئەویش بریتیە لە دەستبەسەراگرتن و لکاندنی تەواوی کەناری خۆرئاوا بە ئیسڕائیلەوە، بەڵام ئێستا ئەو کارە تۆزێک ئاڵۆزتر بووە ئەویش لەبەرئەوەیە کە داگیرکردن و شەڕی غەزە لە گۆڕێدایە!

پڕۆژەی یاسای پارە!
ئەو فرە بەرەیەی شەڕ کە ئیسڕائیل تێیەوە گلاوە شەڕێکی لە ناوخۆشیدایە کە ناتانیاهۆی سەرۆک وەزیران دەستی داوەتێ بۆ گۆڕینی نۆرم و هەڵوێستەکان. هەرچەندە ناتانیاهۆ زۆرێک لە بیرۆکە ئایدۆلۆجیەکانی لەگەڵ هاوپەیمانە ڕاستڕەوەکانیدا هاوبەشی پێدەکا ، بەڵام ئەو کەوتۆتە مناوەرکردن ڕووەو پێگەیەکی سیاسی کە بە بارمتە گیراوە لە لایەن ئەوانەوەو ئێستاش دەیەوێت تەواوی خەڵکی ئیسڕائیل بە بارمتە بگرێت وەک چۆن خۆی کراوەتە بارمتە!
هێرشەکەی 7 ی ئۆکتۆبەر ئیسڕائیلیە سێکیولارو بە تایبەتی نێودەوڵەتیەکانی خستە تەنگژەوە. لە ماوەی سێ دەیەدا دوای کۆنفرانسی مەدرید لە ساڵی 1991 و ڕێکەوننامەی ئۆسڵۆ لە ساڵی 1993دا، ئەو ئیسڕائیلیە سێکیولارو نێودەوڵەتیانە شانازیان بە وەڵاتەکەیانەوە دەکرد کە توانیویەتی وەک بەشێک لە ڕۆژئاوا دەرکەوێت، هەروەها کێشەی فەلەستینیش وەک گرفتێکی چارەسەرنەکراو سەیریکراوەو گوتراوە کە دەتوانرێت هەر وا بەوشێوەیە لەگەڵیدا بەردەوام بن. بەڕێوەبردنی کێشەی فەلەستین بەبێ هیچ بەرەو پێشچوونێک، لە کاتێکدا کە ئیسڕائیل لە ڕووی ئابووریەوە بەرەو پێش چووە و کێشەی فەلستینیش نە بەرەو ئاشتی و نە بەرەو شەڕێش براوە بریتیبووە لە ڕێبازی سیاسی ناتانیاهو هەر لەو ڕۆژەوەی کە هاتۆتەوە نێو گۆڕەپانی سیاسەت لە ساڵی 2009. هەروەها ناتانیاهۆ دەستی بە هەڵگەڕانەوە کرد لێیان و دەستی دایە چاکسازییەکی گشتی لە دەسەڵاتی دادوەریدا، جا ئەو هەوڵەی ناتانیاهۆ ڕێخۆشکەر بوو کە هاوپەیمانییەکی ناوخۆیی پێک بێت لە نێوانی ناتانیاهۆ و نوخبەی لیبڕالیی ئیسڕائیلی. هەتا ئەگەر ئەو نوخبەیە دەنگیشیان پێنەدابایە بەڵام لە لاکەی ترەوە زۆر دڵخۆشبوون بەوڕێژە زۆرە پارەیە کە ستراتیژیەکەی ناتانیاهۆ خستبوویە بەردەستیان و وایان نیشاندەدا کە وەڵاتەکەیان لە ڕێزی وەڵاتانی پێشکەوتووی ڕۆژئاوادایە لە ڕووی گەشەسەندنی ئابووریدا و یەکێکە لە وەڵاتە بەرەو پێشچووەکان لە ڕووی نێودەوڵەتیەوە!
جا ئێستا لیبڕاڵەکانی ناو ئیسڕائیل تووشی فشاری دوولایەنە بوونەتەوە، لە لایەکەوە لە لایەن ڕۆژئاوای پێشکەوتنخوازو لیبڕاڵەوە لە لایەکی تریشەوە لە لایەن بنکەی ناتانیاهۆوە لە ناو خۆی ئیسڕائیلدا تووشی پەراوێزخران و بە شەیتانی کردن بوونەەتەوە! هەرچەندە هەردووک بەرەی جولەکەی پارێزگارو ئایینی ناو ئیسڕائیل وەک یەک بەدەستی دابەزینی بەهای (شێکڵ) و بەرزبوونەوەی هەڵاوسانەوە دەناڵێنن بەڵام لە لایەکی ترەوە توانیویانە مانایەک بدەن بە بەردەوامی شەڕەکە! بە تایبەتی بۆ ئەوهێڵە توندڕەوە لە جوولەکە توندڕەوەکانی بەری کەناری خۆرئاوا کە ئێستا هەست دەکەن ڕاست بوون کە ساڵی 2005 دژایەتی چوونە دەرەوەی ئیسڕائیلیان دەکرد بە تەواوی لە غەزە. ئێستا هەست دەکەن لە نێو کۆمەڵگای ئیسڕائیلیدا پێگەیان بەرەو هەڵکشان و بەرزبوونەوە دەڕوات بە تایبەتی لە نێو سوپای هێزی بەرگریی ئیسڕائیلیدا کە تێدا بوونێکی کاریگەرو بەرچاویان هەیە!
ئیترئەو لیبڕالانەی کە لە هەموولایەک زیاتر پابەندبوون و زۆرتریش زەرەرمەند بوون ڕوویان کردە دوو ستراتیژ بۆ مانەوەی خۆیان. یەکیکیان ئەوەیە کە کۆچ بکەن بۆ وەڵاتانی تر جا ئەگەر بە شێوەیەکی کاتیش بێت، یان دەچن داوای پاسپۆرتی وەڵاتێک دەکەن کە کەس و کاریان لەوێ نیشتەجێیە بۆ ئەوەی لە ڕێگەی کەس و کارەوە بتوانن ئەوانیش بچنە ئەو وەڵاتە! ئەو دیاردەیە لە پێش شەڕی غەزەش بوونی هەبووە، لەو ڕۆژەوە دەستی پێکردووە کە ناتانیاهۆ دەستی بە کودەتا کرد بەسەر دەزگای دادا. بۆیە قسەوباس لە نێو ئیسڕائیلیکاندا دەربارەی بەجێهێشتنی وەڵات بە تایبەتی لە نێو چینە دەوڵەمندو زیاتر ڕۆشنبیرو بە ئاگاکەدا بەرەو توندی و زۆر بوونیش ڕۆیی هە رکە شەڕی غەزە دەستی پێکرد لە گەڵ فەرمانڕەوایی ناتانیاهۆ. جا ئەو شوێنانەی کە ئیسڕائیلیەکان زیاتر کۆچیان دەکرد و دەیانویست بۆی بڕۆن بریتیبوون لە یۆنان، پۆڕتوغال، تایلاند و هەروەها ئەو شوێنە نەریتەی وەک لەندەن و نیویۆڕک. جا هەندێک لەو ئیسڕائیلیانە تەنانەت توانیویانە هەمان کارو بەرژەوەندیە ئابووریەکەی خۆشیان لە ناو ئیسڕائیلدا بپارێزن ئەوەش هەر لە دوورەوە بە ڕێگەی دیجیتاڵیی گەڕۆکەوە یان ئۆنلاینەوە!
نەیارانی ناتانیاهۆ بە هیوای ئەوەن کە بە شێوەیک لە شێوەکان ناتانیاهۆ بەختی نەمێنێت!
ستراتیژیەکەی تری نەیارانی ناتانیاهۆ بۆ مانەوەی خۆیان بریتی بوو لە بەردەوام بوون لەسەر هەڵوێستەکانیان و بەردەوام بوون لە خۆپیشاندان و ناڕازایەتی دەربرین لە دژی ناتانیاهۆ لە لایەکەوەو لە لایەکی تریشەوە بەردەوامبوون لە پشتگیری کردنی سوپای بەرگریی ئیسڕائیل لە شەڕیدا لە دژی حەماس و داوای بەردانی هەموو ئەو بە بارمتە گیراوانەشیا دەکرد کە لە ژێردەستی حەماسدا ماون. لە کۆتایی مانگی هەشت دا قەیرانی بارمتەکان گەیشتە ترسناکترین ترۆپکی خۆی کاتێک کە حەماس شەش لەو بارمتانەی لە تونێلێکدا لە ڕەفەح کوشتن. جا لەو کاتی توڕەیی و پەژارەیەدا کە ناتانیاهۆ نەیتوانیوە بگاتە ڕێکەوتنێک لە گەڵ حەماسدا بۆ ڕزگارکردنی ئەو شەش بارمتەیەو گفتوگۆکانیش کۆتایی پێناهێنێت بۆ بەردانی هەموو ئەو بارمتانەی کە هێشتا بەرنەدراون، بۆیە بەو هۆیەوە بە سەدان هەزار لە ئیسڕائئیلیەکان ڕژانە سەر شەقامەکان و لە دژی حکومەت و ئەو خۆپیشاندانەش گەورەترین ناڕازایەتی بوو کە لە دوای ئۆکتۆبەری 7 وە ڕوویدا!
بەڵام هەتاکو ئێستاش ناڕەزایەتیەکانی سەرشەقام نەیانتوانیوە بنکەی هاوپەیمانی ناتانیاهۆ بهێننە لەرزین. ئەو ناڕەزایەتیانە لە لایەن هەمان پێڕی نەیاری ناتانیاهۆ وە پشتگیری دەگرێن کە لە نێویاندا گاڵانت هەیە کە سەرکردایەتی ناڕەزایەتیەکانی کرد لە دژی ئەو چاکسازییەی کە ناتانیاهۆ دەستی پێکرد لە دەزگای داد. بەڵام سەرۆک وەزیران زۆر بە زیرەکانە مامەڵەی لەگەڵ بارودۆخەکەدا کردو هەموو ئەو خۆپیشاندانانەی بە سیاسیی ناساندن و مەبەستی سەرەکییان هیچ شتێک نیە تەنها دەڕپەڕاندنی منە لە دەسەڵات. جا ئێستا ناتانیاهۆ بابەتی بارمتە ئیسڕائیلییەکانی ژێر دەستی حەماس و میحنەتی ئەوانی کردووەتە بەهانەو بەکاری دەهێنێت!
نەیارانی ناتانیاهۆ هەر بە هیوای ئەوەن بەشک و ناتانیاهۆ بەختی هیچی تر نەیهێنێت یان لە شوێنێکەوە قڵشتێک بومەلەرزەیەک درووست بکات. یەکێک لە هەرێ کێشە ئاڵۆزەکانی ناوخۆ کە ناتانیاهۆ ڕووبەڕووی بووەتەوە بریتیە لە لێخۆشبوون لەو گەنجانەی کە زۆر ئۆرسۆدۆکسی و توندڕەوی ئایینین لە چوونیان بۆ خزمەتی سەربازی! ئەوە بۆ چەندین دەیە دەچێت کە بەهانەی ڕابەرانی ئایینی هەرێ توندڕەوی ئۆرسۆدۆکسی بۆ ئەو بابەتە ئەوەیە کە دەبێ ئەو گەنجە ئۆرسۆدۆکسیانە بپارێزرێن لە ژیانی سێکیولاریی کە لەوانەیە لە سەربازگەکاندا ڕووبەڕووی ببنەوە. جا ئێستا ئەو شەڕە بە تەواوی ئەو جیاوازیە گەورەو نایەکسانەی ئاشکرا کردووە کە هەیە لە نێوانی گەنجە هەرێ توندڕەوە ئایینیەکان و گەنجانی تری ئیسڕائیل کە هەموو کات بانگ دەکرێن کە بچن بۆ خزمەتی سەربازیی و خۆیان بکەنە قوربانی وەڵاتەکەیان!
لە مانگی حوزەیراندا، دادگای باڵای ئیسڕائیل گوتی کە هیچ بنەمایەک لە گۆڕێدا نیە بۆ ئەوەی گەنجی ئۆرسۆدۆکسی توندڕەوی ئایینی نەچێت بۆ خزمەتی سەربازیی و ئەوەی تریان بچێت.دەبێ هەردووک لا بە یەکسانی مامەڵەیان لەگەڵدا بکرێت! جا ئێستا حکومەت لە جێبەجیکردنی ئەو بڕیارەدا سستی دەنوێنێت و سوپاش نایەوێت کەس بە زەبری زۆریی پەلکێشی خزمەتی سەربازیی بکات. ئێستا ئەو کێشەیەش لە گۆڕێدایەو جارێکی تر سەرهەڵدەداتەوە کاتێک کە ئەنجومەنی یاسادانان دەنگ لەسەر بودجەی ساڵی داهاتوو دەدات! ڕابەرە سیاسیەکانی بەرەی ئۆرسۆدۆکسی هەرێ توندڕەوی ئایینی دەستیان کردووە بە هەڕەشە و دەڵێن ئەگەر بێت و ئەو ڕەش نووسەی لێخۆشبوون لە لاوانی ئایینی ئۆرسۆدۆکسی لەبۆ خزمەتی سەربازیی ڕەزامەندی لەسەر دەرنەبڕن ئەوا حکومەت دەڕوخێنن! جا هەر لەو دواییانەدا و بۆ ئەو مەبەستە ناتانیاهۆ بۆ پاراستنی خۆی هات کەسێکی وەک گیدیۆن سار کە وەزیری دادی پێشوو بوو هێنایە ناو هاوپەیمانیەتیەکەی خۆی!

ئەلوف بێن سەرنووسەری ڕۆژنامەی هارێتزە! سەرچاوەی ئەو نووسینە:
.https://www.foreignaffairs.com/middle-east/israel-paradox-defeat-aluf-benn

چارەسەری کێشە بە دیاریکردنی کێشە دەست پێ دەکات، ڕێک وەک ئەوەی چۆن چارەسەری نەخۆشی بە دەستنیشان کردنی هۆکاری پشت نەخۆشییەکە دەست پێ دەکات. ئەوەی ئەلفوبێی سیاسەت و تەندروستی بزانێت ئەو ڕاستییە دەزانێت. بۆیە بەڕاستی قسەکردن لەسەر تەزویر مایەپووچ و بێ بنەمایە چونکە جەوهەری کێشەی دیموکراسی لە هەرێم، لە عێراق و لە تەواوی ناوچەکە (وەک وڵاتانی ئێران، میسر و تورکیا و ڕووسیا) گرفت یان بوونی تەزویر نییە بەڵکوو کێشەگەلێکی دیکە کە بوون بە ڕێگر لەپێش گەشەی دیموکراسی. لەم کورتەبابەتە بەسەرپێی قسە لەسەر هەندێکیان دەکەین.
ئەوەی هەڵبژاردن لە کوردستان و کۆمەڵێک وڵات نادیموکراسی دەکات، پرسی تەزویر نییە، چونکە نەک لەم هەڵبژاردنە بەڵکو لە هەموو هەڵبژاردنەکان، ئەوکاتانەی کە بەخەستی تەزویر دەکرا، تەنیا بای چەند کورسییەک دەکرا تەزویر بکرێت، بەگشتی دەکرێت بڵێین، لە کەمترین حالەت کورسییەک و لە زۆرترین حالەت پێنج کورسی لەو ١٠٠ کورسییەی پەرلەمانی کوردستان بە تەزویر دەبردرانەوە.
ئەوەی وا لە هەندێک کەس بکات پەنا بۆ تیوری پیلانگێڕیی، یان تەزویر و ساختەکاری ببات، ئەوەیە کە ئەوانە پێیان وایە پارتی و یەكێتیی جەماوەریان نییە، مادام جەماوەر و دەنگدەریان نییە، ئەدی ئەوە چۆنە هەموو جارێک زۆرینەی کورسییەکان دەبەنە. بەکورتی، پێمان خۆش بێت یان نا، ئەم تێگەیشتنە هەڵەیە. پارتی و یەکێتیی دوو هێزی گەورەن لە کوردستان و جەماوەریان هەیە و جەماوەرەکەشیان گوێڕایەڵترن لە جەماوەری حیزبەکانی دیکە نەک تەنیا لەبەر دڵسۆزییان بۆ پارتی و یەکێتیی بەڵکوو لەبەر پەیوەستبوونی بەرژەوەندییەکانیان بەم دوو حیزبەوە، لەبەر مێژووی زۆر و دوورودرێژی ئەو دوو حیزبە، لەبەر خزمخزمێنەیان، هتد. ئەوەش ڕاستییەکە کە بە خۆشی بێت یان ناخۆشی دەبێت قەبوڵی بکەین. قەبوڵ کردن لەبەر ئەوەی نا کە ئەمە ڕاستە یان باشە بەڵکوو لەبەر ئەوەی واقیعێکە و سەپێنراوە، جا ئەوەی نازانێت ئەو واقیعە بۆ ئاوای لێهاتووە ئەوە شتێکی دیکەیە.
ئەوەی دەبێت قسەی لەسەر بکرێت تەزویر نییە بەڵکوو ئەو هۆکارانەن کە ڕێگرن لەپێش پڕۆسەی نیشتیمانسازی و بەدامەزراوەییبوونی دامودەزگاکانی هەرێم، کە دەکرێت لەم خاڵانەدا کورت بکرێنەوە:
یەکەم، نەبوونی هەلی یەکسان، واتە هەندێک حیزب، یەکێتیی و پارتی، بەتایبەتی، پارەیەکی زۆر و توانایەکی زۆر و زەبەلاحیان لەبەردەستدایە کە لە ئاکامی ناعەدالەتی و گەندەڵی و قۆرغکردنی جومگەکانی دەسەڵات مسۆگەریان کردووە و لە هەڵمەتەکانی هەڵبژاردن لە خزمەتی خۆیان بەرژەوەندی کاندیدەکانیان بەکاریان دێنن.
دووەم، کۆنتڕۆڵکرنی میدیا بە هەموو شێوەکانی، هەر لە ڕادیۆ و تەلەفزیۆنەوە بگرە تا سۆشیال میدیا، لەلایەن پارتی و یەكێتیی، کە هۆکارەکەی دەگەڕێتەوە بۆ بوونی ئەو پارە زۆرەی لەبەردەست پارتی و یەکێتیی دایە کە لە ڕێگەی دەستگرتن بەسەر سامانی گشتیی و گومرگەکان و دروستکردنی کۆمپانیای زەبەلاحی خانوبەرە و هەناردە و هاوردەکردن و مسۆگەرکردنی کۆنتراکتەکان و موساتەحە و زەوی زاردا مسۆگەریان کردووە. لە بەرئەنجامدا هەر دوو حیزب بوون بە خاوەنی کۆمەڵێک بانک و کۆمپانیای میدیایی زەبەلاح. ئەمانەش دەرفەتی نایەکسانیان بۆ کاندیدەکانی ئەم دوو حیزبە بە بەراورد بەوانی دیکە ڕەخساندووە.
سێیەم، کۆنتڕۆڵکردنی دەزگا ئەمنییەکانی کوردستان، هەر لە پێشمەرگەوە بگرە تا دەگاتە پۆلیس، کە هەم بۆ چاوسوورکردنەوە، هەم بۆ گرتن و زیندانیکردنی نەیاران بەکار دێت. ئەمەش ترس و دڵەڕاوکێی لای خەڵکانی دەرەوەی ئەم دوو حیزبە دروست کردووە کە لە هەڵبژاردنەکاندا و لەسەر سندوقەکانی دەنگدان ئەنجامەکانی دەردەکەون.
چوارەم، نەبوونی دەستوور و دادگایەکی باڵا کە هەم بێلایەن بێت هەم یەکلاییکەرەوە بێت. لە غیابی دەستوور و دادگاش، یەکێتیی و پارتی هێندەی دیکە تواناکانی گەندەڵکاریی و کۆنتڕۆڵکردن و قۆرغکردنیان زیادی کردووە. ئەمەش ژینگەیەکی دروست کردووە کە دیموکراسی نەک تێیدا گەشە ناکات بەڵکوو بپووکێتەوە.
کەواتە تکایە واز لەوە بێنن کە تەزویر کراوە یان نەکراوە، چونکە وەک گوتمان، بێجگە لەوەی کە تەزویر ڕۆژ بە ڕۆژ، جار بە جار، هەڵبژاردن دوای هەڵبژاردن، کەمی کردووە هیچ کاتێک تەزویر ئەو خەمە گەورە و ئەو گەمەگۆڕەرە، گەیم چەینگەرە، نەبووە.
ئەوەی گەمەکان و بارەکان بەلای پارتی و یەکێتیی دا لار دەکاتەوە ئەو چوار خاڵەیە کە ئاماژەم پێکردن، تا گەندەڵی کەم نەکرێتەوە، تا میدیا لەژێر دەسەڵاتی پارتی یەکێتیی دەرنەهێنراێت، تا سامانی گشتی لەلایەن حکومەتێک کە هی خەڵک بێت و بەرپرس بێت بۆ خەڵک، تا دادگای ئازاد و دەستوورمان نەبێت، تا هێزە ئەمنییەکان بە نیشتیمانیی نەکرێن، بەکورتی، تا پڕۆسەی نیشتیمانسازی لە هەرێم وەگەڕنەخرێت و نەبێت بە پڕۆسەیەکی تۆکمە، ئەوە دیموکراسی هەر ساختەکراسی بەرهەم دێنێت، بەڵام وەک گوتم نەک لەبەر تەزویر بەڵکوو لەبەر ئەوەی تەواوی پڕۆسەکە ساختەکارییە.

چەند ڕۆژێکە دەنگۆی وتووێژی نێوانی پەکەکە و حکومەتی تورکیا لە ئارادایە. پێناچێت ئەمە کاری ئەم چەند ڕۆژە بێت بەڵکو لانی کەم پێشینەیەکی چەند هەفتەیی هەیە. بەم بۆنەشەوە توێژەرەوانی کورد و ناکورد زۆری لەسەر دەنوسن و هەندێکیشیان خەنجەر لە کا دەدەن. هەندێك لە سەرانی پەکەکەش کۆمێنتی خۆیان داوە و ئەوانی دیکەش بە دوای ئەماندا دێن هەر وەکو پێشتر دیتومانە.
بۆ من هۆکاری ڕوودانی وتووێژەکە و کێ قسە دەکات و کێ دیمانە دەکات هیچ گرنگییەکی نییە، ئەوەی گرنگە ئەمە دەرفەتێکە و هاتۆتە پێشەوە کە پەکەکە دەبێت لەم بار و دۆخەدا بیقۆزێتەوە هەتا ئەگەر ئەنجامێکیشی نەبێت چونکە هەر هیچ نەبێت پشوویەکی باش دەبێت بۆ خودی پەکەکە خۆی و بۆ کوردستانی باکور و باشور و تا رادەیەکیش ڕۆژئاواش . پشوویەك دەبێ کە چی تر کەسە دەرکەوتوو چالاکەکانی نێو پەکەکە و ڕۆژئاوا لە تورکیادا راونانرێن و ناگیرێن، پشوویەکە هەر ئاواش تا ڕادەیەك ئاسایش بۆ باشووری کوردستانیش دەگەڕێتەوە، هەر هیچ نەبێت دۆستان و ئەندامانی پەکەکە ترسی تیرۆرکردنیان چ لە ڕێگەی تیرۆری چەکەوە یاخود درۆنەوە نابێت . پشوویەك دەبێت کە بارودۆخی یەکێتی نیشتمانیش تا ڕادەیەك ئاسایی دەکاتەوە و فڕۆکەخانەی سلێمانیش گەر بۆ وەختییش بێت دەکرێتەوە .
سوود و قازانجی ئەم هەلە ئەوەندە زۆرە کە لیستێکە و من نامەوێت بیکەمە مەبەست و کرۆکی بابەتەکەم. لەگەڵ وتنی ئەوانەی سەرەوەشدا ئەوە دەبینم کە رەنگە زۆرێك هەبن لە ناو خودی پەکەکە هەتا بە سەرکردەکانیشیانەوە ڕاگرتنی شەڕ و وتووێژکردن پەسەند نەکەن، بەڵام لێرەدا دوو خاڵی گرنگ هەیە بۆ هەردوولا ، ئەوانەی کە لەگەڵیدان و ئەوانەشی کە دژن پێی دبێت رەچاو بکرێن.
یەك: ئایا پەکەکە لەو کاتەوەی، واتە مانگی تەموزی 2015 وە کە ئەردۆگان شەری بەسەردا سەپاندن چ هەنگاوێکیان ناوە؟ چەندێك زەرەریان بە حکومەت و دەوڵەتی تورکیا گەیاندووە ؟ چەندێك پرسی کورد لەوێ چووەتە پێشەوە؟ کوردان و کوردستانی باشوور و باکور و ڕۆژئاوا و تا ڕادەیەکیش تەنانەت ڕۆژهەڵاتیش، چەندێك لەم شەڕە نابەرانبەرییەدا سوود یا زییانیان بینیوە؟ چەندێك پێگەی هەردوولایانی واتە دەوڵەتی تورکیا و پەکەکەی لە ‘نێو کۆمۆنێتی نێودەوڵەتی’ بەهێز یا لاواز کردووە؟ ئەمانە و پرسیارگەلێکی دیکە دەبێت بکرێت و خودی کەسەکە تاو وتوێ بکات پێش دانی بڕیارەکەی.
بێ گومان بۆ پرسیارەکان وەڵامی جیا جیامان دەبێت ئەویش دەکەوێتە سەر ئەوەی کە ئایا ئێمە لە سەرچاوەی سۆز و ویست و حەزی خۆمانەوە لێکدانەوەی بۆ دەکەین یاخود لە واقیع و بارودۆخی ناوچەکە و تا رادەیەکیش جیهانەوە تەماشای دەکەین؟ بۆ من کە هەر لە 2015 وە دژ بەو شەرە بووم و چەندەها وتارم بە کوردی و بە ئینگلیزی لەسەری نوسیوە و دەیەها پۆستیشم لە فەیسبووکدا کردوە چونکە هەمیشە بە دوور لە سۆز و حەزی خۆم قسەم کردووە، بەڵکو بە تێڕوانین لە واقیع و پشتبەستن بە بەڵگە و زەمینەی بزوتنەوەکە لە باکور و تورکیا و هەژمون و لێکەوتەی ئەو بزوتنەوەیە چ نەرێنی یاخود ئەرێنی لەسەر بزوتنەوەکەی ڕۆژئاوا و کۆمەڵگەی کوردی لە هەموو پارچەکانی کوردستاندا دادەنێت. من لەو دەلاقەیەوە تەماشام کردووە و هەڵوێستی خۆمم لێ وەرگرتووە،
ڕەتکردنەوەی وتووێژ لە هەلوێستی هێز و ئاسۆڕوونی و بوونی بەربیینیەکی باشتر لە پاشەڕۆژێکی نزیکتردا، رەنگە لۆژکانە بێت. بەڵام لە کاتێکدا کە بزوتنەوەیەکی چەکدارانەت هەبێت و ئەرکی سەرەکی تەنها بەرگریکردن بێت لە خۆی و باشترین چالاکی ئەو کەمپەینی ڕزگارکردنی بە تەنها ئۆجەلان، بێ لە هاوەڵەکانی لە بەندیخانە و ڕۆژانە و هەفتانە دەیان کەسانی چالاک و دۆست و ئەندامانت لە دەست بدەیت و نە لە باشووردا بتوانیت ئازادانە بسوڕێیتەوە و جالاکییەکانت بکەیت و هەمیشەش لە مەترسی تیرۆی درۆن و چەشنەکانی دیکەی تیرۆر بیت و هاوکاتیش دەسەڵاتی کوردیش ئەوە پارتییە دەست لەگەڵ هەموو لایەکدا تێکەڵ دەکات دژ بە پەکەکە ، خاك ، میللەت، سامان هەڕاج دەکات هەر بۆ ئەو مەبەستە ، یەکێتیش ڕێگا نادات کە هچ چالاکییەک دژ بە تورکیا و دەوڵەتی تورکیا بکرێت ، بەڵکو ڕێگا دەدات ، راستەوخۆ بێت یا ناڕاستەوخۆ تورکیا کێی بوێت لە زۆنەکەیدا تیرۆری بکات یا بیفڕێنێت ، ئەمانە و زۆر زۆری تر. باشە لە حاڵەتێکی ئاوادا وتووێژ ئەگەر هەر بە مەبەستی دانی پشوویەكیش بێت باشتر نییە لەو شەڕە دۆڕاوە؟ بە درێژایی شەری 9 ساڵ و وادەبێتە 4 مانگیش لەگەل حکومەتی تورکیادا پەکەکە و کورد زیانی نەکردبێت قازانجی نەکردووە ، جەماوەرێتییان گەر نەهاتبێتە خوارەوە نەچۆتە سەرەوە … ئیتر بۆچی وتووێژ نەکرێت؟؟ دوای ئەوە وتووێژە بە سەر نەگرتنیشی چ زیانێکی هەیە و دەبێت؟
دوو: مەرجەعێتی ئۆجەلان: مەرجەعیەیەت ئەو سەرچاوەیە کە بۆ حەلی گرفتەکان و دانی بڕیارە سەرەکییەکان لایەنەکان و کەسەکان دەگەڕێنەوە بۆی. مەرجەعییەت یانی پیرۆزکردنی ئەو سەرچاوە و بڕیار و لێکدانەوەکانی ، یانی نابیناکردنی هەر هەموو ئەوانی دیکەی ئەو حیزبە، ئەو بزوتنەوەیە ، یانی بە مەبەست و بەدەستی خۆت نابینا و نەبان لە واقیع و ڕاستییەکان دەکەیت ، یانی خۆڕادەستکردنی کەسانێك کە دەکرێت ئامۆژگاری و بڕیارەکانیان نادروست بن ، یانی نەفیکردنی کەسایەتی خۆت و هەڵپەساردنی مێشکت، یانی وابەستەیی بە کەسێك بە ڕایەك و بڕیارێك گەرچی پێشوەخت دەزانیت کە هەڵەیە….تد .
دیارە من هەر بە تەنها مەبەستم پەکەکە و دۆستان و هەوادارانی پەکەکە نییە ، بەڵکو هەموو حیزب و ڕابەر و سەرکردەکانە ڕۆحانی یاخود ناڕۆحانی لە هەر هەموو ناوچەکەدا. دەرد و پەتای پیرۆزیی و پیرۆزکردنی ڕابەر و سەرکردە و بوون بە مەرجەعییەت هەر پەکەکەی نەگرتۆتەوە بەڵکو هەموو حیزبەکانی ناوچەکەی لە کۆن و نوێدا گرتۆتەوە، هەر تەماشای بارزانی باوك و کوڕ، جەلال تاڵەبانی، سەرکردە و ڕابەرەکانی حیزبە ئیسلامییەکانی کوردستان و حیزبوڵا و حەماس و … تد گرتۆتەوە کە ناکرێت و نەگونجاوە ڕا و بڕیاری ئەو ڕابەر و سەرکردانە بە هەند وەرنەگیرێت و ڕەتبکرێنەوە.
سەبارەت بە پەکەکە و ئۆجەلان، ڕاستە ئۆجەلان بە جەستە بەندە بەڵام بە هزر و هەڵوێست و نوسینەکانی گەورەترین هەژموونی خۆی بەسەر پەکەکەدا زاڵ کردووە، نەك هەر سەرکردەیەکی کۆن و کارامەی پەکەکەیە بەڵکو ڕابەرێکی ڕۆحیشیانە . ئۆجەلان بە مێژوی خەباتی ناو شار و شاخ و بەندکردنی بۆ ئەم هەموو ساڵانە، لای پەکەکە و دۆستەکانی لە هەموو کورستانەکاندا پیاوێکی ئەفسانەییە و پیرۆز کراوە ، پیرۆزکردنیشی سەرچاوەی ڕەتکردنەوە و پەسەندکردنی ئەوەی دێتە پێش و ئەوەی ڕووی داوە، بۆیە قسە و بڕیارەکانی ئۆجەلان ئەوەندە سەنگ و قورسایی خۆیان هەیە ڕەتکردنەوەیان دەچێتە خانەی مەحاڵەوە .
پەکەکە وەکو حیزبێکی قوچەکەیی و ئیدۆلۆجیست و خاوەن دسپلینێکی تووند و تۆڵ کە تا ئێستاش تینیۆتی بە قسە و نوسینەکانی ئۆجەلان دەشکێ و ئاوی حەیاتیانە، لێبڕین و وشکبوونی ئەو ئاوە کارەسات بەسەر پەکەکەدا دێنیت، بیرمەندی یەکەم و ڕەسەنی پەکەکەیە و نەك هەر ئەوەندە بەڵکو پەکەکە ئەوەندە بڕوای بە خودی ئۆجەلان و نوسینەکانی هەیە کە لابەلاکردنەوەی کێشەی ڕۆژهەڵاتی ناوین لە دووتوێی مێشك و لاپەڕەی کتێبەکانی ئەودا دەبینین.
قسەکەی ‘دەوڵەت باخچەلی’ سەبارەت بە پرسی کورد لە تورکیادا ڕاستە، کە نە لە ئەدەنەیە و نە لە قەندیل بەڵکو لە ئیمڕاڵییە ، چونکە پەکەکە ناتوانن لە بڕیارەکانی ئۆجەلان دەرچن چونکە ئەوەندەیان پیرۆز کردووە و لە ئاسمانە ناکرێت بێهێننە سەرزەوی ، ناتوانیت قسەی بشکێنیت و خۆت کافر و مولحید بکەیت ، خۆت بێ حورمەت و تڕۆ بکەیت. ئەوە، ئەوە بڕیاری سەرەکی تا ڕادەی ئاگربەستی و وتووێژ و ڕێکەوتن و هەڵوەشاندنەوە و چەکدانان و واژۆی دوا دەستنووسی بڕیار و پلانەکان دەکات . قسەی دووهەمی باخچەلی، ئەمەشیان هەر ڕاستە کە دەڵێت با ئۆجەلان بەر بێت و قسەی لەگەڵدا بکرێت . باخچەلی زۆر بە باشی پەکەکە و ڕۆڵ و هەژموونی ئۆجەلان لەسەر پەکەکە و قورسایی بڕیارەکانی دەناسێت، ئەوەندە گەمژە نییە قسە فڕێ بدات . ئەو کە دەڵێت با ئۆجەلان بێت دژایەتی خۆی بۆ تیرۆریزم بەیان بکات بەو مەبەستە نییە کە ڕۆشنبیر و نوسەری کورد و سیاسییەکان شرۆڤەی بۆ دەکەن . ئەو دەڵێت با وتووێژی لەگەڵدا بکرێ، با بێتە دەرەوە لە بەندیخانە و ڕووبەڕوو دانوسستاندنی لەگەڵ بکرێت. ئەو دوای ئەمانە ئەو داخوازییە لە ئۆجەلان دەکات کە دژ بە تیرۆریزم و تیرۆر بوەستێتەوە . ئۆجەلان دەزانێت کە پەکەکە گەر لە کۆندا لە کاری تیرۆریستیدا گلابێت ، ئەوە ئێستا پەکەکە تیرۆریست نییە ، ئەوە حکومەتی تورکیایە کە بە درێژایی دروستبوونی فاشست بووە و لە ئێستاشدا دەوڵەتێکی فاشست و تیرۆریستییە.
من زۆر دەمێکە وتومە گەرچی ئۆجەلان بەندە بەڵام بیرکردنەوەی، تێڕاوانینی بۆ پرسی کوردی تورکیا و داهاتوی پەکەکە لەم بارودۆخەدا و تێپەڕینی قۆناخی جەنگی چەکداریی زۆر لەوانەی لە قەندیل دانیشتوون و بە حساب لە دەرەوەن و بەند نین، باشتر و دروستترە . ئۆجەلان ئاگربەستی دەوێت، ئەو یەکلاکردەنەوەی پرسی کوردی لە تورکیا بە وتووێژ و دانوستاندن لەگەڵ حکومەتی تورکیا دەوێ نەك لە ڕێگەی بزوتنەوەی چەکدارییەوە، بزوتنەوەی چەکداری کوتانی ئاسنی ساردە، ئەگەر لەو کوتانەشدا پرژێکی لێ ببێتەوە سەروگوێلاکی ئەوانە دەگرێتەوە کە دەیکوتن نەك دووژمنەکانی. بزوتنەوەی چەکداری ڕۆڵی بەسەر چووە هەڵوەشاندنەوەی و جێگرتنەوەی بە خەباتی جەماوەریانە و ڕووکردنە شەقامەکانی شار و بۆ هەموو ئەو حیزبانە، بە پیرەوەچوونی پەڕلەمان لەڕێگەی پرۆسەی هەڵبژاردنەوە هەزاری خێرە و دەی بەرکەت. بەرنامەی کۆنفیدراڵیزمی دیمۆکرات کە جۆزیف پرۆدۆن و مورەی بوکچین باسیان کردووە لە ڕێگەی حیزب و بزوتنەوەی چەکداررییەوە ناکرێت، بگرە حیزب تەگەرە و گەورەترترین بەربەست و دوژمنی سەرسەختی کۆنفیدراڵیزمی دیمۆکراتن.
ئەمەی کە ئێستا پەکەکە دەیکات نە بەرخۆردانە و نە جەنگی بەرەنگارییە و نە سوودیشی هەیە ، ئەمە شەر لە بەتاڵی باشترەی مەسەلە کوردییەکەیە. گرنگ نییە حیزبەکان، بزوتنەوەکان چ دروشمێك بەرز دەکەنەوە و چ بانگەشەیەك دەکەن و چەند شەهید دەدەن؟ گرنگ ئەوەیە کە ئایا لە زەمینەی واقیعدا چ گۆڕانکارییەك دەکەن؟ ئایا ئەوەی کە دەیکەن کەمتر زیانبەخشە لە بەرانبەر ئەوەی کە بەدەستی دەهێنن؟ جەماوەرییبونیان لە شەڕێکی نەبڕاوەی بێ دەستکەوتدایە یاخود هێنانی خۆشگوزەرانی و ئازادیی و دادەوەری کۆمەڵایەتی و تا ڕادەیەك هەنگاونان بۆ جۆرێك لە یەکسانی؟
پەکەکە پێویستی بە چاوخشاندنەوە بە سیاسەتی ئەم نۆ ساڵەیدا هەیە ، گەر لەم سات و وەختەدا نەتوانن ئەوە بکەن، ئەگەر ئەم دەرفەتە کە ئێستا ڕەنگە بێتە دی هەر هیچ نەبێت دەتوانن سوودی لێببینن و بەخۆیاندا بچنەوە.
تکایە تۆش، قەڵەم بەدەستی کورد خەنجەر لە کا مەدە ، تۆ گەر باوك و دایکی ئەو کوڕ و کچە گەنجانە نیت لەو شەڕەدا گیانی خۆیان دەکەنە قوربانی، خۆ ڕەنگە خۆت باوك یا دایك بیت . تکایە قسەی زل مەکە و هانی بەردەوامییدانی شەڕ بدەیت و خۆتیش مێشێك میوانت نەبێت و بە هیچ جۆرێك پریشکی ئەو شەڕە تۆ و خێزان و ئازیزانت نەگرێتەوە. ئەوە ئەو پەڕی بەدڕەوشتییە.

زاهیر باهیر
24/10/2024

بەڕێزان کەسوکار و دۆست هاوڕێیانی کاک ستیڤان

بە داخێکی گرانەوە هەواڵی کۆچی دوایی [کاک ستیڤان]مان پێگەیشت. وەک نووسەرێکی بەتوانای ماڵپەڕەکەمان، کە ساڵانێکە بەردەوامە لەگەڵماندا.

کاک ستیڤان بە دڵسۆزییەوە خزمەتی نووسین و کارەکەی خۆی دەکرد. توانای تایبەتی هەبوو لە گەیاندنی بیرۆکە ئاڵۆزەکان بە شێوەیەکی ڕوون و جوان، ئەمەش وای کردبوو ببێتە خاوەنی خوێنەری تایبەت بە خۆی و بە چاپگەیاندنی کۆمەڵێک کتێب.

ئەمەی خوارەوە لینکی پەیجی نووسەرە لە دەنگەکان

https://dengekan.info/archives/author/stivanshamzinani

تکایە هاوخەمی و سەرەخۆشی گەرممان قبوڵ بکەن لەم کاتە سەختەدا.

گۆران عەبدوڵڵا

بەرپرسی ماڵپەڕی دەنگەکان

شیکردنەوەیەکی دەروونناسی و کۆمەڵناسی بۆ ئەم دیاردەیە.
(بۆیە وشەی دۆخ بەکارنایەنم چونکە دۆخ زەمەنێکی کاتیە و زۆرکات تێدەپەڕێنرێت، بەڵام دیاردە بریتیە لە زۆر دووبارەبوونەوەی دۆخەکە کە درێژخایەنەیە و کاریگەری قوڵ بەجێدەهێڵێت، ئەم وتارە بە پشت بەستن بە تێڕوانینی نووسەر بۆ ئەم دیاردەیە نووسراوە), زنجیرەی ١٥٦.

ابراهیم موحەمەد(ئەبڕاهام لێڤای).

لە کۆمەڵگای کوردیدا، دیاردەیەکی سەرنجڕاکێش و جێی نیگەرانی هەیە کە پەیوەندی بە چۆنیەتی مامەڵەکردن لەگەڵ کەسانی باش و دڵسۆزدا هەیە. ئەم دیاردەیە، کە دەکرێت بە “دیاردەی دژایەتیکردنی چاکە” ناوی لێ بنێین، پێویستی بە لێکۆڵینەوەیەکی قووڵی زانستی هەیە لە ڕووی دەروونناسی و کۆمەڵناسییەوە. لەم وتارەدا، هەوڵ دەدەین بە شێوەیەکی زانستی و مەعریفی ئەم دیاردەیە شیبکەینەوە و هۆکارە سەرەکییەکانی دەستنیشان بکەین.

لە ڕوانگەی دەروونناسییەوە، ئەم دیاردەیە ڕیشەی قووڵی لە دەروونی تاکی کوردیدا هەیە. مێژووی درێژی چەوساندنەوە و ستەم، کە نەتەوەی کورد پێیدا تێپەڕیوە، کاریگەری قووڵی لەسەر کەسایەتی تاکی کورد بەجێهێشتووە. ئەم بارودۆخە وای کردووە کە جۆرێک لە دڵەڕاوکێی بەردەوام و هەستی ناسەقامگیری لە ناخی تاکدا دروست ببێت. کاتێک کەسێکی باش و دڵسۆز دەردەکەوێت، ئەم هەستە نائارامە خۆی لە شێوەی دژایەتیکردن و ئازاردانی ئەو کەسەدا دەردەخات.

بەشێك لە کۆمەڵناسان پێیان وایە کە کۆمەڵگای کوردی، وەك زۆربەی کۆمەڵگا ڕۆژهەڵاتییەکان، لە قۆناغێکی گواستنەوەدایە لە کۆمەڵگایەکی نەریتییەوە بۆ کۆمەڵگایەکی مۆدێرن( کە لە کۆمەڵگای کوردیدا پرسی فیودالیزم و مۆدێرنیتە، بابەتەکە بریتیە لە بازدانێکی قوڵ کە بێ مەعریفەیە، بە هۆشیاری و ڕەگە و ڕیشەیەکی پتەوەوە هەنگاوی نەناوە کە دەرئەنجانەکانی باش نابێتن بەشێوەیەکی گشتی). لەم قۆناغەدا، تێکەڵبوونی بەها کۆن و نوێیەکان دەبێتە هۆی دروستبوونی جۆرێک لە ناکۆکی لە سیستەمی بەهاکاندا. کەسانی باش و دڵسۆز، کە هەڵگری بەها بەرزەکانن، دەکەونە بەر هێرشی ئەو کەسانەی کە ناتوانن خۆیان لەگەڵ ئەم گۆڕانکارییانە بگونجێنن.

لە لایەکی دیکەوە، سیستەمی پەروەردەی کوردی، کە بەشێکی گرنگە لە پێکهێنانی کەسایەتی تاك، نەیتوانیوە بە شێوەیەکی دروست گرنگی بە بەها ئەخلاقی و مرۆییەکان بدات. ئەمەش وای کردووە کە نەوەی نوێ تێگەیشتنێکی ناتەواویان بۆ چەمکی چاکە و خراپە هەبێت. لە ئەنجامدا، زۆر جار ڕەفتاری باش و دڵسۆزانە وەک لاوازی یان ساویلکەیی لێک دەدرێتەوە.

قەیرانە ئابووری و سیاسییەکان، کە بەردەوام کۆمەڵگای کوردی ڕووبەڕوویان دەبێتەوە، کاریگەری قووڵیان لەسەر دەروونی تاکەکان هەیە. کێبڕکێی ناتەندروست و هەوڵدان بۆ بەدەستهێنانی سەرچاوە سنووردارەکان، وای کردووە کە زۆر کەس پەنا بۆ ڕەفتاری نەشیاو ببەن. لەم ژینگەیەدا، کەسانی باش و دڵسۆز دەبنە قوربانی ئەم بارودۆخە ناتەندروستە.

هۆکارێکی دیکەی گرنگ پەیوەندی بە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان و میدیاوە هەیە. لە جیهانی ئەمڕۆدا، کە زۆر جار بەها ماددییەکان لە سەرووی بەها مەعنەوییەکانەوە دادەنرێن، کەسانی باش و دڵسۆز وەک نموونەیەکی نامۆ و نەگونجاو پیشان دەدرێن. ئەمەش کاریگەری نەرێنی لەسەر پێگەی کۆمەڵایەتی ئەم کەسانە دروست دەکات.

بۆ چارەسەرکردنی ئەم دیاردەیە، پێویستە هەنگاوی جددی بنرێت. پێویستە سیستەمی پەروەردە بە شێوەیەکی بنەڕەتی پێداچوونەوەی پێدا بکرێت و گرنگی زیاتر بە پەروەردەی ئەخلاقی و بەها مرۆییەکان بدرێت. هەروەها پێویستە خزمەتگوزارییە دەروونییەکان فراوانتر بکرێن و دەرفەتی زیاتر بۆ چارەسەرکردنی کێشە دەروونییەکان بڕەخسێت.

کۆمەڵگای مەدەنی و ڕێکخراوە ناحکومییەکان دەتوانن ڕۆڵێکی گرنگ لە بڵاوکردنەوەی هۆشیاری و گۆڕینی ئەم کولتوورە نەرێنییەدا بگێڕن. هەروەها پێویستە میدیا و ڕۆشنبیران گرنگی زیاتر بە بڵاوکردنەوەی نموونە باشەکان بدەن و هانی خەڵک بدەن بۆ پشتیوانیکردن لە یەکتر.

گۆڕینی ئەم دۆخە کارێکی ئاسان نییە و پێویستی بە کات و هەوڵی بەردەوام هەیە. بەڵام بە هاوکاری یەکتر و بە پشتبەستن بە زانست و تێگەیشتنی دروست، دەتوانین هەنگاو بەرەو کۆمەڵگایەکی تەندروستتر بنێین کە تێیدا چاکە و دڵسۆزی پاداشت بکرێنەوە نەک سزا بدرێن.

نامەی یەکەم

ئازیزەکەم، ماوەیەکە هەستێکی زۆر نامۆ و سەیر دەمهاڕێت! زۆر هەستەوەر و میزاجیی بوومه، زووش هەڵدەچم. دەمەوێ ئەو ڕاستییەت پێ بڵێم، هیچ مەیلێکیشم بۆ ژیان نەماوە. هەست دەکەم من سەر بەم جیهانە نیم و خۆم بە غەریب دەزانم لەنێو ئەوانی تر. هەندێک جار دەڕۆمە چۆلەوانی و زۆر چێژ لە بەسەرخۆداخران و تەنیایی و گریان دەبەم. هەندێک جاری تریش حەزم لێیە بڕۆمە ناو ئاپۆڕا و تا هێزم تێدایە بدەمە قاقا. هەندەک جار وەکو هەرزەکارێک دڵم بۆ ژیان لێدەدات و دەمەوێ بە هەموو هێزمەوە ئامێز لە باڵای گەردوون وەربێنم. هەندێک جاری تریش ڕقم لە هەموو بوون دەبێتەوە و ئارەزوو دەکەم وەکو سوریالستێک بەسەر هەموواندا بڕشێمەوە. دەمێک زۆر گەشبینم و وا دەزانم هەموو ڕێگاکان دەڕۆنەوە ماڵی دڵخۆشیی. دەمێکی تر هەموو خەندەکانم دەکەمە ناو سەبەتەی بێمانایی وجوود و دەڵێم پووچگەرایی بۆ من تەنها پەنجەرەیە کە تێیدا لە هەموو بوون بڕوانم و هێندە لە زەلکاوی ڕەشبینی ڕۆ دەچم، شۆپنهاوەر* بە تاقە پەیامبەری خۆم دەزانم. گاوێک ئارەزوو دەکەم لەگەڵ سەمفۆنیایەکی جیهانیی سەمایەکی زۆربایی دەست پێ بکەم. گاوێکی تر ئشتییا دەکەم بڕۆمە خەلوەتی گۆشەگیری و تەنانەت گوێم لە دەنگی ترپە جاڕسکەرەکانی هەناسەکانی خۆشم نەبێت. لەوانەیە تۆ و هەمووان ئەوە ناو بنێن شێتیی! بەڵام من بڕوام وایە کە هێشتا کاتی شێتبوونم ماوە. با ئەوەشت پێ بڵێم، من کەسێکی لاوازم و ناتوانم ململانێ لەگەڵ تەنیایی، مەرگ، شێتیی و نەخۆشیدا بکەم. دەترسم ڕۆژێک بێت و چیتر بەرگەی ئەو دۆزەخە نەگرم کە پێی دەڵێن ژیان. تۆ پێم بڵێ چار چییە؟ هەرگیز حەزناکەم جارێ پێشوازی لە مەرگ بکەم، بەڵام ئایا دەبێ ڕێگەیەکی تر هەبێ؟ هەر بەڕاستی، تۆ بڵێی ئەوە نەخۆشیی یان جۆرێک لە شێتبوون نەبێت کە من تووشی بوومە؟

“شەماڵ بارەوانی“
ـــــــــــــــــــــــــ
*ئارسەر شۆپنهاوەر، فەیلەسووفێکی ئەڵمانییە و بە فەیلەسووفە ڕەشبینەکە ناسراوە.

….موسڵمانەکان لە مێژووی خۆیانا دوو جار ڕوویان کردۆتە ئەوروپا ، جاری یەکەم لە زەمانی فتوحاتی ئیسلامی بۆ داگیرکردنی ئەوروپا و بە شەق وەکو ناوچە عەرەبییەکان ئەوروپییەکان بخەنە ناو ڕەعییەتی ئیسلامییەوە کە خۆشبەختانە بۆیان نەلوا ، جاری دووەم موسڵمانەکان وەک پەناهەندە ڕوویان کردۆتە ئەوروپا بۆ دابین کردنی مەعیشەت و سەلامەتیان ، واتا وێڵی ئازادی و نانن، موعادەلەکە هەڵگەڕاوەتەوە : جارێک داگیرکردنی کافرستان و جارێک سواڵکردن لە کافرەکان…
زۆر جار گروپە ئیسلامییەکان{ داعش، ئیخوان ، سەلەفی ، قاعیدە} بێ منەتی خۆیان لە خێر و بەرەکەتی کافر و مولحیدەکان دەرئەبڕن و هەموو خۆشگوزەرانی ژیانیان بە نیعمەتی خوا ئەزانن!!
ئەگەر ڕۆژێ وەک گریمانەیەک ئەوروپییەکان فەزڵی خۆیان لە ئیسلامییەکان سەننەوە ئەبێ چی ڕووبات.؟ بە بێ شک قوڕ ئەکرێ بەسەری هەموویانا هەر وەک چۆن خۆیان قوڕیان کردوە بەسەر خەڵکی ووڵاتەکەیانا ، وەک نمونەیەک گەر مولحیدێکی ئەهلی جەهەنەمی وەک “ئەدیسۆن ” نەبوایە تا ئێستاش موسڵمانەکان ئەبوایە بە چرا و مۆمەوە بە چواردەوری کەعبەکەیان بسوڕانەوە ، ئەوروپی و بەرازخۆرەکان سەیارەیان دروست نەکردایە تا ئەمڕۆش ئەبوایە موسڵمانەکان بە حووشتر یان ووڵاخ هات و چۆیان بکردایە ، ئەوهەموو داهێنان و دۆزینەوە پزیشکیانەی ئەوروپییە مونافیقەکان نەبوایە موسڵمانەکان وەک هەزار و چوارسەد ساڵ لەمەوپێش بە هەزارانیان لێ ئەمرد و لەوانەیە هەڵامەتیش بەس بوایە بۆ قەرەبااڵغ کردنی سەرقەبرانەکانیان ..دروست کردنی تەیارە لە لایەن مولحیدەکانەوە نەبوایە ئەمڕۆ هیچ موسڵمانێکی دەوڵەمەنی قۆڵبڕ نەیئەتوانی بە ئاسانی بچێ بۆ ئەوروپا بۆ چارەسەرکردنی پزیشکیی چونکە بە دوعا و مەولو بوایە نابێ هیچ موسڵمانێ ” قەبز”یش بێ ، کەواتە لێرەیا کاکی موسڵمان بە خۆی و بەرماڵێکە دوو جار خێری لە بەرەکەتی کافرەکان بینی و بە مەمنونییەوە بینی جارێک بە وەرگرتنی تەیارە و جارێکیش بە وەرگرتنی عیلاج ، نوکتەش ئەوەیە کە چاک بۆوە مەولویەک ئەکا لەبەر ئەوەی خوا شیفای کرد !!! لە خۆی ناپرسێ بۆ پێش ئەوەی ئەو هەموو پارەیەی کە بە ساختەچێتی دەستی کەوتوە سەرف بکا لە سەفەر و عیلاجی ژێر دەستی دکتۆرێکی مونافیقا هەر کە نەخۆش کەوت مەولویەکی بکردایە تا خوا شیفایەکی بۆ بناردایە …..گەر یەکسانی ئافرەت وپیاو وەک بنەمایەکی فەلسەفەی ژیان لە ئەوروپاوە نەگەشتایە ووڵاتە ئیسلامییەکان و ژنیش نەبوایە بە دکتۆر ئەوا مەلا ژنەکان هەر بەدەم نەخۆشییەوە ئەتلانەوە ، بوونی سەدان ژنە دکتۆری بەتوانا و سەربەرز وای لە مەلا مێشک بەستوەکان نەئەکرد بڕۆن شەرحی پڕ و پووچ بهێننەوە بۆ ئەو حەدیس و ئایەتانەی ئافرەت بە ” ناقص العقل” لە قەڵەم ئەیا…
گەر عیلمی کافرەکان نەبوایە تا ئەمڕۆش خەڵک وای ئەزانی ڕۆژ بە چواردەوری ئەرزا ئەخولێتەوە چونکە پێغەمەری ئیسلامییەکان وای ووت بوو….کاتی خۆی.

چەند پەنجەیەكم كەوتوون و
پرچیشم لە هەڵوەرینە
تا چاوەكانی بردووم و
جەستەشم پڕ لە برینە

بۆیە لە كەسێك دەگەڕێم
ئازارم بیر بباتەوە
نەك لە هەموو چركەیەك دا
قەتماغەم لێ‌ هەڵداتەوە

شەویش نییە خەونی ناخۆش
ئارامیم لێ‌ نەشێوێنێ‌
رۆژیش نییە هەندێ‌ هەواڵ
بەرنامەم هەڵنەوەشێنێ‌

ئێستا كۆڵبەرێكی برسیم و
نان بۆ سنووری بردمەوە
نەخۆشێكی بێچارەم و
دیسان تا سووری كردمەوە

لەم هەفتەیەدا کۆبوونەوەی ساڵانەی صندوقی دراوی نێودەوڵەتی ، بانقی جیهانی و نوێنەری بانقی مەرکەزی ئەوروپا و وەزیرەکانی دارایی وڵاتانی ئەوروپا لە واشنگتۆن دی سی سەبارەت بە هەندێك گرفتی سەرەکی جیهان دەکرێت. لە ڕاستیدا گرفتی سەرەکی جیهان خودی سیستەمەکەیە کە ئەم دەزگە دراویانە خۆیان بەشێکی گەورەی سیستەمەکەن لەتەك پایە سەرەکییەکەی کە دەوڵەتەکانن.

ئەوەی کە خاڵی سەرەکییە و پێشبینی دەکرێت کە لەم کۆبوونەوەیەدا قسە و باسی لەسەر بکرێت چەند پرسێکین. لەوانە ژینگە و تێكچوونی ئاو و هەواو ڕوودانی تۆفان و لافاو لە زۆر شوێن، تەنانەت لە وڵاتانی کە دەکەونە ناوچەی نیمچە بیابانەوە هەروەها بەرزبوونەوەی پلەی گەرمی تا ئەو ڕادەیەی کە دەبێتە هۆی کەوتنەوەی ئاگرێکی زۆر لەو شوێنانەی کە پلەی گەرما زۆر زۆر بەرز دەبێتەوە.
بە گوێرەی بۆچوونی بەشداربووانی کۆبوونەوەکە گرفتی سەرەکی سیستەمەکە سێ گرفتن: گەشەنەکردنی ئابووری، کە گوایە ئەمە گرفتی سەرەکییە و جیهان پێوەی دەناڵێنێت . گرفتی دووەم گرفتی قەرزارییە کە 146 دەوڵەتی جیهان بە دەوڵەمەند و هەژارییەوە بە ڕێژەی جیا جیا قەرزارن. گرفتی سێیەم وەکو لە سەرەوە وتم گرفتی ژینگە و تێكچوونی کەش و هەوایە.

گەشەنەکردن: ڕاپۆرتەکانی کە لەسەر گەشەی ئابووریی دراون دەڵێن لە سالی 2008وە دوای ڕوودانی قەیرانە داراییەکە وڵاتە دەوڵەمەندەکان دووچاری دابەزینی گەشەی ئابووری هاتوون و ئەمەش گرفتی دروست کردووە.
لە ڕاستیدا گرفتی گەشەنەکردن یاخود دابەزینی گەشەی ئابووریی وڵاتان لە سای سیستەمی هەنووکەدا دوو گرفتی گەورە دروست دەکات : یەك: گرفتی بە دواهاتنی قەیرانەکان و وابەستەی قەیرانەکان، واتە قۆرتەکانی . دوو: دابەزینی گەشەی ئابووریی یانی بوونی بەتاڵەی زیاتر ، زیادبوونی نرخی پێداویستییەکانی ژیان ، یانی کەمبوونەوەی دانی تەکس ( باج) واتە نوقسانی لە بوجەی دەوڵەتدا. نوقسانی بوجەی دەوڵەتیش یانی کەمکردنەوەی بیمەکان و بڕینی پارەی خزمەتگوزارییەکانی وەکو قوتابخانە و خەستەخانە و شارەوانی بە هەموو بەشەکانییەوە هەروەها نەدانی یارمەتی و هاوکاری نەکردنی ولاتانی لێقەوماو و لەمەش زیاتر یانی قەرزکردنی زیاتر لە لایەن حکومەتەکانەوە، کەواتە بوون بەژێر قەرزی نەتەوەیی زیاترەوە.

قەرز و قەرزاریی: بە هۆی ئەوەی سەرەوە و تەماحی زۆری خاوەنکار و کۆمپانیاکان لە کەڵەکەکردنی سەرمایەی زیاتردا دەوڵەت ساڵانە قەرز دەکات، قەرزیش دانەوەی هەیە و دانەوەکەشی بە ڕێژەیەکی بەرزی سووە کە دەبێت دەوڵەت بیداتەوە گەر نەیداتەوە ئەوە سووەکە دەچێتە سەرەوە و کەڵەکە دەبێت.
لەم بارەدا با سەرنجی هەندێك لەو وڵاتانە لە کۆی 146 وڵاتی قەرزار بدەین کە قەرزەکانیان وەک پێوەرێک، بە ڕێژەی داهاتی نیشتمانی لێکدەدرێتەوە، کە لە ئەوروپا و ئەمەریکا بە (GDP) ناودەبرێت، کە پێوەری بەردەوامیی قەرزەکان بە گوێرەی ئەوە دەخەمڵێنرێت.

ڕێژەی قەرزەکانی ئیتاڵیا بەرامبەر بە داهاتی ناوخۆیی (GDP) لە سەرووی 130% دایە، لە کاتێکدا ڕێژەی قەرزی ئەمریکا لە 124%دایە. یۆنان ڕێژەی قەرزەکەی نزیکەی 160% و ژاپۆن ڕێژەی قەرزەکەی زیاتر لە 260 %. بریتانیا لەم دواییەدا قەرزەکەی چووە سەرووی 100%وە. صندوقی دراوی نێودەوڵەتی پێشبینی دەکات قەرزی گشتی جیهانی تا کۆتایی ئەمساڵ 100 تریلۆن دۆلار تێپەڕێنێت.
هاوکاتیس ئەو ڕاپۆتە هەڵسەنگاندنێکی پێشوەختیشی بۆ گەشەی ئابووری هەندێك وڵاتی گروپی حەوت کردووە لەوانە دەکرێت ئەمساڵ بەریتانیا سێیەم خێراترین ئابووری هاوبەش بێت لە گروپی حەوتەمدا، هاوتەریب لەگەڵ فەرەنسا و لە پشت ئەمریکاوە کە لە ڕێڕەوی گەشەکردنیدایە بە ڕێژەی 2.8% و کەنەدا کە پێشبینی دەکرێت بە ڕێژەی 1.3% گەشە بکات. ئیتاڵیا بە ڕێژەی 0.7% ، گەشەسەندنی ئابووری ژاپۆن بە 0.3% . گەشەسەندن لە ئەڵمانیا سفر دەبێت ئەو لە ئێستادا لە ململانێیەکی سەختدایە لەگەڵ ئابوورییەکەیدا.
ڕاپۆرتێکی ڕێکخراوی خێرخوازی دژە هەژاری گەشەپێدانی دارایی نێودەوڵەتی (DFI) دەریدەخات کە ڕێژەی دانەوەی قەرزەکان لە 42%ی تێچووی خزمەتگوزارییەکانە. واتە ئەگەر بڕ یار بێت کە 100 دۆلار بۆ خزمەتگوزارییەکان تەرخان بکرێت لە سەدا 42ی ئەمە دەدرێتەوە بە قەرزەکە. ئەمە لە لیستی 146 دەوڵەتەکەدا کە وڵاتانێکین کە تا ڕەدەیەك دەەوڵەمەندن بەڵام لە وڵاتانی ئەفریقادا ئەم بڕە قەرزە دەچێتە لە سەدا 55 ی خەرجی خزمەتگوزارییەکان کە دەدرێتەوە بە بانقی جیهانیی.

لەگەڵ ڕێژەی بەرزی قەرزکردندا کە لە کۆتایی ئەمساڵدا دەچێتە 100 تریلۆن دۆلار، کە وڵاتە دەوڵەمەندەکان زیاتر قەرزارن، پرسیارەکە ئەوەیە کە پارەی ئەم قەرزە بۆ کوێ دەڕوات؟ بێ گومان بەشێکی بۆ جەنگ و بەرپاکردنی جەنگە هەروەها بەشێکی تری بە گەندەڵی دەڕوات ، بەشێکیشی بە هاوکاری هاووڵاتانێك کە خودی دەوڵەت و سیستەمەکە ئەو بارودۆخەی خولقاندووە، ئەمە جگە لەوەی کە خودی دەوڵەت و ئیدارەکانی بیرۆکراتین. هەر ئەو هۆکارانەیە و هەندێکی دیکە کە دەبینین بە گوێرەی ڕاپۆرتێکی بانقی جیهانی 700 ملیۆن کەس لە جیهاندا ڕۆژانە لەسەر تەنها 2 دۆلار و 15 سێنت دەژین. هەر هەمان ڕاپۆرت ئەوەی پشتڕاست کردۆتەوە کە زیاتر لە 3 دەیەی دەوێت تاکو ژیانی ئەو 700 ملیۆن کەسە لە جیهاندا لە قۆناخی هەژاری ڕەها دەربکرێت. لەسەدا 44 ی دانیشتوانی جیهان کە دەکاتە 3 ملیار، ڕۆژانە لەسەر کەمتر لە 6 دۆلار و 85 سێنت دەژین.
سەبارەت بەبەرزکردنەوەی ژیانی ئەو 3 ملیار کەسەش ئەوە چیرۆکێکی جیاوازە ئەگەر ئامانجەکە گواستنەوەی داهاتی ئەو 3 ملیار کەسە بێت بۆ سەرووی 6.85 دۆلار لە ڕۆژێکدا، ئەمەش بۆشاییەکی دیکە دروست دەکات لە ژیانی خەڵکدا کە دەبێتە هۆی زیادبوونی ڕێژەی دەردانی گازی ژەهراوی بە ڕێژەی 46% لە سەرووی ئاستی ساڵی 2019دا.
ئەی چارە؟

بێ گومان بۆ هەموو گرفتێك چارە هەیە چونکە ڕوودانی گرفت لە روودانی هۆکارێکەوە یا ڕووداوێکەوە ڕوودەدات. بەڵام لە دید و بوونییەی سەرمایەداری و سەرمایەدارانەوە و ئەو چارەسەرانەی کە بۆی دادەنێن هەرگیز چارەسەرێکی یەکلاییکەرەوە نییە . حەلی یەکلاییکەرەوە خودی سیستەمەکە هەڵدەتەکێنێت و دژ بە ئامانجی ئەوانە کە بەردەوامیدانە بە سستەمەکە و زیاتر چەسپاندنی.
هەر بۆ نموونە هەموو ئەو قەرزانە کە لە لایەن بانقی جیهانی و دەزگە دراوییەکانی دیکەوە دراون هەمووی بە مەرجی قورس دراون کە کەمەری دانیشتوانی وڵاتە هەژارەکانی شکاندووە، بە برسی کردنیان، بە بەرزرکردنەوەی نرخی پیداویستییەکانی ژیانیان، بە بەتایبەتیکردنی کەرتە خزمەتگوزارییەکانی دەوڵەت…تد . هەر خولقاندنی ئەم بارودۆخەیە کە زۆرێك لە ئابووریناسەکان لە ناو خودی ئەو دەزگە دراوییانەدا و لە دەرەوەیان بیر لە کوژاندنەوەی ( هەڵوەشادندنەوەی) ئەو قەرزانە دەکەن و جەدەلێکی گەورەی لەسەرە. تا ئێستا دەزگە دراوییەکان و کاربەدەستانیان بەمە ڕازی نین چونکە ئەمە کارێکی زۆر قورسە گەرچی ئەوان لە ڕێگای بەرزی ڕێژەی سووەکانەوە دەمێکە بڕی پارە ئەسڵییەکە کە بە قەرز داراوە وەرگیراوەتەوە.

لەمانەش زیاتر کۆمپانیا گەورەکانی وەکو نەوت و خەڵوزی بەردینی و سەیارە و گۆشت بە هەموو جۆرەکانییەوە و سوپەرمارکێتەکان و ئەوانی تریان هەرگیز نەك هەر ئامادە نابن کە دەستبەرداری زیاتری قازانجیان ببن بەڵکو بە هیچ شێوەیەکیش ناتوانرێت لغاو بکرێن . کردنی قازانجی زیاتریش لەسەر حسابی هەژارکردنی زیاتری دانیشتوانە ، لەسەر حسابی تێکدانی ژینگەیە و هەڵکەندنی خەڵکانێکی زۆر لە ڕێ و شوێن و زێدی خۆیان ، کەمکردنی داهات و زیاتربوونی هەژاری و بەتاڵەییە ، ئەمەش یانی ئەو وڵاتانەی کە توشی ئەم نەهامەتییە دەبن کە هەرە زۆرینەیان وڵاتانی هەژارن دەبێت چاوەڕوانی هاوکاری و یارمەتی بن، ئیدی وەکو خێر یاخود وەکو قەرزێك کە بەهۆی دانەوەیەوە کە سووەکەی بەرزە هەتا ماون دەبێت پێوەی بناڵێنن.
لە لایەکی دیکەوە صندوقی دراوی نێو دەوڵەتی باوەڕی وایە لەکاتێکدا ترەمپ خۆی بۆ هەڵبژاردنەکانی ئەمریکا لە5ی ئەم مانگە ئامادە دەکات، پلانەکانی بۆ سەپاندنی باجی بەرچاو ( گومرگ) بەسەر کاڵا هاوردەکراوەکاندا خستۆتە ڕوو، سیاسەتێک کە پێدەچێت زنجیرەیەک ڕێوشوێنی تۆڵە سەندنەوە بێت. پێشبینی دەکرێت لێرەدا چین بە ئامانجی سەرەکی بگیرێت، هەرچەندە کاڵاکانی یەکێتی ئەوروپاش لەبەر چاویدان، واتە ئەوانیش دەکرێت هەمان چارەنووسیان هەبێت. ئەم نیگەرانیەی صندوقی دراوی نێودەوڵەتی گریمانی خراپتربوونی بارودۆخەکە زیاتر دەکات تاکو باشبوونی .
کەواتە تەنها چارەسەرێك هەڵوەشاندنەوە و لەناوبردنی ئەم سیستەمەیە و جێگرتنەوەیەتی بە سیستەمێك ژیانی مرۆڤەکان مەبەستی بێت ، سیستەمێك کە پارە و هەموو چەشنەکانی خاوەندارێتی بە خاوەندارێتی دەوڵەتیشەوە لەناو بەرێت و بەخاوەندارێتی گشتی جێگەی بگیرێتەوە، ئابووری کۆمەڵگە چەك و بنەمای خۆشگوزەرانی ژیانی خەڵکەکەی بێت لەبری ئەوەی وەکو چەك و بنەمای برسیکردن و کەڵەکەکردنی سەرمایەو چەك و تەقەمەنی جەنگ دژ بە دانیشتوان بەکاربهێنرێت.

زاهیر باهیر
23/10/2024

………………
تێبینی : هەموو ئامارەکان لە دوو ئابووریناسی بریتانییەوە : Phillip Inman, Larry Elliott وە وەرگیراون .

دەق: لازۆ ئازاد

(1)
هونەرى وێنەكێشانى كلاسیكى تەكنیكى (لەیەككۆبوونەوە)ى شێوە و هێل و توخم و سێبەر و رەگەز و رەنگەكان، بە مەبەستى (دانوستاندن) و نیازى دیاریكراو پەیرِەو دەكات. هونەرى وێنە دیجیتاڵییەكان جیاواز و تایبەتن بە شێوە و هێل و وێنە بینراوەكانی هونەری كۆمپیوتەرەوە و زێتر گفتوگۆ لەیەكتریان نزیك دەكاتەوە.
لە هونەرى وێنەى دیجیتاڵى تەكنیكى دووبارەكردنەوە و شێواندنی هێل و رەگەز و توخمەكان دەبینرێت و هەموو ئەوانە هەندێكجار دەكرێت ببنە هۆی وێنەكردنی ئەبستراكت، یان تابلۆی سێ رِەهەندی و بەكارهێنانی واقیعی میتافۆرِئامێز.
هونەرى وێنە دیجیتاڵییەكان لە هونەری هاوچەرخدا گەشەی كرد و كەمتر پەیرِەوى نیازى دیاریكراو دەكات و خۆی لە ئازادى (گفتوگۆ)دا سەپاند. واتە لە هونەرى (نێت)دا چەندین شێوە و رەگەز و تایبەتمەندی جیاوازى وەك رِاستی مەجازی، رِاستی گەورەكراوە… نمایان دەكرێت.
(2)
(ئاگرەكەت لەگەڵمدا هات) وەك تابلۆى شیعرى چەندین شێوە و هێل و توخم و سێبەر و رۆناكى و رەنگى جیاوازى وەك (دۆزینەوە، ئەزموونكردن، میهرەبانى، وردبینى و هەستكردن بە شتەكانى دەوروبەر، تایبەتمەندێتى هەستى ژنانە…)ى لەخۆگرتووە و هەموو ئەوانە وەك بەشى لێكجیاواز كاریگەریى و رۆڵى خۆیان لەسەر دەروونى شاعیردا دەگێرِن و وەك وێنەنێت لە دووبارەكردنەوەى پرسى بوونگەرایى و شێواندنى شێوە و هێل و سێبەر و رۆناكى و توخمەكان و وێنەكردنی ئەبستراكت … نزیك دەبنەوە. لەوێشەوە شێوە و هێل و سێبەر و رۆناكى و توخم و رەنگى وێنەكێشانى كلاسیكى بەجێدەهێلێت و شێوە و هێل و وێنە جیاوازە بینراوەكانی هونەری كۆمپیوتەر دەپۆشێت.
ئەو قەسیدەیە وەك تابلۆ سەر بە وێنە ئاوێتەكانى هونەرنێتن! خەسڵەتەكانى ئەو هونەرە بەرجەستە دەكەن! خەسڵەتەكانى ئەو هونەرە ئەوەیە، كە (گفتوگۆ) لەنێوان شێوە و هێل و رەگەز و توخم و بەشە جیاوازەكانى وێنەكان بوونى هەیە، بەڵام بێ‌ ئەوەى هیچییان ببنە سێنتەرى مەبەست. لێرەدا هونەرى وێنەنێت و هونەرى كلاسیك لە جیاوازى نێوان چەمكى دانوستاندن و چەمكى گفتوگۆدا خۆیان دەبیننەوە.
دواجار پێكهاتەى پرسى (دانوستاندن)ى ئەو تابلۆیە لە زمانى (گفتوگۆ)ى نووسراودا، یان بە مانایەكى دیكە خۆ بەیانكردنى وێنەى (بینراوى تابلۆ) لە زمانى (گوتراوى شیعری)یدا لە رێگاى ئەویدیكەى (خوێنەر/ وەرگر)ى جیاوازەوە جوانتر دەبینرێن و هەستیان پێدەكرێت. وەك چۆن لە ناوەوەى شاعیر (زمانى گوتراو و وێنەى كێشراو) هەردووكیان لە هەمان كاتدا (رەنگى تایبەتى تابلۆ) و (زمانى بەكارهێنراوى تایبەت)ن بۆ كەمكردنەوەی ئازار و ترس و نائومێدى و تاسە و خەمى ناوەوەى شاعیر، بەڵام بێ‌ ئەوەى (چ وەك پێكهاتەى تابلۆ، چ وەك زمانى بەكارهێنراوى گوتراو) بتوانن رەنگى (كاتى لەدەستچوو) و زمانى جوانییەكان لە پرسى بێكۆتایى (بۆ كوێ‌ دەچین) بگەرِێننەوە؟!
(3)
لازۆ ئازاد لە شاری (سلێمانی) لە گەرِەكی (سابونكەران) لە دایكبووە. خوێندنی سەرەتایی لە قوتابخانەی (مەحوی) بووە و پاشان تا دووی ناوەندی لە (دواناوەندی ژینی كچان)ى خوێندووە. لە سەرەتای ساڵی (200)ەوە لەگەڵ خانەوادەكەی كوردستانی جێهێشتووە. لە وڵاتی (سوید) خوێندنی ناوەندی وپاشان دواناوەندی بەشی ئەدەبی تەواو كردووە. ئێستا نیشتەجێى وڵاتی بەریتانیایە لە ساڵى 2015 بەشی كۆمەڵناسى لە زانكۆی (نیومان) بە تەواو كردووە و بەكالۆریس و پاشان برِوانامەى ماستەرى هەر لەو زانكۆیە بە دەستهێناوە.
لازۆ ئازاد ماوەی (24) ساڵە لە بەریتانیا دەژى و لە یەكێك لە رێكخراوە خێرخوازییەكان لە بێرمینگهام‌ – بەریتانیا راوێژكاری كۆمەڵایەتییە. دەڵێ‌: هەریەك لە ژیان و مرۆڤ و جوانی سەرچاوەی ئیلهامی شیعرەكانمن. جگە لە پیشەی شاعیری كاری خێرخوازیش دەكەم، ‎بە تەنها و بە هاوبەشیش كاری خێرخوازیم كردووە و بەردەوامم، مەرج نییە شاعیر كاری خێرخواز بكات، بەڵام من بە هیچ شێوەیەك شیعرم بۆ بژێوی ژیان نە نووسیوە.
بەرهەمەكانم بریتین لە (كراس رەش بە هاوبەشییە، 2007 دەزگاى چاپ و پەخشى سەردەم، شازادەی كۆشكی رەش، 2013 دەزگاى چاپ و پەخشى سەردەم، كتێبی نووسینەوەی هەزار و یەك خەون، ساڵى 2016 ناوەندى غەزەلنووس). سەبارەت بە نوێترین بەرهەمیشم تا ئێستا برِیارم لە ناونیشانەكەی نەداوە. برِواموایە گرنگە لە كوردستان دادوەریی بوونی هەبێت.
لازۆ ئازاد لە ساڵى 2023 دا لەلایەن بەرێوبەرایەتى گشتى رۆشنبیرى و هونەرى سلێمانى خەڵاتى رێزلێنانى پێبەخشراوە.

ئاگرەكەت لەگەڵمدا هات

رِەنگی شینی ژێر ملی باڵندە، دوای مردنی، دەچێت بۆ كوێ؟
‎خەونەكانی من كە دەبنە خۆڵەمێش و نایەنە دی، دەچن بۆ كوێ؟
‎تامی گەرمی دوو زمانی لێكئاڵاو دوای دابران، دەچێت بۆ كوێ؟
‎هەڵمی هەناسەی دوو دڵدار لە ناو تۆفانی خەوتوودا، دەچێت بۆ كوێ؟
‎من كە ساڵانێكی زۆر، دووری تۆ نەخۆشی خستبووم،
‎نزیكیمان دوای ئەو هەموو بریندارییە باری كرد بۆ كوێ؟
‎ئەو هەموو هیوایە كە لە سنگدا دانە دانە دەترووكان و باڵەكانیان دەكردنەوە،
‎دوای هەوری تاریك و تەم، چوون بۆ كوێ؟

‎خەونمان هەبوو،
‎چیرۆكمان هەبوو،
‎برینمان هەبوو،
‎ئەو هەموو شتەی دەكرا بیبەخشین و نەمانبەخشی، بوون بە چی؟

‎تۆ هەرگیز خەونی خۆتت ناشتووە چونكە نەتزانیوە دەچێت بۆ كوێ؟
‎برینی خۆتت بە گوڵە ئەرخەوان پێچاوە و پێت وابووە چاك دەبێتەوە؟
‎دانت بە خۆتدا گرتووە بۆ ئەوەی نەگریت و كەس بە چاوی بەزەیی ساختە سەیرت نەكات؟
‎بۆ ئەوەی بە دەنگی بەرز نەڵێیت، ئێوە خاشاكن!
‎بەدەم دوژمنەكانتەوە بە تامی دۆست پێكەنیویت بۆ ئەوەی چەقۆیەك كەمترت لێ بدەن؟
‎لە دوای ئەڤینی شكستخواردوو، بزمارت لە تابوتی خۆت داوە بە ئومێدی مردن؟

‎من ئەو رۆژانە دەستم بە دڵی شكاومەوە گرتبوو و رِام دەكرد،
‎گوێم لێبوو دەیانگووت شێتە.
‎وەك منداڵ بۆت دەگریام، دەنگم دەرنەدەهات،
‎وەك توتكە سەگی لاكۆڵان دەنوزامەوە.
‎چونكە تۆ نەتزانی كە رۆیشتم، ئاگرەكەت لەگەڵمدا هات،
‎كە بەجێم هێشتی تۆفانەكەت بە دوامەوە بوو،
‎بێ ئاورِدانەوەش
‎تارماییت لە پێشمەوە رِێی دەكرد.

‎بەڵام دەموویست پێش مردنم،
‎رِەنگی
‎شینی
‎ژێر
‎ملی
‎باڵندە
‎ببینم….

كاتى لەدەستچوو
لەنێوان بینین و گوتندا
چەمكى بینین و گوتن دوو شێوەن لە چۆلایى رەنگى تابلۆ و زمانى بەكارهێنراوى شاعیر! بینین فیكرە، گوتنیش فیكرە، بەڵام ئەوەى بینین و گوتن لێكجیا دەكاتە بۆشاییە (یان پرسى كاتى لەدەستچوو -بۆ كوێ؟)یە، بەو مانایەش لە تابلۆ/ قەسیدەى (ئاگرەكەت لەگەڵمدا هات)دا بینین و گوتن هەردووكیان پرسیار و بیركردنەوەن لە بۆشایى كاتدا! واتە بیركردنەوە و پرسیارەكانى شاعیر دەكەونە جیاوازى/ بۆشاییەوە! بە دیوەكەى دیكە ئەوە جیاوازى/ بۆشاییە (بینین) و (گوتن) لەیەكجیا دەكاتەوە. ئەوە (شیعرییەت)ە وێنەنێت و گەردەلوولى رووتى زمانەوانى لەیەكجیا دەكاتەوە. دەمەوێ‌ بڵێم ئەو تابلۆ/ قەسیدەیە وەك (زمان) بۆشاییەكان، یان پرس و بیركردنەوەى (بۆ كوێ؟) شیعرییەت دەخەنەوە و وەك (وێنەنێت) جیاوازى راستى گەورەكراوەكان نائومێدى دەنوێنن.
پرس و بیركردنەوەى شاعیر سەر بە دەرەوەیە (دەچن بۆ كوێ؟) سەر بە شیعرییەتە، بەو مانایەش دەرەوە (گەردەلوولێكى رووت)ە و نێوانى گوتن و بینین دەشێوێنێ‌؟!. (ژیل دۆڵۆز) لە كتێبى (لە دەرەوەى فەلسەفەدا، وەرگێرِانى عەبدولسەلام بنعەبدئەلعالى و عادل حدجامى) دەڵێ‌: ” نیچە پێچەوانەى فەیلەسوفانى كلاسیك لە رێگاى ناوەوە (نەدەتوایەوە) بۆ ئەوەى دواتر بەرەو دەرەوە خۆى بەیان بكات، بەڵكو فیكر و نووسینەكانى لەسەر پەیوەندییە راستەوخۆییەكانى دەرەوەدا دەچەسپاند. ل4″ بیركردنەوەى كلاسیك بەرەو ناوەوەیە، بەڵام دەرەوە وەك گەردلوولى تەنیا دووانەى بینین و گوتن دەهەژێنێ‌… لازۆش ئەگەرچى لە رێگاى وێنەنێتەكانەوە راستى گەورەكراوى جیاواز دەكێشێ‌، بەڵام لە رێگاى پرس و بیركردنەوەى (بۆ كوێ‌) ئەو وێنەنێتانە دەكەونە دەرەوەى كات و بۆشایى و لە گەردەلوولى رووتى زمانەوانیدا شیعرییەت دەخەنەوە. بەو مانایەش بۆشاییەكانى شیعرییەت، جیاوازییەكان (خوێنەر/ وەرگر) بونیاد دەنێت و راستى گەورەكراویش جیاوازى ئازارەكانى ناوەوە بەرجەستە دەكەن.
دەمەوێ‌ بڵێم لە سەرەتاوە شێوازی پرس و بیركردنەوە و بەها و هەستەكانی شاعیر لە قەسیدە/ تابلۆى (ئاگرەكەت لەگەڵمدا هات) بەشێوەی هێل و سێبەر و رۆناكى و توخم و رەنگە جیاوازەكانى وێنەنێت ئازارەكان ئاشكرا دەكەن و دواتر وەك گەردەلوولێكى رووتى زمانەوانى لە دەربرِینى گوتنى جیاوازى شیعرییدا خۆیان دەنوێننەوە.
لە زۆرباردا ئەو قەسیدە/ تابلۆ هونەرییە (توانەوەى ناوەكى و بێهودەیى كاتى بەسەرچوو) وەك دەرخەری باری دەروونی/ زمانى (لازۆ)ى شاعیر بەیان دەكەن و بە دیوەكەى دیكەش وەك شێوازی چارەكردنى دەروونى دەكەونەوە و ئاڵۆزی (دەروونی/ زمانى) كەمدەكەنەوە.
ئەو خوێندنەوەیە لە رێگاى گەردەلوولى رووتى گوتنى شیعرى و وێنە بینراوەكانەوە بە دواى ئەو چارە (دەروونی/ زمانی)یەدا ناگەرِێت. بەڵكو هەوڵى بە جێگۆرِكێكردنى شێوەگرتنى گوتنى وێنەیى و بەرهەمهێنانی شیعرییەتنێت دەدات. بە مانایەكى دیكە لە هەوڵى ئەوەدایە كە پێمانبڵێت دەشێ‌ پێچەوانەش راست بێت.

هێزى وێنەنێت، بۆشاییەكانى شیعرییەت
پەیوەندی نێوان كارە هونەرییەكان و سایكۆلۆژیا، هەزاران ساڵ پێش ئێستا بۆ سەردەمی كاتارسیس دەگەرِێتەوە. بەڵام كارپێكردن بە سایكۆلۆژیای هونەر، لە فرۆیدەوە سەری هەڵداوە. لەو خوێندنەوەیەدا بۆ تێگەیشتنى هێزى بینینى وێنە و دەربرِینى گوتنى شیعری پێویستە وەك دۆلۆز جیاوازى لەنێوان (چۆلایى) و (دەرەوە)دا بكەین. چۆلایى هەتا ئێستا شێوەیە. بەڵام دەرەوە هێزەوە و شێوەى نییە. دەرەوە لە مەسافەكان پێكهاتووە، بەڵام چۆلایى بەیەكەوەبوون دەگەیەنێت. ئەگەر ئەو قسەیەى دۆلۆز تەرجەمەى (ئاگرەكەت لەگەڵمدا هات) بكەین، ئەوە لەبەرانبەر وێنەنێتەكاندا جیاوازى رِاستی گەورەكراوى ناوەوە دەبینین، لە بەرانبەر گەردەلوولى رووتى زمانەوانى بێ‌ شێوەیى شیعرییەت دیارە.
بەڵام دەبێ‌ ئەو راستییەش بڵێین كە وێرِاى جیاوازییەكانى نێوان رِاستی گەورەكراو و شیعرییەت، وێرِاى جیاوازییەكانى نێوان شێوەى هونەرى و هێزى هونەرى… بەشێكى گەورەى ئەو (تابلۆ/ قەسیدە)یە، جوانییەكان و نائومێدییەكانى ناوەوە بەرِێوەى دەبات. بەڵام بیركردنەوە و پرسیارى شیعرییەت و دەرەوە ئەوەیە، ئایا ئەو نائومێدى و ئاوات و جوانییانە بەرەو كوێمان دەبەن؟ یەكەمیان هێزى جیاوازى (بینین) فەراهەم دەكات و دووەمیان (بۆشایى) جیاوازى شیعرییەت! ئەوەش جێگۆرِكێكردنى گوتنى وێنەى شیعرییە بۆ بەرهەمهێنانی شیعرییەتنێت
بۆشاییەكان شێوەیان نییە، لە مەسافە زمانەوانییەكان پێكهاتوون. بەڵام چۆلایى لە بەیەكەوەبوونى هێل و رەگەز و رەنگەكان پێكهاتوون و شێوە بونیاد دەنێن. ئەو خوێندنەوەیە بۆ بەیەكەوەگونجاندنى هەر دوو بارەكە چەمكى پێكەوەسازان پێشنیار دەكات، چونكە ناشێ‌ شێوەى جوانییەكان و توانەوەى هێل و سێبەر و رەنگەكانى ناوەوەى (بینین)، وەك پەناگایەك بۆ هێزى دەرەوە و گەردەلوولى زمانەوانى و بۆشایى شیعرییەتى دەربرِینى (گوتن) فەرامۆش بكەین!
بێگومان لەنێوان شێوە و هێل و سێبەر و رۆناكى و توخم و رەنگەكانى بینین و بۆشاییەكانى شیعرییەت (خوێنەر/ وەرگر) دەپرسێ‌ مەبەستى ئەو (تابلۆ/ قەسیدە)یە چییە؟
لێرەدا دەتوانین بەبێ‌ بیركردنەوە بڵێین ئەوەى لەو (تابلۆ/ قەسیدە)یە روو دەدات، پرسى زمانەوانى نییە، بەڵكو توانەوەى ناوەوە شاعیرە لە كاتى لەدەستچوودا! جوانییەكان لەنێوان ئەو هێل و توخم و رەگەز و رەنگ و خاڵانە بەرەو كوێ‌ دەچن؟ ئایا لە تاریكى، لە شێوە و بەشە جیاوازەكانى كاتى لەدەستچووى ئەو (تابلۆ/ قەسیدە) هونەرییەدا دەتوانین هەستى دڵتەنگى و جێكەوتەى وێرانەیى و ئاماژە و رەمزەكانى شاعیر بۆ (خوێنەر/ وەرگر)ى شیعرییەت بگوازنەوە؟!
گوتمان توانەوە و هێزى وێنەى ناوەكى، لە چەمكى بینیندا شێوە ناگرن، ئەگەرچى پەیوەندى راستەوخۆى گەردەلوولى رووتى زمانەوانى گوتن دەهەژێنێت و شیعرییەت بۆ (خوێنە/ وەرگر) دەخاتەوە. بەڵام لەو (تابلۆ/ قەسیدە)یە (خوێنە/ وەرگر) لەسەر ماناى مانا وەستاوە. لەسەر ماناى (بینین)ى وێنەنێت لە دەربرِینى گەردەلوولى زمانەوانى شیعرییەتدا، واتە لەسەر ماناى تابلۆ لە پەیامى شاعیردا…
كەواتە زۆر شت هەیە (خوێنە/ وەرگر) بەرەو لێكدانەوە و شیكردنەوە بەرێت، بەڵام ئەوەى (خوێنە/ وەرگر) دەیەوێت زانیارى و لێكدانەوە لە بارەى شێوە و هێل و سێبەر و رۆناكى و توخم و رەنگى ناوەوەى شاعیر نییە، بەڵكو لە بارەى سەیرورەى زمان و شیعرییەتە. كەواتە (خوێنەر/ وەرگر) پێكهاتەى بینینى نیگارەكان (پرسى جوانییەكان بەرەو كوێ‌ و نەگەرِانەوەى كات) بەجێدەهێڵێ‌ و بەدواى دۆزینەوەى بۆشاییەكانەوەیە، بە دواى لادان و تێكشكانە زمانەوانییەكانەوەیە…
بەڵام ئایا كردەى پێكەوەسازانى وێنە و زمان، پرس و بیركردنەوە و دەرەوە و ناوەوە، كردەى بەیەكگەیشتنى بۆشایى زمانەوانى و شیعرییەتە؟ ئایا هیچ پرس و بیركردنەوەیەك لە دەرەوەى بەیەكگەیشتنەوە هەیە؟ ئایا شیعرییەت لە پێكەوەسازاندایە؟
بە برِواى ئەو خوێندنەوەیە راوكردنى جوانییەكانى كاتى لەدەستچوو برەو بە دارِشتنەوەى شیعرییەت لە گەردەلوولى رووتى زمانەوانیدا دەدەن. لەسەر ئەو بنەمایەش ئەگەر پێوانەكانى جوانى پەیوەست بێ‌ بە بوێرى و ئازادى (راستی گەورەكراوەكان) شاعیرەوە. ئەوە گواستنەوەى هێزى بینین بۆ شێوەگرتنى شیعرییەت، گواستنەوەى كۆتاییەكانى كاتە بۆ نەگەرِانەوە…
پرس و بیركردنەوەى بینین بۆ پرس و بیركردنەوەى گوتن، جەختكردنەوەیە لەسەر تاكگەرایى و ئازادى و گفتوگۆ بەو مانایەى كە تاك لە دەرەوەى ملكەچییەوەیە و سەر بۆ دانوستاندن و نائومێدى ناوەوە شۆرِ ناكات، بەو مانایەى كە تاك لە دەرەوەى كات مل بۆ گەرِانەوە كەچ ناكات! بەڵام ئایا ئەو جۆرە لە دەرچوون لە پەیوەندییەكان، ئەو جۆرە لە دەرچوون لە ناوەوە و لە جوانییەكان و ئاواتەكان بە راستى بەرەو مردنمان دەبەن؟ یان ئایا گەردەلوولى رووتى گفتوگۆى زمانەوانى (كات و سەیرورە)ى گفتوگۆ بەرامبەر عەقڵى بینین (مردن و نەگەرِانەوە)ى دانوستاندن دەبێتەوە؟!.
لە دەرەوەى بینین و گوتن، لە دەرەوەى بەسەرچوونى كات و نەگەرِانەوەدا، شیعرییەتى زمانەوانى، جۆرێك لە پەیوەندى ئابورى و هاوگونجان و پێكگەیشتنى وێنەنێتەكان بە شێوەیەكى جیاوازى دیكەوە (راستی گەورەكراوەكان) دەسازێنێ‌! واتە ئەو كوشتنەى (كات) وەك چۆن گەردەلوولى رووتى گفتوگۆى زمانەوانى بانگەشە دەكات، لە بینین و دانوستاندن رزگارى نەبووە و دوور نەكەوتۆتەوە، تەنها بۆ دووركەوتنەوە نەبێ‌! راستە شیعرییەت و چێژ بەجێدەهێنێ‌، بەڵام كاتى بێكۆتایى، گەرِانەوە بەجێناهێلێ‌. بە كورتى ئیشكردنى گەردەلوولى رووتى زمانەوانى، ئیشكردنە لەو شوێنانەى وێنەنێتەكان ناتوانن پەیوەندییەكانیان ئاشكرا بكەن.
كەواتە بیركردنەوە و پرسى بوونگەرایى وێنەنێتەكان رووبەرووى كاتى بەسەرچوو دەبنەوە. كاتى بەسەرچوو پێویستى بە بوێرى و ئازایەتى هەیە، بەڵام شیعرییەت بۆشاییە، بۆشاییش جیاوازییەكان دەخەمڵێنێ‌! جیاوازییەكان لە كاتكوشتنى شاعیردا پەیوەندى بە نەگەرِانەوەى گەردەلوولى سەیرورەى زمانەوانییەوە دەكەن.

هاوگونجان
لەیەككۆبوونەوە و شێواندنى توخمەكان
لەنێوان هونەرى وێنەكێشانى كلاسیكى و هونەرى (نێت)دا، لەنێوان شێواندنی توخمەكان و تەكنیكى لەیەككۆبوونەوەدا، لەنێوان بەرەو كوێى كۆتاییەكان و نەگەرِانەوەى بێكۆتاییدا… كاری بەرهەمهاتووى شاعیر لەرِووی (توانەوەى ناوەكى) سۆزداریەوە كاریگەرى لەسەر (وەرگر/خوێنەر)ى گشتى دروست دەكات. بەڵام كاری بەرهەمهاتوو لەرِووی (هێزى دەرەكى) باس لە توانای وەرگرتن و تێگەیشتنى (وەرگر/خوێنەر)ى تایبەت و بەخششەكانى دەكات.
لێرەوە جیاكاری وێنەنێتى هونەرى دەبێتە بنەماى گەردەلوولى رووتى زمانەوانى، بە پێچەوانەشەوە راستە! بە هەردوو باردا كاتى لەدەستچوو گۆرِانكارى و سەیرورە دەنێتەوە. دواجار دەبێ‌ بزانین كە خاڵی هاوشێوەی نێوان وێنەنێت و گەردەلوولى رووتى زمانەوانى جگە لە ژیانی شاعیر شتێكى دیكە نییە، واتە درووستكردنى هەستێكی مانادار نییە، بۆ رِووداو و فینۆمینەكان، بەڵكو هەموو ئەوانە ژیانى تایبەتى شاعیرە. دواجار ئەوە ژیانى تایبەتى شاعیرە لەسەر هاوگونجانى وێنە و زمان بەردەوامى بەخۆى دەدات.
پەیوەندى لەیەككۆبوونەوە و شێواندنى توخمەكان، پەیوەندى هونەرى كلاسیك و هونەرى وێنەنێت، لە پەیوەندى نێوان بلیمەتى و شێتى دەكات، بلیمەتى لە لەیەككۆبوونەوەى مەعریفەدا، رێكییە! شێتى شێواندنى توخمەكان و دووبارە بونیادنانەوەى نارِێكییە. رێكى بەرەو پرسى بێكۆتایى وەستاوە، نارِێكى بەرەو پرسى بۆشایى و سەیرورەى بەردەوام هەنگاو دەنێت.
كاتى بەسەرچوو لە (ئاگرەكەت لەگەڵمدا هات) هاتۆتە دەرێ‌ و لە زۆر شوێندا بەسەر بێكۆتاییدا سەركەوتووە! لاى لازۆ مردن و زیندەگى لە حاڵەتى بەردەوامى جەنگدان. كاتى بەسەرچووى ناوەوە پەیوەندى بە گەردەلوولى رووتى زمانەوانیدا نییە، كە گەردەلوولى رووتى زمانەوانى لە سەیرورەدا بێ‌، كاتى بەسەرچووى ناوەوە لێرە نییە، كە بلیمەتى لێرەیە شێتى لێرە نییە. بەمجۆرە داهێنان سەیرورەیە و لە خزمەتى گۆرِاندایە. بەڵام وەك چۆن ناتوانین سەیرورە و گۆرِان لێكجیا بكەینەوە، بە هەمان شێوە ناتوانین ناوەوە و دەرەوەى شاعیر لێكجیا بكەینەوە!؟
داهێنان دۆزینەوەى بونیادى گۆرِانكارییە و لەسەر بیركردنەوە و پرسى سەیرورە، بەردەوامى بەخۆى دەدات، هێزێكە لە دەرەوەدا شێوەى نییە و لە ناوەوە شێوە دەگرێ‌، هێزێكە لەگەڵ ئاشكرابوونى وزەیەكى دیكەى خەونەكان دەجوولێ‌، هەرگیز لەو شوێنەوە دەست پێناكاتەوە كە ئازارەكانى ناخى وێرانەى شاعیرى تێدا دوایین وێنەى گەورەكراو دەگرێت، بەڵكو لەو شوێنەوە دەست پێدەكاتەوە كە زمانى شیعرى شێوە دەگرێ‌. بیركردنەوە و پرسى وێرانەیى ناوەوەى شاعیر بەردەوام خۆى دووبارە دەكاتەوە، بەڵام بیركردنەوە و پرسى شیعرییەت لە سەیرورەدایە. شیعرییەت كاتێك دەست پێدەكات، كە كۆمەڵەى جیاواز جیاوازى وێرانەیى ناوەوەى شاعیر دەتوانن بە هۆى لە یەكجیابوونەوەى خەمەكان لە یەكتر نزیك بكەونەوە و هاوگونجان بنوێنن.

تێكەڵكردنى رەنگى شین و باڵندەى ئازاد
لە توانەوەى رەگەزەكان و دانوستانى رەنگەكانى ناوەوەدا (رەنگى شین) زاڵ دەبێت و شین كەشێكى ماتەمینى درووست دەكات، بەڵام لە گەردەلوولى رووتى زمانەوانى دەرەوەدا (باڵندەى ئازاد) باڵ دەگرێ‌ و بۆشایى شیعرییەت دەنوێنێ‌ و دەرگا لە خەونێكى رەنگاو و رەنگ و چێژئامێز و ئازاد دەكاتەوە.
رِەنگی شینی ژێر ملی باڵندە، دوای مردنی، دەچێت بۆ كوێ؟
‎خەونەكانی من كە دەبنە خۆڵەمێش و نایەنە دی، دەچن بۆ كوێ؟
(گفتوگۆ)ى نێوان رەنگى شین و باڵندەى ئازاد لەبەرجەستەكردنى پرسى دەچێت بۆ كوێ‌، بوونى دوو هەڵبژاردن دەخەنە روو، بێ‌ ئەوەى هیچییان ببنە سێنتەرى مەبەست! ئەگەر سەرچاوەى رەنگى شین بۆ حیكایەتێكى ناوەكى و دانوستان بگەرِێتەوە، ئەوە باڵندە ئازادە لەوەى كە چەند پابەندى پرسى ئەو حیكایەتە ناوەكییە دەبێت، ئەو ئازادییە، شیعریەتێك دەسازێنێ‌، كە (خوێنەر/ وەرگر) لە دەرەوە و لە رێى گفتوگۆدا پێى دەگات، لێرەدا دەمەوێ‌ جیاوازى نێوان چەمكى گێرِانەوە و چەمكى شیعرییەت، بە دانوستان و گفتوگۆ (كە پێشتر لە هونەرى وێنەنێت و هونەرى كلاسیكى بەیانم كردن) بچوێنم!
كەواتە ئەگەر شێوازى گێرِانەوەى ئازارە ناوەكییەكان، ئەگەر تەكنیكى (لەیەككۆبوونەوە)ى گێرِانەوەكان، دانوستاندن بەجێبهێلێ‌ و لەگەڵ وێنەنێت و واقیعی میتافۆرِى و گفتوگۆ بنێتەوە، ئەوە گوتراوى شیعرى زمانى كاتى لەدەستچوو بەرەو بۆشایى دەكاتەوە و گەردەلوولى رووتى زمانەوانى بونیاد دەنێت، گەردەلوولى رووتى زمانەوانى وەك رووداو بیركردنەوەى ئەویدیكەى (خوێنەر/ وەرگر) لەگەڵ خۆى دەكاتەوە! لێرەوە دەگەینە ئەو دەرئەنجامەى كە زمانى ئەو شیعرە زمانێكى هاوگونجاو و كراوەیە، زمانى كراوەش شیعرى واڵاى لێدەكەوێتەوە.
خەونمان هەبوو،
‎چیرۆكمان هەبوو،
‎برینمان هەبوو،
بینراوى خەون لەسەر بنەماى گێرِانەوەى ناوەكیدا هەوڵى ورِووژاندنى سۆزدارى و پرسى رابردووى هەڵگرتووە، لەسەر بنەماى زمانى كراوە و شیعرى واڵا، كاتى لەدەستچوو و بۆشاییەكانى زمانەوانى رەنگ دەكات. بە دیوەكەى دیكە وەك چۆن لەسەر بنەماى گێرِانەوە نیازى دانوستانى هەیە، بە هەمان شێوە دەشێ‌ لەسەر بنەماى زمانى شیعرى قابیلى گفتوگۆكردن بێت.
گوتمان بینین فیكرە، گوتنیش فیكرە، بەڵام ئەوەى بینین و گوتن لێكجیا دەكاتە (پرسى ئازادى -بۆ كوێ؟) و (كاتى لەدەستچوو-بۆ كوێ؟)یە، پرسى ئازادى ئێستاییە و كاتى بەسەرچوو دەكەوێتە رابردووەوە. ئەوەى بینین و گوتن لێكجیا دەكاتە، جیاوازى نێوان لەیەككۆبوونەوە و جیاوازییە، جیاوازى نێوان ناوەوە و دەرەوەیە… ئەو جیاوازییانە لە كاتكوشتنى شاعیردا پەیوەندى بە نەگەرِانەوەى گەردەلوولى سەیرورەى زمانەوانییەوە دەكەن.
‎من ئەو رۆژانە دەستم بە دڵی شكاومەوە گرتبوو و رِام دەكرد،
‎گوێم لێبوو دەیانگووت شێتە.
‎وەك منداڵ بۆت دەگریام، دەنگم دەرنەدەهات،
‎وەك توتكە سەگی لاكۆڵان دەنوزامەوە.
گوتمان توانەوە و هێزى وێنەى ناوەكى، لە چەمكى بینیندا شێوە ناگرن، ئەگەرچى پەیوەندى راستەوخۆى گەردەلوولى رووتى زمانەوانى گوتن دەهەژێنێت و شیعرییەت دەنێتەوە، بەڵام لە دێرەكانى پێشتر گوتمان كاتێ‌ گەردەلوولى رووتى زمانەوانى لە سەیرورەدا بێ‌، كاتى بەسەرچووى ناوەوە لێرە نییە، چونكە داهێنان لە سەیرورە و لە گۆرِانى بەردەوامدایە. داهێنانى ئەو تابلۆ/ قەسیدەیە ئیش لە هەستى دڵتەنگى و جێكەوتەى وێرانەیى ناوەوە دەكات، كە وێنەنێتەكان وەك میتافۆرِ پەیوەندییە جیاوازەكانیان ئاشكرا دەكەن، وەك ئەوەى بڵێ‌ من سەر بە نەوەیەكم كە رابردوو هیلاكى كردووە، بەڵام شیعرییەت لەسەر وێرانەیى دەروون نەوەستاوە، بەڵكو بە هۆى گەردەلوولى رووتى زمانەوانى دەجولێ‌ و ناوەوە دەخاتە هەژانەوە. شیعرییەت، وەك كەسێكی تر قسان دەكات، نەك وەك شاعیر و وێنەنێتەكان، وەك بۆشایى خۆى دەنوێنێ‌، نەك وەك جێكەوتەى خودى. بۆشایى شیعرییەت فۆرِمێكی تایبەتە و بەشەكییە لە رِێگای ئەویدیكەى نادیارەوە دەدوێت، نەك دیار.
تابلۆ/ قەسیدەى (ئاگرەكەت لەگەڵمدا هات) هەم تاكە كەس جێدەهێلێ‌ و هەم لە خود دەترازێ‌، لە كلاسیكدا تاكە كەس لەگەڵ بووندا تەریب و درێژ دەبێتەوە و لە جیهانی رِۆمانتیكدا ئەوە خود بوو قسەی دەكرد. بەڵام لەو خوێندنەوەیەدا تابلۆ/ قەسیدەى (ئاگرەكەت لەگەڵمدا هات) بەتەواوەتی لە تاكە كەس و خود جیاوازە. چونكە وەك تابلۆ لەگەڵ لەیەككۆبوونەوە و تەكنیكى دووبارەكردنەوە و شێواندنی هێل و رەگەز و توخمەكان لەگەڵ نواندنەوە درێژ بۆوە و بەپاڵ نواندنەوە لە وێنەى دیجیتاڵى خۆى نمایش دەكاتەوە. دواتریش تەماشاكردنى وەك قەسیدەیەكى زمانەوانى رووت هەموو ئەوانە تێدەپەرِێنێت. ئەمەیش هەروا سادە و بە هۆی هێزە نادیارەكانەوە نییە. بەڵكو بە هۆى گەردەلوولى رووتى زمانەوانى و سەیرورە و گۆرِانى بەردەوامییەوەیە، بە هۆى بیركردنەوەى جیاواز و هەمەرِەنگى و ئەرزش دانانە بۆ هەمووانە…
واتە دواى ئەوەى لەو خوێندنەوەیەدا (یەككۆبوونەوە)ى ئازارەكانمان نووساند بە جیاوازى وێنەنێتەكانەوە، ئینجا جیاوازى تاكە كەس و خودمان تێپەرِاند، لەوێوە لە جیاوازى راستییە گەورەكراوەكانى وێنەنێت، گەردەلوولى رووتى زمانى هەڵدەكا و نوێنەرایەتى بۆشایى شیعرییەت و سەیرورە و شیعرییەت دەكات.
بەڵام دەموویست پێش مردنم،
‎رِەنگی
‎شینی
‎ژێر
‎ملی
‎باڵندە
‎ببینم….

هەولێر 27/6/2024
خوێندنەوەى: عەبدولموتەلیب عەبدوڵلآ

چۆن سەرکەوتنی سەربازیی وەڵات شکەستی سیاسی بەرهەم دەهێنێت!
نووسینی: ئەلوف بێن ٤ی ئۆکتۆبەری ٢٠٢٤
سەرچاوە: فۆڕین ئەفێرس

تێبینی: ئەم بابەتە کەمێک درێژەو نەشم ویست کورتی بکەمەوە. چونکە ئەمە تەڕجومەیە نەک ئامادەکردن تاکو تەنها بیرۆکەو پۆینت و سەرخاڵەکانی دەست نیشان بکەم. بە هەر شێوەیەک لێم ببڕیبایە لە گرنیەکەم کەم دەکردەوە. ئەم بابەتە لە فۆڕین ئەفێرس دا بڵاوکراوەتەوە کە گۆڤارێکی وەرزیە و پەیوەستە بە وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا. دەستی نووسەرەکانی تا ڕادەیەک ئاوەڵاکردوە بۆ ئەوەی بتوانن چی بەڕاست دەزانن بیڵێن. ئەو گۆڤارە نوسەری چەپ و لیبڕاڵی لە ناودا دەنووسێت. بابەتەکانی ناوی هەمویان دەگەنە ١٤ تا ٢٠ لاپەڕە. ئەوەش نووسێنێکی درێژە، هەر بۆیەش من بۆ بڵاوکردنەوە کردمە سێ بەش. جا ئەو بابەتە هەم ئازادانە نووسراوەو هەم نووسەرەکەشی جولەکەیەو بۆخۆشی سەرنووسەری گۆڤارێکی ئیسڕائیلییە بە ناوی هاڕێنتز. نووسەر لەم نووسینەیدا بە ئازادانە ڕەخنە لە ئیسڕائیل و سیاسەتە ڕەگەزپەرستەکەی و سیستەمی دەسەڵاتدارێتی باڵی ڕاستڕەوی نێو سیاسەتی ئیسڕائیل دەگرێ . هەروەها بە تەواوی پێەوە دیارە کە هاوسۆزی کێشەی فەلەستینەو لە گەڵ فەلەستینیەکاندا بۆ درووستکردنی دەوڵەتی سەبەخۆی خۆیان هاوڕایە.(ح.ڕ)
بەشی یەکەم:
ڕۆژی٧ی ئۆکتۆبەری ساڵی ڕابردوو، حەماس دەزگا سەربازی و هەواڵگریەکانی ئیسڕائیلی تووشی سەرسوڕمان کرد! هەردووک دەزگاکەی ئیسڕائیل چەندین ساڵ بووە زانیویانەو زانیارییان هەبووە کە گروپە چەکدارەکانی فەلەستین ئامادەکاریی دەکەن بۆ هێرش کردنە سەر ئیسڕائیل بۆکوشتن و ڕفاندنی سەربازو هاوڵاتیانی ئیسڕائیل! بەڵام ئەو دوو دەزگایە شکەستیان هێنا باوەڕبەوە بکەن کە ئەو گرووپانە بتوانن و بوێریی بنوێنن یان سەرکەوتن بەدەست بهێنن لە کردنی ئۆپەراسیۆنیکی ئاهوا کە تا ئێستا وینەی نەبووە! سوپای ئیسڕائیل و دەزگا هەواڵگریەکەی، هەروەها سەرۆک وەزیرانی ئیسڕائیل بنیامین ناتانیاهۆ و ئینجا بە شێوەیەکی گشتی هەموو خەڵکی ئیسڕائیلیش پێیان وابووە کە بەشی باشووری وەڵاتەکەیان زۆر سەخت و قایمەو ناتوانرێت زەفەری پێبەرن، پێشیان وابووە کە بالانسی هێزیش هە رلە بەرژەوەندی ئیسڕائیلدا بووە ، بۆیە هەموو لایەک پێی وابووە کە حەماس هەرگیز دەست بۆ کاری لەو شێوەیە نابات!
بەڵام حەماس ئەو تەحەداو بوێریەی نواند. لە چەند ڕۆژو هەفتەی دوای ئەنجامدانی ئەو هێرشە وێرانکەرەدا، شتێکی هاوبەش کە لە نێو هەموو ئیسڕائیلیەکاندا دەگوترایەوە ئەوە بوو کە دەگوترا ” هەموو شتێک گۆڕاوە” جا هەر بەڕاستیش بۆ ماوەیەک ئەو قسەیە ڕاست دەرچوو کە هەمووشتێک گۆڕابوو: ئەو هێرشە بڕوا بەخۆبوونی ئیسڕائیلیەکانی پەرتو بڵاوە پێکرد، ئەو متمانە درێژخایەنەی ئیسڕائیلیەکان هەیان بوو بە ئاساییشی وەڵاتەکەیان و سیاسەت و نۆڕمە کۆمەڵایەتیەکان سەرەونخوون بوویەوە! سەکردایەتی هێزی بەرەنگاریی ئیسڕائیل IDF لە شەوێکدا شکۆی خۆی لەدەستدا، بە تایبەتی کە وردەکاریەکان بۆ خەڵک ڕوون بوونەوە و بۆیان دەرکەوت کە سوپا نەیتوانیوە ڕێگریی لە هێرشی حەماس بکات و زۆریش درەنگ فریای ئەوە کەوتووە کە بتوانێت خەڵکی سڤیلی سەر سنوور و دەزگا سەربازیەکان و ئامادەبووانی بێ دیفاع و سڤیلی ناو فێستیاڤاڵ و مۆسیقا بپارێزێت!
دڕامای سیاسیی کە ئیسڕائیلیەکانی بۆ ماوەی نۆ مانگێک تا ئۆکتۆبەری حەوتی بەسەرداهات لە خۆ گرتبوو، هەوڵی ناتانیاهۆ چاکسازییەکی سەراپاگیربوو لە ناوەندەکانی دادگادا کە مەبەستی سەرەکی بریتیبوو لە سنوردارکردنی سەربەخۆیی دام و دەزگاکانی دەوڵەت لە وینەی دادگای باڵاو نوسینگەی داواکاری گشتی و خزمەتگووزاری مەدەنی تەکنۆکڕات بۆ ئەوەی هێزی زیاتر بداتە باڵە ڕاستڕەوەکەی خۆی و هاوپەیمانە ئایینیەکانی- ئەوەیان ئیتر لە بەرچاو ونبوو چونکە شەڕ بەسەرداهات. ئەندازیاری سەرەکی چاکسازی کە وەزیری داد، یاریڤ لێڤین بوو،لەوانەیە پەشیمان بوووبێتەوە لە کارەکەی چونکە خۆیشی بەشداربووە لە سەرقاڵکردنی ئیسڕائیل پێش هێرشەکەی حەماس. ناتانیاهۆ لە ماوەی چەند ڕۆژێکدا کابینەیەکی یەکگرتووی شەڕی پێکهێنا لە لایەنە سیاسیە جیاوازەکان و هێزەکانی ئۆپۆزسیۆن و هەروەها نزیکەی 250 هەزار سەربازی یەدەکی بانگهێشتی نێو سوپا کردەوە بۆ ئەوەی هێرشی پێچەوانە بۆ سەر غەزە ئەنجام بدەن!
دوای ئەوەی کە هێزی بەرگریی ئیسڕائیلIDF شۆکی ئۆکتۆبەری 7 بەریدا، دەستی کرد بە تۆڵەسەندنەوە بە شێوەیەکی زۆر بەهێزو چڕ، توانای سەبازیی و فەرمانڕەوایی حەماسی بەسەرغەزەدا لە بەریەک هەڵوەشاند، بەشیکی زۆری غەزەی کردە وێرانە، زیاتر لە دوو ملیۆن لە خەڵکی غەزەی ئاوارەی نێوخۆکرد، لە سەرووی چل هەزار لە خەڵکی غەزە کوژرا کە بە پێی لێدوانی هێزی بەرگریی ئیسڕائیل سێبەشی ئەو کوژراوانە حەماس بوون! هیزی بەرگریی ئیسڕائیل توانی بە تەواوی ڕێگریی لە حەماس بکات کە ساروخ بهاوێژن بۆ ناو ئیسڕائیل و بەشی زۆری سیستەمی توێنێڵەکانی حەماسیش لە ناو غەزەدا لە ناوبران، دەگوترێت کە هێزێکی ڕێکخراوی وەک حەماس ئێستا گۆڕاوە بۆ هێزێکی پەرت و بڵاوی شێوە گەریلا ئاسایی!
لە گەڵ ئەوەشدا کە هێزی بەرگریی ئیسڕائیل IDF نزیکەی سێ بەشی غەزەی داگیرکردوەو لە ژێر دەستی دایە، بەڵام بۆ زۆرێک لە ئیسڕائیلیەکان ئەو بارودۆخەی ئێستا وەک ئەوە وایە کە ئیسڕائیل دۆڕاندبی! جا سەرباری ئەو هەموو خۆ کۆکردنەوەو ئاماداکارییە، سەرباری پشتیوانی نزیکەی نەگۆڕی ئەمریکا بۆ ئیسڕائیل، بەڵام هێزی بەرگریی ئیسڕائیل IDF کە لە ژێر هەمان سەکردایەتی سەردەمی ئۆکتۆبەری 7 دایە، شکەستی هێناوە لە گەییشتن بە تەواوی ئامانجەکانی. بۆ نموونە یەحیا سەنوار خۆی تەسلیم نەکردووە. (ئێستا یەحیا سەنوار کوژراوە.. ح.ڕ) هەروەها نزیکەی سەد بارمتەی ئیسڕائیلی هێشتا دیارنین لە ناو غەزەدا کە دەگوترێت، بە پێی دوایین لێدوانی ناتانیاهۆ، نیوەی ئەوانە هێشتا لە ژیاندا ماون!
ئەو کارەساتە چەقبەستووە، لە گەڵ گۆشەگیریی ئیسڕائیل لە ڕووی نێو دەوڵەتیەوە، هەروەها دیدگایەکی تاریک لە ڕووی ئابوووریەوە ، هەموو ئەوانە بوونەتە هۆی سەرهەڵدانی هەستێکی بێهیوایی نەتەوەیی ! جا لە ڕاستیدا، پاڕادۆکسیەکە لێرەدایە کە ڕووکارە گرنگەکانی سیاسەتی ئیسڕائیل و کۆمەڵگای ئیسڕائیلیی لە دوای هێرشەکەی حەماس گۆڕانێکی کەمی بەسەرداهاتووە. دانیشتوانی ئیسڕائیل کە نیشتەجێی سەرسنوورەکان بوون لە باشوور و باکووری ئیسڕائیل هێشتا ناتوانن کە بگەڕێنەوە ماڵەکانی خۆیان! ئەو باروودۆخە لە باتی ئەوەی ئیسڕائیلییەکان یەک بخا لەبەرامبەر یەک دوژمنی دەرەکی کەچی درزو کەلێنی کێشە کۆنەکانەکانی گەورەتر کردووە لە نێوانی گرووپ و لایەنگرانی ناتانیاهۆ و لایەنە نەیارەکانی لە ناوخۆی ئیسڕائیلدا! ناتانیاهۆ لە یەک کاتدا نەیارەکانی و دۆستەکانی دەکوتێت و بەردەوامە کە خۆی وەک چەق وناوەندی سیاسەتی ئیسڕائیل نیشان دەدات! هاوپەیمانیی باڵی ڕاست کە ناتانیاهۆی لە دەسەڵاتدا هێشتۆتەوە داواکاریەکانی بۆ وردوخاشکردنی بزووتنەوەی بە دەوڵەتبوونی فەلەستینیەکان زیاد کردووە لە گەڵ جێگرتنەوەی نوخبەی ئیسڕائیل. کە ئەوەش داواکارییەکی بە ڕواڵەت جوانە بۆ لە ناوبردنی دام و دەزگا دێموکڕاتی و لیبڕالیەکانی ئیسڕائیل!
لە دوای ئەوەش، لە 7ی سێپتەمبەری ئەمساڵدا، سوپای ئیسڕائیل دەستی کرد بە ئەنجامدانی زنجیرەیەک لە پەرچەهێرشی بوێرانە لە دژی ترسناکترین هاوسێی دوژمنی کە میلیشیاکانی حیزبو اللەی لوبنانی بوون- کەهاتن بەرەیەکی تری شەڕیان لە دژی ئیسڕائیل لە لای باکوورەوە کردەوە هەر یەک ڕۆژ دوای ئەوەی حەماس لە لای باشوورەوە هێرشی کردە سەر ئیسڕائیل! ئیسڕائیل توانی ڕابەری دێرینی حیزبو اللە، حەسەن نەسرواللە، بکوژێت وهێرشی زەمینیش بەرەو باشووری لوبنان ئەنجام بدات! جا لێرەدا زۆرێک لە شڕۆڤەکارانی میدیای باوی ئیسڕائیلیی ئەو فراوانبوونی شەڕەیان لە لای باکووری وەڵاتەوە وەک دەرفەتێک دەبینی: نەک هەر بۆ ئیسڕائیل کە بتوانێت حیزبو اللە تەفروتونا بکات بەڵکو وەک دەرفەتێکیش بۆ وەڵاتەکەیان تا بیسەلمێنن کە ئیتر ساڵی شۆک و پڕمەترسییان تێپەڕاندو لە لا لایەکی تریشەوە بیسەلمێنن کە زیرەکیی وهێزو توانای تەکنەلۆجییان جارێکی تر بێتەوە نێو ناوان لە ڕووی نێو دەوڵەتییەوەو ئاهەنگی لە بۆ بگێڕن! بەڵام ڕاستییەکەی ئەوەیە کە هەروەک چۆن شەڕی ناو غەزە ڕاستیە سامناکە شاراوەکانی زۆرێک لە ئیسڕائیلیەکانی نەگۆڕی کە چاوەڕوانیان بوون بگۆڕێن، بە هەمان شێوەش ئەم بەرەی تازەیەش لە شەڕهەر نایان گۆڕێت! بەرەی تازەی شەڕ هیچ ناگۆرێت هەتا ئیسڕائیل ڕووبەڕووی گۆڕانکاریی قوڵترنەبێتەوە لە سیاسەتی ناوخۆی خۆیداو هەروەها لەبەرامبەر فەلەستینیەکانیشدا!
جووڵەو ئەملاولای پاڕادۆکسیانە!
یەک هەفتە دوای هێرشی ئۆکتۆبەری 7 ، ئەگەر بە ئیسڕائیلیەکی ئاسایی یان هەتا بە لایەنگرێکی (ناتانیاهۆ)شت بگوتبایە کە ناتانیاهۆهەرسەرۆک وەزیران دەبێ بۆماوەی ساڵێکی تریش و لە لایەن هەمان باڵی ڕاستیشەوە پشتی دەسەڵاتەکەشی دەگیرێت لەوانەیە ئەو کەسە باوەڕی پێت نەکردبایە! چونکە بە درێژایی مێژووی ئیسڕائیل درکەوتووە حکومەتی مەدەنی لەکارکەوتووە دوای هەر کارەساتێکی ئەمنیی زۆر خەراپ کە بەسەر ئیسڕائیدا هاتبێت! بۆ نموونە دوای شەڕی سوپا لە شەڕی 6 ئۆکتۆبەری1973 لە نێوان عەڕەب و ئیسڕائیلدا، یان لە کاتی لەشکرکێکشی ئیسڕائیل بۆ سەر لوبنان لە ساڵی 1982 ، کاتیک کە سەربازە یەدەکەکانی ئیسڕائیل لە بەرەکانی شەڕ گەڕانەوە دەستیان دایە ناڕەزایەتی و وایان لە گۆڵا مییر سەرۆک وەزیران و مەناحیم بێگن کرد کە دەست لە کار بکێشنەوە!. جا لە هەردووک حاڵەتەکەدا چەند مانگێکی پێچوو ئینجا حکومەت کەوتە خۆی و دەستی بە لێکۆڵینەوە کرد بۆ ئەوەی بزانێت کە بۆچی ئەمە ڕوویدا!
ڕێی تێدەچوو، ئەگەر بتگوتبایە دۆخی ناتانیاهۆ زۆر خەراپتردەبێت لەوانەی پێش خۆی! لە سەرووی دەیان ساڵە ئەو پیاوە لە ناو سیاسەتدایەو هەمیشەش خۆی وەک مامۆستای ئاساییشی وەڵات پیشانداوە. ئەو دەیگوت کە باشتر لە جەنەڕاڵەکانی ئیسڕائیل دەزانێت وەڵات بە سەلامەتی ڕابگرێت، ئەو پێی دەگوتن بێ دیدگاو ترسنۆکن و زۆر ئاگایان لە ئارەزووەکانی ئەمریکایە! توندترین ڕکابەری سیاسیی ناتانیاهۆ لە ماوەی چەندین ساڵی سیاسەتیدا بریتیبوون لە فەرماندە سەربازیەکانی پێشوو کە هەندێکیان سەرۆک وەزیر بوون و هەندێکیش وەزیری بەرگریی بوون، بۆ نموونە کەسانی وەکو ئیسحاق ڕابین، یەهود باڕاک، ئاڕیاڵ شارون، بێنی گانتز، هەروەها وەزیری بەرگری ئێستا یواڤ گالانت. لە ڕووی نەریتییەوە بەرزترین پلە باڵاکانی هێزی بەرگریی ئیسڕائیل IDF و دەزگای هەواڵگریی ئیسڕائیلی بەدەست ئەشەکەنازیە لیبڕاڵەکانەوەن کە ناتانیاهۆ زۆر دەمێکە لە هەوڵی ئەوەدایە دەست بەسەر ئەو دوو دەزگایەدا بگرێت! هەر ئەو دامەزراوانەش بوون کە سەرکردایەتی ڕاپەڕینی جەماوەریی ئیسڕائیلیان کرد لە بەرامبەر پڕۆژەیەکی ناتانیاهۆ بۆ چاکسازییەکی گشتی لە دەسەڵات و دەزگای دادوەرییدا!
بەڵام بەردەوام بوونی ناتانیاهۆ لە دەسەڵاتدا ڕەنگە پەیوەندی بەو بارودۆخەی ساڵی ڕابردووەوە هەبێت لە مێژووی ئیسڕائیلدا! تا ئەمڕۆشی لەگەڵدا بێت ناتانیاهۆ ڕەتی دەکاتەوە بچێتە ژێر باری هیچ بەرپرسیاریتیەک لە کوژرانی 1200 ئیسڕائیلی ودەستدرێژی و بریندارکردنی چەندین کەسی ترو بە بارمتەگرتنی 250 ئیسڕائیلی لە لایەن حەماسەوە، هەروەها ئەو هەموو وێرانەیە کە بەسەر وەڵاتیاندا هینا، کە هەموو ئەوانە لە تەنها یەک ڕۆژدا بەسەر ئەو خەڵک و کۆمەڵگایانەی سەرسنورەکانیاندا هێنا، ئینجا دوای ئەوە دەست کرا بە چۆڵکرنیان و ڕاگواستنیان بۆ شوێنێکی تر! ئاستی جەماوەریی ناتانیاهۆ بەرەو دابەزین ڕۆیی هەرچەندە لە کۆتاییەکانی ساڵی 2023بەرەو سەرەوە بە شێوەیەکی بەرچاو بەرەو باشی رۆیی بەڵام هێشتا ئاستی جەماوەرییەکەی ناگا بە ڕکابەرەکانی لە وێنەی نەفتالی بێنەت سەرۆک وەزیرانی پێشووی ئیسڕائیل. ڕاپرسیەک لەو بارەوە هەر دوای کوژرانی حەسەن نەسروللا ئەنجامدرا لە لایەن کەشێت 12 کەناڵی سەرەکی هەواڵی ئیسڕائیل، دەرکەوت کە ئەگەر بێت و ئێستا هەڵبژاردنێک لە ئیسڕائیلدا ئەمڕۆ بکرێت، هاوپەیمانی ناتانیاهۆ کە 68 کورسییان لە کەنێسەت داهەیە دادەبەزێت بۆ 46 کورسی! ناتانیاهۆ باش تێدەگاو زۆر باش هەلومەرجەکە دەخوێنێتەوەو دەزانێت کە خەڵک لێی تووڕەیە، هەر بۆیەش ستراتیژیەتێکی فرەلایەنەی دەستداوەتێ بۆ مانەوەی خۆی لە دەسەڵاتدا! وا بۆ ماوەی ساڵێک دەچێ ناتانیاهۆ و پێڕەکەی تەواوی بەرپرسیاریەتی ڕوودانی ئۆکتۆبەری 7 دەخەنە ئەستۆی هێزی بەرگریی IDFو شاباک دەزاگای ئەمنی ئیسڕائیلی کە بەرپرسن لە دوسیەو چاودێریکردنی فەلەستینیەکان و سەرباری ئەوەش خەتای هەموو ئەوانەشە کە نەیان هێشت چاکسازی لە دەزگای دادوەریدا بکرێت بە تایبەتی ئەو سەربازە یەدەکانەی کە هەڕەشەی وەستاندنی ئەرکەکانیان کرد ئەگەر بێت و دەست بۆ ئەو کارە ببرێت!

ئەلوف بێن سەرنووسەری ڕۆژنامەی هارێتزە! سەرچاوەی ئەو نووسینە:
.https://www.foreignaffairs.com/middle-east/israel-paradox-defeat-aluf-benn

هونەرمەند پەرەنگ فەرازمەند: لەگەڵ موزیك و گۆرانی گەورە بووم، موزیك هەمیشە بەشێك لە ژیانی من بووە
هونەرمەند پەرەنگ فەرازمەند: ساڵانێكی زۆرە سەرقاڵی توێژینەوەم لە سەر موزیكی كوردی
هونەرمەند پەرەنگ فەرازمەند: هەر خزمەتێك لە دەستم بێ بۆ كوردستان و زانكۆكانی كوردستان درێغی ناكەم
هونەرمەندی ژەنیار خاتوو(د.پەرەنگ فەرازمەند)،لە بنەماڵەیەكی هونەری لە ساڵی 1982 لە شاری مەهابادی ڕۆژەڵاتی كوردستان لە دایك بووە .لە لە تەمەنی 9 ساڵییدا بەژەنینی ئامێری پیانۆ دەستی بەهونەری موزیك كردوە.ئەو ساڵانێكی زۆرە سەرقاڵی توێژینەوە لە سەر موزیكی كوردییە وە لەوڵاتی ئەڵمانیا وەكو مامۆستای ئێتنۆموزیكۆلۆژی لە زانكۆی (مارتین لۆتێر )،وانە دەڵێتەوە .لە ئێستادا هونەرمەند پەرەنگ فەرازمەند هەموو توانەكانی خۆی تەنیا لە سەر توێژینەوە مەیدانیەكانی لە سەر موزیكی كوردی لە بەشە جۆراو جۆرەكانی كوردستان تەرخان كردوە… ئێمە بەباشمان زانی بۆ ئاشنا بوون لە كارو چالاكییەكانی بەچەند پرسیارێك بەسەری بكەینەوە.
هەڤپەیڤین- كامەران حاجی ئەلیاس

*سەرەتا بابزانین ژەنیار(پەرەنگ فەرازمەند) چۆن ئاوێتەی هونەری موزیك بوو؟

• من لە بنەماڵەیەكی موزیك دۆست لە دایك بووم لە دایكێك كە لەساڵانی پەنجاكان و شەستەكانی سەدەی ڕابردوو، لە ڕادیۆ مەهاباد گۆرانی گوتووە و هەروەها ئامێری كەمانی ژەنیوە. ڕۆژانە ماڵەكەمان بە دەنگی موزیك و گۆرانی دەڕازاوە. كەوابوو من لەگەڵ موزیك و گۆرانی گەورە بووم و موزیك هەمیشە بەشێك لە ژیانی من بووە. هەر دایكم و باوكییشم ئامێریان دا دەستی من و خوشك و براكانم وە زۆریان بە لاوە گرنگ بوو كە بە شێوەیەكی پڕۆفێشناڵ موزیك فێر بین و لەگەڵ موزیك بژین. لە نێو هەموو منداڵەكان هەر من بە شێوەیەكی ئاكادمیك درێژەم بە هونەر دا بۆیە كەسێك لەكەش و هەوایەكی ئاوا دا گەورەبووبێت بێگومان ئاوێتەی میوزیك و گۆرانی دەبێت.

  *لە نێو ئەو هەموو ئامێرە موزیكیانە بۆچی تۆ ئامێری پیانۆت هەڵبژارد؟

• لە ڕاستیدا هەر دایكم و باوكم ئەو ئامێرەیان دا دەست من، بەڵام من بە هەموو شێوە خولیای موزیك بووم وە لەفێربوونی پیانۆ سەركەوتوو بووم. بەڵام كە گەشتمە تەمەنی 15 و 16 ساڵان خۆم زیاتر لە موزیكی ڕۆژهەڵاتی و تۆنە ڕۆژهەڵاتیەكاندا دەدۆزیەوە وە پەیوەندیەكی ڕۆحی زیاترم لەگەڵ تۆنە ڕۆژهەڵاتیەكان و بە گشتی میوزیكی ڕۆژهەڵاتی و لە سەرووی هەمووان موزیكی كوردی درووست دەكرد، هەر لەبەرئەوەش خۆم ئامێری تارم وەكوو ئامێری دووهەم هەڵبژارد.

  *كێن ئەوانەی هاوكار و پاڵپشتی تۆیان كردوە بۆ ئەوەی بەردەوام بیت و بگەیتە ئەو ئاستەی ئێستا؟

• بە دڵنیاییەوە گەر پاڵپشتی ماددی و مەعنەوی دایك و باوكم نەبووایە بە تایبەت لە كۆمەڵگایەكی وەكوو ئەو سەردەمی ئێران، هەرگیز نەمدەتوانی درێژە بە هونەر بدەم. چوونكە لە ئێرانی ئەو سەردەم دا بەر بەست زۆر زۆر بوو لەسەر ڕێگای هونەر و ژیانی هونەری بەتایبەت بۆ خانمان. پاشانیش پاڵپشتی و دڵسۆزی مامۆستاكانم بوو كە زۆر هانیان دەدام بەرەو پێشكەوتن بچم. هەر بۆیە هەمیشە مەمنونیانم و دەستخۆشیان لێ دەكەم.

  *بەرێزتان توێژینەوەیەكی تێرو تەسەلتان لەسەر موزیكی كوردی ئەنجام دا كە چەند ساڵێكی خایاند، دەرئەنجامی بەچی گەیشتی؟

• بەڵێ من ساڵانێكی زۆرە كە سەرقاڵی توێژینەوە لە سەر موزیكی كوردی. وەكوو یەكەم هەنگاو هەوڵم دا ژەنینی ئامێرێكی كوردی وەكوو شمشاڵ فێر بم وە هەروەها خۆم فێری خوێندنی مەقام و فۆرمە كوردیەكان كرد نەك بۆ ئەوەی ببمە گۆرانیبێژ یا خود شمشاڵ‌ژەن، تەنیا بۆ ئەوەی لە دنیا و لە ڕۆحی موزیكی كوردی تێبگەم. پاشان توێژینەوەكانم بەشێوەیەكی مەیدانی ئەنجام دا لە دوایشدا كتێبێكم لە سەر موزیكی كوردانی دیاسپۆڕا لە سوید بە زمانی فارسی نووسی كە بە تەمام وەریگێرمەوە بۆ سەر ئینگلیزی. ئێستاش خەریكی نووسینی كتێبێكم لەسەر بابەتی هێز و جەندەر لە موزیكی كوردی دا كە بە زمانی ئینگلیزیە وە تا ساڵی داهاتوو بڵاو دەكرێتەوە. دوو ئاڕتیكلیشم لە سەر ئامێرە موزیكیەكان وە هەروەها مەقام و فۆرمە كوردیەكانی ناوچەی موكریان نووسیوە. لە داهاتووشدا بە تەمای نووسینی كتێبێكم لە سەر فۆرم و مەقامەكانی ناوچەكانی دیكەی باشوور و باكووری كوردستان.

  *لەوڵاتی ئەڵمانیا،مامۆستای ئێتنۆموزیكۆلۆژین لە زانكۆی (مارتین لۆتێر )،دەكرێت باس لە چۆنیەتی خوێندن لەو زانكۆیە بكەیت؟

• لە زانكۆی مارتین لۆتێری ئاڵمانیادا، سێ بەشی جیاوازمان هەیە لەسەر موزیك كە لێرەدا بە هەر بەشە دەگووترێ “ئەنیستیتۆ”: ئەنیستیتۆی موزیكی كلیسایی، ئەنیستیتۆی موزیك پێداگۆژی، وە هەروەها ئەنیستیتۆی موزیك‌ناسی كە بەشی ئێتنۆموزیكۆلۆژی لقێكە لە موزیكناسی كە چوار قۆناغی بەكەلۆریۆس، مەجستێر و دكتۆرا و پۆست دكتۆرا لە خۆ دەگرێت. هەڵبەت لە ئەنیستیتۆی موزیكناسی خوێندكاری بەكەلۆریوس و مەجستێر دەبێ لە هەموو كۆرسەكانی بەشەكانی ئێتنۆموزیكۆلۆژی، موزیكناسی مێژوویی، موزیكناسی سیستماتیك وە هەروەها موزیك و میدیا بەشداری بكەن. بەڵام ئازادن كە پڕۆژەی كۆتایی خوێندنیان لە كام لەو بوارانەدا بنووسن. بەڵام لە قۆناغی دكتۆرا و پۆست دكتۆرا تەنیا دەتوانن بۆ نموونە لە سەر ئێتنۆموزیكۆلۆژی تێزەكەیان بنووسن.
• وەكو ژەنیارێك موزیكی كوردی لە ئێستادا لە چ ئاستێك دایە؟
• من حەز ناكەم بە شێوەیەكی ئەرێنی یاخود نەرێنی وەڵامی ئەو پرسیارە بدەمەوە. لەبەر ئەوەی كە لە هەموو سەردەمێكدا موزیكی هەموو میللەتان ئاڵ و گۆڕی بەسەر داهاتووە وە هەمیشە ئەو ئاڵ‌وگۆڕانە لایانگران و كەسانی ڕازی و ناڕازیان هەبووە. من وەكوو حەقیقەتێكی حاشا هەڵنەگر چاو لە دۆخی ئێستای موزیكی كوردی بە تایبەت لە باشوور و ڕۆژهەڵات دەكەم كە ستایل و شێوازی جۆڕاوجۆر و هەمەڕەنگی لەخۆوە گرتووە. زۆر جار شوناسێكی تێكەڵاویان لە موزیكی كوردی و غەیری كوردی بە خۆ گرتووە. لە هەموو ستایل و ژانرە نەریتی و غەیرە نەریتیەكانیشدا هەم موزیكی زۆر باشمان گوێ لێیە وە هەم كاری لاوازیشمان بە گوێ دەگات. بەڵام لە ڕووی ئەوەی كە لە سەردەمی ئێستا دا هەموو كەس دەزگا و پلاتفۆرمێكی سەربەخۆی تایبەت بە خۆی بەردەستە هەموو جۆرە بەرهەمێك و بە هەموو كوالیتیەك بە ئاسانی بڵاو دەكرێتەوە. بۆیە بە لەچاو ساڵانی ڕابردوو ڕێژەی كارە لاوازەكان لە پەنا كارە زۆر باشەكان زیادی كردووە.

  *هیچ هەماهەنگیت لەگەڵ هونەرمەندانی كوردستان هەیە؟بیرت لەوە نەكردۆتەوە بگەریتەوە كوردستان؟

• بەڵێ من بەردەوام لە گەڵ چەند هونەرمەندێكی زۆر باش لەپەیوەندی دام و زۆر جار بە سەعات خەریكی گفتوگۆ كردن و ڕا و بۆچوون گۆڕینەوەین وە هەموو ئەو گفتوگۆیانە بە تایبەت بۆ من وەكوو كۆرسێك وایە كە پڕە لە فێركاری. بە دڵنیاییەوە پێمخۆشە لە كوردستان بم. بەڵام هەموو شت پەیوەندی بە دۆخی ژیانی ئاكادمیكی من هەیە. لە ڕاستیدا تا ئەو كاتەی خەریكی كاری ئاكادمی بم بۆ هەمیشە ناتوانم لە كوردستان بم . بەڵام هەر خزمەتێك لە دەستم بێ بۆ كوردستان و زانكۆكانی كوردستان درێغی ناكەم.

  *چۆن دەتوانین شوناسی موزیكی كوردی بپارێزنین ؟

• ئەو پرسیارە تۆزێك قورسە! باشترە بڵێم هەستیارە. لە بەر ئەوەی لە هەر سەردەمێكدا و لە هەر بەشێكی كوردستان موزیكی كوردی وەكوو هی هەموو میللەتانی دیكە شوناسێكی تایبەت بە ئەو سەردەمی وەخۆ گرتووە. بەڵام بە ڕای من لە ئێستادا خۆ پاراستن لە لە لاسایی كردنەوەی موزیكی توركی و عەرەبی و فارسی و میللەتانی دیكە وە هەروەها تێكنەدانی گوێی بیسەرەكان وە ڕانەهێنانی گوێی ئەوان بە موزیكی غەیری كوردی دەتوانێ زۆر كاریگەر بێ. دەبێ مامۆستاكانیش میتۆدێكی تەواو كوردانە بگرنە بەر بۆ فێركردنی نەوەی نوێ. هەروەها میدیاكان ڕۆڵێكی زۆر سەرەكیتریان هەیە بۆ پاراستنی شوناسی موزیكەكەمان. ئەوانیش دەبێ تۆزێك هەستیارانەتر بەرهەم بگەیێننە گوێی بیسەری كورد. ناڵێم شتی سەردەمیانە بڵاو نەكەنەوە بەڵام دەكرێ لە پەنای شتە سەردەمیەكان، بەردەوام فۆرم و دەنگە كوردیە ڕەسەنەكانیش بڵاو بكەنەوە. بۆ نموونە بۆ كوردێكی ڕۆژهەڵات زۆر گرنگە كە گوێی لە مەقامەكانی ناوچەی گەرمیان و كەركوك و هەولێر و خانقین ببێ. چوونكە شوناسی كوردی بە ئاگادار بوون لە كەلتووری هەموو بەشەكانی كوردستان مانا پەیدا دەكات و دەپارێزرێت.

  هونەرمەند پەرەنگ فەرازمەند لەچەند دێرێك دا:
  . – لە تەمەنی هەفدە ساڵیدا دەستی بە فێر بوونی ئامێری تاری ئێرانی كردوە

• دوای تەواو كردنی خوێندن لە قوتابخانە، لە ساڵی 2001 بۆ خوێندنی باڵا لەسەر موزیكی كلاسیكی ڕۆژئاوایی دەچێتە كۆلێژی هونەرە جوانەكانی زانكۆی تاران . بەكەلۆریۆس و ماجستێری میوزیك وە پاشان ئێتنۆمیوزیكۆلۆژیی لە زانكۆی تاران تەواو كردوە.
• دكتۆرای ئێتنۆمیوزیكۆڵۆژی لە زانكۆی مارتین لۆتێری لە وڵاتی ئاڵمانیا خوێند وە لە ساڵی 2020 ە وە بۆتە مامۆستای بەشی میوزیكۆلۆژی و ئێتنۆمیوزیكۆلۆژی لە هەمان زانكۆ دا.
• بۆ ماوەی بیست ساڵ لە چەندین قوتابخانەی موزیك لە تاران و هەروەها دوو ساڵ لە زانكۆكانی ئێران وانەی جۆراوجۆری موزیكی وتووەتەوە.
• لە ساڵەكانی 2002 وە 2003 ئەندامی گرووپێكی موزیكی كوردی بووە بەناو( نیشتمان) كە پێكهاتبوو لە كۆمەڵێك لە خوێندكارە كوردەكانی موزیك لە زانكۆ جۆراوجۆرەكانی تاران.
  2000 – تا 2007 ئەندامی ئۆركێسترای زانكۆی تاران‌ وە هەروەها ئەندامی ئۆركێستڕای زانكۆی ڕادیو و تەلەڤیزیۆنی تاران بووە.
• لە 2008 بۆتە ئەندامی ئۆركێسترای میللی سیمرغ لە تاران.
  -لە ساڵی 2006 تاوەكو 2012 وەكو پیانیست ئەندامی گرووپێكی سیانی میوزیكی كلاسیكی ڕۆژئاوایی لە تاران كاری كردووە.
  -لە ساڵی 2013 تا ساڵی 2014 مامۆستای موزیك بووە لە زانكۆی سنەی ڕۆژهەڵاتی كوردستان.
• لە ساڵی 2003وە تۆژینەوەی لەسەر موزیكی كوردی ڕۆژهەڵات و باشوور و باكووری كوردستان دەستپێكردوە و لە ساڵی 2017دا تۆژینەوەكانی گواستۆتەوە سەر موزیكی كوردانی دیاسپۆڕا لە وڵاتی سوید.
• ماستەر و تێزی دكتۆراكەی لەسەر موزیكی دیاسپۆڕای كورد لە سوید بووە، هەروەها بابەتی (پەیوەندی دەسەڵات و جێندەری لە موزیكی نەریتی و فرانتەیشناڵی كوردیدا) نووسیوە.
  لە ساڵی2020 بۆتە مامۆستای ئێتنۆموزیكۆلۆژی لە زانكۆی مارتین لۆتێر (Martin Luther .University) – لە وڵاتی ئەڵمانیا.

مرۆڤایەتی هەرچی ڕێگا هەیە تاقییکردەوە بۆ ڕێخستنی ژیانی گشتی کە پاشاکان وەجاخکوێر دەبون خەڵکی کۆبۆوە لە ناوەڕاستی شاردا لێدەگەڕان باڵندەی هوما بەسەر هەر کەسێکەوە بنیشێتەوە و دەیانکرد بە پاشا، کە جێنشینی سوڵتانەکانی عوسمانی لە کوڕێک زیاتر دەبون، کامیان دڕ و دڕندە و زیاترین تینوی دەسەڵات بوایە ئەوانی تری بە شێوازی جۆرا و جۆر و فڕوفێڵ بێبەزەییانە لە ناودەبرد یا لەکۆڵ خۆی دەکردنەوە بە دورخستنەوە و زیندانی هەتاهەتایی. کە وردە وردە سەردەمی پاشاکان بەسەرچو حیزبە سیاسیەکان دروستبون و کەوتنە گرتنە دەستی دەسەڵات بە کودەتای سەربازی لە پاشا و قەیسەر و مەلیکەکان یا بە ڕاپەڕینی جەماوەری، ئینجا دوای چەند ساڵێک خۆیان دەبون بە دەعبایەکی نوێ کە ناویان لێنا دیکتاتۆر و زۆر جار دیکتاتۆرەکانی وەک هێتلەر و مۆسۆلۆنی و ستالین وکەمال ئەتاتورک و قەزافی و سەدام و نومەیری وكیم ئیل نون….لە پاشا و سوڵتان و قەیسەر و مەلیکەکان خوێنڕێژتر و نادادپەروەرتر دەردەچون و خەڵکی وڵاتەکانیان بە حەسرەت و ئاهکێشانەوە دەیان وت خۆزگەم بە کفندزەکەی پێشو!
ئینجا مۆدەی ڕابەری ئاینی ومەزهەبی هاتەگۆڕێ و دەسەڵاتدارە ئاینیەکان خۆیان ناونا خەلیفەی مەعسوم لە گوناه و جێنشینی خودا و ئەسحابە و پێغەمبەرەکان و لەم دەعبا دڕندە کۆن – تازانەوە لافاوی شەڕە ئاینی و مەزهەبەکانی ناو ئیسلام خۆی و نێوان ئیسلامی جیهادیی هەردو باڵی شیعە و سونی لە لایەک و جولەکەی سەهێۆنیی ڕەگەزپەرست و داگیرکەری خاکی فەلەستینیەکان لە لاکەی ترەوە دروستبو، ئەمانە بێ ئەوەی پرس بە گەلەکانیان بکەن زۆر بێبەزییانە لە شەڕی خوێناوی و وێرانکەریان گلاندن کە تائێستا بە دڕندانەترین شێوەی نوێی چەک بەردەوامە! باشە تۆی موجاهید کە حەزت لە شەهید بون و چونە بەهەشتە ئایا سەدان هەزار ژن و منداڵ و پیاوی بێوەی کە موسوڵمانێتیی خۆیان دەکەن و ژیاندۆست و دنیادۆستن و حەزیان لە خۆشیەکانی دنیایە بۆ لەم شەڕەی تۆوە تێوەگلێن و بکوژرێن و بریندار ببن و برسی و نەخۆش لە کەمپی ماڵوێرانکراوەکان دا بکەونە سواڵی نان و ئاو و دەرمان، ئەمە چ حیکمەت و حەق و دادپەروەریەکە؟
تا ئێستا ئەو شێوازی حوکمەی لە جیهانی ڕۆژاوا بە تایبەتی لە ئەوروپای ڕۆژاوا و وڵاتانی سکەندەناڤی لە پرۆسەیەکی مێژویی پڕ ژان و ئاژاوە و چەندین شەڕی کورت و درێژخایەن هاتۆتەکایە و گەشەی بەردەوامی کردوە، لەگەڵ هەمو کەموکورتیەکانی، هێشتا باشترین شێوازی حوکم و بەڕێوەبردنی ژیانی گشتیە. ئەڵبەتە لەو وڵاتانە هەڵبژاردن بوەتە کولتورێک چونکە لە هەمو جۆر و ئاستەکانی ژیانی گشتی ساڵانە یا هەر چەند ساڵ جاێک بێ دواخستن بەڕێوە دەچێت، بۆ نمونە هەڵبژاردنی پەرلەمانی سەرتاسەریی هەمو وڵات، هەڵبژاردنی پەرلەمانی هەرێمە فیدرالیەکان و ئەنجومەنی شارەوانی و پارێزگاکان، هەڵبژاردنی سەندیکا و سەرکردایەتیی حیزبەکان و ئەنجومەنی بەڕێوەبردنی یانە وەرزشی و کۆمەڵایەتی و کۆمپانیا و بانک و….. تەنانەت پاپای فاتیکانیش بە هەڵبژاردن دەچێتە سەر کورسیی پاپایی.
بۆیە زۆر گرنگە هەمو تاکێکی هەراشی گەلەکەی ئێمەش زانیاریی سیاسیی هەبێت لە سەر چۆنێتیی بەڕێوەبردنی وڵات و حیزبە سیاسیەکان، دەزانم و ناحەقیشمان نیە! کە ئیمڕۆ لە هەرێمەکەمان سیاسەت و حیزبایەتی و بە تایبەتی کەسی حیزبی خەڵک بڕوای پێیان نەماوە و هەوڵ دەدات دوربێت لێیان، بەڵام ئەمە ڕاست نیە چونکە هەمو شتێکی ژیانی ڕۆژانەمان پەیوەندیی ڕاستەوخۆ یا ناڕاستەوخۆی بە سیاسەتەوە هەیە و کەمترین شتێک کە دەبێ وەک ئەرکێکی سەرشانت بیکەیت چونتە بۆ دەنگدان لە هەمو جۆرەکانی هەڵبژاردندا، دەست دەگرم بە کڵاوی خۆمەوە با نەیبات ناخوا، کڕین و بەکاربردنی پێویستیە شمەکیەکانی ژیانی ڕۆژانە و پاڵدانەوە لە قەنەفەکەت دا و سەیرکردنی زنجیرە کۆری و تورکی و ….یا چەپڵە و حەسرەت و هەڵچون بۆ یاریەکانی بەرشە و ڕیال مەدرید و…بەس نین، حەیفە ژیانت ئاوا تەنگ و تەسک و خۆڵەمێشی و ڕۆتینێکی چەندبارەبۆوەی بێ چێژ بێت! دەزانم دەسەڵاتی ڕاستەقینە لە ناو پەرلەماندا نیە، بەڵام یاساکان لەوێوە دەردەچن و ئەگەر پەرلەمان خەڵکی دڵسۆز و بەتوانا و ڕۆشنبیر ی زۆر تێدابێت ئەوا یاسای باش دادەنێن کە دەبێتە بناغەیەکی مکومی حکومەت و بەدیهێنانی دادپەروەریی ئابوری و گشتی.
بەدوری نازانم پارتە دەسەڵاتدارەکان فڕ و فێڵ و دزی و گزیان کردبێت، بەڵام لە چاو هەڵبژاردنەکانی تردا ئەم جارە کەمتر بون
خۆشحاڵم کە لە هەڵبژاردنی ۲۰ی۱۰ی۲۰۲٤ دا بەشداربوم و بینیم بەشداربوان زۆر بون، ئارام و هاوسەنگ بون، هیچ شەڕ و پێکادانێک ڕوی نەدا، بە ڕاستی سەلماندمان ئینسانی کورد مەدەنیە و ژیاندۆستە و توانای پێشکەوتنی زۆری تێدایە.

د.هەژار عثمان معروف

زنجیرەی ١٥٥

زەبری دەروونی کاریگەرییەکی قووڵ و درێژخایەنی لەسەر مێشکی مرۆڤ هەیە، بەتایبەتی لەسەر بەشی هیپۆکامپەس کە ڕۆڵێکی گرنگ لە پرۆسەی یادەوەری و فێربووندا دەگێڕێت. هیپۆکامپەس بەشێکی بچووکی مێشکە کە لە سیستەمی لیمبیکدا هەڵکەوتووە و بەرپرسیارە لە دروستکردن و پاراستنی یادەوەرییە درێژخایەنەکان. کاتێک کەسێک ڕووبەڕووی ڕووداوێکی زۆر سترێس یان مەترسیدار دەبێتەوە، ئەمە دەتوانێت ببێتە هۆی گۆڕانکاری فیزیۆلۆژی و کیمیایی لە هیپۆکامپەسدا.

یەکێک لە سەرەکیترین هۆکارەکانی کاریگەری زەبری دەروونی لەسەر هیپۆکامپەس، بەرزبوونەوەی بەردەوامی ئاستی هۆرمۆنی کۆرتیزۆڵە لە لەشدا. کاتێک کەسێک لە دۆخێکی سترێسی بەردەوامدایە، جەستە بڕێکی زۆر لەم هۆرمۆنە بەرهەم دەهێنێت. ئەم زیادبوونە بەردەوامە لە کۆرتیزۆڵ دەبێتە هۆی لاوازبوونی پەیوەندی نێوان خانەکانی دەمار (نیورۆن) لە هیپۆکامپەسدا و تەنانەت دەتوانێت ببێتە هۆی مردنی ئەم خانانە. هەروەها، زەبری دەروونی دەبێتە هۆی کەمبوونەوەی بەرهەمهێنانی فاکتەری نیورۆترۆفیکی مێشک (BDNF)، کە ڕۆڵێکی گرنگ لە گەشەکردن و پاراستنی خانەکانی دەماردا دەگێڕێت.

نیشانەکانی کاریگەری زەبری دەروونی لەسەر هیپۆکامپەس دەتوانن جۆراوجۆر بن. کەسەکە لەوانەیە کێشەی هەبێت لە دروستکردنی یادەوەری نوێ یان لە بیرهێنانەوەی ڕووداوە کۆنەکان. هەروەها دەکرێت کێشەی هەبێت لە فێربوونی زانیاری نوێ یان لە گواستنەوەی زانیاری لە یادەوەری کورتخایەنەوە بۆ یادەوەری درێژخایەن. لەوانەیە کەسەکە هەست بە دڵەڕاوکێ و خەمۆکی زیاتر بکات، چونکە هیپۆکامپەس ڕۆڵێکی گرنگ لە ڕێکخستنی هەستەکان و کۆنترۆڵکردنی سترێسدا دەگێڕێت.

خۆشبەختانە، مێشک توانای خۆچاککردنەوەی هەیە و چەندین ڕێگا هەن بۆ یارمەتیدانی چاکبوونەوەی هیپۆکامپەس دوای زەبری دەروونی. چارەسەری دەروونی، بەتایبەتی شێوازەکانی وەک چارەسەری ڕەفتاری-دەروونی (CBT) و چارەسەری پرۆسێسکردنەوەی زەبر لە ڕێگەی جووڵاندنی چاوەوە (EMDR)، دەتوانن یارمەتی کەسەکە بدەن لە مامەڵەکردن لەگەڵ بیرەوەرییە ناخۆشەکان و کەمکردنەوەی کاریگەرییە نەرێنییەکانی زەبر. هەروەها، ڕاهێنانی جەستەیی بەردەوام، خەوی تەواو، و پراکتیزەکردنی تەکنیکەکانی کەمکردنەوەی سترێس وەک مێدیتەیشن و یۆگا دەتوانن یارمەتی گەشەکردنی خانە دەمارییەکانی هیپۆکامپەس بدەن.

سەرچاوە زانستییەکان:
وەك توێژینەوەکانی دکتۆر ڕۆبێرت ساپۆلسکی لە زانکۆی ستانفۆرد و لێکۆڵینەوەکانی دکتۆر بروس مەکئیوین لە زانکۆی ڕۆکفێلەر، بەڵگەی زۆریان پێشکەش کردووە سەبارەت بە کاریگەرییەکانی سترێس و زەبری دەروونی لەسەر هیپۆکامپەس. هەروەها، گۆڤاری نیورۆسایەنس و ژورناڵی زانستی سایکۆلۆژی چەندین توێژینەوەیان بڵاوکردووەتەوە کە پەیوەندی نێوان زەبری دەروونی و گۆڕانکارییەکانی هیپۆکامپەس دەخەنە ڕوو. ئەم سەرچاوانە گرنگییەکی زۆریان هەیە لە تێگەیشتن لە میکانیزمەکانی کاریگەری زەبری دەروونی لەسەر مێشک و دۆزینەوەی ڕێگاکانی چارەسەر و خۆپاراستن.

هەوڵی دروستکردنی ڕۆژهەڵاتێکی ناوەڕاستی ئارام و دوور لە توندوتیژی وەک ئامادەکارییەک بۆ وەشاندنی گورزی سەربازی لە ئێران بەکارکەنارکردنی پرۆ ئێرانییەکان دەستی پێکردووە.
لەبەرئەوەی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی و بەشێکی زۆر لە وڵاتە عەرەبیەکانیش بەو باوەڕە گەیشتوون ئێران هەڕەشەیەکەی جدیی ناسەقامگیری ناوچەکەیە. ئەم هەوڵە گەورەیە بە بزووتنەوەی حەماس دەستی پێکرد، گەیشتە حزبوڵای لوبنانی، بەمنزیکانە دەگاتە بەرەی مقاوەمەی عێراقی. حوسییەکانی یەمەن کاریگەرییەکی ئەوتۆیان نییە و لەدەرفەتێکدا بۆ خۆیان دەتوێنەوە.
بێگومان لەو هەڵمەت و هەوڵە نیمچە نێودەوڵەتییەدا کارکەنارکردنی پارتی کرێکارانی کوردستان (پێکەکە)ش بەدەر نییە، بەڵام نەک بەشەڕ، بەڵکو لە ڕێگەی ئۆجەڵانەوە لەگەڵ قەندیل هەڵمەتەکە بەڕێوەدەبرێ و لەماوەیەکی نزیکدا کورد لە تورکیا بە سەربەخۆیی کولتووری، فەرهەنگی و ئیداری دەگەن و بەکۆتا دێت. بێگومان تورکیاش پێویستی بەوەها هەنگاوێکی بوێرانە هەیە، چونکە بۆی ناچیتە سەر هەر نکۆڵی لە دۆزی کورد بکات. هەروەها دوورنییە ئەم هەڵمەتە کارکەنارکردنی گروپی دیکەی کورد لە پارچەکانی دیکەی کوردستانیش لە خۆ بگرێت.

ئەو کاریگەرییە کە فەیلەسوفى عەرەبى ئیبن ڕوشدى کۆردۆبەیى لەسەر چەرخی نێڤینی ئەوروپی نواندی، زۆرتر بوو لەو بایەخە کە لە سەدەى هەڤدەیەم و هەژدەیەمى ئەوروپیدا بە ڕۆمانەکەى ئیبن توفەیل درا. دانتە لە “کۆمیدیاى خودایى”دا بەم شێوەیە ناوی ئیبن ڕوشدى بردووە: “ئاڤێروێس کە شەرحى مەزنى نووسیوە” (Inf IV، 144). ئەوە دیاردەیەکى تایبەتیى مێژووى هزرە کە فەلسەفەى ئیبن ڕوشد گەورەترین کاریگەریى لە هزرى ئەوروپى-کریستیانیدا نواند نەک لە هزرى عەرەبى-ئیسلامیدا. لێرە وەرگرتن (ڕێسەپسیۆن) و دانوستاندنى فراوانى ئەو سەرەتا بەهۆى سەرئەنجامەکانى مۆدێرنەوە، وەلێ بەتایبەتى لە سیى ساڵى ڕابوردوودا، دەستیپێکرد، ئەمەش سووڕهێنەرە: ئاخر ئایا فەیلەسوفێکى چەرخى نێڤین چیى پێیە بە جیهانێکى مۆدێرنەى ڕابگەیەنێت کە پارادیگماى هۆشەکی و کێشەى جڤاکیانەی تەواو جیاوازى هەیە؟ ئەمڕۆ ئیبن ڕوشد لە جیهانى عەرەبیدا زۆر زیاتر لە هەر فەیلەسوفێکى دیکەى عەرەبى-ئیسلامى بە هزرڤانی ترادیسیۆنێکى ڕۆشنایی دادەنرێت کە تایبەتە بە خودى کولتوورى ئیسلامی و ئوتۆنۆم و سەربەخۆیە لە ئەوروپا. هەروا لە لایەک ئەو کاریگەرییە کەمە کە ئیبن ڕوشد لەنێو ئەم کولتوورەدا لە دەوروبەری ژیانی خۆیدا نواندی، لە لایەکى دی واتاى ئەو بۆ دیسکورزى سەردەم، ڕووندەکرێتەوە: کاتێک هزرى ئەو لە سەردەمى خۆیدا بەر نێوەندێکى کەمێک ئامادەى جڤاکی و هۆشەکى کەوت، ئەوا سەرنجڕاکێشیی فەلسەفەکەى لەم سەردەمەدا بۆ ئەو شرۆڤە ڕەخنەییە دەگەڕێنرێتەوە کە لەبارەی پەیوەندیى نێوان ئاوەز و ئیمان ئەنجامى دا، کەواتە لەبارەی مژارێک کە واتایەکى سەنترالیى بۆ دیسکورزى ئەمڕۆى ئیسلام هەیە.
ئەبولوەلید موحەمەد ئیبن ئەحمەد ئیبن ڕوشد کە لە فەلسەفەى ئەوروپیدا بە ئاڤێروێس ناسراوە، ساڵى 1126 لە کۆردۆبا هاتە جیهانەوە، وەک کوڕى خانەوادەیەک کە تێیدا پشتاوپشت دادوەرانی خاوەن کاریگەریى سیاسی هەڵکەوتبوون. ئیبن ڕوشد ڕێگەى خوێندنێکى گشتگیرى گرتە بەر کە تەنیا فەلسەفە و ماتماتیک و زانستى سروشتیى لە خۆ نەگرتبوو، بەڵکو هەروەها پزیشکى و دادوەری، لەم پەیوەندییەشدا هاوکات لە تیۆلۆگیى ئیسلامیدا پێگەیەنرا. ساڵى 1169 ئەبو یەئقوب یوسف کە حوکمدارى ئەلمووەحیدون بوو لە مەڕاکیش (ماڕۆکۆ)، بۆ شارحێک دەگەڕا کە فەلسەفەى ئەڕیستۆتێلیسى بۆ ڕوونبکاتەوە، ئیبن توفەیلیش کە ئەو دەمە پزیشکى کۆشک بوو، پێشنیارى ئیبن ڕوشدى لاوى کرد ئەو ئەرکە بەجێبگەیەنێت. ئێمە دەتوانین وای دابنێین کە ئیبن توفەیل لەو کاتە بەدوواوە مامۆستا و پشتیوانى ئیبن ڕوشد بووە. ئەو لە ساڵى 1171 بەدواوە دادوەرى باڵاى کۆردۆبا بوو و پاشان ساڵى 1182 وەک پزیشکى کۆشک جێى ئیبن توفەیلى گرتەوە. ئەو چەند ساڵێکى درێژخایەن، تا ئەو کاتە کە حوکمدار پشتی تێکرد، لە فەرمانگەى جیاوازدا کارى بۆ ئەلمووەحیدون کرد. کتێبەکانى لە نێوەندی گشتیدا سووتێنران، خۆیشى ناچار بوو کۆچ بکات بۆ تاراوگە. پێدەچێت فشاری زانایانى کۆنزەرڤاتیڤى ئایین لەسەر میر بەرپرسیار بووبێت لەو ڕووداوە. وەلێ ئیبن ڕوشد لە کۆتاییدا بە چەند تێزێکى سەرنجڕاکێش لەسەر پەیوەندیى نێوان ئیمان و ئاوەز دەرکەوتەوە. دەبێت کاریگەریى بەهێزى ئەو لەسەر میرى ئەلمووەحیدون و هەروەها ناوبانگی لە نێوەندی گشتیدا هۆی ئەوە بووبن کە ئاوارەکردنەکەی تەنیا ماوەیەکى کورتى خایاند. ئیبن ڕوشد دواى گەڕانەوەى سەرلەنوێ تا مردنى کاری فەرمیى لە کۆشکى حوکمداردا ئەنجامدایەوە.

مێتافیزیک

ئەوە ئاشکرایە کە “تەرقیە”ى ئیبن ڕوشد وەک فەیلەسوف بە شەرحێک (کۆمێنتارێک) ی ئەڕیستۆتێلیس دەستی پێکرد. ئاخر ئەو تەواو ئەڕیستۆتێلى بوو، چەرخى نێڤینى ئەوروپیش ئەوى سووک و ئاسان ناو نا “ئەلشارح”ى ئەڕیستۆتێلیس. هەندێک جار ئەم پابەندبوونەى هێندە زۆرە کە ئیدی لەدژى مەئریفە نوێکانى توێژەرانى ئەرەبى-ئیسلامى بەرگرى دەکات لە بیرۆکەکانى ئەڕیستۆتێلیس لەمەڕ فەلسەفەى سروشت و فزیک، جا گەرچى ئەو توێژەرانە بەئاشکرا باشتر لە مامۆستاکەى ئەنتیکە وەڵامى پرسیارەکانیان دابۆوە. ئیبن ڕوشد بەهۆى ئەم خۆبەڕاستزانییەوە تانوتى ئەوەى لێدرا کە تەنیا لاساییکەرەوەیەکى گریکەکەیە. وەلێ ڕاستییەکەی فەلسەفەى ئەو زۆر لە فەلسەفەى ئەڕیستۆتێلیس تێدەپەڕێت: ئەو، لەپاڵ شەرحەکانی ئەڕیستۆتێلیسدا، هەروەها هزرى فەیلەسوفانى دیکەى ئەنتیکەى ڕاڤە کرد، وەک بۆ نموونە “کۆمار” (Politeia)ى پلاتۆن (ئەم کارەی تەنیا بە وەرگێڕانێکى حیبرى بەدەستگەیشتووە)، ئەوجا “ئیساگۆگە” (Isagoge)ى پۆرفیریۆس یان “ئالماگێست” (Almagest)ى پتۆلێمیۆس. ئیبن ڕوشد هاوکات هەڵوێستێکى دووفاقی بەرانبەر ئیبن سینا وەردەگرێت: لە کارە سەرەکییەکەیدا بە ناونیشانى “تەهافوت ئەلتەهافوت” بەرگرى لە ئیبن سینا دەکات لەدژى هێرشەکانى غەزالى، وەلێ هاوکات زۆر ڕەخنەییانە خۆى بە هزرى ئەوەوە خەریک دەکات و بەرپەرچی هەندێک لە تێزە کرۆکییەکانى دەداتەوە. ئەمە بەتایبەتى زانینومای ئیدێکانى پلاتۆن دەگرێتەوە کە لە چەرخى نێڤیندا ناو دەنرا ڕیالیزمى یونیڤێرساڵەکان. شتەکان کە بەرجەستانە شیاوى دەرککردنن و بۆ ئەزموون کراوەن، لە ڕیالیزمى یونیڤێرساڵەکاندا بە ڕیالێتى دانانرێن، بەڵکو لە پشتیانەوە گەوهەرى سەربەخۆ لە شێوەى “ئیدێ” یان “یونیڤێرساڵ”دا (گشتێتیدا – و) خۆیان دەبیننەوە. ئیبن ڕوشد بە پێچەوانەوە وای دەبینێت کە یونیڤێرساڵەکان کاریگەریى زەینى چالاکن لەسەر دەروونەکانى مرۆڤ و هەبوونى خۆییان لە دەرەوەى دەروون پێنادات. زەین خۆى تێگە یونیڤێرساڵەکان (گشتییەکان) چێدەکات، ئەویش کاتێک فۆرمەکان لە تاکە شتەکانى ئەزموون دادەبڕێت. فۆرمەکان کە توخمى جیهانى هۆشەکین، لەنێو شتە کەرەسەییەکاندان. بەم پێیە ئیبن ڕوشد هەڵوێستێکى ناوگەرایى (nominalistisch) ی میانەیی وەردەگرێت، واتا: یونیڤێرساڵەکان لە ڕاستیدا تێگەى دروستکراوى زەینن، وەلێ لەبەر ئەوەى فۆرمەکان گشتێتین یان “دیارداوی ئیدێیی”ن لەنێو تاکە شتەکاندا، ئەوا زەین نەک تەنیا پێویستی بە نەزەری تاکە شتە بەرجەستەکانە بۆ ئەوەى بە “ئیدێ”ى فۆرمەکان بگات، بەڵکو هەروەها خودى جیهانى هۆشەکییانەى فۆرمە پەتییەکان پێویستیى بە شتە بەرجەستەکانە بۆ ئەوەی خودى خۆى بهێنێتەدی. مرۆڤ دەتوانێت لەمە هزرێکى ماتەریالیستى تێبگات، وەک چۆن ئێرنست بلۆخ لێی تێدەگەیشت. وەلێ ئەوەی ڕاستی بێت ئەمەیە مژاری ئیبن ڕوشد: مەئریفەى هۆشەکى هەمیشە تێگەیشتنە لە گشتێتیى ڕیال، کەواتە دەشێت بوونى شتەکان لەنێو خودى شتەکانى ئەزموونکردنی بەرجەستەدا ئاشکرا بکرێت بەبێ ئەوەى پێویست بێت لەتەک پلاتۆندا گریمانەی دووبەشاندنی شتەکان بەسەر دیاردە و کرۆکدا بکرێت. ئەم بیرۆکانە سەرلەنوێ لە فەلسەفەى ئەوروپیى چەرخى نێڤیندا لە ناوگەرایى میانەییدا سەرهەڵدەدەنەوە و لێرەشدا هەڵوێستى ئەڕیستۆتێلیزم بەهێز دەکەن.
ئەو کارانە کە تێیاندا هزرى خۆیى ئیبن ڕوشد بە ڕوونترین شێوە خویا دەبێت و ئەمڕۆ زۆرترین گرنگیان پێدەدرێت، بەزۆریى خەریکبوونە ڕەخنەییەکانى بوون بە هێرشى تیۆلۆگەکانەوە بۆ سەر فەلسەفە، بۆ نموونە بە “تەهافوت ئەلفەلاسیفە”کەى غەزالییەوە. ئیبن ڕوشد لەبارەی ئەم نووسینە شەرحێکى مەزن دەنووسێت و تێیدا ئەرگومێنتەکانى غەزالى وەک خۆیان دەخاتە ڕوو، پاشان بە شێوەیەکى سیستەماتیکى بەرپەرچیان دەداتەوە. “تەهافوت ئەلتەهافوت (Destructio destructionis / Die Inkohärenz der Inkohärenz) بە کارە سەرەکییەکەى ئیبن ڕوشد دادەنرێت. ئەو لەم نووسینەدا هەروەها ڕەخنەییانە بە تێگەى هۆئەنجامیى (کاوساڵێتیى) غەزالییەوە خەریک دەبێت، لێرەشدا ڕوودەکاتە نموونەکەى غەزالى لەمەڕ پارچەیەک لۆکە کە دەکەوێتە نێو ئاگرەوە. غەزالى سەبارەت بەم نموونەیەى خۆی دەبێژێت: مرۆڤ دەتوانێت تەنیا گریمانەى پەیوەندییەکى دوای-یەکییانە (post hoc)ی نێوان ئاگر و سووتان بکات، وەلێ هەرگیز ناتوانێت گریمانەى پەیوەندییەکی بەهۆوەیی (propter hoc)ی نێوانیان بکات. ئاگر بۆ غەزالى تەنیا هۆیەکى “خوازەیی”ى سووتانە. ئێستاش ئیبن ڕوشد بەپوختى پرسیار دەکاتەوە: ئایا مرۆڤێک کە بەڕێکەوت دەکەوێتە نێو ئاگرێکەوە، تەنیا بە شێوەیەکى خوازەیی دەسووتێت؟ بۆ ئەو ڕوون و ئاشکرایە کە سەرجەم شتەکان هەروەها خاوەنى ئەدگارانن. هۆی ئەوە کە شتەکان چی بن، هەر ئەوەش بن، دەگەڕێتەوە بۆ ئەدگارەکان. ئەمە لە ڕەوشی ئاگردا بۆ نموونە سووتانى ئەو شتەیە کە بەر ئاگرەکە دەکەوێت، بەگوێرەی ئەمەش دەبێت ئاگرەکە بە هۆ دابنرێت، چونکە گەر ئەوها نەبێت، ئەوسا ناتوانین هیچ گۆتەیەک نە لەبارەى شتەکان و نە لەبارەى دەستووری جیهان دەرببڕین، کە ئیدی هەروەها ئەو شیمانەیە نامێنێت بۆ ئەوەى لە خودا یەکەم هۆ تێبگەین و بەمەش هەبوونى بسەلمێنین.
ئیبن ڕوشد لەپاڵ “تەهافوت ئەلتەهافوت”دا چەند توێژینەوەیەکى بچووکى لەبارەی پەیوەندیى نێوان ئاوەز و ئیمان نووسى کە بریتین لە: “فەسڵ ئەلمەقال” (لێتوێژینەوەی بڕێنەرەوە) و “ئەلکەشف عەن مەناهیچ ئەلئەدیللە” (لێتوێژینەوەی بەڵگەکان لە ڕووی پێشبینییەکانی ئیمانەوە). ئەم نووسینانە ساڵى 1875 وەرگێڕران بۆ ئەڵمانى و لەژێر ناونیشانى “فەلسەفە و تیۆلۆگیى ئاڤێروێس”دا دانران.

ئیمان و ئاوەز

چۆن لە “تەهافوت ئەلتەهافوت”دا، هەر ئەوها تەواو لە “فەسڵ ئەلمەقال”دا، ئیبن ڕوشد هەوڵ دەدات ئەو تۆمەتى دەرچوونە لە ئیمان لەکاربخات کە غەزالى دابوویە پاڵ فەیلەسوفەکان بەگشتى و فارابى و ئیبن سینا بەتایبەتى، لێرەشدا لەسەر ئەو پرنسیپە دەڕوات کە هەروەها فەیلەسوفانى پێش خۆى پەیڕەوییان کردبوو، واتا: ڕاستییەکانى ئایین و فەلسەفە دژبێژیى یەکدى ناکەن. ئیبن ڕوشد دەبێژێت:
“لەبەر ئەوەى ئەم یاسا ئایینییانە (ئەم شەریعەتە) ڕاستین و داواى نەزەری گەیەنەر بە ڕاستى دەکەن، ئەوا ئێمەى موسڵمان بەتەواوى دەزانین، نەزەری بورهانى (دێمۆنستراتیڤ) گەیەنەر نییە بە شتێک کە پێچەوانەى یاساى سروشییە (شەرعە). ئاخر ڕاستى دژبێژیى ڕاستى ناکات، بەڵکو پێی دەگونجێت و گەواهیی بۆ دەدات.(…)
وەلێ گەر سەرچاوەى ئایین خۆى لێى بدوێت، ئەوا گوزارشتی دەرەکی دەگونجێت یان ناگونجێت بەو شتە کە بورهان گەیەنەرە پێی. گەر پێی بگونجێت، ئەوسا پێویست ناکات زیاتر بگۆترێت، وەلێ گەر پێی نەگونجێت، ئەوسا تەئویلکردنى پێویست دەبێت. (…)
واتاى تەئویل ئەوەیە کە لە مەغزای ڕاستینە مەغزاى پەیڤ دەربهێنرێت و بکرێت بە مەغزایەکى خوازەیی، بەبێ ئەوەى بەو ڕێیەوە زیان بە زمانی باوی عەرەبەکان بگەیەنرێت” (1).
کەواتە تەنیا بەرواڵەت دژبێژییەک هەیە لە نێوان ڕاستییەکى فەلسەفەیى سەلمێنراو و مەغزاى وشەیى تێکستێکى ئایینیدا، ئەم دژبێژییەش هەڵدەوەشێتەوە گەر مرۆڤ خوازەییانە (مێتافۆریانە) لە تێکستى ئایینی تێبگات. وەلێ ئەمە هەروەها واتایەکى ئەوتۆ دەگەیەنێت کە فەیلەسوفەکان خۆیان لەسەر هەمان ئاستى هزرمەندانەى (ئینتەلێکتوێلیى) “یاسادانەرانى ئایینى” و فەلسەفەش خۆى لەسەر هەمان ئاستى ئایینى سروشی دەبینێتەوە، هەر وەک چۆن ئیبن ڕوشد لە شەرحى “کۆمار”ى پلاتۆندا پێشانى دەدات: مەبەستى پەیامی بۆ هاتوو (پرۆفێتیی) “لەخۆدا هەمان جۆر و مەبەستى فەلسەفەیە” (ئیبن ڕوشد، 1996 و 93). بێگومان چەند ئاشکرایە کە “ناشێت ڕاستى دژبێژیى ڕاستى بکات”، ئەوەندەش توانستى مرۆڤان بۆ ناسینى ڕاستى بەگشتی نائاشکرایە، ئەویش چونکە “هەموو مرۆڤان بەهۆى سروشتیانەوە توانایان بۆ بورهان (دێمۆنستراسیۆن) نییە، تەنانەت بۆ گۆتە (الأقاويل) دیالێکتیکییەکانیش، جا نەخوازە بۆ گۆتە بورهانییەکان”، ئەوجا لەبەر ئەوەى بە پێچەوانەوە “مەبەستى شەرع تەنیا فێرکردنى هەمووانە، ئەوا پێویستە شەرع هەموو جۆرەکانى ڕێگەگەلی ڕاستاندن و هەموو جۆرەکانى ڕێگەگەلی تێڕوانین (التَصَوُّر) لە خۆ بگرێت” (2)، لێرەشدا زۆرترین بەشیان لە فۆرمى سیمبۆلى و ڕەوانبێژیدا (الخطابية) ئاڕاستەى جەماوەرى ئیمانداران دەکرێت و تەنیا بەشێکى کەمیان لەسەر سوورەتى 59، ئایەتى 2ى قورئان دەڕوات: “ئێوە کە تێڕوانینتان هەیە، هەروەها بهزرێن!” (3). کەواتە ڕاستییەکانى فەلسەفەى تیۆریانە (سپێکولاتیڤ) تەنیا تایبەتن بە هەندێک زانا. ئەم جەختکردنە لە بەربژێریی فەلسەفە ڕاڤەکارانى ئەوروپیی سەردەمی بەو تێڕوانینە گەیاند کە گۆیا داواکارییەکەى ئیبن ڕوشد بۆ ئازادیى هۆش تەنیا هەڵوێستێکى دەستەبژێرانەیە و لێرەشدا زانین و تێڕوانینى فەلسەفەیى دەستوێژ نین بۆ ڕزگارکردنى مرۆڤ. ئەم نرخاندنە پێشانی دەدات، لێرەدا چەند کەم توانستی هەستکردن بە دۆخى هزرمەندێکی نێو کولتوورێکى چەرخى نێڤین هەیە کە تێیدا ئایینداریى ئەقیدەگەرا و دەسەڵاتداریى دێسپۆتی سەروەر بوون.
خودى ئیبن ڕوشد بە پەیڤی تەواو ڕۆشن ڕەوشە سیاسییەکانى سەردەمەکەى دەردەبڕێت. ئەو لە شەرحی “پۆلیتێیا” (کۆمار – و) ى پلاتۆندا پەیوەندییەک لە نێوان دەسەڵاتى سیاسى و پاساوبۆهێنەرەوانی ئایینیدا چێدەکات: لە دەوڵەتى “تیرانى”دا “دەسەڵاتداران پەیوەست بە جەماوەرەوە تەنیا مەبەستی خۆییان هەیە، بۆیە هاوشێوەیی نێوان دەوڵەتى پیاوانی ئایین (priesterlich) و تیرانی زۆر جار ئەنجامێکى ئەوتۆ دەهێنێت کە بەشەکانی پیاوانى ئایین لەنێو ئەو دەوڵەتەدا دەبن بە بەشە تیرانییەکان و ئابڕووی ئەو کەسە دەبەن کە مەبەستى ئایینیی هەیە، وەک چۆن ئەمە لای ئەو پیاوانەى ئایین دەبینرێت کە خۆیان لەنێو دەوڵەتەکانى ئەم سەردەمەماندا دەبیننەوە”. پاشان ئیبن ڕوشد ئەم ڕەخنەیە کە بەئاشکرا لە عولەماى ئایینى ئیسلامی دەگرێت، بەبەرجەستەیى دیاری دەکات: “نموونەیەک بۆ ئەمە بریتییە لەو دەسەڵاتدارییە کە لە کۆردۆباى وڵاتماندا هەیە” (ئیبن ڕوشد، 1996، 119 بەدوواوە). ئیبن ڕوشد لە شەرحەکەى پلاتۆندا ئەم تێزە بەرەنگارى پەیوەندییە هەبووەکان دەکاتەوە: دەبێت یاسا ئایینییەکان هەمیشە بەگوێرەى گونجانیان بەو یاسایانە بنرخێنرێن کە مرۆڤان دایانناون. مۆرکەکانی ئەو پێگونجانە بریتین لەو ڕێسایانە کە پێناسەى ئەوە دەکەن، داخۆ چە ڕێکخراوێک (ى سیاسى) بە کرۆکى مرۆڤ بگونجێت، ئەمە بێگومان لەو شێوەیەدا کە چۆن فەلسەفە وەک زانستى ئاوەز ڕێساکان دادەنێت. کەواتە سەروەریی فەلسەفە هەڵوێستێکى دەستەبژێرانە نییە، بەڵکو سوورە لەسەر پێشتریدان بە بناغەڕشتنى ئاوەزیانەى یاساکان و ڕێکخراوە سیاسییەکان، تەواو بە پێچەوانەى ئەو داواکارییەوە کە دەبێژێت پێویستە یاساکانى مرۆڤ هەمیشە پابەند بن بە یاسا ئایینییەکانەوە.

زەینى نەمر
ئەم گەشبینییەى مەئریفە هەروەها لە تیۆریی زەینى ئیبن ڕوشددا کارا دەبێت. تیۆریى زەین هۆیەکى سەرەکى بوو بۆ ئەو پۆلێمیکە کە لە فەلسەفەى ئیسلامى و کریستیانیدا ئاڕاستەى ئەو کرا. ئەڕیستۆتێلیس مرۆڤى وەک زیندەوەرێک پێناسە کردبوو کە بەهۆی زەینی خۆیەوە لە سەرجەم زیندەوەرانى دیکە جیادەبێتەوە و هەروەها بەتوانایە بۆ ئەوەی لە فۆرمە گشتى و نافانییەکان تێبگات. وەلێ لەم تێڕوانینەوە کێشەیەک دەکەوێتەوە: پێویستە ڕوون بکرێتەوە کە چۆن زەینى مرۆڤێک لە لایەک لە فۆرمە گشتى و نافانی و سەرکەسییەکان تێدەگات، وەلێ لە لایەکى دى تەنیا زەینی کۆنکرێتی تاکە مرۆڤێکە. ئەڕیستۆتێلیس لەم کێشەیەدا جیاوازیى لە نێوان دوو زەیندا کرد: زەینى ناچالاک (پاسیڤ) کە فانی و بمرە، بەمەش بریتییە لە هێزى پێشبینیى هەر تاکەکەسێک، هەروەها زەینى چالاک (ئەکتیڤ) کە لە وێنەکانى هێزى پێشبینییەوە فۆرمە هۆشەکییە ئەزەلییەکان دەرئەنجامێنێت (abstrahiert). زەینى چالاک دابڕاوە لە لەشى بەرجەستە و نافانییە، وەلێ بۆ ئەوەى بتوانێت پێشبینییەکانى زەینى ناچالاک بکات بە کردەکى (ئەکتوالیزە بکات)، پێویستیى بە نێوەندیاریى زەینێکى شیمانەییە (intellectus possibilis). ئەم زەینە شیمانەییە تەنیا توانستى مەئریفەى مرۆڤە و لە ڕووى نێوەرۆکەوە هیچ دەبێت گەر هاتوو زەینى چالاک کاریگەری نەنوێنێت. وەلێ بەمە ئەو کێشەیە چارەسەر نەکرا کە داخۆ چۆن جیهانى پێشبینیى بمر و سنووردارى تاکە مرۆڤان پەیوەندی بە جیهانى هۆشەکییانەى زەینى چالاکەوە بکات، بەڵکو کێشەکە تەنیا گوێزرایەوە بۆ جێیەکی دی. وەلێ بە تێگەیشتنی ئیبن ڕوشد زەینى شیمانەیش نافانییە. ئەو ناوی دەنێت “زەینى ماتەریەل”، ئەوجا ئەرگومێنت دەهێنێتەوە: ئەم زەینە ماتەریەلە بەشدارە لە چێکردنی فۆرمە هۆشەکییەکاندا، ئەویش کاتێک فۆرمە هۆشەکییەکان بە زەینى ناچالاک دەگەیەنێت، وەلێ ئەو خۆى هاوکات زەینى کۆنکرێتى مرۆڤێکى پێویستە، کەواتە پێویستی بە زەینى ناچالاکە پێکەوە لەتەک پێشبینیى و وێنە خۆییەکانیدا لەبارەی جیهان. لەمەوە ستاتۆ تایبەتییەکەى زەینى ماتەریەل ڕوون دەبێتەوە. زەینى چالاک لە دەرەوەى مرۆڤە و فۆرمە هۆشەکییەکان لە خۆ دەگرێت. زەینى ناچالاک بەشێکە لە گرێدراویی لەش و دەروون و هاوشێوەى هەردووکیان فانییە. وەلێ گەر مرۆڤێک بمرێت، ئەوسا هیچ گومانى تێدا نییە کە یەکێتیى لەش و دەروون و لەتەک ئەویشدا زەینى ناچالاک لەناودەچێت، وەلێ زەینى ماتەریەل لەناوناچێت. ئەم زۆرێتی نییە و سەر بە تاکە مرۆڤان بێت، بەڵکو وەک یەکانە سەر بە ڕەگەزى مرۆڤە. کەواتە گەر زەینى مرۆڤ بەڕێى زەینى ماتەریەلەوە بە مەئریفەى فۆرمە هۆشەکییەکان بگات، واتا بە مەئریفەى ڕاستییە ئەزەلییەکان بگات، ئیدی بەم ڕێیەوە کارەکتەرێکى گەردوونى وەردەگرێت.
وەلێ بڕوابوون بە نەمریى تاکە دەروون سەر بە دۆگمە بنەڕەتییەکانى ئیسلام و کریستیانەتییە. کاتێک ئیبن ڕوشد تاکە دەروونە کەسییەکان بە بمر و تەنیا زەینى ماتەریەل کە شێوەیەکى “دەروونى ڕەگەزى”یە، بە نەمر دادەنێت، ئیدی فەلسەفەکەى دەکەوێتە ناکۆکییەوە لەتەک دۆگمە ئایینییەکاندا، هەر بەگوێرەی ئەمەش پەرچەکرداری ئەقیدەگەریی ئایینى لە هەردوو ئایینەکەدا دوژمنانە بوو. بۆ نموونە مەترانی پاریس ساڵى 1270 نەفرەتی لە سیازدە تێزى فەلسەفەیى کرد، لێرەشدا زانینومای ئیبن-ڕوشدییانەى دەروون یەکێک بوو لەو تێزانە. تۆماسى ئەکوینى کێشەنامەیەکی بە ناونیشانى “لەبارەى یەکانەى زەین لەدژى ئاڤێرۆیستەکان” (De unitate intellectus contra Averroistas) نووسی، کە ڕاستییەکەی کەمتر ڕاستەوخۆ پەیوەندیی بە ئیبن ڕوشدەوە هەیە، بەڵکو ڕوودەکاتە فەیلەسوف سیگەر فۆن برابانت کە بەئاشکرا لایەنگریی خۆی بۆ زانینوماى زەینى ئیبن ڕوشد ڕاگەیاندبوو. دەنگدانەوەى زانینومای ئاڤێرۆیستى هەروەها لە “دى مۆناڕشییا” (De Monarchia، 1313)ى دانتەدا دەبینرێت: تێڕوانینى ئیبن ڕوشد بۆ زەینى ڕەگەزییانەی نەمر ئەوەیە کە ئەم زەینە بەردەوام بە گەشەسەندنی زانین و توانستى پەرچاندن پێشڤەدەچێت؛ دانتە ئالیگیرى لەم تێڕوانینەی ئەوەوە زەروورەى ڕێکخراوێکى سیاسیى دەرئەنجاماند کە دەرفەت بۆ پرۆسەیەکى هاوشێوەى گەشەسەندن دەڕەخسێنێت و خۆیشى تەنانەت سوود لە پرۆسەکە دەبینێت. وەلێ ئێستا بەم ڕێیەوە ڕێکخراوى ئاکاریانەی جڤاکی مرۆڤ چیدی ئەنجامی دەستورێکى ڕاگەیەنراوى خودا نییە، بەڵکو بەرهەمى ئاوەزى مرۆڤە و تەنیا بەڕێى ئەم ئاوەزەوە ڕەوایەتیى پێدەدرێت. تێزەکەى ئیبن ڕوشد لە هەڤرایەڵێکی هاوشێوەدا هەروەها لە ڕەوتی ڕۆشناییەکانی ئەوروپاشدا دێتەوە نێوان. هێردەر لە نووسینەکەیدا بە ناونیشانى “چەند ئیدێیەک لەبارەی فەلسەفەى مێژووى مرۆڤایەتى” (91/1784) هێرش دەکاتە سەر ئەو تێزە: “فەلسەفەى مێژووى ئێمە ناچێتە سەر ئەم ڕێگەیەى فەلسەفەى ئاڤێرۆیستى کە وایدادەنێت سەرجەم ڕەگەزى مرۆڤ تەنیا یەک، بەڵێ یەک دەروونى زۆر نزمى هەیە و خۆی تەنیا تا ئەندازەیەک بە تاکە مرۆڤ ڕادەگەیەنێت” (Herder 1989, 338). ئەم چزووە کە بە ڕووکەش ڕووەو نووسینەکەى لێسینگ بە ناونیشانى “پەروەردەى ڕەگەزى مرۆڤ” ئاڕاستەدراوە، بەبێ هیچ گومانێک ڕاستەوخۆ ئاڕاستەى کانت کراوە. ئاخر کانت لە “ئیدێى مێژوویەکى گشتى لە ڕوانگەى هاوڵاتێتیى جیهانییەوە” (1784) نووسیبووى: “لای مرۆڤ (وەک تاکە مەخلوقێکى ئاوەزمەند لەسەر زەمین) ئەو توانستە سروشتیانە کە ئامانجیان بەکارهێنانى ئاوەزى ئەوە، تەنیا لەنێو ڕەگەزدا نەک لەنێو تاکەکەسدا بەتەواوی گەشەدەسێنن” (Kant 1968, VIII 18). ئەوە گریمانەیەکی سەرنجڕاکێش دەبێت کە داخۆ کانت لێرەدا بەڕاستى “ئاڤێرۆیستییانە” ئەرگومێنت بهێنێتەوە یان داخۆ بە پێچەوانەوە بتوانین دەربئەنجامێنین، کە مەبەستى ئیبن ڕوشدیش لێهزرینێکى هاوشێوە بووە. بێگومان دوائەنجامی مژاری کانت بریتی نییە لە فیگورێکى کلاسیکی ئەڕیستۆتێلیانەی زانینومای دەروون، بەمەش پرسیار نییە لەبارەی نەمریى دەروونى کەسەکی، بەڵکو مژاری ئەو کارەکتەرى مێژووە وەک پێشڤەچوونى ماف: کاتێک مرۆڤان وەک بوونەوەرى ئاوەزمەند خۆیان دەست دەدەنە چاکسازیى پەیوەندییەکانیان، ئیدی ئەوان وەک بوونەوەرى ڕەگەزى بەشداری لەوەدا دەکەن کە لەنێو پرۆسەى مێژووییدا مەرجەکان بۆ شیمانەى گەشەی ئاوەز و ئاکار لەنێو تاکە مرۆڤدا چاکبکرێن و لە کۆتاییشدا بەتەواوى گەشەبسێنن.

بێگومان نابێت ئەو ئۆتۆنۆمییە کە ئیبن ڕوشد لێرەدا بۆ مرۆڤى ئاوەزمەند ڕایدەگەیەنێت، بەسەهوو لێمان بگۆڕرێت بە بیرۆکەی ئوتۆنۆمی لای کانت: ئیبن ڕوشد دەستبەرداری بڕوا بناغەییەکەى پارادیگماى ئۆنتۆلۆگى نابێت کە ڕاستی وەک مەئریفەى بوونەوەرى ڕاستینە دادەنێت، وەلێ ئۆتۆنۆمیى سەبژێکت لاى کانت وایدادەنێت کە مرۆڤ ناتوانێت ڕاستییەکى بەو چەشنە بناسێت، هەر لەمەشدایە بناغەى ئۆتۆنۆمییەکەی مرۆڤ و تەنانەت ئۆتۆنۆمیى ئاکاریش. بەمەش ئاوەز بۆ کانت ئۆتۆرێتییەکی بێسنووری دادوەرییە و هەر خۆیشی دەتوانێت سنوورەکانى خۆى دیارى بکات. ئاوەز بۆ ئیبن ڕوشد میدیەمى بەشداریکردنە لە دەستوورێکى بووندا کە خۆی لە دەرەوەى ئاوەزى سنووردارى مرۆڤدا دەبینێتەوە. کەواتە تانوتى ئاڤێرۆیزم کە هێردەر دەیگرێتە کانت، بەهەڵەتێگەیشتنە، وەلێ تانوتەکە هەروەها پێشانى دەدات کە تا چە ڕادەیەک ئەم فەیلەسوفەى چەرخى نێڤین دێتە نێو هزرى مۆدێرنەوە و بەشداری دەکات لە ڕشتنی بناغەکاندا بۆ وەرچەرخانە پارادیگماییەکە ڕووەو فەلسەفەى نوێسەردەم. ئەمە بێگومان تەنیا لە فەلسەفەى ئەوروپیدا ڕووى دا. فەلسەفەى ئیبن ڕوشد لە جیهانى عەرەبى-ئیسلامیدا دەرک کرا، وەلێ ئەوە بە ڕادەیەکى زۆر کەمتر وەک لە ئەوروپا و بەزۆریش لە شێوەى ڕەتکردنەوەدا.

سەرچاوە
Geert Hendrich, Arabisch-Islamische Philosophie, Frankfurt / M 2005

پەراوێز

１) بۆ وەرگێڕانی سیتاتەکەی ئیبن ڕوشد هەروەها گەڕاوینەتەوە بۆ سەرچاوە عەرەبییەکە. بڕوانە:
ابو الوليد بن روشد: فصل المقال فيما بين الحكمة والشريعة من الأنصال. دراسة وتحقيق: د. محمد عمارة. المؤسسة العربية للدراسات والنشر. بيروت 1981. ص 31-32
２) هەمان سەرچاوە، لا 55-56.
３) “فَاعْتَبِرُوا يَا أُولِي الْأَبْصَارِ”. لە وەرگێڕانی هەژار موکریانی: “سا ئێوە دەرس وەرگرن، ئەی گرۆی خاوەن ئاوەزان”.

فەرهەنگۆک
ئاگنۆستیک: جۆرە تێڕوانینێکی فەلسەفەییە کە دەبێژێت هەرگیز مرۆڤ ناتوانێت مەئریفەی دوایەمین بوونەوەرێکی هەبێت. ئاگنۆستیک دەشێت وەک سینۆنیومی ئاتێئیزم (ئیلحاد) دابنرێت.
پۆلێمیک: هێرشی زانستی، فەلسەفەیی یان سیاسی.
تیرانی: دەسەڵاتداریی ستەمکار.
دێسپۆتی: دەسەڵاتداریی تاکەکەسێکی ستەمکار.
دێمۆکراتی: دەسەڵاتداریی جەماوەری.
ناوگەرایی: (نۆمینالیزم) ڕێبازێکی دژبەری ڕیالیزمە (بڕوانە خوارەوە) و وایدادەنێت کە یونیڤێرساڵەکان (گشتێتییەکان، تێگە گشتییەکان) هیچ ڕیالێتییەکیان لە دەرەوەی هۆشی مرۆڤدا نییە، بەڵکو لەنێویدان و تەنیا بە دەرئەنجاماندن یان داماڵین لە پێشبینییە وێنەییەکان چێدەکرێن – وەک “ناو”ی شتەکان.
ڕیالیزمی یونیڤێرساڵەکان: لێرە واتای ڕیالیزم جیاوازە لە واتای مۆدێرنی تێگەکە. لەم ڕێبازە هزرییەدا کە لە پلاتۆنەوە دەردەچێت، بوونی ڕاستینە دەدرێت بە تێگەکان، گشتێتییەکان (یونیڤێرساڵەکان) و پابەند بەوانەوە شتە تاکەکان دەئافرێنرێن. یونیڤێرساڵ / گشتێتی نیشانەیە بۆ هاوبەشییەک کە دەشێت بوونەوەرانی جیاواز هەیانبن، بۆ نموونە زیندەوەر، سوور-ێتی، خولگەێتی و هتد. ئەم گشتێتییانە چواندنیان بۆ سەرجەم یونیڤێرسوم / گەردوون و بەمەش بۆ مرۆڤان هەیە.
زەین: توانستى تێگەیشتن.
فۆرم: ئایدۆس، ئیدێ، گشتێتی.
کردەکێتی و شیمانەیی: بە گریکی “ئێنێرجێیا”، بە لاتینی “ئەکتوالیتاس”، تێگەی گشتگیری ئەوەیە کە بەڕاستی لەگۆڕێیە، هەروەها تێگەکە ڕوودەکاتە کرۆکی لەگۆڕێبووەکە، وەلێ شیمانەیی (پۆسیبیلیتێ) ئاماژە بۆ توانستێک دەدات کە جارێ نەبووە بە کردەکی.
کۆنزەرڤاتیڤ: پارێزەری بەها کۆنە کاراکانی نێو سەردەمێک کە وەک هەقیقەتی نەشیاوی گۆڕان دایان دەنێت.
ئەڕیستۆکراتی: دەسەڵاتداریی دەوڵەمەندە بەگزادەییەکان.

لە ماوەی پێشودا رۆمانی (تیۆرییەکی گشتی بۆ لەبیرچوونەوە)م خوێندەوە، کە لە نووسینی نووسەری ئەنگۆلی (جوزیە ئیدواردو ئاگوئالوسا)یە، حەمە کەریم عارف کردویەتی بە کوردی و ناوەندی رەهەند چاپی کردووە. نووسەرەکە بۆ من نوێ بوو، بەڵام کاتێک رۆمانەکەم خوێندەوە، خۆشحاڵ بووم کە بەرهەمی ئەم نووسەرەم خوێندەوە، بەتایبەتی کە زانیم نووسەرەکەی خەڵکی ئەفریقایە، دەمێکیشە بە دوای ئەدەبی ئەفریقادا دەگەڕام، چونکە کەمتر ئاگاداری ئەدەبی ئەفریقام.
ئەم رۆمانە لە رێگەی باسکردنی ژیانی ژنێکەوە، کۆمەڵێک پرسی گرنگی وروژاندووە لەپێش هەمووشیانەوە باسی شۆڕشی سەربەخۆیی ئەنگۆلا و جەنگی ناوخۆ و شۆڕشی چەپەکانی پورتوگال دژی رژێمی سالازاری دیکتاتۆری پورتوگال.

ناوەڕۆکی رۆمانەکە

لودۆڤیکا لەگەڵ ئودیتی خوشکی دەژی، ئەوان لە سەرەتادا لە پورتوگال دەژین، ئودیتی خوشکی مامۆستای زمانی ئینگلیزی و ئەڵمانییە، پاشماوەیەک ئودیتی خوشکی ئۆرلاندۆ دەناسێت، کە ئەویش ئەندازیارێکی ئەنگۆلییە لە یەکێک لە کانەکانی ئەڵماسدا کار دەکات. پاشماوەیەک لودۆڤیکا و ئودیتی خوشکی بەرەو لواندا پایتەختی ئەنگۆلا دەڕۆن و لەوێ دەژین، ئودیتی خوشکی هیچ کاتێک لودۆ بە تەنیا جێناهێڵێت، هەربۆیە بڕیار دەدات کە خوشکەکەشی لەگەڵ خۆی بەرێت بۆ ئەنگۆلا. نووسەر لەم رۆمانەدا باسی قۆناغێکی ئێجگار هەستیار و گرنگی ئەنگۆلا و پورتوگال دەکات، کە ئەویش شۆڕشی چەپەکانی پورتوگالە لە دژی رژێمی سالازاری دیکتاتۆر، بە کۆتاییهێنانی رژێمی دیکتاتۆری سالازاریش، چەپەکان دان بە مافی چارەنووسی گەلی ئەنگۆلیدا دەنێن و سەربەخۆییان پێدەدەن. بەڵام وەکو دیارە هەر لە پاش سەربەخۆبوونی ئەنگۆلا جەنگی ناوخۆ دەستپێدەکات و ئەنگۆلا دەبێتە مەیدانێکی گرنگی جەنگی ساردی نێوان ئەمریکا و روسیا، هەروەها کۆمەڵێک دەوڵەتی ئیقلیمیش رۆڵی خراپ دەگێڕن لە پێش هەموویانە ئەفریقای باشوور، کە ئەوکاتە رژێمێکی راسیزم حوکمی دەکرد.

لەپاش سەرهەڵدانی شۆڕشی چەپەکانی پورتوگال و سەربەخۆبوونی ئەنگۆلا لە ساڵی 1975، هاتنە سەرکاری رەوتە شۆڕشگێرەکان، بارێکی نائارامی و پشێویی هەموو وڵات دەگرێتەوە، ئەمەش وا دەکات کە ئۆرلاندۆ سندوقێک ئەڵماس بدزێت، شەوێک بەدزییەوە ماڵ بەجێبهێڵێت، لەم سەفەرە کتوپڕەشدا، ئودیتی خێزانی لەگەڵی دەڕوات، بەڵام لودۆ بۆ ماوەی 30 ساڵ، لە شوقەکەی ئەواندا خۆی زیندانی دەکات. هەتاوەکو سابالو پەیدا دەبێت، کە منداڵێکی هەتیوە لەسەر شەقامەکان دەژی، ئەم ژنە لەو زیندانەی خۆی دەردەهێنێتە دەرەوەو دووبارە دەیگەڕێنێتەوە بۆ ناو ژیان.
ژیانی تەنهایی و گۆشەگیری پانتایی گەورە لەم رۆمانەدا داگیر دەکات، لەپەنا ئەوەشدا رەوشی سیاسی و ئابووری گشتی ئەنگۆلا لەو قۆناغە گرنگەدا باس دەکات، هەروەها باسی ساڵانی پاش سەربەخۆبوون دەکات، لێرەشدا پانتایی بۆ گەندەڵیی و دزی سیاسییەکان تەرخان دەکات، کە چۆن ئەو شۆڕشگێرانەی دوێنی، دەبنە بەرپرس گەندەڵ و دز.

« هەمان ئەو کەسانەی کە سۆسیالیستیان بونیاد نابوو، رووخاندیان، سەرمایەداری بە هەموو دڕندەییەکی خۆیەوە، لەهەمان خۆڵەمێشی ئەوەوە، سەری بەرزکردەوە. ئیتر هەموو ئەوانەی تا چەند مانگێک لەوەوپێش لە ئاهەنگەکان و رۆژنامەکان و کۆبوونەوە سیاسییەکاندا، زۆر بەتوندی دژایەتی دیموکراسی بۆرجوازیان دەکرد، نها بە جلی پۆشتە و پەرداخەوە، کە دیزاینەری تایبەتی بۆیانی دیزاین کرد بوون، لە شاردا بە ئۆتۆبیلی کەشخەوە دەسوڕانەوە. بڕوانە ل82

شێوازی نووسین

یەکێک لەو شتە جوانانەی کە سەرنجی منی بۆ لای ئەم رۆمانە راکێشا، شێوازی نووسینیەتی، نووسەر زۆر شارەزایانە رۆمانەکەی نووسیوە، بەتایبەتی رەگەزی « بیرەوەریی و گرێی ئەدەبی» زۆر بە باشی بەکارهێناوە. زۆرجار رووداوێک باس دەکات، دوای چەندین لاپەڕە، ئینجا هۆکار و دەرەئەنجامەکانت پێدەڵێت، ئەم یاری چاوشارکێیەش لەگەڵ خوێنەر، نووسەری بەتوانا نەبێت، ناتوانێت بەکاریبهێنێت، چونکە پێویستیی بە شارەزایی زۆر هەیە، لە رەگەزەکانی رۆماندا.

‌

هەر چەند ساڵ جارێک کە کەمپێنی هەڵبژاردن دەست پێدەکات لە هەرێمی کۆردستان، حزبە بورژواکان بە قەومی و ئیسلامی و نیولیبرالەکانیانەوە کۆمەڵگە سەرقاڵ دەکەن بەخۆیانەوە و وای نیشان دەدەن، بە تایبەت هێزەکانی ئۆپۆزسیۆن، و ئەمساڵێش (یەکێتی)، کە گۆڕانکاریەکی گەوەرە ڕوودەدات وەک ئەوەی شۆڕشیک بەرپاببێت. (گۆڕان) و (ئیسلامیـیەکان) و (نەوەی نوێ) ئاوایان کرد و ئیستاش ئۆپۆزسیۆنەکانی تر و تەنانەت (یەکێتی) یش وادەکەن. لە ئاکامیشدا هەمووشت لە جێگەی خۆی مایەوە و ڕژێمەکەش گەندەل تر و ڕادەی سەرکوت و قۆرخکاری و بیدەرتانی جەماوەر زیاتر گەشەیسەند.
زۆربەی جەماوەر بە ئەزمونی خۆیان بۆیان دەرکەوتووە کە ئەم سیناریۆیانە لە چەواشەکاری و دەستخەڕۆکردنیان زیاتر شتێکی تر نییە. هەروەها ئاشکرایە بۆیان کە ئەوەی ناگۆڕدرێ لە ڕێگەی پەرلەمان و هەڵبژاردنەوە لە هەرێم، هەمان ئەم ڕژێمە گەندەڵ و میلیشیایە و ئەم سیستمی چەوساندنەوە و بێمافییەیە، و هەمان دەسەڵاتی ئەو دوو حزبەیە (پارتی و یەکێتی) کە بونەتە مۆتەکەی سەرسنگیان، و هەمان باری سەختی ژیان و گوزەرانیانە کە هەر جارە خراپتر دەبێت.
ئەوە ڕاستیـیەکی بەرجەستەیە کە هەڵبژاردنی پەرلەمانی و بانگەشەی ئیستا هی حزب و لایەنەکانی سەرەوەی کۆمەڵگەن، و لەناو بازنەی نۆینەرانی سیاسی و حزبەکانی چینی بورژوازی و توێژە جۆراوجۆرەکانی بەڕێوەدەچێ جا چ لە دەسەڵاتدا بن یان لە ئۆپۆزسیۆن، و خەسڵەتی سیاسی چینایەتی بورژوازی و کێشمەکێشی پێوە دیارە لەبەرامبەر چینی کرێکار و کۆمۆنیزمدا.
لەلایەک سەرمایەدارنی ملیاردێر و ملیۆنەری بەڕەچەڵەک سیاسی و سەرۆک حزبەکان و بەرپرسانی حزبی و حکومی، و بۆرژوا ئۆپۆززسیۆنی دەروون ڕژێمی لە ئیسلامی و قەومی و نیولیبرالەکانەوە دەبینین، بەخۆیان و دەستەوتاقمی ڕۆشنبیران و چالاکەوانە سیاسییەکانیانەوە، بە پارەوپول و ئیمکانیتی بێئەندازەوە، و لە لایەکی ترەوە، نەبوونی دەنگوسەدای سەربەخۆی پرۆلیتاریای کوردستان و ژنانی چەوساوە و لاوانی کچ و کوڕی ئەم هەرێمە، دەبینینن. لەم بانگەشەیەدا تەنانەت وشەیەک لەسەر سۆشیالیزم و یەکسانیخوازی و ئازادیخوازی و ڕزگاری ژنان نییە، و قسەیەکی بەبایەخ لەسەر چارەسەری کێشە ئەسڵیەکانی کۆمەڵگە و ڕزگاربوون لەدەستی بێکاری و بێدەرامەتی و بێخزمەتگوزاری، نییە.
نەک هەر ئەوانەش بەڵکو قسەیەکیش لەسەر کۆتاییهێنان بەدەسەڵات و ڕژێمی میلیشیایی و ئیستبدادی سیاسی و سەرکوت و دوو ئیدارەیی نییە لە هەردوو زۆنەکەدا، کە کێشەیەکی هەرە سەرەکی سیاسیی کۆمەڵگەیە. ئەمەش بەسادەیی لەبەرئەوەی کە هەڵبژاردن هی هەمان ئەم ڕژێمەیە و بۆ دووبارەبەرهەمهینانەوەی بەڕێخراوە و بەڕێدەخرێت. قسەیەکیش گەرهەبێ لەم بارەیەوە لەم بانگەشەیەدا لەڕوانگەی ئۆپۆزسیۆنی قەومی و ئیسلامی و نیولیبرالەوەیە کە بۆ خۆیان پایەکانی خودی ڕژێمەکەن، و شەڕیانە لەسەر پشکەکانیان. دیارە ئەوەش بێمانایە گەر قسەکانی (یەکێتی) بەجیدی وەربگێریت لەم بارەیەوە چونکە جەوهەری کەمپێنەکەی گوڕینی پارسەنگی هێزە بەلای خۆیدا تا پشکی لە دەسەڵات و سەروەت و نەوت و گاز زیاتر بکات.
ئەوەی هەیە لەم بانگەشەیەدا جەنجاڵکردنی خەڵکە نەک بە سیاسەت و مانیفیستۆی ئینتیخاباتی کە ناوەڕۆکێک و مانایەکی سیاسی و کۆمەڵایەتی ڕوون و ئاشکرای هەبێت بۆ جەماوەری دانیشتووی کوردستان، بەڵکو جەنجاڵکردنیانە بە وەهمی ناسیونالیستی و ئیسلامی و نیولیبرالی و خورافاتەکانیان و بە پەیامی سوکایەتی بە ئازادی و شکۆمەندی ژنان و مۆراڵی دژە ئینسانی ئیسلامیزم، ئەمە سەرباری شەڕە جنێویان بەیەکتر.
هێشتا بزوتنەوەی شورایی و کۆمۆنیستی، کە هەوڵ و تێکۆشانی پرۆلیتاریای نەوەی ئەوسای هەرێمی کوردستان بوو، لە ئاووهەوای هەڵچوونە سیاسیەکانی (١٩٩١)دا، نەچووبووە دواوە، و هێشتا لەچەلێنجدا بوو لەبەرامبەر بورژوا ناسیونالیستی کوردی و هێزەچەکدارەکانی لەسەر دەسەڵاتی سیاسی و چارەنوسی کۆمەڵگە لە پێگەی چینایەتی خۆیەوە لەم هەرێمەدا، حزبە ناسیونالیستەکان هەڵبژاردنی کوردستانی ساڵی (١٩٩٢)یان بەڕیخست و هەر یەک لە (پارتی) و (یەکێتی) بە نیواونیو دەسەڵاتیان دابەشکرد کرد لە ناوخۆی خۆیاندا و ڕژێمێکی سیاسی دوو ئیدارەیـیان پاش شەری ناوخۆیی و کارەساتەکانی دامەزراند.
لەو قۆناغەدا هەڵبژاردنی ساڵی (١٩٩٢) بۆ بورژوا ناسیونالیزم سوودوەرگرتن بوو لەوەهمی ناسیونالیستی لەناو جەماوەردا تا بیگۆڕێ بۆ شتێکی سیاسی کۆنکرێت کە جێگیرکردنی دەسەڵاتی حزبە چەکدار و مێلیشیاکانی ئەم بزوتنەوەیە بێت بەسەر کۆمەڵگەی کوردستاندا، و ڕێگەیەکێش بێت بۆ دابەشکردنی دەسەڵات لە نیوانی خۆیاندا. ئەو هەڵبژاردنە جیانەبوو لە ڕەوەندی کێشمەکشیی سیاسی چینایەتی ئەوسای کۆمەڵگە و بەئاشکرا سیمای دژە شورایی و دژە کۆمۆنیستی لەخۆدا هەڵگرتبوو، و وەهمی ناسیۆنالیستی مانایەکی چینایەتی سیاسی دیاریکراوی لەخۆدا عەکس کردبووەوە، و نەک هەر ناکۆک بوو لە بەرامبەر داوکاری ئابووری و کۆمەڵایەتی جەماوەری کارەسات بەسەرداهێنراوی ئەوسای خەڵکی کوردستان، بەڵکو کەوتبووە بەرامبەر چاوەڕوانی سیاسی جەماوەری زەحمەتکێشی کوردستان و ڕێکخراوەکانی بزوتنەوەی کۆمۆنیستی، کە پێداگریـیان لەسەر دەسەڵاتی شورایی دەکرد.
لە دوای (٢٠٠٣)وە هەڵبژاردن و پەرلەمان هەم لە هەرێم و هەم لە سەرئاستی بەشەکانی تری عێراق بەشێکە لە پاکێجی ڕژێمێکی میلیشی کۆنەپەرستانەی سیاسی ئیسلامی و قەومی کە لەدوای داگیرکردنی عیراق لەلایەن بورژوا ئیمپریالیستی ئەمریکیەوە دامەزرەوە، و هەڵبژاردن بۆ دووبارە بەرهەمهێنانەوەی ئەم ڕژێمە سیاسیەیە نەک فەراهمەهێنانی هەر ئاڵوگۆریەکی جیدی تیایدا.
کەمپێنی هەڵبژاردنیش لە هەرێم هی (پارتی) و (یەکێتی) و حزبەکانی تری ئۆپۆزسێونە کە نۆینەرانی سەرمایە و سەرمایەدارین. پاش (٣٣) ساڵ لە دەسەڵاتی میلیشیایی ئەم دوو حزبە بەسەر هەرێمدا و (٢٠) ساڵ بەسەر تاڵانوبڕۆی نەوت و گاز و داهاتی ناوچەکە و قۆرغی پشکی مالیـیان کە لە بەغداوە دێت، و پاش گەشەسەندنی هەرچی زیاتری سەرمایەداری لە عیراق و کوردستان و جێبەبەجێکردنی سیاسەتی ئابوری نیولیبرالیزم بەشیوەیەکی هەمەلایەنە و خێرا، و لە گەڵیشیدا هەرچی زیاتری لێکهەڵپێکرانی سەرمایەداری لە عیراق و هەرێمی کوردستان بە بازاری جیهانی، و کەڵەکەی سەرمایەی جیهانی و ناوچەیـیەوە، ئیتر باس کردن لە سیاسەتی هەڵبژاردن و پەرلەمان بە بێ نیشاندانی ئەم خەسڵەتە چینایەتیـیە سەرمایەداریەی، دووریە لە واقع و خزمەت بە هوشیاری پرۆلیتاریا و ستەمدیدەکان ناکات.
هەر بەم پێیەش، سەرلەنوێ بەرهەمهێنانەوەی دەسەڵاتی (پارتی) و (یەکێتی) وەک دوو حزبی میلیشیای بورژوازی دەسەڵاتدار لە جیۆپۆلیتیکسی ناوچەییدا و پەیوەستبوونی هەریەکەیان بە جەمسەریکی دەوڵەتی ناوچەیـیەوە؛ ئیران و تورکیا، واقعێکی سیاسی و ستراتیژی سەربازییە، و پەیوەندی هەردوکیشیان بەکۆمەڵگەوە پەیوەندی ڕژێـم و دەسەڵاتی سیاسیە وەک دەسەڵاتیکی چینایەتی بورژوازی بە دژی كرێکاران و زەحمەکێشان. هەوڵ و تەقەلاکانیان بۆ گۆڕینی پارسەنگی هێز لەنێوان ئەم دوو حزبەدا و هەوڵدان بۆ شکاندنەوەی لە بەرژەوەندی هەر لایەکیان لەڕێگەی هەڵبژاردنی پەرلەمانییەوە کارێکی سیاسی گرنگە بۆیان و کۆمەڵەگەیان پێوە سەرقاڵکردووە. هەر بۆیە بێبایەخ کردنی ئەم مەسەلە سیاسییە بەبونەی میلیشییایی بوونیان و کارتۆنییەتی هەڵبژاردنەکانیان سەرگێژی دروست دەکا بۆ جەماەری نەداری کۆمەڵگە و ڕاستیـیە چینایەتییەکانی ئەم دوو حزبە و ستراتیژیان لە نەزەر ناگرێ.
ئەم هەڵبژاردنە چەند گاڵتەجاڕییە و یاریکردنە بە ئامانج و ئاواتەکانی خەڵكی کوردستان، بەڵام بۆ خۆی ڕووداوێکی سیاسیـیە و بەشێکە لە درێژەدان بە هەمان ڕژێمی زاڵی سیاسی و هەمان سیستمی ئابووری سەرمایەداری و زیاتر و زیاتر تێکەڵبوونیەتی لەگەڵ سەرمایەی ناوچەیی و نێودەوڵەتیدا و درێژە دانە بە باری سەختی جەماوەری زەحمەتکێش و بێکاری و بێخزمەتگوزاری.
لە سیستمی پەرلەمانی بورژوا دیموکراتیکیشدا نە قسە لەسەر گۆڕینی سیستمی دەوڵەت و ڕژێمی بورژوازییە، نە تەسلیم بوونە بە داوکارە ڕادیکاڵەکانی جەماوەری کریکاران، بەڵکو دەستا و دەستاپیکردنی حکومەتە لەم حزبی بورژوازی بۆ ئەوی تریان.
ئەرکێکی سیاسی کۆمۆنیستەکان لەبەرامبەر بانگەشی هەڵبژاردنی ئەمڕۆدا لە کوردستان گرتنەبەری سیاسەتێکی چالاکانەی کۆمۆنیستیـیە بەرامبەری و هەنگاوی یەکەمی ئەمەش ڕیسواکردنی خەسڵەتی چینایەتی بورژوازیانەی ڕژێمی سیاسی کوردستان و حزبەکانی دەسەڵات و ئۆپۆزسیونە، و لێرەشەوە چوونەسەر هەموو لایەنەکانی تری خۆ ئامادەکردنی و ڕێکخستنی خەباتی چینایەتی و سۆشیالیستی پرۆلیتاریا لە دەرەوەی کایەی پەرلەمان و هەڵبژاردن.
هەر لەم ڕاستایەشدا نەک هەر بانگەشەی جەماوەری کرێکاران و زەحمەتکێشان و ژنان و لاوان بکات کە بەشدار نەبن و بایکۆتی هەڵبژاردن بکەن، بەڵکو ڕوونیبکاتەوە کە چۆن هەڵبژرادن و پەرلەمانی کوردستان ڕێگرە لەبەردەم بەرەوپێچوونی هەر ئاڵۆگۆرێکی شۆڕشگیرانە کە تاکە ڕێگەیە بۆ ڕزگاریان.

١٧ ئۆکتۆبەری ٢٠٢٤

1. هەموو حیزبەکان لەکاتی بانگەشەی هەڵبژاردنا ئەیانووت، ئەم هەڵبژاردنە جیاوازە و بواری تەزویرکردن کەمە، هەربۆیە نابێ لە ئێستایا هیچیان پرتەوبۆڵەیانبێ.
2. ئەو ئەنجامەی کە هەیە قەبارەی هەمووانی دیاری کرد ئەگەر بەشێک لە خەڵکی ڕۆشنبیر و نوسەر و نوخبە بۆچوونێکی تری هەبێ.
3. چیتر ئەوە ڕاست نییە بوترێ حکومەت و دەسەڵات خۆ سەپێنن و گلەی لە شێوازی حوکمڕانی هەرێم بکرێ، خەڵک چووە سەر سندوقی هەڵبژاردن و قسەی خۆی کرد.
4. نەنگییە خەڵک گلەی بێ مووچەی و کەمی خزمرتگوزاری بکا.
5. شەرمە لە ئێستاوە خەڵک هەبێ ناڕەزای لە ئەنجامە پێشبینیکراوەکەی هەڵبژاردن دەربڕێ.
6. نەنگییە چیتر باس لە دزی گەندەڵی بکرێ، مادام بەپێی وتەی حیزب و زۆربەی چاودێر و ئەوانەی بەشداری هەڵبژاردن بوون هەڵبژاردنێکی بێ تەزویر بووە.
7. دەرکەوت کە خەڵکی هەرێمی کوردستان حەزیان لە گۆڕانکاری نییە و ڕازی بەو شێوازی حوکمڕانیەی کە ٣٢ ساڵە هەیە.
8. ئەنجآمی هەڵبژاردنەکە پێمان ئەڵێ کە خەڵکی هەرێم مووچە هەبێ یان نەبێ، گەرەنتی بژێوی ژیانیان بەشێوازیتر بۆ دابینکراوە، ئەگەروانییە کەواتە ئەبێ خەڵکی هەرێم تووشی نەخۆشی “ستۆکهۆڵم سیندرۆم” بوون و ئاشقی جەلاد و دزەکان بوون، وەک مەڕ زمان ئەهێنن بە چەقۆی سەڕبڕەکانا.
9. دەرەنجامی هەڵبژاردنەکە ئەوە ئەگەیەنێ کە خەڵکی هەرێم بە لەشکرکێشی و داگیرکای و بۆردومان و کوشتنی خەڵکی سڤیلی کورد لەلایەن تورکیاوە ڕازین و کێشەیان نییە.
10. هەر دەرنجامەکە ئەوە ئەگەیەنێ کە بوونی قەرارگا و دەستوەردانی ئێران لە وردودرشتی سیاسەتی هەرێما بەلای خەڵکەوە ئاساییە.
11. دەرەنجامەکە پێی وتین کە پێشتر بێ ئاگابووین لە بوونی تورکمان لە سلێمانی و مەسیحی لە شارباژێڕ.
12. دەرکەوت کە بادینان کەیفیان هەر بە بادینی یەت و حوکمی سۆرانی گیراناکەن.
13. ئەنجامەکە ئاماژەئ گرنگی تیایە لەوەی دێگەڵە سنورێکی تۆکمەیە و بڕینی ئاستەمە.
14. دەرەنجامەکە بۆی ڕوونتر کردینەوە کە خەڵکی هەرێم سۆزداری بەسەریان زاڵە و بە دڵ دەنگ ئەیەن و هەڵەبژێرن نەک بە بیر و هزری سیاسی.
15. ئەکرێ بە ئاسانی پۆپۆلیست و بازرگانەکانی ناو سیاسەت گەمە بە ئاستی هۆشیاری خەڵک بکەن و بۆ بەرژەوەندی خۆیان بەکاریانبهێنن.
16. وەڵامی ڕوونی بۆ حیزبە ئیسلامییەکان پێیەو پێیان ئەڵێ لە سیاسەتا شوێنی دین نابێتەوە، بڕۆنەوە ناو پەرستگاکان و دەست لە سیاسەت هەڵگرن، بەرۆکی ژن و کچی کورد بەردەن و بەزۆر کلتوری عەرەب مەسەپێنن بەسەریانا، خانمی کورد هەر دێر زەمانەوە سەرپۆشێکی سپی یاوە بەسەریا بۆ بەزۆر لەچکی تورکی، سعودی و ئێرانی ئەسەپێنن بەسەریانا.
17. پێیوتین کە جارێ هۆشیاری خەڵک نەگەشتۆتە ئاستی ئەوەی کە کاندیدی سەربەخۆ دەرچێنێ.
18. ئاستی هۆشیاری خەڵک هێندە لاوازە ئەکرێ چوار ساڵ بیچەوسێنیتەوە و بە ٢٠ ڕۆژ بانگەشەی هەڵبژاردن هەموو ستێکی لەبیربەریتەوانێ. ماسیش هەروایە ئەگەر لەجاری یەکەما ڕزگاری بوو لە قولاپی ماسیگرەکە، ئەوا تەنها پاش ٢٠ چرکە جاێکیتر ئەگەڕێتەوە بۆلای قەلاپەکە، هەتا لەدەمی گیرەبێ و ئەبێ بەکاڵا و خۆراک هەروەک ئەوەی ماسیگرەکە پلانی بۆ داناوە.
19. تەنانەت لەناو کاندیدی حیزبەکانیشا ئەوانە هەڵەبژێرن کە لای حیزب پەسەنە نەک ئەوەی کە شیاوترینە بۆ بوون بە ئەندام پەرلەمان.
20. پۆڕی خوراو و قوربانی دەستی خەڵکانی هەلپەرست و ناجۆر بزووتنەوەی گۆڕانە، کە ئەکرێ سوڕی ژیانی بە سوڕی ژیانی جاڵجاڵۆکە بچوێنرێ.
    لەکاتی دوو گیان بوونی جاڵجاڵۆکەیا، مێینەکە نێرەکە ئەکوژێ فڕییئەیاتە دەرەوە. پاشان دوای تروکان مناڵەکان دەستەکەن بەخواردنی لاشەی دایکیان و لەسەری ئەژین تا گەورەئەبن ئەکەونە سەرپێ. ئەمە کتومت لە گۆڕان ڕووییا، سەرەتا ناکۆکیەکان و باڵباڵێن و خۆ بەکەسی یەکەمزانی کاک نەوشیروانیان شەکەت و مانوو کرد تا ئاستی دوورکەوتنەوە، پاشان مشەخۆرەکان گۆڕانیان کرد بەخۆراکی حەزە کەسییەکانیان و بە پلیکانەی گۆڕانا سەرکەوتن بۆ دەسەڵات، دواتر هەندێکیان بە هەڵگەڕانەوەی ڕاستەوخۆ و چوونە ناو پارتی و کۆمەڵێک بەڵگە و نهێنی گۆڕانیان هاوشێوەی سیخوڕ گواستەوە بۆ پارتی تا جێی خۆیان بە باشی بکەنەوە. بەشێکیان کە هیچیان دەستنەکەوت وەک ئەوەی چاوەڕێی بوون گەڕانەوە ناو یەکێتی. بەشکیشیان بەرنامە و ڕێبازی کاک نەوشیروانیان بەکارهێنا بۆ دروستکردنی حیزب و دروستکردنی لیست بۆ پەرلەمان.
    ئەمانە هەموویان گۆڕانیان وەک ماسیە گەورەکە وشکردەوە و هاڕیان و کردنیان بە خۆراکی ماسیە بچوکە چاوچنۆکەکان.
    ئەگەرچی بزووتنەوەی گۆڕان ئازایەتی نوان و داوای لێبوردنی کرد لە هەڵەی ساڵانی ڕابردوو بەڵام
    بوونی دوو مەکۆی سەرەکی و دوو گۆڕان لە گردەکەو و لە کوردسات وە دواکەوتنی گۆڕان لە کشانەوە لە حکومەت و لاوازی مێدیای گۆڕان بوونە فاکتەری سەرەکی پاشەکشێی کەمەرشکێنی بزووتنەوەی گۆڕان چونکە ئاستی هۆشیاری میلەت زۆری ماوە بۆ جیاکاری و تێگەشتن لە پۆزش هێنانەوە، بەڵام ئەکرێ گۆڕان ئەم شکستە بکاتە سەرەتای هەستانەوە وگەڕانەوە بۆناو خەڵک.

سامانی وەستا بەکر
٢١-١٠-٢٠٢٤ سوید-ستۆکهۆڵم

خاتـوو (سـالی ریـپـیـن) نووسەرێکی بەنـاوبانکی ئـوسترالی و جیهـانییە، لە بـواری وێـژەی منـداڵان. لە ماوەی (٢٥) ساڵی رابـردوودا، زیـاتر لە (١٠٠) پەرتـووکی بۆ منـداڵان و بۆ نەوجـوانـان نووسـیوە و چاپیـانی کردوون و بـڵاویـانی کردوونـەتەوە. پەرتـووکەکانی پـڕفـرۆشـتریـن پەرتـووکـن لە ئوسترالـیادا. زیـاتر لە (١٠) ملیونیان دانەیان لە (١٨) وڵاتی جیهان و بە (١٤) زمانی جیهانی لـێفـرۆشراون. لە زۆربەی پەرتووکەکانیشی خەڵاتی لـێیان وەرگرتـوون. تا ئەمڕۆش درێـژە بە نووسین دەدات.
سـالی ریـپـین، لە شـاری (دارویـن) لـە ئـوسترالـیا لەدایـک بـووە. بەڵام لە باشووری رۆژهـەڵاتی ئاسیا گەورەبـووە. بە هـۆی کارەکەی باوکـییەوە، چەنـد ساڵ جـارێک لە دەرەوەی ئوسترالـیا ژیـاون.
سالی ئامادەیی هـونەریی لە مێلبۆرن تەواوکردووە، دوایش بۆ ماوەی (٣) ساڵ چووە بۆ چـین، لە شارەکانی شەنگەهـای و هانگـژۆ، هـونەری وێنەکێشانی کلاسیکی چینی خوێنـدووە. فـێری نـووسین و خوێنـدنەوە قـسەکـردن بە زمـانی چـینی بـووە.
سالی ریپین دەڵێت:”بۆ بێ بەخـتیم. زۆر منـداڵ بووم، لەگەڵ وێنەکـێشێکی فەرەنسیدا هـاوسەرگـیریم کـرد. زۆری نەخایاند، بـۆم روون بووەوە، لە پانتایی ماڵكێـدا، شوێنی دوو وێنەکـێشی لـێنابێـتەوە. رووم لە جـیهـانی وێنەکـێشانی وێنـەی روونکـردنـەوەی پەرتـووکی منـداڵان کرد. بۆ هـاوڕێتی وێنەکانیـشم چـیرۆکـیشـم بۆ منداڵان دەنووسی. ئەمـەیە کە مـنی گەیـانـدە ئـەو ناوبـانگ و ئەو پایـەیەی کە ئێستا لـێـیـم”.
سالی ریپین، لە تەمەنی شەش ساڵـییەوە، دەستی بە نووسینی پەرتـووک کردووە. تا ئێستاش درێـژە بە نـووسـین دەدات. زمـانی ئـینگـلـیزی و هـونـەر، بابەتی دڵـخـوازی بـوون. لە قـوتابخـانەی بنەڕەتیـدا، چـیرۆکی دەربارەی ژیـانی خـۆی و خـێزانەکەیـان دەنـووسی، بـە زۆریـش خـۆی وەک پـەرییـەک یـان شـازادەیـەک پـێـشـان دەدا. ئـەو چـیرۆکانەی کە دەیانی نووسین، پـیشانی مامۆستاکانی دەدان، ئەوانیش دەستخۆشیان لێـدەکـرد و بە دەنـگـێکی بـەرزەوە، لـە پـۆلـدا بـۆ قـوتـابیەکـانیان دەیـانخـوێـندنـەوە.
دەڵـێت:”مـن زۆر حـەزم لە نووسینە، ئایا مـن بەخـتەوەر نیـم، کە ئەمـە کاری منە؟.
دەشڵێت:”ئەوەم بە ئەنـدێـشەدا نەدەهـات، کە نـووسـین دەبێت بە پـیشەم، بەڵام شتێک نەبـوو، کە هـەرگـیز بتـوانـم دەستی لێ هـەڵـبگـرم. لە سەرەتـادا، لـەو باوەڕەدا بـووم، کە دەبـمە وێـنەکـێش”.
سالی ریپین. دوای تەواکردنی خوێندن و گەڕانەوەی لە چین، دەستیکرد بە یارمەتیدانی منـداڵانی چـینی ـ ئوسـترالی، لە جـێبەجێکـردنی ئەرکەکانی قـوتابخـانەکانیان. ئیلهامیش لە یەکـێک لە خوێنـدکارەکانەوە وەردەگـرێـت و بە بـۆنـەی سەری ساڵی چـینیـیەوە، بە زمـانی چـینی پەرتووکێک دەنووسێت، بە ناونیشانی (سەری ساڵی چـینی ڤانگ ڤانگ).
یەکەمین پەرتووکی بۆ گەورەساڵان، بە ناوی (شـتە کـێوییەکان) ەوە نووسیوە، کە باس لەوە دەکات کە چـۆن فـێری خوێنـدن بـوون. یەکەمـین پەرتـووکی بۆ منـداڵان، زنجیرەی پەرتووکی (بیلی بی براون)ە بۆ منـداڵانی تەمەن (٦ ـ ٨) ساڵانە. لە ساڵی (٢٠١٠) دا، لەلایـەن خـانەی بڵاوکـردنەوەی (هـاری گـرانـد) ەوە چاپکـراون و بڵاوکرانەتەوە. هـەر پەرتـووکـێکـیش لەم زنجـیرەیە. بابـەتی جیاوازیان لەخـۆگـرتـوون. بیـلی بی بـراون لە بە ناوبانگترین پەرتووکەکانێتی بۆ منداڵان، تەنیا لەم پەرتووکەی، چـوار ملیـۆن و نیو، دانـەی لە لـێفـرۆشـرا. بێجگە لەم پەرتـووکەی، پەرتـووکی (هـای جـاک) یەکـێکی تـرە لە پەرتـووکە بەناوبانگەکانی بـۆ منـداڵان.
لە مانگی (فبرایەر/ ٢٠٢٤) واتا لە ئەمساڵدا، دامەزراوەی (خەڵاتی منداڵانی ئوسترالیا) (سالی ریپـین) ی وەک بـراوەی خەڵاتی منداڵانی ئوسترالیا بۆ ساڵی (٢٠٢٤ ـ ٢٠٢٥) راگەیانـد. ئەم خەڵاتـەش بە (خـەڵاتی نـۆبـڵی منـداڵان) لە ئـوسترالیا دەزانـرێـت، کە لە ساڵی (٢٠١٢) ەوە دەستی پێکرد. دوو ساڵ جـارێ دەدرێـت بە نووسەرێکی لیهاتـووی بـواری وێـژەی منـداڵان یان بە وێنەکـێشێکئ وێنەی روونکـراوەی پەرتـووکئ منـداڵان.
سالی ریپین هـەشتەمین بـراوەی ئەم خەڵاتەیە. بـراوەی خەڵاتـەکەش، پۆستی باڵـیۆزی منـداڵانی نـیشـتمانی هـەیە. دەبێـت بەشدارییەکی گـەورە لە کۆمەڵـێک چالاکـیی وێـژەی منـداڵانی ئـوسترالـیا بکات. بـۆ مەبەستی یارمـەتـیی منـداڵان لە ئـوسترالـیا، گەشـت بۆ هەمـوو شـارەکانی ئۆسترالـیا دەکـات.
ئەم خەڵاتە، دەرفەتی بۆ سالی ریپین رەخساند، بۆ ئەوەی گەشت بۆ هەمـوو شوێنێکی وڵاتـەکەی بکات. قــسە لەسەر ئـەو شـتانە بکات، کە بۆ ئەو واتـایەکی زۆریان هـەیە. وەک: خوێندەواری، داهـێنان، پشگـیریی منـداڵانی تووشبووی دەمـارگـرژی لە پـۆلـدا.
پەیـامی سالی ریپـین ئەمـەیە:” هـەمـوو منـداڵان دەتـوانـن خـوێنـەربـن”.

ریپـین بە شێوەیەکی تایبەتی، حەزدەکات یارمەتیی ئـەو منـداڵانە بـدات، کە تـووشی دەمـارگـرژی و هـەڵـچـوون و دۆخـێکی دەروونـی بـوونـە، یـان ئـەو منـداڵانـەی کە کـێشەیان لە گـرانی خوێنـدنەوە هـەیە. بـۆیـە کـاری لە پێـشینەی ریپـین، بـریتـییە لە بیرکردنەوەی ئاستی هـۆشیاری، سەبارەت بەوەی کە چـۆن گـرانییەکانی فـێربوون و دەمـارگـرژی، کاریگەرییـان لەسەر خوێنـدنەوە و نـووسـینی منـداڵان هـەیە.
ریپـین تیشک دەخـاتە سەر ئەو ئاستەنگانەی خوێنـدنەوە، کە رووبـەڕووی ملیـۆنان منـداڵی ئـوسـترالی دەبنـەوە.
سالی ئامادەکەر و پێشکەشکەری بەرنامەی تەلەفـزیـونیش بـوو. لە چەنـدین کـۆڕ و فێستیڤاڵی وێـژەیشدا، بەشداری کردووە و بابەتی وێژەیی منداڵانی پێشکەش کردووە.

سالی ریپین، کاتێکیش کە سارقاڵی نووسین و وێنەکێشان نەبێت، لەگەڵ سەگەکەیدا، بەنـاو دارستانەکـانی نـزیکی ماڵـیان، پیاسە دەکـات. بیر لە بیـرۆکەی چـیرۆکی نـۆی دەکـاتەوە. هـەمـوو بیـرۆکەکانیـشی لە تـێکەڵکـردنی ئەنـدێـشە و ئەزمـوونەکانییەوە سەرچـاوەدەگـرن. زنجـیرە چـیرۆکەکانی: پـۆلی و پاسـتەر، زیاتر فـانتـازیـن، چونکە بەلایـەوە جـادووگەر و ئەهـریـمەن و جـنۆکە بوونیان نییە. زۆریـش لەو رووداوانەی لە چـیرۆکەکـانیدا روودەدەن، لـەو شـتانەوە سەرچـاوەیـان گـرتـوون، کە لـە جیهـانی ئەمـڕۆدا روویـان داون. سالی لە نـاخی دڵـییەوە چـیرۆکەکانی دەنووسێـت. پاڵەوان و کارەکـتەرەکانی چـیرۆکەکانی، لەلای منداڵان و دایکان و باوکان و لەلای مامۆستاکان، پەسەندن و دەنگدانەوەیەکی زۆریان هەیە. لە ئوسترالیا و جیهـاندا ناوبانگـیان هەیە.
بەشـێکی زۆری پەرتـووکەکـانی سالی ریپـین، خـۆی وێنـەکانی بـۆ کـێشاون. چـەنـد پەرتـووکـێکـیشی بە هـاوبەشی، لەگەڵ نووسـەرانی ئوسترالی تـردا نووسیویـانـێتی.
تاێسـتاش چەنـدیـن رێـزلـێنان و خەڵاتیان پـێی بەخـشـیون.
سالی ریـپین، سێ کـوڕ و سێ کـچی هـەیە، لەگـەڵ هـاوسەرەکەی و منـداڵەکانیـدا لە خانووە کۆنەکەیان، لە مـێلـبۆرن دەژیـن. لە ئێستادا سەرقـاڵە بە نووسینی زنجـیرەی تەلەفـزیۆنی ئەنمەیشن، بۆ منـداڵانی پێـش قـوتابخـانە. سەرەڕای نووسینی چـیرۆک،
لە کـۆمپانیایەکی ئـوسـترالی بەرهەمهـێـنانیش کاردەکات.

(*) بۆ نووسینی ئەم بابـەتە سوود لە چەند سایتێکی ئینگلیزی وەرگرتووە.
رەزا شـوان
نەرویـج: ٢٠٢٤

لە کۆتاییدا ،
مێژوومان
دیسان ، دووبارە کردەوە ..
دەردی دڵمان ،
دیسان بێچارە کردەوە ..

٭ ٭ ٭

ناسنامە کۆنەکانتانمان
(ئەوەی پیس و خوێناویی بوون )،
وا ئەمجارەیش نوێ کردەوە..
ئاگری دڵی هەتیو و
هەژارانمان ،
جارێکی تر پێ کردەوە ..
دەستمان لە خەوی غەفڵەتا ،
جەرگی توێ توێی
هەمدیسان توێ توێ کردەوە ..

پەنجە هەڵوەریوەکانمان ،
لە زەلکاوا
کۆکردەوە و ..
فێری چەپڵەمان کردنەوە ..
ئەو کۆترانەی کوشتبووتان ،
فێری تەقلەمان کردنەوە ..
لولاقە شکاوەکانمان ،
بوونەوە قوربانی سەما ،
ژانمان لە بیر بردنەوە ..

بە ئوتووی سارد ،
تووڕەیی ڕوخسارمان
جوان و لوس کردەوە ..
لە بەرامبەر ڕاستی و
ویژدان ،
زوو خۆمان عەبوس کردەوە ..
بە داڕوخاویی ،
چووینەوە خەیاڵ پڵاو ..
تەنانەت شەیتانیش ووڕ بوو ،
وێڵ بوو ، ئەیووت :
ئەمە مرۆڤن یان پێڵاو ..!؟

لە کۆتاییدا هەمدیسان ،
گۆزەکەمان کەوتە خوار و ..
شکا و ..
بێ ئاو گەڕاینەوە ..
نە تینوێتیمان لە بیر بوو ..
نە برسێتیی ..
بە ئاسانیی ، دۆڕاینەوە ..

پیرۆزتان بێ ،
ڕەوە تەنکەر
گەلە تاوەر
جوانکیلەی سپی و
ڕەش ئەسمەر ..
ملیارەها ملیار .. ملیار ..
دینار ..یۆرۆ ..
پاوەن ..دۆلار ..
ملیۆنەها مەترە دوجای
شارۆچکە و شار ..
پیرۆزتان بێ ،
بڕینی شاخ
سووتانی دار ..
قوتدانی خێر و خێرات و
سەر و ژێرەوەی داهات و
جادە و بازاڕ ..
زەوی .. ئاسمان ..
قوتی کافر و خواناسمان ..
خەمتان نەبێ ،
ئەوەی وورتەی لێ بێتە دەر
ئەیخەینە ژێر پێی جەماوەر

ئێستا ئیتر ،
دوای ئەوەی بە زۆرینەی دەنگ
ڕازی و ڕەزامەندین لێتان ..
چاوەڕوانین ،
بمانخەنەوە ژێر پێتان ..
بەڵام بە لیست دایبەزێنن ،
با مافمان نەخورێ ،
بزانین
کێمان بۆ پێڵاوی کێتان ..

ناسین

قه‌ت بیرم له‌وه‌ نه‌كردووه‌ته‌وه‌ له‌ شیعردا به‌دوای چیدا ده‌گه‌ڕێم، به‌ڵام ده‌زانم خه‌یاڵم په‌روه‌رده‌ ده‌كا؛ شێوه‌ به‌رجه‌سته‌ بكه‌م و نه‌رم ڕووداوه‌كانی جیهانی هاوچه‌رخ ببینم. به‌ سه‌ره‌تاناسی و ئاسۆ و دوورییه‌كی پڕ ئه‌مه‌ك و ناسین، كه‌ ناواخن و كاكڵه‌ی ژیان تێیدا ده‌ڕسكێ و ئاراسته‌ وه‌رده‌گرێ. له‌ چاوانی زمان و شیعر و شێوازخوازیم ڕوانیوه‌، پڕن له‌ خه‌می هونه‌ری و پرسیاری بوونیی، ئیلهامیش بیره‌وه‌رییه‌كه‌ و هیچی تر نییه‌. له‌ناكاودا دێته‌وه‌ بیرت و دۆخی نووسینت لا دروست ده‌كا.
زمانم به‌هۆی زمانه‌وه‌ ناسی، شیعر به‌هۆی شیعره‌وه‌، ژیانیش به‌هۆی ئاڵۆزییه‌كانی. مرۆڤ بوونه‌وه‌رێكی ده‌وروبه‌ری خۆیه‌تی. هه‌ست به‌ چی بكات هۆشیارییه‌كی پێ ده‌به‌خشێ و ده‌ری ده‌بڕێ، پاشان گفتوگۆ له‌گه‌ڵ خوداوه‌ند ده‌كا. ڕۆشنبیری من گیراوه‌یه‌كی كوردی و په‌تییه‌. ئه‌م ڕۆشنبیرییه‌ وای لێكردووم په‌ی به‌ زمانی كوردی ببه‌م. خۆم به‌ فێنكبووه‌وه‌ و گه‌رمبووه‌وه‌ی سێبه‌ر و هه‌تاوی كلتووری كوردی بزانم. خۆم به‌ به‌ش و نیمچه‌ته‌واوكه‌ری وێستگه‌ و ڕێچكه‌ی پێشینانم زانیوه‌. نیشانه‌ و ئه‌دگار و ماك و كه‌سایه‌تیم ناسیون‌، ئازادی ڕه‌هام تێیدا بینیون، به‌ ساناییش به‌سه‌ریان تێنه‌په‌ڕیوم.
ساتی شیعریی خۆی به‌دوامدا دێ، سه‌ره‌تا سه‌ره‌قه‌ڵه‌می خولیا و خرۆشان تۆمارده‌كه‌م، پاشان به‌ كۆمه‌كی خه‌یاڵ چاوه‌ڕوانی كاتی گونجاو و كه‌شوهه‌وای هونه‌ری نووسین ده‌بم، ورده‌كاریی گه‌ردوونیی تێدا به‌كاربهێنم، خۆشم له‌ به‌دبه‌كارهێنان لابده‌م.
به‌ شیعری بێده‌نگ ڕووبه‌ڕووی كاره‌سات و جه‌نگ بوومه‌ته‌وه‌، به‌ڵام وێنه‌م نه‌كێشاون. په‌یبردن و كاردانه‌وه‌یانم كردووه‌ته‌ فۆرمی ناڕه‌زایی و قووڵبوونه‌وه‌ی ئاخاوتن. شیعری بێده‌نگ بۆشایی نێوان ڕوانین و وێنه و چییه‌تی‌ و مۆسیقایه‌، هاوسه‌نگی ئه‌ندازه‌یی شیعری بێگه‌رده‌. له‌ ئه‌ندازه‌یی شیعری بێگه‌رددا؛ حیكمه‌تی بیناسازی زمانه‌وانی و داهێنان ده‌ناسم. له‌ ناسینێكیاندا واتا دام ده‌ڕێژێ. له‌ ناسینێكیشیان ئازادی ئێستێتیكا و وێڵبوون به‌دوای ئه‌و ده‌قانه‌ی ڕابه‌ران به‌دوایدا وێڵبوون و نه‌یان دۆزییه‌وه‌.

نوێبەخشی
لەناو كۆمەڵگای كوردیدا هیچ سەرچاوە و وزەیەكی ئەدەبی بە ئاستی شیعر نەبووەتە بنەمای پەیوەندی و مایەی بەرهەمهێنانی بیركردنەوەی چالاك، واتە: ئەندێشەی چاك، كرداری چاك، گوتاری چاك. هەروەها بەو پایە كۆمەڵایەتی و ڕۆشنبیرییەش پەسند نەكراوە و نەدرەوشاوەتەوە.
گیانی زمانی دەربڕینی كوردیش، تا ئێستا هەر بە تەنیا لەناو پرۆژە شیعرییەكاندا زیندووە، كوردیش ویستی شیعر نووسین و هەستیاریی شیعری زۆر بەهێزە، تواناكانی خۆی تێدا تاقی دەكاتەوە، هەڵكەوتە كۆمەڵایەتییەكەشی وەریدەگرێت و ڕەوایی بە بەردەوامبوون و پەرەسەندنی دەدات، داهێنان بە وەرگرتنی قووڵایییەكانی ژیان بەرهەم دێ، لەم بەرهەمهێنانەشیدا ژیان دەخاتە ناو پرۆژەی دۆزینەوەوە.
ئەگەر دەربڕینێكیش لە فۆرمی ئاستدار و تیشكۆی خۆماڵییەوە دانەچۆڕابێتە ناو بوون و زەمینەی تەواوی دەربڕینەوە، بەهیچ شێوە و كەشوهەوایەك ناتوانێت نوێبەخش بێت و بێتە ناو پرۆژەی دۆزینەوەوە.
بۆ شاعیری نوێبەخش وەرگرتنی قووڵایییەكانی ژیان زیندووبوونەوەی زمانە، زمانی دۆزینەوەش زمانێكی یەك ئاراستەیی نییە، بەپرسیاری زۆرەوە لە ئاستە هەمەچەشنەكانی خۆی دەكۆڵێتەوە، قووڵایییەكان هێزی وشە و ئەزموونی تێدا نوستووە، لە دەربڕیندا ئەم هێزە تاقی دەكرێتەوە و دێتە ناو پرۆژەی دۆزینەوەوە، لەو چركە زیندووەی مرۆڤ خۆی لێ ئاشكرا دەبێت و دەزانێت كێیە، لەم چركەدا: زمان دەبێتە هەست و سۆز و مۆسیقا و خەون.
بەشێوەیەكی سەرەتایی نوێبەخشی لە ژیان و بیر و بیركردنەوەی كۆمەڵگا دەركەوتووە و هەنگاوی بۆ نراوە، بنەماكانی گۆڕان بەرەو پێداویستییە هاوچەرخەكان و هۆشیاری دەبێتە پێوەری دۆزینەوەی ئەدەبی، هەروەها نوێبەخشی هۆ و ئامانجە بۆ پەیوەندیكردن بە چالاكییەكانی ژیانەوە، بەشێك، بەشێكی لابەلاش نییە لە ژیان. ڕاستەوخۆ ناوكی ژیانە، مرۆڤ لە باروبواری بەختەوەریدا وەك خوداوەندێكی ڕاستەقینە دەژێنێت، ئەفسانە و ئەفسوونێكی واشی تێدایە گیان و جەستە لە بڵندی بحەوێنێتەوە.
بابەت ورووژاندن و شێوازی شاعیر هەستكردنە بە چركە زیندووەكانی ژیان و شۆڕبوونەوە بۆ ناو ناواخنی سروشت و لەدایكبوونی وەرزەكان و گونجان و تەبایی نێوانیان. واش بەرانبەر ڕابهێنێ هەست بەم شۆڕبوونەوە و گونجان و تەبایییەی نێوانیان بكات.
هەستی نووسینیش بە ساتەوەختی زۆر ناسك، یان زۆر دژوار تێدەپەڕێ. تێڕوانینەكان ئاڵوگۆڕیان تێدەكەوێ و دەڕسكێن.
شیعری ڕاستەقینەی خاوەن جیهانبینی، كە خودی مرۆڤ دابڕێژێتەوە، لە ژیری و پەند و سۆز و تاسە و ترپەی گەرمیی دڵ و خەونی ڕۆمانسییانە بەدەر نییە، ئەگەر شیعریش ڕووت كرایەوە لە ژیری و پەند و سۆز و تاسە و ترپەی گەرمیی دڵ و خەونی ڕۆمانسییانە بە هیچ جۆرێك ڕاستەقینە و خاوەن جیهانبینی نییە، كە خودی مرۆڤ دابڕێژێتەوە.
شاعیری نوێبەخش هیچ كاتێك چاوەڕوانی هاندان و ستایش ناكات، هەر كاتێكیش چاوەڕوانی هاندان و ستایشی كرد، ئەوە بڕوای بەوە نییە ئەوەی كە نووسیویەتی خۆبوونی و داهێنان بێت. دەربڕینی نایاب بەهۆی كرداری گەیاندن و هۆشیاریی زمانەوە لە ئاستی ئاسایی دەپەڕێتەوە بۆ ئاستی ئێستێتیكا و خۆبوونی، دەبێتە خاوەن پرسیار لە نێوان وریاییی زمان و وریاییی ئاخاوتن.
زمانی ئێستێتیكا، شێواز و ئەدگاری خۆی لە دەربڕینكردن و دەربڕینەوە وەردەگرێت. لە ئەزەلەوەش گیان، گیانی جەستەیەكە شێوەیەكی دیاریكراوی چركە زیندووەكانی بۆ ژیان و نەشونما دۆزیوەتەوە، شێوازیش ناوەند و گیانی نووسەرە، هیچ گیانێكیش بۆ جەستەیەكی دیكە وەرناگیرێت.
شێواز و شیعریبوون و زمان، ئەزموون بۆ دیاردەكانی ژیان و وێناكردنی كۆمەڵگا پێشنیازیان دەكات، دیاردەكانی ژیان و وێناكردنی كۆمەڵگاش پەیوەندی بە هەموویانەوە هەیە، بەشدارین لە چالاككردن و بەڕێوەبردنی، پەیامی هونەریی مرۆڤگەلێكە، كە هەوڵی سڕینەوە و لەبەینبردنی ئەو شتانە نادات، كە ژیان دەخەنە باروبوارێك بەرگری لە بە ژیانبوون و ئازار و ئازادیی خۆی دەكات.
ژیان و بوون و دنیاش لەناو شیعری نایاب و ئێستێتیكی و خۆبوونیدا نوێن، لەناو ڕۆشنبیریی كوردیدا نوێبەخشی هێشتان بە ڕوونی شوێنی شیاوی بۆ نەكراوەتەوە، ئاخاوتن لەبارەیەوە دەبێتە هەرا و زەنا، پێویستە ئەو بڕیارانەی لەم بارەیەوە بوونەتە مایەی سەرنجی كەمەیەكی كەم، بە ئاستێكی دیكەوە بخرێنە ناو ئاخاوتنەوە.
ئایا ئاخاوتنەكانمان لە خودی نوێبەخشیی دەقەوە دەرچوونە، یان لە دەرەوەی دەقەوە وەرگیراون و لە جەستەی تەنك و ناسكی دەقدا پراوەی پێدەكەین، كە جەستەی تەنك و ناسكی دەق هیچ پراوەیەك وەرناگرێت جگە لە پراوەی گیان نەبێت.
نووسینێك گەیشتبێت بە ئاستی دەق، پەیوەندیی ئاستداری چارەنووسسازی بە ئێستێتیكا و خۆبوونییەوە هەیە، كە هەمیشە وەك سەرچاوەیەكی ڕوون، هێزێكە بۆ بەرهەمهێنانی سەرچاوەی دیكە، بەرەنجامی خودێكی هەژاو و هۆشمەند و وریایە. بەشێكیش لە خودی هەژاو و هۆشمەند و وریا گەیشتوون بەو هەقیقەتە، كە شیعر بگەڕێتەوە ناو سۆز و هەست و ڕوونی و ئاشكرایی لە دەربڕیندا، ئەمەش وەك دیاردەیەك پێویستە بخرێتە ناو ئاخاوتنەوە. زۆر جاران گۆڕانكارییە ڕەچاونەكراوەكان كاریگەریی ڕاستەوخۆیان لەسەر چۆنیەتیی بیركردنەوەی كۆمەڵگا و بیر و دەربڕینی تاكی نووسەرەوە هەیە. دەبێتە بابەتی نووسینەكانیان، بەڵام نابێتە مانای ڕوون و دیار، بگرە لە چێژدا دەبێتە سرووشی مانا و چالاكیی وێنە، سرووشی مانا و چالاكیی وێنەش شاعیر لەوە نزیك دەخەنەوە بچێتە ناو جیهانبینیی تەسەوفەوە و لەو جیهانبینییەوە پەی بەنهێنییەكان ببا و بە هەقیقەت بگات، واتە: شاعیر پەیبەر و شیعریش پەیپێبراو.
سەنگێك هەیە ناوی مێژوو، هەموومان وەك شیر دەكوڵێنێت، بۆی دەردەكەوێت چەندمان هەوێن دەبین و چەندیشمان هەڵدەبزڕكێین.

جیایی
پانتایی جیاكارم لە بەرهەمەكانمدا خوڵقاندووە، لە پانتایییەكدا دەستنیشان ناكرێم. ئەرێ لە پانتایییە شیعرییەكاندا، دەچمەوە سەر چ پانتایییەكی خۆ تایبەتیكردن. تایبەتكار بۆی هەیە تەواوی هەبووەكانی، كە توانای كاریگەرییان تێدا دەركەوتووە، ڕاكێشێتە ناو بیركردنەوەی چالاكی، كە بەردەوام هێما و هێماپێكراو بەرهەم دەهێنێت. لە یەك كاتیش لەناو هەموو پانتایییەكاندا كار بكات و دەستیان بۆ ببات.
بەرانبەر بە ئاگایی خۆم جەنگاوەرێكی مەشقكردوو و ئەهلی زیندووێتی دڵ و یەكێـتیی ئەشقم، پانتایی ئێستێتیكا و ڕێبازی وردبوونەوەم لە ژیانمدا هەڵبژاردووە، دەمەوێت بە ڕاناوی نادیار زمانی تێدا هەستیار بكەم، هەستیاریی تەواوی زمانی كوردی لە شیعری كلاسیكیماندا تواوەتەوە و دەركەوتووەتەوە. كاتێك شیعری كلاسیكی دەخوێنمەوە هەست دەكەم تەواوی زمانی كوردی ڕووبەڕووم وەستاوەتەوە. دەمباتە ناو جیهانێك، كە قسەی لەبارەی دۆزینەوە و چركە زیندووەكانی بوون كردووە، نەك گێڕانەوە. خەون و ناوەندی وشە: هەوڵدانن بۆ خۆناسین. لە ماڵی گەورەی شیعردا هەموومان پێكەوە داوای شیعریبوون و زمانێكی نەرم دەكەین، ئەو داوایە وزەی گەشەكردنی كرۆكیجوانی و بەرزكردنەوەی ئاستی هەقیقەتی گیانی و درامای ژیانە. نەرمیی زمان لە نەرمیی ئەو كەرەستەوە دێت، كە دەربڕینی لێدەكات، زمان شانەیەكی زیندووی زۆر قووڵە لە جەستە و پێكهاتەی مرۆڤ لە گۆڕانی دید و پەیوەندییەكاندا.
جیاییی تاقیكردنەوەی من ئەوەیە: جیهانی پارچە پارچە دەخوڵقێنم و پەیوەندیی هێما و هێماپێكراویش دەپچڕێنم و دەستنیشانیان ناكەم. سەرچاوەكانی نووسین و ئاستەكانی دەنگ و تێبینیكردن و سەرنجدانم، لە جوانیی بێگەرد و بێ هاوتای ژیان وەردەگرم، دەگمەن و تاقانە دەبن بە هێما و هێماپێكراو.
شیعر چەند بچێـتە ناو ژیان و دنیای خودایی و هەقیقەتی ڕۆژگارەوە، هێندەی دیكە گیانی تا هەتایە پەروەردە دەكا و دەیپارێزێت و ئەفسانە و ئەفسوون لەخودی خۆیەوە برەو پێدەدا.
شتێك لە نووسین، كە وەك ئەزموونێك پێشكێشم كردبێـت، بەكاربردنی زمانی خەونە بۆ زمانی نووسین و ڕاچەناندن و چالاككردنی ناخی پڕ توانایی و یادەوەری. دواجار تواندنەوەی چالاكییەكانی بیر لە هەستیاریی نووسیندا.
چامەی درێژی فرە دەنگ و ئاستدار، پرۆژەیەكی كامڵە و لەسەر ئاستی بوون و كرانەوەی بەردەوام ڕادەوەستێت، سروشتی دایكی هەستەكانمە، ئاسۆیەكی ئەفسانە و ئەفسوون ئاسایییە، ناتوانم لێی دەربازبم، بە كامڵترین فۆرمی شیعریی دەزانم و پەیڕەوی دەكەم، لە ڕایەڵ و تانوپۆی ڕستەكانیدا توانای جووڵاندنی فرە دەنگی و فرە پەیوەندی دەڕسكێت. مانا و زمان دەگەڕێتەوە ئەو ئاستدارییەی هێزی نووسین ئاشكرای دەكات و دەیهێنێتە گۆڕێ، واتە: قووڵبوونەوە بە ناخی بينرا و شەپۆلی كات و شوێن سیمای بوون.
سەنگێك هەیە ناوی مێژوو، هەموومان وەك شیر دەكوڵێنێت، بۆی دەردەكەوێت چەندمان هەوێن دەبین و چەندیشمان هەڵدەبزڕكێین.

فرە دەنگی
ڕوانینی گەردوونی بار و بوار بۆ گەشەسەندنی شیعر دەڕەخسێنێت، ببڕای ببڕ پەیوەندیی بە شۆڕشی گەیاندن و فۆرمەكانییەوە نییە. خەیاڵ و ئەو ئاسۆیەی جیهانی بەهۆیەوە وێنا دەكەیت، لە دەرەوەی كەناڵەكانی ڕاگەیاندن كاری شیعریبوون بەڕێوە دەبەن، لە كەڵك وەرگرتن: دەست واڵا و دیموكراسین، سەرسامیی خۆشیان بە نەشونمای نوێبەخشیی گیانی ژیان ناشارنەوە.
دەتوانین لەوە دڵنیابین، كە شیعر هەموو سەنگایی ساتە وردەكانی بە تەنیا خستە سەر هەڵقوڵانی خەیاڵ، وەك بەرزایی و ناوەندی كاریگەر چووە ناوی و كرۆكی ژیانی بە هۆیەوە وێنا كرد. بێگومان لە باروبوارێك نزیك دەبینەوە، شیعری تاك دەنگی دەبێتە خۆنیشاندانێك و دەربڕین لەو باروبوارە بێهێزەدا.
دەكرێ لە بچووكبوونەوەی دنیا لە بینینی شاشەدا، یان هەر فۆرمەكی گەیاندنەوە، شیعری فرە دەنگ لە چنین و ڕایەڵ و تانوپۆی توند و تۆڵی ببێـتە جێگرەوەی خەیاڵ، وەك بەرزایی و ناوەندی كاریگەر.
لە شیعری فرە دەنگیدا خەیاڵ ڕەگەزی سوودبینینە، بەرزایی و ناوەندی كاریگەر نییە. نیشاندانی باوەڕ و گیانی كراوە و دەوڵەمەندیی ئەم شێوازە، بەئەندازەیەك لە چیرۆك و شانۆنامە و ڕۆمان و داستان و ئەدەبی پەخشاندا بە ئاشكرایی دەگاتە لووتكەی بینین و تێگەیشتنی ڕوون.
لە شیعری درامیدا گفتوگۆ لەگەڵ هەست و ئەقڵی خوێنەر و شاكەس و كەسایەتییە جۆراوجۆرەكان دادەمەزرێنێت، هاوتایییەك دەدۆزێتەوە لەباری نووسیندا پەیڕەوی دەكات. لە پێكهاتە و بنەمای منی شیعریدا پێكدێت و دەبینرێت، خۆی لە منی تاكە كەسی شاعیر دەكشێتەوە، ڕۆڵ و ئاستی شاكەس و كەسایەتییە جۆرا و جۆرەكان و چێژێك دەگەیەنن، چێژی ئاراستەكراوی شاكەس و كەسایەتییە جۆراوجۆرەكان و واتاناسی.
زۆرێك لە شیعری ئیمڕۆمان، لەسەر سیستمی تاكدەنگی منی شاعیر وەك ڕەگەزێكی كارپێكەر بەڕێوە دەچێت، ئەم شێوازەش وەك هونەر هەرچی پێبوو بەخشی، چاوەڕوان ناكرێت هونەرێكی كاریگەری پێ مابێت بۆ بەخشین و سەرسامی، چونكە هیچ شتێك ڕوونادات قسەكەر یەك قسەكەرە و پانتایی نووسینەكەی داگیركردووە، هەروەها بوونی شیعریش وەك شێواز و شێوە دەخاتە مەترسییەوە. لە كارایی و زیندوویی و هێز دووری دەخاتەوە، كە كارایی و زیندوویی و هێز باروبوارێكن هەمیشە زیندوومان دەكەنەوە و سەرچاوەی سەرسوڕهێنەرن.
یەكەمین كردەی هەستیاركردنی زمان، ڕستەكان بە مەبەستی گەیشتن بە چاوگە دەنگییەكان درێژ دەكاتەوە، چاوگە دەنگییەكانیش هەمیشە ئاگایی زمان تێیدا دەبێتە باروبواری ڕاستەقینەی نووسین و وزەی ترپە و ئاواز، لەم باروبوارەیەوە هەستیاریی زمان ڕوو دەدات. چەند ترپە و ئاوازێكی لێ دەبێتەوە بەناو خۆیدا دووبارە پەخش دەبێتەوە، جۆراوجۆریی ترپە و ئاواز: خەسڵەت و مۆرك و ماكی ناسینی ئەم چەشنەن، پشت بە وێنەهێنانەوەی یەك لە دوای یەكیش نابەستێت، زیاتر گێڕانەوە دەكاتە خۆبووژانەوە و دەركەوتن و ئاراستە وەرگرتن.
سەنگێك هەیە ناوی مێژوو، هەموومان وەك شیر دەكوڵێنێت، بۆی دەردەكەوێت چەندمان هەوێن دەبین و چەندیشمان هەڵدەبزڕكێین.

دەستكاریكردن
دەقەكانم، ئەوانەی چاپم كردوون و ئەوانەی چاپیشم نەكردوون، هەمیشە لەسەر مێزی كاركردن دەستیان بۆ دەبەم، هەر چەند ڕستەیەكیان دەستكاری دەكەم و چەند لاپەڕەیەكیان دەخەمە سەر و چەند لاپەڕەیەكیشیان لێ لادەدەم. تا ئێستاش نەگەیشتووم بەدوا داڕشتنیان. ئەو هونەر و دڵەڕاوكێیەی دەستكاریكردنەش لە كاركردنی بێ وچانی كاتژمێر، گواسترایەوە ناو باروبواری دەروونیی شاعیریەتیی من.
كاتژمێر تەكان دەدا بەرەو ناو دەقی كات. دەقی كاتیش هەمیشە ئەو چركەیەی جوانە تێیدا چاوەڕوانیت، كە هێز دەخاتە ئەو چركەیەی بۆی دەڕوات، ڕۆیشتنی منیش هەمیشە بەرەو دەقی شیعرییە. هەموو شتەكانی كاریگەرییان بە نەشونمای ژیانەوە هەیە. لە زەینمدا ئامادەیان دەكەم و دەیانكەم بە بەشێك لە چالاكییەكانی بیركردنەوەم. دەستكاریی بەردەوامیش كارێكی دروستە بۆ نووسەری پڕ توانا و ئەزموونی پەڕینەوە، بۆ ناو پرسیارەكانی، كە بوون بەیەك جۆر دەستنیشان ناكەن، بەرگری و دەربڕین لە داهێنان دەكەن، چونكە هەر جارێك، كە دەستكاری دەكات، بەو نیازە بە تەواوی ژیان لەناو دەقەكەیدا ببینێت، یان ژیان بە تەواوی بهێنێـتە ناو دەقەكەیەوە و بیگەیەنێت بە ئاستی خەونی نووسین. ئەویش یەك لە مەحاڵەكانی نووسینە، نووسین هەوڵدەدات بۆ مەحاڵ، مانەوەش لەناو ئەو مەحاڵە سووربوونی نووسەرە بۆ بینینی ژیان بە تەواوی لەناو دەقی بێگەرددا.
سەنگێك هەیە ناوی مێژوو، هەموومان وەك شیر دەكوڵێنێت، بۆی دەردەكەوێت چەندمان هەوێن دەبین و چەندیشمان هەڵدەبزڕكێین.
شاعیر
شاعیر، سەر گەرمییەكانی خۆی لە سنووری بیركردنەوە و جیهانبینییەوە دەست پێدەكات و گیان و هەستەكانی چالاكە بەگشت جوانییە هاوبەشەكان. ئاراستەی ئاڵۆزكردنی جوانییە هاوبەشەكان نییە. سادەكردنەوەیەتی، بەرپرسە بەرانبەر بەرزبوونەوە و ڕسكاندنی ڕوانینی پڕ شیعریبوون و جووڵەی ئاخاوتن لە زماندا، پەیوەستیشە بەوەی پەیوەندییەكانی نێوان جوانی و فۆرمەكانی كۆمەڵگا وەك پرۆژەیەكی پەرەپێدان و پەرەپێدراو وەربگرێت.
كاری گوتار دامەزراندنیش لە پەیوەندییەكانەوە بكاتە وێنەیەكی ڕاستەقینەی ئەزموونكراوی هەقیقەت و بەهای مرۆڤ. لە هەمان كاتدا لە تواناكانی دەربڕیندا بەرزیان بكاتەوە ناو ڕایەڵ و تانوپۆی ڕستە و ترپە و ئاوازی ویژدانیان، لێیەوە وەك نیشان و نیشانە پیشانیان بدات، هەروەها دەسەڵاتی هەستیاریشی بەسەر ئاشكراكردنی چارەنووسی جوانی لە شێوازی نادیاردا، پشتگیر و پاڵپشت لە بەرزبوونەوە و بەهێزكردنی و داكۆكی لە مانەوەی بكات.
تەوەرەكانی هەست و سۆز و خەون بخاتە گەڕ بۆ هێشتنەوەی بەردەوامیی چێژی گیانی. جوانی وەك ڕەگەزێكی چالاك و بنیادنەر، لە پێكهاتەی دەقدا بكاتە ناوەندی بەیەكگەیشتنی پەیوەندییەكان و باوەڕهێنان بە هەقیقەت و تواناكانی ژیان. بۆ واتای ڕاستەقینەی لەناو دەوروبەرێكی بێ هێز لە هۆشیاریی فیكریدا، ئاكار دابڕێژێت. بەدواداچوونی مێژووی گیان و ئەوانی دیكە و چاونەترسیش بەرەو ڕووی ئەم ئاكار داڕشتنە بكاتە ماڵی هەر هەموومان و گەوهەر و ناوكی هونەری مانا دەرنەكەوتووەكان لە چركە زیندووە دەگمەنەكان هەڵداتەوە.
كردەی نووسین وەك سەرەتایەكی هەمیشەیی و خاڵە یەكتربڕەكانی كات و شوێن بپارێزێت. بە فراوانییەكی ئاستدار و كاریگەریش بانگەوازی لایەنداریی تەواوی ڕابگەیەنێت، دواجار بە ئاستی بەهای مرۆڤ بیناسێنێت، بپرسێت ئەرێ ئاستدارییەكانی شیعر و مرۆڤ چین، لە واقیعدا جێبەجێیان بكات و جێی پەسندی بن. تا چەند توانیویەتی جوانی و هونەر بگەیەنێتە ئاستی ژیان و دركاندن و بەهای مرۆڤ.
سەنگێك هەیە ناوی مێژوو، هەموومان وەك شیر دەكوڵێنێت، بۆی دەردەكەوێت چەندمان هەوێن دەبین و چەندیشمان هەڵدەبزڕكێین.
فەرهەنگ
وشە لەناو فەرهەنگدا بە یەك مانایی سنووردار و پابەندە، باروبواری هەڵكۆڵینی نەماوە و چەسپاو و جێگیر و نەگۆڕە، لەسەر ئاستێكی چەسپاو و جێگیر و نەگۆڕیش پەیوەندی بۆ دەستنیشان كراوە، واتە: لەناو ژیان و بزووتنەوەی بەرەو پێشچوون كار و چالاكی لێ وەرگیراوەتەوە و خانەنشین و لاكەنارە و ئاستداری لێ وەرگیراوەتەوە.
شاعیر لە وشەكانی ناو ژیاندا دەچێتە كەشی زاڵ و ڕۆشنی خۆیەوە، وشە لە ساتێكی وردەكارانەدا لە ژیان ئەزموون دەكات. شیعریش، هێز لە خودی زمان وەردەگرێت، بەزمانی ناو ژیانیش شيعريبوونى دەڕژێتێ و پەیوەندییەكانی بە جیهان دەبەستێتەوە، كار و چالاكیی وشە گەرمەكانی ناو ژیان، وشە بێ هێزەكانی ناو فەرهەنگیان لە خەیاڵگەی نووسەری خودوریا دەربەدەر كردووە. هەست بە نائومێدییەكی ترسناك دەكەم لەو وشانەی لەناو فەرهەنگاندا وەنەوز دەدەن. دوای گواستنەوەیان بۆ ناو ڕستەی شیعریی كتوپڕ خەوی دووبارەكردنەوەی لێ دەكەوێت. لەباری دووبارەكردنەوەشیاندا، بچووكتر دەبنەوە. دەستەواژە لەناو فەرهەنگدا خۆشباوەڕ و بێ ئومێدە، بەیەك مانایی دڵی داكەوتووە و فۆرمەكانی كۆتایی پێهێناوە.
شاعیریش لەناو فەرهەنگدا سڕ دەبێت و وێناكانی كورت دەهێنێت، نەك سەرسام. لە وشەكانی بەردەست و زەینی خۆیەوە دەست پێدەكات و ئاسۆی هاندان و فەزای زاڵ دەبێت. ڕۆشنبیرانی ئەكادیمی و فەرهەنگنووس و زمانەوان لە وشەكانی ناو فەرهەنگدا كار و چالاكییەكانیان بەرهەم دێنن. لە فەرهەنگدا ئاستی جیاكاری زمان نییە. هەموو داهێنانێكی زمان لە ئەدەبدا لە دەرەوەی فەرهەنگ ڕوودەدات، دەقی نایابیش لە كرۆكدا لە پەیوەندیی زمانەوە هێز و سەركەوتن وەردەگرێت، ئاسۆیەك هاندەریەتی، ئاسۆی ئاستداری و پێكهاتە و پێكهاتن.
لەناو مێژووی ئەدەبدا، ئەدەبێك نییە لە وشەكانی ناو فەرهەنگەوە سەركەوتنی بە دەست هێنابێت، بۆیە فەرهەنگ لای من بووە تەلیسمێكی بكوژ، زوو خۆم لە قەڵەمڕەوی دەسەڵاتی دەرهێنا. ژیان فەرهەنگی شیعرە، هەر شاعیرێكیش هانا بۆ وشەكانی ناو فەرهەنگ ببات، نامۆیی و دەستەپاچەیی خۆی بە شیعر ئاشكرا دەكات. مامەڵەی لەگەڵ وشەی ئامادەكراوە، بایەخی ساتە هۆشیارییەكانی ناوەوەی خۆی لە دەست داوە، واتە: ڕۆڵی بەكارهێنانەوەی لەبیرچووەتەوە و هەست بە كاریگەریبوونی ناكات. ئەگەر نووسینێكی ئەدەبیش ساتە هۆشیارییەكانی ناوەوەی نووسەر، خرۆشانی تواناكان و چالاكیی نەبووبێت. دەقێكی بەتاڵە لە ئەفسانە و ئەفسوون و هۆشیاریی نووسین.
سەنگێك هەیە ناوی مێژوو، هەموومان وەك شیر دەكوڵێنێت، بۆی دەردەكەوێت چەندمان هەوێن دەبین و چەندیشمان هەڵدەبزڕكێین.

ناونیشان
زۆر نییە لەناو ڕەخنە و لێكۆڵینەوەی ئەدەبی كوردیدا ناونیشان وەك بابەتێكی سەربەخۆ و گرنگ، بەهای پێبەخشراوە و مامەڵەی لەگەڵدا دەكرێت. لە هەموو باروبوارەكانیشدا ناونیشان و ناوەرۆك دەچنەوە سەر یەك ماك و بنەما، ئەویش ناوەندە، واتە: دەقەكە، ئەگەر ناونیشان داهێنان بێت، دەبێتە هەستگەرمی و سرووشێك، داهێنانێكی تر بەدوای خۆیدا دەهێنێت. هەڵبژاردنی لەسەر بنەما و بیرۆكەی: ئەفسانە و ئەفسوون هەڵبژاردنێكی هۆشمەندانە و داهێنەرانەیە، لە وێنە و سرووش و دەربڕیندا بەدەردەكەوێت و وزەی ئەو هەستە دەدۆزێتەوە، كە لە ناوەرۆكدا بەدواداچوون و هەنگاو هەڵێنانە بۆ كۆكردنەوەی تاڵە تیشكەكان و وزەی ڕاستەقینە و هەوێنی شیعرەكە. لە ناوەرۆكدا دەقی نوێبەخش یەكەیەكی یەكگرتووی تێدا نییە، چونكە ژیان پارچە پارچە بووە و جۆرێك هەڵوەشێنراوەتەوە. هەندێك جار پارچەكان لێك دوورن و هەندێك جاریش لێك نزیك. گرنگ ئەوەیە لە هەردوو باروبواری لێك نزیكی و لێك دووریی پارچەكان هەرەم و دەربڕینی ژیانن و بنەمایەكی پەیوەندییان هەیە. هەست بە پچڕانی پەیوەندیی نێوان ناونیشان و ناوەرۆك ناكەین. ئەم دوو باروبوارەی لێك نزیكی و لێك دووری دابەش دەبن بەسەر دوو خاڵدا:
خاڵی یەكەم: ئەو دەقەی، كە دەقێكی نوێبەخشە یەكەیەكی یەكگرتووی تێدا نییە، ناونیشانەكە دەبێتە تاڵە تیشكێك لە ناوەرۆكەكەدا.
خاڵی دووەم: ئەو دەقەی، كە دەقێكی ئاسایییە یەكەیەكی یەكگرتووی تێدایە، ناونیشانەكە دەبێتە ڕامانی سەرەكی و بە تەواوی جەستەی دەقەكەدا شۆڕ دەبێتەوە و دەبێت بە ڕایەڵ و تانوپۆ، لە ناونیشانەوەش درێژە بە شیعرەكە دەدات ناونیشانەكانی من وەك تاڵە تیشكێكن بۆ مانا و ناوەرۆكی دەقەكان. نەك وەك ڕامانی سەرەكی بەتەواوی جەستەی دەقەكەدا شۆڕ بووبێتەوە، هەروەها تاڵە تیشكەكان لەخۆیدا كۆ دەكاتەوە.
ناونیشان ناتوانێت ڕایەڵ و تانوپۆی ناو دەق ڕێكبخات، لەبەر ئەوەی ئەو خۆی هەوڵدەدات بە زمانێكی نەرم لەگەڵ ڕەگەز و توخمەكان پەیوەندی دروست بكات و هاوگونجان پەیدا بكات، لە ناوەڕاستی هەشتاكاندا: (ئەحمەدی مەلا) زێدی خۆی: (زەردك) بۆ ناونیشانی كۆشیعرێكی بەكارهێنا. ئەمە دەستپێشخەری و دیاردەیەك بوو لە ناونیشانی كۆشیعری كوردی، زۆریش بەجوانی گەیشتووە بە ناوەندی خۆبوونی داهێنان.
بەشێك لەناونیشانی كۆشیعری كوردی بەلامەوە وردبوونەوە و مەودایەكی هونەری و دۆخگۆڕن و سەرسامبوومە پێیان، نەشمتوانیوە سەرسامیی خۆم بەرانبەریان بشارمەوە، ئاستێكی باڵایان بەدەقەكان داوە و هۆكارێك بوونە لە هۆكارەكانی داهێنان و گەلێك پنتیش لە ناوەرۆكدا ڕووندەكەنەوە، ئەو ناونیشانەی سەرسامیان كردووم ئەمانەن:
یەكەم: سەمای بەفری ئێواران – ی جەلال بەرزنجی.
دووەم: ڕوونبوونه‌وه‌- ی ڕەفیق سابیر.
سێیەم: تەمە سپییەكانی ڕۆح – ی كەریم دەشتی.
چوارەم: هێلانەی نغرۆ – ی مارف عومەر گوڵ.
پێنجەم: تاڤگەی مەند – ی نەژاد عەزیز سورمێ.
شەشەم: كاتێ قامیش بەئاگا هات بووبووە بلوێر – ی سامان دزەیی.
ناونیشان بەلای منەوە بەسەر سێ دۆخ و ئاستدا دابەشدەبێت و تێدەپەڕێت: ئەوەی لێرەدا وەك بار و بوار و دۆخگۆڕین، بەجۆش و ئەمەكەوە دەمەوێ ئاماژەی پێبدەم. ناونیشانی: (خەون وا خۆی گێڕایەوە)یە. سرووشی ئەم ناونیشانەم بەجۆش و سرووشێكی دووربەدووری ناونیشانی: (زەردەشت وا دوا)ی نیتشەوە لا دروست بووە و لە داڕشتنیدا هاوگونجانێكم بەكارهێناوە، هەروەها ناونیشانی: (كاتێ قامیش بەئاگاهات بووبووە بلوێر)، لە سروشت و سرووشی دێڕە شیعرێكی: (مەولانا جەلالەدینی ڕۆمی، لە سروودی نەی) وەرگیراوە. ئەوەی من گەرموگوڕییەكی زۆر شاراوەیە، ئەگەر خۆم ئەم گەرمی پێبەخشینەی ئەزموونی خۆم نەهێنمە بەرباس، كەس هەستی پێناكات و خاڵێكی هاودەقی لێ نادۆزرێتەوە، چونكە زۆر بە ئاگایییەوە لە ناوەندی ناونیشانەكەی نیتشەوە بەهرەم وەرگرتووە و چوومەتە دەرەوە، یان ناونیشانەكە لە سەرسامیی خۆی وەستاندوومی و بەڕێی خستوومەوە بۆ دروستكردنی سەرسامی خۆبوونی خۆم. هەرچی سامان دزەیییە لە ناوەندی دێڕەكەی ڕۆمی نەچووەتە دەرەوە و ماوەتەوە، هەروەها ئەوەندەی من ئاگاداربم، واشبزانم ئاگایییەكی ڕوون و وردم لە شیعری نوێی كوردیدا هەیە. وشەی (ئاو)، وەك ناونیشان یەكەم جار: (سامی شۆڕش) لە ژمارە (1)ی بڵاوكراوەی (نۆبەرە)، ساڵی 1970 بەكاریهێنا، شیعرێكی تێدا بڵاوكردەوە بە ناونیشانی: (بووكی ئاو). ئەم ناونیشانە بۆ سەرەتای حەفتاكان ناونیشانێكی دۆخگۆڕ و كاریگەر بوو، پاش چوار ساڵی: (عەباس عەبدوڵڵا یووسف) بەجۆرێك لە جۆرەكان وەریگرت، یان گواستییەوە، كردی بە ناونیشانی نامیلكەیەكی بەناونیشانی: (ئاو). جا نازانم ئەم شێوازی وەرگرتنە دەچێتە چ خانەیەك، وەرگرتن، یان گواستنەوە، یان… تاد، بەڵام هەندێك ناونیشان هەیە. دەقاودەق وەرگیراوە، یان گواستراوەتەوە، یان… تاد، (بەفری گەرم – الثلج الحار) لە بنەڕەتدا ناونیشانی ڕۆمانێكی: (یوری بونداریف)ە، (غائب طعمة فرمان) وەریگێڕاوەتە سەر زمانی عەرەبی. (نەوزاد ڕەفعەت) لە ساڵی 1992، دەقاودەق وەریگرتووە، یان گواستوویەتییەوە، یان… تاد، كردی بە ناونیشانی كۆشیعرێكی خۆی، هەروەها ناونیشانی بەزەبر زەمینەیەكی كاریگەر و ترپە و ئاوازی مانەوە لە مێشكدا دەهێڵێتەوە و واقیعی خۆی تێدەپەڕێنی، دەبێتە واقیعی خواستراوی نووسینێكی تر، یان دۆخگۆڕینێك. نموونە: ناونیشانی كۆشیعری: (گوڵە بەدەكان)ی بۆدلێر، ناونیشانێكی ئێجگار ناسراوە و كاریگەری و زەمینەی كاریگەر و ترپە و ئاوازی مانەوەی لە مێشكی: (نەوزاد ڕەفعەت)دا جێهێشتووە و بە بێ هیچ ئاماژەیەك لە شیعرێكیدا، جا بێ ئاگایی بێ، یان بەئاگایی بەكاری هێناوە: (شەڕی گوڵە بەدەكانی باخی ئیرەم. گۆڤاری ڕامان، ژمارە 50. ل: 128) ناتوانین لەم بارەوە لە وردەكاری بەراورد بكۆڵینەوە، لەبەر ئەوەی دۆخگۆڕین نییە.
گواستنەوەیە.
من هەروا بە سادەیی ناونیشان وەرناگرم و بە قووڵی و وردبینییەوە، فەزای زاڵی دەخوێنمەوە و جێگای بایەخمە، ناونیشانی دۆخگۆڕ واتای جیابوون و جیاوازییە. لەو دۆخەوە خوێنەری نموونەیی تێدەگات نووسەر قووڵبینە، یان ڕووكەش.
ویستم لە ناونیشاندا كارێكی تایبەتمەند پێشكێش بكەم، لە جێگای پیت و دەنگدا وێنەبكێشم، واتە: ئەگەر ناونیشانی شیعرێكم: (باڵندەی مەلەوان) بێت. لە شوێنی ناونیشان وێنەیەكی ماسیگرە، یان قورینگ… تاد، بكێشم. لەیەك كاتدا هەم شێوەی وێنە و هەم نیشانەی نووسین بدات. ئەو ویست و هەوڵەم تەنیا وەك بیركردنەوەیەك مایەوە و جێبەجێم نەكرد، پێكهاتەی شێوە كاركردنەكەشم بنیاد نابوو. جێبەجێ نەكردنەكەشم تەنیا لەبەر ناكارایی و ئاستی شارەزانەبوونی نەخشەسازەكانی ڕۆژنامە و گۆڤارەكان بوو.
ساڵی 1993، هەوڵێكم لە شێوازی ناونیشان پێشكێش كرد. شیعرێكم بە ناونیشانی: (سەباح)، لە ژمارە (460ی پاشكۆی ئەدەب و هونەری كوردستانی نوێ)دا بڵاوكردەوە. مامەڵەم لەگەڵ چوار توخمەكەی بوون، وەك پێكهاتەی گەردوون و جەستەی خۆم كردبوو. (با، خۆڵ، ئاگر، ئاو). لە هەر بەشێكی سەربەخۆدا ناوی توخمە مامەڵە لەگەڵ كراوەكەم وەك ناونیشانی لاوەكی لەژێر بەشەكە دانابوو، نەخشەسازی ڕۆژنامەكە هونەرمەند: (هەڵگورد جوندیانی)، ئەم شێوازی ناونیشانەی بە ڕیزپەڕ و نامۆ زانی، بەنابەدڵی كاری تێدا كرد، ئەنجام هەوڵەكەی منی بە تەواوی نەگەیاند. لە دوای بڵاوبوونەوەیدا، بۆم ئاشكرا بوو ئەم شێوازە سووریالییە فەرەنسییەكان لە سەرەتای دروستبوونیان پێشكێشیان كردووە. ئەم هەوڵەشم وەك سەرەتایەك مایەوە و لێی دووركەوتمەوە، بەڵام ناونیشان بەوێنە وەك پرۆژەیەكی دواخراو لام ماوەتەوە و لە كۆشیعرێكم تا بۆم بكرێت و بتوانم پێشكێشی دەكەم، دەشزانم لە شێوە كاركردنەكەمدا بەرەو كوێ دەڕۆم و چ هێڵ و هێمایەك دەكەم بە ناوەند.
سەنگێك هەیە ناوی مێژوو، هەموومان وەك شیر دەكوڵێنێت، بۆی دەردەكەوێت چەندمان هەوێن دەبین و چەندیشمان هەڵدەبزڕكێین.

مانیفێست
وەك پرۆژەیەك مانیفێستی شیعریی خۆم ڕاگەیاند، بۆ ئەوەی ئەم ڕاگەیاندنە ببێتە پاڵپشت و تیشكۆ بۆ ئەزموونی شیعریم. مانیفێست و خۆڕوونكردنەوە، پەنجەمۆر و ڕوانینی تایبەتیی نووسەرن، بە كەرەستەیەكی خەمڵیو و ئەزموونێكی ڕاستەقینەوە بەرانبەر نووسین و ئاسۆی چاوەڕوانی نووسین. بۆ نووسین و گەڵاڵەكردنی، بە قووڵی سەرجەم دەقەكانی خۆم بە توانای گۆڕان لە ژیان و هونەر، هێنایەوە ناو زەینم. لە مەودای خاڵی لاوازی، تا خاڵە سەرسوڕهێنەكانی ئەزموونم وەرگرت، بەوپەڕی هۆشمەندی جیاكاریی هەستكردن لە مەوداكانی مامەوە و تێفكریم، تا بووە پرۆژەی باش بیركردنەوە و گفتوگۆیەكی ڕۆشن. بنەماكانیم لە شەوق و كاكڵە و ناخی ئەو مەودایانە دۆزییەوە، كە لە واقیعی نووسیندا هێناومەتە گۆڕێ. ئەو واقیعەی چۆنیشی بیر لێ دەكەمەوە و دەیجووڵێنم.
پێش نووسین بیر لە مانا ناكەمەوە، دوای نووسین مانا دەدۆزرێتەوە، هەروەها بیر و ڕاكانی ڕامگەیاندوون، هەموویان لە دەقەكاندا شوێنی ژیربێژی و ئەو ئاماژە و نیشانانەی تێیدا بەرهەم هاتوون، ئاشكران. چارەسەری هەندێك لە هەستە ڕۆمانسییە سەرەتایییەكانیشم كردوون، هێڵم بە ژێر دێڕە لاواز و سەرسوڕهێنەكانی كێشاون. خەونم كردووە بە فۆرمی دەستپێكردن و دووبارە گەڕانەوە بۆ واقیعێكی دامەزراوی خەونی.
سەنگێك هەیە ناوی مێژوو، هەموومان وەك شیر دەكوڵێنێت، بۆی دەردەكەوێت چەندمان هەوێن دەبین و چەندیشمان هەڵدەبزڕكێین.

قۆناغ
شیعر وەك درێژبووەوەی قۆناغی پێشتری وەرناگیرێت، لە هەندێك ڕەگەزدا یەك دەگرنەوە، لە زۆر ڕەگەزیش تەواو ئاستیان دەكەوێـتە نێوان، دژی قۆناغ و ڕێباز و قوتابخانە و دابەشكردنم، دەقی داهێنراو بەسەر تەواوی ژیاندا دابەش دەبێت.
ژیان و خوێندنەوەی ڕووداو و دیاردەكان بەیەك ئاراستە نایەن، بە جیاكاری بیری یاخی و كەرەستەكانی شیعری لە كەشی شێوە گۆڕیندان، ئاستیش بەرەو گۆڕان و تێكەڵاوبوون وەردەگرن. هیچ قۆناغێكیش ناتوانێت قۆناغی پێشەخۆی تەواو لەناو خۆیدا ون بكات، داهێنانەكانی لە گۆشەیەكی تەنگەبەر گەمارۆ بدات. جیاكارییەكان سروشتین. جیاكارییەكانی ئەو قۆناغ و ئەزموونانەی لە داهاتووشدا دەبنە هۆ و مایەی گفتوگۆی گۆڕانكاری هەمدیس هەر سروشتی دەبن.
شیعر لە زماندا ڕەونەقی شیعریبوون بەدەست دەهێنێت، زمانیش بە ئاراستەی هاتنی، ئاستی گۆڕان و تێكەڵاوبوون وەردەگرێت.
ئایا زمانی قۆناغەكانی ژیان درێژەپێدەر و دووبارەكردنەوەی یەكن. بە جیاكاریی ئەو دەستكەوتە هونەرییانەی لە ئاكامی پەرەسەندنی بیر و پێویستییە كۆمەڵایەتی و شارستانییەكان ئەزموون كراون و دامەزراون، یان بابەت و مەبەستەكان شێوازیان دەگۆڕێن و نیشانەكانی هەست پێدەكرێن. زمانی شیعر، شیعریبوون لە زمانی قۆناغێكی دیاریكراو وەرناگرێت، واتە: زمانی شاعیرێك، لە زمانی شاعیرێكی ترەوە دەست پێناكات، هەموو سەردەم و مەوداكان ڕادەكێشێتە ناو بازنەی بەڕێوەچوونی خۆی، هێز دەڕژێنێتە ناو تەكانەكانی بۆ بەكاربردن و ئاماژە ژیربێژییەكان.
هیچ قۆناغێك نابینرێت، داهێنان تاجی لەسەر هێمایەكی دلێری نەنابێت و ئەستێرەیەكی بەرهەم نەهێنابێت. نموونە: قۆناغی كلاسیكی تاجی داهێنانی خستە سەری: (نالی). قۆناغی یەكەمی نوێبەخشی، تاجی داهێنانی خستە سەری: (گۆران). لە قۆناغی دووەمی نوێبەخشیدا، ئاستێكی تر دێتە گۆڕێ و ناتوانرێت داهێنەرێك وەك تاك و ئەستێرە دەستنیشان بكرێت و هەموو هونەرەكانی تێدا كۆبووبێتەوە.
نموونە: هەندێك فۆرم و شێواز و گوتاری شیعریی لای: (لەتیف هەڵمەت) هەیە. لای: (ئەنوەر قادر محەمەد) نییە. هەندێك فۆرم و شێواز و گوتاری شیعرییش لای: (شێركۆ بێكەس) هەیە. لای ئەوانی تر نییە، یان هەندێك فۆرم و شێواز و گوتاری شیعریی لای : (فەرهاد شاكەلی) هەیە. لای هیچێكیان نییە، كەواتە: لەم قۆناغەدا فۆرم و شێواز و گوتاری شیعری پەرەی سەندووە و ئاستی كۆی وەرگرتووە، تاك وەك ئەستێرە و هێمایەك وەرناگیرێت. فرە هێمایی هاتووەتە ناو داهێنانی شیعری كوردییەوە، بەڵام لە قۆناغی كلاسیكی و قۆناغی یەكەمی نوێبەخشیدا، هەموو هونەرەكان لە هەریەك لە: (نالی و گۆران)دا كۆببوونەوە. بۆیە توانرا وەك تاك و ئەستێرە دەستنیشان بكرێن. لەگەڵ ئەمەش قوتابخانە و قۆناغ و ڕێباز و تەوژم… تاد، لەناو دەچن. تەنیا شیعر، شیعری بێگەرد. بە پلەی یەكەم دەمێنێتەوە. درێژەپێدان و مێژوویی نین. هەندێ باری قووڵی سەرسامی تەسەوف لە شیعری ئەمڕۆ دەبینرێن و دەربڕین لە ژیان دەكەن.
سیماكانی لە قۆناغی كلاسیكی ڕەونەقیان بينراە، وەك پێویستییەك لەمڕۆدا ئەزموون دەكرێنەوە، ئەو پێویستییە ونبوونی نوێبەخشی نییە لەناو كلاسیكدا، ئەو شتانەی لە ڕۆژ و ڕۆژگاری خۆیاندا بەرەو بە ئەدەببوون دەچن، شتەكانی لەناو كۆمەڵگادا ئەدەبن و ئەوانی تواناشیان تێدایە ببنە ئەدەب، دەقئاوێزان بە جیاكاریی، بنیادی دامەزراندنە. هێڵی ڕوونی ڕوانینەكان بخاتە باری قووڵبوونەوە و سیما هاوبەشەكان بناسێنێت. زمانی جیاكار، ترپە و ئاوازی جیاكاری لێ دەبێتەوە. شێوەكانی دەربڕینیش لە ترپە و ئاواز وەردەگرێت. وەك فۆرم و پێكهاتەی ڕستە بەندیش جیاكارییەكان بەرەو چەندین ئاراستەی جیاكار ڕاماندەكێشن و بە كارامەیی بە گەڕمان دەخەنەوە بۆ دوانەخستنی ژیان، كە ژیان خۆی كردەیەكی دواخراوە. خاوەن فۆرم و توانایەكی سەرسوڕهێنیشە.
سەنگێك هەیە ناوی مێژوو، هەموومان وەك شیر دەكوڵێنێت، بۆی دەردەكەوێت چەندمان هەوێن دەبین و چەندیشمان هەڵدەبزڕكێین.

پێویستی
من چێژ لە سەردەمی خۆم، واتە: چركە زیندووەكانی ئێستا وەردەگرم و بە ئاسۆ و دوورییەكی گەرم و ئاسوودەی دەزانم، ڕۆژ و ڕۆژگارەكانی تێدا بەناویەكدا دەچن و بەیەك دەگەن، خۆم فریو نادەم بە ڕابردوو و داهاتووەوە، ئەمە منی دوورخستەوە لەوەی شیعری خۆسووركردنەوە و هەڵوێستی دروستكراو بنووسم. ئەدەبێكی بە كاكڵ و زیندوو، لە گومانی ناڕوونی ڕابردوو و داهاتووەوە بەرهەم نایەت. لەم لێوردبوونەوەوە هەستم بۆ ژیان و هەڵبژاردنی شتەكانی دەوروبەر، پێكهێنان و شیكردنەوە هەڵوێستی وەرگرت. شەپۆلی هۆشیاری لە ناخمدا خۆی هەڵاوێشت و بەڵگەی ئەوەی پیشان دا، لە ناختدا پەیامبەرێك خوڵقاوە پێویستی بە دەربڕین و نووسینی كتێبێكە بۆ هەمووان، كتێبی بۆ هەمووانی من شیعرە، شیعری بێگەردیش پەیامی نییە، بەڵام مانا و سرووشی هەیە، واتە: هەست بكەیت شتێك هەیە و بیرت پێدەكاتەوە.
لەو خرۆشانەی خەون و واقیع و ژیان داوایان لە گیانم كرد، پێویستە كۆمان بكەیتەوە، خاڵی بەیەكگەیشتنمان شیعرە. فەزای زیندووی پەیامبەریەتی لە بوونم ڕسكا. گۆڕانێكی ڕیشەیی لە ڕوانینە سەرەتایییەكانم بەرپا بوو، بەڵام لە ڕووبەڕووبوونەوەیەكی گیانیی یەكەمین ئامادەبوونی نووسین لە سەلیقە و چێژمدا چەخماخەی دا. خۆی وەك كاتێكی بەرجەستە لە بینین و نووسین پیشان دا. ژیان و مەرگم لەناودا كردە سەرمەشقی پایەداربوون.
سروشتی دەربڕینیش دەگۆڕێن، هەندێ جار واقیع و ژیان جێدەهێڵم و دەچمە ناو خەون. هەندێ جاری دیكەش خەون جێدەهێڵم و دەچمە ناو چركە زیندووەكانی واقیع و ژیان. ئەم جێگۆڕكێكردنە بیركردنەوە و گفتوگۆ و بینین و دەروونم ئازاد دەكەن و دەچمە ناو كەشی نووسین، واتە: دۆزینەوەی واقیعی نووسین. نووسینیش لە هەموو شوێنێكدا هەیە، لە هەندێك شوێندا بەڕوونی و سادەیی، لە هەندێ شوێنی تردا بە نیمچە ڕوونی، لە هەندێ شوێنی تریشدا بە شاراوەیی. تا لە بۆشایییەكانیش پێویستە شاعیربم، لە مردنیشدا وەڵامی پێداویستییە شیعرییەكان بدەمەوە. سوپاس بۆ خودا چارەنووسی لەدایكبوونم لە وڵاتێكدا بووە، شیعری تێدا شتێكی جەوهەری و خۆشەویستە.
سەنگێك هەیە ناوی مێژوو، هەموومان وەك شیر دەكوڵێنێت، بۆی دەردەكەوێت چەندمان هەوێن دەبین و چەندیشمان هەڵدەبزڕكێین.

ڕەخنە
نووسین لەبارەی دەقەكانم ڕێكخراون، ئایا بوونەتە هۆیەك لە دید و دیدگایانەوە بە خۆمدا بچمەوە، ڕەخنە ئامرازێكە بۆ باش تێگەیشتن لە ئەدەب، جۆرە سەرلێشێوانێك بۆ خوێنەر بەدی ناهێنێت. سەربەخۆیی دەق و خوێنەر گرنگە، كردەیەكی شارستانی و زانستییە، ڕۆشنبیر سەداسەد خۆشحاڵە پێی، بەڵام لەو ڕەخنانەی وەك مەبەست ڕایدەكێشمە ناو ئەو نووسینەوە یەكێكیانم بۆ دەستنیشان نەكرا پسپۆڕانە لەناو دەقێكم بە پرۆگرامێكی ئەكادیمی، یان خەیاڵێكی داهێنەرانە كاری كردبێت و بەشێك لە كردەی ڕەخنەیی لەناو خۆیدا هەڵگرتبێت. كەم ئەزموونی و كەم و كورتیی دەقی منی خستبێتە بەردەم كۆمەڵێك نیشانەوە، یان خوێنەری خستبێتە خوێندنەوەیەكی تایبەتییەوە، كە پشت بە میتۆدەكانی ڕەخنەگر ببەستێت.
ئەو دیاردانە وامان لێدەكەن بپرسین، ئەرێ ئەم نووسینانە بۆ ڕێكدەخرێن. هەقیقەت لە كوێیە. ئایا هیچ لەو نووسەرانەی، كە ڕۆشنبیریی خۆیان ئامادەیی لە نووسینە ڕێكخراوەكەدا نەبینیوە، توانیویانە پەیوەندییەكانی نێوان دەقەكانم بخوێننەوە و خۆیان تێیدا ئامادە بكەن بۆ كارێكی زانستییانە، كە توانای مانەوەی هەبێت، خاڵێك، یان چەند خاڵێكی قەناعەت پێكەر بخاتە ناو گفتوگۆوە، كە مەترسی بێت بۆ ئەو بیروڕا هونەرییانەی من پێشكێشم كردوون، ئاراستە و بڕوای ئەدەبیی منیان پێكهێناوە.
ڕەخنەگرانی ئەكادیمی و خەیاڵ داهێنەریش، توانیویانە پانتایییەكی هەمیشە ئامادەی ئەزموونم پیشان بدەن. هەستیارییەكی قووڵی تێدابێت لەناویدا ئاسوودە بیر بكەمەوە و پەیوەست بم بە خەونی نووسین. هەمیشە بڕوایەكی پتەویشم بە جیهانی منداڵییەوە هەیە. ئەو هەستە پاكەی لە گیانی منداڵییەتی پەروەردە كراوە. هەمان هەستی پاكیش لە سروشتدا دەجووڵێت. منداڵی و سروشت ناوەندێكن لە هەموو لایەكەوە بۆیان دەچم.
لە پەیوەندییە برادەرییەكانم بە هەموو هەستەكانمەوە ڕێز لەبەرانبەر دەگرم، كەچی زوو لەوە حاڵی دەبم بەرانبەر پێویستە وەك گوێزێكی پووچ لە لێژاییدا فڕێ بدرێت. چۆلەكە پشت و پێش و تەنیشتی خۆی دەبینێت. خاوەنی بینین و مەودایەكی بێشوماریشە. بە پێچەوانەی چۆلەكە یەك ئاراستەی بینینم بۆ ژیان هەیە. ئاراستەی بینینی هەقیقەت و بەرزایی ڕۆشنبیری و داهێنان، پەیڕەویشی دەكەم. چ زیانێكیش بەو هۆیەوە پێم بگات پێی زەرەرمەند نابم.
دیاردەی بێزراو لە ئەزموونی شاعیریەتیی من بينراە، هەبووە بە نووسینێك بردوومیەتە كەشكەڵان، دوای ماوەیەكی ئێجگار كورتیش هەر خودی هەمان كەسی خاوەن ئاراستەی كەشكەڵان، بوونی ئەدەبیمی ڕەت كردووەتەوە، كە ئەو ماوە ئێجگار كورتە ناتوانرێت وەك گۆڕان و ئەزموون لە دید و دیدگا تەماشا بكرێت.
ئەگەر نووسەر خۆی لە ئەنجامی ئەزموون و كاركردنی لەناو ئاماژە ئەدەبییەكاندا گەیشتبێت بەو دوو ئاراستەیەی كاركردنە و هاتبێتە سەر ڕۆشنایی باوەڕێك، وەك ئاكامی وەرچەرخانێك بیر لە ئاستەكان دەكەمەوە و پێی خۆشحاڵ دەبم. ئەگەر مایەی سوودوەرگرتن بێت، سوودیشی لێ وەردەگرم، بەڵام ئەگەر لەژێر چاوڕوونی و ڕازیكردنی دژەكانم ئەو هەڵگەڕانەوەیەی كردبێتە داو و هێڵێك و كردەی نووسینی بەدوادا ببات، لەوانەیە بتوانێت لە ماوەیەكی ئێجگار كورتدا بە چەند ئاراستەیەكی دیكەشدا كێش و نیشانە و ئاراستەكردن وەربگرێت. كاری ڕەخنەگر لەسەر ئەم پایە دەوەستێت سەنگی ئەدەب لە ڕۆشنبیریی كوردیدا دەربخات. هەندێك نووسین لە ئاستی هەرە بەرز ڕایانگرتووم. بێگومان ئەمەیان زێدەڕۆیی تێدایە. هەشە بە شێوەیەك دایپڵۆسیوم لە نزمترین ئاستی ئەدەبی دیاریكراوی كردووم. ئەمەشیان بێگومان ونكردنی ڕۆشنبیریی تێدایە.
خۆشم لەو دوو بەرەی دژ بەیەكە باش حاڵیم، داهێنان لەو پاداشتە نییە، كە لە ڕەخنەگر، یان هێزی باڵادەستی سیاسی وەردەگیرێت. خورپەی دڵ فەرمانڕەوایی بەردەوامیی داهێنانە. دیارییەكە خودا و زمان ئەو خورپەی دڵەمان دەدەنێ و ئاشكرای دەكەن.
هیچ ڕستەیەك لەبارەی نووسینێك نامدرەوشێنێتەوە، ئەگەر هەست و دەروونی نووسەرەكەی تێیدا ئازاد نەبێت، تا سەر ئێسكان گیر بخوات لە خوڵقاندنی دوو دیوی و كلكایەتی، لەگەڵ هەموو نووسینێكدام، تەنیا لەگەڵ ئەو نووسینەدا نیم ڕك و بوغز و تاكتیكی سیاسەت تێیدا دەستەڵاتدار بێت. ئەو نووسینانە هۆشیاریی ڕەخنەیان تێدا بەكار نایەت. زیاتر چاودێریی نووسین و هەڵكوتانە سەر و پەلاماردانن. ئەم جۆرە ڕەتكردنەوانەش تەنیا شكست بۆ خاوەنەكەی تۆمار دەكەن. شكستییەكەش دەبێتە بابەتی لادانی ڕەخنە لە میتۆدە ڕەخنەیییەكان و ئەم و ئەو ڕازیكردن لەسەر ڕەنجی ئەو دەقانەی خاوەنی هەقیقیترین بنەمای شیعریبوونن.
هەندێك لە نووسینی بێزراو، یەك لەوانە لە ژمارە(126)ی هەفتەنامەی: (پاشكۆی عێراق – 28/2/1990)، بەناونیشانی: (عاجباتی هەشتەم لە جیهانی ئەدەبی كوردی)، بە شێوەیەكی گاڵتەجاڕانە ئاماژەیان بەو وێنە شیعرییە: (شەمەندەفەر گوڵەبەڕۆژەی مێژوو دەكرتێنێت) داوە.
لە ئایندەشدا گاڵتەكردن بە ئەزموونی سەركێشان بەردەوام دەبێت. پێش منیش گاڵتە بە ئەزموونی سەركێشانی دی كراون، دواتریش بوونەتە هێمایەكی ڕوون و زۆر درەوشاوە. نموونە: گۆران، كە توانیویەتی سیمای داهێنانی تاقانەی خۆی دەربخات، چووەتە ناو هەندێك كۆڕ و كۆمەڵ، نیمچە ڕۆشنبیری كەم ئەزموون و ناڕۆشن بە: (هەلوور بەلوور تەكامە – زەرد و سوور و شەمامە) تانەیان لێداوە. لەبەر ئەوەی شیعری لە دەرەوەی ژیان دەرهێنا و كردی بە ژیان، ئاسۆ و دووری و پانتایییەكیشی بۆ خوێنەری نموونەیی جێهێشت. ئەم دەربڕینەیان وەك بەهانەیەك دەهێنایەوە، كە لەسەر ئەم كێشە خۆماڵییە سیماكانی شیعری كوردی دەرخستووە و بە كارامەیی و وردی هەوڵی تێگەیشتنی كێشە خۆماڵییەكانی داوە، من لێرەدا سەرنجەكانم دەرخستووە و لێم نەكۆڵیوەتەوە، واتە: ئەم دەربڕینەم تەنیا بۆ ڕوونكردنەوەیە. بەهەرحاڵ ئەرێ ئەو ڕێزدارانە كێ بوون و لە مێژوودا چییان پێكرا. لەمڕۆدا ئێمەمانان چەندیان دەناسین، وەك ڕەگ و سەرچاوەی چێژبەخش پەیوەندییە نادیارەكانی خەیاڵكردن و بیركردنەوەمان لێك ئاشكرا بكەن. لە لێكجیابوونەوە و پێكەوەبوونیانیش هاوگونجانێك نیشان بدەن، یان لە پانۆرامای داهێنان لە كوێندەر دەستنیشانیان بكەین. ئەوانەی هەقیقەتی داهێنانی مەزنیان زانیوە ئەوە دەزانن، كە (گۆران) توانی دیوانی نوێبەخشی شیعری كوردی بنووسێت، لەگەڵ تێپەڕینی ڕۆژگار پێگە و ناوبانگ و شاعیرییەتی زیاتر بدرەوشێتەوە لەوەی، كە خۆی لە ژیاندا مابوو، هەیبوو، كەواتە: بەرهەمهێنانی شیعری بێگەرد ئەفسانە و ئەفسوونی هەموو سەردەمەكان و بەگەڕخەری هێزی ژیانە. لێكدانەوەی شیعر، یەك لەو گوناهانەیە، كە لێخۆشبوونی بۆ نییە، لە لەدەستدانی ئەزموونی ئێستێتیكای بەشێك لە نووسینی كوردی، لە لێكدانەوەی ئەم وێنە شیعرییەم، بەدڵ داوای بووردن لە گیانی بەهێزی ئەم گوناهە دەكەم، ڕەنگە خوێنەر هەندێك جار تێگەیشتنی بۆ دەق بگاتە ئاستی تێگەیشتنی نووسەرەكە و قووڵتریش بچێت.
دەقی من كەم تا زۆرێك هۆشیارییەكی جیاكاری هێناوەتە گۆڕێ و لەناو كلتووری كوردییەوە هاتووەتە بەرهەم، ڕەنگە هۆیەكەشی ئەوەبێت ویستبێتم لەناو ئەم كلتوورەدا هەوڵ بۆ خۆبوونی خۆم بدەم. ئەم وێنەیەش بەرهەمی بیری گەرمی منە، خەیاڵی شاعیرییەتیم لە هێنانە پێشەوەی منداڵی تاقی كردووەتەوە.
یەك لە جەژنەكانی حەفتاكان، جەژنانەكانم پەنجا فلس بوو، لەگەڵ یەك لە كوڕەكانی مامم چووین پەنجا فلسەكەمان خستە سەر هێڵی ئاسنینی شەمەندەفەر بەو نیازەی، كە بەسەریدا بڕوات پەنجا فلسەكە گەورە دەبێت و فۆرمی سەد فلسی وەردەگرێت. بە ئەنجامی ئەو كردارە دەتوانین چێژ زیاتر لە جەژن وەربگرین. كەچی بە شێوەیەكی وا هەردوو دیوی پەنجا فلسەكەی سڕییەوە شوێنەوار و نیشانەی پارەی پێوە دیار نەما. جا شەمەندەفەر لە چێژی جەژنێك بێبەشی كردووم و چێژی ساتێك لە منداڵیی كوشتووم و نەفەسبڕ دنیای ئەفسووناوی دەستكاری كردم.
لەم وێنەیەدا سڕینەوەكەم وەك كاردانەوەیەك كار پێكردووە و جووڵاندوومە. بەلای زۆرێك شەمەندەفەر هۆی گەیاندن و گەشت و خۆشحاڵی و بڵاچەی ئاواتە، بەڵام لە دید و دیدگای ئەو كاتی من وەك دڕندەیەكی ترسناك تەماشا دەكرا، هەروەها وەك وێنەیەكی ڕووبەڕووبوونەوە و گرژبوون بەكار براوە. شەمەندەفەر هاوتا كراوە بە كەسایەتیی دیكتاتۆر و جووڵێنراوە، كە نەشونماكردنی ژیان و زمان و نیشانە دەسڕێتەوە و دەوروبەرێكی نالەبار و بەربەستە بۆ گەشەكردن و پێشكەوتن.
هێزی خود لەم وێنەیەدا دەسەڵاتدارە، دەقئاوێزانییەكی نیشانە ناسیشم لە نێوان هێزی نووسین و هۆشمەندیی كۆمەڵگادا دۆزیوەتەوە. دۆزینەوەی ئەم دەقئاوێزانییە لە كێشی ڕەخنەنووسێك نییە، كە خاوەنی پرۆژەی دۆزینەوە نەبێت.
كات و شوێن و هێما و هێزی خودی چالاك لە دەربڕینەكانمدا وێنەیان زۆرە، بەڵام تا بڵێی پڕ سرووشی هەمەچەشنی مرۆڤ و شێوە و شێوازی تەقینەوەی خێرا.
لەبارخراپیی كێشە و گرفتی ڕەخنەی ئەدەبی كوردیدا، هەندێك لە نەوەی پێش خۆم و نەوەی دوای خۆمی گوێڕایەڵیان، بەهەوڵی شانەیەكی لێك نزیك، نووسینم لەبارە ڕێكدەخەن. بە ئاشكراش كار بۆ ئەم هاوكارییەیان دەكەن. شانە دووبارەكردنەوەی ڕەفتاری خێڵایەتییە، بەهەمان جۆر و دەستووری سەلەفییانە بەڕێوە دەچێت. هەر خەوندیدەیەك ئەفسانە و ئەفسوون و ناوەندێكی زاڵ و كاریگەرە لە نووسیندا، ئەو ئەقڵییەتە كۆنخوازانەی بڕوایان بە بیركردنەوەی ئەوی دی نییە. ترسی هەڵوەشانەوە وەك عەلیشیشی گیڤبووەوە دەیانباتەوە ناو قەبارەی سروشتیی خۆیان، كەواتە: دژایەتیكردنەكە بە سروشتی و تۆماركردنی ناكۆكیی ئەوی دی وەردەگرم. نووسەر بینینی ژیان و سەیری دنیاكردنی، بووە كۆنترۆڵكردنی ئەوی دی، لەگەڵ دەروون و بیركردنەوەی خۆی گەییوەتە كۆتایییەكی بێزراو. نووسەرێكیش لەگەڵ خودی خۆی گەیشتە كۆتایی، گوڕنەتەڵە و چەنەباز و منگەمنگكار و دەعبای پەلوپۆ شكاو و مردۆخە، پێویستە بچێت داوا بكات لە خانەی پیر و پەككەوتووەكان ناونووس بكرێت. بگرەوبەردەم لەگەڵ ئەوی دی نییە، بینینی ژیان و سەیری دنیاكردنم لەگەڵ دەروون و بیركردنەوەی خۆمدا، هەمیشە لە ئەزموون و نیشانە ناسیدایە. شانە دەستكردی دەسەڵات و هێزی باڵا دەستی سیاسییە. كار پێكردنیشی بە نیازی ڕێ پێ بزركردن و دووچاری گرفتكردنی ئەوی دی، خۆی ترسێكی كەمەرشكێنە لە ئەزموونی پڕ شایەن بە ئاماژە، باوەڕ پتەویشم بەهێزی خەونبینیم بۆ نوێبەخشی، وا دەبینم یەك یەك دەگلێن و ڕووبەڕووی داهێنان شەرمەزار و چاو بەرەوژێر دەبن. خاوەن پرۆژەش دەبێت بە خاوەنی ئەو سەروەرییە بێدەنگەی كە دەقە، هەروەها جیاكاریی نەوە جیاكارەكانیش بە دیاردەیەكی تەندروست دەزانم و ڕێزی لێدەنێم، بەڵام بێز لەو بارە ناسروشتییە دەكەمەوە لەسەر بنیادی ڕوانین دروستی ناكەن و ئیرەیی و حوكمی پێشینەی بێ سوود بەڕێوەی دەبات. بە هیچ جۆرێكیش بیرم لەوە نەكردووەتەوە هێڵی هاوبەشی خۆم لە شیعری كوردیدا جیا بكەمەوە، بەڵام هەردەم ئەو بیركردنەوەیە دەمخواتەوە، كە هەنگاوێكی چوست و بنچینەیی دیكەبم لە ئەزموونی قەناعەت پێهاتووی خۆم. لە هەموو ناوەندێكی بە گێچەڵیش دوور دەكەومەوە، سەرگەرمی بەدیهێنانی خەونی نووسین دەبم، جۆشێكی خۆڕسك و لەخۆوە و باشم بۆ خوێندنەوە و نووسین لا پەیدا بووە. لەگەڵ ئەمەش: سەرجەم ئەزموونی هیچ شاعیرێكی كوردم بەدڵ نەبووە، بەڵام شیعری تاك تاك و هەڵبژاردەم بەدڵ بووە و ماچم كردووە. ئەم بارەی خۆم بۆ ئەزموونی ئەوانی دی، بەهەمان چەشنیش لای ئەوانی دی بۆ ئەزموونی خۆم بە ڕەوا دەزانم.
لە سەرجەم دەقەكانیشدا ئاراستەیەكی خەونیم، یان نیمچە خەونیم دەربڕیوە، خەون سرووش و سروشتی پێغەمبەرانە، خودا دەیدات بە كەسی پەیامدار. من وەك كەسایەتی، خەونێكم لە شیعرەوە بەرهەمهاتووم، خەونیش ڕادەگەیەنم. نادیارییەك لە خەوندا هەموو گەمارۆكانی شكاندووە، نووسین ڕاوی ئەو نادیارییەیە. خەون درەوشانەوەی واقیعە، زمان لە دەقی خەونیدا ئامرازی گەیاندن نییە، ئامرازی سرووش و چالاكیی وێنە و ناسینی ڕەنگەكانە. ئاسانە بگەیت بە ئەوی دی، بەڵام ئاسان نییە بگەیت بە خودی وریای خۆت، كە گەیشتی بە خودی وریای خۆت، دەرەوە و ئەوی دی بەلاتەوە دەبنە شتێكی لاوەكی، یان زۆر لاوەكی. گەیشتووم بەو قەناعەتە ڕەهایە، تەمەن و كات هەر هێندە باروبوار و ماوەم دەدەن بزانم من چیم لە ژیان دەوێت، بە گرنگیشی نازانم، بزانم دەرەوە و ئەوی دی چییان لە من دەوێت.
ئیلتیزامم بە بڕوا هونەرییەكانی خۆمەوە هەیە، كلتووری نیمچە تایبەت بە خۆشم هەڵبژاردووە و كاری پێدەكەم. هەستیش دەكەم كۆمەڵگای ئێمە چووەتە ناو نەریت و ڕابردووەوە، پێویستە دەربهێنرێت، مانەوەی توانا و ئەزموونی هەڵدەبزڕكێنێت و زیان بە گەشەسەندنی دەگەیەنێ و خەمڵینی دوا دەخات.
لەو هەموو گێچەڵانەی پێم كراون، تەنیا وەك نموونە و ڕوونكردنەوە: تیشكێك لە یەكێكیان وەردەگرم و مەودایەك دادەمەزرێنم: لە 6/3/1985 لە هۆڵی بەڕێوەبەرایەتی ڕۆشنبیری خوێنەری هەولێر، یەكێتی نووسەرانی كورد – لقی هەولێر، كۆڕێكی شیعر خوێندنەوەی بۆ كۆمەڵێك شاعیر ڕێكخست، ڕێكخەر و كۆڕگێڕ: (محەمەد خدر مەولوود) بوو، من بەشی پێنجەمی (زێوان)م خوێندەوە. كۆپلەیەك لەم بەشەی خوێندمەوە ئەمەیە:
(من كەوتنی خۆم خۆش دەوێ
باوەشمی تێوەردێنم) زێوان: ل41
كۆڕگێڕ بەم كۆپلەیە كاریگەر بوو. تاسەی بەردەوامیشی بۆی هەبوو، هەر چەند جارێك یەكتریمان دەبینی باسی ئەم كۆپلەیەی دەكرد. ویستی كۆچیرۆكێك چاپ بكات. داوای لێكردم ئەم كۆپلەیە وەك كلیل بەكار بهێنێت و ناونیشانی كۆچیرۆكەكەی بكاتە (كەوتن)، لە كاتێكدا ئامادەبوو هەموو دەربڕینی ڕۆحی خۆی لەژێر كۆپلەیەكی زێواندا ناودێر بكات. دواتر ساردییەك كەوتە نێوانمان و زێوانیش وەك كتێب چاپكرا. لە ژمارە (15)ی ڕۆژنامەی: (ئاسۆ – 14/11/1989)، نووسینێكی لەبارەی زێواندا نووسی بەناونیشانی: (دەقی مردوو: زێوان = جل و بەرگ = .)، كارێكی بە زێوان كرد، مەگەر ڕەشەبا بە داری بەری كردبێت و هەر ئەڵڵا ئەڵڵا و دەستنیشانكردنی چییەتییەكی دیاریكراوی بوێ.
سەنگێك هەیە ناوی مێژوو، هەموومان وەك شیر دەكوڵێنێت، بۆی دەردەكەوێت چەندمان هەوێن دەبین و چەندیشمان هەڵدەبزڕكێین.

خوێندنەوە
شێوازی خوێندنەوە بەشێك لە بەهای چێژی لەناو خۆیدا هەڵگرتووە، سەرەنجام ئەم گواستنەوەی چێژەش دەبێتە بەشێك لە ڕۆشنبیریی گوێگر.
شیعر وەك دەق، شیعر وەك شێوازی خوێندنەوە. دوو یەكەن لە یەك سەرچاوەوە پەرەیان نەگرتووە.
وەك دەق دەسەڵاتی جوانی و بیركردنەوە لە چێژدا دروست دەكات.
وەك شێوازی خوێندنەوەش، دەنگ و جووڵە و ئاوازی پیت و هێماكانی دەست و ڕوخسار، ڕۆڵی جوانی و بیركردنەوە دەگێڕن و دروستی دەكەن.
ئەزموونی شیعر خوێندنەوەی ناو هۆڵ و بەر میكرۆفۆنم هەیە، بەڵام شێوازی خوێندنەوە و دەنگ و جووڵە و ئاوازی پیت و هێماكانی دەست و ڕوخسارم پەیوەندیی خۆی لەگەڵ گوێگر نادۆزێتەوە، نەتوانینی گواستنەوەی مانا و جوانی لە نائاگاییم دەجووڵێت و مەوداكانی بیركردنەوەی خۆم لەگەڵ مەوداكانی چێژی گوێگر سەرچاوەكانیان تا ڕادە و ئاستی ڕژانە ناویەك لێك نزیك نابێتەوە.
لە 15/9/1985: (دەزگای ڕۆشنبیری و بڵاوكردنەوەی كوردی) نووسینگەی هەولێر، كە: (مەحموود زامدار) بەرپرسی بوو، كۆڕێكی شیعر خوێندنەوەی بۆ شاعیران: (فه‌ره‌یدوون عه‌بدول به‌رزنجی و قوبادی جه‌لیزاده‌ و ئیسماعیل به‌رزنجی و محه‌مه‌د حوسێن هه‌ڵه‌بجه‌یی و من) لە هۆڵی بەڕێوەبەرایەتی ڕۆشنبیری جەماوەری هەولێر ڕێكخست، من شیعری:
(دابارین)م تێدا خوێندەوە. (حوسێن عارف) سەرنووسەری گۆڤاری (كاروان) بوو، دوای تەواوبوونی كۆڕەكە ئەم گەورەیییەی نواند و بە بزەیەكی باوكانەوە شیعرەكەی لێ وەرگرتم و لە ژمارە (43) گۆڤاری كارواندا بڵاوی كردەوە. ئامۆژگاریشی كردم، شێوازی شیعر خوێندنەوەم باش نییە. ئەم ئارەزووە لەناخی خۆم بمرێنم، كە لەبەر میكرۆفۆن دەربكەوم و بناسرێم. پێی گوتم: میكرۆفۆن بۆ گۆرانیبێژ سەكۆی تاقیكردنەوە و خۆپێشكێشكردنە، تۆ شاعیری و بەرەو شیعری جیهانبینی و تێڕامان دەڕۆی. لەم چوار شاعیرەی تر، كە شیعریان خوێندەوە جیابووی. لەم باروبوارەدا زمان و شێوازت بە هونەری جۆراوجۆر و قووڵبوونەوە دەوڵەمەند بكە، به‌رده‌وامبوونیش بۆی سه‌لماندم ئه‌و چوار شاعیره‌ وه‌ك سه‌ره‌تا و له‌ یه‌ك شوێنپێ مانه‌وه‌. دوای ئەم گەورەیی نواندنەی هەمیشە وەك داهێنەرێك و مرۆڤێكی گەورە تەماشام كردووە و ڕێز و شكۆیە لە نێوانمان بەردەوامی هەیە.
شیعر شوێنی ڕاستەقینەی گرتووە. چڕبوونەوەی چێژی كۆمەڵگای كوردیش لە شیعردا بووەتە ناوەند. هیچ هونەرێكی دی هێندەی ئەم بەشە پەروەردەی چێژی كۆمەڵگای نەكردووە. هەندێك خورپەی بزربووی ناخ هەن، ڕەگەزەكانی دیكەی ئەدەبی نایدۆزنەوە. تەنیا شیعر لەباری درەوشانەوەیدا دەتوانێت بیاندۆزێتەوە. نووسین و هونەر ئاراستەیان بەرەو ژیان و چێژە، بەڵام كردەی داهێنانی پەتی، ستایشی ژیان نییە لە پێناوی چێژدا، تێڕوانینی نوێ لەبارەی ژیان و چێژ دەخوڵقێنێ و دەیكاتە قەناعەتی مرۆڤ، مرۆڤی نوێبەخش و بەخشندەش ڕازەكان دەدۆزێتەوە.
سەنگێك هەیە ناوی مێژوو، هەموومان وەك شیر دەكوڵێنێت، بۆی دەردەكەوێت چەندمان هەوێن دەبین و چەندیشمان هەڵدەبزڕكێین.

تێپەڕاندن
بە هیچ شێوەیەك بڕوام بە تێپەڕاندن نییە، بگرە بڕوام بەگۆڕان و جیهانبینیی جیاكار هەیە. تا ئێستاش نەمتوانیوە بڕوا بەوە بهێنم: (نالی)، (باباتاهیر)ی تێپەڕ كردووە، هەروەها: (گۆران) جەستەی شیعری كلاسیكی بەتەواوی جێهێڵاوە. ئێمەمانانیش خاڵی جیابوونەوەی ڕەهامان لەگەڵ نەوەی پێش خۆماندا نابێت. دەقئاوێزانییەكی بەهێز لە نێوان هەموو نەوەكاندا ئاشكرایە و لەوانەی دوای ئێمەمانانیش بەردەوامی دەمێنێت. وا دەبینم هەر ڕۆژ و ڕۆژگارێك جیهانبینیی خۆی بەسەر كەسی خاوەن جیهانبینیی ڕۆشنكار و هێمای هەمەچەشن دەسەپێنێ. وەك چۆن هەموو وەرزێك بە فراوانی سەیری ئاو و هەوای تایبەت بەخۆی دەكات و دەیسەپێنێتیش، ئەم ئاو و هەوایەش كەم و زۆرێك كاریگەری بە بارستی خۆی بەسەر نەشونمای درەختەكان جێدەهێڵێت. ئەوەی تێبینیم كردووە نەوەی پێش ئێمە ستوونی ژیانیان هێنایە ناو شیعر و ئەزموونیان كرد. ئێمە ستوونی و ئاسۆیی و بازنەیی ژیان و خەیاڵ و خەونمان هێنایە ناو شیعر و فراوانتر ئەزموونمان كرد و درەوشاوە و دەوڵەمەندتر ناساندمان.
نەوەی دوای ئێمەش كۆمەڵێك جیهانبینیی زیاد دەكەنە سەر قۆناغی شیعری ئێمە. ئەمە یاسای ژیانە و دەبێت قبووڵمان بێت. قبووڵكردنی ئەم هەقیقەتە ناوەندێكی چەسپاوە لە بڕوابەخۆبوون و هەقیقەت بینین و دیاردەكانی پەیوەندیدار بە چییەتی بوونەوە.
پرۆژەی تێپەڕاندنم نییە، زیاتر خەوندیدەی پێكهێنانی هێڵ و هێماكانی خۆمم، شیعریبوون سیمای ڕوونی گشت نەوەكانە و شانەیەكی زیندووی زۆر قووڵە لە جەستە و پێكهاتەی مرۆڤدا.
دەقئاوێزانی دەتگەیەنێت بە فۆرمی ڕۆشنبیری و بیركردنەوەی چالاك و دەتدرەوشێنێتەوە. ئەگەر ڕۆشنبیرییەك دەقئاوێزانی لەگەڵ گیانی بەهێزی ڕۆشنبیریی دنیا نەهێنێتە ئاستی هەست پێكردن، نەیتوانیوە لە پەیوەندی و گفتوگۆ و بیركردنەوەی ئەوانی دیكەدا، ببێتە كەسایەتییەك: بتوانێت زانستی ژیان كۆ بكاتەوە. ڕۆشنبیرییەكیش نەتوانێت ببێتە كەسایەتییەك. زانستی ژیان كۆ بكاتەوە، لەناو ڕۆشنبیریی دنیادا خەیاڵی باش بەڕێوە نەچووە.
لە بەرزبوونەوەی هێڵی هونەری دەتوانێت لەناو ڕۆشنبیریی دنیا نیشتەجێ بێت و لە گەڕان بۆ بنەڕەتیش چالاك و بەرهەمدار بێت، خەسڵەت و ئاسۆی خۆبوونی بدۆزێتەوە. چركەساتی ئاسۆی خۆبوونیش، چركەساتێكی گەرم و ئاسوودە و چڕە لە ژیاندا.
سەنگێك هەیە ناوی مێژوو، هەموومان وەك شیر دەكوڵێنێت، بۆی دەردەكەوێت چەندمان هەوێن دەبین و چەندیشمان هەڵدەبزڕكێین.

بەهرە
لە دامێنی هەر دەقێكم، مێژوویەك تۆماركراوە، بڵێی بڕوام بەوە هەبێت نووسین هەڵچوون و كاتی تایبەتییە، یان بەهرە و سرووش ماوەیەكی دوور و درێژ بەردەوام بەشدار و هاوكارم بن لە نووسینی بەشە پێكهێنەرەكانی دەق. لەو تەمەنەی نووسینمدا، كە نزیكە چارەگە سەدەیەكە بەكامی دڵ لەناو سنوورەكانی لە هاتوچۆدام، ژیان هاندەر و هۆكاربووە بۆ وزەی خرۆشان. ڕاوی چەند دەقێكم كردوون، ئەوانەی نووسیویشمن هێشتان لە نووسینیان تەواو نەبوویمە و نەگەیشتووم بەدوا داڕشتنیان. بڕواشم وایە بەهرە و سرووش كار لە ئامادەبوونی نووسەر دەكەن بۆ كەشی خرۆشان، بەڵام وەك هاندەر و هۆكار و خورپەیەكی شاراوە نەك شتێكی بنەڕەتی و تەواوكاری بنیادی بەردەوامیی نووسین، لە نووسیندا زیاتر تێڕامان و خەون و ئێستێتیكای ویژدانی، بە پلەی یەكەم كاریگەری و بەشداریی بەردەوامیم دەدەنێ. ناخی وریام ئامادەی بنیادی بەردەوامیی نووسین دەكەن.
سەرەتاكانی نووسین لە هۆشیاری و یاداشت و خەونمدا ئامادە دەبێت. چاوەڕوانی كەشی نووسین دەكات. لەوانەیە ئەم كەشە چێژبەخشە شكۆ و بەهرە و سرووشی نووسین بێت و بنەماكانی بەڕێوە ببات، كە ژیان و سروشت و دڵبەر وەك تۆیەكی گەردوونی ببینێ و مامەڵەی ئێستێتیكی لەگەڵدا بكات. تا ڕادەیەكی زۆر باش نووسین پێویستی بە ژیری هەیە، تا دەستت بەسەر ئامرازە هونەرییەكانیدا بشكێت، ئەفسانە و ئەفسوونی نووسین بەهۆی بەهرەیەكی پەروەردەكراودا بەجێ بهێنێت.
سەنگێك هەیە ناوی مێژوو، هەموومان وەك شیر دەكوڵێنێت، بۆی دەردەكەوێت چەندمان هەوێن دەبین و چەندیشمان هەڵدەبزڕكێین.

خوێنەر
لەناوەوەی خۆم، بە بۆچوون و تێگەیشتنی زاهیدێك ژیانم هەڵبژاردووە و بە چاوی دەمار و خوێن و پشت سەیری تەواوی شیعری كوردی دەكەم، شیعری: زمان و ئێستێتیكی و مرۆڤدۆستانەشم خۆشدەوێت، شیعر وەك توانا و ئەزموون هەڵگری وزەی ژیانە. لەناو شیعریشدا ژیان دووچاری نەسرەوتن و هەندێك جەنگی پێویستی كردووم. بوێرییەكانی ڕووبەڕووبوونەوە بەرانبەر ئەو مەترسییانەی لە لەناوچووندا دەبن بە هەست، كتێبی دەگمەنن. هەوڵ دەدەم تێیان بگەم، دواجاریش بیاننووسم، ئەو ژیانەم لا جوان و پەسندە، هەست و خەون لەناو دەقی شیعریدا دەیكەنە ئاماژە و ئاخاوتن. لە ئاخاوتندا لە خاڵی هاوبەش نزیك دەبینەوە، یان دەگەین بە وەڵامێك بۆ ئاخاوتن. خەون و یادەوەری لە سێبەریدا بە یەكتری دەگەن و دەبن بە واقیعێك لە واقیعەكانی بوون. لە نێوان پەسندكردن و ڕەتكردنەوەی خوێنەرانی هۆشیار و خوێنەرانی ئاساییدا، نووسین لەكوێ خۆی دەدۆزێتەوە. جیاكاریی نێوان خوێنەری زۆر و خوێنەر ئاشكرایە. قۆناغی شیعری كلاسیكی كوردی پڕ خوێنەرە، بەڵام خوێنەری نییە.
ئەو مشتومڕە لە نهێنیی ئەو دەقانەدا بە دەست دەكەوێت، وەك سەرچاوەی چێژبەخش پێویستمان بەخوێندنەوەیانە. پەیوەندییەكی دڵخۆشكەریان لەگەڵ مووچڕك و تەزوو و خورپەی شاراوەی ناخ پێكهێناوە.
من یەك بەباری خۆم، كە پەستی دامدەگرێت و لە هەموو دنیا بێ ئومێد دەبم پەنا بۆ دیوانی: مەحوی، یان دیوانی: حاجی قادری كۆیی، یان دیوانی: گۆران، یان دیوانی: دیلان، یان كۆشیعری: ئەحمەد تاقانە… تاد، دەبەم. لە شیعری كوردیدا ئەمانە نموونەی دەگمەنن. ئامادەم دەكەنەوە بۆ گرنگیدان بە هەموو بوارەكانی ژیان، یان دەگەمە فۆرمی گەیشتن بە هەموو شتەكان و ناخی خۆم. هەر هەموو ئاستێكیش ڕێز لە ژیان دەنێـت و هەوڵی بەرەو پێشەوە بردن و گەشەسەندن و بیركردنەوەی باشتر دەدات، هەریەكیش بە تێگەیشتنی خۆی چێژی لێ وەردەگرێت. نووسەریش لەسەر بنەما و فراوانبوونی مەوداكانی زمان و هێشتنەوەی بە زیندووێتی ئەو متمانەیەی دەبێتە خەونێكی بەدیهاتوو، لە خەونەوەش دەست پێدەكاتەوە. من خەونم هەیە، لە خەونەكانمدا دەست پێدەكەمەوە و دەچمە ناو مەوداكانی بیركردنەوە و نووسین.
سەنگێك هەیە ناوی مێژوو، هەموومان وەك شیر دەكوڵێنێت، بۆی دەردەكەوێت چەندمان هەوێن دەبین و چەندیشمان هەڵدەبزڕكێین.

وشە
وشەی: خەون و منداڵی و مردن، بێئاگاییم دەجووڵێنن و لام دووبارە دەبنەوە، دەبێت لە پەرەسەندنی خۆیاندا قسەم لەبارەیانەوە هەبێت و چوارچێوەیەكیان بۆ بگرم، فەزا و ڕەگەزی ئەم وشانە دیدگای منیان دیل نەكردووە، زیاتر بەلای خۆیاندا بەكێشیان كردووم. لەناو مندا ڕەگیان وریایە و بەگەشەكردنم ناساندوون، كەشوهەوان بۆ ئەزموونی خەونیم، لە شیعردا ئیلتیزامم بە فەزای بوونەوە هەیە، نەك فەزا و ڕەگەزی هاندەر و هۆكار. بوون لە دەقدا دەبێتە شەپۆلی مانا و جوانی و شیعریبوون. شیعری من مەبەستی مێژوویی تێدا نییە. داڕشتنێكی بوونی و گەردوونی و خەونییە. كار لەناو خەون دەكەم بۆ دروستكردنی جیهانبینی، خەون و منداڵی و مردن پرسیاری ئەزەلین، نەكراوە وەڵامێكی ڕەها بۆ پرسیارەكانی ئەزەلییەت بدرێنەوە، هەر وەڵامێكی دەبێتەوە كۆمەڵێك پرسیاری دیكە بۆ ئازادكردنی واقیع. دووبارە نیاز و كەڵكەڵەی گەڕان و دۆزینەوە گەرم دەكەنەوە، دەمانخاتە بەردەم ئازادیی دەربڕین و هۆكاری گۆڕاو، خەون و خەیاڵ و توانا و ئەزموونمان دەجووڵێنێت، دەكرێت ئەم پرسیارە دوابخرێت بۆ دوای كۆتایی زەوی، یان دوای دۆزینەوەی بزەی مۆنالیزا و بەختیاری تا هەتایی، بڕوا بە بەختیاری تا هەتایە، كاریگەرترین و بەپیتترین ناوەرۆكی مێژووی گیانی پێكهێناوە.
سەنگێك هەیە ناوی مێژوو، هەموومان وەك شیر دەكوڵێنێت، بۆی دەردەكەوێت چەندمان هەوێن دەبین و چەندیشمان هەڵدەبزڕكێین.

لایەنگر
بەلامەوە گرنگە هەموو ئاستێك ببێتە لایەنگری دەقەكانم، یان نا. بەهای دەربڕینی ئازاد شوێنی نووسینی لە جیهان دۆزیوەتەوە، بە تەواوی مانای ئازادی، ئازادیم لە جۆری بیركردنەوە و هونەرە جوانەكان و چێژی نووسین بۆ خۆم دابین كردووە، ئازادی لەناو هەستیاریی نووسین دەتوێنمەوە، كەسی دووەمیش بەهەمان ئازادی بەڕێوە دەچێت. منی وەك نووسین بەلاوە گرنگە، یان نا. ئەو قەناعەتەشی لا وێنا دەكەم بە هەموو توانای گیانی و هێزی ئەقڵیمەوە ئاماژەكان بە دەربڕین و ناوەندی بەرهەمهێنان بگەیەنم، بارێكی گیانیش لەناوەندی نووسین چێژی هاندانم دەگەیەنێتە پلەی توانەوە و تێكەڵاوبوون بە زۆرێك لە شتەكان. هەوڵیش دەدەم ژیانی چێژدار و بەجوانی پەیوەست بخزێنمە گیانی گەردوون و ئادەمیزادەوە. گەردوون و ئادەمیزادیش بگەڕێنمەوە باری یەكەمین فڕین. ئێستێتیكای هاوبەش و ڕۆشنایییەكانی ناو دەق دەكەمە هونەری لێكدانەوە و تێگەیشتن بۆ پەخشكردنەوەی ڕۆشنایییەكانی خەیاڵ و ئەندێشەی وەرگر. وابەستەی كلتووری پڕ چالاكیی كوردیم، ئەو كلتوورەی پەیوەندیی بەهەر هەموو كۆمەڵگاوە هەیە. بەرهەمی هۆشمەندییەتی، كەواتە: ئێمە ناوەرۆكی گشتیی كلتوورین. تێكۆشانێكی سەخت دەكەم، ناوەرۆكێكی دەوڵەمەند و بە پیت و فەڕ بم.
كلتوور بەو بارە زیندووەی خوڵقاندوویەتی، بەناوبانگترین جۆری دەربڕینی ڕۆشنبیرییە. تا پاشەڕۆژێكی دووریش هەر بەو شێوە چالاكەی دەمێنێتەوە. مامەڵەی من لەگەڵ نووسیندا مامەڵەی ئیماندارە لەگەڵ خودا و سەرچاوە. خودا و سەرچاوەش دەبنە پرسیار و گفتوگۆ، پرسیار لە چییەتی بوون و نەبوون و شوێنەزا و گەردوون. دواجاریش دەمەوێت بزانم ئەو دۆزینەوانە چین، كە پێیان گەیشتووم، پرسیار و گفتوگۆمان چۆن بوونەتە یەكانگیربوونەوەی ئاسۆكانی ناوەند و نووسینیان لێوە درێژ بووەتەوە.
سەنگێك هەیە ناوی مێژوو، هەموومان وەك شیر دەكوڵێنێت، بۆی دەردەكەوێت چەندمان هەوێن دەبین و چەندیشمان هەڵدەبزڕكێین.

شێواز
جوانی لە سادەیی و قووڵبینییەوە دەخوڵقێت. لێڵیش شتە سادەكان لەناو دەبا و دڵی جوانی تێدا هێور ناكرێتەوە، شتە جوانەكان بە سادەیی دەوترێن. لە بەشێك لە بەرهەمی هەشتاكانم لە بنیادی قووڵی تەمومژدا كارم كردووە، تەمومژ لە ئەنجامی جوانیی زمان دروست دەبێت، لێڵیش لە ئەنجامی بنیادی ڕووكەش و هەڵەی زمانەوە.
نموونە: بێزمانێك، واتە: لاڵێك دەچێتە لای مرۆڤێك، داوایەك دەخاتە ڕوو. بێزمانەكە لای خۆی مانا و لێكدانەوەیەكی بۆ داواكەی هەیە و دەزانێت چی دەوێت، بەڵام لەبەر ئەوەی ڕوونیی زمانی نییە. ناتوانێت داواكەی لە بەرانبەر بگەیەنێت.
شاعیر هەن ڕوونیی زمان و جیهانبینییان نییە. لە دەروون و هەستی یەكئاستیی خۆیان مانایەكیان بۆ نووسینەكەیان داناوە، بەڵام ناتوانن ئەم مانایەیان بە شێوازێكی ڕوون لە بەرانبەر بگەیەنن، لێڵی ئەم نەگەیشتنەیە. ژیان خۆی پڕە لە شێوازی گۆڕان و جموجووڵ و هاندان و هۆكار، تەنانەت ڕەنگی سروشتیش گۆڕان لە خودی خۆی پەروەردە دەكات. درەخت لە پارچە زەوییەكی بچووكدا كەشوهەوای نەشونما وەردەگرێت، هەموو ساڵێكیش گەڵاكانی خۆی لەناو دەدا و هێمای ڕوون و شێوازی گەڵا نوێیەكانی دەكاتە كردەیەكی ڕاست. یەك شێوازیش لە ئەزموونی خەوندیدە و وێڵی دۆزینەوەی ژیانی بە پیتدا، دەسەڵاتدار نابێت. مانەوە و كاركردنیش لەناو شێوازێك ڕایەڵ و تانوپۆی داهێنان هەڵدەوەشێنێتەوە، هەموو سەربەخۆیی و دەسەڵاتێكی كەلكێشیش زەوت دەكات، گیانی بەردەوامبوونیش دادەڕزێنێت. ئەو شێوازەی لەناوەڕاستی هەشتاكانەوە ئەزموونم كرد، هەوڵم دا لەو ئەزموونەدا كار لەناو مانای زمان بكەم و مانای بابەت بمرێنم.
ئەزموونێك بوو، ویستە هونەری و كەلكێشییە زمانەوانییەكانم تێیدا پێشكێش كرد. دوای ئەم پێشكێشكردنەش خواستی گۆڕان لەناوەوە هەژاندمی، هەستم كرد كارێكی دیكە هەیە بۆ كردن، دنیایەكی دیكەش هەیە بۆ بینین و شێوازی ژیان. كاتێك ڕێگا بەخۆم دەدەم ئەزموونێك واز لێ بێنم و سەرگەرمی ئەزموونێكی دیكە بم، دیارە وەك ئەزموون گەیشتوومەتە دوا ئاستی و لام تەواو بووە، ئەگەر لەناویشیدا بمێنمەوە دووچاری خۆدووبارەكردنەوە و پێكوتە دێم، خۆدووبارەكردنەوە و پێكوتەش كەشی نووسینم لەبەرچاو دادەخەن، لەو باروبوارەدا هێزی خود و ڕستە كاریگەرەكانی مرۆڤی نوێبەخشیش بۆ جوانی و ژیان، بێ كاریگەر دەبن.
سەنگێك هەیە ناوی مێژوو، هەموومان وەك شیر دەكوڵێنێت، بۆی دەردەكەوێت چەندمان هەوێن دەبین و چەندیشمان هەڵدەبزڕكێین.

ڕاگەیاندن
ڕاگەیاندن كەناڵ و ناوەندێكی خزمەتگوزارە بۆ كردەی ڕۆشنبیری. لەناو ڕۆژنامەوانیی كوردیدا گەیشتووم بە ئەزموونی بەپیتی زۆرێك لە نووسەرانی كورد و سوودمەند بوویمە بە بیر و بۆچوون و فۆرمەكانیان. لەلایەكی دیكەشەوە هێندەی لە بەشێك لە ڕۆژنامەوانی بە ناهەق لەبارەی منەوە نووسراوە، هێندە بەهەق لەبارەی ئەهریمەنەوە نەنووسراوە. سەرەڕای ئەمانەش بەبێ هیچ هۆیەك بە مەبەست و هەڵەی ده‌ستئەنقەست ناوم لە لێكۆڵینەوە و چاوپێكەوتنە ئەدەبییەكان دەسڕنەوە. بەشێك لە ڕۆژنامەوانیی كوردی هەوڵی تێدا دراوە هەقیقەتی شیعری من بشێوێنێت. لە ڕۆژگاری ژیاندا ئەوانەی لە چێژی باوخوازەوە تەماشای ڕستە كاریگەرییەكانی ژیان دەكەن تاوانكارن، نوێبەخشەكانیش قوربانیی ئەو هێزە باڵادەستانەن، كە تاوانكاران دەجووڵێنن و ئامادەیان دەكەن بۆ بەجێهێنانی مەرام و تاكتیكە سیاسی و شكستە ئەدەبییەكانیان، دیمەنە سادە و كاریگەرەكانی ژیان وەردەگرم بە تێكەڵاوكردنی فۆرمەكانی گەیاندن چەند ئاستێكی زمانەوانیی شيعريبوونى تێدا دەكەمە ستوونی تایبەتكردن و درەوشانەوە. وەك دەقی بە ئەدەببوو دەیخەمە بەردەم كۆمەڵێك نیشان و پرسیار، شتە سادەكانیش بەردەوام لە سرووتی تایبەتی و دانایی لەناو خوڵقاندنی نووسین زانیاریی ویژدانی و گەرمایی هەستەكانن. بوونمان لەناو خۆیاندا لەپێناو ژیان و جیهانبینییەكی باشتر بەرجەستە دەكەن، تا لە ژیان كاریگەری و كردەوەی خۆیان نیشان بدەن.
سەنگێك هەیە ناوی مێژوو، هەموومان وەك شیر دەكوڵێنێت، بۆی دەردەكەوێت چەندمان هەوێن دەبین و چەندیشمان هەڵدەبزڕكێین.
تێڕامان
بێدەنگی لە قووڵایی نەزانراودا پەیوەندیی دیكە لەگەڵ ژیان و بوون و گەردوون دەدۆزێتەوە، پەیوەندییە ساردبووەكانیشی لەگەڵ واقیع زیندوو دەكاتەوە. هەندێك شت لە واقیع وەردەگرێت، لە بیركردنەوەی ڕێكی دەخاتەوە و ئامادەی گوتنی دەكات. پێكهاتەی سرووتی كەسایەتیم لە نیشتەجێبوون لەسەر زەمین بۆ خۆ گونجاندن لەناو سەرچاوەكانی ژیان وا هەڵكەوتووە. ئاخاوتن لەناو دەق دروست دەكەم. لە قسەكردندا خودی ئامادەكراو دێتە پێشەوە، لە ئاخاوتنی ناو دەقیش ئەفسانە و ئەفسوونی خودی وریا و هۆشمەند. ئەگەر زۆر بدوێم، تێڕامانی ناوەوەم دەكوژێت و بنیادی ئامادەبوونی بەردەوامیی نووسینم دەشڵەژێ، ئەفسانە و ئەفسوونی خودیشم بەتاڵ دەبێت. زۆر دوان تەنیا بۆ كەسی سیاسی گونجاوە، باروبوار بۆ گفتوگۆ لەگەڵ ئەویدی دروست بكات، نووسەریش باروبوار بۆ تێڕامانی تاكییەتی و هەستەكانی خۆی دەستەبەر دەكات. خۆم بە تێگەیشتن لە كرۆكی ڕۆژگار و بێباكی گرتووە، پرۆژەكانم بەهۆی زمان و ئەفسانە و ئەفسوونەوە پەرە پێدەدەم، نازانم ئەوەی نووسیومە باشە، یان نا. بەڵام بەو ڕاستییە گەیشتووم پێویستە لە هەوڵی تێڕامان و بێدەنگی بەردەوامبم، كە دەقی بێگەرد بێدەنگییەكی بەردەوامە.
بێدەنگی لای من مانا قووڵەكانی خەون و گەردوون ئاگادار دەكاتەوە و پرسیاری ژیان و بوونی هەیە و دەیكات بە توانا و ئەزموون.
سەنگێك هەیە ناوی مێژوو، هەموومان وەك شیر دەكوڵێنێت، بۆی دەردەكەوێت چەندمان هەوێن دەبین و چەندیشمان هەڵدەبزڕكێین.

گفتوگۆ
هەمیشە خۆم لە گفتوگۆ و دیمانە ڕۆژنامەوانییەكان بەدوور گرتووە، ئەو دەسكەوتانەی لە بار و بواری شیعرەوە بە دەستم هێناون، دەكرێ بكرێـنە جێگرەوەی هەموو گوتن و نووسینێكی دیكە. هیچ نیازێكی گوتنیشم نییە لە دیمانە ڕۆژنامەوانییەكان بیكەم بە ناوەندی دەربڕین و دركاندن. هەموو ساتە هۆشیاری و نهێنی و هەستكردنەكانی ڕایەڵ و تانوپۆی نووسینیان چنیوم، لە هەناوم خۆیان ڕاپسكاندووەتە دەرەوە و لە دەقەكانم دركاندوومن. خۆ تەرخانكردنیشم بۆ بەرهەمهێنانی دەق بەلاوە گرنگ و ناوەندە. دەق بنەمای پەیوەندییەكان جوان و فراوان دەكات، فۆرمەكانی دەروونیش دەگۆڕێت. سەرەتا شتە گشتییەكان دەدۆزمەوە. دواتر گیانی بزێوی شتەكان دەنووسمەوە و هەستی تێدا دەخوڵقێنم.
نووسین و قسەكردن لەبارەی شیعر بە كردەی دۆزینەوە تێناگەم، زیاتر گواستنەوە و گەیاندنە. هەوڵ دەدەم خۆمی لێ بپارێزم، لەگەڵ ئەوەش لە هەموو بابەتێك پتر، تامەزرۆی خوێندنەوەی دیمانە ڕۆژنامەوانییەكانی شاعیرانی بە ئەزموون و ژیننامەی كەسایەتییانم.
تێڕوانین و زۆر وردبوونەوەش لە شیعردا دەمانباتەوە بۆ سەردەمی لەدایكبوونی یەكەمین مرۆڤ. نووسین ناتوانێت لەبارەی یەكەمین مرۆڤ ڕستەیەك، تەنیا ڕستەیەك بەهێز بكات، تەنیا لەرزەی گیان دەتوانێت لەناویدا وردبێتەوە و بگات بەباری تێڕامانی یەكەمین مرۆڤ.
سەنگێك هەیە ناوی مێژوو، هەموومان وەك شیر دەكوڵێنێت، بۆی دەردەكەوێت چەندمان هەوێن دەبین و چەندیشمان هەڵدەبزڕكێین.

ڕه‌خنه‌گر ئه‌و كه‌سه‌یه‌، كه‌ ڕه‌خنه‌ ده‌گرێ: نه‌رێنیی ده‌رده‌خا و ئاماژه‌ش بۆ ئه‌رێنیی ده‌كا.
ئیشی ڕه‌خنه‌گر نییه‌ ستاییش بكا، به‌ڵكو ڕاستیی باس ده‌كا.
ڕه‌خنه‌ هه‌میشه‌ لۆژیكی له‌گه‌ڵدایه‌، نه‌ك سۆز و هه‌وا و هه‌وه‌س (واته‌ نه‌ك لایه‌نگریی).
ئێمه‌ بۆیه‌ ڕه‌خنه‌ ده‌گرین، تا ڕاستیی بڵێین؛ ڕه‌خنه‌ به‌ دوای ڕاستییدا وێڵه‌. ڕه‌خنه‌ كرۆكی ڕاستییه‌.
ڕه‌خنه‌ كه‌ڵه‌كه‌كردنی مه‌عریفه‌یه‌: له‌ كوێ ڕه‌خنه‌ هه‌بوو، له‌وێش مه‌عریفه‌ له‌دایك ده‌بێ. هیچ مه‌عریفه‌یه‌ك به‌ بێ مامانی ڕه‌خنه‌ له‌دایك نابێ. له‌ هه‌موو كۆمه‌ڵگه‌ دواكه‌وتووه‌كاندا ڕه‌خنه‌ غائیبه‌، بۆیه‌ مه‌عریفه‌ش ( فیكر و فه‌لسه‌فه‌ و زانستیش) غائیبه‌.
ڕاستییه‌كه‌ی ئه‌وه‌ نه‌زانه‌كانن، كه‌ ڕه‌خنه‌یان قبووڵ نییه‌.
ڕه‌خنه‌ ئامانجی هه‌یه‌: ئامانجی هۆشیاركردنه‌وه‌.
ڕه‌خنه‌ قبووڵ نه‌كردن بنه‌مای دیكتاتۆریه‌ته‌.
ڕه‌خنه‌ جه‌نگه‌ دژی عه‌قڵیه‌تێكی داخراو؛ ئه‌وجا له‌ هه‌ر بوارێكدا بێ.

ڕه‌خنه‌ ڕه‌تكردنه‌وه‌ نییه‌، به‌ڵكو دان پێدانانه‌.
ڕه‌خنه‌ براده‌رایه‌تی، خزمایه‌تی، هاوڕێیه‌تی، هاوسیێه‌تی، حزبایه‌تی… نازانێ. ڕه‌خنه‌ بڕوای به‌و په‌نده‌ (ئیدیۆمه)‌ كوردییه‌ هه‌یه‌، كه‌ ده‌ڵێ: ((حه‌ق ڕه‌قه‌))؛ بۆیه‌ ئه‌وه‌ی حه‌قانی بێ ڕه‌خنه‌ قبووڵ ده‌كا، به‌ڵام ئه‌وه‌ی حه‌قانی نه‌بێ ڕه‌تی ده‌كاته‌وه‌. ڕه‌خنه‌ سه‌لماندنی ئه‌م حه‌قه‌یه‌ (ڕاستییه‌یه‌)، بۆیه‌ ڕه‌خنه‌ ڕه‌تكردنه‌وه‌ نییه‌، به‌ڵكو دان پێدانانه‌ به‌وی دیكه‌: به‌وی دیكه‌ی ده‌ق و كه‌س و بابه‌ت… له‌ چێوه‌ی حه‌قانیه‌ت و حه‌قیقه‌تدا.

وه‌ك گوتمان، ڕه‌خنه‌ پێوه‌ندی به‌ ناسیاره‌تی و براده‌رایه‌تییه‌وه‌ نییه‌. ڕه‌خنه‌ پڕۆژه‌یه‌: پڕۆژه‌یه‌كی مه‌عریفییه. بناغه‌كه‌ی عه‌قڵ و لۆژیكه‌. ڕه‌خنه‌ ئه‌گه‌ر خاترانه‌ی تێدابوو، ئه‌وه له‌ جغزی ڕه‌خنه‌ ده‌چێته‌ ده‌رێ و ده‌بێته‌ موجامه‌له‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی‌. ئێمه‌ ڕه‌خنه‌ له‌ ده‌ق، له‌ كارێك، له‌ ڕه‌فتارێك… ده‌گرین؛ واته‌ به‌ بۆچوونی خۆمان كه‌موكووڕییه‌ك ده‌ستنیشان ده‌كه‌ین، بۆیه‌ ڕه‌خنه‌ نابێ شه‌رمن بێ، به‌ڵكو ده‌بێ ئازاد و بوێر بێ. ڕه‌خنه‌ گه‌ڕانه‌ به‌ دوای ڕاستییدا، كه‌واته‌ ده‌بێ بێباك بێ له‌وه‌ی ئاكامه‌كه‌ی چی ده‌بێ (هه‌ڵبه‌ت ئه‌وه‌ی له‌ توانادایه‌). نابێ ڕه‌خنه‌ باكی به‌وه‌ هه‌بێ، كه‌ فڵان و فیسار (با هاوڕێشی بن) لێی تووڕه‌ و نیگه‌ران ده‌بن؛ چونكه‌ ڕه‌خنه‌ له‌ سه‌رووی هه‌موو پێوه‌ندییه‌ك و هه‌موو به‌رژه‌وه‌ندییه‌كه‌؛ ماده‌م ئامانجه‌كه‌ی نیشان دانی حه‌قیقه‌ته‌، به‌های حه‌قیقه‌تیش له‌ هه‌موو شتێك گرنگتره‌.

ده‌بێ فێربین ڕه‌خنه‌ بگرین! ڕاشكاو و ڕاستگۆ بین له‌گه‌ڵ یه‌كتر! ڕووبه‌ڕووكار بین، نه‌ك ‌پاشمله‌كار‌! ئه‌وه‌ی ژیان ده‌گۆڕێ ڕه‌خنه‌یه‌، نه‌ك موجامه‌له‌ی پڕ له‌ درۆ. ده‌بێ فێربین ڕه‌خنه‌ له‌ یه‌كتر قبووڵ بكه‌ین! ئه‌مه‌ كرۆكی دیموكراسیه‌ته‌. فێربه‌ ڕه‌خنه‌ له‌ خه‌ڵك بگره‌ و بۆ خۆشت ڕه‌خنه‌ت قبووڵ بێ، كه‌ لێت ده‌گیرێ.
نابێ پێمان ناخۆش بێ ڕه‌خنه‌ له‌ ئایینه‌كه‌مان، له‌ بیروباوه‌ڕمان، له‌ ده‌قه‌كه‌مان… بگیرێ (پێشمان ناخۆش بوو، به‌ ڕه‌خنه‌ وه‌ڵامی بده‌ینه‌وه‌، نه‌ك به‌ جنێو و كاری توندوتیژی و به‌ تیرۆر). ڕه‌خنه‌ گۆڕان و به‌خته‌وه‌ری به‌دی ده‌هێنێ، نه‌ك ئاژاوه‌ و قیامه‌ت. ڕه‌خنه‌ پێوه‌ره‌ بۆ ڕاستگۆیی. هه‌ر كۆمه‌ڵگه‌یه‌ك ڕه‌خنه‌ی تێدا نه‌بوو، كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی دواكه‌وتوو و درۆزنه‌، پڕه‌ له‌ ڕیاكاری و دووڕوویی.

هه‌موو كه‌سێك حه‌ز ده‌كا ستاییش بكرێ، نه‌ك ڕه‌خنه‌ی لێ بگیرێ؛ به‌ڵام ستاییش هه‌ندێ جار درۆی تێدایه‌، به‌ڵام ره‌خنه‌ ڕاستیی. ئێمه‌ باسی ڕه‌خنه‌ی ڕاسته‌قینه‌ ده‌كه‌ین، نه‌ك ڕه‌خنه‌ی ساخته‌كار؛ به‌ڵكو ئیشی ڕه‌خنه‌ ئه‌وه‌یه‌، كه‌ درۆ تێك بشكێنێ. ڕه‌خنه‌گر سیفه‌تی ئه‌و جه‌نگاوه‌ره‌ی هه‌یه‌، كه‌ له‌ به‌ره‌ی پێشه‌وه‌ی جه‌نگدایه‌؛ بۆیه‌ ڕه‌خنه‌ جه‌نگه‌ له‌ دژی هه‌ڵه‌. لێره‌ قسه‌یه‌كی سه‌رنجڕاكێشی (گۆستاڤ لۆبۆن) م دێته‌وه‌ بیر، كه‌ ده‌ڵێ: ((هه‌ڵه‌ هۆكاری سه‌ره‌كی په‌ره‌ستاندنی ژیانی گه‌لانه‌، نه‌ك ڕاستیی)).(*) ئه‌وه‌ ڕاسته‌ ملانێی نێوان هه‌ڵه‌ و ڕاستی داینه‌مۆی هه‌موو پێشكه‌وتنێكه‌. له‌ فه‌لسه‌فه‌ی هیگڵ و ماركسیشدا ئه‌مه‌ پێی ده‌گوترێ: ((یاساكانی دیالیكتیك)). واته‌ یاسای نه‌فی نه‌فی و یاسای یه‌كیه‌تی دژه‌كان، كه ‌سه‌رچاوه‌ی پێشكه‌وتن و گۆڕانكارییه‌كانه‌.

(*) غوستاف لوبون, سيكولوجية الجماهير, ترجمة احمد حايك (الطبعة الثالثة: مايو – ايار, 2021), ص 145

به‌ختیار محه‌مه‌د

ڕەوت:
زۆر لە لیستەکان باس لە جیاوازی ئەم هەڵبژاردنە دەکەن لەوانی پێشووتر، وە بەزۆری باس لە تێکشکانی زۆرینەی ڕەهای کورسیەکانی پەرلەمان لەلایەن (پارتی)ـیەوە دەکەن، بەهۆکاری جۆراوجۆر، نەمانی کۆتا، کەمی تەزویر، کۆمۆسیۆنی سەربەخۆ و بێلایەن و چەیکی دەنگەکان هەر لەلای سندوقەکان و ئایا ئەگەر ئەمانە وابن مانای ئەوەی دەدات، کەبەڕاستی،
ئالوگۆڕ لە سیستەمی پەرلەمانی کوردستان ڕوودەدات؟

-گۆران عەبدوڵڵا
ئەگەر بەرەی ئۆپزسیۆن خەیاڵێکی رەنگاڵەیی بۆ دەنگدەرانی نەسازێنێت، ئەی ئیتر بە چ پاساوێک بەشداری هەڵبژاردن دەکات! ئەوەی لە هەڵاو زەنای لیستەکان دەبینرێت و دەبیسترێت بەزۆری شەڕی حیزبەکانە وەک ناو و سیمبول نەوەک ژیان و گوزەرانی خەڵک و چۆنییەتی ئاڵوگۆڕکردنی سیستەمی پەرلەمانی. بۆ هەموومان رۆشنەو شاهێدی مێژووی سیستەمی پەرلەمانیین لە هەرێمی کوردستان کە هەمیشە ئەوەی هاوکێشەکانی بە لایەکداخستبێت هێز بووە، وە هێزیش لەدەستی ینک و پدک دایە و هەرگیز نەبوونە و نابنە (هێزێکی نیشتمانی). کەمی و زۆری کورسێکانی پەرلەمان تا ئێستا نەبۆتە هۆکاری گۆڕانکاری بنەڕەتی لە سیستەمی دەسەڵاتدارێتی هەرێم، بە پێچەوانەوە هێزە گەورەکان لیستی سێبەریان درووستکردووە، سیاسەت و کاری پەرلەمانتارێتییان گۆڕیوە بۆ پرۆژەی خۆ دەوڵەمەندکردن و بێناوەڕۆککردنی کاری سیاسی و جەماوەری. سیستەمی پەرلەمانی لە ئاستی دونیادا لە قەیراندایە لەگەڵ دەنگدەرانی بە هۆکاری میکانیزمەکەی. کاتێک دەتوانیین بڵێین گۆڕانکاری لە سیستەمی پەرلەمانی روودەدات ئەوکاتەی ناو هۆڵی پەرلەمان تێکهەڵکێشکرابێت بە هێزی جادەوە. کە دابڕاوبیت لە هێزێکی ئامادەباشی جادە، کارت لە پەرلەمان لە باشترین حاڵەتدا دەبێتە بوتڵی ئاو لەیەکگرتن.

ڕەوت:
زۆر لە حزبە نوێـیەکان، (نەوەی نوێ)، (ڕەوتی هەڵوێست)، (بەرەی گەل)، دەڵێین ئەگەر خەڵک بایکۆتی هەڵبژاردنی پەرلەمانی هەرێمی کوردستان بکات، ئەوە بەقازانجی (یەکێتی) و (پارتی)ـیە، بۆیە پێویستە خەڵک بەفراوانی بەشداری ئەم دەرفەتە بکەن؟ ئێوە دەڵێن چی؟

-گۆران عەبدوڵڵا
خەڵک لە ١٩٩٢ بە فراوانی بەشداریکرد و ینک و پدک ی هێنایە ناو پەرلەمان، لە ساڵانێکی دواتریشدا گۆڕان و نەوەی نوێی برد. بەهاتنی گۆڕان و نەوەی نوێ چی گۆڕدرا لە ژیانی بنەڕەتی خەڵک بە غەیری دەوڵەمەند بوونی هەندێ لە خەڵکی مشەخۆر و ناشیرینکرندنی هێزی ئۆپزسیۆن و بێباوەڕکردنی خەڵک بە سیاسەت!؟ بەدڵنیاییەوە بەشدارینەکردنی خەڵک لە دەنگدان لەم دۆخە سیاسیەی هەرێم مانەوەی هەردوو زلهێزەکەیە لەدەسەڵات، ئەی بردنی ئەم لیستانە بۆ پەرلەمان چی جیاوازییەک دەخاتە ژیانی خەڵکەوە بە بەراورد بە پێش هەڵبژاردن و دوای هەڵبژاردن؟ بەدڵنیاییەوە مێژووی سیاسی و پێگەی چینایەتی لیست و کەسەکان رۆشن بە ئێمە دەڵێت چی روودەدات، هەر ئەوە روودەدات کە ساڵانی پێشووتر روویان داوە.

ڕەوت:
ئایا بایکۆتکردنی پەرلەمانی کوردستان، چ کات دەتوانرێت مانایەکی شۆڕشگێڕانە وەربگرێت و هەڵوێستێکی دروست بێت؟

-گۆران عەبدوڵڵا
ئەو کاتە بایکۆت مانا پەیدا دەکات کە وەک هێزێکی سۆسیالیستی لە ناو خەڵکدا خاوەنی پایەیەکی کۆمەڵایەتی و دیدێکی رۆشنبیت بۆ بەڕێوەبردنی کۆمەڵگە. ئەو کاتەیە وشەی شۆڕشگێڕی شکۆی بۆ گەڕاوەتەوە، لەوەی ئەو هەموو ساڵە لیبراڵیزمی نوێ بە سیستماتیکی، شۆڕشگێڕی یەکسان کردووە بە هێنانی دیکتاتۆری و وێرانکردنی شارەکان. چەکەکانیان بە ناوی خەباتی مەدەنییەوە لێوەرگرتین و دوکانی گوڵفرۆشەکانیان پێپیشانداین، لە کاتێکدا خۆشیان بۆ کەڵەکەی بێسنووری سەرمایەکانیان دونیایان بەرەو لێواری مەرگ بردووە. کاتێک هێزبین، ئێمە هەین، کە بێهێزبووین لە زۆر بڵێیەک زیاتر هیچی تر نیین.

ڕەوت:
بەرنامەی سیاسی و ئابووری و ئاڵوگۆڕ لەژیانی خەڵکی کوردستان بەتایبەت کرێکاران و هەژارانی کوردستان لە هیچ لە لیستەکاندا نەهاتووە، یان زۆر بەکەمی هاتووە، ئایا بۆ کاریگەری ڕەوتی کۆمەڵایەتی و سوشیالیستی بەم هەڵبژاردنەوە لاوازە و گوشاری ناڕەزایەتیـیەکانی کوردستان بەم هەڵبژاردنەوە زۆر کەم دیارە و زیاتر مۆرکی شەڕێکی حزبی ڕووتە لەسەر کورسی دەسەڵاتی سیاسی و سەرمایە و مۆنۆپۆلکردنیانە؟

–گۆران عەبدوڵڵا
لەڕاپەرینی ١٩٩١ لەهەولێر، ئێمە وەک شورای کرێکاران چووینە پێش دەواجنی ئەحمەد ئیسماعیل بۆ قسەکردن لەگەڵ کرێکاران، کە گەشتین پێش ئێمە گروپێک بە خۆیان دەوت (چەپ) قسەیان بۆ کرێکاران دەکرد و دەیان وت ( ئەمڕۆ کوردستان رزگاری بووە و دەبێت زیاتر کاربکەین چوونکە بۆ خۆمانە)! ئێمەش دەستمان بە قسەکردن کرد و داوامان لە کرێکاران کرد کە نەچنە سەر کار و داوای زیادکردنی کرێکانیان بکەن. دوو بۆ چوون بە رۆشنی پێگە چینایەتێکان دیاری دەکەن. زۆرینەی رەهای لیستەکان مەبەستیانە بگەنە دەسەڵات، خاوەنی هیچ پرۆژەیەک نیین لە کێشەی مووچە، کار، بێکاری، پەیوەندێکانی هەرێم و سەنتەر،.. هتد هەر بۆیە لەرێی شاتە شات و دەنگ بەرزکردنەوەوە زیاتر کار لەسەر یەکتر شکاندنەوە دەکەن لە پێناوی درووستکردنی کەشی بەلاڕێدابردنی داخوازییە بنەڕەتێکانی خەڵک.

بەرەی بەشداربووی هەڵبژاردنی پەرلەمانی هەرێمی کوردستان، تێکڕایان داوایان لەجەماوەر دەکرد، بەشداری هەڵبژاردن
بکەن، )ئەمە ئاسایـیە(، بەاڵم تیۆری سەیریان دادەهێنا، هەندێک دەیووت، )یەکێتی( و ) پارتی(، دەنگی جێگیری خۆیان
هەیە، ئەو بایکۆتە لە دەنگەکانی ئێمە کەمدەکاتەوە. هەندێکی تر دەیانوت بچن دەنگبدەن، بەکێ دەنگدەدەن بدەن، خۆتان
دەزانن بەکێ دەنگدەدەن، بەاڵم لە لەرەی )نەبرەی( دەنگی هەموویاندا، نەفرەتی جەماوەرییان هەست پێدەکرد لەبەرامبەر
خۆیان و لیستەکانیاندا.
جەماوەرێکی یەکجار زۆر بێ تریبۆن و بڵندگۆ مابوونەوە، وەک چۆن نوێنەرانیان نەبوو لەنێو لیست و قەوارە
پەرلەمانیـیەکاندا، ئاواش سەدا و دەنگ و نوێنەری سیاسی و حزبی و لیستی نەبوو لە دەرەوەی پەرلەمانیشدا، )یان زۆر
بەکەمی(، سەڕەڕای زۆروزەبەندی میدیا و هەزاران ڕ ۆژنامەنووس جگە لە یەک دوو کەناڵ نەبێت، ئەوانی دی
بەتەواوی بەفەرامۆشیان سپاردبوو، بەتایبەت بەشە ڕادیکاڵ و سۆشیالیستەکەی بەرەی بایکۆت، میدیا نەیدەویست بەهیچ
جۆرێک ئەم ڕەوتە لەگەڵ پرۆسەی هەڵبژاردن تێکەڵ بکات. سیمای چینایەتی و سروشتی هەڵوێستی ئەم جەماوەرە
بەڕادەیەکی یەکجار زۆر ڕ وون و بەرجەستەیە، بەش و پێکهاتە جۆراجۆرەکانی چینی کرێکارانە کە لەگەڵ حزب و
دەسەاڵتەکانی حکومەتی هەرێمی کوردستاندا ناکۆک و ناتەبان.
بۆشاییەکی سیاسی گەورە لە نێو فەزای هەڵبژاردندا خۆی دەرخستەوە، کە هەژارانی کوردستان هیچ بونێکی بەرجەستەی
حزبیان نیـیە و بێ ئالتەرناتیڤن. ئەم بێ ئەڵتەرناتیڤیـ یە، کە سیاسەت دەبێتە بابەتی هەموو دانیشتوان و نزیک لە ژیان و
پرسیار لەسەر دەسەاڵتی سیاسی و چارەنوسی ئاڵوگۆر دەکرێت، ئەوەندەی دی چینێکی گەورە نامۆبوون لە پرۆسەکە و
هەستیان دەکرد، دەست و دەم بەستراون، وە تایبەتی تر زۆر خنکێنەر و غەمگین )کەئیب( بوو بۆ هەموو ئەو هەڵسوڕاوە
کرێکاری و کۆمۆنیستانەی کە کەمپینی بۆرژوازییان دەبینی، چ کۆنەپەرستیەک و چ هۆسەیەکیان ناوەتەوە. ئەم ڕۆژانە
تەواو دەبن، بەاڵم، وە بەڕاستی ئایندەی دوای هەڵبژاردن و پێکهێنانی حکومەتی هەرێمی داهاتوو، شایانی بیرکردنەوەیەکی
زۆر جددییە.
ئەزموون و تاقیکردنەوەکانی خولەکانی پێشووتری پەرلەمان، ئەگەر بۆ بۆرژوازی و حزبەکانی مایەی دەرس و فێربوون
بێت، بۆ حزبی کرێکاران و چینی کرێکاریش هەروایە. خاڵێکی یەکجار گرنگ لەم پەیوەندەدا، ئەوە نیـیە، کە تاچەند
دەتوانین پەرلەمانیش وەک فورسەتێک بۆ خەباتی ئاشکراو پێ گەیەکی قانوونی بەکاربهێین، نەخێر بەڵکە لەگرەوی ئەوەدایە
کە چۆن حزب ڕۆ نەچێتە نێو کیشە و ناکۆکیـیەکانی ناو خێزانی بۆرژوازییەوە، کە چۆن و بەردەوام سەربەخۆیی سیاسی
و چینایەتی برەو پێ بدەین.
ئەوە ڕاستە بز ووتنەوەی کۆمۆنستی الوازە، چینی کرێکار، ڕێکخراوەی جۆراجۆری خۆی نیـیە…هتد، بەاڵم خاڵی بنەڕەتی
لەم کێشمەکێشە چینایەتیەدا، تیۆری شۆڕشی کۆمۆنستیـ یە کە هەمیشە لەنێو دڵی هەلومەرجە سەخت و پێچاوپێچەکاندا
پێویستە وەک ئامڕازی دروستکردنی سیاسەت و هەڵویست و حزبیەت، لەالیەن کۆمۆنستەکانەوە بەچینی کریکار بگات.
لەبایکۆت و بەرەی بایکۆت واوەتر، پڕکردنەوەی بۆشایی سیاسی بە ئاڵتەرناتی ڤی کۆمۆنستی بۆ کۆمەڵگای کوردستان،
ئەرکە سەرەکیەکەیە. میدیای کۆمۆنستی پێویستە ڕۆڵیکی یەکجار بەرجەستە لە نەخشاندنی ئەم سیاسەتەدا بگێڕێت.
٢٠٢٤-١٠-١٦

دوای ئەوەی ماوەی خولی پێنجەمی پەرلەمانی هەرێمی کوردستان لە (٦-١١-٢٠٢٢) کۆتایی هات، هەردوو حزبی دەسەڵات (پارتی) و (یەکێتی) نەیانتوانی بگەنە ڕێککەوتنێک کە خولی شەشەمی تێدا بەڕێوەبەرن، و ماوەی پەرلەمانیان درێژکردەوە، بەڵام (دادگای باڵای فیدڕاڵی عێڕاق) ئەمەی بەنادەستوری دانا و (پەرلەمانی هەرێمی کوردستان)ی هەڵوەشاندنەوە و (سەرۆکی هەرێم) و (حکومەتی هەرێم)ی پابەندکرد بە ئامادەکاری بۆ هەڵبژاردنی پەرلەمانی هەرێم لە ڕێگەی کۆمیسیۆنی هەڵبژاردنەکانی عێڕاقەوە.
ئەم خولەی شەشەمە کە بڕیارە لە (٢٠-١٠-٢٠٢٤) ئەنجام بدرێت، بەدوای پەرەسەندن و تاوسەندنی ناکۆکی هەردوو حزبدا دێت؛ نەک هەر لەناوخۆی هەرێمەکە لەسەر ڕاوڕووتی سەروەت و سامان و کەڵەکەی سەرمایە، نەک هەر لەسەر پێشبڕکێ لە جێبەجێکردنی سیاسەتە میلیتاریستیـیەکانی هەردوو ڕژێمی بوژوا کۆنەپەرستی (جمهوری ئیسلامی ئیران) و شۆفێنستی (تورکیا) و بەرژەوەندیـیەکانی ئیمپریالیزمی ئەمریکی لەناو خودی هەرێم و هەریەکە لە زۆنی ژێر دەسەڵاتدارەتی خۆیدا، بەڵکو لە دەرەوەی چوارچێوەی یاسایی هەرێمیش ناکۆکییەکانیان تەقیوەتەوە لەسەر پۆستی (سەرۆک کۆماری عێڕاق) و پۆستی (پارێزگاری کەرکووک).
ئەوەی کە لە هەڵمەتەکانی ئەم هەڵبژاردنەدا هەموو کەوتوونەتە پەلاماردان و ناوزڕاندنی سیاسی و تۆمەتبارکردنی یەکتری، بەتایبەتیش هەردوو حزبی دەسەڵاتدار و میلیشیایی هەرێمەکە، زۆر واوەترە لە هاشوهوش و هەرای کەمپێنی هەڵبژاردن و لە بنچینەدا دەگەڕێتەوە بۆ ئیفلاسێکی سیاسی تەمام عەیاری نەک هەر ئەم دوو حزبە، بەڵکو تەواوی بزووتنەوەی کۆمەڵایەتی سیاسی کوردایەتی و پوچەڵ بوونی قەوارەی هەرێم، دوای سێ دەیە لە فەرمانڕەوایەتی ناسیونالیزمی کورد بەسەر چارەنوسی جەماوەری زەحمەتکێشی ئەم هەرێمەدا.
لە سی (٣٠) ساڵی ڕابردوودا، ناسیونالیزمی کورد نەیتوانی هەرێمێکی یەکگرتوو لەناو دەوڵەتی ناوەندی عێڕاقدا پێک بهێنێت، کە حزبە بورژوا ناسیونالیستەکانی کورد بتوانن لە ڕێگەی کایەی سیاسی هەڵبژاردنەوە دەستاودەستی دەسەڵاتی تێدا ئەنجام بدەن و هەر چوار ساڵ جارێک حزبێک فەرمانڕەوا بێت، ئەوەی ڕۆشنبیرانی بورژوا لیبڕاڵ پێی دەڵێن دەوڵەتی یاسا و دامەزراوەکان، کە بەناوهێنانی لیک بەدەمیاندا دێتەخوارێ.
ئەوەی لە واقعدا لە ئارادایە دەستبەسەراگرتنی دوو حزبی میلیشیاییە بەسەر دوو ناوچەی هەرێمەکەدا، کە دەستیان داگرتووە بەسەر سەروەت و سامانی سروشتی و بوون بە خاوەن کۆمپانیا هەرە زەبەلاحەکان لەسەر ئاستی هەموو عێڕاق و قۆرخی هەموو چەشنە بزنێسێکیا کردووە لە بازرگانی و پیشەسازی و عەقارات و زەویوزار و گومرگی سەرسنورەکان … هەر یەکە لە زۆنی ژێر دەسەڵاتی خۆیدا.
بەم پێیە ناسیونالیزمی کورد وەک بزووتنەوەیەکی کۆمەڵایەتی سیاسی و فکری، نەیتوانیوە چینی بورژوازی کورد لەم هەرێمەدا یەکگرتوو بکات و بیکات بە خاوەن ئۆڕگانێکی یەکگرتووی دەسەڵات.
لێرەوە لەم ڕوانگەوە هیچ مانایەک نامێنێتەوە بۆ هەڵبژاردنی پەرلەمانی بۆ دەستاودەست پێکردنی دەسەڵات، چونکە ئەسڵەن ئەو ئۆڕگانە یەکگرتووە نەهاتۆتەئاراوە و لە ئارادا نییە تا دەستاودەستی دەسەڵاتی پێ بکرێت!
بەدڵنیاییەوە ناوەڕۆکی دەسەڵات لە هەر زۆنێکدا بورژوازیـیە و پەیوەندیـیە کۆمەڵایەتییەکان پەیوەندییەکی سەرمایەدارانەی چینایەتیی چەوسێنەرانە و زاڵمانەیە، وە سەرمایەدارانیش بەهرەمەندن لە کۆی سیستمی سەرمایەداری و ئابووری نیولیبرالیزم و بەرژەوەندییەکانیان پارێزراوە لەلایەن دەسەڵاتەوە لەهەر زۆنە بەجیا، و بە زەبری سەرەنێزەی میلیشیای حزبی.
حکومەتی هەرێم، هەر وەزارەتێکی بگری لە ناوەڕۆکدا دوو وەزارەتە، بەتایبەت وەزارەتەکانی (پێشمەرگە،دارایی،داد)، حکومەتی هەرێم یەک سەرباز و یەک پێشمەرگەی نیـیە، ئەوەی هەیە میلیشیای (پارتی) و (یەکێتی)ە، ئەم حکومەتە یەک کەناڵی میدیایی تەلەفزیۆنی نییە، بەڵام هەریەکێک لەو حزبانەی دەسەڵات دەیانیان هەیە. بودجە و داهات و خەرجی هەر زۆرنێک جیایە، دادگا و یاسا لە هەر زۆنێک بەجۆرێک جێبەجێ دەکرێت.
جا ئەگەر وەک گریمانەیەک وادابنێین کە لیستە ئۆپۆزیسیۆنەکانی دەرەوەی هەردوو حزبی دەسەڵات زۆرینەی کورسیـیەکان بەدەست بهێنن، ئەوا لە باشترین حاڵەتدا دەبنە خاوەنی حکومەتێکی کارتۆنی کە هیچ شتێکی نیـیە، و ئەوەی هەیە بەدەست هەردوو حزبی میلیشیایـیەوەیە. ئەگەر نەشڵێین ئەستەمە، ئەوا زۆر سەختە ئەم دوو حزبە دامودەزگای ئاسایش و دارایی و دادگا و … هتد ڕادەستی ئەو لایەن و حزبانە بکەن کە لە ئێستادا ئۆپۆزسیۆن واتا نەیار و ناحەزیانن.
بەپێی بانگەشەی بورژوازی بێت، هەڵبژاردنی پەرلەمانی و دەستاودەستپێکردنی دەسەڵات بۆ چارەسەری کێشە و گرفتەکانە، لەم حاڵەتە دیاریکراوەی هەرێمی کوردستاندا بە بردنەوەی ئۆپۆزسیۆن نەک هەر گرفتەکان چارەسەر نابن، بەڵکو قەیرانی پێکهێنانی حکومەتیش دێتە ئاراوە کە چۆنچۆنی حکومەت پێکبهێندرێت لەنێو ئەم هەموو لیست و قەوارانە و ئەم دوو حزبەی کە ئامادە نین دەسەڵات و داراییەکانیان ڕادەست بکەن؟
بەم پێیە هەڵبژاردنی ئەم جارە نەک هەر هیچ ئومێد بەخش نابێت، بەڵکو دەروازەیەکە بۆ خەستبوونەوەی هەرچی زیاتری قەیرانەکان، و شکاندنەوەی لەسەری جەماوەری کرێکار و زەحمەتکێش و توێژە بێبەش و پەراوێزخراوەکانی وەک لاوان و ژنان.
سەرمایەداری و دەسەڵاتە بورژوازیـیەکەی لە هەرێم و لە عێڕاقدا گەیشتۆتە بن بەست، ئۆپۆزسیۆنی قەومی و ئیسلامی و نیو-لیبڕاڵ ئاگا بن بەم واقعیەتە یان نا، ئەرکی چینایەتییانە کە خۆشباوەڕی و فریوکاری پەرەپێبدەن تا خەڵکی کێش بکەن بۆسەر سندوقەکانی دەنگدان و لە ڕێگەی شانۆگەری هەڵبژاردنەوە دەریچەیەک پەیدا بکەن بۆ ڕزگارکردنی سیستم و جیهانەکەیان لەو قەیرانەی کە تێیکەوتووە.
ئەوە ڕێکخراونەبوون و یەکگرتوونەبوونی چینی کرێکار و زاڵ نەبوونی ئاسۆی سۆشیالیستی ڕزگاریخوازانەیە کە تەواوی دەردی سەری و نەهامەتیـیەکانی ئەم قەیرانەی سەرمایەداری و دەسەڵاتی بورژوازی، وە لەگەڵیشیا شانۆگەری هەڵبژاردن درێژە دەکێشێت و دووبارە و چەندبارە دەبنەوە.
ئەمڕۆ نەک هەر لە عێڕاق و لە هەرێمی کوردستان، بەڵکو لە زووربەی وڵاتانی سەرمایەداری قەیرانگرتوودا، بژاردەیەکی تری سیاسی لە دەرەوەی ئەم شانۆگەریـیەی هەڵبژاردنی پەرلەمانی لە ئارادایە، بەڵام بەرجەستەکردنەوەی ئەم بژاردەیە پەیوەستە بە پەرەدارکردنی ئاگاهی چینایەتی و تەحەززووبی کۆمۆنیزم لە دەرونی چینی کرێکار و هەژموونی پەیداکردنی ئاسۆی سۆشیالیستی وەک ئاڵتەرناتیڤێک بەسەر کۆمەڵگەدا. ئەمەش ئەرکی کۆمۆنیستەکان و کرێکارانی پێشڕەوی سۆشیالیستە.

١٧-١٠-٢٠٢٤

حکومەتی هەرێمی کوردستان بەری ڕەنجی خەباتی نوێی پتر لە شەست ساڵی گەلەکەمانە . ئەم حکومەتە ئەو جەستە شەکەت و پڕ لە نەخۆشی و کەم وکورتیەیە کە زۆرینەی گەلەکەمانی بێزار و نائومێد کردوە ، بەڵام هەر ئەو جەستەیەشە کە نەمامی ڕۆحێک تێیدا دەژی و پارێزراوە پتر لە چوارسەد ساڵە لە خاک و خۆڵی کوردستان دا سەری دەرهێناوە و سەدان باهۆز و گەردەلول و بومەلەرزە نەیانتوانیوە لەگەشەکردنی بوەستێنن و لە ڕەگ و ڕیشەوە هەڵیکەنن، ئەوە نەمامی داربەڕوی ڕۆحی ئەو کوردبون و کوردایەتیەیە لە مێژوی نوسراوی نوێدا پێش چوار سەد ساڵ شەرەفخانی بەدلیسی و ئینجا ئەحمەدی خانێ و حاجی قادری کۆیی وفایق بکەس و قانیع و شێرکۆ بێکەس و پەشێو و لەتیف هەڵمەت و ……. بانگیان بۆدا و وردە وردە پەیامەکەیان گەیشتە گوێی ملیۆنەها ئینسانی کورد لە هەمو دنیادا.
ئێستا کە بۆ هەڵبژاردنی خولی شەشەمی پەرلەمانی کوردستان بۆ دروستکردنی کابینەیەکی نوێی حکومەت دەنگدان دەستیپێکردوە، وەک هاوڵاتیەکی ئاسایی چی بکەین ؟
ڕەخنە ڕەوا و ڕاست و توند و تیژەکانمان لەم حکومەتە ، کە لە ناخی زۆرمان دا بوەتە زوخاو و خەفەت و جنێو و سوکایەتی پێکردن ، ئەم ڕەخنانە بخۆینەوە و بیگۆڕین بۆ تۆڵەی ئەوەی هەر نەچین بۆ دەنگدان؟ دەست بە کڵاوی خۆمانەوە بگرین با نەیبات؟ وەک بەکاربەرێک هەر خەریکی تێرکردنی پێویستیە مادیەکانی ژیانی ڕۆژانەمان بین؟ شەوان پاڵی لێبدەینەوە و خەریکی تەماشاکردنی زنجیرە تورکی و ئێرانی و عەرەبیەکان یا تەماشاکردنی پاڵەوانێتیی فتبۆڵینی بەرشە و ڕۆیاڵ بین؟ یا تەرکی دنیا بکەین و هەمو وزەی ڕۆحی و جەستەیی ژیانمان لە خواپەرستی خەرجبکەین؟
باشە ئەگەر وەک ئەوانەی سەرەوەمان کرد دۆخی ژیانمان باشتر دەبێت؟ پەرلەمان و حکومەتی ئایندەی هەرێم باشتر و دادپەروەرتر و کاراتر و پێشکەوتوتر دەبێت؟
ئەم جارە چاکسازی و گۆڕینی گرنگ کراون لە شیوە و ناوەڕۆکی هەڵبژاردن دا، بە جۆرێک کە دادپەروەریی زۆرتری تێدایە و ئەگەری فڕوفێڵ و گزی و دزیی دەنگ کەمترە لەوانی پێشو.
لە هەمو دنیای پێشکەوتودا بە هەڵبژاردنی ئازاد ئەندامانی پەرلەمان هەڵدەبژێردرێ و ئەمیش حکومەت دروستدەکەت، ئەوانەی دەنگ نادەن باشە ئەی چۆن حکومەت دروستبکەین؟ لێگەڕێین حکومەتە شکستخواردوەکەی ئێستا درێژە بە مانەوەی خۆی بدات؟ ناڵێم ژیان چونکە ئەوە ژیان نیە! ئەی لێگەڕێین سەرۆکی حیزب و بنەماڵە دەسەڵاتدارەکان لە پشتی دەرگای داخراوەوە بە کەیفی خۆیان حکومەتێکی خراپتر لەوەی ئێستا دروستبکەن؟ حکومەت بە یاسا دەڕوات بە ڕێوە، یاساش لە پەرلەمان بڕیاری لەسەر دەدرێ، پەرلەمان چاودێریی کارەکانی حکومەت و پیادەکردنی یاساکان دەکات، لێگەڕێین خەڵکی نا-خۆپەرست و نیشتمانپەروەر و ڕۆشنبیر و ئەزموندار بچنە پەرلەمان یا خەڵکی پۆست و پارە و خۆپەرست و ناڕۆشنبیر و نا – نیشتمانپەروەر بچنە پەرلەمانەوە؟
کە کەسیان بە باش نازانی، ئایا لەم سەدان کەس و دەیان لیستی هەڵبژاردنەدا تۆی هاوڵاتی ناتوانی یەکێکیان هەڵبژێری کە خراپی و ناشیرینیەکانی لەوانی تر کەمتر بێت؟
من دەتوانم ! بۆیە بە دڵ و دەرونێکی گەشبینەوە و بە جلی کوردیەوە دەنگی خۆم دەدەم و هیوادارم تۆش وابکەیت، دڵنیابە نەخۆت و خۆشەویستانت، نە کورد و کوردستانەکەت بەمە زیانتان پێناگات و دۆخەکەش خراپتر نابێت لە پێش هەڵبژاردن!

د.هەژار مەعروف

وەرزەکانی فەلسەفە

پرۆژەیەکی نوێی ( گەلەری ئارام)ە هەرجارەو خوێندنەوەیەک بۆ فەیلەسوفێک دەکات بە هاوبەشی لەگەڵ د. ئازاد حەمە

پێویستمان بە فێربوونی نیچەیە

وانەی سێیەم:

چوکوشکاری لە ناو فەلسەفەدا:
روخاندندی بتە درۆینەکان.

– ئیسپانیا به “وڵاتی‌ ناوه‌ندی سه‌رنج” لە بازاڕی فیلمی ئه‌وروپا لە حه‌فتاوپێنجه‌مین فێستیڤاڵی نێونه‌ته‌وه‌یی فیلمی “بەرلیناله‌” له ساڵی ٢٠٢٥ ناسێندرا.

به پێی ڕاپۆڕتی ڕاگه‌یێندراویی ڕۆژنامه‌وانی ‌فێستیڤاڵی نێونه‌ته‌وه‌یی فیلمی “بەرلیناله‌”؛ ئیسپانیا ده‌بێته “وڵاتی‌ ناوه‌ندی سه‌رنج” Country in Focus لە بازاڕی فیلمی ئه‌وروپا EFM لە حه‌فتاوپێنجه‌مین خولی فێستیڤاڵی نێونه‌ته‌وه‌یی فیلمی “بەرلیناله‌” Berlinale له ساڵی ٢٠٢٥. زۆربه‌ی فیلمسازان، وڵاتی ئیسپانیایان به شوێنێکی فیلمی ئه‌وروپی پته‌و و به‌‌هێزێکی سه‌رسووڕهێنه‌ریی نێوده‌وڵه‌تی گۆڕیوه و دابوونه‌ریتی کۆن و سه‌رکه‌وتووی فیلمه جۆراوجۆ‌ره‌کانی ئیسپانی له به‌رنامه‌ی فێستیڤاڵ، له بازاڕی فیلمی ئه‌وروپا و هه‌روه‌ها له پلانه‌کانی پیشه‌سازیی به‌ڕلیناله‌دا ڕه‌نگیداوه‌ته‌وه.

له درێژه‌ی ئه‌و داهێنانه‌ی که له ساڵی ٢٠١٧ ده‌ستی پێکرد، بازاڕی فیلمی ئه‌وروپا به پلانی “وڵاتی‌ ناوه‌ندی سه‌رنج”، ناوچه‌یه‌کی سینه‌مایی گه‌وره‌ی له ناوه‌ندیی سه‌رنجدا داناوه. پیشه‌سازیی سینه‌ما، کاریی داهێنه‌رانه له ڕوانگه‌ی چه‌ند لایه‌نییه‌وه و هه‌روه‌ها هانده‌ریی نوێی پێشکه‌ش ده‌کرێت و ئاستی په‌یوه‌ندییه نێوده‌وڵه‌تییه‌کان به‌رز ده‌بێته‌وه. پاش ئاماده‌بوونی وڵاتانی مه‌کزیک، که‌نه‌دا، نۆڕوێژ، شیلی، باڵتیک و ئیتاڵیا، پلانی “ئیسپانیا له ناوه‌ند” لە بازاڕی فیلمی ئه‌وروپا لە فێستیڤاڵی نێونه‌ته‌وه‌یی فیلمی “بەرلیناله‌”؛ پێگه‌ی فیلمی ئه‌ورووپا هه‌ڵده‌سه‌نگێنێت و ده‌رفه‌ته‌ جۆراوجۆره‌کان بۆ وتووێژ له‌گه‌ڵ به‌رهه‌مهێنه‌ران، بڵاوکه‌ره‌وه‌کان، سه‌رمایه‌داران و کارناسان پیشه‌سازیی سینه‌ما له ژانڕه‌ جیاوازه‌کانی له ئه‌نیمه‌یشنه‌وه تاکوو دڕام و زنجیره دڕاماکان پێشکه‌ش ده‌کات.

له درێژه‌ی ئه‌م ڕاگه‌یێندراوه ڕۆژنامه‌وانییه‌دا هاتووه: فیلمسازیی ئیسپانی نیو سه‌ده‌یه که به‌رنامه‌ی “به‌ڕلیناله”ی ده‌وڵه‌مه‌ند کردووه. ده‌یان فیلمی ئیسپانی که له لایه‌ن به‌هره‌مه‌نده هه‌ڵکه‌وتوو و بلیمه‌ته‌کان خوڵقاندنیان بۆ کرواه، بینه‌ران و ئه‌ندامانی لێژنه‌ی دادوه‌رانیان به شێوه‌ی یه‌کسان تووشی سه‌رسووڕمان کردووه؛ ٩ فیلمی براوه‌ توانیویانه خه‌ڵاتی “ورچی زێڕین” Golden Bear باشترین خه‌ڵاتی فێستیڤاڵی به‌ڕلیناله به‌ده‌ستبێنن، “ئالکاڕاس” Alcarràs به‌رهه‌مه جوانه‌كه‌ی “کاڕلا سیمۆن” Carla Simón له ساڵی ٢٠٢٢ نوێترین ئه‌وانه‌یه. “پێدرۆ ئاڵمادۆڤار” Pedro Almodóvar هه‌روه‌ها پێگه‌یه‌کی گرینگی له مێژووی به‌ڕلیناله‌دا هه‌یه، چونکه فیلمی سینه‌مایی “یاسای ئۆگره‌تی” La ley del deseo له یه‌که‌مین نمایشی جیهانیدا له به‌شی “پانۆڕاما” Panorama له ساڵی ١٩٨٧ پیشان درا و توانی خه‌ڵاتی TEDDY AWARD بۆخۆی مسۆگر بکات.

خاتوو “تریشیا تۆتێل” Tricia Tuttle به‌رپرسی ‌فێستیڤاڵی نێوده‌وڵه‌تی فیلمی “بەرلیناله‌” سه‌باره‌ت به ئیسپانیا “وڵاتی‌ ناوه‌ندی سه‌رنج” گوتی: ئێمه به تامه‌جرۆییه‌وه چاوه‌ڕێی میوانان و به‌هره‌مه‌نده نوێیه‌کان له فێستیڤاڵین تاکوو پێکه‌وه جه‌ژنی پیشه‌سازیی فیلمی ئیسپانیا لە بازاڕی فیلمی ئه‌وروپا پیرۆز ڕابگرین.

له کۆتایی ئه‌م ڕاگه‌یێندراوه ڕۆژنامه‌وانییه‌دا هاتووه: ئیسپانیا به‌بڕشته‌وه به‌ڵێن ده‌دات که په‌ره به به‌رهه‌مهێنانی فیلمی په‌یه‌دار و به‌دیجیتاڵی کردنی داهاتووی پیشه‌سازی سینه‌مای ئیسپانیا بدات. به لوتفی شه‌وقده‌ره ماڵیاتییه‌کان و کۆمه‌کی ماڵی ده‌وڵه‌ت، وڵاتی ناوه‌ندی سه‌رنج له بازاڕی فیلمی ئه‌وروپا ٢٠٢٥ به ناونیشانی شوێنی وێنه‌گرتن بۆ به‌رهه‌مه‌ هاوبه‌شه‌ نێونه‌ته‌وییه‌کان، خوازیاریی زۆری هه‌یه. بێجگه له شوێنی وێنه‌گرتنه ناسراوه‌ سینه‌ماییه‌کان له شاره‌کانی مه‌درید و بارسلۆنا، ئه‌و ناوچانه‌ی که هاتووچۆی زۆریان به‌سه‌ره‌وه‌یه وه‌کوو ویلایه‌ته‌کانی باسک، کاتالۆنیا، گالیسیا، دوورگه‌کانی قه‌ناری و ئه‌ندلۆسیش؛ دڵڕفێنییه‌کانی پیشه‌سازیی سینه‌ما و هه‌روه‌ها ناوچه‌ تایبه‌تمه‌نده بێوێنه‌کانی ‌له خۆ گرتووه.

خاتوو “ته‌نجه مایسنێر” Tanja Meissner به‌رپرسی “بەرلیناله پڕۆ‌” Berlinale Pro سه‌باره‌ت به ئیسپانیا “وڵاتی‌ ناوه‌ندی سه‌رنج” لە بازاڕی فیلمی ئه‌وروپا له‌وبڕوایه ‌دایه: پیشه‌سازیی سینه‌ما و میدیای ئیسپانیا ناوبا‌نگی جیهانی خۆی بۆ گۆڕان به ناوه‌ندێکی ئه‌وروپی به لوتفی خوڵقاندنه به‌رچاوه‌کان، دانانی سه‌رمایه‌ی به‌مه‌به‌ست و داهێنه‌رانه‌ی ته‌کنۆلۆژیا به‌‌هێزتر کردووه و له ئاماده‌بوونێکی به‌هێزیی نێونه‌ته‌وه‌یی دایه به ناوه‌رۆکی کوالیته‌ی باش و ڕه‌سه‌نایه‌تی به‌هره‌مه‌نده‌وه. ئه‌م وڵاته شه‌وقده‌ره ماڵیاتییه پێشبڕکێیانه، ڕێککه‌وته‌نامه‌کانی به‌رهه‌می هاوبه‌ش و ژێرخانی پیشه‌سازیی به‌هێز پێشکه‌ش ده‌کات.

“ئێڕنێست ئۆڕتاسۆن” Ernest Urtasun وه‌زیری که‌لتووری ئیسپانیا سه‌باره‌ت به ئیسپانیا “وڵاتی‌ ناوه‌ندی سه‌رنج” لە بازاڕی فیلمی ئه‌وروپا گوتی: بازاڕی فیلمی ئه‌وروپا، بێگومان یه‌کێکه له به‌هێزترین پلاتفۆرمه‌کان بۆ سینه‌مای ئه‌ورووپا و ئیسپانیا به ناونیشانی “وڵاتی‌ ناوه‌ندی سه‌رنج” بۆ ئێمه ئه‌و هه‌له ده‌ڕ‌ه‌خسێنێت تاکوو به‌هره‌مه‌ندییه‌کانی پیشه‌سازیی ئیسپانیا له هه‌موو بواره‌کانیدا. له‌وانه؛ داهێنان، به‌رهه‌مهێنان، بڵاوکردنه‌وه و پێگه‌ی جیهانی‌ سینه‌مای خۆمان ده‌ربخه‌ین. له‌ڕاستیدا، ئه‌مه ئه‌رک و شانازیی وه‌زاره‌تی که‌لتووری ئیسپانیایه‌. پشتیوانی و ناساندنی پیشه‌سازیی سینه‌ما، ده‌رهێنه‌ران و به‌رهه‌مهێنه‌ران و هه‌روه‌ها ئیزنی سه‌رهه‌ڵدانی زیاتری سینه‌مای ئیسپانیا ده‌دات بۆ درێژه‌پێدانی ئه‌م ڕێگا پڕبایخه، هه‌ر وه‌کوو له ئێستادا له بازاڕه جیهانییه‌کانی فیلمدا ئاماده‌یه و بینه‌ران له سه‌رتاسه‌ری دنیا، به دیارییه‌وه داده‌نیشن.

بازاڕی فیلمی ئه‌وروپا EFM لە ڕۆژانی ١٣ تا ١٩ی فێبرییه‌ی ٢٠٢٥ له چوارچێوه‌ی حه‌فتاوپێنجه‌مین خولی فێستیڤاڵی نێونه‌ته‌وه‌یی فیلمی “بەرلیناله‌” Berlinale لە شاری بەرلین له‌ وڵاتی ئەڵمانیا بەڕێوەده‌چێت.

وێنەکان: مەنسوور جیهانی

بۆ زانیاریی زیاتر:
https://www.berlinale.de/en/2025/news-press-releases/257538.html

مەنسوور جیهانی – ئیسپانیا به “وڵاتی‌ ناوه‌ندی سه‌رنج” لە بازاڕی فیلمی ئه‌وروپا لە حه‌فتاوپێنجه‌مین فێستیڤاڵی نێونه‌ته‌وه‌یی فیلمی “بەرلیناله‌” له ساڵی ٢٠٢٥ ناسێندرا.

به پێی ڕاپۆڕتی ڕاگه‌یێندراویی ڕۆژنامه‌وانی ‌فێستیڤاڵی نێونه‌ته‌وه‌یی فیلمی “بەرلیناله‌”؛ ئیسپانیا ده‌بێته “وڵاتی‌ ناوه‌ندی سه‌رنج” Country in Focus لە بازاڕی فیلمی ئه‌وروپا EFM لە حه‌فتاوپێنجه‌مین خولی فێستیڤاڵی نێونه‌ته‌وه‌یی فیلمی “بەرلیناله‌” Berlinale له ساڵی ٢٠٢٥. زۆربه‌ی فیلمسازان، وڵاتی ئیسپانیایان به شوێنێکی فیلمی ئه‌وروپی پته‌و و به‌‌هێزێکی سه‌رسووڕهێنه‌ریی نێوده‌وڵه‌تی گۆڕیوه و دابوونه‌ریتی کۆن و سه‌رکه‌وتووی فیلمه جۆراوجۆ‌ره‌کانی ئیسپانی له به‌رنامه‌ی فێستیڤاڵ، له بازاڕی فیلمی ئه‌وروپا و هه‌روه‌ها له پلانه‌کانی پیشه‌سازیی به‌ڕلیناله‌دا ڕه‌نگیداوه‌ته‌وه.

له درێژه‌ی ئه‌و داهێنانه‌ی که له ساڵی ٢٠١٧ ده‌ستی پێکرد، بازاڕی فیلمی ئه‌وروپا به پلانی “وڵاتی‌ ناوه‌ندی سه‌رنج”، ناوچه‌یه‌کی سینه‌مایی گه‌وره‌ی له ناوه‌ندیی سه‌رنجدا داناوه. پیشه‌سازیی سینه‌ما، کاریی داهێنه‌رانه له ڕوانگه‌ی چه‌ند لایه‌نییه‌وه و هه‌روه‌ها هانده‌ریی نوێی پێشکه‌ش ده‌کرێت و ئاستی په‌یوه‌ندییه نێوده‌وڵه‌تییه‌کان به‌رز ده‌بێته‌وه. پاش ئاماده‌بوونی وڵاتانی مه‌کزیک، که‌نه‌دا، نۆڕوێژ، شیلی، باڵتیک و ئیتاڵیا، پلانی “ئیسپانیا له ناوه‌ند” لە بازاڕی فیلمی ئه‌وروپا لە فێستیڤاڵی نێونه‌ته‌وه‌یی فیلمی “بەرلیناله‌”؛ پێگه‌ی فیلمی ئه‌ورووپا هه‌ڵده‌سه‌نگێنێت و ده‌رفه‌ته‌ جۆراوجۆره‌کان بۆ وتووێژ له‌گه‌ڵ به‌رهه‌مهێنه‌ران، بڵاوکه‌ره‌وه‌کان، سه‌رمایه‌داران و کارناسان پیشه‌سازیی سینه‌ما له ژانڕه‌ جیاوازه‌کانی له ئه‌نیمه‌یشنه‌وه تاکوو دڕام و زنجیره دڕاماکان پێشکه‌ش ده‌کات.

له درێژه‌ی ئه‌م ڕاگه‌یێندراوه ڕۆژنامه‌وانییه‌دا هاتووه: فیلمسازیی ئیسپانی نیو سه‌ده‌یه که به‌رنامه‌ی “به‌ڕلیناله”ی ده‌وڵه‌مه‌ند کردووه. ده‌یان فیلمی ئیسپانی که له لایه‌ن به‌هره‌مه‌نده هه‌ڵکه‌وتوو و بلیمه‌ته‌کان خوڵقاندنیان بۆ کرواه، بینه‌ران و ئه‌ندامانی لێژنه‌ی دادوه‌رانیان به شێوه‌ی یه‌کسان تووشی سه‌رسووڕمان کردووه؛ ٩ فیلمی براوه‌ توانیویانه خه‌ڵاتی “ورچی زێڕین” Golden Bear باشترین خه‌ڵاتی فێستیڤاڵی به‌ڕلیناله به‌ده‌ستبێنن، “ئالکاڕاس” Alcarràs به‌رهه‌مه جوانه‌كه‌ی “کاڕلا سیمۆن” Carla Simón له ساڵی ٢٠٢٢ نوێترین ئه‌وانه‌یه. “پێدرۆ ئاڵمادۆڤار” Pedro Almodóvar هه‌روه‌ها پێگه‌یه‌کی گرینگی له مێژووی به‌ڕلیناله‌دا هه‌یه، چونکه فیلمی سینه‌مایی “یاسای ئۆگره‌تی” La ley del deseo له یه‌که‌مین نمایشی جیهانیدا له به‌شی “پانۆڕاما” Panorama له ساڵی ١٩٨٧ پیشان درا و توانی خه‌ڵاتی TEDDY AWARD بۆخۆی مسۆگر بکات.

خاتوو “تریشیا تۆتێل” Tricia Tuttle به‌رپرسی ‌فێستیڤاڵی نێوده‌وڵه‌تی فیلمی “بەرلیناله‌” سه‌باره‌ت به ئیسپانیا “وڵاتی‌ ناوه‌ندی سه‌رنج” گوتی: ئێمه به تامه‌جرۆییه‌وه چاوه‌ڕێی میوانان و به‌هره‌مه‌نده نوێیه‌کان له فێستیڤاڵین تاکوو پێکه‌وه جه‌ژنی پیشه‌سازیی فیلمی ئیسپانیا لە بازاڕی فیلمی ئه‌وروپا پیرۆز ڕابگرین.

له کۆتایی ئه‌م ڕاگه‌یێندراوه ڕۆژنامه‌وانییه‌دا هاتووه: ئیسپانیا به‌بڕشته‌وه به‌ڵێن ده‌دات که په‌ره به به‌رهه‌مهێنانی فیلمی په‌یه‌دار و به‌دیجیتاڵی کردنی داهاتووی پیشه‌سازی سینه‌مای ئیسپانیا بدات. به لوتفی شه‌وقده‌ره ماڵیاتییه‌کان و کۆمه‌کی ماڵی ده‌وڵه‌ت، وڵاتی ناوه‌ندی سه‌رنج له بازاڕی فیلمی ئه‌وروپا ٢٠٢٥ به ناونیشانی شوێنی وێنه‌گرتن بۆ به‌رهه‌مه‌ هاوبه‌شه‌ نێونه‌ته‌وییه‌کان، خوازیاریی زۆری هه‌یه. بێجگه له شوێنی وێنه‌گرتنه ناسراوه‌ سینه‌ماییه‌کان له شاره‌کانی مه‌درید و بارسلۆنا، ئه‌و ناوچانه‌ی که هاتووچۆی زۆریان به‌سه‌ره‌وه‌یه وه‌کوو ویلایه‌ته‌کانی باسک، کاتالۆنیا، گالیسیا، دوورگه‌کانی قه‌ناری و ئه‌ندلۆسیش؛ دڵڕفێنییه‌کانی پیشه‌سازیی سینه‌ما و هه‌روه‌ها ناوچه‌ تایبه‌تمه‌نده بێوێنه‌کانی ‌له خۆ گرتووه.

خاتوو “ته‌نجه مایسنێر” Tanja Meissner به‌رپرسی “بەرلیناله پڕۆ‌” Berlinale Pro سه‌باره‌ت به ئیسپانیا “وڵاتی‌ ناوه‌ندی سه‌رنج” لە بازاڕی فیلمی ئه‌وروپا له‌وبڕوایه ‌دایه: پیشه‌سازیی سینه‌ما و میدیای ئیسپانیا ناوبا‌نگی جیهانی خۆی بۆ گۆڕان به ناوه‌ندێکی ئه‌وروپی به لوتفی خوڵقاندنه به‌رچاوه‌کان، دانانی سه‌رمایه‌ی به‌مه‌به‌ست و داهێنه‌رانه‌ی ته‌کنۆلۆژیا به‌‌هێزتر کردووه و له ئاماده‌بوونێکی به‌هێزیی نێونه‌ته‌وه‌یی دایه به ناوه‌رۆکی کوالیته‌ی باش و ڕه‌سه‌نایه‌تی به‌هره‌مه‌نده‌وه. ئه‌م وڵاته شه‌وقده‌ره ماڵیاتییه پێشبڕکێیانه، ڕێککه‌وته‌نامه‌کانی به‌رهه‌می هاوبه‌ش و ژێرخانی پیشه‌سازیی به‌هێز پێشکه‌ش ده‌کات.

“ئێڕنێست ئۆڕتاسۆن” Ernest Urtasun وه‌زیری که‌لتووری ئیسپانیا سه‌باره‌ت به ئیسپانیا “وڵاتی‌ ناوه‌ندی سه‌رنج” لە بازاڕی فیلمی ئه‌وروپا گوتی: بازاڕی فیلمی ئه‌وروپا، بێگومان یه‌کێکه له به‌هێزترین پلاتفۆرمه‌کان بۆ سینه‌مای ئه‌ورووپا و ئیسپانیا به ناونیشانی “وڵاتی‌ ناوه‌ندی سه‌رنج” بۆ ئێمه ئه‌و هه‌له ده‌ڕ‌ه‌خسێنێت تاکوو به‌هره‌مه‌ندییه‌کانی پیشه‌سازیی ئیسپانیا له هه‌موو بواره‌کانیدا. له‌وانه؛ داهێنان، به‌رهه‌مهێنان، بڵاوکردنه‌وه و پێگه‌ی جیهانی‌ سینه‌مای خۆمان ده‌ربخه‌ین. له‌ڕاستیدا، ئه‌مه ئه‌رک و شانازیی وه‌زاره‌تی که‌لتووری ئیسپانیایه‌. پشتیوانی و ناساندنی پیشه‌سازیی سینه‌ما، ده‌رهێنه‌ران و به‌رهه‌مهێنه‌ران و هه‌روه‌ها ئیزنی سه‌رهه‌ڵدانی زیاتری سینه‌مای ئیسپانیا ده‌دات بۆ درێژه‌پێدانی ئه‌م ڕێگا پڕبایخه، هه‌ر وه‌کوو له ئێستادا له بازاڕه جیهانییه‌کانی فیلمدا ئاماده‌یه و بینه‌ران له سه‌رتاسه‌ری دنیا، به دیارییه‌وه داده‌نیشن.

بازاڕی فیلمی ئه‌وروپا EFM لە ڕۆژانی ١٣ تا ١٩ی فێبرییه‌ی ٢٠٢٥ له چوارچێوه‌ی حه‌فتاوپێنجه‌مین خولی فێستیڤاڵی نێونه‌ته‌وه‌یی فیلمی “بەرلیناله‌” Berlinale لە شاری بەرلین له‌ وڵاتی ئەڵمانیا بەڕێوەده‌چێت.

وێنەکان: مەنسوور جیهانی

بۆ زانیاریی زیاتر:
https://www.berlinale.de/en/2025/news-press-releases/257538.html

پێش ئەوەی بگەمە وێستگەی مردن ،
بێ لایەنیی خۆم ڕادەگەیەنم لە ژیان ..
وەک ئەوەی کە ڕژامە ناو ئاوەڕۆی کوردستان ،
بێ لایەنیی خۆم ڕاگەیاند لە خوێندن ..
لە پێشکەوتن .. لە داهێنان ..
بێلایەنیی خۆم ڕاگەیاند له پێکەنین ،
پێش گەیشتنی تاوی ناوەختی گریان ..
لە تۆوە نزیکتر بووم لە خۆم ..
یەک هەناسە لە نێوانماندا مابوو ..
یەک هەنگاو کەمتر ، ئەمزانیی ،
هۆگرم بیت ، هیچی تازەم پێ نییە بۆت ،
پێش گەیشتنی دەنگی باران ،
بێ لایەنیی خۆمم ڕاگەیاند لە هەورەکان ..
بە شەقاما ئەڕۆیشتم و ..
شەڕم لەگەڵ هەنگاوەکان ڕائەگەیاند ..
ئەو لەو دوورەوە منی دۆزییەوە ،
من لەم نزیکەوە ئەوم نەبینی ..
بووین بە قوربانی دابڕان ..
پێش گەیشتنی لیستی مردنی ئەمشەو ،
بێلایەنی خۆم لەم تەنەکەی خۆڵە ڕاگەیاند ..

شتی تریش ..

ــ نەوزاد بەندی ــ

لە هەڵبژاردنی ئێستادا لە کوردستان هەر کام لە یەکێتی و پارتی دروشمی “گۆڕینی دەسەڵات و پاراستنی هەرێم”یان دژ بەیەک بەرزکردۆتەوە تا بتوانن دەنگدەران بەکاربێنن بۆ بەدەستهێنانی کورسی زیاتر لە پەرلەمانی داهاتودا. بەڵام لە ڕاستیدا کورسیەکانی پەرلەمان هەرچۆنێک ڕێکی بخەنەوە ئەم کەشتیەی دەسەڵاتی تێکشکاوی سیاسی و ئابوری هەرێمیان بەرەو پێشەوە پێ ئاراستە ناکرێ. لەو کاتەوە کە “کاپتن ئەمریکا” دەستی بەرداوە لەم ئەزمونی “فیدراڵی”یەی یەکێتی و پارتی، ئیتر ئەم کەشتیەی دەسەڵاتیان کەوتۆتە گێژاوێکەوە کە بە هیچ شێوەیەک خۆی ناگرێتەوە. ئێستا لەلایەک ئێران زۆنی سەوزی یەکێتی بە بارمتە گرتوە بۆ خزمەتکردن بە ئامانجەکانی لە عێراقدا ولە قەفەزکردنی حزبە ئۆپۆزسیۆنە کوردەکان و تورکیاش لەسەرەوە زۆنی زەردی پارتی، وەک حەوشەی پشتەوەی ئۆپەراسیۆنەکان و چاڵە نەوتی هەرزان لێکردوە، کە ئارەزوی خۆی تەراتێنی تێدا دەکا.
لە ساڵی ١٩٩٨ کاتێک تاڵەبانی سەرمەست بوو بەو ڕێکەوتنە ستراتیژیەی ئەمریکا بۆیانی ڕیکخستبوو و بەرەو ڕوو لە کۆڕێکی لەندەندا بە “جەلال تاڵەبانی “م وت” ئێوە وپارتی، هەرکات ئومێدی ئەمریکاتان نەمێنێ، بێ ئومێدانە دەست دەکەنەوە بە شەڕی ناوخۆ و جگە لەمە ستراتیژێکتان بۆ کوردستان نیە.”.
دۆڕاندنی کەرکوک و نەوتەکەی و شکستی حکومەتی هەرێم لە دادگای پاریس لە کەیسی فرۆشتنی نەوتی هەرێم و ڕێگرتن لە فرۆشتنی گازی هەرێم، دادگای فیدراڵی عێراقی خستۆتە جێگای ڕێکەوتنی ستراتیژی زێڕینی یەکێتی و پارتی، وە تەنانەت نەمانی دابەشکردنی داهاتی نەوت بە ڕیژەی ٤٣٪ بۆ یەکێتی و ٥٧٪ پارتی وەک پیشوو. ئەمە باڵانسی هێزی لەنێوان یەکێتی و پارتیدا تێک داوە. پارتی دەیەوێ باڵادەستی خۆی بپارێزی لە کۆنترۆڵی داهات بەپێی زۆنەکان و یەکێتیش داوای یەکسانی بونی بەشی زۆنی سەوز لەگەڵ زەردا دەکا. ئەمە ناوەرۆکی دروشمی “”گۆڕینی دەسەڵات و پاراستنی هەرێم” یەکێتی و پارتیە. ئەمە شەڕی دابەشکردنەوەی داهاتی نەوتە و ئەمە هەموو ماستەرپلان و بەرنامەی ئەم دوو حزبەیە بۆ ئەم هەڵبژاردنە و هیچی تر.
کورسیەکانی پەرلەمان تەنیا ئامڕازێکی تری شەڕی ئەم دوو حزبەیە بۆ یەکلاکردنەوەی ئەم ناهاوسەنگیەی نێوان دەسەڵاتی ئابوری و سیاسیان. هیچ کام لەم دوو حزبە هیچ ستراتیژیەکی دەربازکردنی کوردستانیان لەم تەنگەژە ئابوری و سیاسی و ئیداریە نیە. هەڵبژاردنیش سەربارەت بەم ڕێگاچارە جیاوازانە نیە. ئەولەویەت بۆ ئەم دوو حزبە سەرمایەدارە پاراستنی داهات و دەسەڵاتی میلیشیاکانیانە و هەڵبژاردن و هەر سیاسەتێکی تر لە خزمەت ئەم ئامانجە سەرەکیەیاندایە، نەک هیچ بانگەشەیەکی فریوکارانەی گۆڕانکاری و باش بژێوی خەڵک و پاراستنی هەرێمی کوردستان.
هەر دوو لا دوای هەڵبژاردن درێژە بە هەمان سیاسەت و کار دەدەن کە دەتوانێ باڵانسی هێزیان بەرامبەر بە یەکتر بگۆڕێ. جا یەکێتی لەگەڵ ئێران و حکومەتی شیعەدا بۆ فشار خستنە سەر پارتی کارتی کورسیەکانی پەرلەمانی بەکار دەهێنێ و ڕێگا نادەن پارتی نەوت و گاز بفرۆشێ و پارتیش لەگەڵ تورکیا و لایەنەکانی تری حکومەتی عێراقدا یەکێتی لە قەیرانی موچە و بودجەدا دەهێڵێتەوە و چاوەڕێی هەر فرسەتێک لە عێراق و ناوچەکدا دەکا بۆ شکست پێدانی یەکێتی و ئیدارەکەی. ئەمانە ناکۆکی دوو هێزە کە بەرژەوەندی هاوبەشیان لە هێشتنەوەی دەسەڵاتی حکومەتی هەرێمدا هەیە وەک سەرچاوەی هاوبەشی داهات و دەسەڵاتی میلیشیاییان و بەم ناکۆکیانەشیانەوە درێژە بە دەسەڵاتەهاوبەشەکەیان دەدەن.
ئەم دوو حزبە ئەگەر ژمارەی کورسیەکانیان بگۆڕێت هیچ لەم داهاتانەی نەوت ناڕژێننە گیرفانی خەڵکەوە و تەنها گۆڕانی ژمارەی دۆلاری دابەشکردنەوەی پارەی نەوت و خاڵە سنوریەکان دا دەبێ لە حسابی بانکی یان ژێرزەمینی بنەماڵەی بارزانی و تاڵەبانی و کۆسرەت و شێخ جەعفەر و کۆمپانایی کار و شەریکەکانی تریاندا. شەڕ و ناڕەزایەتی خەلکی کرێکار و فەرمانبەر دژی دەسەڵات بەهۆی نەدانی موچە و خانەنشینی و دزینی بەناوی پاشەکەوتەوە و نەبونی خزمەتگوزاریەکان وەک خۆی درێژەی دەبێ. ئەم شەڕە لەسەر دزینی ئەم داهاتەیە، نەک لەسەر دابەشکردنی دادپەروەرانەی. چۆن دەکرێ لەشەڕی دزەکاندا چاوەڕێی شکتێکی زیاتر لە “دابەشکردنی دادپەروەرانەیان” لە نێو خۆیاندا بکرێ؟
لە کوردستان دەسەڵات لە سەروو پەرلەمان و هەڵبژاردنەوەیە و هەر کات ئەم دوو دەسەڵاتەی یەکێتی و پارتی بیانەوێ ئەوا دەرگاکەی دادەخەن و لە هۆڵێکی بۆشی بێ دەسەڵات هیچی لێ ناهێڵنەوە.
چینە هەژارەکانی کوردستان دژ بە تەمەنی٣٠ ساڵەی ئەم دەسەڵاتە گەندەڵ و میلیشیایە خەباتیان کردوە و لە هەڵبژاردنەکانیشدا ڕێژەی بە شداریکردن و دەنگدانیان جاربەجار کەمتر بوە. ڕاستە ئەم بایکۆتکردنەی خەڵک بەشێک لەو ناڕەزایتیەی خەڵکی هەژاری کوردستان دژ بەم دەسەڵاتە نمایش دەکا. بەڵام لە ئێستادا کە دەبینین بەشێکی ئەم خەڵکە ناڕازیە کەوتونەتە دوای بانگەشەی یەکێتی و پارتی لەم هەڵبژاردنەدا، ئاکامی نەبونی ڕیز و هێزی سەربەخۆ و ناڕێکخراوی ئەم خەڵکەیە کە نەیانتوانیوە تا ئێستا لە ڕێگەی خۆپیشاندان و مانگرتن و بایکۆتەوە ئەم دەسەڵاتە بگۆڕن.
دەنگدان لە هەڵبژاردنی پەرلەمان وحکومەت لە کوردستاندا ، مافێکی بەرتەسکە، کە تەنیا دەتوانرێ کورسیەک بۆ قسەکردن لە پەرلەمان پێ بەدەست بهێنرێ، نەک گۆڕینی ئەم دەسەڵاتە. کاتێکیش خەڵکی کرێکار و فەرمانبەر و هەژار دەتوانێ سوود لەم مافی دەنگدانە وەرگرێت کە خۆی لیست و حزب و کەسایەتی سەربەخۆی هەبێ. لە ئێستادا جێگەی ئەم بەدیلە چەپ و یەکسانیخوازە لە کوردستاندا خاڵیە و ئەمەش وا دەکا کە هێز و دەنگی ناڕازی خەڵکێک کە دەنگ نادەن ئەمڕۆ بێ کاریگەر و پەرژوبڵاو بێت لە مەیدانی سیاسیدا.
بێ گومان خەڵکی هەژار و کەم دەرامەت بە دەنگدان بە یەکێتی و پارتی و ئۆپۆزسیۆنی بورژوازی ئیسلامی و نەوەی نوێ و گۆڕان و بەرەی گەل، نەک مافی دەنگدانی خۆی ناتوانێ بکاتە کارتی فشار بەسەر ئەم هێزانەوە، بەڵکو وەک پێشتر خەڵک تاقیان کردۆتەوە تەنیا شەرعیەت دەداتەوە بەم دەسەڵات و حزبە سەرمایەدارانە و هەژارتربونی زیاتری خۆی.
هەربۆیە هەرچەند دەنگ نەدان بەم حزبانە دروستە لە ئێستادا، بەڵام ئەمە ڕێگاچارەی گۆڕینی ئەم دەسەڵاتەی سەرمایەداری نیە لە کوردستان و دەبێ خەڵکی ناڕازی دەرس لەم لاوازیە سیاسیەی خۆیان وەرگرن و لە هەڵبژاردن یان هەر فرسەتێکی سیاسی و ڕوداوێکی سیاسیدا بتوانن وەک هێز و ڕێکخراوی سەربەخۆ دەوریان هەبێ. هەرچۆن لە وڵاتانی ئەمریکای لاتیندا هێزە چەپ و ڕیکخراوە کرێکاریەکان سەرەڕای بونی مافیا و گەندەڵی و دەسەڵاتی سەربازی بەرەی خەڵکی چەوساوەش دەتوانێ دەنگ و ڕەنگی هەبێ و وەک هەنگاوێک لە پرۆسەی خەبات و شۆڕش بۆ ڕزگای لەدەست سیستمی سەرمایەداری و پەرلەمان و حکومەتی بورژوازی ڕیزەکانی خەباتی خۆیانی پێ بەهێز و ئامادەبکەن.

ئاسۆ کمال
١٦ ئۆکتۆبەری ٢٠٢٤

زنجیرەی١٥٤

زەبری دەروونی کاریگەرییەکی بەرچاوی هەیە لەسەر ئەمیگدالا، کە بەشێکی گرنگی مێشکە و ڕۆڵێکی سەرەکی دەبینێت لە پڕۆسەی هەست و سۆز و بیرەوەریدا. توێژینەوەکان پیشانیان داوە کە ئەزموونی زەبری دەروونی دەتوانێت گۆڕانکاری لە پێکهاتە و کارکردنی ئەمیگدالادا دروست بکات. ئەم گۆڕانکارییانە دەتوانن ببنە هۆی زیادبوونی چالاکی ئەمیگدالا، کە لەوانەیە ببێتە هۆی زیادبوونی هەستیاری بەرامبەر بە هەڕەشە و مەترسی.
زەبری دەروونی کاریگەرییەکی قوڵی لەسەر ئەمیگدالا هەیە، کە بەشێکی سەرەکییە لە سیستەمی لیمبیکی مێشکدا. ئەمیگدالا ڕۆڵێکی گرنگ دەبینێت لە پرۆسێسکردنی هەست و سۆز، بەتایبەت ئەوانەی پەیوەندیدارن بە ترس و مەترسییەوە. لێکۆڵینەوە نیورۆبایۆلۆجییەکان دەریانخستووە کە زەبری دەروونی دەتوانێت گۆڕانکاری بەرچاو لە پێکهاتە و فرمانی ئەمیگدالادا دروست بکات.

لە کەسانی تووشبووی زەبری دەروونیدا، ئەمیگدالا زۆر جار زیاتر چالاک دەبێت و وەڵامدانەوەی توندتری هەیە بۆ هاندەرە سۆزدارییەکان، تەنانەت ئەو هاندەرانەی کە بە شێوەیەکی ئاسایی مەترسیدار نین. ئەمە دەتوانێت ببێتە هۆی دروستبوونی نیشانەکانی تێکچوونی فشاری دوای زەبر (PTSD)، وەک دووبارەبوونەوەی بیرەوەرییە ناخۆشەکان، خۆدوورخستنەوە لە بارودۆخە هاوشێوەکان، و هەستکردن بە دڵەڕاوکێی بەردەوام.

هەروەها، زەبری دەروونی دەتوانێت کاریگەری لەسەر پەیوەندی نێوان ئەمیگدالا و کۆرتێکسی پێش-ناوچەوان بکات، کە بەرپرسیارە لە کۆنترۆڵکردنی هەست و سۆز. ئەم تێکچوونە دەتوانێت ببێتە هۆی لاوازبوونی توانای کەسەکە بۆ ڕێکخستنی هەستەکانی و وەڵامدانەوەی گونجاو بۆ بارودۆخە جیاوازەکان.

یەکێک لە گرنگترین کاریگەرییەکانی زەبری دەروونی لەسەر ئەمیگدالا، زیادبوونی چالاکی و هەستیارییەتی. توێژینەوەکان بە بەکارهێنانی تەکنیکی وێنەگرتنی مێشک (fMRI) پیشانیان داوە کە لە کەسانی تووشبووی تێکچوونی فشاری دوای زەبر (PTSD)دا، ئەمیگدالا چالاکییەکی زیاتری هەیە کاتێک ڕووبەڕووی هاندەرە سۆزدارییەکان دەبنەوە. ئەم زیادبوونەی چالاکی دەتوانێت ببێتە هۆی زیادبوونی هەستیاری بەرامبەر بە هەڕەشە و وەڵامدانەوەی زیادە بۆ هاندەرە نەرێنییەکان.

هەروەها، زەبری دەروونی کاریگەری لەسەر پەیوەندی نێوان ئەمیگدالا و ناوچەکانی تری مێشک دەکات، بەتایبەت کۆرتێکسی پێش-ناوچەوان (prefrontal cortex). لێکۆڵینەوەکان دەریانخستووە کە زەبری دەروونی دەبێتە هۆی لاوازبوونی پەیوەندی نێوان ئەم دوو ناوچەیە، کە ئەمەش دەبێتە هۆی کەمبوونەوەی توانای کۆنترۆڵکردنی هەست و سۆز. ئەم دیاردەیە بە “کەمبوونەوەی کۆنترۆڵی تۆپ-داون” (reduced top-down control) ناسراوە.

لە ئاستی مۆلیکیولیدا، زەبری دەروونی دەبێتە هۆی گۆڕانکاری لە دەردانی ناقڵە دەمارییەکان- دەرمارە ڕاگەیاندنەکان (neurotransmitters) لە ناوچەی ئەمیگدالادا. بۆ نموونە، زیادبوونی ئاستی نۆرئەدرینالین (noradrenaline) لە ئەمیگدالادا تێبینی کراوە، کە پەیوەندی بە زیادبوونی هەستیاری و ئامادەباشی بۆ مەترسی هەیە. هەروەها، گۆڕانکاری لە سیستەمی GABA (کە ناقڵێکی دەماری کپکەرەوەیە) لە ئەمیگدالادا دۆزراوەتەوە، کە دەتوانێت ببێتە هۆی کەمبوونەوەی توانای کپکردنەوەی چالاکی زیادە.

لە ئاستی جینێتیکیشدا، زەبری دەروونی دەتوانێت کاریگەری لەسەر دەربڕینی جینەکان (gene expression) لە ئەمیگدالادا هەبێت. توێژینەوەکان پیشانیان داوە کە زەبری دەروونی دەتوانێت ببێتە هۆی گۆڕانکاری ئیپیجینێتیکی، وەک میسیلەیشنی DNA، کە کاریگەری لەسەر چۆنیەتی دەربڕینی جینە پەیوەندیدارەکان بە ڕێکخستنی هەست و سۆز دەکات.

سەرەڕای ئەم کاریگەرییە نەرێنییانە، گرنگە ئاماژە بەوە بکەین کە مێشک خاوەنی خەسڵەتی نیورۆپلاستیسیتییە (neuroplasticity)، واتە توانای گۆڕان و خۆگونجاندنی هەیە. چارەسەرە دەروونییەکان، وەک چارەسەری ڕەفتاری-دەروونی (CBT) و چارەسەری EMDR، دەتوانن یارمەتی دووبارە ڕێکخستنەوەی ئەم گۆڕانکارییانە بدەن و کاریگەرییە نەرێنییەکانی زەبری دەروونی لەسەر ئەمیگدالا کەم بکەنەوە.
گرنگە ئاماژە بەوە بکەین کە هەرچەندە ئەم گۆڕانکارییانە بەرچاون، بەڵام مێشک توانای خۆگونجاندن و چاکبوونەوەی هەیە. چارەسەری دەروونی و دەرمانی گونجاو دەتوانن یارمەتی کەمکردنەوەی کاریگەرییە نەرێنییەکانی زەبری دەروونی لەسەر ئەمیگدالا و باشترکردنی ژیانی کەسە تووشبووەکان بدەن.

بەشێك لەسەرچاوە زانستیە بەکارهاتووەکان:
1-https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/10845062/

2-https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16891563/

3-https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3318959/

4-https://psycnet.apa.org/record/2003-00679-010

5-https://www.nature.com/articles/npp200983

6-https://www.researchgate.net/publication/311790958_Fear_conditioning_synaptic_plasticity_and_the_amygdala_implications_for_posttraumatic_stress_disorder

7-https://jennynurick.com/how-trauma-affects-the-brain/

8-https://scholar.google.com/citations?user=k7C9PhkAAAAJ&hl=en

(سەباح ڕە نجدەر) بە هەمان ئازار شیعر دەنووسێت کەپێی لە دایك بووە شیعریش هاندەدات لە پێناوی سەربەخۆیی خۆیدا خەبات دەکات.
ئەمڕۆ، لەگەڵماندایە و شاعیرێکی زیندوو و داهێنەرە، سبەینێش نەمرە و لەگەڵماندا دەمێنێتەوە. ئەوەی لە ئێمەی نزیك دەکاتەوە خەیاڵی تایبەتی دەقەکانییەتی، داهێنانیش دواخستن قبووڵ ناکات، هەمیشە دۆخی گونجاندوە بۆ خۆی و دەقەکانی بۆیە شعرەکانی بە نەمری دەمێنێتەوەو دەبێتە شکۆداری بێگەرد، سەردەمەکان لە خۆیدا بەرهەم دەهێنێتەوە. شیعریش دەکا بەچاوگی نایاب و جۆشێکی بەکوڵ ( ڕەنجدەر) شاعیرێکی نوێخواز و داهێنەرە، لەنێو ڕووبەری شیعر و داهێنان ناسنامە ی شاعیر بوونی بەدەست هێناوە، بڕوام وایە هەموو گەل و نەتەوەیەك لە ماوەی نیو سەدەدا توانای دروستکردنی تەنیا چەند ڕەمز و داهێنەرێکی هەیە، واتە هیچ نەتەوەیەك ناتوانێت ژمارەیەکی زۆری داهێنەر لە ناو دنیای سیاسەت و ئەدەب و کایەکانی تری ڕۆشنبیری دروست بکات، لە نێو پانتایی ئەدب و شیعردا (ڕەنجدەر) ناوێکە بە زیندویی دەمێنێتەوە.
دەمەوێت نووسینێکی مامۆستایی ڕەوانشاد (محمود زامدار) تان بێنمەوە یاد. یادی بەخێر، لە ناوەڕاستی هەشتایەکان لە ڕۆژنامەی هاوکاری دەیگوت: ( سەباح ڕەنجدەر) لاوێکە و هەڵکەوتووە، هونەر و داهێنانی تێدایە. هەوڵ و شێوازێکی ڕەسەن و خۆماڵییە بەرەو نوێ خوازی دەڕوات، لە دەیەیی هەشتاکان گرووپی پێشڕەو دێتە سەرهەڵدان، لە دیارترینی شاعیرەکان (سەباح ڕەنجدەر) ە ڕەنجدەر،جوایەز لە دەیەی پپێش خۆی، قاچی شیعری کوردی لە نەتەوەییبوونەوە بەرەو نێونەتەوەیی وەردەسووڕێنێت. کەشوهەوای ئەدەبیاتی ئەو هاچوون نابێت و نییە لەگەڵ هاوسەردەمەکەی. دەسکاریی ڕووخسار و ناوەڕۆکی شیعر دەکات، چەشەیەکی دیکە لە شیعر بەرهەم دەهێنێت.
بەڕێز محمود زامدار بەناونیشانی(مژدەیەکی تر بەرەو نوێ خوازی) بە دوو ئەڵقە لە ڕۆژنامەی(هاوکاری) دا بڵاوی کردەوە. بەوردی (زێوان) ی ناساند. باری خامۆشی و تێڕامانی و شۆڕبوونەوە بۆ ناخ و ڕوونبوونەوەی دیدگا. گرانایی پێکهاتەی هونەریشیان بردەوە سەردەنگ و دیمەن و وێنە. لایەنی کەم کەشێکی جیاکاری هێنایە گۆڕێ. جوانی شتێکی گشتی نییە. (زێوان) ئەزموونێکی وێنەخوازی و زمانگەراییە، شیعرێك کە جوان بوو، بەپێی پێوەری داهێنان لە هەموو سەردەمەکاندا بیرکردنەوەی جوانیی تێدا دەدۆزییەوە. لە کۆتایی بە ڕستەێك کۆتایی بە نووسیەکانی ڕەوانشاد محمود زامدار دێنم کە دەیگوت: خەیاڵی شیعری خۆم بەکار دەبەم و لە ناوچەوانی شیعری کوردی دەنووسم: نوێبەخشی.
بەڕێز (عارف عیتۆ)
لە مەراسیمی ڕێزلێنانی نوسەرانی کورد لقی هەولێر لە 2024/8/10 دا گوتی بەڕێز )سەباح ڕەنجدەر) هێمای شیعری نوێ خوازی شیعری نوێییە، وە ئەوەشی درکاند گوتی: لە هەولێر سێ بۆ چوار شاعیری زۆر باشی وەك ڕەنجدەرمان هەیە هیچیان کەمتر نییە لە شاعیرە جیهانییەکان.
بەڕێز مامۆستا (مومتاز حەیدەری)
ئەویش نەیشاردەوەو گوتی: سەباح ڕەنجدەر واتە (شیعری نوێ شیعری نوێش واتە سەباح رەنجدەر).
هەر لە هەمان ڕێزلێنان سابیر ڕەشید ئاماژەی بە 15 ماجستێر و دکتۆرا کرد کە لە سەر شیعرەکانی سەباح رەنجدەر هاتووە ئەوەش دڵ خۆشیێکی گەورەیە بۆ شیعری کوردی،
سەباح ڕەنجدەر لە نووسینیکی دی بە ناوی (شیعر زاراوەیەکی مللییە) دا دەڵێت:هەموو شیعرێك گوڵ نییە خۆی بۆ بینینی هەڵبخات و چاوانی بەرامبەر خۆی تیژ بکات. چڕە وەك گوڵاو، ناوكی گوڵ، بۆن بڵاو دەکاتەوە، لەڕێگایی هەستکردنی زمان و لێکدانی هەستەکان دەگەیتە بۆنکردن و هەست دادەمەزرێت، ڕەنجدەر شیعری لەسەر شاخی کەڵەکێوی و ناوچەوانی ئاسك و باڵی پەپوڵە و دووگوردی نوێژ نەبینیووە،
لەدەمی شمشێری جەلادو دیکتاتۆریش بینیوە، زمانی پاکێتی و نا بارگاویبوونی سادەیی و سادەگۆیی و هەرزە بیریدا ناژی، بەڵکوو ڕایەڵە بە قووڵ ڕوانین و دوور مەودا نووسین و گرینگیدان بە ئەدەبێتی شیعر دەبەخسیت. یەکێك لە گرفتەکان لە شیعری (ڕەنجدەر) دا ئەوەیە بێ پێڕەوی خاڵبەندییە و هەندێكجار پۆڵێن و بونیادی ڕێکخستنی دێر و کۆپڵە لە بۆتەی خۆیدا نییە، کە ئەمە دەبێتە تێکدانی ڕەوڕەوەی خوێندنەوەی خوێنەر و بەجۆرێك لە جۆرەکان، ئەرکی بەستنەوە و جۆشکاری و گرێدانەوەی نێوان دێرەکان دژوارییەك درووست دەکا،
سەباح ڕەنجدەر دەڵێت:
من پەروەردەی کلتووری شیعرییم و لە کرۆکی زمانی کوردییەوە هاتوومە دەرێ، کلتوور لەناو کۆمەڵێك هەڵومەرجی کاریگەردا دەڕسکێت. هیچ شتێکم لە دەرەوەی بیرکردنەوەی خۆمدا نەدۆزیوەتەوە، کە لێکدانەوەی جیاکاری بۆ ژیان نەبووبێ. ئەگەرچی دەشزانم ناوکی بێگەردیی شیعر لە پلەی مەحاڵدا بەدەست دێت و لە گرد و کۆی جۆش و خرۆشی ویژدانی و گۆشە جیاکارەکاندا گەڵاڵە دەبێت، بەڵام من وەك کەسێکی پڕ جۆش و خرۆش و یژدانی و ماندوو بە شیعرەوە، گەیشتن بە درەوشانەوەیەك ناوکی بیگەردی شیعر و ژیانمە. ڕەنجدەر بەڕێگایی شاعیرانی پێشوودا نەچووە، ئێستا خاوەن دەنگ و ڕەنگی خۆیەتی.
بۆیە بەپێویستم زانی وەك ئەمەك و ڕێز ئەم چەند نووسین و نووسینانەی نووسەران بخەمە ڕوو . بۆ پێش بینینی چاوی خوێنەران.
(سەباح ڕەنجدەر) لە کتێبی (بەهاو پێشبینییەکان) دا لە شیعری (یەکەکان لە ئاسۆی چاوەڕوانی) دا
یەك دابەش و جاران وکەم ناکرێ ،
خودا
خۆر
من
لەمەوبەدوا بازنەی یەکەکان داخران بەرگەی سەیرکردنمان بگرن بۆنی هەر کەسێك دەدەین ئاو و گیای کەروێشکەکانی بیر نەچێ و چڵی ناو دەمی ڕەش نەبووبێت.
شاعیر پێمان دەڵیێ:
( یەك دابەش و جاران و کەم ناکرێ( واتە(خودا)تاك وتەنیایە نەدابەش دەبێت و نەکەسیشی لێدەبێت و نەبەکەسیش دەچێت (خۆر) ئەوڕوناکییەیە بەتاریکی دەڵێت بارکەو بڕۆ. من ڕووناکیم ،هیچ کەسێك توانایی سەیرکردنی ڕووناکی چاوەکانی منی نیە (من) شاعیر بە ئالنگاری پێمان دەڵێت من(منم) لەسەرەتای نوسینەکانم تاکو ئێستا کەس نەیتوانیوە ناولەپم بخوێنێتەوە ،بۆیە حەز دەکەم هیچ کەسێك لە هیچ شوێنێك چاوەڕوانم نەکات شاعیر لە هەمان شیعریدا ، وێنەێکی دیکەمان بۆ دەخاتە ڕوو، چاو ناپاکیی لەگەڵ زەمین ناکات پێش من خودا و خۆری لێ بوو بەخێر هاتنی منیان کرد . هەرسێکمان گەیشتین بەهەموو شت و کەسێك کەچی هەرتەنیاین و دەمانەوێ زمانی ئەو منداڵانە فێربین.
بۆیە وێنە و تۆڕی چاو لەتوانیاندا هەیە بەشێوەێکی بەرفراوان کاریگەری خۆیان بنوێنن بۆ بەکارخستنی زمان و دیار خستنی واتاو سەقامگیری کردنی وێنە شاعیر دەڵێت هەموو شتێکیش جوان مایەوە دەستی هەموو جوان ماوەیەکمان کوشی لە چاوەڕوانی ڕوانەوەی لاسکە گوڵ لەناو لاپەڕەکانی کتێب ماینەوە سێبەر کەوتە سەر بۆشاییەکان بۆشاییەکان پڕن لەمرۆڤ مرۆڤ دابارین و سەر زەویان داپۆشی و بەیاننامەی درۆزنانەیان ڕاگەیان.
شاعیر جارێکی کە بەخەیاڵێکی جوان و وێنەکان دادەڕێژێت و بۆ ڕووبەڕوو بوونەوە لەگەڵ نیشتەجێیانی ماڵی شیعر، بۆیە لەکۆتایی شیعرەکە دەڵێت،
حەزدەکەم هیچ کەسێك لەهیچ شوێنێك چاوەڕوانم نەکات. من تەنها بەخۆم دەچم لە شیعر، لە هیچ وێسگەێکی شیعر ،چاوەڕوانی شیعر ناکەم، بەڵکو پابەندێتی دەشکێنێت و ئاسۆی وێژەی پابەندگەرا ڕوو لە کزی دەکات.
شیعر بۆ هاوکێشەی خودی و بوون خوازی دەگەڕێتەوە، لەبری بەرگری، بەرەو و جوانکاری و زمان و هونەر کاریی هەنگاو دەنێت. شاعیر لەگەڵ ئەوەشدایە گرنگی پەیڕەوی ڕەهەندەکانی جوانیناسی تێدا بکرێت.
نەك بە تەنیا خاوەن زمان ، بەڵكو تێگەیشتنێكی ئەبەستراكتانەیە ، پێرفۆرمانس ، نیەو درامی ئیپیكیە ، شیعری شاعیر لە نزمیەوە بۆ بەرزی دەفڕێت ، نەك لە بڵندیەوە بۆ زەوی ، هەرچەندە گرنگە شیعر لە قوڕ و لیتەی زەوی دانەبڕێت و پەیام ئاڵۆز نەبێت ، بونیادی شیعری ڕە نجدەر لە ژێر هەژموون و فیكر و ڕێتم و جوانكاری و عیرفانیەكی دەرە ئاینیدایە ، موكوڕە لەسەر گەڕانەوەی شكۆ بۆ شیعر و كاریگەرە بە خەونی خوڵقاندن لە شیعر دا .
سەرچاوە
ئەزموون و شیعری بێگەرد ( صباح ڕەنجدەر )
ناونیشان و دەق ( دیار لەتیف ) ل16
•

مەبەستمە سەرنجی ئەو مامۆستایانە ڕاکێشم کە بەشێک یان زیاتری ئەم وتارە ئەیانگرێتەوە بە پێچەوانەشەوە مامۆستایانی “پەروەردە-دروستکار” جێگای شکۆو شانازین.
لەهاوینی ئەمساڵا لە گەشتەکەما بۆ کوردستان چەند شتێک سەرنجیان زۆر ڕاکێشام کە بەشێکیان ئومێدبەخش و بەشێکیشیان پێچەوانەکەی بوو، بەڵام ئەوەی کە زۆر سەرنجی ڕاکێشام و نیگەرانی کردم پەروەردە بووکە مامۆستا پشكی شێری بەرەکەوێ لەوبوارەیا.
ساڵێ ١٩٨٠ کە لە پۆلی یەکەمی سەرەتایی بووم و ساڵێ ١٩٩٦ کە دواساڵی خوێندم بوو لە زانکۆ هەمیشە مامۆستا دووکاری هەبوو:
یەکەم، پەروەردە.
دووەم، فێرکردن.
من کاری فێرکردن بەجێئەهێڵم بۆ لایەنە پەیوەندیدارەکان بە پرۆسەی فێرکردن و فێربوون چونکە ناکرێ هەرکەس لەئاستی خۆیەوە هەڵسەنگاندنی بۆبکا بەڵکو ئەوە کارێکی زانستییە و ئەبێ بە داتا و بە وریاییەوە مامەڵەی لەگەڵای بکرێ، بەڵام ئەوەی کە ئەمەوێ قسەی لەسەر بکەم “پەروەردە”یە.

ئەو سەردەمە ئازادی بوونی نەبوو، ناوهێنانی نیشتمان و خەباتکردن بۆ سەربەخۆی یان خۆبەڕێوەبەری بە خیانەتی نیشتمانی ئەژمارەکرا، مامۆستاکان ئەبوو لەوانەی پەروەردی نیشتمانیا بەشان و باڵی “سەدام حسێن”ا هەڵەن، لە وانەی مێژوو ئەبوو باسی قارەمانی سەرکردەی عەرەبیان بۆ بکردینایە، شۆڕشەکانی وەک شۆڕشی جەزیر، لیبیا، میسر…هتد بکردایە، ئەبوو ژیانامە و کار و چالاکی تاک بەتاکی سەرکردە مێژوویەکانی عەرەبمان بۆ ڕوونکەنەوەو وەک قارەمانێک پێمان بناسێنن.
لەوانەی جوگرافیایا فێری نەخشەی نیشتمانی عەرەبیان ئەکردین…هتد بەکوردی و بەکوردی ئەبوو فێری هەموو شتێکمان بکەن جگە لە کوردایەتی چونکە ئەگەر زانیاری بگەشتایەتە دەست بەعسی و ئەمەنەکان ئەوا تووشی لێپرسینەوە و زیندانی کردن ئەبوون بــــــــــــــــەڵام لەگەڵ ئەوەشا هەرگیز فێری ئەوەیان نەئەکردین کە نیشتمان و خاکی کوردستانمان خۆشنەوێ، بەڵکو ئەگەر کەمترین بوار هەبووایە ئەوا بەڕاستەوخۆ یان نا ڕاستەوخۆ باسی خۆشەویستی کوردستان و خاک و ئاویان بۆ ئەکردین، لێرەیا نمونەی مامۆستایەکی جوامێر ئەگێڕمەوە.

ئەوکاتە لەسەردەمی ڕژێمەکەی سەداما بۆئەوەی لە پەیمانگای هونەرە جوانەکان و لە پەیمانگای مامۆستایان کە ئەوکاتە پێی ئەوترا “دار المعلمین” وەرگیرێی ئەبوو ئیمزای بەعسی بوون بکرێ و لەشەش مانگ کەمتریش قبوڵ نەئەکرا، هەربۆیە لەسەرەتای دەستپێکی خوێندی پۆلی سێیەمی ناوەندیا، پیاوانی حیزبی بەعس ئەگەڕان بەسەر ناوەندەکانی خوێننا بۆئەوەی زۆرترین گەنج ئیمزابکا و ببێ بە بەعسی.

بیرمە لە پۆلی سێی ناوەندی بووین لە ناوەندی ئازادی کوڕان لە برایم پاشا لە سلێمانی، کە ئەوکاتە مامۆستای زۆر قەدرگران و خۆشەویست مامۆستا “کاوس یوسف” بەڕێوبەر بوو، لەپرێکا درگای پۆل کرایەوە و سێ کەس هاتنە ژوورێ کە یەکێکیان مامۆستای جوگرافیا بوو، کە بەکوردیەکی تێکشکاو قسەی ئەکرد هەندێک ئەیانووت عەرەبە و فێری کوردی بووە هەندێکیش ئەیانوو کوردی ناوچە دوورەکانی گەرمیانە و بە بەعسی ناسراو بوو لەناو فێرخوازەکانا، پێمخۆش نییە ناوی بهێنم، لەگەڵ دوو کەسی بەعسییا، وانەی کوردیمان هەبوو کە مامۆستای زۆر سەنگین و شکۆمەند مامۆستا خالید وانەکەی پێئەوتین کە جێگری بەڕیوبەریش بوو.

بەهەرحاڵ بەعسییەکان دەستان کرد بە پیاهەڵانی سەدام و حیزبه بەعسا و پێیان وتین ئەگەر ئیمزانەکەن هیچ شانسێکتان نییە لەو دوو شوێنەی کە لەسەرەوە ناوم هێناون وەرگیرێن، پێش ئەوەی بچنە دەرەوە وتیان ئەوەی ئەیەوێ ئیمزای بەعسی بوون بکا بابێت بۆ ئەو ژوورەی کە دیاریان کرد بۆمان.
هەرکەڕۆشتن ماۆستا خالید بەدەنگی بەرز و زۆر بوێرانە پێی وتین “ئەوەی لەم درگایە بچێتە دەرەوە و بچێتە ئەو ژوورەی تر بۆ ئیمزاکردن بۆ بوون بە بەعسی شەرەفی نییە و درێژەی بە قسەکانییا دەستی کردن بە باسکردنی کوردایەتی و پیرۆزی خاک و نیشتمان” تا ئەم ساتەش کە بیرلەوکاتەو بوێری مامۆستا خالید ئەکەمەوە زیاتر لام گەورەترەبێ، چونکە ئەولەوکاتەیا لێنەگەڕا کە فێرخوازەکانی هەڵخەڵەتێنرێن، فێری خیانەکردن ببن لە دایکی نیشتمان، فێری ئەوەی کردین کە ئەبێ ئیردەمان بەهێزبێ و نابێ لەپێناوی بەرژەوەندی تایبەتا خۆمان ڕادەستکەین، فێری کردین ئەگەرکەڵەشریش نەبێ خۆر هەر هەڵیەت…هتد دروود بۆ ئەو مامۆستا خالید و هەموو ئەو مامۆستایانەی وەک ئەون.

لەو نمونەیەی سەرەوەیا مەبەستم بوو ڕۆلی مامۆستا و گەورەی ئەرکی ئەو کارەی کە لەسەر شانێتی بە مامۆستایان بەپلەی یەک و کۆمەڵگەش بناسێنم. تەنها ئەرکی مامۆستا فێرکردن نییە بەڵکو پەروەردە و فێرکردنە، ئەگەر سەرنج بەین پەروەردە لەپێس فێکردنەوە یەت، بەو واتایەی کە کارە گرنگەکە پەروەردەیە، چونکە چەن خەڵکانی بلیمەت هەبوونیان هەبێ ئەگەر پێشتر پەروەردەیەکی دروستیان پێنەگەشتبێ زانستەکەیان سود بەخش نابێ بەلکو هەندێجار بەزیانیش ئەشکێتەوە.

وەک خۆم سەردانی هەر شوێنێ بکەم پێمخۆشە گفتوگۆ لەگەڵ مناڵەکانا بکەم، چونکوم ئەوان ڕاستگۆترینن و ئاوێنەکیشن بۆ تێگەشتن، بەتایبەتی لەبواری پەروەردەیا، بۆیە کە لە کوردستان بووم زۆر بە گرنگییەوە لەگەڵ مناڵانا گفتوگۆم ئەکرد سەبارەت بە ڕەوشی پەروەردە و فێربوون.
ئەوەی سەرنجی ڕاکێشام لایەنی پەروەردە بوو کە گرنگترینە لەو بوارەیا. هەڵەبەتە با ڕوونتربین پەروەردەش دوو بەشە بەشێکیان ئەکەوێتە ئەستۆی دایکان و باوکان بەشێکیشی ئەکەوێتە سەرشانی مامۆستایان.
ئەوەی منی نیگەران ئەکرد ئەو بەشەیە لە پەروەردە کە ئەکەویتە سەرشانی مامۆستایان، کە خۆی لە خۆی لە خۆشەویستی بۆ خاک، نیشتمان، نەتەوە، ئاڵا و کلتورا ئەبینێتەوە.
کاتێک کە گفتوگۆ لەگەڵ مناڵێکی کوردا ئەکەی لە هەرێمی کوردستان بۆتدەرەکەوێ کە کەمترین زانیاری لەسەر نئشتمانەکەی و مێژووەکەی هەیە، هەرئەوەشنا بەڵکو ئەوەی گرنگ نەبێ بەلایەوە ئەوەیە و هەندێجاریش بەگاڵتەجاڕییەوە باسی ئەکەن! کە ئەمە شکستێکی زۆر گەورەیە بۆ مامۆستایان بە گشتی و وەزارەتی پەروەردە بە تایبەتی.
ئاخر چۆن وانەبێ لە کاتێکا وەزیری پەروەردە هیچ کاتێک پلانێکی مامناوەند و درێژخایەنی نەبووە بۆ پەروەردەی مناڵان بەڵکو ئەوەی هەیانە پلانە بۆ فێرکردن.

مامۆستا و پەروەردە:
مامۆستا کە لەبنەڕەتا “مام-وەستا”یە کە بەتێپەڕبوونی کات پیتی “ۆ” شوێنی هەردوو پپتی “و-ە” گرتۆتەوە کە ئەمەش لەزمانی کوردیا زۆر باوە بۆ نمونە ساردبووەتەوە بووە بە ساردبۆتەوە هەروەک چۆن گەرمبووەتەوە بووە بە گەرمبۆتەوە.
لەسەرەتایا مام-وەستا پەیڤێ یان پێشگرێک بووە کە بۆ ڕێزلێنان و کارامەیی بەکەسێک وتراوە، کە لە کوردەواری و زۆربەی وڵاتان مام یان “عموا” لە عەرەبییا بە کەسێکی بەتەمەن یان گەورەتر لە خۆت ئەوترێ، وە وەستاش بە کەسی کارامە و شارەزا لەبواری کاری پێشەییا ئەوترێ بەڵام لە ئێستایا گۆڕاوە بۆ مامۆستا.
مامۆستا بە کەسی فێرکار ئەوترێ واتا کەسێک کە پیشەکەی وانە وتنەوە و پەروەردەکردنی دروست و تەندروستبێ.
بەڵام لە زمانی کوردییا ئەم پێشگرە واتا مامۆستا تا ئاستێک هەم لە واتای ناوە ڕەسەنەکەی خۆی کە “مام-وەستا”یە لاییاوە هەم ناوی مامۆستاش بەسەردوو چینا دابەش بووە.
چینی یەکەم مامۆستای فێرگەکانە بەگشتی.
چینی دووەم مەلا یان مامۆستای مزگەوتەکانە.
ئەمە وێڕای ئەوەی کە پێشناوی مامۆستا بۆ زۆر چینی دیکەش بەکارئەهێنرێ بۆ نمونە لە ئێستا بە زۆربەی خۆش-دەنگەکان “گۆرانیبێژ” ئەوترێ مامۆستا.
لەناو کوردا بە گشتی بە کەسی فێرکار بۆ هەموو قۆناغەکانی خوێند ئەوترێ مامۆستا واتا لە قۆناغی سەرەتایی تا زانکۆ بۆ نمونە، مامۆستای سەرەتای بەعەرەبی “معلم-معلمة”، مامۆستای ناوەندی و دواناوەندی “مدرس-مدرسة”، مامۆستای زانکۆ “أستاذ-أستاذة”.
لە ڕاستیا ئەبێ بەکەسێ بوترێ مامۆستا کە قۆناغی پەروەردەی فێرکاری خويندبێ و بڕوانامەی هەبێ، مەخابن ئەمڕۆ بەهەمووی ئەوترێ مامۆستا”.
ئەحمەد شەوقی “أمير الشعراء”ی عەرەب و بەڕەچەڵەک کورد ساڵی ١٩٣٢ لە مەراسیمێکا کە لەلایەن یانەی قوتابخانەی مامۆستایانی باڵا بەڕێوەچوو،، بۆ بەرزکردنەوەی پێگەی مامۆستا لەنێو خەڵکییا وتی:( قم للمعلم وفه التبجيلا، كاد المعلم أن يكون رسولا ) واتا هەستە سەرپێ و ڕێزی لێبگرە، مامۆستا نزیک بوو لەوەی پەیامبەربێ.
مەخابن تابێت مامۆستا واتا قوڵ پڕ ماناکەی لەدەستەیا و بۆ ئەمەش کۆمەلگە ڕۆڵێکی خراپئەگێڕێ کە ئەمەش بە زەرەری بەرژەوەندی گشتی ئەگەڕێتەوە، چونکەم ئەگەر مامۆستا کە بە پێشەنگ، فێرکار و پەروەردەکار ئەناسرێتەوە شکۆی بەرز ڕانەگیری ئەوا ئەوە بە نێگەتیڤ بەسەر کۆمەڵگەیا ئەشکێتەوانێ.

لەمەشیانا دەسەڵاتداران و حکومەت بەرپرسن کاتێک کە مامۆستا برسی ئەکەن و مافەکانی لەبەرامبەر ئەرکەکانیا پێنابەخشن، لەبەرامبەریشا بەشێک لە مامۆستایان کەمتەرخەمەبن بەرامبەر ئەو کارە پیرۆزەی لەسەرشانیانە.

وێڕای قورسی و گرانی بەدەستهێنانی بژێوی ژیان بەڵام گرنگە مامۆستایان هەمیشە لە لوتکەیا بمێننەوە و ڕۆڵە مێژوویەکەی مامۆستایان لەبیرنەچێ کە پەروەردەی دروست و تەندروستە، بۆیە لەم نوسینەیا پێناسە، ئامانج و گرنگی وەبیر کۆی مامۆستایان بەگشتی و بەتایبەتی ئەو مامۆستایانە ئەهینمەوە کە گرنگی بەو پێگە مەزن و شکۆدارەنایەن کە لە کۆمەڵگەیا هەیانە.

پێناسەی په روە ردە: په روه ردە ڕۆڵێکی گرنگی هەیه لەژیانی کۆمەڵگەکان و گەلانا، پایەیەکی سەرەکی گەشه و پێکهاتە و سەرفرازییە کە ئامرازێکی سەرەکی مانەوەو بەردەوامبوونی کۆمەڵگەیە، هەروەکچۆن پێویستیەکی کۆمەڵایەتییە کە ئامانجی دابینکردنی پێداویستییەکانی کۆمەڵگا و گرنگیانە بە مرۆڤ، هەروەها پێویستییەکی تاکەکەسیشە بۆ مرۆڤ، بەو پێیەی کەسایەتییەکەی پێکئەهێنێت و توانا و کلتورەکەی پاڵاوتە ئەکات بۆ ئەوەی لە کارلێککردن و هاوئاهەنگیا بێت لەگەڵ کۆمەڵگاکانی دەووروبەری و بەشدارییەکی کاریگەرانەی تیابکات.
ئەفلاتۆن توویەتی، پەروەردە ئەوەیە کە هەموو جوانی و کامڵبوونێک بە جەستە و ڕەوان ببەخشێت کە گونجاوبێت.

پەروەردە چییە؟
١. پەروەردە ئەوەیە کە کارەکتەری منداڵ لەسەر ئەو شتانە بنیات بنێت کە لەگەڵ کۆمەڵگەیەکی شکۆدارا ئەگونجێت.
٢. پەروەردە بریتییە لە دروستکردنی تاکێک کە کەسایەتییەکی بەهێزی هەبێت، ڕەوشتی باشبێ، بیرکردنەوەی ڕاستبێ، نیشتمانەکەی خۆشبووێ، شانازی بە نەتەوەکەیەوەبکا، ئاگاداری ئەرکەکانی سەرشانیبێ.
٣. پڕ چەککردنی بەو زانیاریانەی کە لە ژیانی ڕۆژانەیا پێویستی پێیئەبێت.
٤. ئامادەکردنی تاکێکە کە بتوانێ ژیانی پڕ و تەواو بژی.
٥. پەروەردە ژیانە، پرۆسەی گونجاندن یان کارلێکی نێوان تاک و ژینگەی دەوروبەری.
٦. پەروەردە پرۆسەیەکە کە کردار و کاریگەرییەکان لەخۆئەگرێت، کە گەشەی تاک لە هەموو لایەنەکانی کەسایەتیا ئەکاتە ئامانج، کە بەرەو کامڵبوونی ئەرکەکانی ئەبات بە گونجاندن لەگەڵ ئەوەی دەوروبەری، بەوجۆرەی کە ئەرکەکانی پێویستیان پێیەتی لەڕووی توانا و ڕەفاترەوە.
٧. پەروەردە بریتییە لە کردارێکی بە مەبەست و هەماهەنگ کە ئامانج لێی گواستنەوەی زانستە.
٨. دروستکردنی تواناکان و داڕشتنی مرۆڤە.
٩. پەروەردە هەوڵانە بەرەو کامڵبوون لە هەموو ڕوویەکەوە و بە درێژایی ژیان.

گرنگی پەروەردە:
گرنگییەکی زۆر لەنێوان کۆمەڵگە جیاوازەکانا هەیە لەوانە:
١. فاکتەرێکی گرنگ لە هاوسەنگی ژینگەیا، لەڕێگەی ڕۆڵی پەروەردەی ژینگەییەوە تاک پەروەردە ئەکات لە مامەڵەکردنی لەگەڵ ژینگە و سروشتی دەوروبەریا، بەو پێیەی ژینگە تووشی پیسبوونی ژینگەی گەورە و مەترسیار بووە لە کە لەلایەن مرۆڤەوە ئەنجام ئەیرێت، لەبەر ئەو هۆکارە پەروەردە دەستی پێکردووە تا شوێنی پێویست بات بە ژینگە لە دڵی تاکەکانا بۆ پاراستنی، وە پێکهێنانی کەسێکی ژینگەپارێزی باش.
٢. پەروەردە بۆتە ستراتیژییەکی نیشتمانی بۆ خەڵکی جیهان، بودجە و پلان و سەرچاوە مرۆییەکانی لەلایەن سیاسەتی وڵاتانەوە دائەڕێژرێت، بۆ گەیشتن بەو ئامانجانەی کە تاکەکان هیوادارن لە ڕێگەی پەروەردەوە بەدەستی بهێنن.
٣. فاکتەرێکی گرنگە لە گەشەسەندنی ئابوریا، لەڕێگەی پێکهێنانی تاکی شایستە و وەبەرهێن، ئامادەکاری و شیاوکردنی سەرچاوە مرۆییەکان بۆ کارکردن لە ئابوریا.
٤. فاکتەرێکی گرنگە لە گەشەسەندنی کۆمەڵایەتیا، بەو پێیەی تاک پەروەردە ئەکات بۆ ئەوەی بەرپرسیارێتی کۆمەڵایەتی خۆی لە ئەستۆ بگرێت و ماف و ئەرکەکانی بناسێت.
٥. فاکتەرێکی گرنگە بۆ بنیاتنانی دەوڵەتێکی مۆدێرن کە هاوتەریب بێت لەگەڵ شارستانییەت، هاوسەنگ بێت لەگەڵ پێشکەوتنی زانستی و تەکنەلۆژیا، هەتاوەکولە ژیانێکی شکۆمەندانە بە خۆشگوزەرانی و دادپەروەری کۆمەڵایەتی لە نێوان هەموو تاکەکانا بژین.
٦. فاکتەرێکی گرنگە بۆ دامەزراندنی دیموکراسی دروست، بەو پێیەی مافە مەدەنی و سیاسییەکانی پیشانی تاکەکان ئەیات، بیرۆکەکان لە نەزانی ڕزگار ئەکات، بۆ ئەوەی تاکەکان باوەڕیان بە بۆچوون و جیاوازی ئەوانی دیکە هەبێت، هەروەها ڕۆڵی بەشداری کاریگەرانەیان لە گەشەپێیانی کۆمەڵگایاهەبێت.
٧. فاکتەرێکی گرنگە لە یەکگرتوویی کۆمەڵایەتی، یەکگرتوویی نەتەوەیی، ناسیۆنالیزم لە ڕێگەی یەکخستنی هێز و ڕەوتەکان لە کۆمەڵگایا، بۆ دروستکردنی یەکێتییەکی فیکری کە ئەبێتە هۆی یەکگرتوویی کۆمەڵگا و یەکگرتوویی تاکەکانی.

ئامانجی پەروەردەیی:
هەرچەنە ئامانجەکانی پەروەردە لە سەرانسەری سەردەم و کۆمەڵگا جیاوازەکانا جیاوازن، بەڵام بە گشتی هەوڵەیات تاک لەگەڵ کۆمەڵگاکەیا تێکەڵ بکات و هەر بۆیەش خەمی تاک و کۆمەڵگا بە یەکسانی هەیە لەنێو ئەم ئامانجانەیا.
١. ئامادەکردنی هاوڵاتییەکی باش، کە بە یەکێک لە گرنگترین ئامانجەکانی پەروەردە دائەنرێت لە سەردەمی کۆن و سەردەمی ئێستایا، بەو پێیەی پەروەردە پەیوەندی بە گەیشتن بە هاوسەنگی لە بیرکردنەوە و هەست و سۆز و جەستە و ئەخلاقی مرۆڤا هەیە، بۆ ئەوەی هاوڵاتییەکی باشی لێدروستبێ، بە ڕێککەوتن لەگەڵ خۆی و لەگەڵ کۆمەڵگایا.
٢. شیاو کردنی تاک لە ڕووی ئایینی و دونیاییەوە، وەک چۆن پەروەردە ئاڕاستە کرابوو لەگەڵ گەشەسەندنی کرۆنۆلۆژی ئاڕاستەی ئایینی و ڕۆحی تاکەکان، بە لەبەرچاوگرتنی پێداویستییە مرۆیی و دونیاییەکان.
٣. پەروەردەکردن و ڕاهێنانی تاک لەسەر چۆنیەتی کارکردن و پەیداکردنی بژێوی ژیانی، بەو پێیەی ئەو پرۆسەیە تاک بۆ ژیان شایستە ئەکات و وا ئەکات خۆی لەگەڵ ژینگەی دەوروبەریا بگونجێنێت.
٤. گواستنەوەی شێوازە ڕەفتارییەکان و پاراستنیان بەبێ گۆڕانکاری لە نەوەیەکەوە بۆ نەوەیەکی تر، وەک لە شێوازە کۆنەپەرستەکانی پەروەردەیا، وەک شارستانیەتەکانی چین و هیندستان و میسری کۆن، کە تێیدا پەروەردە ڕوانگەیەکی کۆنەپەرستانەی گرتەبەر کە خەمی داب و نەریتی بوو.
٥. ئامانجی گەشەپێدان بۆ کۆمەڵگا بە گشتی لە هەموو لایەنە ئابووری و کۆمەڵایەتی و کولتووری و سیاسییەکانا.
٦. ئامانجە زانستییەکان لەسەر گواستنەوەی زانست و مەعریفە بۆ گەڕان بەدوای زانست و ئامادەکردنی فێرخواز لە ڕووی دەروونییەوە، فێرکردنی ڕێگاکانی لێکۆڵینەوە لە ڕاستییەکان و زانیاریەکان، ڕێگاکانی چارەسەرکردنی کێشەکانی تاک بە شێوەیەکی زانستی، بە واتایەکی تر، پەروەردە چیتر پشت بە تەڵقین “ئیندۆکتریناسیۆن” نابەستێت و هەڵگرتنی زانیاری لە مێشکا، بەڵکو لەسەر دروستکردنی عەقڵ بۆ ئەوەی بە شێوەیەکی زانستی بیربکەنەوە.
٧. پێکهێنانی تاک و کۆمەڵگەی دیموکراسی، بەجۆرێک تاک لە بیرکردنەوە و بۆچوونەکانیا سەبارەت بەوانیتر بیری کراوە بێت و لێیانەوە فێربێت و فێریان بکات، مافەکانی خۆی بزانێت و پەیڕویان بکات، چونکە چاکەی تاک چاکەی کۆمەڵگەشە و لە کۆتاییا کۆمەڵگایەکی دیموکراسی دروست ئەبێت.
٨. ئامانجێکی پێشکەوتنخوازانە کە بۆخۆی ئامانجێکی گرنگە، چونکە ئەبێتە هۆی گەشەکردنی تاک،هەروەک چۆن گەشەکردن پرۆسەیەکی بەردەوامە، پەروەردەش بە هەمان شێوە بەردەوامە.
٩. ئامانجێکی نیشتمانی و نەتەوەیی، چونکە پەروەردە ئامرازێکە بۆ بەهێزکردنی هەستی یەکێتی نیشتمانی و نەتەوەیی، هەستێک کە لە یەکگرتوویی زمان و مێژوو و جوگرافیا و هیوا و خواستەکان بۆ داهاتوو سەرچاوە ئەگرێت.

سامانی وەستا بەکر
١٧-١٠-٢٠٢٤ سوید-ستۆکهۆڵم

ئەمڕۆ پێنج شەممە 17/10/2024 شنە بای یادی سی ساڵەی ماڵئاوایی مامۆستای هونەرمەند رەسوڵ بێزار گەردی بەسەر كوردستان و هەولێری لاوك و حەیران و هونەر و موزیك و هۆنراوە گوزەردەكات، و كەڵە هونەرمەندی رەسەن مامۆستا بێزار گەردیمان دێنێتەوە یاد، و دەنگە بە سۆز و ئاوازە دڵرفێنەكانی بە گوێمان دەچرپێنێت، و هەستی پڕ عەشق و خۆشەویستیمان دەوڕوژێنێت، و پێمان دەڵێ مامۆستا (رەسوڵ) تان بێتەوە یاد، كە سیمبول و نیشانەیەكی دیاری شاری هەولێرە، رۆحی پاكی ئەم هونەرمەندە مەزنە قبوڵناكات كوچە و كۆڵانەكانی هەولێری دێرین جێبێڵێت، و وەك كزە بایەكی فێنك رۆژانە بەسەریاندا تێپەڕدەبێت، هەر كە لاوكێك یان حەیرانێك یان گۆرانیەكی رەسەنی كوردی دێتە بەر گوێچكەی رۆڵە بەوەفاكانی ئەم شارە.
ئەوڕۆ ئێوارێ لەدوم هەناردی لۆچی نەهاتی ..
حەیران ئەوڕۆكە سێ رۆژە زانیتم بازن و خڵخاڵت لەكن وەستا شەریفی زێڕینگرە، جلكی بوكێنیت لەسەر خەیاتی..
خزم و برادەر هەموو دەزانن ئەتوو سەری چەند ساڵانە دۆست و گراوی من بووی.. حەیف و سەد مخابنی دنیایێم
دەمینی شەو ساڵەكە هاوینێ بە قسەی دوژمنان و ناكەسان لەگەڵ من خایەن دەرهاتی..

ئەو هونەرمەندە توانی بە درێژایی نیو سەدە لە داهێنان و خزمەتكردنی هونەر و ئەدەب و فۆلكلۆری كوردی بچێتە دڵی هەموو هونەردۆستێك، و بچێتە كاروانی نەمران و مامۆستایان لەم بوارەدا، و سەرمەدیانە لە دڵ و سۆزی خەڵك بمێنێتەوە. هەر لە منداڵیەوە خولیای هونەر و كولتور و فۆلكلۆری نەتەوەكەی بووە، و هەر لە زووەكەوە دەوروبەری هەستیان بە بەهرەمەندی ئەو هونەرمەندە كردووە، و لە دەنگخۆشی و شارەزایی لە مەقام و لاوك و حەیران، و هەروەها لە شیعر هۆنینەوە و ئاوازدانان.
بە تۆ یار پەیدا نابێ
پەیداش بێ فایدەی نابێ
سەد ساڵ خونچە بشكوی
بێ بولبول بەهار قەت نابێ
بریندارم بریندارم

رەسوڵ بێزار گەردی لە چلەكانی سەدەی رابردوو روویكردۆتە رادیۆ و ئێزگەی كوردی، بە هەگبەیەكی پڕ لە داهێنان و هونەری رەسەن و شیعر و ئاواز و لاوك و حەیران، یەكەم كەس بووە كە حەیرانی كوردی لە رادیۆ گووتوە و بە راستەخۆیی پەخشكراوە، و هەروەها یەكەم كەس بووە كە حەیرانی نووسیوەتەوە، و بەتایبەتی ئەو حەیرانانەی كە گووتویەتیەوە و بۆخۆی دایناوە و دایڕشتووە و لە دوو توێی چەند كتێبێكدا تۆماریكردوون، یەكەم كەس بووە كە حەیرانی لەگەڵ موزیكدا چڕیوە، بۆخۆشی شیعری بۆ زۆربەی گۆرانیەكانی داناوە و ئاوازی بۆ هەموو بەرهەمەكانی خۆی داناوە، بووە یەكەم كەس كە ئاواز بۆ سەرجەم بەرهەمەكانی خۆی دابنێت، بۆیە بە ئاسانی جێگەی خۆی كردۆتەوە لە نێو مامۆستا و پێشەنگانی هونەری كوردی. مامۆستا رەسوڵ سیمبولی هونەری رەسەنی كوردی بوو، چونكە لاوك و حەیران هونەرێكی تایبەت بە گەلی كوردن، و گەلەكانی تر خاوەنی ئەم هونەرە رەسەنە نین، و ئەم هونەرە بە یەكێك لە بنەما سەرەكیەكانی ناسنامەی گەلی كورد دادەنرێت.
مامۆستا رەسوڵ بێزار گەردی پێشمەرگەیەكی ئازا و نیشتمان پەروەر بووە، نەك هەر بە هونەر و نووسین بەڵكو بە گیانیش خزمەتی كوردستانی كردووە، بەشدارییەكی بەرچاوی هەبووە لە شۆرشی ئەیلولدا، و یەكێك بووە لەو كەڵە پیاوانەی هەر لە سەرەتاكانی دامەزراندنی ئێزگەی دەنگی كوردستان بەشداری تێداكردووە بە گوتنی چەندین سروودی لە یادنەكراو و هەروەها دانانی چەندین سروودی نیشتمانی، بۆتە یەكەم كەس كە سروودی نیشتمانی و بەرگری بە شێوازی حەیران و مەقام بچڕێت.
كاروانی ئێمە كەوتۆتە رێگا
بە ئامانجی كورد هەر ئەبێ بگا
ئەگەرچی شەوی خەباتی ژیان
گیانی زۆر لاوی وەك گوڵ هەڵوەران
بەڵام هەر ئەبێ شەفەق دەركەوێ
كورد لەو هەورازە سەختە سەركەوێ

ماڵئاوایی كردنی ئەم هونەرمەندە مەزنە، كەلێنێكی گەورەی كردەوە لە هونەری كوردی، بە تایبەتی لە بواری لاوك و حەیراندا، كە زۆر ئاشكرا هەست بەو كەلێنە دەكرێت، و كاریگەرییەكی گەورەی كردە سەر هونەری گۆرانی و موزیكی كوردی، چونكە رەسوڵ بێزار گەردی بەمانای وشە میری حەیران و حەیرانبێژان بوو، و رێباز و رێچكەیەكی تایبەتی خۆی هەبوو، و جێپەنجەی لە هونەری كوردیدا دیار و بەرچاوە. ئەو بلیمەتە بە دەنگە خۆش و بەسۆزەكەی سەدان گۆرانی و لاوك و حەیران و مەقام و سروودی چریوە و مەحاڵە لە یادبكرێن، كە وەك گەنجینەیەك بۆی بەجێهێشتین.
مامۆستا رەسوڵ بێزار گەردی دوایی چەندین ساڵ لە بەرەنگاربوونەوەی نەخۆشی دڵ، بێنازانە دڵە ماندووبوەكەی لە 17/10/1994 توانای ترپەكردنی نەما و كز و بێدەنگ بوو، لە رۆژێكی وەك ئەمڕۆدا و سی ساڵ لەمەوبەر رۆڵە بەوەفاكانی هەولێری دێرین لە ئەدیبان و نووسەران و هونەرمەندان و خزم و برادەران، تەرمی پاكی ئەو زاتە مەزنەیان بە خاكی كوردستان سپارد، دوای ئەوەی بە گشت كۆڵان و شەقامەكانی هەولێردا دوایین گەشت و گەڕانی كرد، و ماڵئاوایی و خواحافیزی لە هەموو خەڵكی هەولێر و كوردستان كرد. یاخوا لە باوەشی خاكدا هەر شاد و سەربەرز بیت.

کیژۆڵەیەکی ژاپۆنی،
پانتایی خەیاڵی گرتووم
هایکۆ!

لەبەردەم باخچەی ئازادی،
هوتاف بۆ قومێک ئازادی دەکێشن
خۆپیشاندەران.

شەتڵی ئومێدێک دەڕوێنم
هەتا سەر سنووری مردن
چاوەڕێ دەکەم

بێ شووشتن و کفن و دفن
بە خاکم سپارد
کۆترە مردارەکە!

قەمبووری نۆتردام،
بە هەورازی شەخەکەوە چەماوەتەوە
کۆڵبەر.

بە دڵی پڕ ئینتیماوە،
نیشتیمان بە یەک دینار دەفرۆشێت
ڕۆژنامەفرۆش!

بەم تەمەنەوە
لە بۆقە مغاویرییەکان دەترسێم
ماران گەستەم

سندوقی پۆستەکەم دەکەمەوە
تەنها کلیک لەسەر ئەو نامانە دەکەم
لە تۆوە هاتوون

لە چەمەکە زەماوەندە
هەموو ئێوارەیەکی هاوین
بۆقێک هاوسەرگیری دەکا

کە کیژۆڵەکە دەخەوێ
دەچێتە باوەشی دایکی
باوکی!

تەنوورەیەکی کورت
پیاوانیش لەبەری دەکەن
هایکۆ!

بۆ سەگەکانی کۆڵان
خواردنگەی پێنج ئەستێرەیە
حاویەی ماڵە زەنگینەکان!

ئەلبوومی یادەوەری
وێنە ڕەش و سپییەکانم جوانترن
لە ڕەنگاوڕەنگەکان

نیشتیمان
لای ئێوە سێ بڕگەیە
لای من چوار
چاوەکانی!

بەخۆم دەوت
شاعیرەکان بۆ وەرزی پایز زیزن
ئەم پایزە
لە ناو گەڵاسیسە وەریوەکانی سەر زەوی
خۆم دیتەوە
ئێوارەیەکی ساردوسڕی
بە خۆم دەوت بۆ بۆنی پایزیان لا ئاڵە
کە بۆنی پایزم کرد هاتە گژمە
هەمیشە دەمپرسی
بۆ دەڵێن مەوسمی گژە پایز
دیتم پشکۆ
ڕەنگم زەرد زەرد
وەکوو خلیسکی سەر زەوی وەرز
وتم بۆ دەڵێن وەرزی زەبوون و بێ کەیفی
سەرکزی خۆم دۆزیەوە
لە سیهەم گژی کزەبای ئەم ساڵییشدا
وتم بۆ خەزان بوو بەنازناوی ڕەمزی پایز
ووتیان ئەو بەرگ دڕانە
دیاری تۆیە هەر مانگ هەشتەمین ساڵی پایز

شەهلا نوری

لە ساڵی 1989دا، بیرمەند و مێژوونووسی ئەمەریکی (فڕانسیس فۆکۆیاما) وتارێکی بەناونیشانی (کۆتایی مێژوو) لە گۆڤاری (The National Interest) بڵاوکردەوە و تێدا مژدەی کۆتایی مێژووی دا. هەر ئەوکات وتارەکە مشتومڕێکی زۆری بەدوای خۆیدا هێنا و زۆری نەخایاند گرێبەستی لەگەڵ کرا بۆ فراوانکردنی وتارەکەی کە 18 لاپەڕە بوو بۆ کتێبێک. دواتر لە ساڵی 1992 تێزەکەی لە کتێبی (کۆتایی مێژوو و دواهەمین مرۆڤ)دا بڵاوکردەوە، بەدیدی فۆکۆیاما(کۆتایی مێژوو) مەرگی ئایدۆلۆژیاکان و کۆتایی هاتنی جەنگ و شەڕە خوێناوییەکانە. لەپەنجاکانی سەدەی بیستەمدا زۆرێک لە تیۆریستانی دەوڵەت جاڕی مەرگی کڵێشە ئایدۆلۆژییەکانیان دەدا. بەومانایەی ئایدۆلۆژیاکان لەسەرە مەرگدان، بەتایبەتی پاش هەرەسهێنانی نازیزم و فاشیزم.
لەساڵی 1989 ڕژێمە کۆمۆنیستییەکانی ئەورووپای ڕۆژهەڵات هەرەسیان هێنابوو، لەوکاتەدا (فۆکۆیاما) بەنووسینی وتارێک جاڕی (کۆتایی مێژوو) دەدات. کۆتایی مێژوو وەک دوا قۆناغی ڕسکاوی مێژوو، دیمۆکراسی لیبڕاڵ دەبێتە (میتا_ئایدۆلۆژی) دواهەمین مۆدێلی ڕێکخستنی سیاسی لەبەردەم ئایندەی مرۆڤایەتی بۆ بەدیهێنانی ئاشتی و خۆشگوزەرانی و ئازادی.
بەدەربڕینێکی دیکە؛ دیمۆکراسیی سیاسی و سیستەمی ئابووری لیبراڵیزم کۆتا سیستەمی دونیای ئەمڕۆ و کۆتایی مێژووە و بڵندترین ئاستی ڕێکخستنی جڤاکی و کۆمەڵایەتییە، کە ناکرێت بەدیلێکی دیکەی بۆ بدۆزینەوە.
فۆکۆیاما دەڵێت: پێویستە مێژوو وەک پرۆسەیەی پەرەسەندن تەشابکەین. کۆتایی مێژوو، بەو مانایەیە کە لیبڕاڵ دیموکراسی فۆڕمی کۆتایی حکوومەتە بۆ هەموو گەلان. بەگوێرەی فۆکۆیاما، لە دوای شۆڕشی فەرەنسییەوە، دیموکراسی لیبراڵ چەندین جار سەلماندوویەتی کە لە بنەڕەتدا سیستەمێکی باشترە (لە ڕووی ئەخلاقی و سیاسی و ئابووری…هتد) لە هەریەکێک لە ئەلتەرناتیڤەکان و بۆیە ناتوانرێت هیچ پێشکەوتنێک لەوانەوە بۆ سیستەمەکە ببێتە ئەلتەرناتیڤ.[Francis Fukuyama (1992). The End of History and the Last Man.]

کۆتایی مێژوو، قەرز لە هیگڵ و مارکس
تێزی کۆتایی مێژوو بیرۆکەیەکی نوێی نییە و فۆکۆیاما تێزەکەی لە (هیگڵ و مارکس) قەرزکردووە. بەدیدی هەرییەک لە هیگڵ و مارکس گەشەکردنی مێژووی کۆمەڵگاکان لە قۆناغێکدا کۆتایی دێت، ئەمەش هاوکاتە لەگەڵ کۆتایی هاتنی ململانێی نێوان دژەکان. ململانێی دژەکان ئەو بزوێنەرەن هەلومەرجی مێژووی ژیانی جڤاتی و کۆمەڵگەکان دەستنیشان دەکەن. هیگڵ مێژووی وەک پرۆسەیەکی عەقڵانیی شرۆڤەکردووە کە بەهۆی دەرکەوتنی ڕۆحی جیهان (Geist) لە قۆناغەکانی دیالێکتیکیدا و بەڕێوە دەچێت. بۆ هێگڵ، مێژوو بەرەوپێشچوونی هۆشیاری مرۆڤە بەرەو ئازادی. کۆتایی مێژوو قۆناغێکە کاتێک ڕوودەدات کە کۆمەڵگاکانی مرۆڤ دەگەن بە دۆخێک کە ئازادی بە تەواوی تێدا بەدی دێت و بە شێوەیەکی ئاسایی لە دۆخی عەقڵانیدا بەرجەستە دەبێت. هیگڵ پێی وابوو کە ئەمە لە سەردەمی خۆیدا بەدەست هاتووە، بەتایبەتی لە ڕێگەی دەوڵەتی دەستووری مۆدێرن. بەگوێرەی هیگڵ، تاک دەبێت لەناو نەتەوەدا بتوێتەوە ودرووستبوونی دەوڵەت نەتەوە و دامەزراندنی دەوڵەتی پرووس کۆتایی مێژووە.
بیرۆکەی مارکس بۆ کۆتایی مێژوو لەسەر بیرۆکەی دیالێکتیکی هێگڵ بنیاتنراوە، بەڵام جەخت لەسەر هەلومەرجی ماددی و ململانێی چینایەتی دەکات. مارکس ئەنالیزەکردنی ململانێی چینایەتی بەگەشەی مێژوو دەزانێت و لە مانیفێستی حزبی کۆمۆنیست دەنووسێت: مێژووی هەموو کۆمەڵگەکان تاهەنووکە مێژووی کۆمەڵگەی چینایەتییە… لەچەرخەکانی سەرەتای مێژوودا، کەم تازۆر لە هەموو شوێنێک دابەشبوونی بەکۆمەڵ بەدەستەو تاقمی جۆراوجۆر و پلەی جۆراوجۆری ڕیزی کۆمەڵایەتی دەبینین، لە ڕۆمای کۆندا، پاتریسیەن هەبوون، سوارچاک هەبوون، پلەبیەن و کۆیلەش هەبوون. لەسەدەکانی ناوەڕاستدا، خاوەنی موڵکی فیوداڵ، وەستاکار، شاگرد و ڕەعییەت هەبوون. کۆمەڵگەی مۆدێرنی بۆرژوازی، کە لەجەرگەی فەوتانی کۆمەڵگەی فیوداڵییەوە سەری هەڵداوە، ناکۆکی چینایەتی لەناو نەبردووە، بەڵکو چینی تازەی کۆمەڵایەتی و هەلومەرجی نوێی چەوساندنەوە و زەخت و زۆر و شێوەی نوێی خەباتی هێناوەتە ناو ئەوان.Marx and Engels: Manifesto of the Communist Part ] مارکس مێژووی بە ململانێی نێوان چینە جیاوازەکانی کۆمەڵگا دەزانی کە ئامانجی کۆتایی بۆ مارکس، کۆتایی مێژوو بە دامەزراندنی کۆمەڵگایەکی بێ چین دیاری دەکرێت، کە چیتر چەوساندنەوە کۆتایی دێت و دەوڵەت لەناودەچێت. ئەم کۆمەڵگایە نوێنەرایەتی کۆتایی گەشەی کۆمەڵایەتی و ئابووری مرۆڤایەتی دەکات، چونکە هەموو ناکۆکییە ماددی و ململانێ چینایەتیەکان کۆتایی دێت. بەدیدی مارکس، مەرجی لەناوچوونی خاوەندارێتی تایبەت لەناوبردنی دەوڵەتە. دەوڵەت ئامڕازێکە خاوەندارێتی تایبەتی دەپارێزێت. مارکس پێی وایە سەرمایەداری لە دوا قۆناغی کامڵ بوونیدا، دەبێتە سیستەمێکی ئابووری جیهانی و دووچاری هەڵوەشاندنەوە دەبێتەوە، چونکە لەم سیستەمدا ناکۆکی چینایەتی دوونیاپۆش هەیە، ئەنجامی ئەم دیدەش دەبێتە هۆی شۆڕشێکی جیهانی. (کرێکارانی جیهان یەکبگرن.)

جاک دێریدا و کۆتایی مێژوو
ناوناوبانگی ڕۆشنبیری فۆکۆیاما و بەهۆی جەماوەریی کتێبەکەی (کۆتایی مێژوو و دواهەمین مرۆڤ)ەوە بوو، کە نیشانەکانی دڵەڕاوکێی ڕاستڕەوەکان بوون سەبارەت بە دڵنیابوون لە (مردنی مارکس). لە ڕەخنەی فۆکۆیامادا (جاک دێریدا) دەنووسێت: لە سەردەمێکدا کە هەندێک بوێری ئەوەیان هەیە بەناوی ئایدیالی دیموکراسی لیبراڵەوە کە دواجار خۆی وەک کۆتا ئایدیالی مێژووی مرۆڤایەتی بەدیهێناوە: هەرگیز توندوتیژی، نایەکسانی، خەفەکردن، چەوساندنەوە، برسێتیی بوونی نییە! لە کاتێکدا بەمجۆرە ستەمی ئابووری کاریگەری لەسەر زۆرێک لە مرۆڤەکان لە مێژووی زەوی و کۆمەڵگەی مرۆڤایەتیدا هەبوو. لەبری ئەوەی لە کۆتایی مێژوودا گۆرانی هاتنی ئایدیالی لیبڕاڵ دیموکراسی و بازاڕی سەرمایەداری بڵێینەوە، لەبری ئەوەی ئاهەنگ بگێڕین بە “کۆتایی ئایدۆلۆژیاکان” و کۆتایی گوتارە ڕزگاریخوازە گەورەکان، با هەرگیز ئەمە پشتگوێ نەخەین، ڕاستییەکی گەورە، کە لە شوێنە بێشومارەکانی جیهانەکەماندا کە له ئازار پێکهاتووە: هیچ پلەیەکی پێشکەوتن ڕێگە بە مرۆڤ نادات ئەوە پشتگوێ بخات کە بە ژمارەیەکی ئیجگار ڕەها، ئەوەندە ژن و پیاو و منداڵ لەسەر زەوییە ژێردەستەکان، برسی یان قڕ نەکراون[….] . بەدیدی دێریدا (کۆتایی مێژوو) لە بنەڕەتدا ئیسکاتۆلۆژیای مەسیحییە، هاوتەریبە لەگەڵ گوتاری ئێستای پاپا سەبارەت بە کۆمەڵگەی ئەوروپا، کە فۆکۆیاما “فێڵێکی” فیکری پراکتیزە کردووە، بە بەکارهێنانی داتا ئەزموونییەکان هەرکاتێک لەگەڵ پەیامەکەیدا گونجاو بێت و دەست بە بانگەوازکردن بۆ ئایدیاڵێکی ئەبستراکت دەکات. هەرکاتێکیش داتا ئەزموونییەکان دژایەتی تێزی کۆتایی مێژووەکەی دەکەن؛ فوکۆیاما ئەمریکا و یەکێتی ئەوروپا وەک یەکەیەکی سیاسی ناتەواو دەبینێت، کاتێک بەراورد دەکرێت بە ئایدیاڵە جیاوازەکانی دیموکراسی لیبڕاڵ و بازاڕی ئازاد، بەڵام تێدەگات کە ئەم جۆرە ئەبستراکتانە (ئایدیاڵانە) بە بەڵگەی ئەزموونی نیشان نەدراون، هەرگیز ناتوانرێت دەربکەون، چونکە ئەوە ئایدیایەکی ئەبستراکتی فەلسەفی و ئایینین کە لە ئینجیلەکانی فەلسەفەی هیگڵەوە سەرچاوەیان گرتووە و لەگەڵ ئەوەشدا، فۆکۆیاما هێشتا تێبینییە ئەزموونییەکان بەکاردەهێنێت بۆ سەلماندنی تێزەکەی، کە خۆی هاوڕایە کە ناتەواو و ناکامڵە، بۆ چەسپاندنی تێزی کۆتایی مێژووەکەی، کە تەنها وەک تێزێکی ئەبستراکت دەمێنێتەوە و لە پشتڕاستکردنەوەی شکستخواردووە[Jacques Derrida (1994). Specters of Marx: State of the Debt, the Work of Mourning and the New International.]

مێژوو لە پشوو دەگەڕێتەوە
لە دوای جەنگی جیهانی دووهەمەوە سەرمایەداری لە شێوەی ئیمپریالیستانەدا باڵیکێلشا بەسەر هەموو سووچێکی جیهاندا، شەڕە خوێناوییەکانی ڕۆژئاوا تا شەڕی ئۆکرانیا و ڕووسیا و شەڕی ئیسرائیل لەناوچەکەدا بەردەوامە. بناژۆخوازی ناسیۆنالیست و ئایینی وەک دژە هێزێک بۆ بڵاوبوونەوەی دیموکراسی لیبڕاڵ لە دایکبوو، لە نموونەی تایبەتی ئیسلامی توندڕەو جیهادی و تاقمی میلیشایی.
ساموێل هەنتینگتۆن، ​لە ساڵی ساڵی 1996 لە کتێبێکدا بە ناوی (پێکدادانی شارستانیەتەکان) دووبارە دروستکردنەوەی نەزمی جیهانی نووسی، هەنتینگتۆن لە کتێبەکەدا ئاماژەی بەوە کردووە کە ململانێی کاتی نێوان ئایدۆلۆژیاکان بە ململانێی کۆنی نێوان شارستانیەتەکان جێگەی دەگرێتەوە.، ئەوە ئایدۆلۆژیایی شارستانییەتی زاڵە، حکومی مرۆڤەکان دەکات.
دوای هێرشەکانی ١١ی سیپتەمبەر، جارێکی دیکە کۆتایی مێژوو لەلایەن هەندێک لە بیرمەندانەوە وەک هێمای بێهەڵوێستی و گەشبینی ناڕەوای جیهانی ڕۆژئاوا ئاماژەی بۆ دەکرا، بەو پێیەی کە کۆتایی هاتنی ئیمپریالیزم نوێنەرایەتی کۆتایی ململانێی گەورەی جیهانیش دەکات.
تەحەدایەکی دیکەی تێزی “کۆتایی مێژوو” گەشەسەندنی دەسەڵاتی ئابووری و سیاسی دوو وڵاتی ڕووسیا و چینە. چین حکومەتی تاک پارتی دەوڵەتی هەیە، لە کاتێکدا ڕووسیا، هەرچەندە بە فەرمی دیموکراسییە، بەڵام زۆرجار وەک خۆسەپێن و ئانۆکراسی ناودێردەکرێت. لە مانگی ئازاری 2022وە جیهانێک کە چین پشتگیری لە داگیرکردنی ئۆکرانیا لەلایەن ڕووسیا دەکات و ڕووسیاش پشتیوانی لە داگیرکردنی چینی بۆ تایوان دەکات. هەروەها داگیرکارییەکانی ئیسرائیل بە هاوکاری ئەمەریکا بەردەوامە. لە جیهانێکدا کە ململانێی ئەم زلهێزانە تێدا بەردەوامە. ئایا ئەمە کۆتایی کۆتایی مێژووە، یان مێژووی لە پشوو گەڕاوەتەوە؟
وەک ژیژەک دەڵێت، بیرۆکەی فوکۆیاما کە دەڵێت ئێمە گەیشتوینە کۆتایی مێژوو، نادرووستە. ژیژێک ئاماژە بەوە دەکات کە لیبراڵ دیموکراسی پەیوەستە بە سەرمایەدارییەوە؛ ئەو کێشانەی کە بەهۆی سەرکەوتنی سەرمایەداری و سیاسەتە نیولیبراڵەکانەوە دروست بوون ، وەک نایەکسانی زیاتری سامان و دڵەڕاوکێکی جەنگ مەترسییەکانی ژینگە، لە زۆرێک لە وڵاتاندا دەرکەوتن کە نائارامی بەرامبەر بە حکوومەتە دیمۆکراسییەکان لێ کەوتووەتەوە.

یەکەم: ئاستی سیاسی
کۆمەڵگای ئێمە، لە دوای چەند دەیە لە ئەزموونکردنی دەسەڵاتدارێتییەک کە بە مانای ووشە ستەمکار، تاڵانکار، خێڵەکیی و دژە خەڵکییە، ئەڵتەرناتیڤەکەی ئەو خاشاکە سیاسیی و مێدیاییە بوو. هەرەسی فیکر و سیاسەت لە فەزای سیاسییدا و لە بەرامبەردا پۆپیولیزم، دیماگۆجییەت و ڤەڵگەریزم تانوپۆی فەزای سیاسیی و گوتاری سیاسیی تەنیوە.
ئەوەی ئێستا دەگوزەرێ لە فەزای سیاسییدا، جگە لە هەرەسی گەورە و داڕمان، ناتوانێت هیچیدی بێت.
شاخ، ژان گرتی و مشکی بوو.
دووەم: ئاستی فەزای دینی
کۆمەڵگای ئێمە لە دوای ئەزموونکردنی چەند ڕووداو و ڕەوتی ئاینی توندڕەو و تێرۆریست، دەبایە ڕەوتێکی فراوانی نوێکردنەوەی خوێندنەوە، تێگەیشتن و ڕاڤەکردنی تێکستە دینییەکانی لە نێو نێوەندی ئاینیی و مەلاکان خۆیاندا سەرپێخستبایە کە تا ئێستا قۆناغی باشی بڕیبایە، بەڵام ئەڵتەرناتیڤەکەی چی بوو، ئەم هەموو مەلا و باگخوازە خۆنمایشکەر و خۆ بە پێغەمبەرزانەی کە ئاینیان لە نێو دەست و مێشکی خۆیاندا کەلەپچە کردووە. لە ئاینێکی فرە ڕەهەند و کراوەوە دەیانەوێت بیکەن بە ئاینێکی تاک ڕەهەند و داخراو. لە ئاینێکەوە بۆ ژیان، ئارامیی و خۆشەویستییەوە دەیانەوێت بیگۆڕن بۆ ئاینێک کە فۆبیایەکی ڕووتە بەرامبەر ژیان و هیستیریایەکی شێتانە بۆ ڕقلێبوونەوە لە هەموو شتێک. ئەم داگەڕانە ترسناکەی تێگەیشتن لە دین، جگە لە هەرەس و داڕمان ناتوانێت هیچیدیکەی پێبێت بۆ کۆمەڵگا.
سێیەم: ئاستی ڕوناکبیری
جگە لە داڕمانی گەورە دەتوانێت چیدیکە بێت کە ڕۆشنبیر بیت و گوتاری فیکریی خۆت لەسەر گوتاری سیاسیی و مێدیایی ساختە و بەتاڵی حزب موتوربە بکەیت. ئەوەی کە بە پشکی گەورە یان بچووک، لایەنداریی و تەرەفگیریی ڕۆشنبیران و ئەدیبان لە نێوەندی ڕووناکبیرییدا بووەتە ئاسایی، جگە لە هەرەسی ئەم کایەیەش هاوشانی کایەکانی دیکەی کۆمەڵگای ئێمە چیدیکەیە؟
…

• فیاسکۆ، بۆ یەکەم جار ئەم ووشەیەم لە فاروق ڕەفیقەوە بیست، ڕەنگە ٢٢ بۆ ٢٣ ساڵیک پێشتر.
• فیاسکۆ: بەتەواوەتی شکست. شکستی سەرتاپاگیر. داڕمانی گشتی یان شکستی گشتی.

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبەکلیکی ئێرەبکەن..

کەم نین ئەو ڕابەرو سەرکردانەی لەجەنگدا ئەستێرەیان دەدەرەوشێتەوە ،ئەوانە جەنگ بە دەسکەوتێکی ئیلاهی دەزانن بۆ بەردەوام بوون لە دەسەڵاتەکەیان، هاوکات جەنگ هۆکارێکە بۆ خامۆشکردنی کێشەو قەیرانە ناوخۆییەکان .ئەم جۆرە سەرکردانە ،بەبێ ویست و ئارەزووی دانیشتوانی وڵاتەکە یاری بەچارەنووس و ژیانیانەوە دەکەن ،بۆیە بەردەوام بۆ هەل دەگەڕێن بۆ هەڵگیرسانی جەنگ.یەکێک لەوانە هیتلەربوو کە بەر لە دەسپێکی چەنگی دووەمی جیهانیدا گووتبووی:
[یەکەم شتی بنەڕەتی بۆ بەدیهێنانی سەرکەوتنی هەمیشەیی ،کارکردنی بەردەوام و ڕێکخراوەییە لە تووندوتیژی.]
دیارە چەنگیش بەشێکی سەرەکیە لە مەبەستەکەی هیتلەر ، بەوەی تووندووتیژی سیمایەکی سەرەکیە لە هەموو جەنگێکدا.
گومان لەوەدا نیە ئیسرائیلیەکان بەدڵسۆزی ناسراون بۆ وڵاتەکەیان ،ئەم دڵسۆزیەش وایلێکردوون کە بۆ پاراستن و پێشکەوتنی وڵاتەکەیان هەموو شێوازێک بەکاربهێنن تا دەگاتە کاری زۆر نائینسانی .
لەدیرۆکی دەوڵەتی ئیسرائیلدا لەساڵی[١٩٤٨]ەوە تا ئێستا چەندین سەرۆک وەزیر دەسەڵاتداربوون ،لە نێوانیاندا هەبووە تووندڕەو بێبەزەیی میانڕەو و هێمن. گەر هەڵەنەبم لەو دیرۆکەدا کەسیان هێندەی{ ناتانیاهۆ} بێ بەزەیی و سادی و شەڕانگیز نەبوون.
ناتانیاهۆ لەوپەڕی ڕاستڕەوەکاندایە،بەپشتگیری حیزبە ئاینیە تووندڕەوەکان زۆرترین کات بەسەرۆک وەزیری ماوەتەوە.
ئەم جەنگەی غەزە نیعمەتێک بوو بۆی باری ،تا پلانە مەترسیدارەکەی جێبەجێ بکات ،ئەویش لەناوبردن یا لاوازکردنی هەر وڵات و کیان و لایەنێکە کە بەهەڕەشەیان دەزانێت بۆسەر وڵاتەکەی ،بەنمونەی حماس ،حیزب اللە ، حوسیەکان ، ملیشیاکانی سەربەئێران لەسوریاو عێراق و خودی ئێرانیش.
هەموو وڵاتێک مافی خۆیەتی بەرگری لەخۆی بکات بەئیسرائیلیشەوە،بەڵام ناتانیاهۆ ئەم بەرگریەی لەسنوور دەرکردوە ، وێرانکاری ئەنقەست پەیڕەو دەکات ،زیادەڕۆیی لە پرۆسە سەربازیەکاندا دەکات ، ئەوەتا لەغەزەو لوبنان باڵەخانەکان بەسەر نیشتەجێبوونیاندا دەڕوخێنێت.
مەناعەتی نیە چەندین باڵەخانە تەختی زەوی بکات بە خەڵکەکەیەوە گەر بزانێت ئەندامێکی حیزبواللە لەیەکێکیاندایە. بەسیستەماتیک یەک لەدوای یەک گوندو باڵەخانەکان لە بەیروت و باشووری لوبنان وێران دەکات کە هەڕەشە نین بۆسەر سوپاکەی.
ئەوەی سەیرە ئیسرائیل لە مێژووی خۆیدا حسابی بۆ هیچ وڵاتێک نەکردوە و نایکات، تادەگاتە نەتەوە یەکگرتوەکانیش ،خۆی لەسەری هەموو جیهانەوە دەبینێت ،ئەوەتا بەهۆی ڕەخنەی ئەمینداری گشتی نەتەوە یەکگرتوەکان{ أنطونيو غوتيريش }،ناتانهاهۆ بە ناشیرینترین شێوە بەرسیڤی دایەوە .هەروەها دەمێک ماکرۆن سەرۆکی فەرەنسا ڕەخنەی لەشێوازی بەڕێوەبردنی چەنگ کرد بەتایبەتی بەکار هێنانی تووندووتیژی زیاد لەپێویست، بەتووندی وەڵامی ماکرۆنی دایەوە .
نوێترین کاری ناتانهاهۆ کە زۆربەی وڵاتانی جیهانی نیگەران و تووڕە کرد ،تەقەکردن بوو لە هێزی {یونیفل}ی سەربە نەتەوە یەکگرتوەکان کە بوونیان لە سنوری نێوان لبنان و ئیسرائیل هەیە ،مەبەست لەم تەقەکردنەش بێزارکردنییانە تا ئەو سنوورە چۆڵ بکەن.
زۆربەی وڵاتانی ئەوروپی کە سەربازیان لەو هێزەدا هەیە، ئیدانەی ئەم کارەی ئیسرائیلیان کرد ،هاوکات {١٣٦} وڵات کە لەسەر ئاستی جیهان بەشداریان لەو هێزەدا هەیە سەرکۆنەی ئەو کارەی ئیسرائیلیان کرد، بەڵام ناتنیاهۆ گوێی بەو دەنگانە نەداو بۆجاری دووەم کارەکەیان دووبارەکردەوە. لەئەنجامدا بەرپرسی ئەوهێزانە لە لوبنان گووتی، بەهیچ خۆرێک شوێنەکانمان چۆڵ ناکەین ،جا پێدەچێت ناتانیاهۆ حساب بۆ ئەم پەیامەش نەکات چونکە جارێکیتریش ئەو هێزانەی ئاگادارکردوەتەوە کە شوێنەکانیان چۆڵ بکەن ،بەمەرجێک ئەو هێزانە بەبڕیارێکی ئەنجومەنی ئاسایشی سەربەنەتەوە یەکگرتوەکان لەوێن.
تەنها دەوڵەتێک کە کاریگەری لەسەر ئیسرائیل هەبێت و بتوانێت لەهەندێک شوێن ڕایبگرێت ئەمەریکایە،بەڵام وادەردەکەوێت ناتانیاهۆ لە بایدن و داروودەستەکەیشی یاخیە،بەوەی وەک هەواڵە جیهانیەکان بڵاویان کردەوە بایدن زۆر بەتووڕەییەوە سەرزەنشتی ناتانیاهۆی کردوە کە تەقەیان لەهێزەکانی یونیفل کردوە.
ئەوەی ناتانهاهۆ لە غەزە و لوبنان ئەنجامی دەدات بە پێی یاسا نێو دەوڵەتیەکان دەچنە خانەی تاوانی جەنگ و تاوانی دژە مرۆڤایەتی.
پێدەچێت ناتانیاهۆ بەنیازبێت دەڤەرەکە بەرەو ئایندەیەکی مەترسیدار ببات و جەنگێکی درێژخایەن بەرپابکات، بۆیە پێویستە بەر لەوەی ئاواتەکەی بەجێبهێنێت سنورێک بۆ یاخیبوونەی دیاری بکرێت.

‬چه‌واشه‌كاریی‮ ‬ده‌رهه‌ق به‌ كورد و كێشه‌ی ڕه‌وا‌ی‮ ‬پێشینه‌ و مێژوویه‌كی‮ ‬هه‌یه‌‮..‬ سه‌یریش له‌وه‌دایه‌ زۆربه‌ی‮ ‬ئه‌وانه‌ی‮ ڕۆڵیان له‌ پرۆسه‌ی‮ ‬ئه‌و چه‌واشه‌كارییه‌دا هه‌بووه‌،‮ ‬له‌ تێگه‌یشتنی‮ ‬ئه‌وه‌ خاڵی‮ ‬نه‌بوون كێشه‌ی‮ ‬كورد،‮ ‬كێشه‌ی‮ ‬گه‌لێكی‮ ‬پارچه‌ پارچه‌كراوی،‮ ‬غه‌درلێكراوی،‮ ‬سته‌مدیده‌ی‮ ‬درێژایی‮ ‬مێژووه‌،‮ ‬به‌تایبه‌تیش ڕووناكبیر و ڕۆژنامه‌نووسانی‮ ‬ئه‌و گه‌لانه‌ی‮ ‬له‌گه‌ڵ كورددا ده‌ژین‮..‬ له‌هه‌موو سه‌رده‌مێكیشدا نموونه‌ی‮ هه‌بووه‌،‮ ‬لێ زیاتر له‌گه‌ڵ ده‌سپێكی‮ ‬بزاڤی‮ چه‌كداری ‬ئازادیخوازی‮ ‬كورددا ئه‌م دیارده‌یه‌ بێبه‌ختانه‌تر په‌ره‌ی‮ ‬سه‌ندووه‌‮..‬ دیاره‌ گله‌یی‮ ‬له‌سه‌رنشینانی‮ ‬كورسیی ده‌سه‌ڵاتی ‬ئه‌و وڵاتانه‌ ناكرێ،‮ ‬چونكه‌ میلله‌تانی‮ ‬خۆیشیان لێیان ڕازی‮ ‬نین و گه‌ر چییان پێ له‌گه‌ڵ نه‌كرێن له‌به‌ریان هه‌ڵدێن‮.. ‬گله‌یی‮ ‬له‌ ڕووناكبیرێك‮ ‬یا ڕۆژنامه‌نووسێك ده‌كرێ كه‌هه‌میشه‌ ئیددیعای‮ ‬دیموكراسی‮ ‬و مافی‮ ‬مرۆڤ و عه‌داله‌ت و ئازادی‮ ‬و مافی‮ ‬چاره‌نووسی‮ ‬گه‌لان ده‌كا‮.‬ له‌م دواییه‌دا،‮ به‌ ڕێكه‌وت ‬چه‌ند وتارێكم بینی ، باوه‌كو ده‌مێكه‌ بڵاو كراونه‌ته‌وه‌ به‌ڵام ناماقوولی و شاشی وای تێدا هاتبوو نه‌مویست به‌سه‌ریاندا تێپه‌ڕم . له‌و وتارانه‌ دوو وتارم به‌ نموونه‌ هێنانه‌وه‌ كه‌ جێی‮ ‬سه‌رنجن،‮ ‬ئه‌ویش نه‌ك له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‮ ‬زانیاریی‮ ‬نوێیان تێدا هاتووه‌،‮ ‬به‌پێچه‌وانه‌وه‌،‮ ‬به‌هۆی‮ ‬ئه‌وه‌ی‮ ‬نووسه‌ره‌كانیان به خۆدیده‌ییه‌كی‮ ‬وایان نووسیوه‌ وه‌ك بڵێی‮ ‬كورد هه‌ر مرۆڤ نه‌بن ‮.‬ وتاری‮ ‬یه‌كه‌م له‌ ڕۆژنامه‌ی‮ (‬الدستور)‬ی‮ ‬ئه‌رده‌نیدا به‌بێ ناو بڵاوكراوه‌ته‌وه‌،‮ ‬ئه‌وی‮ ‬دیكه‌یان برایم زوبێدی‮ ‬ناوێك له‌ ڕۆژنامه‌ی‮ (‬الشرق الاوسط)دا بڵاوی‮ ‬كردووه‌ته‌وه‌ته‌وه‌‮..‬ ‮(‬الدستور) ‬نووسیویه‌تی‮ ‬ده‌ڵێ‮: ‬داواكانی‮ ‬كورد ڕه‌ت ده‌كرێنه‌وه‌،‮ ‬ئه‌ویش به‌ ئه‌گه‌ری‮ ‬چه‌ند هۆیه‌كی‮ ‬مێژوویی‮ ‬كه‌ ئه‌وپه‌ڕگیرانی‮ ‬كورد دژ به‌هه‌موو شتێكی‮ ‬عه‌ره‌بی‮ ‬دنه‌یان داوه‌‮(!!).‬ برایم زوبێدیش ده‌ڵێ‮: ‬سه‌ره‌ڕای‮ ‬ئه‌وه‌ی‮ ‬ئاڵای‮ ‬خۆیان هه‌ڵداوه‌‮ (‬مه‌به‌ستی‮ ‬كورده‌)‬،‮ ‬هاتوون تابلۆی‮ ‬ڕێنماییه‌كانی‮ ‬هاتوچووشیان به‌ كوردی‮ ‬نووسیوه‌،‮ ‬ئه‌مه‌ چۆن ده‌بێ؟ پاشان هه‌ر به‌خۆی‮ ‬ده‌ڵێ‮: ‬به‌ڵام باشیان كردووه‌ به‌م دواییه‌ تابلۆكانیان كرده‌وه‌ته‌وه‌‌‌ عه‌ره‌بی‮ (!!).‬ ئینجا تۆ وه‌ره‌ له‌گه‌ڵ عه‌قڵییه‌تی‮ ‬وا دابنیشه‌ و گفتوگۆ و دانوستان بكه‌ و باسی‮ ‬دیموكراسی‮ ‬و ماف بكه‌،‮ ‬كه‌ له‌ ئه‌ساسدا نایانه‌وێ تێی‮ ‬بگه‌ن‮..‬ هه‌ر ئه‌وه‌نده‌ ده‌زانن،‮ ‬قه‌وانێكیان هه‌یه‌،‮ ‬ئه‌گه‌رچی‮ ‬خۆشیان ده‌زانن كۆن بووه‌ و‮ ‬ڕناوه‌،‮ ‬به‌ بۆنه‌ و بێ بۆنه‌ لێی‮ ‬ده‌ده‌نه‌وه‌،‮ ‬هه‌ر بۆیه‌شه‌ حاڵیان زۆر خۆشه‌‮.‬ به‌ڕاستی‮ ‬شووره‌ییه‌ بۆ نووسه‌ر‮ ‬یا ڕۆژنامه‌نووسێك به‌و عه‌قڵییه‌ته‌ دواكه‌وتووه‌ بیر بكاته‌وه‌ له‌ كاتێكدا ئه‌مڕۆ دنیا دنیایه‌كی‮ ‬دیكه‌یه‌‮.‬ شووره‌ییه‌ له‌بیر خۆیان ببنه‌وه‌،‮ ‬كه‌ هه‌میشه‌ كورد بووه‌ دروشمی‮ ‬دیموكراسی‮ ‬بۆ عێراق‮ ‬هه‌ڵگرتووه‌ و خوێنی‮ ‬له‌و پێناوه‌دا داوه‌‮..‬ شووره‌ییه‌ بۆیان،‮ ‬له‌گه‌ڵ هه‌موو ئه‌و زوڵم و سته‌م و ئه‌نفال و كیمیابارانه‌،‮ ‬ڕۆژێ له‌ ڕۆژان كورد له‌ ناچارترین ناچاریدا په‌نای‮ ‬بۆ تیرۆر و تیرۆركاری‮ ‬نه‌بردووه‌ و هه‌میشه‌ شاعیر و نووسه‌رانی‮ ‬له‌سه‌ر كێشه‌ی‮ (گۆیا سه‌ره‌كی ئه‌وانییان) ‬فه‌ڵه‌ستینیان كردووه‌ته‌وه‌ته‌وه‌‮.‬ ‬شووره‌ییه‌ بۆ خه‌ڵكانێك خۆیان به‌ نووسه‌ر و ڕۆژنامه‌نووس بناسێنن به‌و عه‌قڵیه‌ته‌ فاشستیه‌ سه‌یری گه‌لێك بكه‌ن كه‌ سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی خاكیان داگیر كردووه‌ خێر و بێریان خواردووه‌ و ده‌خۆن ئینجا به‌و ڕه‌نگه‌یش لێی بڕوانن وه‌ك بڵێی كفری كافرمان كردبێ ڕێنمایی هاتووچوومان به‌ كوردی نووسیبێ. ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
به‌ڕاستی شووره‌ییه‌ ئه‌گه‌ر شتێك لای ئه‌م چه‌شنه‌ بوونه‌وه‌رانه‌ مابێ به‌ناوی‮ ‬شووره‌یی‮.‬ ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬

هەموو خەریكی سەیركردنی ئەو مەهزەلە ئاست نزمەین بە ناوی بانگەشەی هەڵبژاردن لە كوردستان دەگوزەرێت, قسەكەرەكان هەموو بێ بەرنامەن, مام ڤاندام لە چاویانەوە چومسكییە, تەنها كاندیدی كابرای قەبرستانەكە بۆ هەڵبژاردن بەرنامەی هەیە, ئەویش قەبرمان بۆ دوای ژیان پێشكەش دەكات, ژنیشمان كاتێك بۆ دێنێت رۆژی 3 جار لە چیای هەڵگورد سەركەوین, ئەوجا دەبێت شەو بدەینە دەم رۆژەوە, هەناسە دانیش تەرك بكەین, چونكە كاتەكە هێشتا بەش ناكات ئەگەر بە هەڵوەڕەش سەركەوین, دووجاری پڕ ناكەینەوە.
بیست رۆژی خۆشمان بردە سەر, نمایشەكان گاڵتە جاڕی بوون, جنێوی كۆمێنتەكانی تۆڕە كۆمەڵایەتییەكانیش لە جوتكەكان خۆشتر بوون.
نەنكم یادی بەخێر زۆری لە ژیان بینیبوو دەیووت دوای هەموو پێكەنینێك گریان هەیە, منیش ئەو ترسەم هەیە و دەمەوێت لە سیناریۆكانی گریانی دوای هەڵبژاردنەكەوە دەست پێبكەم.
روژ 21ی ئۆكتۆبەرە, خەڵك هێشتا زۆرینەی مۆری مەرەكەبی دەنگدان بە پەنجەیانەوەیە, وردە وردە سندوقەكان گەڕاونەتەوە بۆ ئەلبیسەو سایلۆكە, هەندێك گەنج بەردەم ئەو جێگایانەیان گرتووە بۆ داكۆكی لە دەنگەكانی ئێمە, لە سەرەوەش بنەماڵە نا سیاسییەكان كە هەڵبژاردن بۆ بەش و پشكی ئەوان كراوە, خەریكی سات و سەوداو پەیوەندیكردنن, هەیە بە بەشی خۆی رازییەو هەشە ناڕازییە, هەندێك سیاسیش كە پێشتر هەڵتۆقیبوون, مام خدر رووسی لە تەنیشت بارەگاكەی خۆی ریزیان دەكات و دەیانكاتە رەقەم, ئاخر ئەو كەسانەی هیچ بیروباوەڕێكیان نەبێت و ئەلتەرناتیفی گونجاوی ئێران و توركیا نەبن, چەندە خۆیان لێ گەورە بووبێتەوە, لە تاقیكردنەوەی وادا یەكجار شانسیان دەبێت تاقیبكەنەوە, كە كەت وەك هەولێرییەكان دەڵێن ئیتر هەڵساندنەوەی موستەحیلە.

دوو سیناریۆ

هەڵبژاردنی هەرێمی كوردستان دوای هەڵبژاردنەكانی دیالەو موسڵ و كەركووك دێت كە تەرزێكی دیكە لە سیناریۆی سیاسی هێنایە پێشەوە, سیناریۆیەك لە مەتبەخی ئێران ئامادە كرابوو, دووریش لە جوگرافیاو ناوەندە شەرعییەكان یەكلا كرانەوە, تیایدا لە هەرسێكیان توركیا توڕ درایە دەرەوەی دەسەڵاتز
ئەم هەڵبژاردنە بەشێوەی سەرەكی نەك هەموو, ململانێی گەل و نا گەل نەبوو, ململانێی بنەماڵەكان بوو لە سەر نوێنەرایەتی ئێران و توركیا لە كوردستان, بۆ وەكالەت وەرگرتن بوو, ملمڵانێ بوو بۆ پشكەكانی ئێران و توركیا لە هەرێمی كوردستان.
توركیا سێ برین لە جەستەیەتی, دیالەو موسڵ و كەركوك, دەركردنی لە هەولێرو دهۆك تەڵقەی رەحمە بۆ ئەو لە عێراق كە زیاتر لە چوار سەدە لە ژێر هژمۆنیای ئەودا بووە.
هەر یەكێك لەو دوو وڵاتە چەند هێزێكی سیاسی نوێنەرایتییان دەكەن, پارتی و یەكگرتوو و بزووتنەوەی ئیسلامی نوێنەری توركیان و ینك و هەوڵوێست و كۆمەڵ و گۆڕانی گەڕەكی گردەكە و سۆسیالستیش نوێنەرایەتی ئێران دەكەن, تەنانەت كریستان و توركمانیش بە مەبدەئی مونا قەهوەچی خۆشناو و شێخ رەیانی كۆنە كلدانی و ئیسلامی شیعە مەزهەبی ئێستا كە نوێنەرەكانیان بە دەنگی زێرەڤانی و لیوا تایبەتەكان كە ناویان پێشمەرگەیە هەڵدەبژێردرێن, ئەوانیش دابەش بوونە بەسەر ئەو دوو ولاتە, بزووتنەوەی دیموكراتی ئاشوری و رێكخراوی كلدۆ ئاشوری و بەرەی توركمانی زەقەی چاویان دێت, دەمیان بە كورسییەكە ناگات كە بە ناویانەوە دیاریكراون, ینك بەشی خۆی لە كورسی كەمینەكان وەرگرت ئیتر باسی جیاكردنەوەی لیستی دەنگدەران و شتی وا ناكات, ئەوانیش لەسەر مەبدەئی موناو رەیان دابەش دەبن بەسەر ئێران و توركیا.
یەكێك لە ئەگەرەكانی ئەنجامی هەڵبژاردن دووبارە كردنەوەی سیناریۆكەی كەركووكە, بەوەی ئێرانییەكان هێزەكانی سەر بە خۆیان ببەنە بەغدا, كاتێك توانیان 53 كورسییەكە تەواو بكەن, لەوێوە دوور لە ژاوە ژاوو حكومەت پێك بهێنن و پارتی ئاوت كەنەوە بۆ چوارەم جار, هەرچەندە هێشتا دوو هێزی وەك نەوەی نوێ و گەل خۆیان لەو هاوكێشە سیاسییە یەكلا نەكردۆتەوە, بەڵام ئەوانە هێزی لچتقن بە هەر لایەكدا بكەون دوور نییە, یان پارچەی گەورە گەورەیان لێ ببێتەوە, ئەم سیناریۆیە دوو لەمپەری گەورە لە بەردەمیدایە بۆ سەركەوتن:
توركیا و ئەمەریكاو ئیسرائیل و وڵاتانی كەنداو رێگا بەم سیناریۆیە لە ئێستادا نادەن, چونكە دۆڕانی ئەوانیشە لە ناوچەكەو دەبێتە ئینتڵاقی عێراقێكی شیعەی ئیسلامی, دژ بەم سیناریۆیە بۆ ئەم مەبەستە هێزەكانی توركیا لە هەرێمی كوردستان, لە حالەتی وا دا ئەگەری هەیە تا دێگەڵە بێت, هەروەها هەردوو پارێزگای هەولێر و دهۆك لە رووی ئیدارییەوە بە دەست پارتین, هەڵبژاردنەكە بۆ ئیدارەی ناوخۆیی نییەو لەبەردەم جێبەجێ كردنی ئەم سیناریۆیە هەموو ئەگەرێك هەیە, تەنانەت روداوەكانی 16ی ئۆكتۆبەرو 31ی ئاب دووبارە ببنەوە بە شێوە كۆنەكە یان شێوازی نوێ.
پارتی هەوڵی دا لە گەڵ ئێران پەیوەندی ئاسایی بكاتەوە, چونكە پشتیوانییە نێودەوڵەتییەكەی چەندە بەهێز بێت, كارایی ئێرانی نابێت لە بەغدا, لەوێوە پەنجە ی خستۆتە بنا قاقای, لەبەر ئەوەی دەست بەرداری توركیا و ئیسرائیل و ئەمەریكاو خەلیج نەبوو, بۆیە دوای سەفەرە سەركەوتووانەكەی نیچیر بارزانی ئەوجا لە كەركوك ئێران پشتی پارتی شكاند و روحی دڵی لە دڵی كوردستان هەڵكێشا و دای بە زەوییا, شایی سەفەرە سەركەوتووەكەی لێ كرد بە شین.
وەك دەبینین دانیشتنەكان میوانخانەی بابل لە بەغدا چەندە نا دەستووری بێت بەرەی توركیا هەر دەبێت زوڕنا لێبدەن, تانەكان لەناو تەنەكەی زبڵەكەن, دادگاكان سیاسین و بە ئیعازی كیلابییەكان كار دەكەن نەك ناوەڕۆكی دەستوور, دەسكەوتەكان خوداوەندی پیرۆزن.
دەست بردن بۆ ئەم سیناریۆیە لەم قۆناغەدا بۆ ینك زۆر مەترسیدارە و ئەگەری سیناریۆی چەشنی 31ی ئابی هەیە, زیانەكەی زۆر لە قازانجەكەی زیاتر دەبێت, رازی نەبوونیش بۆ پارتی ئەگەری دووبارە بوونەوەی سیناریۆی پەلاماری هەمە لایەنەی سەربازی هەیە لە لایەن عێراقەوە بەناوی چەسپاندنی شەرعیەت.
سیناریۆی دووەم گونجاوترە بۆ هەردوو لایان, ئەویش رێككەوتنە لە سەر كابینەی نوێ و بەردەوامیدان بە بارودۆخی حازر, بێشك حكومەتە كۆنەكە دەڕوخێنن, حكومەتێكی نوێ لە خۆیان و خۆیان دوور لە گۆڕان و سۆسیالست پێك دەهێننەوە, هەم یەكێتی دەیڕوخێنێت , هەم پارتیش بە دانانەوەی مەسرور بارزانی ناتوانێكەی سەر دەگرێت, بە بەشداری شەریكی نوێ یاخود هەر كۆنەكان , بەڵام ژمارەكەی دەگۆڕن لە كابینەی نۆوە بۆ كابینەی دە, ئاڵوگۆڕیش بە پۆستە سیادییەكان دەكەن, بەشی بنەماڵەكان زیادو كەم دەكات.
ئەوانەشی قوڕگیان لە گەڵ هاوار دڕا, ئیسراحەتیان نەكرد بە جرت و فرتی ئەم شارەو ئەو شارە, وێنە سێڵڤییەكانیان بۆ یادگاری بۆ دەمێنێتەوە..تاس و حەمامی جارانیش دووبارە دەبێتەوە.

بایکۆتی بارزانی، هەڵبژاردنی خستە سەر ڕێگایەکی بنبەست و داخراوەوە، ئەوەی نیشاندا کەبەبێ بەشداری پارتی هەڵبژاردن ناکرێت، بۆیە دادگای فیدراڵی ناچارکرد، دەستبەرداری بەشێک لە بڕیارەکانی بێت و گۆڕانی تیا بکات، تا بارزانی بەشداری لەم هەڵبژاردنەدا بکات، واتە زۆر بەسادەیی دەتوانین بڵێین هەرکات بارزانی بەرەوڕوی هەڵبژاردنێک بێت زیانی هەبێت بۆی، ئەتوانێ ئیفلیجی بکات، ئەمەش واقعی سروشتی جۆری دەسەڵاتی سیاسیە لە کوردستانی عێراقدا، کە خاوەن هێزی میلیشیا باڵادەسەتە، نەک دەنگ و دەخالەتی خەڵک لەدەسەڵاتی سیاسیدا، ئەزمونی جۆری دەسەڵاتی سیاسی زۆنی زەردو زۆنی سەوز لە سیوسێ ساڵی ڕابردودا ئەوەی نەشاردۆتەوە، کە هەڵبژاردن چ گاڵتەجاریەکەو هیچ کات نەیتوانیوە هیچ گۆڕانێک یا کۆتایی هێنانبێت بەدەسەڵاتی بارزانی و تاڵەبانی.
واتە پێش هەر شتێک پێویستە ئەوە بە هەند وەرگرین کە بڕیارەکانی دادگای فیدراڵی نەیتوانی سیاسەتەکانی “چوارچێوەی هەماهەنگی” کە پێکهێنەری حکومەتی عێراقن، لەبارەی هەڵبژاردنەوە خۆی بسەپێنێت، نەیتوانی بارزانی ملکەچ کات بۆ ئەو سیاسەتەی تاڕادەیەک بە بەرژەوەندی تاڵەبانی دەشکایەوە.
واتە بڕیاری بەشداری نەکردنی پارتی لەم هەڵبژاردنەدا، ئەوەی راگەیاند کە هەڵبژاردن ناتوانێ دەسەڵاتی سیاسی لە کوردستاندا لەڕێگەی هەڵبژاردنەوە بگۆڕدرێت، چونکە گەر وانیە، ئەوە ئاسانترین فرسەت بو، پارتی تەریک بکرێتەوەو هەڵبژاردن بەگوێرەی بڕیارەکانی دادگای فیدراڵی ئەنجام بدرایەو دەسەڵاتی پارتی کۆتایی پێ بهێنرایە، بەڵام دیمان کە ناتوانرێت کارێکی لەو چەشنە ئەنجام بدرێت، دادگای فیدراڵی بەناچاری بڕیارەکانی گۆڕی.
ئەو خەیاڵات و چەواشەکاریانەی ئۆپۆزسیۆن وەک ئومێدێک بۆ کۆتایی دەسەڵاتی بارزانی و تاڵەبانی بانگەشەی بۆدەکەن، بێناوەڕۆک و بێ مانان، چونکە لە گەڵ هەر ئاڵوگۆڕێک کە لەدۆخی سیاسی کوردستاندا ڕویدابێت، یان پەیوەندیەکانی حکومەتی عێراق و حکومەتی هەرێم بارگرژی تێکەوتبێت، هەروەها حکومەتی عێراق و هێزەکانی شیعە فشارێکی زۆریان لەسەر بارزانی و تاڵەبانی دانابێت و میلی هاوسەنگی هێزیان بەقازانجی حکومەتی عێراق وەرچەرخاندبێت، مانای ئەوە نیە کۆتایی دەسەڵاتی بارزانی و تاڵەبانیە، دەسەڵاتی زۆنی زەردو سەوز لاوازن لەبەرامبەر حکومەتی عێراقداو ناچارکراون ملکەچی ئەو واقعیەتەبن، حکومەتی عێراق ئەم دووهێزە میلیشیایەی بزوتنەوەی کوردایەتی بەو شێوەیە لاپەسەندە کە پاشکۆی سیاسەتەکانی حکومەتی عێراقبن، پارتی و یەکێتیش لە چوارچێوەی ئەو ململانێیانەی لە چەند ساڵی ڕابردودا لەبەرامبەر حکومەتی عێراقدا هەولیان بۆداوە، نەک مایەپوچ مانەوە، هەنگاوبەهەنگاو ئایندەی بەرژوەندیەکانیان لە ژێر سێبەری سیاسەتی حکومەتی عێراقدا پێناسەدەکەنەوەو پێگەی خۆیان دەپارێزن، بەڵام لەبەرامبەر خەڵک و ئەولایەنانەی وەک ئۆپۆزیسۆن خۆیان پێناسە دەکەن، پارتی و یەکێتی بەداخەوە کە توانایان نەگۆڕدراوەو بەردەوامی بەدەسەڵاتەکەیان ئەدەن و بەهیچ جۆرێک هەڵبژاردن ناتوانێ ئەو پرۆسەیەبێت مانای کۆتایی دەسەڵاتەکەیانی لێکەوێتەوە. لەلایەکی تریشەوە ئۆپۆزسیۆن بانگەشە بە ئومێدێکەوە دەکات کە گوایە لەڕێگەی پشتیوانی بە حکومەتی عێراق و دادگای فیدراڵیەوە ئەتوانن سەرکەوتن بەدەست بهێنن، بەڵام ئەوەی زۆر ڕۆشنەو حکومەتی عێراق و هێزەسیاسیەکانی عێراق بەهیچ جۆرێک حسابی لەسەر ناکەن، ئەو لایەنە بەناو ئۆپۆزسیۆنەی کوردستانە کە جێگای متمانەی سیاسی و بەرێوەبردنی دەسەڵاتی سیاسی نین، ئەو ئەرک و کارەو پێشخزمەتیەی بارزانی و تاڵەبانی ئەتوانن بۆ حکومەتی عێراق ئەنجامی بدەن، ئۆپۆزسیۆنەکەیان کۆمەڵێ لایەنی بێکارو هیچ لەبارانەبون.
هەروەها شێوازی ئەم هەڵبژاردنە ٢٠/١٠ی ئەمساڵ بە هەر جۆرێک بەڕێوەببرێت و هەرلایەنێک بەڕێوەی بەرێت، مانای ئەوە نیە ئەتوانرێت دەرگای ساختەکاری بەرامبەر بەهێزی میلیشیا ببەسترێت، ئەوەش بەدوور نازانم کە لایەنەکانی حکومەتی عێراق یارمەتی پارتی و یەکیتی لە ساختەکاریدا بدەن، جگە لەوەش هەردوو هێزی دەسەڵاتدار نفوزێکی تایبەتی بەخۆیان هەیە کە وەک دەنگدەری جێگیر حسابیان لەسەر کراوە، کە ناتوانن دەنگ بە کاندیدەکانی پارتی و یەکێتی نەدەن کە ژماریەکی کەم نین، کە ئۆپۆزسیۆنەکان لەم جۆرە دەنگدەرانە بێبەشن، دەنگدان بۆیان پەیوەستە بە مەزاجی دەنگدەرانەوە، بۆیە داوا دەکەن زۆرترین کەس بەشداری بکات.
نابێت فریوی ئەوە بخۆێن کەبە دەنگدان ئەتوانن ئەم دەسەڵاتە ئاڵوگۆڕ پێبکەن، بۆیە نەچون بۆ بەردەم سندوقەکان و دەنگ نەدان بەشێک دەبێت لە پیادەی ئەو ئاڕاستەیە کە خەڵکی ناڕازی لەڕاستای ئەو ئامانجەدان کە بە ڕاپەڕینی جەماوەری دەیانەوێت ئەم دەسەڵاتە کۆتایی پێبهێنن.
ئەوەی ئاشکرایە دەنگدان سەنگی مەحەکی مانەوە یان نەمانەوەی دەسەڵاتی پارتی و یەکێتی نەبووە نابێت، هەڵبژاردن لەکوردستان ئەو تایبەتمەندیەی هەیە کە تەنها ئامرازێکە بەدەستی بارزانی و تاڵەبانیەوە کە بەناوی هەڵبژاردنەوە شەرعیەت بەدەسەڵاتەکەیان بدەن، دەنا هەلبژاردن بکرێت یان نەکرێت زۆنی زرەدو و زۆنی سەوز باقیە، فرسەتدان بەبەشداری لایەنەکانی تریش بەهەر ناوێکەوە یان بەناوی ئۆپۆزسیۆنەوە، تەنها ئارایشکردنی شێوازی هەڵبژاردنەکەیە. ئاشکرایە کە ئەنجامی دەنگدانی ئەم هەڵبژاردنەش هەر جۆرێک بێت ناتوانێ ئاڵوگوڕ لەدەسەڵاتی بارزانی و تاڵەبانی پێشبینی بکرێت، بەڵام دیارە ئەم دۆخی بێزاری و تورەیی و ناڕەزایەتیە فراوانەی خەڵک لەبەرامبەر حکومەتی هەرێمدا، ڕێژەی دەنگدەر کەمدەکاتەوە، ئەمەش زیاتر بەزیان بۆ لایەنەکانی بە ناو ئۆپۆزسێۆن تەواو دەبێت، چونکە ئۆپۆزسیۆنی بەشدار لەم هەڵبژاردنەدا، تەنها ئومێدیان بەدەنگدانە، نەچونی خەڵک بۆ دەنگدان، بی ئومێدیان دەکات لەو چاوەروانیەی کە بە هەڵبژاردن بۆ بەدەست هێنانی چەند کورسیەک هەیانە، ئەمەش مایەی ئەو مەترسیەیە بۆیان کە نەتوانن کورسی پێویست بەدەست بهێنن.
نەچون بۆ دەنگدان پێویستیەکی گەشەسەندنی نارەزایەتیەکانی خەڵکە، کە لە ڕۆژی دەنگداندا نەچینە دەرەوە و نەچینە سەر سندوقەکانی دەنگدان، نەچون بۆ دەنگدان مانای نایەکی گەورەیە بۆ ئەم دەسەڵاتە، چونکە تەواوی لایەنەکان بۆ ساختەکاری و بەسەرکەوتن گەیاندنی هەڵبژاردنەکەیان پێویستیان بە نیشاندانی وەستان و ڕیزبونی خەڵکە لە بنکەکانی دەنگداندا، پێویستە لەبەرامبەر ئەو ڕاستیەدا بەئاگابین کە دەنگی ئێمەیان ناوێت، تەنها وەک ئەکتەرێک بەکارمان دەهێنن، بۆیە یەکەم؛ نەچون بۆ دەنگدان ڕیسواکردنی تەواوی پرۆسەی گاڵتەجاری هەڵبژاردنەکەیانە، چونکە ئەوان بەهەر فروفێڵ و شێوازێکی ناشایستەو ساختەکاری بێت ئەتوانن یاری بەدەنگەکان بکەن. دووەم؛ ئەوان پێویستیان بە کۆبونەوەی خەڵکە بەدەوری بنکەکانی دەنگدان تانیشانی بدەن کە هەڵبژاردنەکەیان شەرعیەتی هەیە. بەڵام ئەوانەی بەشداری لەم هەڵبژاردنەدا دەکەن و کاندیدیان هەیە، بە فریودانی ئەوەی دەنگی خەڵک نەسۆتێ لەخەڵک دەپاڕێنەوە بچن دەنگ بدەن، بەڵام کەسی ناڕازی بچێت بۆ دەنگدان یا نەچێ دەنگەکەی هەرسوتاوە، نەچون بەهێزکردنی پرۆسەی ناڕەزایەتیەکانمان نیشان ئەدات، چون بۆ دەنگدان دەنگی ناڕەزایەتی دەسوتێنێت.
بانگەشەی ئەم جارەیان بۆ هەڵبژاردن، ناتوانن بە بەڵێنی دابینکردنی خواست و موچەو پیداویستیەکانی ژیانی خەڵک فریوکاری بکەن، چونکە بە لاوازی پێگەیان لە بەرامبەر حکومەتی عێراقدا ئەو هەلەیان لەدەستداوە کە ڕویان بێت بانگەشەیەکی لەو چەشنەبکەن، زیاتر لە گۆشەیەکەوە بانگەشەکانیان ڕادەگەیەنن، کە ڕیسواکردن و تاوانبارکردن و شکاندنی یەکترە تائاستی دروشمی کۆتایی دەسەڵات، بەمجۆرە بانگەشەکەیان زیاتر نیشاندانی دۆخی شەڕە تا ئەوەی بانگەشەی هەڵبژاردن بێت، ئەتوانم بڵێم هەڵخڕاندنی دۆخێکی لەم چەشنە زیاتر پێویستی بە نەچون بۆ دەنگدان و ڕیسواکردنی پرۆسەکەیانە، گەر ئۆپۆزسیۆنێکیش هەستی دڵسۆزی و پشتیوانی بۆ خواست و ئایندەی خەڵک هەبێت، لەڕیزی ناڕەزایەتیەکانی خەڵکدا دەوەستێت بۆ کۆتایی هێنان بەم دەسەڵاتە لە ڕێگەی ڕاپەڕین و شۆڕشی جەماوەریەوە، نەک بەشداری لە هەڵبژاردنێکدا کەدەسەڵاتداران بۆ شەرعیەتدان بەدەسەڵاتەکەیان بەکاری دەهێنن.

(تانیـشک ماتـیۆ ئەبـراهـام) لاوێکی هـیندی ـ ئەمـریکـییە، لاوێکی پەرجـۆ و نـاوازەیە. بچووکـترین لاوە لە جیهـانـدا، کە لە تەمەنی (١٩) ساڵیدا، بە پـلەی نایاب دکـتۆرای لە (ئەنـدازیاریی بایـۆپـزیـشکی) دا وەرگـرت. تێـزی دکتۆرای تانـیشک لەسەر پەرەپێـدانی سیستەمی زیرەکی دروستکراوە. کە لە نەخۆشییەکانی دەستنیشانکردندا بەکاردەهێنرێت. دکتۆر تانیشک ئەبـراهـام، شۆڕشێکی ئەنـدازیاریی بایـۆپـزیشکی لە جیهـاندا بەرپاکرد.
باوکی تانیـشک ناوی (بـیجـۆ ئەبـراهـام) ە، ئەنـدازیـاری نەرمەکاڵا “بەرنـامەسازی”یە. دایکیشی دکتۆر (تاجی ئەبراهـام) ە. توێـژەری ڤـێتـێرنەری یە. خەڵکی شاری (کیرالا)ی هـیـندستانن. لە پـێـناوی هـەلی کارێـکی باشـتر و گـوزەرانـێکی خـۆشـتردا، کـۆچـیان بۆ ئەمـریکا کـرد. تانـیـشک ئەبـراهـام، لە سـاڵی (٢٠٠٤) دا، لە شـاری (ساکـرامـنتـۆ) لە ویلایەتی کالـیفـۆرنیا لە ئەمـریکا، لەدایک بـووە. پـۆلەکانی خوێنـدنی بنەڕەتی لە کامپی پەنـابـەران تەواوکـرد. لە مـاڵـیـشەوە، دایـک و بـاوکی وانـەی تایبـەتـییان پێـدەوتـەوە.
بەپێی ریزبەندیی ساڵەکان، دکتۆر (تانیشک ماتیۆ ئەبراهـام) ی پەرجـۆتان پێدەناسێنین.
١ـ لە تەمەنی (٢) ساڵیدا: دایک و باوکی بە تایبەتیش دایکی، تێبینی ئەوەیان کـردووە، تانیـشک لە تەمەنی (٤) مانگـیدا دەستیکـرد بە نیشانـدانی بـلیـمەتی، کە زۆر حەزی لە پەرتـووکی منـداڵان بـوو. پەڕەکانـیانی هـەڵـدەدایەوە و بە وردی سەرنـجی وێنـەکانیانی دەدا. لە تەمەنی دوو ساڵیدا، هەموو ئەو شتانەی کە بیستووبوونی یان خوێندبوویانەوە، بە ییـری خـۆی دەهـێـنانەوە. هـەر لـەم تەمـەنـەدا، پـرسـیارە سەرەتـایـیەکانی بیـرکاریی جـێبەجـێدەکـرد. کە زۆر کەس ناتـوانـن ئەنجـامـیان بـدەن.
٢ـ لە تەمەنی (٤) ساڵـیدا: پەیـوەنـدیی بە کۆمەڵەی (مـێـنسا) وە کرد، کە رێکخـراوێکی جیهـانییە، تایبەتە بە کەسانی زۆر زیـرەکی باڵا لە جیهـانـدا. لە تاقـیکردنەوەکانی ئاستی زیـرەکی ستانداردی مێنسادا (٩٩،٩%) پلەی بەدەستهێنا. بوو بە یەکێک لە بچووکترین ئەنـدامانی مـێـنسا لە جـیهـانـدا.
٣ـ لە تەمەنی (٥) ساڵـیدا: لە مـاوەی (٦) مـانگـدا، بە پـلـەی نایـاب، بـڕوانـامەی هـەر (٥) کۆرسەکەی بیرکاری وەرگرت. کە پرۆگرامەکانی پەروەردەیی بوون، بۆ فێرکردنی منداڵانی بەهـرەمەنـد. زانکـۆی (سـتانـفـۆرد) رێکـیخـستـبوون و پێشکەشیانی دەکـرد.
٤ـ لە تەمەنی (٦) ساڵـیدا: بـڕوانـامەی تەواوکردنی کۆرسی ئامـادەیی و کـۆلـێژیی، لە بـوارەکانیی: کـیمـیا، زانستی زینـدەوەرزانی، بایـۆلـۆژی، جیـۆلـۆجی دا، وەرگـرت. کە بچـووکـتریـن قـوتـابی بـوو، کـۆمـەڵەی (فـای تیـتا کاپـا) بە شانـازیـیەوە وەریـگـرت.
٥ـ لە تەمەنی (٧) ساڵیـدا: کورسێکی کـیمیای بە پـلەی نایـاب لە رێگەی ئـۆنلایـن، لە زانکـۆی کالـیفـۆرنیا، لە بـیرکـلی تەواوکـرد. هەر لە تەمەنی حەوت ساڵیدا، کۆرسێکی تری لە بـواری جـیۆلـۆجی و فـەلـەکـناسی، لە کـۆلـێژی (ئەمـریکی ریـڤـەر) لە شاری ساکـرامنـتۆ، بە پـلەی یەکـەم دەرچـوو.
٦ـ لە تەمەنی (٨) ساڵیدا: بوو بە جێگری سەرۆکی دامەزرێنەری یانەی فەلەکناسی لە کۆلێژی ریڤەری ئەمریکی. هەر لە هـەشت ساڵیـدا، لە کاتی پـشکـنین و لێکۆڵـینەوە لە سـەدان وێنـەی روانـگەی ناسـای مـەودا دوور ـ پـرۆژەکانی کـیـلەری ناسـا. تـانیـشک بەرپـرس بـوو، لە دۆزینـەوەی هـەسارەیـەکی دەرکی و زریـانـێکی خـۆر.
٧ـ لە تەمەنی (٩) ساڵیدا: بچـووکترین کەس بوو، کە لە ساڵی (٢٠١٢) دا، بەشداریی لە کـۆنـفـرانسێکی ناسادا (ئەیـمس) کرد و وتەیەکی پێـشکەش کـرد. هەر لەم تەمەندا، بوو بە ئەنـدامی دوو ساڵەی کۆمەڵەی ئابـڕوومەنـدیی زانکۆیی (تیتا کاپا)ی ئەمریکی.
هـەر لـە تەمـەنی نـۆ سـاڵـیدا، لە سـاڵی (٢٠١٤ـ ٢٠١٥) وەک بچـووکـتریـن کـەس هـەڵـبژێـرایـەوە و بەشـداریی لە کـۆنـفـرانسی ناسادا کـرد و وتـەیەکی پـێـشکەش کـرد.
٨ـ لە تەمەنی (١٠) سالـێدا: بـرۆنامەی دبلـۆمی قوتابخانەی ئامادەیی بەدەستهـێنا. کە بچووکترین کەس بوو لە ئەمریکادا، لە دە ساڵیدا بڕوانامەی ئامادەیی بەدەستهـێنابێت. هـەر لە دە ساڵـیدا، دووبـارە بە جـێگـری سەرۆکی پەیـوەنـدییەکان هـەڵـبژێـرایـەوە.
٩ـ لە تەمەنی (١١) ساڵـیدا: لە کۆلـێژی (ئەمریکی ریـڤـەر) سێ بـڕوانـامەی بەشداری لە زانستە بیرکاری و فیزیاییەکان، زانستە گشتییەکان، خوێندنی زمانی بیانی، بە نمرەی نایـاب بەدەسـتهـێـنا.
١٠ـ لە تەمەنی (١٢) ساڵیدا:(سکۆلەرشیپی ریجێنس ـ هاوڕێتی) لە زانکۆی کالیفۆرنیا سانتاکـرۆز وەرگـرت. لە زانکـۆی کالـیفـۆرنیا لە شاری (دەیـڤـس) لە ئەمریکا وەرگیرا. بۆ ئـەوەی درێـژە بە خـوێنـدنی بەکالـۆریـۆس بـدات.
١١ـ لە تەمەنی (١٤) ساڵیدا: لە زانکـۆی کالـیفـۆرنیا بە پـلەی ناب و بە پلەی شانازی، بـڕوانـامەی بەکالـۆریـۆسی لە (ئەنـدازیـاریی بایـۆپـزیـشکی) دا بەدەسـتهـێـنا. بـوو بـە دکتـۆر دانیـش ئەبـراهـام.
دکـتور دانیشک، هەر لە چـواردە ساڵـیدا، دەسـتی بە خـوێنـدی دکتـۆرا کـرد. گـرنگی دا بە پەرەپێـدانی زیـرەکـیی دروسـتکـراو بـۆ دەستـنیشانـکـردنی نەخـۆشـییەکان.
١٢ـ دکتۆر تانیشک ئەبـراهـام، لە تەمەنی (١٩) ساڵیدا، لە (٧/ حوزەیـران/٢٠٢٣) دا، بە پـلەی نایـاب، لە زانکـۆی کالـیفـۆرنیـا لە شـاری دەیــڤـس لە ئەمـریـکا، بـڕونـامەی دکتـۆرای لە (ئەنـدازیـاریی بایـۆپـزیـشکی) دا، وەرگـرت. بـوو بە بچـووکترین وەرگری بڕوانـامەی دکـتۆرا لە جیهـانـدا.
لە ئاهـەنگی دەرچـوونیدا، بێجگە لە دایک و باوکی و خوشکە بچووکەکەی، داپیرەشی دکـتۆر (تـانکام مـاتـیۆ)ی تەمـەن (٩٠) ساڵ ئامـادەبـوو، کـە یەکـەم ژنـی هـینـدیـیە کە بـڕوانامەی دکتۆرای لە پـزیشکی ڤـێـتێرنەری لە هـیندستانـدا بە دەستهـێـناوە. باپیرەی کۆچکردووشی، دکتۆر (زەکەریا ماتیـۆ) تـویـژەری ڤـێتێرنەری بـوو. تانیشک ئیلهـامی لە باپیـرە و داپیـرەیەوە وەرگرتـووە. پێـزانینیـشی بۆ پشتگـیریی دایک و باوکی هـەیە.
١٣ـ دکتۆر تانیشک لە ئێستادا، تەمەنی (٢٠) ساڵە، تا ئێستا لە چەنـدین کۆنفـرانس و ۆرکـشۆپ و کۆنگـرەدا، بەشداریی کردووە و باسی لە بارەی زیرەکیی دروستکراوەوە پێـشکەش کـردووە. وانـەی وتـووەتەوە، لە تاقـیگاکـانـدا تـاقـیکردنەوەی ئەنجـامـداوە.

دکتۆر تانیشک ئەبراهـام، لە چەنـدین بەرنـامەی تەلەفـزیـۆنی و رادیـۆیی، رۆژنامەیی، دەربـارەی پسـپۆرییەکەی، دیمانەیان لەگەڵـدا سازداون. پێـشتریش وەک بەڕێـوەبـەری سۆشیال میدیای تایبەت بە (تویتەر) کاری کردووە. تانیشک لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکاندا، زۆر چالاکە. لە ئێستادا کۆمپانیای تـوێـژینەوەی زیـرەکیی دروستکـراوی پـزیشکی، بە نـاوی (میـدبـارک) دامـەزرانـدووە و هـەر خـۆی بـەڕێـوەی دەبـات و سـەرکـردایـەتـیی دەکـات. ئـەم کۆمـپانیایە گـرنـگی بە راهـێـنانی مـۆدێـلی بنـەڕەتی بـۆ پـزیـشکی دەدات.
بێجگە لەو چالاکـییانە، تانیشک گەلـێک کار و چـالاکـیی جـیاوازی تـری ئەنجـام داون.
تانیشک ئەبراهام، بووە بە نموونە و سەرمەشق بۆ لاوان لە جیهاندا، بۆ چاولێکردنی.
شایەنی باسە و جێی سەرنجە، خوشکەکەی تانیشک، کە ناوی (تیارا ماتیۆ ئەبراهام)ە، لە خـۆی بچـووکترە، ئەویش نەوجـوانێکی بلـیمەت و پەرجـۆیە. لە تەمەنی (٤) ساڵیدا بوو بە ئەندامی کۆمەڵەی مێنسا. لە تەمەنی (١٦) ساڵیدا، بـروانامەی بەکالۆریۆسی لە مـوزیک لە زانکـۆی کالـیفـۆرنیا بەدەستهـێـنا. لە تەمـەنی (١٨) ساڵیـشدا، بـروانـامەی ماستەری لە مـوزیکدا، لە کۆلـێژی جاکـوب لە زانکۆی (ئیندیانا) بەدەستهـێنا. لە ساڵی (٢٠٢٢) دا، خەڵاتی هـونەرمەنـدە گەنجەکان، لە دەنگی کلاسیکـدا، بە تیـارا بەخـشرا.
دکتۆر تانیـشک ئەبـراهـام، ئاواتەخـۆازی ئەوەیە، کە ببێـت بە بـراوەی خەلاتی نـۆبـڵ. ببێت بە سەرۆکی ویلایەتە یەکگـرتووەکانی ئەمریکا. بێگومان، لە بەردەم ئیرادەیەکی بەهـێز و خەبـات و کۆڵـنەدانـدا، هـیچ شـتـێک نیـیە کە نـاوی ئەسـتەم بـێـت.

(*) بۆ نووسینی ئەم بابـەتە، سـوودم لە چەنـدی سایتی ئینگـلیزی وەرگـرتـووە.
نەرویـج: ٢٠٢٤

ئیتر تەواو
لەدەفتەری بوونا خۆم دەسڕمەوە
سێبەرەكەت دەشێلم و
قومێك عەشق لەلێوانت دەخۆمەوە
بەسەر شانی تەنیاییدا سەردەكەوم
دەست لەبەركی نامۆیی گیردەكەم
لەگەڵ گۆشەی نەبوونیا دەبمە هاودەم
لەگۆرانی دەئاڵێم و
گیتارەكان دەكەم بەدڵ
شەوانە هەناسەیەك
لەرۆحی گوڵێكەوە دەرچێت
بەشنەی با خۆم دەپێچمەوە
لەبەرامە شیعرێك دەچنم
مەلۆتكەی حەسرەتی
بۆ دەكەمە ریتم و
وێنەی پەیڤەكان دادەگیرسێنم
تاریكی لەدورگەی ئەوین هەڵئەدەم
دەكەومە دوای زریان
بەتەرزە خەناوكەیەكت بۆ دەهۆنمەوە
بەهەنسك خوناوی شیعر رادەماڵم
نەتۆ بوویتە عاشقی من و
نەگۆشەیەكی ئەم خاكەش
ژوانگەیەكی بۆ رەخسانم
هەتا بڵێم فەرموو وەرە میوانم بە
منیش وەك تۆ خاوەن ماڵم
نە بستە خاكێكیش هەتا ئەمڕۆ
بوو بەداڵدەو نیشتمانم

ستار ئەحمەد

خه‌ڵاته‌‌کانی به‌شه‌ جۆراوجۆره‌کانی پێشبڕکێی بیست و نۆیه‌مین خولی فێستیڤاڵی نێوده‌وڵه‌تی فیلمی “بۆسان” له وڵاتی کۆریای باشوور ده‌ستنیشان کران.

ڕێوڕ‌‌سمی کۆتایی بیست و نۆیه‌مین خولی فێستیڤاڵی نێوده‌وڵه‌تی فیلمی “بۆسان” Busan به ئاماده‌بوونی ئه‌ندامانی لێژنه‌ی دادوه‌رانی به‌شه‌ جۆراوجۆره‌کانی پێشبڕکێی، سینه‌ماکارانی به‌شداربوو له فێستیڤاڵ، چالاکانی پیشه‌گه‌ڕیی سینه‌مایی و هه‌روه‌ها هۆگرانی هونه‌ری حه‌‌وته‌م له ناوه‌ندی “سینه‌مایی بۆسان” له شاری بۆسان له وڵاتی کۆریای باشوور به‌ڕێوه‌چوو و براوه‌کانی به‌شی پێشبڕکێی “ڕه‌وته‌ نوێیه‌کان” New Currents، به‌شی “خه‌ڵاتی کیم جیسێئوک” Kim Jiseok، به‌شی “خه‌ڵاتی مێکێنات” Mecenat، به‌شی “خه‌ڵاتی سونجێ” Sonje، به‌شی “خه‌ڵاتی نێتپه‌ک” Netpac، به‌شی “خه‌ڵاتی فیپێڕشی” FIPRESCI و … دیاریی کران.

باشترین فیلمی به‌شی پێشبڕکێی “ڕه‌وته‌ نوێیه‌کان”
ئه‌ندامانی لێژنه‌ی دادوه‌رانی به‌شی پێشبڕکێی “ڕه‌وته‌ نوێیه‌کان” New Currents له بیست و نۆیه‌مین خولی فێستیڤاڵی نێوده‌وڵه‌تی فیلمی “بۆسان” که بریتی بوون له؛ “محه‌ممه‌د ڕه‌سووڵ ئۆف” Mohammad Rasoulof ده‌رهێنه‌ر و سیناریۆنووس له وڵاتی ئێران ـ سه‌رۆکی لێژنه‌ی دادوه‌ران، “لی مێۆنگ ـ سێ” LEE Myung-Se ده‌رهێنه‌ر له وڵاتی کۆریای باشوور، خاتوو “ژوو دۆنگیۆ” Zhou Dongyu ئه‌کته‌ر له وڵاتی چین، خاتوو “کاتی کۆسرۆتی” Kani Kusruti ئه‌کته‌ر له وڵاتی هیندستان و هه‌روه‌ها خاتوو “ڤاتیا کاڵۆیێرسیج” Vanja Kaludjercic به‌رپرسی فێستیڤاڵی نێوده‌وڵه‌تی فیلمی “ڕۆتێردام” Rotterdam له وڵاتی هۆڵه‌ندا، ده‌نگه‌کانی خۆیان به‌م شێوه‌یه ڕاگه‌یاند:

خه‌ڵاتی باشترین فیلمی ئه‌م به‌شه‌ی فێستیڤاڵ، واته؛ خه‌ڵاتی نه‌قدی بڕیی پاره‌ی ٣٠ هه‌زار دولاری به فیلمی سینه‌مایی “نیشتمانی سپێده‌ی هێمنایه‌تی” The Land of Morning Calm له ده‌رهێنانی “پارک ڕی ـ وونگ” PARK Ri-woong به‌رهه‌می وڵاتی کۆریای باشوور و هه‌روه‌ها
فیلمی سینه‌مایی “ما ـ گریانی بێده‌نگی” MA – Cry of Silence له ده‌رهێنانی “ماو ناینگ” The MAW NAING به‌رهه‌می هاوبه‌شی وڵاتانی میانماڕ، کۆریای باشوور، سه‌نگاپوور، فه‌ڕه‌نسا، نۆڕوێژ و قه‌ته‌ر به‌خشرا.

باشترین فیلمی “خه‌ڵاتی کیم جیسێئوک”
ئه‌ندامانی لێژنه‌ی دادوه‌رانی به‌شی “خه‌ڵاتی کیم جیسێئوک” Kim Jiseok له‌م ڕووداوه گرینگه سینه‌ماییه که بریتی بوون له؛ “کریستییه‌ن ژوونێ” Christian Jeune به‌رپرسی به‌شی فیلمی فێستیڤاڵی نێوده‌وڵه‌تی فیلمی “کان” Cannes له وڵاتی فه‌ڕه‌نسا ـ سه‌رۆکی لێژنه‌ی دادوه‌ران، “پڕاسانا ڤیتاناژ” Prasanna Vithanage ده‌رهێنه‌ر له وڵاتی سریلانکا و هه‌روه‌ها خاتوو “شین سۆوۆن” Shin Suwon ده‌رهێنه‌ر له وڵاتی کۆریای باشوور، ده‌نگه‌کانی خۆیان به‌م شێوه‌یه ڕاگه‌یاند:

خه‌ڵاتی باشترین فیلمی ئه‌م به‌شه‌، واته؛ خه‌ڵاتی نه‌قدی بڕیی پاره‌ی ١٠ هه‌زار دولاری به فیلمی سینه‌مایی “گوندی ئه‌ستێره‌کانی ٢” Village Rockstars 2 له ده‌رهێنانی “ڕیما داس” Rima DAS به‌رهه‌می هاوبه‌شی وڵاتانی هیندستان و سه‌نگاپوور و هه‌روه‌ها فیلمی سینه‌مایی “یێن و ئای ـ لی” Yen and Ai-LEE له ده‌رهێنانی “تام لین شۆ ـ یۆ” Tom LIN Shu-Yu به‌رهه‌می وڵاتی تایوان پێشکه‌ش کرا.

باشترین به‌ڵگه‌فیلمی به‌شی “خه‌ڵاتی مێکێنات” Mecenat
ئه‌ندامانی لێژنه‌ی دادوه‌رانی به‌شی “خه‌ڵاتی مێکێنات” Mecenat، له‌م خوله‌ی فێستیڤاڵ که بریتی بوون له؛ “موحسین مه‌خمه‌لباف” Mohsen Makhmalbaf ده‌رهێنه‌ر، سیناریۆنووس و به‌رهه‌مهێنه‌ر له وڵاتی ئێران ـ سه‌رۆکی لێژنه‌ی دادوه‌ران، خاتوو “ئاساکۆ فۆجیۆکا” Asako Fujioka جێگری سه‌رۆکی فێستیڤاڵی نێوده‌وڵه‌تی فیلمی “یاماگاتا” Yamagata له وڵاتی ژاپۆن و هه‌روه‌ها خاتوو “لی سووجۆنگ” Lee Soojung ده‌رهێنه‌ر له وڵاتی کۆریای باشوور، ده‌نگه‌کانی خۆیان به‌م شێوه‌یه ڕاگه‌یاند:

خه‌ڵاتی باشترین به‌ڵگه‌فیلمی کۆریایی و ئاسیایی ئه‌م به‌شه‌، واته؛ خه‌ڵاتی نه‌قدی بڕیی پاره‌ی ٧٤٠٠ دولاری به به‌ڵگه‌فیلمی “کاره‌کان و ڕۆژگاره‌کان” Works and Days له ده‌رهێنانی هاوبه‌شی “پارک مینسۆ” PARK Minsoo و “ئاهن کیمی هایۆن” AHN Kearny Hyun به‌رهه‌می وڵاتی تایوان و هه‌روه‌ها به‌ڵگه‌فیلمی “ماڵێکی دیکه” Another Home له ده‌رهێنانی “فڕانکی سین” Frankie SIN به‌رهه‌می هاوبه‌شی وڵاتانی تایوان، هۆنگ کۆنگ، چین و فه‌ڕه‌نسا به‌خشرا.

باشترین کورته فیلمی “خه‌ڵاتی سونجێ” Sonje
ئه‌ندامانی لێژنه‌ی دادوه‌رانی به‌شی “خه‌ڵاتی سونجێ” Sonje له بیست و نۆیه‌مین خولی فێستیڤاڵی نێوده‌وڵه‌تی فیلمی “بۆسان” که بریتی بوون له؛ “لیم دائێ ـ هیوونگ” Lim Dae-hyung ده‌رهێنه‌ر و سیناریۆنووس له وڵاتی کۆریای باشوور، خاتوو “کۆنێستانس تسانگ” Constance Tsang ده‌رهێنه‌ر له وڵاتی ئه‌مه‌ریکا و هه‌روه‌ها خاتوو “یاماناکا یۆکۆ” Yamanaka Yoko ده‌رهێنه‌ر له وڵاتی ژاپۆن، ده‌نگه‌کانی خۆیان به‌م شێوه‌یه ڕاگه‌یاند:

خه‌ڵاتی باشترین کورته فیلمی کۆریایی و ئاسیایی ئه‌م به‌شه له فێستیڤاڵ‌، واته؛ خه‌ڵاتی نه‌قدی بڕیی پاره‌ی ٧٤٠٠ دولاری به کورته فیلمی “یۆریم” Yurim له ده‌رهێنانی “سۆنگ جیسئۆ” SONG Jiseo به‌رهه‌می وڵاتی کۆریای باشوور و هه‌روه‌ها به کورته فیلمی”باگێک له زستان” A Garden in Winter له ده‌رهێنانی “ئه‌لئێنورێ مه‌حموودیان” Eléonore Mahmoudian و “هیرۆشی ماتسۆئی” Hiroshi Matsui به‌رهه‌می هاوبه‌شی وڵاتانی ژاپۆن و فه‌ڕ‌‌ه‌نسا پێشکه‌ش کرا.

باشترین فیلمی “خه‌ڵاتی فیپێڕشی”
ئه‌ندامانی لێژنه‌ی دادوه‌رانی به‌شی “خه‌ڵاتی فیپێڕشی” FIPRESCI فیدڕاسیۆنی نێوده‌وڵه‌تی رخنه‌گرانی فیلم له‌م ڕووداوه هونه‌رییه‌دا که بریتی بوون له؛ خاتوو “تێرێز ڤینسێز” Teréz Vincze مامۆستای زانکۆ و ڕخنه‌گری سینه‌ما له وڵاتی هه‌نگاریا، “هسین وێنگ” Hsin Wang ڕخنه‌گری سینه‌ما له وڵاتی تایوان و هه‌روه‌ها خاتوو “سوئۆوون ڕیی” Souewon Rhee ڕخنه‌گری سینه‌ما له وڵاتی کۆریای باشوور، خه‌ڵاتی باشترین فیلمی ئه‌م به‌شه‌یان به فیلمی سینه‌مایی “چیرۆکی نیشتمان” Tale of the Land له ده‌رهێنانی “لۆئێلۆ هیندرا” Loeloe HENDRA به‌رهه‌می هاوبه‌شی وڵاتانی ئه‌ندوونێزیا، فیلیپین، تایوان و قه‌ته‌ر پێشکه‌ش کرد.

باشترین فیلمی “خه‌ڵاتی نێتپه‌ک” Netpac
ئه‌ندامانی لێژنه‌ی دادوه‌رانی به‌شی “خه‌ڵاتی نێتپه‌ک” Netpac “تۆڕیی په‌ره‌پێدانی سینه‌مای ئاسیاپه‌سیفیک” له‌م خوله‌ی فێستیڤاڵدا که بریتی بوون له؛ “ئیگاڕاشای کوهای” IGARASHI Kohei ده‌رهێنه‌ر له وڵاتی ژاپۆن ـ سه‌رۆکی لێژنه‌ی دادوه‌ران، “هێرمان وان ئایکین” Herman VAN EYKEN مامۆستای زانکۆ له وڵاتی به‌لژیکا و هه‌روه‌ها خاتوو “کئم میۆنگ” KIM Miyoung ده‌رهێنه‌ر له وڵاتی کۆریای باشوور، خه‌ڵاتی باشترین فیلمی ئه‌م به‌شه‌یان به فیلمی سینه‌مایی “نیشتمانی سپێده‌ی هێمنایه‌تی” The Land of Morning Calm له ده‌رهێنانی “پارک ڕی ـ وونگ” PARK Ri-woong به‌رهه‌می وڵاتی کۆریای باشوور به‌خشی.

خه‌ڵاتی “هۆگرانی سینه‌ما”
ئه‌ندامانی لێژنه‌ی دادوه‌رانی خوێندکاران له به‌شی پێشبڕکێی “گۆشه‌ی کراوه” Wide Angle له‌م ڕووداوه سینه‌ماییه پێکهاتوو له خوێندکارانی جۆراوجۆر له به‌شه‌کانی په‌یوه‌ست به سینه‌ما له شه‌ش زانکۆ له ناوچه‌ی بۆسان، باشترین به‌ڵگه‌فیلمی کۆریایی و ئاسیایی فێستیڤاڵیان به‌م شێوه‌یه ڕاگه‌یاند:

خه‌ڵاتی “هۆگرانی سینه‌ما Cinephile Award به به‌ڵگه‌فیلمی “نه نیشتمانێکی دیکه” No Other Land له ده‌رهێنانی هاوبه‌شی “باسێل ئادرا” Basel Adra، “حه‌مدان به‌لال” Hamdan Ballal، “یۆڤاڵ ئابڕاهام” Yuval Abraham و “ڕاسێل سزور” Rachel Szor به‌رهه‌می هاوبه‌شی وڵاتانی فه‌ڵه‌ستین و نیپاڵ به‌خشرا.

خه‌ڵاتی بینه‌ران
خه‌ڵاتی بینه‌ران له به‌شی پێشبڕکێی “ڕه‌وته‌ نوێیه‌کان” له‌م خوله‌ی فێستیڤاڵ، به فیلمی سینه‌مایی “نیشتمانی سپێده‌ی هێمنایه‌تی” The Land of Morning Calm له ده‌رهێنانی “پارک ڕی ـ وونگ” PARK Ri-woong به‌رهه‌می وڵاتی کۆریای باشوور به‌خشرا. ئه‌م فیلمه، زۆرترین سه‌رپشکی له لایه‌ن بینه‌رانی فێستیڤاڵه‌وه له‌م به‌شه‌، بۆخۆی مسۆگر کردبوو.

“بۆسان” یه‌کێک له گرینگترین فێستیڤاڵه‌کانی کیشوه‌ری ئاسیا
فێستیڤاڵی نێوده‌وڵه‌تی فیلمی “بۆسان”، یه‌کێکه له گرینگترین فێستیڤاڵه‌کانی کیشوه‌ری ئاسیا و یه‌کێکه له ٢٢ فێستیڤاڵی باوه‌رپێکراویی ئه‌نجوومه‌نی به‌رهه‌مهێنه‌رانی جیهانی فیلم “فیاپف” FIAPF له ئاستی دنیادا. ئه‌م ڕووداوه سینه‌ماییه به پشتیوانی وه‌زاره‌تی فه‌رهه‌نگ، شاره‌وانی و ئه‌نجوومه‌نی شاری بۆسان و ناوه‌ندی فیلمی کۆریا به‌ڕێوه‌ده‌چێت.

ڕێزلێنانی “میگۆئێل گۆمێز” ده‌رهێنه‌ری ناوداری پورتوگالی
بیست و نۆیه‌مین خولی فێستیڤاڵی نێوده‌وڵه‌تی فیلمی “بۆسان” به نمایشی کۆمه‌ڵێک فیلم له سینه‌ماکارانی وڵاتانی جۆراوجۆری جیهان له چه‌ندین به‌ش له‌وانه؛ ١٠ فیلمی سینه‌مایی له به‌شی پێشبڕکێی “ڕه‌وته‌ نوێیه‌کان”، ١١ کورته فیلم کۆریایی له به‌شی “گۆشه‌ی کراوه”، ١٠ کورته فیلمی ئاسیایی له به‌شی “گۆشه‌ی کراوه”، ١٠ به‌ڵگه‌فیلم له به‌شی “گۆشه‌ی کراوه”، ٨ فیلمی سینه‌مایی له به‌شی “خه‌ڵاتی کیم جیسێئوک”، به‌شی “خه‌ڵاتی مێکێنات”، به‌شی “خه‌ڵاتی سونجێ”، به‌شی “خه‌ڵاتی نێتپه‌ک”، به‌شی “خه‌ڵاتی فیپێڕشی” و هه‌روه‌ها به‌شی ده‌ره‌وه‌ی پێشبڕکێی، له‌وانه؛ ٢٨ فیلمی سینه‌مایی له به‌شی “په‌نجه‌ره‌یه‌ک به‌ره‌و سینه‌مای ئاسیا” A Window on Asian Cinema، ٥ فیلمی سینه‌مایی له به‌شی “گاڵا” Gala، ٧ فیلمی سینه‌مایی له به‌شی “سینه‌مای کراوه” Open Cinema، ١٧ فیلمی سینه‌مایی له به‌شی “دیارده‌کان” Icons، فیلمێکی ژاپۆنی و ١٧ به‌ڵگه‌فیلم له به‌شی “ویترین” Showcase، ٦ فیلمی سینه‌مایی له به‌شی “شه‌یدای شه‌وانه” Midnight Passion، ٦ فیلمی سینه‌مایی له به‌شی “له‌سه‌ر په‌رده” On Screen، ٩ فیلمی سینه‌مایی له به‌شی “ته‌رکیز له‌سه‌ر ڕۆحی منداڵان، فیلمی منداڵان”، ٦ فیلمی سینه‌مایی له به‌شی ڕێزلێنانی “میگۆئێل گۆمێز” Miguel Gomes ده‌رهێنه‌ری ناوداری پورتوگالی، ٦ فیلمی سینه‌مایی له به‌شی ڕێزلێنانی “لی سان ـ کیۆن” Lee Sun-kyun ئه‌کته‌ری کۆچکردووی کۆریایی، ٢٩ فیلمی سینه‌مایی له به‌شی “سینه‌مای جیهان”، ٢٣ فیلمی سینه‌مایی له به‌شی “سینه‌مای ئه‌مڕۆی کۆریا”، ١١ فیلمی سینه‌مایی له به‌شی “فلاش فۆڕوارد” Flash Forward، به‌شی “ئاکادیمیای فیلمی ئاسیایی”، به‌شی “نمایشی تایبه‌ت”، به‌شی ڤۆرکشۆپی فێرکاریی “میگۆئێل گۆمێز” و “ئان هۆی” Ann Hui ده‌رهێنه‌ری هۆنگ کۆنگی ـ چینی، به‌شی “سندووقی سینه‌مای ئاسیا”، به‌شی “بازاڕی فیلمی ئاسیا” و چه‌ندین به‌شی دیکه له ڕۆژانی ٢ تا ١١ی ئۆکتۆبه‌ری٢٠٢٤ له سینه‌ما “بۆسان” و سینه‌ماکانی دیکه‌ی شاری بۆسان له وڵاتی کۆریای باشوور به‌ڕێوه‌‌چوو.

بۆ زانیاری زیاتر:

‌https://www.biff.kr/eng/addon/10000001/page.asp?page_num=8417

بیركرنەوە لە بری ئەوانیتر، یەكێكە لەو تێگەیشتنە خراپانەی لە كۆمەڵگەی ئێمەا زۆرباوە. ئێمە هەمیشە دەمانەوێت، تێگەیشتنی خۆمان بە سەر هەموواندا بگشتێنین، بە بێ ئەوەی درك بەوە بكەین، كە مرۆڤەكان تایبەتمەندی خۆیان هەیە و خەم و كێشە و مەراقی هیچیان لەویتریان ناچێت. سرووشتی سایكۆلۆژیانەی هەر مرۆڤێك لەویتر جیاوازە، كاتێ كەسێك لە پێناو خۆشەویستەكەی خۆی دەكوژێت، یان دایكی و دواتر خۆشی دەكوژێت، ئێمە هەموومان ڕەخنە دەگرین، بەڵام دەبێ بزانین كەسمان ئەو نین و كەسیشمان ئەزموونی ژیانی ئەومان نەكردووە، بۆیە نابێت ژیانی خۆمان و تێگەیشتنی خۆمان بكەینە پێوەر بۆ تێگەیشتن و بیركردنەوەی ئەوانیتر. دەبێ بزانین مرۆڤەكان بە جیاوازییەوە دەژین و ژیان دەكەن، مەرج نییە ئەوەی من پێم پەسندە و دەیڵێم، لای هەمووان وا بێت و یاخود تەنها بیركردنەوەی خۆم پێ ڕاست و دروست بێت. مرۆڤ ئەگەر كەسێكی لە ڕوحی خۆشی خۆشتر بوێت و خۆشی لەودا توانبێتەوە، هەرگیز بە مانای جیاواز نەكەوتنەوە نایەت، مرۆڤ پێكهاتەیەكە لە هەست و ڕوانین و هزر و دنیابینی، بۆیە سایكۆلۆژیای مرۆڤەكان و جیهانبینییان، ئەگەر ئەوەندە نزیك و هاوشێوەی یەكتریش بێت، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا بە پۆینتێك هەر جیاواز دەكەونەوە، بۆیە دەبێت ڕێز لە بیركردنەوەی مرۆڤەكان و ئازادی و تێگەیشتن و ڕوانگە و بیر و ڕایان لە بارەی هەر پرسێكەوە بگرین. ئێستا لە كۆمەڵگەی ئێمەدا، بە ناوی پەرەپێدانی مرۆیی و كۆمەڵایەتی و پەروەردەیی و گرفتی تاك و خێزان، جۆرە مۆدێك لە نووسین دروست بووە، كە ئەویش مۆدی بیركردنەوەیە لە بری هەمووان. بە جۆرێك كەسێك كتێبێك وەردەگێڕێت، یاخود دەنووسێت، مەبەستیەتی ئەوەی ئەو لەو كتێبەیدا لە ڕووی ناوەڕۆكەوە خستوویەتییە ڕوو، بۆ هەموو مرۆڤێكی ئەزموون بكات، وەك ئەو چۆن دەڕوانێتە مرۆڤێك، پرسێك، دیاردە و ڕووداوێك، هەموو كۆمەڵگە لەگەڵ ئەودا بن و وەك ئەو بیر بكەنەوە، كە ئەمەش ئەوپەڕی تێنەگەیشتنە لە واقیعی سایكۆلۆژی مرۆڤ. مرۆڤەكان، وەك چۆن لە ڕووی بایۆلۆژییەوە لە یەكتری جیان، بەو شێوەیەش لە ڕووی كۆمەڵایەتی و سایكۆلۆژی، ژیان و بیركردنەوەیان جیان.
گەر گوزەرێك بە نێو دنیای كتێب و بڵاوكردنەوە لە كتێبخانەكاندا بكەین، دەیان ناونیشانی سەیر و سەمەرەی كتێب سەرنجت ڕادەكێشن و فریوت دەدەن، ئەگەر یەكجار هوشیار و بیركەرەوە و خاوەن ناسنامەی كەسییانەی خۆت نەبیت. سەدان كتێب هەن، باس لەوە دەكەن ( چۆن بە ڕۆژێك دەوڵەمەند دەبیت، چۆن كۆنتڕۆڵی تووڕەییت دەكەیت، لە ماوەی چەند چركەیەك چۆن دەبیتە زمانزانێكی باش و قسەكەرێكی لێهاتوو، بە ئاسانی واز لە دوو دڵی بێنە، بۆچی پیاوان گوێ ناگرن، چۆن زیرەك دەبیت، چۆن ژیانی خۆت لە چەند ڕۆژێك دەگۆڕیت، زاڵبە بە سەر ژیانت، بە یەك ڕۆژ ئەتەكێتی ژیان فێر بە، چۆن بە ئاسانی دەوڵەمەند دەبیت، چۆن بە ئاسانی دەبیە بەڕێوەبەرێكی سەركەوتوو ) ئەم ناونیشانانە و دەیانی تر، لە ڕاستیدا بێ بەهاكردنی كتێب و بە بازاڕیكردنی كتێبە، لە پێناو قازانجی كەسی و بەشێك لە دەزگاكانی چاپ و بڵاوكردنەوە. بۆ ئەوەی ببینە بەڕێوەبەرێكی سەركەوتوو لە هەر بوارێكدا، ئەوا دەبێ چەندین ساڵ كۆشش بكەین، فێر بین، ئەزموونمان هەبێت، ئیدی نازانم چۆن بە یەك دوو وتاری نێو كتێبۆكەیەك دەبینە بەڕێوەبەرێكی سەركەوتوو؟ بۆ ئەوەی ببینە زمانزانێكی باش، دەبێ هەزاران كتێب بخوێنینەوە، زمانزانی و ڕۆشنبیریی قسەكردن و هونەری دەربڕین، كاری یەك ڕۆژ و دوو ڕۆژ نییە. ئەم جۆرە قسە و بیركردنەوە سادانە لە كۆمەڵگەی ئێمەدا، مەترسی گەورە و كوشندەن، چونكە هوشیاری زۆربەی هەرە زۆری تاكەكان لەو ئاستەدا نییە درك بە جیاوازییەكان بكەن و قووڵ ببنەوە و بپرسن، بە ڕاست چۆن مرڤ بە ئاسانی دەتوانێت بەختەوەر بێت؟ ببێتە دانا و زانا؟ ببێتە كاریزما و هەرچی خەونی گەورەی هەیەتی بە دیبێنێت؟ ئێمە دەمانەوێت بە فریودان، یان بە سادە بیركردنەوە لە شتەكان و بینینیان، جیهانێك لە بەختەوەری و ئاسوودەیی ساختە و قریودەرانە بینا بكەین. جیهانێك مرۆڤ تەنها فێری بێ دەنگی، بوودەڵەیی، دەستەمۆیی و ترسنۆكی دەكات و هەرگیز ڕوحی بەرەنگاریی و یاخیبوونی لا دروست ناكات.
كتێبی ( بەهاكانی ژیان ) كە دكتۆر (فازڵ جاف) نووسیویەتی و وەك ئەزموون و ڕێسایەكی گەورەی ڕێنوینیكردنی ژیانی گەنجان، وەك ئەوەی لە ناونیشانەكەی نووسیویەتی دەیخاتە ڕوو، یەكێكە لەو كتێبانەی دەیەوێت بەختەوەرمان بكات، بەڵام فێرمان ناكات چۆن؟ دەیەوێت ببینە كاریزما و بە گەشبینییەوە بڕوانینە داهاتوو، هەموو كات خەونی گەورەمان هەبێت و دوور و گەشبینانە بڕوانینە چارەنووس و ئاییندەی ژینمان، بەڵام پێمان ناڵێت ئەمە چۆن لە ژێر سایەی دەسەڵاتێكی گەندەڵ و نا بەرپرس، پڕ لە جیاوازی چینایەتی و بێ دادی دەكرێت؟ چۆن دەتوانین لە نێو ژیانێكی ئەو پەڕی ڕەشبین، بێ ماف و بێ بوونی سەرەتاییترین پێداویستی ژیان، خەونی گەورەمان هەبێت؟ مەگەر ئەمە لە فریودان و هەڵخەڵەتاندنی مێشكی گەنجەكانمان بەولاوە هیچی ترە؟ ژاپۆنییەكان دەڵین:( ماسیمان بۆ مەگرن، فێری ماسی گرتنمان بكەن ) دروست دكتۆر لەو كتێبەدا، ئەوە نیشانی گەنجەكانمان دەدات و گەمێیەكی بێ سەوڵیان لە نێو دەریایەكی گڵاڕاو، گەورە و پڕ مەترسی دەداتە دەست و پێیان دەڵێت ( دەریاكە ببڕن! ) بە درێژایی ئەم كتێبە و بگرە نووسینەكانی دیكەشی، دكتۆر بەردەوام جەخت لەوە دەكاتەوە كە دەبێ گەشبینانە گەنج و لاوەكانمان بڕواننە ژیان و هەرگیز نا ئومێد نەبن، خەونی گەورەیان هەبێت و كاری بۆ بكەن، بۆ ئەم مەبەستەش نموونە لە ژیانی سەركەوتووی خۆی لە دەرەوە و هەروەها ژیانی گەنج و لاوانی كۆمەڵگەی خۆر ئاوایی دێنێتەوە، كە هەر لە دایك دەبن، هەموو مافێكیان هەیە ! ئەم جۆرە بیركردنەوەیە، لە ڕاستیدا بێ ئاگایە و بازدانە بە سەر حەقیقەتێكی تاڵ ئەویش نەدیتنی ئەو واقیع و ژیانە پڕ لە ئاریشە و بێ مافیەیە، كە گەنجانی كورد تیایدا دەژین. لە وڵاتێكدا، كە گەنج و لاوەكانمان لە بچووكترین ماف و پێداویستی سەرەتایانەی ژیانیان بێبەشن، باسكردن لەوەی خەونی گەورەیان هەبێت، خۆلادانە لە ژیانی ئەوان. نووسەر لەو كتێبەیدا، هەموو بەهایەك فێری گەنجان دەكات، بەڵام گەورەترین بەها، كە ڕوحی یاخیبوون و بوێریی و هاتنەوەیە بە گژ دەسەڵاتی ستەمكار و گەندەڵكاران، خۆی لێ دەبوێریت و فێریان ناكات. ئەو پێمان دەڵێت كە دەبێ بە تەنزەوە بڕوانینە ژیانمان، وەك وتم خەونی گەورەمان هەبێت، هەمیشە گەشبین بین، بایەخ بە جەستە و خۆراكی تەندروست بدەین، باوەش بۆ ژیانمان بكەینەوە، بەڵام بە داخەوە ئەوەی فێرمانی ناكات و زۆر پێویستیمان پێیە و چەقی هەموو گۆڕانكاریەكیش لەوێوە سەر هەڵئەدات، ڕوحی بەرەنگاریانەیە. كێشەی ئەو نووسەرانەی لە ئەورپا ژیاون و بەر كەلتووری ئەوێ كەوتوون لەوە دایە، جیاوازی لە نێوان خەونی گەنجێكی كورد و گەنجێكی سوێدی ناكەن، دەسەڵاتی دیموكراسی و هاووڵاتیبوونی ئەوێ و خێڵەكییانە و دواكەوتووانەی ئێرە لە یەكتری جیاناكەنەوە، بەختەوەری مرۆڤی كورد و تاكێكی ئەوروپی، بە یەك مەودا و خەون و ئامانج و تێكۆشان دەبینن. من لێرەدا نموونەیەكی بەرجەستە و تاڵ و تراژیدی و واقیعی ژیان بۆ دكتۆر دێنمەوە، تا بزانێت نەك هەر ئاسان نییە گەنجی كورد بەختەوەر و شادومان بێت و خەونی گەورەی لە ژیان هەبێت، بەڵكو هەموو وێستگە جیاوازەكانی ژیانی و تا مردنیشی، لە نێو ڕەشبینیەكی قووڵدا دەژیت. من برازایەكم قوتابی زانكۆی سۆرانە و كوڕە پێشمەرگەیە، زۆر جار پرسیاری ئەو نادادپەروەریەی نێوان ئەو كوڕە بەرپرسە گەندەڵانە و خۆیم لێ دەكات كە دوو دنیا و دوو ژیانی زۆر جیاوازیان هەیە ! پرسیار دەكات كێ ئەم واقیعەی دروست كردووە؟ ئەمە قەدەرێكی ئیلاهییە؟ یان بەرهەمی ئەو دەسەڵاتەیە، كە دكتۆر لە كتێبەكەیدا بە یەك وشەش ڕەخنەی ناكات؟ گفتوگۆی لەگەڵ دەكەم و بڕوایەكی لا دروست دەكەم، كە ئەمە كار نەكاتە سەر سرووشتی ژیان و پەیوەندی ڕۆژانەی لە زانكۆ، ڕۆژی دواتر كە چووە زانكۆ، ئەمجارەیان پرسیاری ئەوەم لێ دەكات بۆچی جیاوازی لە نێوان قوتابی كوڕ و كچ بە تایبەتی ئەگەر جوان بێت دەكرێت؟ ئەی بۆچی ئەو هەمیشە گیرفانی كەمێك پارەی تێدایە، بەڵام قوتابی هەیە لەگەڵ ئەو لە سایەی باوكە بەرپرس و گەندەڵەكەی، لەگەڵ مۆدێلی ژیان دەڕوات؟ كێ ئەو نایەكسانییەی بەرهەم هێناوە؟ باشە بۆچی بە ئاسانی لێپرسینەوە لەگەڵ قوتابییەكی هەژار دەكرێت، بەڵام لەگەڵ كوڕی بەرپرسێك نا؟ پرسیاری ئەوەم لێ دەكات، باشە مامۆ كە زانكۆم تەواو كرد، دەبێ دابمەزرێم؟ كارم دەست بكەوێت؟ بتوانم خێزان پێكەوە بنێم؟ داهاتووێكی پڕ لە سەركەوتن و گەشبینیم هەبێت؟ پرسیار لە دوای پرسیار، پرسیار بارانم دەكات، تا سەرەنجام وەڵامێكم پێ نامێنێتەوە، جارێكی دیكە بڕوایەكی گەشبینانەی ئەگەر كەم و بچووكیش بێت، لا دروست بكەم. بە داخەوە ئەمە واقیعی گەنج ولاوی كوردە، كە فازڵ جاف دەیەوێت هەمیشە گەشبین بن و خەونی گەورەیان لە ژیان هەبێت و بە تەنزەو بڕواننە ژیانیان، وەك ئەوەی نووسەر گەنجێك بدوێنێت لە وڵاتێكی ئەسكەندنافیا بژیت نەك كوردستان ! بێگومان هیچ بەهایەك، هیچ خەون و ئایندە و داهاتووێك لە ژێر سایەی دەسەڵاتێك بوونی نییە و نایەتە دی، ئەگەر ئەو دەسەڵاتە دادپەروەر، یەكسانخواز، پێشكەوتوو، مرۆڤدۆست و هاووڵاتی و دیموكراسی و عیلمانی نەبێت. باسكردن لەوەی لە نێو وڵاتێكی خەون كوژ و لە ژێر سایەی دەسەڵاتێكی بە نەزۆككردنی خەونەكان، دەبێ مرۆڤ خەونی گەورەی هەبێت، بە ڕاستی فریودان و دەستەمۆكردن و بێ دەنگكردنی گەنجانە. هیچ كۆمەڵگە و توێژێك، هیچ گەنج و لاو و تاكێك، ناتوانێت ئامانجی گەورەی لە ژیان هەبێت، ئەگەر سەرەتا ئامانجی یەكەمی ئەوە نەبێت، ئەو بەربەستانە بڕوخێنێت و ئەو ستەم و دەسەڵاتە بێباكە نەگۆڕێت، كە گوێ بە خەون و ئاییندە و گەشبینیان نادات. ئەمە لە زەمینەی واقیع و بە ئەزموون دەركەوتووە. بێگومان دكتۆر نووسەر و ئەكادیمییەكی هوشیار و تێگەیشتوو و ئەزمووندارە، زۆرباش ئەم حەقیقەتە دەزانێت، بەڵام كە باسی ناكات، لەلایەكەوە چاوی لێ دەپۆشێت، لەلایەكی دیكەشەوە وەك ژاپۆنییەكان مەبەستی نییە، فێری ماسی گرتمان بكات، بەڵكو دەیەوێت تەنها و بە بێ دەنگی ماسییەكان بخۆین. دەنا لە كوێوەی ئەم دنیایەدا، مرۆڤ دەتوانێت لە نێو زەمینە و ژیانێكی پڕ لە ڕەشبینی و نادادی و بێ مافی، خەونی گەورەی هەبێت و ژیان بە بەختەوەریەوە ببینێت و چاو ی لە ئاسۆیەكی گەش بێت؟ ئێمە چۆن بتوانین ژیانمان بە تەنزەوە ببینین و بە ڕێ بكەین، ئەگەر لە نێو فەزایەكی پڕ لە تراژیدیا و شكست و بێ ئومێدیدا بژین؟ دكتۆر، جەخت لەوە دەكاتەوە، كە دەبێ گەنجی كورد بەردەوام ئاگاداری خۆراك و تەندروستیی خۆی بێت، جەستەیەكی وەرزشی بە هێز و ڕێكپۆش و جوان و سەرنج ڕاكێشی هەبێت، بەلام پێیان ناڵێت لە بەرانبەر ئەو هەموو نایەكسانی و بێ مافی و گەندەڵیەی هەیە، بیریان چۆن بێت ؟ ئەم جۆرە بیركردنەوەیە لە ژیانی گەنجی كورد، لای نووسەرێكی دیاریشەوە، مایەی ڕەت كردنەوە و ڕەخنەگرتنە، چونكە ئێمە هەر پێویستیمان بەوە نییە بە تەنزەوە بڕوانینە ژیان، چونكە ژیان وەك كارل پۆپەر دەڵێت:
(سەرتاپا هەمووی كێشەیە ) یاخود تەنها گرنگی بە تەندروستیمان بدەین ؟ ئەی هزر و ڕوانین و بیركردنەوەمان ؟ ئێمە چی لە جەستەیەكی جوان و ساغڵەم و بێ نەخۆشی بكەین، ئەگەر لە نێو ئەو جەستەیە، ڕوحێكی ترسنۆك و دەستەمۆكراو، نا بەرپرسیار و بێ هەست و درككردن هەبێت؟ ئەوەی ئێمە لە كوردستان پێویسنیمان پێیە و دكتۆر فازڵ جاف، لە بەر هەر هۆكار و بەرپرسیاریەتی و بەخششێكی دەسەڵات بێت، خۆی لێ دەبوێرێت و باسی ناكات، ئەو ڕوحە پڕ لە سەركێشی و سڕك و نەترسەیە، كە بە داخەوە گەنج دەبێت هەیبێت و نیانە، كەچی دكتۆر بەو كتێبە و لە ژێر ناونیشانی بەهاكانی ژیان و هزر و ئەزموون بۆ گەنجان، ئەوەندەی تر ئەو ڕوحە دەستەمۆكراوەیان لە ناخدا سەوز دەكات و بیریان بۆ ئەوە دەبات كە بە تەنزەوە بڕواننە ژیان و خواردنیان تەندروست بێت، بۆ ئەوەی جەستەیەكی ساغ و بێ نەخۆشییان هەبێت و زیاتر بژین ! چش لەوەی ئەو ڕوحەی لە نێو ئەو جەستەیە دایە چۆنە ؟! یاخود مرۆڤ بۆ ئەوەی پێگە و بە هایەكی لە ژیان هەبێت دەبێ تەنها كار و هێزی دەستی كار بكەینە پێوەر بۆ ئەو بەهایانە؟ فازڵ جاف لەو كتێبەیدا دەڵێت:
( كرێكارێكی بەختەوەر لە هەموو كرێكارێك بەرهەمی زیاترە. ل22) یەكێك لە دەرهاوێشتەكانی سیستەمی سەرمایەداری، كە ئەمڕۆ وەك تاكە سیستەم دنیا ئاراستە دەكات ئەوەیە، كە مرۆڤ تەنها لە كاركردن و هێزی دەستی كار دەبینێتەوە. واتا شوناسی مرۆڤ لەوەدا كورت دەكاتەوە، كە ئەو مرۆڤە چەندە وەك ئامێرێك كار دەكات و دەجوڵێتەوە و بەرهەمی لە پێنا و كۆمپانیا و دنیای سەرمایەداری هەیە. لەو سیستەمەدا، مرۆڤ بۆ ئەوەی بتوانێت بژیت و بەردەوامی بە مانەوەی خۆی بدات، بۆ ئەوەی بتوانێت شوێنێك لە دنیا و ژیان بگرێت، ئەوا دەبێ بەردەوام كار بكات، بۆیە سەیر نییە بەلامانەوە كاتێ دەبینینن تاكێكی خۆرئاوایی، لە دەستدانی كارەكەی زۆر بەلاوە لە مەرگ و مردنی فیزیكییانەی خۆی پێ بە ئازارتر و ناخۆشترە. لێرەوەش گەر سەرنج بدەین دەبینین، هیچ بوارێك بۆ پەیوەندی نێوان مرۆڤەكان نەماوتەوە و هەریەكەیان ڕۆبۆت ئاسا، بە پێی ئەو كار و كاتەی هەیەتی، لە نێو ئامێر و كارگەكان هەموو ژیانی بە سەر دەبات، كە لە ڕاستیدا شێوازێكی نوێی كۆیلایەتییە نەك كاركردن، چونكە هیچ كاتێك نابێ كاركردن بكرێتە هۆكارێك بۆ داماڵینی مرۆڤ لە هەموو ئەو هەست و چێژە ڕوحی و دەروونییانەی كە دەشێ لە میانەی پشوودانێكدا وەریبگرێت و بیبینێت. كاركردن لە پێناو ژیانە، كاتێ ژیان دەبێتە فاكتەرێك لە پێنا و كاركردن بە تەنها و مرۆڤەكان ئەو بڕوایەیان لادروست دەبێت كە ئەگەر كار نەكەن هیچ نین، بێگومان ئەو كات ئێمە لە بەردەم مرۆڤگەلێك داین، كە تەنها وەك ئامێرێك دەجوڵێنرێتەوە و ئەو جوڵانەوەیەشی تەنها لە خزمەت ئەوانیترە. بۆیە بەستنەوەی مرۆڤ بە جوڵەكردن و كاركردن، ڕواڵەتێكی دیاری دنیای سەرمایەدارییە و ڕەوایەتی پێدانیشی تەنها، دەچێتە خزمەت ئەو دنیا پووچ و بوودەڵە و بێ بەهایە، كە مرۆڤ هاوتای كار دەكات و كار لە سەرووی هەموو جۆرە بەهایەكی ئینسانییانە دەبینێت، وەك ئەوەی چەند كار بكەی بەختەوەرتری، كە پێچەوانەكەی ڕاستە. لەلایەكی دیكەوە، هیچ كرێكارێك لە دنیا نییە لە یەك كاتدا كار بكات و بەختەوەریش بێت، چونكە ئەگەر بەو تێگەیشتنە بێت، ئەوا چەمكی نامۆكردنی كرێكار و مرۆڤ بە گشتی، كە ماركس باسی لێوە دەكات و دەرەنجامی ئەو پەیوەندییە نایەكسانی و بێ مافیەی نێوان چینی پرۆلیتار و سیستەمی سەرمایەدارییە نەدەبوو. كرێكار بەرلەوەی بەرهەمی زۆر بێت مرۆڤە، مرۆڤبوون لێرەدا پێوەرە و دەبێ وەك مرۆڤ هەست بە بەختەوەری و شكۆمەندی ژیان بكات، نەك ئەو بە ختەوەرییەی وەك نووسەر دەیڵێت، ببەستینەوە بەوەی كە چەند وەك ڕۆبۆتێك بەرهەمی زیاترە! ئەی ئەو كرێكارانەی كاریان نییە؟ بێ بەرهەمن؟ ئایا ئەوانیش مافی ئەوەیان نییە ژیانێكی بەختەوەرانەیان هەبێت؟ یان دەبێت بەرهەمی زۆرتر لە خزمەت سیستەمی نامرۆیی سەرمایەداریی و كۆمپانیا و سەرمایەدارە داماڵدراوەكان لە هەموو شتێك بخەنە بازاڕەوە، ئەو كات هەست دەكەن وەك كرێكارێك بەختەوەر و بوونێكی ماناداریان هەیە. هەرگیز نابێ بەهای ژیانی مرڤێك لە كارەكە و بەرهەمەكەی ببینینەوە، چونكە ئەم جۆرە بیركردنەوانە، لە خزمەت چینی بۆرژوا و سیستەمی سەرمایەداریە، كە قازانج و دەسكەوت، بازاڕ و ساغكردنەوە، دەكاتە ئامانجی یەكەم و كۆتایی هەر مرۆڤێك لە هەر سووچێكی دنیا بێت. بە داخەوە نووسەرانی ئێمەش، لە ژێر ناوی بەهاكانی ژیان و ئەزموونی سەركەوتوو بۆ گەنجان، ئەوەندەی تر ڕەوایەتی بەو دنیا پڕ لە نایەكسانی و نامرۆییە دەدەن.
نووسەری ئەم كتێبە، هەر لە ژێر ناوی ئەزموونێك بۆ گەنجان، لە شوێنێكی دیكەی كتێبەكەیدا دەنووسێت:
( هەرگیز گلەیی لە هیچ بارودۆخ و كەس و لایەنێك مەكە، خۆت ببە بە ئەندازیاری ژیانی خۆت، وەك ئەوەی من خۆم بوومە ئەندازیاری ژیانی خۆم) نووسەر، پەیامی بۆ گەنجانی بەشمەینەتی كوردستان ئەوەیە، خۆیان ببنە ئەندازیاری ژیانی خۆیان! باشە دەكرێ وەك خوێنەرێك ئەو پرسیارە بكەین، چۆن بتوانن ببنە ئەندزیار لە كاتێكدا هیچ كەرستە و كەلوپەلێكی ئەندازەیی، دوربینێك، ڕووپێوێك، نەخشە و دیزاین و ماكێتێكی ئەندازیاریانەیان لە بەردەست نەبێت؟ ئەم بۆچوونەی نووسەرم وەك ئەوە دێتە بەرچاو، ئێمە خوانێكی جوان و ڕازاوە بۆ كەسێكی بێ دەست و نابینا ئامادە بكەین و فەرمووی ئەوەشی لێ بكەین، لە خوانەكە بخوات ! ئەم جۆڕە ڕوانینە، وەك ئەوەی بە درێژایی ئەو وتارە جەخنمان لێكردۆتەوە، ڕوانینێكە بەرهەمی كولتوور و فەرهەنگی ژیانی خۆرئاوایە، كە نووسەری كتێبەكە بۆ ساڵانێكی زۆر و درێژ لە نێوی ژیاوە و سەدان ئەزموونی ژیان و كۆچی لە وڵاتە پێشكەوتووەكانی دنیا، بینیوە و ئیدی ئەم ئەزموونە دەكاتە ڕێنوینییەك بۆ ئەوەی گەنجانی كوردیش، بەهەمان ئەزموونی ئەو تێپبەڕن و ژیانێكی بەختەوەرانەیان هەبێت. نووسەر گەرچی باس لەوە دەكات (كە دیدگای هیچ كەس مەكە بەهی خۆت. ل 159 ) بەڵام سەیر لەوەدایە، ئەو دەیەوێت دیدگای خۆی لەو كتێبەدا بكاتە دیدگای هەموو گەنجان و لاوانی كوردستان. دواجار دەڵێم ئەم كتێبە، گەنجان فێری گەلێك بەها دەكات، بەڵام پێیان ناڵێت ئەگەر لە ژێر سایەی دەسەڵاتێكی چەوسێنەر و نادادپەروەردا بوون،بەهای ژیان و بوون ومافتان لە كوێ دایە و چی بكەن؟ كە ئەمەش ئەو بەها ڕاستەقینە و پیرۆز و بەرزەیە، كە ئێمە لە كۆمەڵگەی كوردی پێویستیمانە، نەك ئەوەی شیكپۆش و ڕێكپۆش و تەندروست و ڕووەك خۆر بین، ئیدی خوای دەكرد دنیا وێران دەبوو. واتا بە كوردی و بە كورتی، نووسەر دەیەوێت بە گەنجانی ئێمە بڵێ (كڵاوی خۆتان بگرن با با نەیبات) هەر خوێنەرێكیش بڕوای وایە من هەڵەم سەرپشكی دەكەم بچێت ئەو كتێبە بخوێنێتەوە !

——————————-

*پەراوێز:_ ناوی كتێب: بەهاكانی ژیان هزر و ئەزموون بۆ گەنجان، نووسینی: دكتۆر فازڵ جاف، بڵاوكراوەی: ڕێكخراوی كوردستان دیالۆگ _ 2024.

*ئەم بابەتە لە هەفتە نامەی ڕێگای كوردستان ژمارە (1404) ڕۆژی 10/9/2024 بڵاوكراوەتەوە.

بەشی یەکەم:

نوسین، بەتایبەت نوسینی مێژووییی هەوڵێکە، دیفاکتۆیەکە، بۆ مانەوە و نەمری، زادەی پاش بێ ئومێدبوونی مرۆڤە لە گەیشتنی بە ژیانی نا کۆتا.
لە ڕووی کاتبەندییەوە (Chronology)، دەشێت گەلێک لە گەلێکی دیکە، زووتر هۆشیار بووبێتەوە و دەستی کردبێت بە تۆمارکردنی ڕووداو و بەسەرهاتەکانی مێژوو، بە هەر جۆرێک بێت و لە هەر ئاستێکی ناجۆر و نزمدا بێت، تاکو چ ڕادەیەک سنورەکانی تێکەڵ بووبێتەوە لەگەڵ قۆناغە بەراییەکانی بیرکردنەوە و سەردەمەکانی ئەفسانەگەری، ئیشکالییەتەکە لە چییەتی و چۆنییەتی نوسینەکە نیە، گرنگ ئەوەیە کردەی خەڵقکردنی مێژوو بە ئەنجام گەیەندراوە، گرنگ ئەوەیە کۆششێک هەیە بۆ نوسینەوە، ئەگەرچی ئاوێزانی ئەفسانەکاری و ئەفسونگەرایی بووبێت، یاخود وەک پەخشانە شیعرێکی وێژەییی دەرکەوێت و مێزی لێکۆڵەران تەژی بکا لە کەرەستەی لێکۆڵینەوە، بەڵکو خودی قەیرانەکە ئەوەیە، دەست نەبردرێ بۆ نوسین و تۆمارکردن، تا لەئاکامدا خۆمان لەبەردەم نەتەوە و کەڵتێکی بێ مێژوو دەبینینەوە.
مێژوونوسان بە شوێن ئاماژەکانی دەقە ئەفسانەییەکان وێڵبوون، بە پشتبەستەییی ئامرازەکانی فەلسەفەی مێژوو بۆ بونیادنانی کۆڵەگەکانیی خودی مێژوو، چونکە مێژووی کۆنی زۆربەی گەلان ئاوێتەیە لە تەک ئەفسانەگەری، نەهامەتییەکە ئەوەیە خاوەنی ئەفسانە، یان دەقی ئەفسانەییش نەبی تاکو بە ئیلهام وەرگرتن لێی بنچینەکانی مێژووەکەی لەسەر ڕۆبنێی!
ئەوان بەو دنیابینییە کاریان کردووە.. کە دەبێت مێژوو نەشبێت دروست بکرێت، هەموو شتێکیان نوسیوەتەوە، تاوەکو لە سەردەمانی پاشتر مێژووناسان دەتوانن پۆلێنکاری و لێکۆڵینەوە لەبارەی ئەم دەقانەوە بکەن.
ئەفسانەو حیکایەتەکانی گوێی ئاگردان هیچ نین جگە لە کۆششی پێشین بۆ بەجێهێشتنی مۆری مێژوو، هەرچەند ئیلیادە بە بەشێک لە ئەفسانە لە قەڵەم بدرێت، بەڵام بووەتە هۆی گەڕانی شوێنەوارناسان بەدوای پاشماوەی شاری تەڕوادە و ساخکردنەوەی ڕووداوەکانی ئیلیادە. بۆ وێنە بەشێک لەم ڤەکۆڵینانە ئاماژە بەوە دەکەن، شارەکە کەوتووەتە بەری ئاسیای بچوک و تورکیای ئیمڕۆ، هەروەها ئەفسانەی ئەنیادە کراوەتە بنەمای لە دایکبوونی شارەکانی ئیتاڵیا و لە سەرهەڵدانی ئیمپڕاتۆڕیای ڕۆمانی، بەوەی ئینیاس وەک پاڵەوانێکی تەڕوادە پاش هەرەسی شارەکە بە فەرمانی خواوەند ڤینۆس خۆی دەربازی ئەو خاکە دەکا کە دواتر بە ئیتاڵیا دادەندرێت.
خواوەندە یۆنانییەکانی شاخی ئۆڵۆمپس، وەک لەم سێ ئەفسانەیەدا دەبیندرێت (ئەلیادە، ئەنیادە، ئۆدیسییا)، بزوێنەرن و مێژوو دروستدەکەن، بوونەتە بەهادەری چەمکەکانی جوانی و لێهاتوویی و ئیرۆس(عیشق) و هەڵسوڕێنەری گەڕەکانی جەنگ لە نێوان مرۆڤ، بوونەتە هۆی خەڵقکردنی مرۆڤی نیو-خودا و ئاوێتەبوونی تۆرمەی مرۆڤ بەخواوەندەکان، بۆ وێنە بەرێکی هێلێنا دەگەڕێتەوە بۆ زیۆسی گەورە خواوەندە، بەرێکی ئینیاسیی داستانی ئەنیادە دەگەڕێتەوە بۆ خواوەند مارس و هتد.. دەشێت بیرۆکەی بەخودابوونی مرۆڤ و بە کوڕ بوونی پەیامبەر یەسوعیش لە قۆناغی دواتر.. ڕیشەکەی بگەڕێتەوە بۆ ئەم داستانانە، وەک ئەوەی لە بەشێک لە پوختەکراوی داستانی ئیلیادەی هۆمیرۆس()ی شاعیری یۆنانی دەردەکەوێت.
تەڕوادە(Trojan) شارێکە دەکەوێتە کەنارەکانی ئاسیای بچوک، بە شورا بڵند و قایمەکانیی بەناوبانگ بوو، شارەکە لەلایەن پریام پاشا بەڕێوە دەبردرا (پاریس و هیکتۆر) دوو لە ڕۆڵەکانین، کاتێک پاریس لە دایک دەبێت بڕیار دەدەن بیکوژن، چونکە پێشبینی ئەوەیان بۆ دەکرێت، ئەم کوڕە لە داهاتودا دەبێتە هۆی لەناو بردنی شاری تەڕوادە، بۆیە لەلایەن بنەماڵەکەیەوە شوانێک ڕادەسپێرن بۆ ئەم کارە، بەڵام شوانەکە دەستی ناچێتە کۆرپەکەو هەڵدەستێت بە نهێنی بەخێوی دەکات و گەورەی دەکات، پاریسی کوڕی پریام پاشا دەبێتە شوانی مەڕوماڵاتی ئەو ماڵەی لەخۆیانگرت.
خواوەندە یۆنانییەکان دەکەونە ناو کێبڕکێیەکەوە، ئیریس خواوەند کە بەردەوام حەزی بە ئاژاوەیە، لە سەر سێوێکی سور دەنوسێت بۆ جوانترین و سێوەکە هەڵدەداتە سەر مێزی ئەم سێ خواوەندە، ( ئەسینا- ڤینۆس- هیرا) سێ خواوەندەکە لەسەر ئەوەی سێوەکە بۆ کامەیان بێت دەبێتە ناکۆکییان، دەڕۆنە لای زیۆسی گەورە خواوەند، ئەویش نایەوێ دڵی هیچ یەکێکیان بڕەنجێنێت، داوادەکات شوانێک بە ناوی پاریس لەبری ئەو بڕیارەکە بدات و جوانترینی ئەم سێ ژنە خواوەندە دەستنیشان بکات.
هەرسێکیان لە بەردەمی پاریسی کوڕی پریام ئامادە دەبن و سێوەکەی پێدەدەن، داوای لێدەکەن سێوەکە بداتە ئەوەی جوانترینییانە، هەر یەکەی لەبەرامبەر هەڵبژاردنەکە بەخششێک بۆ پاریس پێشنیار دەکا، ئەسینا، پێیدەڵێت سەرجەم سوپای سەر زەویت دەخەمە ژێر دەست، بەجۆرێک لە هیچ جەنگێک شکست نەهێنیت، هیرا، پێیدەڵێت موڵکی ئاسیاو ئەوڕوپات پێشکەشدەکەم، ڤینۆس، دەڵێت جوانترین ئافرەتی زەویت پێشکەشدەکەم، بەڵام پاریس پێشنیازەکەی ئەفرۆدیت (ڤینۆس) قبوڵدەکات و سێوەکەی پێدەدات.
پاش ئەم ڕووداوە ڕۆژێک لە ڕۆژان لە شاری تەڕوادە بە ئامادەیی جەماوەر پێشبڕکێیەکی زۆرانبازی سازدەکرێت، پاریسی شوان بەشداری دەکات و دەکەوێتە بەرامبەر ئازاترین پیاوی تەڕوادە کە هێکتۆری برایەتی، بە نیشانەی لێکچووی سەر جەستەیان هێکتۆر براکەی دەناسێتەوە و دەستی دەگرێت و سەرباری نا ڕەزایەتییەکان دەیهێنێتەوە کۆشکی پاشایەتی باوکی.
لە گۆشەی یۆنانەوە.. هێلینی کچی لیدا و زیۆسی گەورە خواوەند، جوانترین ئافرەت بووە لەم سەردەمەدا، پاشا و پاشازادەکانی سەرجەم شارە دەوڵەتەکانی یۆنان خوازبێنیان کردووە، بۆ ئەوەی جەنگ لە نێوانیان ڕوونەدات دەگەنە ئەوەی کە هێلین هەر یەکێکیانی بە هاوژینی خۆی هەلبژارد، ئەوانی دیکە ڕەزامەند بن و ببنە هاوپەیمان و پارێزەری خۆی و هاوسەرەکەی، ئەوەبوو هێلینا مینیلاوسی پاشای ئەسپارتە وەک هاوسەر هەڵدەبژێرێت.. کە برای ئاگامەمنون ە.
ڕۆژێک پاریسی کوڕی پریام بە کارێکی دەوڵەتداری لە شاری تەڕوادەوە دەنێردرێتە شارە دەوڵەتی ئەسپارتە، لەوێ چاوی بە هێلین دەکەوێت و دڵیان بۆ یەک دەچێت، لێرەوە بەڵێنەکەی ئەفرۆدیت پاش ڕۆژگارێک دێتە دی و هێلینی کچی زیۆس، لەگەڵ پاریس ڕادەکەن بەرەو شاری تەڕوادە.
هەواڵی ڕفاندنی هێلێن بڵاو دەبێتەوە و ئاگامەمنونی برای مینیلاوس، پاشاکان کۆ دەکاتەوە و ئەوەیان بە بیر دەهێنێتەوە پێشتر بەڵێنیان داوە هاوپەیمانی ئەم دوو هاوسەرە بن (هێلێن و مینیلاوس)، بۆیە لە سەرجەم شارە دەوڵەتەکانی یۆنانەوە سوپاو هێز و پاڵەوانەکانی وەک (ئەخیل و بترۆکلیس و ئەیاس و ئۆدیسیۆس) کۆ دەبنەوە بە سەرکردایەتی ئاگامەمنون، بە هەزار کەشتییەوە بە ڕێدەکەون بۆ هێرشکردنە سەر شاری تەڕوادە.
پاش جەنگێکی دە ساڵە یۆنانییەکان ناتوانن دەربازی ناو شاری تەڕوادە ببن، بەهۆی شورا پتەو و بەهێزەکانییەوە، لە ڕوبەڕوبوونەوەیەک لە دەرەوەی قولەکان هیکتۆر بیترۆکلیسی هاوڕێ خۆشەویستەکەی ئەخیل دەکوژێت، بۆیە ئەخیل بڕیار دەدات بێتەوە ناو جەنگەکە، پاش ئەوەی لە ئاگامەمنونی فەرماندەی لەشکرەکەیان توڕە بووە و ڕیزەکانی سوپای جێهێشتووە، بۆیە دەگەڕێتەوە مەیدانی جەنگ و لە ڕووبەڕووبوونەوەیەک دەتوانێت هێکتۆری برای پاریس بکوژێت، لە بەرامبەردا پاریسی کوڕی پریام دەتوانێت خاڵی لاوازی ئەکلیریس(ئەخیل) بدۆزێتەوە و گورزێک لە ژێر پێیەکانی بدات و لە تۆڵەی هێکتۆری برای کۆتایی پێبهێنێت.
گەلێک لە پاڵەوانەکانی یۆنان و تەڕوادە لە ناو دەچن، تەنانەت بەشێک لە خواوەندە یۆنانییەکان دابەش دەبن لە نێوان پاڵپشتیان بۆ دوو بەرەکە، هیرا و ئەسینا و سایدۆن، دەبن بە پشتگیریکاری یۆنانییەکان، ڤینۆس و ئەپۆڵۆ و ئیریس دەبن بە پشتگیریکاری تەڕوادەییەکان.
تاوەکو یۆنانییەکان دەتوانن لە ڕێگەی بیرۆکەی ئەسپێکی دارینەوە بڕۆنە ناو شاری تەڕوادە، ئەسپێکی زەبەلاحی دارین دەهێنن لە دەرەوەی تەڕوادە دایدەنێن، هاوکات کۆمەڵێک جەنگاوەر لە ناوەوەی ئەسپەکە خۆیان مات دەدەن، تەڕوادەییەکان وا دەزانن سوپای یۆنانییەکان پاشەکشەی کردووە، بۆیە ئەسپەکە ڕادەکێشنە ناوەوەی شارەکەو وەک دەستکەوتێک چاوی لێدەکەن، تومەز لە نیوەشەودا جەنگاوەرە ئەسپارتاییەکان لە ئەسپە دارینەکە دادەبەزن و دەروازەی شاری تەڕوادە واڵا دەکەن، بەمەش سوپا یۆنانییەکەی دەرەوە هەڵمەت دەبەنە ژوورەوە.. دەتوانن شارەکە تەخت بکەن و بیسوتێنن، هێلێناش لەگەڵ خۆیان ببەنەوە یۆنان و شارە دەوڵەتی سپارتە.
هەڵبەت سەربوردەی ئەسپە دارینەکەو هەرەسی تەڕوادە لە داستانی دووەمی هۆمیرۆس بوونی هەیە، کە ناسراوە بە داستانی ئۆدێسا و خودی بیرۆکەی ئەسپە دارینەکەش دەگەڕێتەوە بۆ ژیری و لێوەشاوەیی ئۆدێسا.

یونس تانج
——————————

ژێدەرەکان:-
Homer. Robert fagles. Iliad. Panguin.London.1990 –

• دريني خشبة، قصة طروادة، مؤسسة هنداوي، المملكة المتحدة، 2017

ئەو زنجیرە ڕووداوانەی لە سێپتەمبەری ٢٠٢٤دا بەتایبەتی لە لوبنان بینراون، دەبێتە هۆی گۆڕانکاری لە ڕووخساری ناوچەکەدا.
تیرۆری حسن نەسرولڵا، لەکاتێکدایە کە گرژیەکی بێوێنە لەسەر بەرەی باکوری ئیسرائیل لەگەڵ لوبناندا لەئارادایە، ئەمەش بەردەوامی پەرەسەندنی سەربازی و هاوکێشە نوێیەکان لە چڕکردنەوەی لەشکرکێشی و کارەساتی کۆمەڵکوژی و وێرانکاری بێبەزیانەی ئیسرائیل بۆ سەر غەززە و لوبنان نیشان ئەدات، کە هاوسەنگی هێز لە ناوچەکەدا دەگۆڕدرێت، چونکە ئەم ڕوداوە بە پێشهاتێکی مەترسیدار دادەنرێت، سەبارەت بە لێکەوتەکانی لەسەر گۆڕەپانی سیاسی و ئەمنی لە لوبنان و تەواوی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، لەهەمانکاتدا ترسی کاردانەوەی توندی حزبوڵڵا و هاوپەیمانەکانی لەلایەک و لەلایەکی ترەوە کۆماری ئیسلامی ئێران لە ناوچەکەدا دروست دەکات، بەمانایەک بەرزکردنەوەی ئاستی دۆخی جەنگ و ئەگەری کێشکردنی ناوچەکەیە بۆ شەڕێکی گەورەو وێرانکەرو کوشتنی بە کۆمەڵ و خوێناوی.
پێشتر بنیامین ناتانیاهۆ، زنجیرەیەک هەڕەشەی لە دژی ئێران و هێزەکانی سەر بەئێران بڵاوکردەوە. لە هەڕەشەکانیدا حیزبوڵڵای بەتایبەتی هێنایە ئاراوە، “بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە حیزبوڵڵا ڕێگای شەڕی هەڵبژاردوە، واتە ئیسرائیل جگە لە شەڕ هیچ بژاردەیەکی دیکەی نیە”. جگە لەوەش حکومەتی ئیسرائیل بانگهێشتکردنی دوو لیوای یەدەگی بۆ بەرەی باکوور ڕاگەیاند، کە ئامادەیە بۆ لەشکرکێشی زەمینی بۆ سەر خاکی لوبنان!، بەمشێوەیە فراوانکردنی داگیرکاریەکانی ئیسرائیلە بۆ دەرچون لەو قەیرانەی لە غەززەدا دەرگیری بووە، کە لەمبارەیەوە بە تیرۆری حەسەن نەسروڵلا و بەشێک لەسەرکردەکانی حزبوڵڵا، ناتانیاهۆ سەرکەوتنێکی بەدەستهێنا و کاریگەری لەسەر بەرزکردنەوەی کەسایەتی لە ناو ئیسرائیلدا دانا، لە هەمانکاتدا هەلی بۆ هەڵکەوتوە کە درێژە بەم شەڕە دڕندانەیەی بدات.
نەتانیاهۆ، لە ماوەی پانزە ساڵدا، ئیسرائیلی خستۆتە ناو جۆشی وەستانەوە لەبەرامبەر ئێراندا، تا ڕادەیەکی زۆر بەکاری هێناوەو دەرفەتی ئەوەی قۆستۆتەوە بیسەلمێنێت کە بوونی ئێران چەندە مەترسیدارە و هەڕەشەیەکی ڕاستەقینەیە بۆ سەر بوونی ئیسرائیل. بۆیە هەموو ناکۆکیە سیاسی و ستراتیجیەکان بەپێی دیدگای ئیسرائیل، هاوکاتە لەگەڵ ئەم هەڕەشانە و مەترسی ئێران بۆ سەریان، ئەگەر لە خەڵکی ئیسرائیل پرسیار بکرێت کە زیاتر هەست بە متمانە لەگەڵ کێ دەکات، ئەوا زۆرترینیان ناتانیاهۆ هەڵدەبژێرن، تەنانەت ئەگەر لە چەپ بن یان نەیاری سەرەکی ناتانیاهۆش بن.
گرنگترین پرسیار لەم چوارچێوەیەدا، پێوانەی سەرکەوتن بۆ ئیسرائیل لە شەڕی لوبناندا چیە؟ بەشێک لە خەڵکی ئیسرائیل ئەوە دەبینن کە ئامانجی سەرەکی لابردنی چڕبونەوەو دورخستنەوەی حزبوڵایە لە ناوچەکەدا، بەشێکی تریش زیاتر پێداگری لەسەر سەرکەوتن بە ڕوخاندنی حزبوڵڵا و کۆتایهێنان بە بوونی حزبوڵڵا دەبینن.
لە گۆڕەپانی دیپلۆماسیدا، تەنانەت، ئۆپۆزسیۆنی ئیسرائیلیش دان بەوەدا دەنێنن کە چوونە ناو ڕێڕەوی دیپلۆماسی تەنیا دوای نیشاندانی هێز دەتوانرێت ئەنجام بدرێت، بەتایبەتی لەبەرامبەر ئەو ڕێکخراوانەی کە بە ڕێکخراوی تیرۆرستی وەسفیان دەکەن، بەومانایە کاتێ ئامادەی ئەگەری دانوسانن لەگەڵ ئەو هێزانەدا کە تەواو هیلاکیان کەن، هەر بۆیە ئەم ماوەیە ناتانیاهۆ باسێکی لەسەر دانوسان نیەو لە تاوانەکانی بەردەوامە.
ناتانیاهۆ و ئیسرائیل، بە پشتیوانی ئەمریکا و رۆژئاوا، پاراستنی ئیسرائیل وەک سەنگەر و قەڵایەک لە بەرامبەر ووڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستداو لەلایەکی ترەوە وەستانەوە لە بەرامبەر ململانێ و دەخالەتی ووڵاتانی زلهێزی وەک روسیا و چین لە ناوچەکەدا حسابی لەسەر دەکەن، لەم بارەیەوە سەرکەوتنی ئیسرائیل لەم شەڕەدا دەبێتە دەستکەوتێکی گەوەرە بۆ ئەمریکا، کە قەرەبوی بەشێکی گەورە لە شکستەکانی ئەمریکا لە ناوچەکەدا دەکاتەوە.
لە چەند مانگی ڕابردوودا ئیسرائیل بزوتنەوەی حەماسی لاوازکردوە، هەروەها بەشێکی زۆر لە توانا و چەک و سەرکردەکانی حزبوڵڵای لەناوبردوە، کەوەک هێزێکی چەکدار وەها لاوازی کردوە، کە بۆ ئێران زەحمەتە بتوانێت بۆ ساڵانی داهاتوودا هەڕەشەی لە ئیسرائیل پێبکات. لێرەوە دەتوانین بڵێین ئیسرائیل گەورەترین گورزیدا لە هەوڵی بیست ساڵەی ئێران لە بنیاتنانی ئەو هێزە میلیشیایانەی ڕیکیخستبون و دایمەزرانبون.
ستراتیجی ئێران لە ماوەی دوو دەیەی ڕابردودا چڕ بووەتەوە لەوەی کە لەسەر بنیاتنانی ئامرازی کاریگەر لە دەرەوەی سنورەکانی دامەزرێنێت، تا لەو ڕێگەیەوە توانایی بەربەستێک دادەمەزرێنێت کە ڕێگری لە نەیارەکانی دەکات لە هێرشکردنە سەری. ئێران بە قۆناغ چەندین هێڵی بەرگری بنیاتناوە، لە دوای لەشکرکێشی ئیسرائیل لە ساڵی ١٩٨٢لە لوبنانەوە دەستی پێکرد بە دامەزراندنی حزبولڵای لوبنان،، پاشان لەعێراق کەدوای لەشکرکێشی ئەمریکا لە ساڵی ٢٠٠٣، فراکسیۆنەکانی هێزەکانی حەشدی شەعبی پێکهێنا، هەروەها لە سوریا و یەمەنیش لە دوای بەهاری عەرەبی ٢٠١١ هەوڵیدا بۆ دروستکردن یان پشتگیریکردنی میلیشیا ناوخۆیی و هاوردەکراوەکان، هەڵبەتە حزبولڵا هەرە گرنگترین و کارامەترینی دەستکردەکانی ئێرانە. ئێران لە ڕێگەی ئەوانەوە شەڕی بە وەکالەت لە دژی نەیارەکانی دوور لە خاکی خۆی ئەنجامدا، بەبێ ئەوەی خۆی ڕاستەوخۆ تێوەگلابێت. ئەم ستراتیژە بۆ ماوەی نزیکەی دوو دەیە سەرکەوتو بوو لە ڕاگرتنی ئیسرائیل و ئەمریکا لە هێرشکردنە سەر ئێران، تا ئەو کاتەی لە سێپتەمبەری ٢٠٢٤، ئیسرائیل توانی هێرشی توند بکاتە سەر حزبولڵا، کە پێدەچێت هەمان کاریگەری ڕووداوەکانی سێپتەمبەری ٢٠٠١ لەسەر سیستەمی ناوچەیی هەبێت، بەتایبەتی لەسنووردارکردنی ئێران، بەم شێوەیە لە ئاکامدا دۆخی ئێران تەواو دەشێوێنرێت.
ئیسرائیل بەوردی پلانی داڕشتووە بۆ لەناوبردنی سەرکردەکانی حزبوڵلا و ئەوهێزانەی پاشکۆی ئێرانن لە ناوچەکەدا، ئەم شەڕە لەگەڵ ئەوەی زۆر توندوتیژو خوێناویە، لەهەمانکاتدا زۆربەی هێرشە سەربازیەکان ئاراستەی حزبولڵا و سەرکردەکانی و لەناوبردنی چەکەکانیانە، بەڵام بەگشتی لەسەرەتای ئەم هێرشە دڕندانەیەی ئیسرائیل بۆ سەر غەززەو لوبنان تائێستا بەجیا لە کوشتاری زیاد لە چل هەزاری دانیشتوانی غەززە، ژمارەی ئەو ئاوارانەی کە لەلایەن ئیسرائیلەوە ناچارکران بۆ هەڵاتن زیاترە لە ملیۆنێک، ناسینەوەی ئەم شەڕە پێویستە لەو شوێنەوە لێکدانەوەی بۆ بکرێت کە هێرشی دڕندانەی ئیسرائیلە بۆ سەر خەڵکی فەلەستین و ڕەتکردنەوەی چارەنوسی خەڵکی فەلەستینە لە خواستی دامەزراندنی دەوڵەتی فەلەستین.
شێوەی خۆبەدورگرتنی حزبوڵڵا لە شەڕی غەززە نەبووە هۆی ئەوەی ئیسرائیل نەیکاتە ئامانج، ناتانیاهو بڕیاری داوە تواناکانی ئەو حزبە نەهێڵێت، دەتوانرێت دوای چەندین خولی هێرش بگوترێ کە زۆربەی سەرکردەکانی بەبێ شەڕ کوژراون و زۆربەی چەکەکانی حزبەکەش لەکاتێکدا لەناو فرۆشگاکانیاندا بون لەناوچوون، ئەمەش دۆخێکی سەختە بۆ حزبوللآو ئێران، کە چۆن بەبێ شکستی تر لەم دۆخە دێنە دەرەوە.
ئێران نەگەیشتووەتە قۆناغێک کە دەستبەرداری حزبوڵڵا بێت، وە دەستبەرداریشی نابێت، تەنها کاتێک نەبێت کە گۆڕانکاریەکی گەورە لە تاران ڕووبدات، چونکەحزبوڵڵا گرنگترین سەروەت و سامانی سەربازی کۆماری ئیسلامیە لە دەرەوەی ئێراندا، هەربۆیە ئیسرائیل هەوڵ ئەدات لەڕێگەی چڕکردنەوەی لێدانەکانی لە حزبوڵڵا بەجیا لەوەی دەیەوێت حزبولڵا کۆتایی پێبهێنێت، لەهەمانکاتدا لە هەوڵی ئەوەدایە ئێران کێشکات بۆ ناو شەڕەکەو لەم ڕێگەیەوە دۆخەکە زیاتر بخاتە ناو چوارچێوەی شەڕێکی ناوچەیی و فروانەوە، ئەوەی جێگای سەرنجە لەم هەلومەرجەدا ئەوە تەنها ئیسرائیلە کە هەڵگیرسانی ئەم شەڕە لە ناوچەکەدا بۆ بەرژوەندیەکانی حساب دەکات و پێداگری لەسەر شەڕی ناوچەیی فراوان دەکات.
پێشبینی دەکرێت ئێران زیاتر هەوڵبەدات ئاستی ململانێکانی لە دژی ئیسرائیل کەم بکاتەوە و بەقازانجی نیە بگلێتە ناو شەڕێکی فراوانەوە، سەرکردایەتی ئێران بۆ خۆیان ئاگاداری ئەوەن کە هاوسەنگی هێز لەبەرامبەر ئیسرائیلدا لە قازانجیان نەماوە. شەڕی لەگەڵ ئیسرائیلدا چوار ڕاستی ئاشکرا کرد: یەکەمیان ئەوەیە کە ئیسرائیل توانای ئەوەی هەیە شەڕێکی درێژخایەن ئەنجام بدات، ئەگەری ئەوە هەیە ئەم شەڕە نزیکەی ساڵێک بخایەنێت. دووەم: بیروڕای گشتی ئیسرائیل گۆڕاوە و تارادەیەک پاڵپشتی شەڕەکە دەکەن، لە ئەنجامی ئەمەشدا نەتانیاهۆ، بوو بە سەرکردەیەکی مێژوویی لەنێو بەشێکی زۆری هاووڵاتیانیدا. سێیەم: ئیسرائیل زۆر گرنگی بە زیانە مرۆیەکانی نەداوەو نادات، بەبیانوی ئەوەی کە هەزاران کوژراو لەنێو ڕیزەکانیدا ڕوویانداوە. چوارەم: شەڕی ئێستا ئەو ڕاستیەی پشتڕاست کردەوە کە ئیسرائیل بۆتە هێزێکی سەربازی بەتواناو بێڕکابەر لەناوچەکەداو ئەمریکاو ڕۆژئاوا پشتیوانی جدی لێدەکەن.
کاتێک بزووتنەوەی حەماس ئۆپەراسیۆنی لافاوی ئەقسای دەستیپێکرد، لە ئەنجامدا، ئاشکرابوو کە پەرچەکرداری وێرانکاری ئیسرائیل لە سەر غەززەو دواتر هێرش بۆ سەر لوبنان، ئێران هەموو ئەو هێزو گەنجینانەی لەدەست ئەدات کە لە ماوەی دوو دەیەدا دروستی کردون، ئەگەر شەڕەکە نەشگاتە ناوخۆی ئێران،بەڵام پێگە و هاوسنگی هێزی ئێرانی تەواو هێناوەتە خوارە، هەروەها مەترسی کۆتایی دەسەڵاتەکەشی ئەگەرێکە!.
بەشێوەیەکی بێوێنە لە دوای ڕووداوەکانی ١١ی سیپتەمبەری (٢٠٠١)ەوە. لە ماوەی دوو دەیەی ڕابردودا، ئێران سودی لە جەنگی کەنداوی دووەمی ئەمریکا وەرگرت، کە لە ئەنجامدا دوو دوژمنی سەرەکی ئێران لە ناوچەکەدا (ڕژێمەکانی تاڵیبان لە ئەفغانستان و سەدام حوسێن)ی ڕووخاند، ئەتوانین بڵێین کە دوای شۆڕشەکانی بەهاری عەرەبی و دەخالەتی رۆژئاوا و ئەمریکا لە گۆرینی ڕێرەوی ئەو شۆرشانە بەرەو شەڕی ناوخۆ. دۆخی سیاسی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەجۆرێك ئاڵوگۆڕی بەخۆوە بینی، لەلایەک مایەی پشێوی و ناجێگیری سیاسی و کارەساتەکانی فەراهەمهێنا لە ناوچەکەدا، لەلایەکی ترەوە دەرگای بۆ کۆماری ئیسلامی ئێران ئاواڵەکرد، کە نفوزی خۆی بەرفراوانکاتەوەو گروپ و هێزی چەکدار جێنیشین بکات، بەڵام بەدوای هێرشەکانی ئیسرائیل بۆ سەر غەززەو باشوری لوبنان، دوای ئەوەی ئیسرائیل توانی هێڵی بەرگری ئێران لە هەموو گۆشەکانەوە لاوازبکات و یەک لە دوای یەک هاوپەیمانەکانی ئێران لاوازو بێکاریگەر بکات، ئیتر هیچ شتێک نیە ڕێگری بکات کە ڕاستەوخۆ ئێران بکاتە ئامانج، ئەگەرچی ئێران لەلای خۆیەوە پێیوایە ئەگەر خۆی لە چوونە ناو ڕوبەڕوبونەوەیەکی ڕاستەوخۆ بەدوور بگرێت لەوانەیە لە ژیاندا بمێنێتەوە، بەڵام واپێدەچێت ئیسرائیل بەم ئاستەی ئێستا واز لە جمهوری ئیسلامی نەهێنێ چ بە پەلکێشکردنی بۆناو جەنگێکی ڕاستەوخۆ یاخود بە سەپاندنی کۆمەڵێك مەرج بە هاوکاری ئەمریکاو رۆژاوا بەسەریدا کە باڵادەستی ئێران لەناوچەکەدا کۆتایی پێبێنێت و بگرە ئەگەری ئەوەش فەراهەم بکات کە دەسەڵاتەکەشی ڕوبەرووی لەناوچوون بێتەوە!
لەڕاستای هەڵگیرسانی جەنگێکی فراوانی وێرانکەرو قوربانیەکی بێشومار لە خەڵکی سڤیل و بێتاوانەوە، گۆڕانکاری لە ڕوخساری ناوچەکەدا مانای چونە ناو دەورەیەکی تر لە ململانێ سیاسی نێوان ووڵاتانی زلهیزی دنیاو خولقاندی شێوازێکی نەرێنی تر، لە چرکردنەوەی گێژاو و ناجێگیری سیاسی لەناوچەکەدا بەگشتی و لە ئێراندا بەتایبەتی، پێشبینی دەکرێت.
رێرەوی بەرگرتن بەم کوشتارگایەی ئیسرائل بەڕێیخستوە و گرنگترین هەلوێست و کاردانەوەی کاریگەر بۆ بەرگرتن بەم شەڕە، فراوانکردن و بەهێزکردنی بەرەی دژی داگیرکاری و هێرشەکانی ئیسرائیلە لە جیهاندا کە بەرامبەر خەڵکی فەلەستین و ناوچەکە ئەنجامی ئەدات.

هەموو فەنتازیایەک جۆرێکە لە خەیاڵ و ژینگەی خەونامێز، یان نزیك لە كەتوار(واقیع)، یان زۆرجار دوور لە کەتوار! وەلێ هەموو خەیاڵێک فەنتازیا نییە! فەنتازیا جۆرێکی دیاریکراوە لە خەیاڵ کە پێوەندیی بە چۆنیەتیی بیرکردنەوەی مرۆڤەوە هەیە، زۆرجار پێوەندیی بە ماجیک(سحر) و جۆرەها خوڵقاوی خەیاڵبەندی دەرەوەی سروشتیشەوە هەیە. دنیای خەیاڵ زۆر جیایە لە کەتوار وەلێ ئەگەر كەتوار نەبێت، خەیاڵیش نامێنێت، بەڵام دەتوانین بڵێین فەنتازیا جۆرێکە لە خەیاڵ و بیرکردنەوەی خەیاڵامێز، خەیاڵیش دنیایەک شێواز و بیرکردنەوە دەگرێتە خۆی، لەوانە:
خەیاڵی ترسوتۆقێن، خەیاڵی زانستامێز، ترسی خەیاڵامێز. خەیاڵ لەکن مرۆڤ زۆربەی جار پێوەندیی بە داهاتوو و دواڕۆژ و چیڕۆکی ژیان و خەون و خولیاكانی نزیک لە کەتوار هەیە. دەبێ ئەوەش بزانین کە فەنتازیا شێوە و کۆنەژانرێکی ئەدەبە و لە سەرتاسەری جیهان و لەنێو سەرجەم گەلان، زۆر و جۆراوجۆر و هەراو و بڵاوە، ئەمەیش پێوەندیی بە ئەفسانە و چیڕۆک و هەقایەتە میللییە کۆنەکانەوە هەیە، کە بە درێژایی هەزاران ساڵ بووەتە بەشێکی گرنگ و دانەبڕاو و ڕەگاژۆ لە ئەدەبیاتی جیهان. ئەم ڕەنگدانەوە و بەکارهێنانەی فەنتازیا لەنێو ئەدەب، زیاتر لە ڕۆماندا پەلاژۆی کردووە. دێرینیی فەنتازیا بۆ ئەفسانە و داستانەکۆنەکان دەگەڕێتەوە، بۆ نموونە یەکێک لەوانە داستانی (گەلگامیش)ی سۆمەری و ئەلیادا و ئۆدیسەی هۆمیرۆسن، ئەمانەیش تژین لە دنیای خەیاڵامێز و بوونەوەری ئەفسانەییی دڕندە و خواوەندی جۆراوجۆر! هەروەها چیڕۆکی میللی و فۆلکلۆرییش کە مێژووێکی دێرینیان هەیە، ڕۆڵێکی گرنگی لە پەیکەر و پێکهاتەی فەنتازیا و ئەدەبی ماجیکامێز و دنیای دوور لە کەتوار و پڕ لە ئەژدیها و ئیفریت و گیانەوەری خەیاڵاویی سەمەرە و مەترسیدارەوە هەیە. لە چاخەکانی ناوەڕاستدا، لەو وڵاتانەی ئەوروپایش، چیڕۆکی خەیاڵامێزی پڕ لە ئەژدیها و گیانەوەری سەیر و خەیاڵاوی، زۆر بڵاو بووە و فەنتازیایش ڕووبەرێکی زۆری لە داستان و ئەفسانە داگیر کردبوو. لە ماوەی ئەم سەدانەدا، خەڵک زۆر کەوتبوونە ژێر کاریگەریی خەیاڵ و لەمەشەوە ئەدەبی فەنتازیامێز گەشەی کرد.
لە چاخی ڕێنیسانس و دواتریش، نووسەرە داهێنەرەکانی ئەوکاتە، بەهرەیان زیاتر لە ئەفسانە و خەیاڵ سوودمەند بوو و بابەتی ئەفسانە و خەیاڵ زۆربەی ناوەڕۆکی بەرهەمەکانیانی گرتەوە، بۆ نموونە شاکارەکانی شەکسپیر، لەوانە (باهۆز، خەونی هاوینە شەوێک) تیایاندا ئاوێتەیەک لە فەنتازیا و ماجیک پانتایییەکی زۆریان گرتووەتە خۆ. دوای ئەوەش لە سەدەی نۆزدەم، فەنتازیا فۆرمێکی سەربەخۆی لە ژینگەی هەراوی ئەدەبدا وەرگرت، فەنتازیا هاتە نێو دەقی چیڕۆکی زۆر لە نووسەران. نووسەری ئەمەریكایی ئێدگار ئەلان پۆ جگە لەوەی ڕەخنەنووس و شاعیرێکی گەورە بوو، زۆرێک لە دەق و چیڕۆکەکانی شێوازێکی هونەریی زیاتریان وەرگرت و بە یەکێک لە داهێنەرانی چیڕۆکی خەیاڵامێز دەئەژمێردرێت، چونکە خەیاڵی ئاوێتەی دەقەکانی کرد، بەشێوەیەک ئەمەریكا شانازی بەوە دەکەن کە پۆ لە بەرهەمەکانیدا، داهێنەری جۆرێک لە خەیاڵی زانستامێزە، بۆ نموونە لە کۆچیڕۆکی (زیندەوەری زیوین- ١٨٤٣ز) و (خزین بەرەو گێژەن) و (شەوی هەزار و دووەمینی شەهرەزاد) کە دوو بەرهەمەکەی دواییی لە ١٨٥٠ بڵاوکراونەتەوە و بە ستایلی تێکەڵکاریی نێوان کەتوار و خەیاڵ نووسراونەتەوە. هەروەها لە ڕۆمانی (ئەلیس لە وڵاتی سەیروسەمەران- ١٨٦٥ز) هەمان ڕێچکە و شێوازی گرتووەتە بەر. پۆ، یەكەم نووسەری ئەمەریكایییە كە بەهۆی نووسینەكانیەوە بە كولەمەرگی ژیاوە.
لە سەدەی بیستەم، فەنتازیا لە ئەدەبدا شێوەیەکی پێشکەوتووتری گرتەبەر و بەرهەمی زۆرێک لە نووسەرە ناودارەکانی گرتەوە. لەم سەدەیەدا، فەنتازیا شێوازێکی هاوچاخانە و پێشکەوتووانەی وەرگرت و گۆڕانگاریی زۆری بەسەردا هات، تەنیا لە چوارچێوەی ئەدەبیاتدا نەمایەوە، بەڵکە کەوتە نێو تەکنۆلۆجیا و تەنانەت سینەمایشی گرتەوە، ئەمەیش وای کرد ژانری (خەیاڵی زانستی) لەنێو خوێنەران، ڕووبەرێکی فراوان بگرێتەوە و خێرا و زۆرتر بڵاوبێتەوە.
لێرەدا دەمەوێ ئاماژە بەوە بکەم کە فەنتازیا لە دەقی ئەدەبیدا، بەتایبەت لە ڕۆمانە جیهانییەکان، لەم بارودۆخەی ئێستامان، زۆر بەربڵاوە و لەڕووی بابەتەوە شێوازێکی جیاوازی بە بەراورد بە سەردەمی کۆن وەرگرتووە، ئێستا فەنتازیا هەر تەنیا لە چوارچێوەی ژینگەیەکی کۆنی سیحرامێز نەماوەتەوە، بەڵکە بووەتە هۆیەک بۆ سەرهەڵدانی بابەتی هاوچاخ بە میتۆدێکی سەرنجڕاکێش. لەو ڕۆمانە جیهانییە هاوچەرخانەی کە ئەم لایەنەیان گرتووەتە خۆ و بریتین لە لەخۆگرتنی فەنتازیا و کەتوار، کە بابەتەکانیان پێوەندییەکی ڕاستەوخۆیان بە کێشە کۆمەڵایەتی و ڕامیاری و سایکۆلۆجییەکانەوە هەیە، بریتییە لە ڕۆمانەکانی نووسەری ناوداری چیلی، ئەلیزابێڵ ئەلیندی و نووسەری ناوداری یابان هاروکی مۆراکامی.
لە ئەدەبی هاوچاخدا، زۆرجار فەنتازیا وەک ئامرازێک بۆ ناساندنی ناسنامەی نەتەوەیی و کولتووری و شێوازی ژیانی کۆمەڵایەتی، سوودی لێ وەرگیراوە، بۆ نموونە بەرهەمەکانی وەک (منداڵانی خوێن و ئێسقان)ی نووسەری ئەمەریکایی تۆمی ئادیمی کە پێوەندییان بە کاریگەریی داگیرکاری و ناسنامەوە هەیە. تۆمی ئادیمی نووسەر و ڕۆماننووسێکی نێجیریایی- ئەمەریکایییە، دەنگێکی سەرنجڕاکێشی ئەدەبی فەنتازیایە و خوێنەرێکی زۆری هەیە، ڕۆمانی ناوبراوی لە ٢٠١٨ بڵاوبووەتەوە کە زۆرفرۆشترین کتێب بووە لە لیستی ئەو کتێبانەی لە نیویۆرک بڵاوبوونەتەوە، بەهۆی ئەم ڕۆمانەیەوە چەندین خەڵاتی بەخشرایێ و دواتر بە فیلمی سینەمایش بەرهەم هات. ئەم ڕۆمانەی ئادیمی باس لە کەلەپووری ئەفەریقا و ژێردەستەیی و چەوساندنەوەی ڕەگەزپەرستانە و خەبات دژی ستەم و زۆرداری دەکات؛ پاڵەوانی ئەم ڕۆمانە ژنێکی بەهێز و ئازایە، ناوی (زیلی)یە کە لەڕێی هەوڵی گێڕانەوەی ماجیک و ڕزگارکردنی گەلەکەیەوە تێدەكۆشێت، زیلی نموونەی ژنێکی بەهێزە کە نەک هەر دژی دوژمنانی دەجەنگێت، بەڵکە دژی دواکەوتوویی و تۆقین و گومانە ناوخۆیییەکانی کۆمەڵگاکەیشی لە تێکۆشاندایە. ئەم ڕۆماننووسە بایەخێکی زۆر بە ڕۆڵ و کەسایەتیی ژنان دەدات، کە چۆن خەبات دژی زوڵم و دواکەوتوویی دەکەن، هەروەها یەکێک لە تەوەرە گرنگ و سەرەکییەکانی کارەکانی ئادیمی، بریتییە لە کێشەی ناسنامە و سەربەخۆیی کەسایەتییەکانی ناو ڕۆمانەکەی. کەسایەتییەکانی ناو ڕۆمانی (منداڵانی خوێن و ئێسقان) بەهۆی ڕەنگی پێست و پێگەی کۆمەڵایەتییەوە، بەرانبەر کێشە و ململانێی ناسنامەوە، ڕووبەڕووی چەوسانەوە دەبنەوە.ئەمەیش کێشەی گەورەی زۆربەی گەنج و ڕۆڵەکانی کۆمەڵگایەکەیەتی، کە بەردەوام لە ژێردەستەیی و جیاکاریدا دەژین.
لەنێو ئەدەبیاتی ئێمەدا، تا ئێستا ئەدەبی فەنتازیا و ئەدەبی خەیاڵی زانستی و ئاوێتەکارییان لە دنیای ڕۆمان و چیڕۆک و دەقی دیکەدا، بەو شێوە سەرنجڕاکێشە نییە تا بتوانین ناوی نووسەرێکی خۆمان بهێنین کە بەم ژانرەی ئەدەب ناودار بووبێت، یان هیچ نەبێت بەمە ناسرابێت! ئەگەرچی ئەم ژانرە لە ئەدەبیاتی گەلانی دنیادا، مێژووێکی هەیە، وەلێ لای ئێمە تا ئێستا گومانم لە بوونی هەیە، مەگەر هەیشبێت! لەوەیە لە پێڕەوکە و سەرەتاتکێدا بێت!

(بۆ کۆچە پاییزییەکەی حیسامەدین ئەمین)

گەر بمهەوێت کورت و پوخت سووکە ئاوڕێک لە ژیانی مامۆستا و پەروەردەکار، نووسەر و شاعیر “حیسامەدین ئەمین”بدەمەوە، سێ قۆناخ دەگرێتەوە.
قۆناخی یەکەم ڕووی لە خودی ژینگەی سنە و دواتر خولی مامۆستایەتییە کە دەبێتە وانەبێژ و مامۆستای قوتابخانە لە کوردەواری و بگرە چەندان شاری فارسنشیندا. ئەم مێژووە ساڵانی خوێندنی ئەم کەسایەتییە لە شاری سنە و دواتر زانستگەی تاران دەگرێتەوە. بە واتایەکی ڕاستتر،ساڵی 1324ی هەتاوی(1945)لە سنە کۆتایی بە خوێندنی دواناوەندی دەهێنێت. ساڵی 1337(1958)لە زانستگەی تاران،لە بەشی زمان و ئەدەبی فارسی وەردەگیردرێت و لەو مەتەرێزە زانستییەوە درێژە بە خوێندنی باڵا دەدات. قۆناخێکی هەرە هەستیاری ژیانی حیسامەدین ئەمین کە ڕووی لە بواری پەروەردە و بارهێنانە و وەک مامۆستای قوتابخانە بەوپەڕی بەرپرسیارەتییەوە ئەم ئەرکە گرینگە ڕادەپەڕێنێت. دواتر هەر لە تاران درێژە بە خوێندنی باڵا دەدات و بڕوانامەی ماستەر لە زمان و ئەدەبی فارسی وەردەگرێت و وەک مامۆستای قوتابخانە بۆ ماوەی چەندان ساڵ، وانە بە قوتابییان دەڵێتەوە.
لە ڕێی خوێندنەوەی نووسینی نووسەرێكی فارسینووسەوە بە ناوی “عیسا سەفا”لە بن سەردێڕی”مامۆستای یەکەم”،پتر پەی بە توانا و ژیریی و ئاستی باڵای زانستیی و هەروەها بەمشووربوونی حیسامەدین ئەمین لە هەمبەر چینی دەستکورت و هەژاری کۆمەڵگە دەبەین و تازە تێدەگەین سیما تیشکاوییەکانی نەتەوەکەمان تا لەژیاندان،چەندە تەنیا و غەریب و نامۆ دەژین. نووسەرێک کە بۆ چەند بەرە سەرچاوەی خزمەت و ڕاژەیە و چەندان نەوە پێدەگەیینێت،دواتر لە لایەن خودی نەوەی نوێوە پەراوێز دەخرێت و تا لەژیاندا دەبێت، غەریبانە دەژییت.

ئێمە چەند تەنیاین تا لەژیانداین و چەندە دەورمان جەنجاڵە بۆ مردن!
ئەم دەردە هەژێنەرە ئینتیزاری هەر هەموومان دەکات،بۆیە پێویستە کاری هەرەقەتی بۆ بکرێت و ئەمە گرینگەیش لە ڕێی پەروەردە و بارهێنانەوە مەیسەر دەبێت. گەرەک بۆ ژێرخانی کولتووریی کۆمەڵگە خەبات بکەین و وەک چلۆن لە پێناو دەستخستنی دەستکەوتی ماددییدا تێدەکۆشین،دە هێندە بۆ بنیاتنانی ژێرخانێکی بەهێز و پتەوی فەرهەنگی بۆ کۆمەڵگەکەمان هەوڵ بدەین. لە داد و ئینساف بەدوورە کە مرۆ پێشڕەوەکانی کۆمەڵگەکەمان لە هەر بوارێکی زانستیدا بەم چەشنە تا لەژیاندان،غەریبانە و بێناز بژین و هەرکە پەڕی ژینیان هەڵوەری،تازە ئەودەم جەنجاڵ بەپا بکەین و شینیان بۆ بگێڕین.
دواتر ئەم نووسەرە فارسینووسە باس لە خەمخۆرییەکانی حیسامەدین ئەمین وەک مامۆستای قوتابخانە دەکات کە چلۆن ڕێبازی ژیانی خودی خۆی دەگۆڕێت و دەبێتە چرا بۆ ئەم و دەیان قوتابیی دیکە.
بەڵام قۆناخی دووەمی ژیانی ئەم کەسایەتییە ڕووی لە دنیای میدیا و ڕاگەیاندنی کوردییە. ساڵی 1337ی هەتاوی(1958)دەگەڵ ڕادیۆ کوردیی تاران دەکەوێتە هاوکاری و بەم چەشنە پێی بە ڕادیۆ دەکرێتەوە و سەرەتا وەک بێژەر دەست بە خەباتی میدیایی دەکات.
تا ساڵی 1344(1965)لەسەر خەباتی میدیایی لە ڕادیۆ کوردیی تاران بەردەوام دەبێت. پاش ئەوەی ڕادیۆ کوردیی تاران بۆ ساڵانێک وەشان و پەخشی دەوەستێت،بەشی زۆری خەباتکارانی ڕادیۆ کوردیی تاران دەگوێزرێنەوە بۆ ڕادیۆ کوردیی کرماشان و لەو شارەوە درێژە بە خزمەت و خەباتی خۆ دەدەن. هەر لەم سۆنگەیەوە حیسامەدین ئەمینیش لەبەر ئەوین و هۆگری بە کولتوور و زمانی کوردی،ڕوو لە شاری قەسری شیرین دەنێت و لەوێوە درێژە بە هاوکارییەکەی دەگەڵ ڕادیۆ کوردیی کرماشان دەدات. بە واتایەکی ڕاستتر،لە ساڵی 1345ی هەتاوییەوە تا ساڵی 1351(1972)لە ڕادیۆ کرماشاندا کار دەکات. دواتر دەگەڕێتەوە تاران و لەسەر داواکاری کەسایەتی ناوداری کورد،دوکتۆر “محەممەدسدیق موفتیزادە”(1363-1300)(1984-1921)،دیسانەوە لە ڕادیۆ کوردیی تاران درێژە بە هاریکاری دەدات و ئەم هاوکارییەیش تا ساڵی 1357ی هەتاوی(1978) بەردەوام دەبێت
بەدرێژایی تەمەنی نێزیک بە 80 ساڵەی ڕادیۆ کوردی لە پار و بەشی ڕۆژهەڵاتی نیشتماندا (1325ی هەتاوی،1946ی زایینی)سەدان مرۆی خەباتکار و خەمخۆری زمان و چاندی کوردییمان پێ شک دێت کە لەم ڕۆچنەیەوە سەرچاوەی ڕاژە و خزمەت بوونە و هەوڵی بووژاندنەوە،بڵاوکردنەوە،پەرەپێدان و پێشخستنی فەرهەنگ و زمانی کوردییان داوە. پڕ ڕوونە ناوێکی ناسراو و دیاری ئەم مەیدانە هەراو و بەرینەیش”حیسامەدین ئەمین”ە کە نزیکەی 11 ساڵ لە ڕێی ڕادیۆ کوردییەکانی تاران و کرماشانەوە وەک سیمایەکی درەوشاوە،خزمەتی زمان و کولتووری کوردی دەکات و جێپەنجەی بەسەر دیرۆکی ڕادیۆ کوردییەکانەوە دیارە. ئەو قۆناخەی حیسامەدین ئەمین ڕوو لە ڕادیۆ کوردی دەنێت،دەیان سیمای نەتەوەیی و خەمخۆر لە ڕادیۆ کودییەکانی تاران و کرماشاندا مژولی خزمەت بە سامانی فەرهەنگیی کورد دەبن. دوکتۆر محەممەدسدیق موفتیزادە(1984-1921)،شوکروڵڵا بابان(2012-1923)،خەسرەو خان شێخکانلوو(2004-1925)هومایۆن کەمانگەر(1942)،مەلا جەمیل ڕۆژبەیانی(2001-1913)،سوارە ئێلخانیزادە(1976-1937)،سەیید ئیبراهیم ستوودە(2000-1926)،عەزیز عەلەوی(2019-1930)،سەیید جەلال نیزامی(1951)،سەیید تایەر هاشمی(1991-1915)،مەلا محەممەد ڕەبیعی(1996-1932)،دوکتۆر عابید سیراجەدینی(1995-1923)،میدیا زەندی(2008-1940) و عوسمان ئەحمەدی(1937)،تەنیا چەند ناوێکی دیاری ئەم بەستێنە دێنە ئەژمار. لەو چاخ و خولەدا ڕادیۆ بە قۆناخێکی هەستیاردا تێدەپەڕێت کە بە قۆناخی زێڕین دەناسرێتەوە،چونکە دەوری فێرگە بۆ هەر هەموو کورد دەبینێت. ئەم دەستکەوتە مەزنە بەر حیسامەدین ئەمینیش دەکەوێت.
دوا قۆناخ و سێیەم قۆناخ لە ژیانی حیسامەدین ئەمین ڕووی لە ساڵانی پاش خانەنشینبوونە کە دەگەڕێتەوە سنە و تا دوا ڕۆژانی ژین هەر لەم شارەدا دەمێنێتەوە. ئەم ساڵانە خەمساردییەکی فرەی پێوە دیارە کە بەشی سەرەکی بەرۆکی خۆی دەگرێتەوە کە لە هەمبەر چاپ و بڵاوکردنەوەی نووسینەکانیدا کەمتەرخەم دەبێت کە دیارە ئەم پرسەیش بۆ خۆ گەلێک هۆ و هەگەری لە پشتە. بەشەکەی دیکەیشی ڕووی لە خەمساردی کۆمەڵگە بەرانبەر بەم کەسایەتییەیە کە وەک پێویست ئاوڕی لێ ناداتەوە.
چەندان جار لە نزیکەوە ئەم کەسایەتییەم بینیبوو و دەگەڵی قسەم کردبوو. مرۆیەکی سادە و ڕۆحسووک و ئارام بە جانتا گچکەکەی سەرشانی بە شەقامەکانی شاردا دەهات و دەچوو بەڵام تەنیایی و دۆخی سەختی ژیان و گوزەران ئەو بڕست و تاقەتەی لێ بڕیبوو تا پێکەوە بە وردی لەسەر مێژووی ڕادیۆ و گەلێک پرسی دی باس بکەین و ڕووپەڕی دوێنێ هەڵبدەینەوە. ئەمە قەدەری بە سەدان سیمای ناودیاری کوردە کە تا لە ژیاندان، بە دۆخێکی سەختدا تێدەپەڕن و هەرگیزیش وەک پێویست ئاوڕیان لێ نادرێتەوە. هەر بۆیە هەگبە ڕەنگاڵەییەکەی تەمەن دەگەڵ خۆ دەبەنە بن گڵ و کۆمەڵ لە خەرمانەیەک یادەوەریی ڕەنگین و زەنگین بێبەش دەبێت.
شیاوی ئاماژەپێدانە “حیسامەدین ئەمین”، ساڵی 1315ی هەتاوی(1936)لە شاری سنە دیدەی لە ڕووی ژیان هەڵدێنێت. بۆ خۆی دەڵێ،خەڵکی گوندی”باینچۆ”ی سنەیە.
سەد مخابنیش ئەم نووسەر و شاعیرە درەنگانی شەوی 14 لەسەر 15ی ڕەزبەری 2724(6ی ئۆکتوبەری 2024)لە نێو ماڵەکەی لە شاری سنە بۆ هەمیشە چاوانی لێک دەنێت و هەگبەی ساڵانی خزمەت و خەمخۆری بە یادگار بەجێ دەهێڵێت.

ژێدەر:
• ماڵپەڕی عیسا سەفا،بەشی ئەدەبی www.assa safa.net
• ڕادیۆ کوردیی تاران له‌ به‌رده‌م ده‌روازه‌ی دیرۆکدا،هۆمه‌ر نۆریاوی،گۆڤاری ڕێزان،ژمارە3،ڕێبەندانی 1393ی هەتاوی
• وتووێژی گۆڕان نیوز دەگەڵ حیسامەدین ئەمین،ماڵپەڕی گۆڕان نیوز،گەڵاڕێزانی 1402
• وتووێژی کوردپرێس دەگەڵ حیسامەدین ئەمین،بەشی فەرهەنگ و هونەر،8ی تەمووزی 2019

کەمتەرخەمی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتیبەرامبەر بە کورد هەم جێگەی سەرسوڕمانە و هەم قبوڵ نەکراوە. ئێستا کاتی ئەوە هاتووە جیهان کار بۆ کوردستان و خەڵکەکەی بکات، شام شەمەی ساڵح ڕۆژنامەنووسی کوردی سویدی دەنووسێت.
‎تێکۆشانی کوردستان بۆ مافی چارەی خۆنووسین و مافەکانی مرۆڤ لەمێژە چیرۆکێکی تراژیدی و پشتگوێخراوە و لەلایەن ئێران و تورکیاوە سەرکوتی دڕندانە کراوە. ئەم دەوڵەتانە بە بەردەوامی سیاسەتی سەرکوتکەریان پەیڕەو کردووە بە ئامانجی تێکشکاندنی ناسنامە و کەلتووری کوردی.
‎لە ژێر سێبەری ئەم سەرکوتکردنەدا کوشتنی تراژیدی ژینا ئەمینی بۆتە سیمبولی ئەو ناعەدالەتی و توندوتیژیە پێکهاتەییەی کە ژنانی کورد و تەواوی گەلی کورد ڕووبەڕووی دەبنەوە.
‎مردنی ژینا ئەمینی ژنێکی گەنجی کورد کە ژیانی لە هەلومەرجێکدا کوژایەوە کە جیهان تووشی شۆک بوو، دەبوایە زەنگێکی بەخەبەرهێنانەوە بێت بۆ کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی. چارەنووسی ئەو وەبیرهێنانەوەی ئەو ڕاستییە دڵڕەقەیە کە زۆرێک لە ژنانی کورد ناچارن بەرگەی بگرن
‎شەرمەزاری و دژایەتییەکی بێزارکەرە کە ڕای گشتی بەو هێز و یەکگرتنەی کە بارودۆخەکە زۆر پێویستی پێیەتی کۆنەکراوەتەوە. بۆچی بێدەنگییەکە ئەوەندە دیار دەمێنێتەوە؟ بۆچی دەنگێکی بەهێزتر و کۆمەلتر نییە بۆ کۆتاییهێنان بەم تاوانانە دژ بە مرۆڤایەتی؟
‎لە دەیان ساڵی ڕابردوودا، خەڵکی مەدەنی کورد، خەڵکی بێتاوان، بوونەتە ئامانجی کردەوەی دڕندانەی دەوڵەت. ئێران و تورکیا توندوتیژی و ڕێوشوێنی سەرکوتکەریان بەکارهێناوە بۆ لەناوبردنی هەر خواستێک بۆ ئۆتۆنۆمی و ناسنامەی کورد.
‎ئەمە تەنها شەڕ بۆ شەرعییەتی سیاسی نییە. پەیوەندی بە ژیان، شکۆمەندی و مافی بوونەوە هەیە. هەموو ژنێکی کورد، وەک جینا ئەمینی مافی مافی مرۆڤی سەرەتایی خۆی هەیە، مافی ژیان و ئازادی و ژیان بەبێ ترس و ستەم.
‎بێهەڵوێستی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی هەم جێگەی سەرسوڕمانە و هەم قبوڵ نەکراوە. هەر جارێک دێموکراسی هەوڵ دەدات لەنێو کورددا ڕەگ داکوتابێت دەستێکی دڕندانە لێدەدرێت.
‎ئەم شێوازەی خنکاندنی گەشەی دیموکراسی کاتێک لە نێو کورددا دەردەکەوێت نیشانەیەکی ڕوونە بۆ ئەو ترس و بەرهەڵستکارییە قووڵەی کە ئەم نەتەوەیانە بەرامبەر بە سەربەخۆیی و یەکپارچەیی کەلتووری کورد هەیانە.
‎کاتی ئەوە هاتووە ئێمە وەک هاوڵاتیانی جیهان دەنگمان یەکبخەین بۆ پشتیوانیکردن لە بەدواداچوونی کورد بۆ مافەکانی مرۆڤ.
‎کەلتوور و ناسنامەی کوردی شتێک نییە کە بتوانرێت بسڕێتەوە یان پشتگوێ بخرێت دەوڵەمەند و ئاڵۆزە و شایەنی ڕێز و ڕێزە
‎ئێمە ڕووبەڕووی پێویستییەکی ئەخلاقی دەبینەوە بۆ پشتیوانیکردن لە مافی گەلی کورد بۆ ژیانێکی ئاشتی و ڕێزگرتن و پاراستنی مافەکانی مرۆڤ.

‎پێویستە جیهان بجوڵێت بۆ فشار خستنە سەر ئێران و تورکیا، ڕاگرتنی کارە سەرکوتکەرەکانیان و پاراستنی ئەو هاووڵاتییە بێتاوانانەی کە قوربانی سیاسەتە دڕندەکانیانن.
‎با تەنها جینا ئەمینی وەک کەسایەتیەکی تراژیدی لە ڕیزێکی درێژی ژیانە چەوساوەکاندا بەبیر نەهێنینەوە. با مردنی ئەو ببێتە هاندەرێک بۆ گۆڕانکاری جیهانی، وەبیرهێنانەوەیەکی بەهێز کە هەموو مرۆڤێک، بێ گوێدانە نەتەوە و ڕەگەز، مافێکی نەگۆڕی هەیە بۆ ژیانێکی دوور لە توندوتیژی و چەوساندنەوە.
‎ئەرکی خۆمانە داوای دادپەروەری بکەین و خەبات بکەین لە پێناو ئایندەیەک کە گەلی کورد بتوانێت بە ئاشتی و کەرامەتی مرۆیی خۆی بژین کاتی ئەوە هاتووە جیهان گوێ بگرێت و هەڵسوکەوت بکات و هاوسۆزی لەگەڵ کوردستان و گەلەکەی بکات.

بۆ ئاگاداری ئەم بابەتە بە زمانی سویدی بڵاوکراوەتەوە

Tue, Oct 8 at 6:15 p.m.

کۆمەڵگەی کوردی بەرەو کوێ دەڕوات.

ساڵانێکیە سیستەمی سیاسیی کوردستان، بە وردی و بە پلان و بێ پلان، کاری بۆ تێکشکانی ڕەوشت و بەها ئەخلاقییەکانی کۆمەڵگەی کوردی کرد. ئێمە وەک نووسەران و ڕۆشنبیران و مەعریفەخوازانی کورد، دەروونناسان و توێژەران، تا ئەندازەیەکی زۆریش بەشێک لە مەلا و کەسایەتییەکانی ئایینیش زۆر نیگەران بوون لەم دۆخە و لێرە و لەوێ دەنگی ناڕەزاییان دەگایەندە گوێی سیاسییەکان.
هاتنی ئەم شەپۆڵە سۆشیالمیدیا و تیکتۆکچی و مۆدێل و ڕاگەیاندنکاران و بەرنامەکانی کەناڵەکانی میدیا، بەڕەڵاییەی زۆرەی بەناوی ئازادیی، گورزێکی کوشندەی لە پەروەردە و قیەم و بەها ئەخلاقییەکانی کۆمەڵگەداوە، دەبێت ڕابگیرێت.
نەک هەر گوێیان لێ نەگرتین، کەچی ئێستا سەرۆک و سەرکردەکان، خۆیان بە هەمان زمانی تیکتۆکچیی و هەرزەکارانی سوشیالمیدیای سیاسی وشەی نەشیاو و جوێن و سووکایەتی بەیەکتر دەکەن، تەنانەت وشەی وا بەکاردێنن، مرۆڤ دەبێت لۆکە بخاتە گوێچکەی.
ئەمە نابەرپرسیاریەتییە و ئەو پەڕی نائەخلاقییە کە ناکرێت لێی بێدەنگ بین و نەبپرسین ئایە دەکرێت هەموو بەهاییەکی ئەخلاقیی بکرێتە قوربانی بردنەوە و دۆڕاندنی هەڵبژاردن. ئەی لە خۆتان ناپرسن، نەوەکانی ئایندە چی لە ئێوە فێر دەبن و مێژوو چیتان بۆ دەنووسێتەوە.
ئەوەندەی ئینتمای نەتەوایەتی هەبوو کوشتتان، زمانتان تێکدا، جلوبەرگی کوردیتان نەهێشت، دابونەریتی کوردواریتان سڕییەوە. تاوانە و مێژوو موحاسەبەتان دەکات، بۆ مانەوەتان دەست بۆ ئەخلاقی کۆمەڵایەتی و خوو و ڕەوشتی کوردستان دەبن و ناشیرینی دەکەن.

دڵشاد کاوانی
نووسەر و ڕۆماننووس.
٩/١٠/٢٢٤

لە رۆژی جیهانی دژ بە ئیعدام 10-10-2024 لە هەردوو شاری كەركوك و هەولێر , رێكخراوەكانی مافی مرۆڤ و دژ بە جینۆساید دوو گردبوونەوەو كۆنگرەی رۆژنامەنووسیان ئەنجامدا, بە بەشداری كەناڵەكانی راگەیاندن, داوایان كرد لە عێراق و كوردستان حوكمی ئیعدام نەمێنی, سەرۆكی عێراق و هەرێمی كوردستان واژۆ لەسەر هیچ بڕیارَكی ئیعدام نەكەن , هاوكات داوا كرا كەرامەتی زیندانی پارێزراو بێت , ئەشكەنجە , هەڕەشەی لەسەر نەمێنێت.

نا بۆ ئیعدام, بەڵێ بۆ مافی ژیان

گەلی كورد قوربانی پلە یەكی ئیعدام و كوشتنی دەرەوەی دادگا و ئەشكەنجە بووە لە مێژوودا, كەم نین ئەوانەی لە رابردوو وە ئێستا تەنها بەهۆی كوردیوونەوە ئیعدامكراون, یاخود لە پرۆسەكانی جینۆساید مافی ژیانیان بە كۆمەڵ لێسەنراوەتەوە و ئیعدامی بە كۆمەڵكراون, بۆیە هەڵگرتنی ئەم بڕیارە وەحشیانەیە ئەركێكی مرۆڤانەو وەڵامدانەوەیەكیشە بۆ تاوانەكانی رابردوو و نەفرەتە لێی, با كوردستان بكرێتە هەرێمی مافی ژیان. لە كۆنگرەی ستۆكهۆڵمی رێكەوتی 11-12-1977دا لەسەر ئاستی جیهان یەكەم هەنگاو نرا بۆ هەڵوەشاندنەوەی بڕیاری لە سێدارەدان كە لە راگەیاندنی ستۆكهۆڵمدا بەرجەستەكراوە, دوای 47 ساڵ لە ئێستادا لەسەر ئاستی جیهان تەنها 55وڵات بڕیاری ئیعدام جێبەجێ دەكات كە مخابن عێراق یەكێكە لە پێشەنگەكانی, لە ناویاندا 112 وڵات بە هەموو شێوەیەك ئیعدامیان قەدەغە كردووە لە حوكمدان و جێبەجێكردندا. رێكەوتی 10-10ی هەموو ساڵێك رۆژی قەدەغەكردنی ئیعدامە لە جیهان, لەم ساڵ 2024 رێكخراوەكانی دژ بە ئیعدام وەك ساڵانی پێشوو زیاتر لە 1000 چالاكی جۆراوجۆر لە زۆرتر لە 70 وڵات ئەنجام دەدەن بۆ فشارخستنە سەر ئەو 55 وڵاتەی تا ئێستا بەردەوامن لە سەپاندنی بڕیارو جێبەجێكردنی ئیعدام لە جیهاندا.
ساڵی 2023 لە جیهاندا 1153 حالەتی ئیعدام جێبەجێكراوە, كە 31% زیاتر بووە لە ساڵی 2022, ئەوانەش لە 16 وڵات جێبەجێكراون, وە 2428 حوكمی ئیعدامیش لە 52 وڵات دەرچووە.
خۆشبەختانە هەرێمی كوردستان ماوەیەكی زۆرە بڕیاری جێبەجێكردنی ئیعدامی راگرتووە, ئەمەش هەنگاوێكی باش و پۆزەتیفە, لەم رۆژەدا داخوازین لە كوردستان ئیعدام بە یەكجاری هەڵبوەشێتەوەو بچێتە ریزی ئەو وڵاتە مۆدێرنانەی جیهانەوە كە بڕیاریان داوە مافی ژیان لە مرۆڤەكان نەسێننەوە. لێرەوە داوا لە سەرۆك كۆماری عێراق بەڕێز دكتۆر لەتیف رەشید و بەڕێز نێچیرڤان بارزانی سەرۆكی هەرێمی كوردستان دەكەین واژۆ لەسەر هیچ بڕیارێكی ئیعدام نەكەن.
هەروەها لەم رۆژەدا داواكارین زیندانی نهێنی لە كوردستان نەمێنێت و هەموو زیندانییەك لە ماوەی 24 كاتژمێردا هۆكاری مانەوەی ئاشكرا بكرێت, زیندانی سیاسی قەدەغەی یەكجاری بكرێت, ئەشكەنجە بە هەموو شێوەكانی قەدەغە بكرێت, دەستی سیاسییەكان لە دادگاكان نەهێڵرێت, داواكاری گشتی بەهێز بكرێت, پۆلیس ئەركی دەستگیركردنی تۆمەتبار بگرێتە ئەستۆ, كەرامەتی زیندانی پارێزراو بێت, دەست بۆ شمەكە تایبەتمەندەكانی وەك مۆبایل و كۆمپیوتەرو شمەكی بەر باخەڵ نەبردرێت كە پەیوەندییان بە دۆسیەكەیەوە نەبێت, ئەركی پشكنینی ئەوانەش تەنها بە دادوەری تایبەتمەند پسپێردرێت
. وە تۆمەتباران بە تایبەتیش تۆمەتباری تاوانە گەورەكان وەك تاوانی جینۆساید و تاوانی جەنگ و تاوانی دژ بە مرۆڤایەتی لە سزا رزگاریان نەبێت.
نا بۆ ئیعدام, نا بۆ ئەشكەنجە, بەڵێ بۆ مافی ژیان, بەڵێ بۆ پاراستنی كەرامەتی مرۆڤەكان

رێكخراوی كوردستان بێ جینۆساید
تۆڕی KONCICC
هەڵمەتی دادپەروەری ه
ەڵمەتی ژیان نا بۆ ئیعدام لە كوردستان
10-10-2024

تێگەشتنێکی فەلسەفییانە بۆ هاوڕێیەتی..

خاتوونی شاعیر سەلما تۆما: نووسینەكانم بە زمانی كوردی ڕێچكەشكێنیە بۆ هاندانی ئافرەتی كریستیان بۆ دەرخستنی تواناكانیان لەبواری نووسین بەزمانی كوردی
خاتوونی شاعیر سەلما تۆما: ئاوارەیی و غوربەت بۆمن بوو بە جۆرێك لە ژیانكردن لەو كاتەوە هەست دەكەم شیعر دەستكاری ڕوحم دەكات و پێم دەڵێ بنووسە
خاتوونی شاعیر (سەلما تۆما كاكۆ)، یەكێكە لەوشاعیرانەی كە لە ماوەیەكی كورت دا لەرێگەی هەستەناسكەكانییەوە خۆی خستۆتە نێو دەریای شیعرەوە ،ئەو بەسێ زمان(كوردی ،سریانی ،عەرەبی) شیعر و پەخشانە شیعر دەنوسێت .سەلما دەرچووی بەشی ئاماری كۆلیژی كارگێڕی و ئابووری زانكۆی موسڵە ،لەساڵی 1960 لەشارۆچكەی شەقڵاوە لەدایك بووە،بەڵام زیاتر لە شارۆچكەی مەسیف سەڵاحەدین و هەولێرو عەنكاوە ژیاوە.. ئێستا لەگەڵ هاوسەرو منداڵەكانی لە وڵاتی ئەڵمانیا دەژیت ئێمە بەباشمان زانی لە نزیكەوە هەڤپەیڤینێكی ئەدەبی لەگەڵیدا ساز بدەیین بەچەند پرسیارێك بەسەرمان كردەوە.
هەڤپەیڤین -كامەران حاجی ئەلیاس

*سەرەتاپێمان باش بووباس چۆنیەتی ئاشنا بوونت بە دونیای شیعر بۆ خوێنەرانمان بكەیت؟

• من هەر لە قۆناغی خوێندنی سەرەتایی شیعرم خۆشویستووە و لەوانەكانی كوردی و عەرەبی تا مامۆستا دەیخوێندەوە من ئەزبەرم دەكردن، لەقۆناغەكانی ناوەندی و ئامادەیی زۆر حەزم دەكرد بنووسم بەڵام بەداخەوە ئەو كات و بوارەم نەبوو سەرقاڵی شیعر نووسین و خوێندنەوە بم جگە لەوەی جار جار لەژێر كاریگەری ڕووداوێك یا بۆنەیەك هەر بۆخۆم شیعرێكم دەنووسی و ناوم دەنا وڕێنە ،دواتر لەبەر بەرپرسیاریەتی ماڵ و منداڵ و كاری فەرمانبەرایەتیم بە یەكجاری لە وڕێنەكردنیش چوومەوە تا ساڵی 2017 كە بڕیاری مانەوەم لە وڵاتی ئەڵمانیا دا لەبەر بوونی كاتی زیاتر و دابڕانم لە پابەندبوونی كاری فەرمانبەرایەتی و دانانی فەیسبووك سەیرم دەكرد وڕێنەكانم باشترن لە زۆربەی ئەو شیعرانەی كە لە پەیجەكان دەكەوتنە پێش چاوم ،ئەمە پاڵنەرێك بوو بۆ تاقیكردنەوەی ئاستی نووسینم ،سەرەتا هەستم دەكرد شیعرەكانم تەنیا دەردە دڵێكە بۆناو دونیای ڕوحی خۆم دواتر بە بڵاوكردنەوەیان هەستم كرد هێواش هێواش تێكەڵی ژیانم دەبێ و چێژ و خۆشی لە نووسین و بڵاوكردنەوەیان دەبینم ،لە غوربەتدا بۆمن بوو بە جۆرێك لە ژیانكردن و تێڕوانینم بۆ خۆم و بۆ ژیان گۆڕا لەو كاتەوە هەست دەكەم شیعر دەستكاری ڕوحم دەكات و پێم دەڵێ بنووسە.

  *باشە كێ بوون ئەوانەی هاوكارو پاڵپشتی سەلما بوون لە شیعر نووسین؟

• ڕاشكاوانە دەڵێم بەداخەوە هیچ هاوكار و پاڵپشتێكم نەبووە بۆ نووسینی شیعر جگە لە هاندان و دەستخۆشیەكانی هاوڕێیانی فەیسبووك نەبێت، بەڵكو دەتوانم بڵێم نیمچە ڕێگریەكیشم لێكراوە بەڵام ئەوە ساردی نەكردوومەتەوە لە نووسین و كۆڵم نەدا هەر بۆیە تا ئێستا بەردەوامم ،ئەوەی گرنگە بگوترێ لەم دواییەدا مامۆستا(حەمە ئەحمەد جاف)ی شاعیر هانی دەدام و زۆر جار شیعرەكانم پیشانی ئەودەدا بۆ هەڵسەنگاندنی ئاستەكەیان و ڕاستكردنەوەی هەڵەكانیان ئەگەر هەبوایە ،ئەوەش بۆ من مایەی دڵخۆشی بووە بۆیە لێرەوە سوپاسی دەكەم.

  *سەلما تۆما بە چەند زمان شیعر دەنووسیت ؟ئامانجت لە شیعر نووسین چییە؟

• بەهەرسێ زمانی سریانی و كوردی و عەرەبی شیعرم نووسیوە ،بەڵام زیاتر بە زمانی كوردی دەنووسم، بەزمانی عەرەبی زیاتر پەخشانم نووسیوە.
  ئامانجم لە نووسینی شیعر بە گشتی گەیاندنی پەیامە، نووسین بە زمانی كوردیش ڕێچكەشكێنیە بۆ هاندانی ئافرەتانی كریستیان بۆ دەرخستنی تواناكانیان لەبواری نووسین بەزمانی كوردی كە لە كوردستان شك نابەم ژمارەیان زۆر بێت.

  *لەشیعر نووسیندا پشت بە وشەكان یان بەهەست یان بە بابەت دەبەستی؟

• من زیاتر پشت بە هەست دەبەستم ،بەڵام لەگەڵ ئەوەش دا نكۆڵی لەوە ناكەم كە هەندێ جار بە بێ ویستی خۆم بابەت دەبێتە ئیلهامی نووسینی چەند دەقێكی شیعری.

  *هۆنراوەیەكی دیاری كراوی شاعیرێك هەیە سەرنجی تۆی راكێشابێت و هیوات دەخواست هی تۆ بێت؟

• راستییەكەی بەدیاركراوی شیعرێك نییە ،بەڵام زۆرن ئەو شاعیرانەی كە دەق و تێكستەكانیان سەرنجم ڕادەكێشن و هیوام دەخواست قوتابی قوتابخانەی شیعری ئەوان بوومایە ،تا لێیان فێربام جوانتر بنووسم.

  *وەكو شاعیرێك، چۆن دەڕوانیتە ئاستی شاعیرانی ئافرەت لە كوردستان ؟

• هەڵسەنگاندنی ئاستی شاعیرانی ئافرەت لە كوردستان بۆ من ئاسان نیە، چونكە ساڵانێكی زۆرە ئافرەتی كورد شیعر دەنووسێ و ئەوە زیاتر لە بواری شیعرناسەكان نزیكە ،بەڵام دەتوانم بڵێم قەڵەمی ژن بەردەوام لەپێشكەوتندایە و بەهۆی بوونی ئازادیی زیاتری ژنان بەراوورد بە ساڵانی پێشتر ،ئازادی لە نووسینی دەقی شیعریش زیاتر بووەو ژن ئێستا لە هەموو ئەو بوارانەدا شیعر دەنووسێ كە جاران ئەو بوێریەی نەبوو بۆیان بنووسێ ،بەڵام هێشتا نەگەیشتۆتە ئەو ئاستەی بتوانێ وەك چەكی بەرەنگاری بەكاری بێنێ بۆ ئازادانە گەیاندنی پەیامی داكۆكی كردن لە هەموو مافەكانی خۆی.

  *هیچ دیوانی شیعریت یان نامیلەكەی شیعریت هەیە؟

• نەخێر ،بەڵام دەمێكە كتێبێكی شیعرم بەناونیشانی (ملوانكەی ئەوین) ئامادەی چاپە و چاوەڕێی دەرفەتێكم بۆ ئەوەی لەچاپی بدەم.

  *پرۆژەی نوێتان هەیە؟

• بوونی پڕۆژەی نوێ پەیوەستە بە ڕادەی دڵنیابوون لە جێبەجێ كردنیان بە سەركەوتوویی ،بۆیە تا نەگەن بەو قۆناغە باسكردنیان بە پەسند نازانم.

زنجیرەی ١٥٣

وەسواسی ئاینی یەکێکە لە شێوەکانی تێکچوونی وەسواسی-زۆرەملێ (OCD) کە تیایدا بیرۆکە، هەست و ڕەفتارە وەسواسییەکان پەیوەندییان بە بابەتە ئاینی و ڕۆحییەکانەوە هەیە. ئەم دۆخە دەتوانێت کاریگەری نەرێنی بەرچاو لەسەر ژیانی ڕۆژانەی تاکەکان و پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکانیان هەبێت. لەم وتارەدا، قووڵ دەبینەوە لە چەمکی وەسواسی ئاینی، نیشانەکانی، هۆکارەکانی، دەرئەنجامەکانی و چارەسەرە زانستییەکانی.

یەکەم: سەرەتا با پێناسە یاخود ناساندن بۆ بابەتەکە بکەین.

وەسواسی ئاینی بریتییە لە بیرۆکە و هەست و ڕەفتاری وەسواسی بەردەوام کە پەیوەندییان بە بابەتە ئاینی و ڕۆحییەکانەوە هەیە. ئەم دۆخە وا لە تاکەکان دەکات کە بە شێوەیەکی زۆر و ناڕێك خۆیان سەرقاڵی پرسیار و دوودڵییە ئاینییەکان بکەن، یان بە شێوەیەکی زۆرەملێ ئەرکە ئاینییەکان ئەنجام بدەن. گرنگە جیاوازی بکەین لە نێوان ڕەوشی ئاینی ئاسایی و وەسواسی ئاینی؛ لە کاتێکدا باوەڕ و کرداری ئاینی دەتوانێت سەرچاوەی ئارامی و مانا بێت بۆ زۆر کەس، وەسواسی ئاینی بە پێچەوانەوە دەبێتە هۆی ئازار و ناڕەحەتی بەرچاو.

دووەم: نیشانەکان.

نیشانەکانی وەسواسی ئاینی دەکرێت بە دوو بەشی سەرەکییەوە دابەش بکرێن: بیرۆکە وەسواسییەکان و ڕەفتارە زۆرە ملێیەکان.

بیرۆکە وەسواسییەکان:

ترسی بەردەوام لە گوناهکردن یان تاوانبار بوون.
دوودڵی بەردەوام سەبارەت بە باوەڕ یان ڕاستی ئاینی.
خەیاڵی بەردەوام سەبارەت بە کوفر یان گوناهی نەخوازراو.
ترس لە لەدەستدانی کۆنترۆڵ و ئەنجامدانی کردەوەی ناشیاو لە شوێنە پیرۆزەکان.
بیرکردنەوەی زۆر لە دۆزەخ یان سزای ئیلاهی.

ڕەفتارە زۆرەملێییەکان:

دووبارەکردنەوەی زۆری نوێژ یان ئەرکە ئاینییەکان.
داواکردنی دڵنیایی بەردەوام لە پیاوانی ئاینی یان کەسانی تر.
خۆپاککردنەوە یان خۆشۆردنی زۆر بە مەبەستی پاکبوونەوەی ئاینی.
خۆبەدوورگرتن لە شوێن یان بۆنە ئاینییەکان لە ترسی ئەنجامدانی هەڵە.
سەرقاڵبوونی زۆر بە وردەکارییەکانی ئەرکە ئاینییەکان.

سێیەم: هۆکارەکان.

هۆکارەکانی وەسواسی ئاینی ئاڵۆزن و فرەڕەهەندن. لێکۆڵینەوەکان ئاماژە بە چەند فاکتەرێک دەکەن کە دەتوانن ڕۆڵیان هەبێت لە گەشەکردنی ئەم دۆخەدا:

فاکتەرە ژینگەییەکان: پەروەردەبوون لە ژینگەیەکی ئاینی توندڕەو یان کۆنترۆڵکراو دەتوانێت مەترسی گەشەکردنی وەسواسی ئاینی زیاد بکات.

فاکتەرە ژێنەتیکییەکان: توێژینەوەکان پیشانیان داوە کە OCD بە گشتی، لەوانەش وەسواسی ئاینی، دەتوانێت ڕەهەندێکی بۆماوەیی هەبێت.

ناهاوسەنگی کیمیایی مێشک: گۆڕانکاری لە ئاستی ناقڵە دەمارییەکان، بە تایبەتی سیرۆتۆنین، دەتوانێت ڕۆڵێکی گرنگی هەبێت لە گەشەکردنی وەسواسی ئاینیدا.

ئەزموونە ژیانییەکان: ڕووداوە سترێسهێنەرەکان یان تراوماکان دەتوانن وەک هاندەرێک بۆ دەستپێکردن یان خراپتربوونی نیشانەکانی وەسواسی ئاینی کار بکەن.

کەسایەتی: تاکەکانی خاوەن کەسایەتی وەسواسی یان پێداگر زیاتر لەوانەیە تووشی وەسواسی ئاینی ببن.

فاکتەرە کەلتوورییەکان: هەندێک کەلتوور کە زۆر جەخت لەسەر پاکی و گوناه دەکەنەوە دەتوانن ببنە هۆی زیادبوونی مەترسی گەشەکردنی وەسواسی ئاینی.

دەرئەنجامی نەرێنی لەسەر ئەم پرسە، وەسواسی ئاینی دەتوانێت کاریگەری نەرێنی بەرچاوی لەسەر ژیانی تاکەکان هەبێت:

کاریگەری دەروونی: ئەم دۆخە دەتوانێت ببێتە هۆی خەمۆکی، دڵەڕاوکێ و هەستی تاوانباری.

کاریگەری کۆمەڵایەتی: پەیوەندییە کەسی و خێزانییەکان دەتوانن بە هۆی نیشانەکانی وەسواسی ئاینییەوە زیان ببینن.

کاریگەری پیشەیی: کات و وزەی زۆر بۆ ئەرکە ئاینییەکان دەتوانێت کاریگەری نەرێنی لەسەر کارایی پیشەیی هەبێت.

کاریگەری ڕۆحی: پارادۆکسێکی سەیر ئەوەیە کە وەسواسی ئاینی دەتوانێت ببێتە هۆی دوورکەوتنەوە لە ئاین و ڕۆحانیەت.

کاریگەری جەستەیی: ڕەفتارە زۆرەملێییەکان، وەک خۆشۆردنی زۆر، دەتوانن کاریگەری نەرێنیان لەسەر تەندروستی جەستەیی هەبێت.

چوارەم: چارەسەرە زانستییەکان

بەختەوەرانە، چەندین ڕێگەچارەی زانستی کاریگەر هەن بۆ چارەسەرکردنی وەسواسی ئاینی:

چارەسەری ڕەفتاری-مەعریفی (CBT): ئەمە یەکێکە لە کاریگەرترین چارەسەرەکان بۆ وەسواسی ئاینی. CBT یارمەتی نەخۆشەکان دەدات بۆ ناسینەوە و گۆڕینی بیرکردنەوە و ڕەفتارە ناتەندروستەکان.

چارەسەری بەرەنگاربوونەوە و ڕێگریکردن لە بەرسڤدانەوە (ERP): ئەم تەکنیکە، کە بەشێکە لە CBT، نەخۆشەکان بەرەوڕووی ترسەکانیان دەکاتەوە بە شێوەیەکی کۆنترۆڵکراو و ڕێگەیان پێ نادات ڕەفتارە زۆرەملێییەکان ئەنجام بدەن.

دەرمان: لە هەندێک حاڵەتدا، دەرمانەکانی دژە-خەمۆکی، بە تایبەتی ئەوانەی کە کار لەسەر سیستەمی سیرۆتۆنین دەکەن (SSRIs)، دەتوانن یارمەتیدەر بن.

چارەسەری قبوڵکردن و پابەندبوون (ACT): ئەم شێوازە یارمەتی نەخۆشەکان دەدات بۆ قبوڵکردنی بیرۆکە وەسواسییەکان بەبێ ئەوەی کاریان تێبکات و لەسەر بەهاکانیان جەخت بکەنەوە.

مێدیتەیشن و ڕاهێنانەکانی هۆشیاری: ئەم تەکنیکانە دەتوانن یارمەتی تاکەکان بدەن بۆ کەمکردنەوەی سترێس و باشترکردنی توانای ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ بیرۆکە وەسواسییەکان.

چارەسەری گرووپی: بەشداریکردن لە گرووپی پشتگیری بۆ کەسانی خاوەن وەسواسی ئاینی دەتوانێت سەرچاوەیەکی گرنگی پشتگیری و فێربوون بێت.

سەرچاوەکان:
1-https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4103187/

2-https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0005791612000183

3-https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/12396759/

4-https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1077722910000490

5-https://www.researchgate.net/publication/225845035_Obsessive-Compulsive_Disorder

6-https://www.semanticscholar.org/paper/Association-between-Protestant-religiosity-and-and-Abramowitz-Deacon/207a6fc07240863c3c995f11ca51e44265a39882

7-https://psycnet.apa.org/record/2016-13168-001

بۆ گوێگرتن لەم بابەتە کلیکی ئێرەبکەن..

بۆ خوێندنەوەی ژمارە ١٥ کلیکی ئێرە بکەن..

بانگەشە بۆ هەڵبژاردنی خولی شەشەمی پەرلەمانی هەرێمی کوردستان، کە بڕیارە لە (٢٠)ی ئوکتۆبەری (٢٠٢٤)دا بەرێوەبچێت، چەند ڕۆژیکە دەستی پێکردووە، و شار و شارۆچکەکانی کوردستان بوونەتە شانۆی کەمپێنی هەڵبژاردنی حزبەکان؛ بەوانەی کە لە دەسەڵاتدان، و بەوانەشەوە کە ئۆپۆزسیۆنی دەرونی ڕژێمە سیاسیـیەکەن و لە دەرەوەی حکومەتدان، بە ناسیۆنالیست و ئیسلامی و نیولیبراڵەوە، وە بە نۆینەرانی “کەمایەتیـیەکان” و کسانی سەربەخۆوە.
ئەوەی کە چی دەگوزەرێ لەم کەمپێنانەدا و ئەم حزب و لایەن و لیستانە چیـیان پێـیە بۆ کارمەندان و مامۆستایان، بۆ ژنان و گەنجان و خوێندکاران، بۆ تۆیژە کۆمەڵایەتیـیە ماف زەوتکراوەکان و کەمئەندامان و منداڵان؛ واتا بۆ توێژە جۆراوجۆرەکانی چینی کرێکار و بەیەک وشە بۆ زۆربەی جەماوەری کوردستان، ڕوون و ئاشکرایە؛ ئەویش هەمان سیناریۆی دەستخەڕۆکردنی پێشوتریانە، و هەمان پەیامیانە کە هەتا ئیستا گەیاندوویانە، بەڵام ئەمجارەیان بە بێـئاسۆیـیەکی زیاتر و چارەنوسێکی نادیارتر، و نوقمی مۆڕاڵی کۆنەپەرستانەی ئیسلامی سیاسی دژە ژنی و دژە ئازادی، و هاندانی چەواشەکارانەی قەومی و ناوچەییـیەوە.
ئەم هەڵبژاردنە هی گەورە سەرمایەدارانی ئەم هەرێمە و سەرکردەی حزبە بورژوا قەومیـیەکان، لیبراڵ -قەومیـیەکان و ڕۆشنبیرانیانە، هی حزبە بۆرژوا ئیسلامیـیەکان و کەسانی خێرەومەنەدی بەناو چاکسازیخوازی ناو ئەم چینە و سیستەمە سیاسیەکەن، کە بەهەموویان لەشکركێشیـیەکی سیاسی ئینتیخاباتیان لە کوردستان وەڕێخستووە، تا لە ڕێگەی کۆکردنەوەی دەنگەکانی زەحمەتکێشان و نەداران و بەهەژارکراوانی کۆمەڵگەوە، سەروەرەی ئابوری و سیاسی و هێژمۆنی ئایدیۆلۆژیـیان مسۆگەر بکەنەوە بەسەریاندا، و هەر بەم پێیەش بەسەر کۆمەڵگەدا، و پرۆسەی تاڵانوبڕۆیی و چەتەگەری و گەندەڵی ڕژێمەکە دریژبکەنەوە.
لەم هەڵبژاردنەدا وەک لە هەڵبژاردنەکانی پێشوودا، بە درێژایی زیاتر لە سێ دەیە، هیچ دەنگێکی سەربەخۆ لە ئارادانیـیە کە نوێنەری چینی کرێکار و گەنجانی بێکاری کچ و کوڕی ئەم هەرێمە بکات، کە نوێنەرایەتی مامۆستایان و کارمەندان و ژنان و تۆیژە کۆمەڵایەتیـیە زەرەرمەندەکان بکات لەم بارودۆخەدا کە ڕژێمی سیاسی ناسیۆنالیستی کورد فەراهەمی هیناوە بۆیان.
لە هەلومەرجی بێـئاسۆیی ئەمڕۆدا، کە باڵی کێشاوە بەسەر کۆمەڵگەدا، و لە بارودۆخی سەختی ئابوری و کەم دەرامەتی و بێکاری و مووچەبڕین، کە سەپێنراوە بەسەر زۆربەی دانیشتوانی هەرێمدا، و لە فەزای بێ خزمەتگوزاریـیە گشتیـیەکان بەتایبەت لە کەرتی تەندروستی و خوێندن و پەروەردەدا، ئیتر زۆربەی جەماوەر دەستی لەوە شتووە کە چاوەڕوانی هەبێت لە دەسەڵات، و لە هیچ حزبێکی ئۆپۆزسیۆن کە گۆرانکاری بۆ فەراهەم بهێنێ. هەر بەو هۆیانەشەوەیە کە زۆربەی دانیشتوانی کوردستان و نزیکەی لە سەدا هەشتا (٨٠%)ی دەنگدەران بایکۆتی هەڵبژاردنی پێشوویان کرد، و بەو پێیەش کە بارودۆخەکە خراپتر بووە بۆیان، چاوەڕوان دەکرێ ئەم جارەش هەمان هەڵوێستیان دەبێ و دەنگی خۆیان لە ڕێگەی بایکۆتەوە تۆمار دەکەن.
هێزەکانی دەسەڵات نەک هەر قەیرانێکی ئابووری سەختباریان بۆ جەماوەری هەرێم فەراهەمهێناوە، بەڵکو خۆشیان دەرگیری قەیرانێکی سیاسی هەمەلایەنەن، و پایگای کۆمەڵایەتیـیان لەناو جەماوەردا لە دەستداوە و ئاسۆی ناسیۆنالیستی و فریووکاری سیاسیـیان ئیتر کەمتر بەدەردیان دەخوات، و ئیفلاسی سیاسیان کردووە، هەربۆیە پەنایان بردۆتە بەر کۆنەپەرستی ئایینی و جوڵاندنی هەستی دەمارگیریی ئیسلامی دژە ئازادی، و خەتابارکردنی یەکتری.
لە کاتێکدا دەنگی سیاسی چینایەتی سەربەخۆی چین و تۆیژە نەدارەکان، و سۆشیالیزم و کۆمۆنیزم لەم هەڵبژارنەدا بە شێوەیەکی کاتی خامۆشە، هەر هەموو بەرەی بورژوازی بە دەسەڵات و ئۆپۆزسیۆنیانەوە، هەوڵوتەقەلایانە ئەم دەنگە کزتر بکەن و گەر بۆیان بکرێ بەناخی ئەرزیدا بەرن، و کۆمەڵگە بە کۆنەپەرستیی ئایینی و كێبڕکێی خۆیانەوە سەرقاڵ بکەن. هەموو ئەمانەش تا سیاسەتی چینایەتی و مانیفیستۆی سیاسی گۆڕانکاری ڕیشەیی لە دەستوری کاری چین و تۆێژە نەدارەکانی کۆمەڵگەی کوردستان وەدەرنێن.
لە قەیرانی سیاسی ئاوەهای دەسەڵاتی ناسیونالیزمدایە کە حزبە فەرمانڕەواکانی هەرێم (یەکێتی و پارتی) ڕایەڵەکانیان هەرچی قایمتر کردووە بەئیمپریالیزمی ئەمریکا و ڕژێمی ئیران و تورکیاوە، و بەوپەڕی ئامادییەوە بەرژەوەندیـیە جیۆپۆلیتکسەکانی ئەم دوو ڕژێمە و ئەمریکا بەدیئەهێنن. بەم شیوەیە هەرێمی کوردستانیان هەرچی زیاتر “دوو ئیدارەیی” کردووە و سەرکوتگەریان کردۆتە نۆرم و دایانسەپاندووە و بواریشیان کردۆتەوە، بەهاوبەشی لەگەڵ (گۆڕان) و (نەوەی نوێ)، بۆ ئسیلامیـیەکان بێنە نێو ڕەوەندی سیاسەتی گشتی کۆمەڵگە، تا کۆنەپەرستی و کۆیلایەتی ژنان بچەسپێنن لە هەرێمدا.
بەڵام ئەوە ئاشکرایە، نە کۆمەڵگە لە جوڵە دەکەوێ و نە کرێکاران و ژنان و گەنجان و تۆێژەکانی تری چینی کرێکار لە مامۆستایان و کارمەندان و زەحمەکێشان و بەهەژارکراوان بێدەنگ دەبن. بورژوازی دەسەڵاتدار لە کوردستاندا چارەسەرێکی ئابوری پێ نیـیە بۆیان بێجگە لەزیاتر توندوتیژکردنەوە قەڵشتی چینایەتی نێوان کار و سەرمایە، و توندوتیژترکردنەوەی ناکۆکیـیە چینایەتیـیەکانی کۆمەڵگەی کوردستان وەک کۆمەڵگەیەکی سەرمایەداری کە نیولیبرالیزمی ئابووری زاڵە لە هەموو جێگەیەکیدا. ئەمەش، بەمانای قۆرغتر کردنی هەرچی زیاتری سەروتوسامانی کۆمەڵگە لە دەستی هەرچی کەمەینەیەکی کەمتر لە تاڵنچیی حزبی و میلیشیایی و سەرمایەداران، و هەرچی بەرینتربوونەوەی بێکاری و بێدەرامەتی بۆ زۆربەی جەماوەر. ئەوەش کە كێ دەردەچێ لەم هەڵبژاردنەدەدا زەڕڕەیەک لەم واقعیەتە چینایەتیانە کەم ناکاتەوە.
ڕیگەی ڕزگاربوون لەم بارودۆخە لە ئیستادا یەکخستنی ڕیزەکانی خەباتی چینی کرێکار و تۆێژە نەدار و زەحمەتکێشەکانە لە دەرەوەی کایەی هەڵبژاردن و پەرلەمان. ئەم بەرە چینایەتیـیە پێویستە لە بایکۆتی خۆی لەم هەڵبژاردنە و لە سیناریۆیەکی ترسناک کە بورژوازی بەڕێیخستووە لەم هەڵبژاردنەدا، وانە وەربگرێت بۆ پتەوکردنی هەرچی زیاتری ڕیزی خەباتی چینایەتی سەربەخۆی، تا بتوانێ تەرازووی هێزی چینایەتی بگۆڕێت لە کۆمەڵگەدا لە بەرژەوەندی خۆی، و هێزەکانی ڕێکبخا و تەنانەت سەنگەری هەڵبژاردنیشیان لێ بگرێت لە داهاتوودا.
(ڕێکخراوی بەدیلی کۆمۆنیستی لە عیراق) لە بەرەی چینی کرێکار و گەنجان و ژنانی ستەمدیدە دایە، و لە بەرامبەر ئەم ‌هە‌ڵبژاردنەدا لەبەرەی بایکوتدایە و هیچ خۆشباوەڕیـیەک برەوپێنادا لەبەرامبەر ئەم هەڵبژاردنەدا، کە هیچ گۆڕانکاریەکی نە ڕیشەیی و نە تەنانەت جدی ئەنجام بدرێ لە ڕیگەیەوە.
٤ی ئۆکتۆبەری ٢٠٢٤

[ کاتێک دەسەڵات میز بە خەڵکا ئەکا، میدیا
کۆیلەکان ئەڵێن باران ئەبارێ ، ئیسلامییەکانیش
ئەڵێن ئەوە ؛ نیعمەت و بەرەکەتی ئیلاهیە..]

…. گەر ئەتەوێ مێشکت مەشغوڵ نەبێ و عەقڵت نەخەیتەکار و تەنیا بیر لە نوێژ و ڕۆژوو و ناوگەڵ بکەیتەوە ، دەنگ بە لیستی پیرۆزی ئایین بە…
گەر ئەتەوێ هیچ میهرەجانێکی هونەری و ئەدەبی و فەرهەنگی وەک مۆسیقا و شانۆ و پێشانگا و دانس و سینەما و…هتد..نەبینی و تەنیا هەفتەی جارێک میهرەجانی ” ووتاری هەینی ” ببینی ، دەنگ بە لیستی مزگەوت بە..
گەر ئەتەوێ لە ماڵەوە جگە لە دایک و باوکت و خوشک و براکانت .، سێ چوار زڕ دایک و دە پانزە زڕ برا و شەش حەوت زڕ خوشکت هەبێ ، دەنگ بە لیستی” فرە ژنی”بە..
گەر ئەتەوێ دەرمانخانەکان هیچ دەرمانێکی تیا نەبێ جگە لە “میزی حووشتر” دەنگ بە لیستی” شوێنکەووتوانی حووشتر”بە…
گەر ئەتەوێ خوێندنی تێكەڵاو نەمێنێ و کچان هەر چاویان دیار بێ و کۆڕانیش هەر شەرواڵی سێ ڕوبعی لە پێ بکەن ،دەنگ بە لیستی ” هەر ئەوە یاریم”بە..
گەر حەسوودی بەوە ئەبەیت کە کوردستان بە تەواوەتی نەبوە بە ” ئەفگانستان ” دەنگ بە لیستی ” تاڵیبانەکانی” ی کوردستان بە..
گەر ئەتەوێ بە ئاوی گەرم خۆت نەشۆی نەبادا مەلائیکەتەکانی سەر شانت بسووتێن ، دەنگ بە لیستی ” ناترە دیندارەکان”بە..
گەر ئەتەوێ لە داودەرمانی مونافیق و مولحیدەکان نەجاتت بێ ، دەنگ بە “لیستی دوعا” بە تا بە هەڵامەتیش فیزای ئەو دونیا وەربگری..
گەر ئەتەوێ بە عەکسی پێشکەوتنی خەڵک و ووڵاتانی تر هەزار و چوارسەد ساڵ بگەڕێیتەوە دواوە ، دەنگ بە لیستی ” چەقیوەکان” بە…
گەر زۆر حەزت لە مەشروب و ڕابواردن هەیە و موفلیسی ، بۆ مسۆگەر کردنی شەراب و حۆری [ نازانم نێرگەلەی لە گەڵە یان نا ؟] دەنگ بە لیستی لۆجەکانی بەهەشت بە..
گەر ئەتەوێ دوا بەشەکانی فیلمی” تراجیدیای کورد”ببینی دەنگ بە هەموو لیستەکان بە و “کۆپی” یەکی بنێرە بۆ خوا…

بۆچی بەدواما ناگەڕێی ،
لە شوێنێ بمدۆزیتەوە ؟
لە ترافیکلایتا تەنیشتم
سەیرم ئەکا ،
ئەڵێم ئەوە و ..
ئێستا هەڵمئەگرێتەوە ..!
لە باخێکی
پارکی ئازادی ،
عەینەکێ ،
زۆر بە دیقەت بۆم ئەڕوانێ ..
ئەڵێم ئەوە و ..
تا دێم بۆ لای ،
پێ دەچێ ببورێتەوە ..
بۆچی بە دواما ناگەڕێی ؟
سمێڵ فشێ ،
ئاد فرێندێ ئەنێرێت و ..
ئەڵێم ئەوە ..
به دەمامکەوە ، ئەیەوێ
بۆ وێرانەکە بێتەوە ..
بۆچی بە دواما ناگەڕێی ؟
من نەمبینیوی ،
نازانم تۆ چۆن چۆنیت ..
تەنانەت لە فیلمەکانا ،
کاراکتەرێ
به تەنیا بمێنێتەوە ،
ئەڵێم ئەوە ..
تۆ بڵێی نەمدۆزێتەوە ؟

به بێ ئەدرەس ،
لەناو ملیۆنەها کەسا ،
کە نازانم تۆ چۆن چۆنیت ،
هەنگاوەکانم وێڵ ئەبن ،
چاوم وەک تەیرێکی ترساو ،
لە هیچ کوێ نانیشێتەوە ..

لە قەڵەباڵغیی شەقامێ ،
له پڕ ماشێنێ ئەوەستێ ،
دەرگای سەکن ئەکرێتەوە ،
شکم نامێنێ کە تۆیت و
ئەو کورسیە ،
بە من نەبێ ،
بە هیچ کەس پڕ ناکرێتەوە ..
حەوشەیەکی پڕ لە گەڵای
هەڵڕژاوی جەنگی پاییز ..
درەختێکی ،
بە کوڵ ئەگری و
چەن ئەکەم ژیر نابێتەوە ،
ئەڵێم ئەوە و ..
بە من نەبێ ،
دڵی بە هیچ ناکرێتەوە ..

ئێ من نازانم چۆن چۆنیت ..
هەرچی چاوە ،
گومانم لا دروست ئەکەن ،
لە نانەوا ،
کەسێ ئەڵێ ،
قەیناکا با سەرەی تۆ بێ ..
ئەڵێم ئەوە ..!
هێشتا له دەوری شیعرێکم
ئەخولێتەوە ..
لەبەردەم ژووری بەڕێوبەر ،
کەسێ لێم وورد ئەبێتەوە ..
ئێ نازانم تۆ چۆن چۆنیت ..
ئەو پرسیارە ،
بۆشاییەکی قورسی تیایە ،
بەس بە تۆ پڕ ئەکرێتەوە ..

دەستێ ئەچێتە گیرفانێ ،
دوو بلیتی فیلمێکی تازە دەردێنێ ..
ئەڵێم ئەوە ..
هۆڵەکە چەن تاریکیش بێ ،
به ڕووما ئەگەشێتەوە ..
لە قاوەخانەی غەزەلنوس ،
کەسێ به دوو قاوەوە ،
بەرەو مێزێ هەنگاو ئەنێ ..
ئێ من نازانم چۆن چۆنیت ،
خۆم لا ئەدەم ،
قاوە بڕژێ ،
زەحمەتە هەڵگیرێتەوە ..
خۆ ئەزانم ،
ئەستێرە بکشێ ، زەحمەتە ،
وەکو بەفر ،
بکرێتەوە بە تۆپەڵ و
چاک بێتەوە ..

نازانم کێی ..
ئەزانی کێم ..
بۆ لە شەقامی مەولەوی ..
یان دوکانی لەنگەی سەفین ..
یان لە دەرگای پشتەوەی
مزگەوتی داروسەلام ،
بۆم ناگەڕێی ؟
لەبەرچی نامدۆزیتەوە ؟!

نەوزاد بەندی

ڕۆمانی “بازنەکانی شەقامی سوور”، ڕۆماننووس (کارزان حەیدەر)، بەرهەمێکی ئەدەبییە کە دەکرێت لە چەندین ڕوانگەوە، خوێندنەوە و شیکردنەوەی وردی بۆ بکەین. ئەم خوێندنەوەیە هەوڵدەدات تیشک بخاتە سەر چەند لایەنێکی جیاوازی ئەم ڕۆمانە.
لە ڕوانگەی ”میشێل فۆکۆ“وە، ڕۆمانی “بازنەکانی شەقامی سوور” دەکرێت وەک نمونەیەکی بەرجەستە بۆ پەیوەندی نێوان ”دەسەڵات“ و ”جەستە“ سەیر بکرێت. فۆکۆ پێی وایە: کە جەستە مەیدانی ململانێی هێزە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکانە. لەم ڕۆمانەدا، جەستەی پاڵەوانی سەرەکی، بە تایبەتمەندییە نائاساییەکەیەوە (چوكی كاراكتەری سەرەكی ڕۆمانەكە)یە، دەبێتە شوێنی بەرەنگاری و تێکدانی پەیوەندییە باوەکانی دەسەڵات. ئەو جەستەیەی کە پێشتر سەرچاوەی شەرمەزاری بوو، ئێستا دەبێتە ئامرازێک بۆ بەرەنگاربوونەوەی ئەو سیستەمەی کە هەوڵی کۆنترۆڵکردنی دەدات.
”جۆرج باتای“، لە لایەکی ترەوە، بە تێڕوانیە قووڵەكانی یارمەتیدەرێكی باشە بۆمان، كە گرنگی بە پەیوەندی نێوان «ئیرۆتیزم» و «پیرۆزی» دەدات. لە دیدی باتاییەوە، سێکس و توندوتیژی دوو ڕووی هەمان دراون و هەردووکیان پەیوەندییان بە تێپەڕاندنی سنوورە کۆمەڵایەتییەکانەوە هەیە. لە ڕۆمانی “بازنەکانی شەقامی سوور”دا، بەکارهێنانی سێکس وەک ئامرازێک بۆ تۆڵەسەندنەوە و گۆڕانکاری کۆمەڵایەتی، دەکرێت وەک نمونەیەک بۆ ئەم تێڕوانینەی باتای سەیر بکرێت. لێرەدا، کردەوە سێکسییەکان لە چوارچێوەی چێژی تاکەکەسی دەردەچن و دەبنە کردەیەکی “پیرۆز” کە ئامانجی تێکدانی سیستەمی کۆمەڵایەتییە. بەمانایەكی تر: كاراكتەری سەرەكی ڕۆمانەكە، كە سێكس دەكات بەرامبەر ”ئەوانی تر“ كە حیزبەكانن! لە پێناو «چێژ سێكس ناكات، بەڵكو لە پێناو تۆڵەكردنەوە سێكس دەكات».
«مارکیز دی ساد»، کە بە باوکی ئەدەبی ”ئیرۆتیکی ڕادیکاڵ“ دادەنرێت، پێی وایە کە سێکس و توندوتیژی دەتوانن ببنە ئامرازێک بۆ ڕزگاربوون لە کۆتوبەندە کۆمەڵایەتی و ئەخلاقییەکان. لە ڕۆمانی “بازنەکانی شەقامی سوور”دا، پاڵەوانی سەرەکی بە شێوەیەکی هاوشێوەی کارەکتەرەکانی دی ساد، سێکس و توندوتیژی تێکەڵ دەکات بۆ بەرەنگاربوونەوەی سیستەمێک کە پێی وایە ناعادیلانە و گەندەڵە. ئەم ڕێگەیە، هەرچەندە لە ڕووی ئەخلاقییەوە جێگەی پرسیارە، بەڵام دەبێتە تاکە ڕێگە بۆ بەدیهێنانی دادپەروەری لە دنیایەکدا کە بە تەواوی لە دادپەروەری بێبەری بووە.
لە ڕۆمانەکەدا، جەستەی پاڵەوانی سەرەکی بە تایبەتمەندییە نائاساییەکەیەوە، دەکرێت وەک نمونەیەک سەیر بکرێت بۆ ئەو شتانەی کە سیستەمی کۆمەڵایەتی و کولتوری ڕەتیان دەکاتەوە و دەیانخاتە دەرەوە. بەڵام لە جیاتی ئەوەی ئەم جەستەیە ببێتە سەرچاوەی شەرمەزاری، دەبێتە سەرچاوەی هێز و گۆڕانکاری. ئەمەش پێچەوانەکردنەوەیەکی ڕادیکاڵە بۆ ئەو پرۆسەیەی کە کۆمەڵگا پێیەوە ڕاهاتووە.
لە ڕۆمانی “بازنەکانی شەقامی سوور”دا، پاڵەوانی سەرەکی لە ڕێگەی کردەوە سێکسییەکانییەوە هەوڵی تێکدانی ئەو پێناسە ڕەگەزی و سێکسییانە دەدات کە کۆمەڵگا دایناون. ئەم پرۆسەیە دەبێتە نمونەیەک بۆ ئەوەی کە چۆن تاک دەتوانێت لە ڕێگەی تێکدانی نۆرمە کۆمەڵایەتییەکانەوە؟ ناسنامەی خۆی بەرهەم بهێنێتەوە.
زمان و شێوازی گێڕانەوەی ڕۆمانەکە ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕێت لە تێکدانی ئەو سیستەمەی کە ڕۆمانەکە ڕەخنەی لێدەگرێت. بەکارهێنانی زمانێکی ڕاستەوخۆ و وێنەی سێکسی شۆکهێنەر، نەک تەنها بۆ وروژاندنی خوێنەرە، بەڵکو هەوڵدانێکە بۆ تێکدانی ئەو زمانە “پاک”ــەی کە دەسەڵات بۆ داپۆشینی ڕاستییەکان بەکاری دەهێنێت. لێرەدا، زمان دەبێتە شوێنی بەرەنگاری و تێکدانی ئەو واتا و چەمکە باوانەی کە کۆمەڵگا پێیەوە ڕاهاتووە.
هەروەها، ڕۆمانەکە بە شێوەیەکی ڕادیکاڵ سنوورەکانی نێوان ڕەوا و ناڕەوا، ئەخلاقی و نائەخلاقی تێکدەشکێنێت. لە ڕێگەی کردەوە “نائەخلاقی”یەکانی پاڵەوانەکەوە، پرسیار لەو بنەما ئەخلاقیانە دەکرێت کە کۆمەڵگا لەسەری دامەزراوە. ئەمەش دەبێتە هۆی ئەوەی کە خوێنەر بیر لە سروشتی ڕاستەقینەی ئەخلاق و پەیوەندی نێوان ئەخلاق و دەسەڵات بکاتەوە. لێرەدا دەکرێت ئاماژە بە بۆچوونەکانی “نیچە” بکەین سەبارەت بە “ئەوپەڕی ئەخلاق” و پێویستی تێپەڕاندنی ئەو سیستەمە ئەخلاقییەی کە کۆمەڵگا سەپاندوویەتی.
ڕۆمانی “بازنەکانی شەقامی سوور” وەک دەقێکی کەرنەڤاڵی دەردەکەوێت کە تێیدا سنوورە باوەکانی کۆمەڵگا تێکدەشکێن و جیهانێکی “ژێرەوەژوور” دروست دەبێت. لەم جیهانەدا، ئەوەی پێشتر سەرکوت کرابوو، ئێستا دەبێتە سەرچاوەی هێز و گۆڕانکاری. ئەم حاڵەتە کەرنەڤاڵییە، کە “میخایل باختین” باسی لێوە دەکات، دەرفەتی ئەوە دەڕەخسێنێت کە کۆمەڵگا بە شێوەیەکی ڕادیکاڵ لە خۆی بڕوانێت و ئەو بنەمایانە ببینێت کە لەسەری دامەزراوە.
بەم شێوەیە، ڕۆمانی “بازنەکانی شەقامی سوور” تەنها ڕۆمانێک نییە، بەڵکو هەوڵدانێکە بۆ تێکدانی ئەو سیستەمە فیکری و کۆمەڵایەتییەی کە کۆمەڵگای کوردی لەسەری دامەزراوە. لە ڕێگەی بەکارهێنانی جەستە، سێکس و زمان وەک ئامرازی شۆڕش، ڕۆمانەکە بانگەوازێکە بۆ دووبارە بیرکردنەوە لە پەیوەندییەکانی دەسەڵات و ڕۆڵی تاک لە کۆمەڵگادا.
هەروەها، ئەم بەرهەمە پرسیاری قووڵ دەوروژێنێت سەبارەت بە سروشتی ئەخلاق، دادپەروەری و ئازادی لە کۆمەڵگایەکدا کە بە قووڵی لەژێر کاریگەری نەریت و دەسەڵاتی سیاسیدایە.
ڕۆمانی “بازنەکانی شەقامی سوور” دەبێتە ئاوێنەیەک کە کۆمەڵگای کوردی دەتوانێت تێیدا سەیری خۆی بکات و ئەو کێشە و ناکۆکییانە ببینێت کە لە ناخیدا شاردراونەتەوە. ئەم ڕۆمانە بانگەوازێکە بۆ بەرپرسیارێتی و هۆشیاری کۆمەڵایەتی، و هاندانێکە بۆ بیرکردنەوەیەکی قووڵتر سەبارەت بەو بنەمایانەی کە کۆمەڵگا لەسەری دامەزراوە.
خاڵە بەهێزەکانی ڕۆمانی “بازنەکانی شەقامی سوور” لە چەند ڕوویەکەوە دەردەکەون. یەکەم، ڕۆمانەکە بە شێوەیەکی نوێ و جیاواز مامەڵە لەگەڵ چەمکی دەسەڵات و بەرەنگاربوونەوەیدا دەکات، کە لە ئەدەبی کوردییدا کەم وێنەیە. دووەم، بەکارهێنانی زمانێکی ڕاستەوخۆ و بوێرانە لە وەسفکردنی دیمەنە سێکسییەکاندا، سنوورەکانی ئەدەبی کوردی بەرفراوانتر دەکات و دەرفەتی گفتوگۆی کراوەتر لەسەر ئەم بابەتانە دەڕەخسێنێت. سێیەم، ڕۆمانەکە بە شێوەیەکی سەرکەوتوو توانیویەتی تیۆرە فیکرییەکان بەشێوەی ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ، لە چوارچێوەی چیرۆکێکی فرەڕەهەنددا بەرجەستە بکات، کە ئەمەش قووڵایی فیکری بە بەرهەمەکە بەخشیوە.
لە لایەکی ترەوە، ڕۆمانەکە چەند خاڵێکی لاوازیشی هەیە کە پێویستە ئاماژەیان پێ بکرێت. یەکەم، هەندێک جار بەکارهێنانی توندوتیژی و سێکس لە ڕۆمانەکەدا دەچێتە خانەی زیادەڕۆییەوە، کە لەوانەیە کاریگەری نەرێنی لەسەر هەندێک خوێنەر دروست بکات و لە ناوەڕۆکە ئەدەبی و فەلسەفییەکەی دووری بخاتەوە. دووەم، هەرچەندە ڕۆمانەکە هەوڵی داوە ڕەخنە لە سیستەمی کۆمەڵایەتی بگرێت، بەڵام هەندێک جار ئەم ڕەخنەیە بە شێوەیەکی سادە خراوەتە ڕوو، دەکرا قوڵتر ڕۆبچێتە ناوەڕۆکی ڕۆمانەکەوە. سێیەم، پەرەسەندنی کەسایەتی سەرەکی ڕۆمانەکە هەندێک جار ناڕوونە کە چیرۆکەکە دروست دەکات. سەرەڕای ئەم خاڵە لاوازانە، ڕۆمانی “بازنەکانی شەقامی سوور” هێشتا وەک بەرهەمێکی گرنگ و کاریگەر لە ئەدەبی هاوچەرخی کوردییدا دەمێنێتەوە و کاریگەری خۆی لە نێوەندەکەدا بەجێدەهێڵێت.

ڕۆمانی چارە نووسی کاک سەلام عومەری شاعیر و چیرۆکنووسم خوێندەوە، ڕۆمانەکە باسی سێ دەیەیی ڕابردووی شەڕی بڕاکوژی دەکات، کە چۆن تائێستا ئەو میللەتە خێرلەخۆنەیوە ئاهێکی بەبەردا نەهاتەوە کە نیوسەدە بەدەست بەعسەوە جینۆسایدکراوە و گەنج و پیرەکانی گیراون و ئەشکەنجەدراون. ئێستا کۆمەڵێک بڕیاربەدەستی دوو بنەماڵە بە هەوەنتە شەڕێکی براکوژی بەرپادەکەن و هەزاران ڕۆڵەی ئەم گەلە بەکوشت دەدەن.
ئەم میللەتە ڕووبەڕووی دەیان کێشە و گرفتی ئەشکەنجەو کوشتن دەبێتەوە، بەڵام ئەوجارەیان بەدەستی هاوزمان و نەتەوەکەی خۆمان، ئەوانەی تادوێنێ خۆیان بە فریادڕەسی ئەم گەلە دەزانی، ئەو فیشەکانەی نەنران بە دوژمنەوە ئێستا دەنرێن بە نێوچاوانی ڕۆڵەکانی ئەم نیشتیمانەوە.
سەلام عومەر بە شێوەیەکی بوێرانە و بە گێڕانەوەیەکی زۆر جوان و بە زوبانێکی گەلێک شیرین و خۆماڵیانە لەم کتێبەدا قەڵەمەکەی دێتە مەیدان و لە ڕێگای خێزانی وەستا لوقمانی کارەباچییەوە کە پێناسەی هەزاران خێزانی کوردی دەکات، کە جەنگی براکوژی و قەیرانی ئابوری و سەرنگومکردنی ڕۆڵەکانی ئەم گەلە چ نەهامەتییەکی بەسەر ئەم میللەتە هێناوە.
ئەحمەدی کوڕی وەستا لوقمان، لە دوای سەرنگوومکردنی باوکی ئامادە نییە تفەنگ بکاتە شانی و ڕۆڵەکانی ئەم گەلە و برای خۆی بە میزاجی چەند کەسێک بکوژێت، بەڵکو سەرباری بەرپرسیارەتییەکی قورس کاری کارەباچێتی باوکی دەکات و بە ڕەنجی شانی خۆی داک و خوشک و براکانی دەژیەنێت.
کاک سەلام پێمان دەڵێت، لە هەموو بارودۆخێکدا کەسانێک هەن، ئەخلاقێکی باڵان هەیە و بەرژەوەندی نەتەوە و نیشیمان لەسەرووی هەموو شتێکەوە دەبینن و بۆ هەوەسی دڵی چەند کەسێک ئامادەی جەنگی براکوژی نین.
شەڕ، ماڵوێرانییە، بەڵام لەدیدی دەسەڵاتدارانی ئەم هەرێمە بۆ یەکلاکردنەوەی مەرامەکانی خۆیان نوقڵانە و شیرینییە، باکیان بەوە نییە کێ دەکوژرێ؟ خۆ ڕۆڵەکانی خۆیان نین، ڕۆڵەکانیان لە هەندەران لە کەیف و سەفای خۆیاندان و کوڕی هەژار و بەدبەختی ئەم گەلەش دەدەن بە کوشت و دواتر ناویان دەنێن شەهید.
کەرەستەکانی ئەم کتێبە تەواو ڕیالیستین و بۆیەشە بە خوێندنەوەی ئەم کتێبە تۆ جارێکی پیاسەیەک بە نێو بەشێک مێژووی تاڵی ئەم نەتەوەدا دەکەیت.
سەلام عومەر پێمان دەڵێت ئەم بەناو حوکومڕانانە، مێژوویی پڕخیانەت و شەرمەزاری خۆیان بە خەبات و منەت بە ئێمە دەفرۆشنەوە، لەپای ئەوەدا پێمان دەڵێن دەبێت ئیتاعەیان بکەین و تا مردن ئەوان بە فریادڕەس و سەرۆکی خۆمان بزانین و شانازییان پێوە بکەین.
جەدەلی و مەوالییەکان کە نوسەر ئاوا ناوی هێناون، لە خوێن تێرنابن و ڕۆژ بە ڕۆژ تینووتر دەبن، تا ئەوکاتەی زلهێزێکی دەرەکی ستۆپیان پێدەکات و دەڵێت ئیتر بەسە تاکەی ئەو خۆخۆری و ملهوڕییه، ئێستا ناویان ناوە پڕۆسەی ئاشتی و کۆتایی شەڕی براکوژی، ناڵێن ئەوە کوتەکی وڵاتانی زلهێز بوو دەنا ئێمە تینووین تینووی خوێنی ڕۆڵەکانی ئەم خاکەین.
شەڕی ئەوان هەرێمێکی بچوکی کردە دوو زۆنەوە بە دوو ڕەنگی جیاواز، بە دوو ئەقڵیەتی بەربەری و خێڵەکیی، ئێستا ئەم هەرێمە پڕپڕیەتی لە ڕەنگ و دەنگی جیاواز، ستەم و زۆرداری ئەوان ڕۆژ بەڕۆژ ئەم گەلە زیاتر دەباتە دواوە و لەبەرچاوی دنیا ناوی کورد و کوردستانیش ناشیرینتر دەکەن.

شیکردنەوەیەك لەسەر پەرتووکی زمانەوانی دەروونی: دیسلێکسیا، هۆکار و نیشانە و چارەسەرییەکانی.
نووسینی وتار(ڕیڤیویەکی کورتی پەرتووکەکە):
زنجیرەی ١٥٢.
نوسینی پەرتووك: پ.ی.دکتۆر کاروان کاکەبرا.

لە دنیای پەروەردە و زانستی دەروونناسیدا، دیسلێکسیا وەك یەکێک لە گرنگترین و بەرچاوترین کێشەکانی فێربوون دەناسرێت. پەرتووکی زمانەوانی دەروونی: دیسلێکسیا، هۆکار و نیشانە و چارەسەرییەکانی.لە نووسینی کاروان کاکەبرا کاکەمەند، هەوڵێکی بەرچاوە بۆ تاوتوێکردنی ئەم بابەتە لە چوارچێوەی زمان و کولتووری کوردیدا. ئەم وتارە هەوڵ دەدات شیکردنەوەیەکی ورد و زانستی لەسەر ناوەڕۆک و گرنگی ئەم پەرتووکە پێشکەش بکات.

پێناسە و چەمکی دیسلێکسیا:

دیسلێکسیا بە گوێرەی پێناسەکەی: کێشەیەکی فێربوونە کە کاریگەری لەسەر توانای خوێندنەوە، نووسین و هەندێک جار قسەکردن هەیە. ئەم دۆخە سەرچاوەی نێرۆبایۆلۆجی هەیە و پەیوەندی بە هۆشمەندی گشتی کەسەکەوە نییە. لێرەدا، گرنگە جەخت لەسەر ئەوە بکەینەوە کە پەرتووکەکە چۆن ئەم پێناسەیە لە چوارچێوەی زمانی کوردیدا دەخاتە ڕوو و ئایا هیچ تایبەتمەندییەکی زمانەوانی کوردی هەیە کە کاریگەری لەسەر دەرکەوتن یان دیاریکردنی دیسلێکسیا هەبێت.

زمانەوانی دەروونی و دیسلێکسیا:

زمانەوانی دەروونی، وەک لقێکی گرنگی زانستی زمانەوانی، پەیوەندی نێوان مێشک و زمان دەکۆڵێتەوە. پەرتووکەکە چۆن ئەم پەیوەندییە لە سیاقی دیسلێکسیادا شی دەکاتەوە؟ بۆ نموونە، ئایا باس لە چۆنیەتی پرۆسێسکردنی زمان لە مێشکی کەسانی دیسلێکسیك دەکات و چۆن ئەمە جیاوازە لە کەسانی ئاسایی؟
(سەرنجێك: ئەم پرسیارانەی کە لەم وتارەدا دەیورژێنم بۆ ئەوەیە لەنێو ئەم پەرتووکەدا بەدوای وەڵامەکاندا بگەڕێن و بابەتەکانتان بۆ ڕوونبێتەوە).

هۆکارەکانی دیسلێکسیا:

توێژینەوە زانستییەکان چەندین هۆکاری جیاواز بۆ دیسلێکسیا دەستنیشان دەکەن، لەوانە:
فاکتەرە ژێنەتیکییەکان-بۆماوەییەکان، جیاوازی لە پێکهاتە و کارکردنی مێشك، کێشە لە پرۆسێسکردنی دەنگی (فۆنۆلۆجی)،
کێشە لە بینایی-فەزایی.

پەرتووکەکە تا چ ڕادەیەك ئەم هۆکارانە بە وردی شیدەکاتەوە و ئایا هیچ بەڵگەیەکی نوێ یان تایبەت بە کۆمەڵگای کوردی پێشکەش دەکات؟

نیشانەکانی دیسلێکسیا:

دیاریکردنی نیشانەکانی دیسلێکسیا یەکێکە لە گرنگترین هەنگاوەکان بۆ دەستنیشانکردن و چارەسەرکردنی. نیشانە باوەکان بریتین لە:
کێشە لە خوێندنەوەی وشە بە دروستی و بەخێرایی.
کێشە لە نووسینی ڕێنووس، کێشە لە تێگەیشتن لە بابەتی خوێندراوە، کێشە لە فێربوونی زمانی بیانی.

پەرتووکەکە چۆن ئەم نیشانانە لە چوارچێوەی زمان و ئەلفوبێی کوردیدا دەخاتە ڕوو؟ ئایا هیچ نیشانەیەکی تایبەت هەیە کە پەیوەندی بە سروشتی زمانی کوردییەوە هەبێت؟

چارەسەرییەکان و ستراتیژییەکانی فێرکردن:

چارەسەری دیسلێکسیا بەشێوەیەکی سەرەکی پشت بە فێرکردنی تایبەت و ڕاهێنان دەبەستێت. هەندێك لە ستراتیژییە باوەکان بریتین لە:
فێرکردنی فۆنیکس (پەیوەندی نێوان دەنگ و پیت)،
ڕاهێنانی خوێندنەوەی بەردەوام، بەکارهێنانی تەکنەلۆژیای یارمەتیدەر.

پەرتووکەکە چ ستراتیژی و ڕێگاچارەیەك پێشنیار دەکات کە گونجاو بێت بۆ سیستەمی پەروەردەی کوردی و ژینگەی زمانەوانی کوردستان؟

کاریگەری کۆمەڵایەتی و دەروونی:

دیسلێکسیا تەنها کێشەیەکی فێربوون نییە، بەڵکو کاریگەری قووڵی لەسەر ژیانی کۆمەڵایەتی و دەروونی تاك هەیە. پەرتووکەکە تا چ ڕادەیەک گرنگی بەم لایەنە دەدات و چ ڕێگایەک بۆ پاڵپشتی دەروونی و کۆمەڵایەتی پێشنیار دەکات؟

گرنگی توێژینەوەی زیاتر:

لە کۆتاییدا، گرنگە جەخت لەسەر پێویستی توێژینەوەی زیاتر لەم بوارەدا بکەینەوە، بەتایبەتی لە سیاقی زمان و کولتووری کوردیدا. پەرتووکەکە چ پێشنیارێک بۆ توێژینەوەی داهاتوو دەخاتە ڕوو؟

پەرتووکی زمانەوانی دەروونی: دیسلێکسیا، هۆکارو نیشانە و چارەسەرییەکانی هەنگاوێکی گرنگە بۆ تێگەیشتن و مامەڵەکردن لەگەڵ دیسلێکسیا لە کۆمەڵگای کوردیدا. ئەم پەرتووکە نەک تەنها وەک سەرچاوەیەکی زانیاری بۆ مامۆستایان و دایك و باوکان خزمەت دەکاتن، بەڵکو دەتوانێت ببێتە بنەمایەك بۆ سیاسەتدانان و گۆڕانکاری لە سیستەمی پەروەردەی کوردستاندا بۆ باشتر خزمەتکردنی ئەو خوێندکارانەی کە لەگەڵ دیسلێکسیادا دەژین.

بڵاوکردنەوەی ئەم جۆرە پەرتووکانە، هەنگاوێکی گرنگە بۆ زیادکردنی هۆشیاری کۆمەڵگا سەبارەت بە دیسلێکسیا و کەمکردنەوەی ئەو ستیگما کۆمەڵایەتییانەی کە لەوانەیە پەیوەست بن بەم دۆخەوە. ئەم پەرتووکە نموونەیەکی باشە لەسەر چۆنیەتی بەکارهێنانی زانستی زمانەوانی و دەروونناسی بۆ تێگەیشتن و چارەسەرکردنی کێشەیەکی گرنگی فێربوون. هیوادارین ئەم هەوڵە ببێتە سەرەتایەک بۆ توێژینەوە و بڵاوکراوەی زیاتر لەم بوارەدا بە زمانی کوردی، بۆ ئەوەی بتوانین خزمەتێکی باشتر بە قوتابیان و خوێندکارانی کورد و هەموو ئەو کەسانە بکەین کە ئەم گرفتەیان هەیە.

• هاوپێچ ئەم وتارە بە پشتن بەستن بە سەرچاوەکانی ناو ئەم پەرتووکە نووسراوە، لەهەمان کاتدا باسی تیۆرەکانی نێو پەرتووکەکەم نەکردووە بۆ ئەوەی بابەتە بە ڕوونی بگات بە خوێنەران و لە کاتی خوێندنەوەی پەرتووکەکە دەتوانن لە تیۆرەکان تێبگەن

فـانتازیا وشەیەکی ئینگـلیزییە، لە رەگی وشەیەکی یۆنـانی و لاتیـنییەوە وەرگیراوە. بە واتـای “وێـژەی سەرسـوڕێـنەر” یان “هـێـزی ئەنـدێـشە” دێـت. فـانتـازیا جـۆرێـکە لە کارێکی وێـژەیی ئەنـدێـشەیی. فـانتـازیا زاراوەیـەکی فـراوانە، یەکـێکە لە فـاکـتەرەکانی جیهانی چیرۆک و رۆمان و هـونەر. فانتازیا لە وێـژەدا بە شێوەیەکی وێژەیی دەوترێت، کە ئـارەزووی ئـەوەی هـەیە، کە لە داب و نەریـتی بـاو دابـڕێـت و لە راســتـیـیەکـان و لـە سنووردارکـردنی لـۆژیک و فـۆرم و زانیاری رزگـاری بێت و کـاری لـۆژیکی بەدەر بکات و جیهانێکی ئەفـسووناوی فـانتازی و ناڕاسـتی ئـارەزوومەنـدانە دروسـت بکات. فـانتـازیا جـیهـانـێکی ئەنـدێـشـەیی ئەفـسانەئـامێـزە. جـیهـانـێک کە یاسـا فـیزیـایـیەکـان جیـاوازن، لەگەڵ ئەم جیهـانەی تێیـدا دەژیـن. جیهـانـێکە کە پاڵـەوان و کارەکـتەرەکانی بـە زۆری بـوونـەوەری ئـەفـسانـەیی و نـامـۆن، وەک: ئـەژدیهـای گـڕهـاوێـژ، جنـۆکە، ئەسپی باڵـدار، بـووکی دەریـا، سیـمرخی باڵـدار، جادووگەر، چەتەوڵ، یان بوونـەوەر و ئاسمانێکی ئەنـدێـشەیی،… هـتد. هەمـوو کارەکـتەرەکان دەتـوانن بەو زمانەی نووسـەر دەینووسێت قسەبکەن. وێـژەی فانتـازی ئەو وێـژەیەیە، کە نـووسـەر، بە پـلەی یەکـەم پـشـت بە جـیهـانی ئەنـدێـشـە و بە ئـەفـسوون “جـادوو” دەبـەستـێـت. رووداوەکـانی لە جیهانێکی ئەنـدێـشەییدا روودەدەن. خوێنەران بۆ گەشتێکی، ئەنـدێـشەی دژەباو دەبات. ئەم جیهانە ئەندێشەییەش، لە داهـێنانی نووسەرە. بەڵام ئەم ستایشە هەموو رۆمانێکی فانتازی ناگرێتەوە، ئەگەر بێت و بە شێوەیەکی هـونەری لە ژیان بڕوانێت و وردبێتەوە. دەشـێـت کە رووداوەکـانی وێـژەی فـانتـازی، لەسـەر زەوی راسـتەقـیـنەشـدا رووبـدەن. پاڵەوان و کارەکتەرەکانیش مـرۆڤ و ئاژەڵ و باڵندە و شتی تربن. تێکەڵ بە ئەنـدێشەی فـانتـازی و بـە ئـەفـسـوون بـکـرێـن و لـە ژیـانی راسـتەقـیـنەی مـرۆڤـەوە، ئـیلهـامیـان وەرگـرتـووبـن. فانتازیا ئەو پانتا فـراوانەیە کە زۆربەی بنەماکانی ژانـرە وێژەکانی تـری لەخـۆگـرتـوون. پەرگـەمـا و بنـەمـای فـانتـازیـاش ئەنـدێـشـەیـە.
پێناسەکردنی وێـژەی فانتـازیا، یان تەنانەت چـیرۆکی ئەفسانەیی، ئەونـدە ئاسان نییە کە مـرۆڤ بیری لێدەکاتەوە. وێـژەی فـانتـازیا، مێـژوویەکی دوور و درێـژی لە فـۆلکلـۆر و لە ئـەفـسانەکـان و لە سەرچـاوەکـان و لە بەرهـەمـەکانی هـەمـوو نەتـەوەکانی جیهـانـدا هـەیە. هـەر لە کاتی مـرۆڤـە ئەشکەوتیـیەکانەوە، فانتـازیا بە جـۆرێک بـوونی هەبـووە. مـرۆڤەکان رووداو و بەسەرهـاتـەکانی رۆژانەی خۆیـان و هـەنـدێک جاریـش، تەنـانەت خـەون و هـیواکانیشیان، لە شێوەی وێنـەدا، لەسەر دیـوارەکانی ئەشکەوتەکانـدا، بە هـاوکاری ئەنـدێـشە هـەڵکەکەنـدوون. کوردسـتانی نیـشـتمانی ئێـمـەی کوردیـش، کە یەکەمـین لانـکەی رەسەنـتریـن شارستانییە لە هەمـوو جیهـانـدا، فـانتازیا لە فـۆرمی کـۆن و کلاسیکـیدا، مێـژووییـەکی دوور و درێـژی لە کـولتـووری کوردستانـدا هـەیە. پاشخـانـێکی وێـژەیی فـانتـازیـا، لـە فـۆلکـلۆری رەسـەنی کوردیـدا، رەگ و ریـشـەی هـەیە. بـە دەیـان چـیرۆک و نـەزیـلە و گـێڕانـەوە و داسـتانی ئـەفـسانەیـیـمان هـەیە.
ژیانی مـرۆڤ، لە دایکبوونەوە تا مـردن، رۆمانێکە کە لە چەنـدین چیرۆکی شیرین و تـاڵ پێکهاتووە. چـیرۆکیش گـێڕانەوەیە. ئەنـدێشەش هەمیشە لەگەڵ مـرۆڤـدا بـووە و لە رابـردوو و لە ئەمـڕۆدا، دینـەمـۆی داهـێـنان و ئـافـرانـدن و پـێـشکەوتـنە. مـرۆڤ پێویستییەکی قووڵی بە هـێزی ئەندێشە هەبووە و هەیە، بۆ دروستکردنی باردۆخێکی ناڕاستەقـینە و جیهـانێکی ئەفـسووناوی. بە تایبەتیش لە کاتی منـداڵـیدا گرنگـییەکانی ئەنـدێشە دوو ئەوەنـدە دەبێـت. چونکە ئەنـدێشە بەشێکی سەرەکی و گرنگە لە ژیانی رۆژانەی منداڵان. جیهانی دەروونی منداڵان پڕە لە ئەندێشەڵ. هەموومان بە چیرۆکی جـوانی ئەفـسانەیی ئەنـدێشەیی گەورە بـووینە. زۆربەی نووسەرانی وێـژەی فـانتـازی چ چیرۆک یا رۆمان، ئیلهـامیان لە چـیرۆکە فـۆلکلۆرییە ئەفـسانەییەکان وەرگرتوون.
چـیرۆکـنووسی بەنـاوبانگی منـداڵان، دکـتۆر (سـیوس) دەڵـێـت:” فـانتازیـا بە تەواوی دیـوەکەی تـری زەڕەبـیـنەکەیە”. فـانتـازیـا نکـووڵی لە بـوونی ئـازار و مەینەتییەکان ناکات. لەوانەیە رۆمـاننووس بۆ چـارەسەرکردنی کـێشەکانی جیهـانی راسـتەقـینە، بە شێوەیەکی هـێمایی ئەندێشە بەکاربهێنێت. چیرۆک یا رۆمانەکەی بە ندێشە بپۆشێت”.
تایبەتمەنـدییەکانی وێـژەی فـانتازی، نووسەر بە شێوەیەکی داهـێنەرانە لە دەرەوەی ژیانی باودا چارەسەری کێشەکان دەکات. بۆ گەیاندنی پەیام و هـێنانەدی ئامانجەکانی رۆمانەکەی، پشت بە ئەفسون (جادوو) و بە شتەکانی دەرەوەی سروشت دەبەستێت.
زۆرێک لە خوێنەران بە هـەڵە، ئەندێشەی زانستی و وێژەی فانتازی تێکەڵ دەکەن و لێکیان جیاناکەنەوە. ئەنـدێشەی زانستی سنووردارە، باس لە پێشکەوتنە تيـۆرییەکانی زانست و تەکنەلـۆژیا دەکات، پێشکەوتووتر لەوەی ئەمـڕۆ دەیزانین. وەک گەشتکردن بۆ بـۆشایی ئاسمان، فـیلمەکانی جـەنگی ئەستیرەکان. یان جیهـانێک پێشان دەدات، کە دەتوانێت لە داهاتوودا رووبدات. بەڵام فانتازیا خەونی بێـداری مـرۆڤە. ئەوە دەکات کە رووی نەداوە. کارەکتەرە ئەفسانەییەکانی، تەنیا لە جیهانێکی ناڕاستیدا بوونیان هەیە.

دێینە سەر کرۆکی باسەکەمان، بە کورتی باس لە فانتازایا لە وێـژەی منداڵاندا دەکەین. تا ئێستا، زۆر بە کـەمی ئەم بابـەتە بەسەر کـراوەتەوە. زۆر کەمی لەسەر نووسـراوە.
فـانتـازیا لە وێـژەی منـداڵانـدا:
فـانتازیا ژانـرێکە لە ژانـراەکانی وێـژەی منـداڵان و مێـرمنـداڵان. فـانتـازیای مـۆدێـرن لە یەک دوو سەدەی رابـردوودا هاتـووەتە ناو جیهـانی وێـژەی منـداڵانەوە. بە خـێرایی سەرنجی منداڵانی لە هەمـوو جیهـانـدا راکـێشاوە و بـووەتـە دڵخـوازیـان. بە تایبـەتیش لە نیـوەی دووەمی سەدەی بیستەمـدا، زوو گەشەی کرد و لە جیهانـدا تەشـەنەی کـرد.

فـانتـازیا لە جیهـانی وێـژەی منـداڵانـدا، بـە هـۆی رەگ و ریـشـەی ئەفـسانـەیـیەوە، لە ئەنـدێشەی منداڵانەوە نـزیکە. فانتازیا یەکـێکە لەو ژانـرانەی، کە لە وێـژەی منـداڵاندا بەکاردێت. لەلای منـداڵان و مێرمنـداڵانی ئەمـڕۆدا، گرنگی و پێگەیەکی تایبەتی هـەیە. نووسەری ئـوسترالی، پسپۆر لە وێـژەی منـداڵانـدا، خاتـوو (کەیـت فـۆرسـت) دەڵـێت: “فانتازیا لە چیرۆکە ئەفسانەییەکاندا، وەک مۆمێکی داگیرساو دەدرەوشێتەوە و دڕ بە تاریکی دەدات. بەڵام گرنگترین شت، ساتەوەختی رووناکیترە، کە پێمان رادەگەیەنێت، هـیوا و کۆتـاییـە خۆشـەکان هـەن”.
فانتـازیا لە وێـژەی منداڵانـدا، مێـژوویەکی کـۆنی هـەیە، کە بۆ چەنـدین سەدە لە پێش
زاینی دەگەڕێتەوە. هەندێک کەس پێیانوایە، کە چیرۆکە ئەفسانەییە فانتازییەکان شتی پـڕوپـووچ و بێ مـانـان. ئەمـە تـێگەیـشتن و بـۆچـوونێکی هـەڵەیە. چونکە بەشـێکی زۆری ئەو چـیرۆک و رۆمـانە فانتازییانە، کە بۆ منـداڵان و بۆ مێرمنداڵانن، پەیامێکی پەروەردەی و رەوشتی و مرۆڤایەتی و بەهـای بەرز و پەند و وانە و رێنمایی جوانیان لەخـۆگـرتـوون. چـیرۆکی فانتـازی، دەتـوانێـت دەربـارەی هـەر شـتـێک بـێـت، لە هـەر شوێـنێک بێـت، بەبێ هـیچ سـنووردارکـردنـێک. باشـتریـن نمـوونەی کـورتـە چـیرۆکە ئەفـسانـەییـە فـانتـازییـەکان بـۆ منـداڵان: (چـیرۆکـە ئەفـسانەییـەکانی) چـیرۆکـنووسی یـۆنـانی (ئیـزۆپ)ە، کە بـە بـاوکی ئەفـسانەنـووس لـە جیهـانـدا نـاوبـراوە. هـەروەهـا چیرۆکە ئەفسانەییە فانتازییەکانی (پێنج تنتدرا) واتا گەنجینەی پێنج بەند. لە نووسینی بیـرمەنـدی گەورەی هـیـندی (بەیـدەبـا) کە لەژێر ناوی (کلیلە و دیمنە) دا چاپکـراون. ئەم چـیرۆکە فـانتـازییانە، مێـژوویان بۆ چەنـد سەد ساڵێک پێـش زایـنی دەگەڕێتـەوە. بەڵام تا ئەمڕۆش چـێژ و بایەخ و گرنگی پەروەردەییان کاڵ نەبوونەتەوە. تا ئێستاش ئـەم کـورتە چـیرۆکە فـانتـازییـانە، بەشێکـن لە بابەتەکانی پەرتووکی خوێنـدنەوە، بۆ قـوتابیانی قوتـابخـانەی بنـەڕەتی لە هـەمـوو جیهـانـدا.
کـورتە چـیرۆکە ئەفـسانەییە فانتـازییەکانی ئیـزۆپ، هەریەکەیـان بە وانـەیەکی کورتی رەوشـتی یا بە پەنـدێک کـۆتایـیان دێـت، رووداوەکـانیـشیان لەسەر زەویـدا روودەدەن، پاڵەوان و کارەکتەرە یار و نەیارەکانیان. مرۆڤ و ئاژەڵ و باڵندەن یا دار و درەخـت و شتی تـرن. ئاژەڵ و باڵندە و دار و درەختەکانیش وەک مـرۆڤ قسەدەکەن. بۆ نموونە: چیرۆکی پێشبڕکێی نێوان (کیسەڵ و کەروێشک) بەوە کۆتایی دێت کە (لەخۆبایی بوون دۆڕانـدنە، رۆیشتنی خاوی بێوەستان بـردنەوەیە). یان چـیرۆکی (گـورگ و بەرخـۆلە) ئـەو پەنـدە بـاوە کـوردییەی لەخـۆگـرتـووە کە (زۆر هـات.. قـەواڵـە بەتـاڵە).
لە سەدەی نوزدەدا، لە بەریتانیادا چـیرۆکی فانتازیی بۆ منداڵان، بازاڕی گەرم بوو. کە بووە هـۆی سەرهەڵدانی چەنـدین رۆمانی فانتازی بۆ مێرمنداڵان لە بەریتانیادا. دوایی چیرۆک و رۆمانی فانتازی بۆ منداڵان و مێرمنداڵان، زۆر بە خێرایی تەشنەی کـرد. لە ئەمریکا و لە چەنـدین وڵاتانی ئەوروپادا، چەنـدیـن رۆماننووس دەرکەوتن و چەنـدین شاکارە چـیرۆک و رۆمـانی فـانتـازییان، بۆ منـداڵان و مێـرمنـداڵان نووسـین و چـاپیان کـردن و بـڵاویان کـردنـەوە.
نموونەی چـیرۆک و رۆمـانی فـانتازیی مـۆدێـرن، بۆ منـداڵان و مێرمنداڵان:(ئەلیس لە وڵاتی عـاجبـاتییەکـان) دا، نـووسینی (لـویـس کـارۆل). (ئـۆلـیـڤەر تـویـست) نووسـینی (چارلـز دیکنز). (پـینۆکیۆ) نووسینی (کارلـۆ کۆلـۆدی). (رۆبنسۆن کـروزۆ) نووسینی (دانیال دیڤـۆ). (نیـلـز) نووسینی (سەلما لاگیرۆف). زنجیرەی (پـێـنج منـداڵ) نووسینی (ئیـدێت نـێسبیـت) کە زۆر جـار بە داهـێنەری چـیرۆکی فانتـازیای مـۆدێـرن بۆ منداڵان ناودەبرێت. (سانـدرێلا) نووسینی (چارلز پیرۆ). (تۆما لیزا) نووسینی (هانـز کریستیان ئەنـدەرسون). (بەفـریـن و حـەوت کورتە باڵاکـان) نـووسینی (بـرایـانی گـریـم). (پـیـپی گـۆرەویـدرێـژ) نووسینی (ئەستریـد لـینـدگـریـن). (هـایـدی) نووسی (یـوهـانا شپـيری). (ژنـانی بـچـووک) نـووسـیـنی (لـویـزا مـای ئـەلـکـۆنـت). (هـاری پـۆتـەر) نـووسـیـنی (جـوان رۆلـیـنگ). زنجـیرەی هـاری پـۆتـەر، حـەوت پەرتـووکە و کـراون بە هـەشـت فـیلمی سینەمـایی. رۆمـانی هـاری پـۆتـەر، یەکێکە لە مۆدێـرتریـن زنجـیرە رۆمـانێکی فانتازیا. پـڕفـرۆشراوترین رۆمانە، کە (٥٠٠) مليۆن دانەی لە جیهـاندا لـێفـرۆشراوە. رۆمانی هاری پۆتەر شاکارێکی مۆدێـرنی جیهـانییە بۆ مێرمنداڵان. پاڵەوانی رۆمانەکە هـاری پـۆتـەر مێـرمنداڵـێکی سەرەکـێشی ئەفـسووناوییە، فـێری جادووبـازی دەبێت بۆ کاری چاکە بەکاری دەهـێنێت. ئاماژەش بە سێ رۆمـانی مـۆدێـرزمی کوردی دەدەم، کە رۆمـانەکـانیـن فـانتـازیـن و بـۆ منـداڵان و مێـرمنـداڵان نـووسـیویـانـن: رۆمـانی (کـچـی دورگە بچـۆلەکە) و (مـلـوانکەی ئەفـسونـاوی) نووسینی مامۆسـتا (ئەمـین محـەمـەد). رۆمـانی (نـازیـلـێی مـانـگ و شـازادەی خـۆر) نـووسـینی خـاتـوو (پەیـام ئـیـبراهـیم) ە.

تەوەرەکانی ئـەدەبی فانتـازی، هـۆکارن بۆ ئەوەی کە منـداڵان و مێرمنـداڵانی خـوێنـەر هـۆگـریـابـن. لە چـیرۆکە ئەفـسانەییەکانـدا دوو چەمکی سەرەکی هـەن، چەمکی چاکە بەرانبەر بە خـراپە، چەمکی مـلمـلانێ بـۆ دەسەڵات. هـێزی چـاکە و هـێزی خـراپە لە ملـمـلانێـیەکی دەستەویەخـەی هـەمیـشەیی دان. ئەمـانە ئـەو پـرسانـەن کە پاڵەوان و کـارەکـتەرە سـەرەکـییەکـان، دەبـێـت رووبـەڕوویـان بـبـنەوە.
هـەنـدێک لە سـوودەکانی وێـژەی فـانتـازی بـۆ منـداڵان:
١ـ بەشێکی زۆری رۆمان و چیرۆکە فانتازییەکان، پەیامێکی پەروەردەیی و رەوشتی و مـرۆییان لەخۆگرتوون. دەتوانن بە ئاراستەیەکی دروستدا چارەنووسی منداڵان بگۆڕن.
٢ـ یارمـەتی منـداڵان دەدەن، بـۆ خۆبنیاتنان و خۆگونجـاندن و دەربردن، لەگەڵ لافـاوی داهـێنان و زانیاریی مـۆدێـرن و شۆڕشی تەکنەلـۆژیـا و لەگەڵ گۆڕانکاریییە خێراکانـدا.
٣ـ لەم سەردەمەدا، وێـژەی فانتازیا، لەنێو منداڵان و هـەرزەکاراندا، پێگەیەکی تایبەتی هەیە، بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە کە لە زۆر رووەوە، چـێژ و خۆشی سوودیان پێـدەبەخـشن.
٤ـ چـیرۆکە فـانتازییەکان، یارمەتـیی منـداڵان دەدەن، کە کـنجکاوی بن و زیـاتر خۆیان دەرخـەن و باشتر لە ژیـان بـڕوانـن و قـووڵـتر بيـربکەنەوە و زیـاتـریـش بخـوێنـنەوە. پرسیاری زیـاتر بکەن. ئاسـۆی ئەنـدێشە و ئەنـدێشەکردن و بیرکردنەوەیان، فـراوانتر دەبن. نوێخواز و داهێنەر دەبن. بە ئەزموونکردنی جیهانێکی جیاوازەوە سەرقاڵ دەبن.
٥ـ چیرۆکە فانتازییەکان، منداڵان فێری کارامەیی دەکەن. کارامەیی وەک دروستکردنی جـیهـانی سەرسـووڕێـنەر و پەرەپـێـدانی بـیـرۆکەی نـوێ و بـیرکـردنـەوە لە داهـێـنان.
(ئەلبێرت ئەنشتاین) دەڵێت:”ئەگەر دەتەوێت منداڵەکانت زیرەکبن. چیرۆکی ئەندێشەییان بۆ بخوێنەوە. ئەگەر دەتەوێت زیرەکتربن، چیرۆکی ئەندێشەیی زیاتریان بۆ بخوێنەوە”.
٦ـ ئـەرکی یەکـەمی چـیرۆکە فـانتـازییەکان، بەخـشـیـنی چـێژ و خـۆشـیـیە بە منـداڵانی خوێنەر. مێشکی منداڵان لە بـێهـوودەیی رزگاردەکەن. جیهانێکی نـوێ تاقی دەکەنەوە.
٧ـ لە زۆرێک لە چـیرۆک و رۆمـانە ئەفـسانەییـەکانـدا، منـداڵان رۆڵی پاڵـەوانـێتی و سەرەکـییان هـەیە. لەپـاڵ منـداڵانیـشـدا گەورەساڵانـیـش بەشـدارن و رۆڵـیـان هـەیە.
٨ـ چـیرۆکە فانتـازییەکان، یارمەتـیی منـداڵان دەدەن، بۆ دۆزینـەوەی رێـگەی زیاتر و زیاتر لە ژیانی راستەقـینەدا. بۆیە چـیرۆکە فانتازییەکان، کەشێکی منداڵانەیان هـەیە.
٩ـ چیرۆک و رۆمانە فانتازییە، لە رووی زمانەوانییەوە، کۆمەڵێک وشە و دەستەواژە و رسـتەی تازە بە منـداڵان دەبەخـشن و فـەرهـەنـگی وشەکـانیان دەوڵـەمەنـتر دەکەن.

(*) بۆ نووسینی ئەم بابەتە، سـوودم لە چەنـدیـن سایـتی ئـینگـلـیزی وەرگـرتـووە.
رەزا شـوان
نەرویـج: ٢٠٢٤

خۆر لای تۆ
هەمیشە بڵند و ڕاست
دەرپەڕیو بوو کەلووی چوارەمی ئاسمان!
تاوانی هاوین بوو ،
هەڵەی فەلەک بوو
چەپەوانە و سوڕانەوە‌ی زەوی بوو
یان گەلەکۆمە و گفتوگۆ،
گردبوونەوەی کۆمەڵە ئەستێرە وێڵەکان بوو
لە جەستەمان
شێرپەنجە ئاوی سەری هەڵدا

شەهلا نوری

ئەوەی لێرە دەیخوێننەوە، دید و تێگەیشتن و پێشبینیکردنی من نییە بۆ پۆڵەسی (واتە: هەڵوێست و کردە و ستراتیجییەکانی) ئەمریکا بەرانبەر بە ئێران، بەڵکوو ئەمە دیدی کەسی دووەمە لە ئیدارەی ئەمریکا، ئەنتنی بلینکن، وەزیری دەرەوەی ئەمریکا، کە لە بابەتێکی دوورودرێژدا بەناونیشانی “ستراتیجییەتی نوێبوونەوەی ئەمریکا: دووبارە بنیاتنانەوەی سەرکردایەتیی بۆ جیهانێکی نوێ” (America’s Strategy of Renewal: Rebuilding Leadership for a New World) نووسیویەتی، کە لە گۆڤاری فۆرین ئەفەیرس (Foreign Affairs) لە یەکی ئۆکتۆبەر بڵاوی کردۆتەوە. لەبەر گرنگی بابەتەکە من بە چاکم زانی کە ئەو بڕگانەی پەیوەندییان بە ئێران-ەوە هەیە بکەم بە کوردی، بەڵام هەوڵمداوە کە تەرجومەی حەرفی نەکەم تاوەکوو خوێنەر باشتر لە بابەت و چەمکەکان و پەیامەکانی نێو ڕستەکان بگات. لە کۆتایشدا خوێندنەوەیەکم بۆ تێگەیشتن و پەیامەکانی بلینکن کردووە لە چەند بڕگەیەکدا.
بلینکن بابەتەکە بەوە دەست پێ دەکات کە ماوەیەکە کێبڕکێیەکی توند بۆ دووبارە-پێناسەکردنەوەی جیهان لە ئارادایە، بەتایبەتی لە پەیوەند بە سیستەمی جیهانی و پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان. ژمارەیەکی کەم لە وڵاتان، لەوانە ڕووسیا، بە هاوکاری ئێران و کۆریای باکوور، لەگەڵ چین، بڕیاریان داوە دەستکاری بنەما بنەڕەتییەکانی سیستەمی نێودەوڵەتی بکەن. لە کاتێکدا شێوازی حوکمڕانی و ئایدیۆلۆجیا و بەرژەوەندی و تواناکانی ئەم وڵاتانە لە یەکدی جیاوازن، بەڵام لەوەدا هاوبەشن کە هەر چواریان دەیانەوێت دەسەڵاتێکی خۆسەپێن لە ناوخۆی وڵاتەکانیاندا بسەپێنن و لە کایە نێودەوڵەتیی و ئیقلیمییەکانیشدا کاریگەرییان هەبێت و دەستێوەردان بکەن. هەموویان بەسەریەکەوە دەیانەوێت ناکۆکییە نێودەوڵەتییەکان لەسەر خاک بەزۆرەملێ یان هێز چارەسەر بکەن و توانا ئابووری و وزەییەکانیان وەک چەکێک بەکاربێنن لەگەڵ وڵاتانی دەوروبەریان و جیهاندا.
بلینکن لەوە زیاتر دەچێتە ناو جەوهەری بابەتەکە و ڕاشکاوانە دەڵێت، ئەم وڵاتانە (ڕووسیا، چین، ئێران و کۆریای باکوور) هەموویان هەوڵدەدەن بناغەکانی هێزی ئەمریکا لە جیهاندا بنکۆڵ بکەن و لەناوی ببەن، کە خۆی لەم بوارانەدا دەبینێتەوە: باڵادەستی سەربازی و تەکنەلۆجی، باڵادەستی دۆلار، تۆڕی بێهاوتای هاوپەیمانی و هاوبەشیی لەسەرتاسەری جیهان. لە کاتێکدا ئەم وڵاتانە بە ئاشکرا وەک میحوەرێک خۆیان پێناسە نەکردووە بەڵام کار و کردەوەکانیان وەک میحوەرێک نیشانیان دەدات. بۆیە، واچاکە بەو شێوەیش مامەڵەیان لەگەڵدا بکرێت. ئەم قسەیەی بلینکن زۆر مانا، بەتایبەتی بەرانبەر ئێران، لە خۆی حەشار داوە. بەکورتی بەو مانایە دێت، کە ئەو پشتیوانییانەی کە ئەمریکا لە ئیسرائیل-ی دەکات دەگەڕێتەوە بۆ بە بەشێکبوونی ئێران لەم میحوەرە، لە کۆتاییدا دەگەڕێینەوە سەر ئەم خاڵە.
ئینجا، بلینکن هەندێک هەڵوێست و کردار و ستراتیجی ئەمریکا دەخاتەڕوو بۆ بەرەنگاربوونەوەی ئەم میحوەرە و دەڵێت، کاتێک سەرۆک جۆ بایدن و جێگرەکەی کامالا هاریس هاتنە سەر حوکم لە ٢٠٢١ دا، ئەم وڵاتانە بە خەستی بەشێوەیەکی شەڕانگێزانە بەگژ بەرژەوەندییەکانی ئەمریکا-دا چووبوونەوە. ئەم وڵاتانە پێیان وابوو کە ئەمریکا لە ناوخۆدا لە ململانێ و پاشەکشە و گەڕانەوەدایە و لەگەڵ دۆستەکانی لە دەرەوەی وڵات هاوکار و هاوبەشی نەماوە، یان کەم بوونەتەوە. ئەوان لەسەردەمی دۆناڵد ترەمپ ئەمریکییەکانیان دەبینی کە باوەڕیان بە حکومەت و دەزگاکانی لەق بووە و دیموکراسیی ئەمریکییش تووشی جەمسەرگیریی بووە و بەرەو ئاقارەکانی ئیفلیج بوون هەنگاوی ناوە. هاوکات ئەو وڵاتانە دەیان بینی کە ئەمریکا خەریکە هەر خۆی ئەو دامەزراوانە بنکۆڵ بکات کە خۆی لە گۆڕەپانی نێودەوڵەتیی (وەک نەتەوە یەکگرتووەکان و ناتۆ) دایمەزراندوون.

بەگوێرەی تێگەیشتنەکانی بلینکن، جۆ بایدن و کامالا هاریس لەگەڵ هاتنە سەر کاریان، ستراتیجییەتی نوێبوونەوەیان (strategy of renewal) پەیڕەو کردووە، بەوەی کە هەوڵی بردنەپێشی توانای کێبڕکێی ئەمریکایان لە بوارەکانی ئابووری و تەکنۆلۆجی، هتد، لەگەڵ ئەوانی دی بردەپێش. هاوکات، لە ناوخۆدا ئەم هەوڵانەیان هاوجووت کرد لەگەڵ هەڵمەتێکی دیپلۆماسی چڕ بۆ بوژاندنەوەی هاوپەیمانیی و شەراکەتەکانی ئەمریکا لە دەرەوەی وڵات. بەم پێیە، ئەم ستراتیجە دوو ستوونییە، باشترین ڕێگە بوو بۆ پووچەڵکردنەوەی ئەو گریمانەیەی کە دەیگوت توانا ئابووری و سەربازیی و تەکنۆلۆجییەکانی ئەمریکا لە داکشاندایە، یان ئەوەی ناویان نابوو، ئەمریکا گلۆرەی بەرەو لێژییە. ئەم گریمانانە مەترسیدار بوون چونکە وای لەو وڵاتانە کردبوو کە بەردەوام بن لە تێکدانی سیستەمی جیهانی ئازاد و کراوە و سەقامگیر و ئاوەدان، کە ئەمریکا بە بازووی خۆی دایمەزراندبوو. سیستەمێک کە بەشێکی زۆری وڵاتانی دیکەی دنیا بەدوایدا دەگەڕان و دەیانویست لەژێر سێبەریدا بحەسێنەوە. ئەو سیستەمە جیهانییەی کە ئەمریکا حەفتا ساڵێكە دایمەزراندووە و بەرگری لێدەکات، لە دیدی بلینکن، جیهانێکە کە وڵاتان ئازادن لە هەڵبژاردنی ڕێگا و هاوبەشەکانی خۆیان؛ ئابوورییەکەی بنەمای لەسەر کێبڕکێیەکی دادپەروەرانە و کراوە و ڕوون داناوە، دەرفەتی یەکسان بۆ هەمووان دەڕەخسێنێت. جیهانێک کە تەکنەلۆجیا، مرۆڤەکان بەهێز دەکات و پێشکەوتنی مرۆڤ خێراتر دەکات. جیهانێک کە بنەمای لەسەر یاسا نێودەوڵەتییەکان، لەوانەش جاڕنامەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان، دانابێت و ماف و بەها گەردوونییەکانی مرۆڤ ڕێزیان لێ بگیرێت. جیهانێک کە بتوانێت پەرە بسەنێت بۆ ڕەنگدانەوەی واقیعی نوێ، ڕێگە و دەنگ بدات بە دیدگا و یاریزانە تازەپێگەیشتووەکان و ڕووبەڕووبوونەوەی ئاستەنگە هاوبەشەکانی ئێستا و داهاتووی مرۆڤایەتی.
ستراتیجی ئیدارەی بایدن، کە بلینکن دەیخاتەڕوو، ئەمریکای خستۆتە پێگەیەکی جیۆپۆلەتیکی زۆر بەهێزتر لە چاو چوار ساڵ لەمەوبەر، بەڵام کارەکانمان تەواو نەبوون. ئەمریکا دەبێت خۆڕاگری خۆی لە سەرانسەری جیهاندا بپارێزێت بۆ ئەوەی گریمانەکانی ئەو وڵاتانەی کە دژی ئێمەن لەرزۆک بکەین. دەبێت ئێمە خۆمان ئامادە بکەین بۆ ئەوەی ئەو وڵاتانە نەتوانن هاوکاری لەگەڵ یەکتر قووڵتر بکەنەوە و ئەو بۆشاییانە پڕبکەنەوە کە پێشووتر دروست ببوون. دەبێت ئەمریکا پابەندبوونی خۆی بە دۆستەکانی و هاوڕێکانی و شەریکەکانی نیشان بدات. دەشبێت بەردەوام بێت لە بەدەستهێنانی متمانەی گەلی ئەمریکا بە هێز و ئامانج و بەهای سەرکردایەتی دیسپلینکراوی ئەمریکا لە جیهاندا.
لە پەیوەند بە ئێران، بلینکن دەڵێت، ئێمە بەر چاومان ڕوونە و فشاری دیپلۆماسیمان زیاد کردووە، هەم لەسەر ئێران هەم لەسەر کۆریای باکوور. هاوکات، پێگەی سوپای ئەمریکامان بەهێزتر کردووە بۆ ڕێگریکردن و سنووردارکردنی تاران و پیۆنگیانگ. لە دیدی ئیدارەی بایدن-ەوە، دەرچوونی تاکلایەنە و چەواشەکارانەی دۆناڵد ترەمپ لە ڕێککەوتنی ئەتۆمی ئێران (پێنج + یەک)، بەرنامەی ئەتۆمی ئێرانی لە زیندان ڕزگار کرد و ئاسایشی ئەمریکا و هاوپەیمانەکانی، بۆ نموونە، ئیسرائیلی خستۆتە مەترسییەوە. ئێمە بە ئێران-مان نیشان دا کە ڕێگایەک هەیە بۆ گەڕانەوە بۆ ڕێککەوتنەکە و پابەندبوون پێی. لە هەمان کاتدا، گەمارۆیەکی بەهێزمان خستبووە سەر ئێران بەشێوەیەک کە هەرگیز ڕێگە بە تاران نەدات چەکی ئەتۆمی بەدەست بێنێت. ئێمە ئامادەیی خۆمان بۆ بەشداریکردن لە گفتوگۆی ڕاستەوخۆ لەگەڵ کۆریای باکووریش بە ڕوونی ڕاگەیاند، بەڵام هەردوولا، کۆریای باکوور و ئێران، دەبێت ئەوە چاک بزانن کە ئێمە ملکەچی پێشمەرجەکانی ئەوان نابین.
لە ماوەی دوو ساڵی ڕابردووشدا، ئەمریکییەکان ئەوەیان بۆ ڕوون بۆتەوە کە تا فلادیمێر پوتین، سەرۆکی ڕووسیا، تا زیاتر فشاری شەڕەکەی کەوتبێتە سەر، ئەوا زیاتر پشتی بە پشتیوانی و کۆمەکی ئێران و کۆریای باکوور و چین بەستووە بۆ درێژەدان بە شەڕەکە. بۆ نموونە، کۆریای باکوور باری یەک شەمەندەفەری گەورە چەک و تەقەمەنی لەم ماوەیەدا گەیاندە ڕووسیا، کە تێیدا ملیۆنان گوللـەی تۆپخانە و چەندان مووشەکی بالیستیکی تێدابوو. ئەمانە بەزەقی پێشێلکردنی ڕاستەوخۆی چەندین بڕیارنامەی ئەنجوومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکانن. بەهەمان شێوە، ئێران کارگەیەکی فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی لە ڕووسیا دروست کردووە و سەدان مووشەکی بالیستیکیشی بۆ مۆسکۆ ناردووە. لەپاڵ ئەمانە، کۆمپانیا چینییەکان ئامێر و مایکرۆ ئەلیکترۆنیاتەکان (چیپەکانیان) بۆ ڕووسەکان بەردەست کردووە، کە لە پیشەسازی سەربازیی و چەکدا بەکاردێن.
لەگەڵ زیادبوونی پشتیوانییەکانی چین و ئێران و کۆریای باکوور بۆ ڕووسیا، یارمەتییەکانی مۆسکۆ-ش بۆ ئەو سێ وڵاتەی هەڵکشا، بەتایبەتی لە بواری دابینکردنی تەکنۆلۆجیای پێشکەوتووی سەربازی و چەک. ئەمەش لە ئێستادا هەڕەشەیەکی زەقی دروستکردووە بۆ سەر ژاپۆن و کۆریای باشوور. بۆ نموونە، پوتین و کیم جۆنگ ئون پەیماننامەیەکی سەردەمی جەنگی سارد-یان زیندووکردەوە، کە بەڵێنیان تازە کردەوە یارمەتی سەربازی یەکدی بدەن ئەگەر هەریەکێکیان بچێتە شەڕەوە.
هاوکات، ڕووسیا پشتیوانی سەربازی و تەکنیکی بۆ ئێران زیاد کردووە و دانوستانەکانی بۆ هاوپەیمانییەکی ستراتیجی لەگەڵ ئەو وڵاتە خێراتر کردووە. ڕووسیا ئەمەی لەکاتێکدا کردووە کە دەزانێت تاران بەردەوامە لە پڕچەککردن و ڕاهێنان و پارەدارکردنی ئەو پرۆکسیانەی کە هێرشی تیرۆریستیی دەکەنە سەر کارمەندان و سەربازانی ئەمریکا و هاوپەیمانەکانی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و لە گەرووە کەشتیوانییە نێودەوڵەتییەکان لە دەریای سوور. هاوکارییەکانی ڕووسیا و چین لە هەموو دۆمەینەکاندا فراوانتر بووە و هەردوو وڵات مانۆڕی سەربازیی شەڕانگێز و بەرفراوانیان ئەنجامداوە، لەنێویاندا لە دەریای باشووری چین و جەمسەری باکوور. هەموو ئەوانە ئەمریکای تەواو نیگەران و توڕە کردووە، بە قسەی بلینکن.
چین، ڕووسیا، ئێران و کۆریای باکوور مێژوویەکی ئاڵۆز و بەرژەوەندی جیاوازیان هەیە، هاوپەیمانییەکەیان بە هیچ شێوەیەک خۆی لە شانی هاوپەیمانییە باڵابەرز و درێژخایەنەکانی ئەمریکا نادات. پشت پەردەی بانگەشە گەورەکانیان بۆ دۆستایەتی و پشتیوانیی پڕیەتی لە مامەڵەخوازیی و بەرژەوەندی تەسکیی کاتیی و کڕین و فرۆشتن کە بە تێپەڕبوونی کات ئەگەری هەڵوەشانەوەیان هەیە. ئەوە بە تایبەتی بۆ چین ڕاستە، کە تەندروستی ئابوورییەکەی لە ناوخۆ و هێزی لە دەرەوەی وڵات لە ئەگەری درێژەدان بەو شەراکەتە کاتییانە لە مەترسیدایە. لەگەڵ ئەوەشدا، وەک بلینکن پێ داگری لەسەر دەکات، جۆرێک لە پابەندبوون لەنێوان هەر چوار وڵاتدا هەیە کە خۆی لە دژایەتی کردن و تەحەدای ئەمریکا و سیستەمی نێودەوڵەتییدا دەبینێتەوە. ئەوەش بەردەوامی داوە بە هاوکارییەکانیان، بە تایبەت کە دەبینن ئەمریکا و وڵاتانی دیکە بەرامبەریان وەستانەتەوە.
کاریگەرییە خراپەکانی ئەم هێزە دەستکاریخوازانە (revisionist powers) ئەوروپا و ئاسیای تێپەڕاندووە. لە ئەفریقا، ڕووسیا بریکار و بەکرێگیراوەکانی بەڕەڵا کردووە بۆ دەرهێنانی زێڕ و کانزا گرنگەکان و بڵاوکردنەوەی زانیاری ناڕاست و یارمەتیدانی ئەو کەسانەی کە هەوڵی ڕووخاندنی حکومەتە دیموکراسییەکان دەدەن. مۆسکۆ لەبری ئەوەی پشتگیری لە هەوڵە دیپلۆماسییەکان بکات بۆ کۆتاییهێنان بە شەڕ لە سودان، چەک بە هەردوو لایەنی شەڕکەر دەدات بۆ درێژکردنەوەی کوشت و کوشتار. ئەوەی ئەمریکای توڕە کردووە، وەک لە قسەکانی بلینکن دەردەکەون، ئێران هاوشان و هاوتای ڕووسیا، بەڵام لە ئەفریقا نا بەڵکو لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، ئەوەیە کە بریکارەکانی تاران دۆخی نالەباری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستیان قۆستۆتەوە و ئاژاوەگێڕی لە هەموو شوێنێکدا دەکەن بۆ زیندووکردنەوەی ڕێگاکانی بازرگانی نایاسایی چەک لە ناوچەکە و گەورەکردنی ململانێکان لە چەندین وڵاتدا. لە لایەکی دیکەوە، پەکین چاوی لە شەڕانگێزییەکانی مۆسکۆ لە ئەفریقا نوقاندووە و لەلای خۆشیەوە وڵاتانی ئەو کیشوەرەی زیاتر و زیاتر خستۆتە ژێر باری قەرزی ناپایەدارەوە، بەمەش ئابووری وڵاتانی ئەفریقای خستووەتە ژێر مەترسییەوە. بەهەمان شێوە، لە ئەمریکای باشوور، چین و ڕووسیا و ئێران پشتیوانی سەربازی و ئابووری و دیپلۆماسی پێشکەش بە حکومەتە تاکڕەوییەکەی نیکۆلاس مادۆرۆ لە ڤەنزوێلا دەکەن. ئەمەش وای لە مادۆرۆ کردووە کە ئەو قەناعەتەی لا دروست بێت کە ڕژێمەکەی لە ژێر فشاردا نییە، بۆیە دژایەتی ئۆپۆزسیۆن دەکات.
کاریگەریی هێزە دەستکاریخوازەکان، چوار دەوڵەتەکە، لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست زەقتر و توندتر دەردەکەوێت. دە ساڵێک پێش ئێستا، ڕووسیا پشتگیری لە هەوڵەکانی ئەنجوومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان دەکرد بۆ سنووردارکردنی خواستە ئەتۆمییەکانی ئێران؛ بەڵام ئێستا ڕێک بە پێچەوانەوە، پشتیوانی لە بەرنامەی ئەتۆمی ئێران دەکات و کارە ئەتۆمییەکانی ئێرانی چالاکی کردۆتەوە، هاوکات، کارئاسانی بۆ چالاکییە ناسەقامگیرییەکانی ئێران لە ناوچەکەدا دەکات. بێجگە لەمە، ڕووسیا چەندین ساڵ بوو دۆست و هاوبەشێکی نزیکی ئیسرائیل بوو، بەڵام لە دوای هێرشەکەی حەماس لە ٧ی ئۆکتۆبەر بۆ سەر ئیسرائیل، لە جیاتی ئیدانەکردنی هێرشەکە، پوتین پەیوەندییەکانی لەگەڵ حەماس گەشە پێداوە. بەپێچەوانەوە، بلینکن دەڵێ کە ئێمە ماندوونەناسانە لەگەڵ هاوبەشەکانمان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئەولاتریش کاردەکەین بۆ کۆتاییهێنان بە ململانێ و ئازارەکانی غەززە، بۆ دۆزینەوەی چارەسەرێکی دیپلۆماسی کە وا بکات ئیسرائیلییەکان و لوبنانییەکان بتوانن بە سەلامەتی لە هەردوو دیوی سنووردا بژین و ناوچەکە لە مەترسی شەڕێکی ناوچەیی و گەورەتر دوور بخەینەوە. لەوەش زیاتر، ئەمریکا دەیەوێت بەردەوام بێت لە کارکردن بۆ نزیکردنەوە و ئاساییکردنەوەی پەیوەندییەکان لە ناوچەکەدا، بەتایبەتی لە نێوان ئیسرائیل و سعودیە.
ئەم هەوڵانەی ئێمە و ئەوان یەکتربڕن. ئێمە پێمان وایە، بلینکن ێژێ، بەبێ کۆتایی هاتنی شەڕی غەززە و ڕێگایەکی باوەڕپێکراو بۆ بەدەوڵەتبوونی فەلەستین کە ئاوات و خواستە ڕەواکانی فەلەستینییەکان و پێداویستییە ئەمنییەکانی ئیسرائیل دابین بکات، ئاساییکردنەوە و ئاشتی ناتوانێت بەرەو پێشەوە بچێت. بەڵام ئەگەر ئەم هەوڵانەی ئێمە سەربکەون، ئاشتی و ئاساییکردنەوەی پەیوەندییەکانی نێوان وڵاتانی عەرەب و ئیسرائیل بەرەوپێش بچێت. ئەوکات ئیسرائیل دەبێتە بەشێک لە ژێرخانی ئەمنی ناوچەکە و دەرفەتە ئابوورییەکان لە سەرانسەری ناوچەکەدا گەشە دەکەن و ئێران و بریکارەکانی گۆشەگیر و پەراوێز دەخرێن. سەرەتاکانی ئەم جۆرە پەیوەندییە چەند ساڵێک لە ڕێگەی پەیماننامەی ئەبراهام و ڕێککەوتنەکانی پێش ئەو بناغەیان دانرابوو. یەکێک لە دەرکەوتەکانی ئەم ڕاستییە هاوکارییەکانی وڵاتانی عەرەبی بوو لە مانگی نیسانی ئەم ساڵ کاتێک ئێران هێرشی مووشەکی کردە سەر ئیسرئیل، وڵاتانی عەرەبی بەشداربوون لە شکستپێهێنانی هێرشەکان.
لە کۆتاییدا، بلینکن دەڵێت، من وەک وەزیری دەرەوە سیاسەت (politic) ناکەم؛ بەڵكو من پۆڵەسی (policy) جێ بەجێ دەکەم. پۆڵەسی پەیوەندی بە بژاردنەکانەوە هەیە. هەر لە ڕۆژی یەکەمیشەوە بایدن و هاریس بژاردەیەکی ڕاستیان هەڵبژارد کە بنەمای لەسەر ئەوە دانابوو کە لە جیهانێکی پڕکێبڕکێ و پڕتەنگژەدا، ئەمریکا ناتوانێت بە تەنیا بەسەر تەحەداکان و گرفتەکاندا سەرکەوێت، ئەمە ڕێک پێچەوانەی دیدی ترەمپ بوو، کە گۆشەگیریی هەڵبژاردبوو. بۆیە، ئەمریکا پێی وایە، ئەگەر بیەوێت بەرژەوەندییەکان و ئاسایشی خۆی بپارێزێت و دەرفەت بۆ گەلەکەی بخوڵقێنێت، ئەوا دەبێت لەگەڵ ئەو کەس و لایەنانەدا بوەستێت که پشکیان هەیه و حەز بە جیهانێکی ئازاد و کراوه و سەقامگیر و خۆشگوزەران دەکەن و بەگژ ئەو کەس و لایەنانەشدا بچێتەوە کە هەڕەشەن لەسەر ئەو جیهانە و سیستەمە نێودەوڵەتییەکەی.
بە خوێندنەوەی ئەم تێگەیشتن و دیدەی ئەمریکا، ئێمە باشتر لەوە دەگەین کە بۆچی، یەکەم، ئەمریکا بێدەنگە لە پەڕوباڵکردنی پرۆکسییەکانی ئێران لەلایەن ئیسرائیل-ەوە لە ساڵی ڕابردوودا، هەر لە لێدانی حەماس-ەوە بگرە تا دەگاتە هێرشەکانی بۆ سەر حیزبوڵا و باشووری لوبنان. دووەم، ئەمریکا وای دەبینێت کە ڕووسیا، لە دیدی ئەوان شەیتانە گەورەکە، مادام لە شەڕێکدا گلاوە کە تا تەواو لاوازبوونی ناهێڵن لێی دەرباز بێت، بەمەش ئەمریکییەکان پێدەچێت خەمی ڕووسیا-یان بە تێوەگلانی لە شەڕ لە ئۆکرانیا لە کۆڵ خۆیان کردبێتەوە. ئەوەی دەمینێتەوە کوریای باکوور-ە، کە ئێستا نیازیان نییە خۆیانی پێوە سەرقاڵ بکەن چونکە هەڕەشەیەکی جددی نییە لەسەر ئەمریکا ڕاستەوخۆ، جگە لەوەی جار جار دوو هاوپەیمانی ئەمریکا لە ڕۆژهەڵاتی ئاسیا، ژاپۆن و کۆریای باشوور، ناڕەحەت دەکات بە تاقیکردنەوەی چەند مووشەکێک. لە پەیوەند بە چین-یش، بەخوێندنەوەی قسەکانی بلینکن، ئەوە ئەمریکا پێی وایە دەکرێت سیاسەتی ڕووبەڕوونەبوونەوە لەگەڵیدا پەیڕەو بکات چونکە، ئەوان پێیانوایە کە بەرژەوەندییەکانی چین ئێجگار گەورەن لە بازرگانی لەگەڵ ئەمریکا و ڕۆژاوا، بۆیە دەکرێت چین بێتەوە هۆشی خۆی و لە ڕووسیا دووریش نەکەوێتەوە ئەوە وەک ئێستا پشتیوانی لێ نەکات.
بەڵام پرسە هەنووکەییەکە ئێران-ە کە دەبێت مامەڵەی لەگەڵدا بکرێت. ئەمەش بۆ ئێران لە هەر سێ وڵاتەکەی دیکە ئاسانترە و هەنوکەییترە لەبەر دوو هۆکار: یەکەم، ئێران بێهێزترینی ئەو چوار دەوڵەتەیە بۆیە لێدانی لە هەمووان بێ گرفترە، هەم لەبەر ئەوەی وەک گوتم خاڵە لاوازەکەیە (the weakest link)، هەم لەبەر ئەوەی کە چەکی ئەتۆمی نییە. دووەم، بۆ لێدانی ئێران، ئەمریکا زۆر پێویستی بە خۆ سەرقاڵکردن نییە چونکە ئیسرائیل دەتوانێت ئەو کارەی بۆ بکات و هەرزان لەسەر ئەمریکا بوەستێت.
بۆیە من پێموایە کە ئەگەری لێدانی ئێران لەم ڕۆژانە زۆرە بەڵام نەک بە مەبەستی ڕووخانی ڕژێم وەک ئیسرائیل حەزدەکات بەڵکو بۆ لاوازترکردنی ڕژێمی ئێران لەلایەک و ڕێگریکردن لە بەدەستهێنانی چەکی ئەتۆمی ئەویش بە تەقاندنەوەی ڕیئەکتەرە ئەتۆمییەکانی، وەک ئەوەی ئەمریکییەکان دەیانەوێت. ئەم دوو دیدە جیایە، دیدێک کە بنەماکەی لەسەر ڕووخانی ڕژێم داناوە، کە ستراتیجی ئیسرائیل-ە، لەگەڵ دیدی ئەمریکییەکان، کە لاوازترکردنی ئێران و نینۆککردن و پەڕوباڵکردنیەتی، هۆکاری هەرە سەرەکی دواخستنی لێدانی ئێران-ە لە چەند ساڵی ڕابردوودا. داخۆ کەی سازانێک لەسەر ئەم دوو دیدە دەکرێت ئەوە تەنیا کات پێمان دەڵێت، بەڵام من پێموایە زۆری پێناچێت، بەڵام دیدی کامیان زاڵ دەبێت ئەوەش مەعلوم نییە، بەڵام من پێموایە کە دیدی ئەمریکا ئەگەری زیاترە، وەلەو لەوانەیە زۆربەی کورد حەز بە سەرکەوتنی دیدی ئیسرائیل بکەن.

ئەستەمترین بواری وەرگێڕان شیعر نییە، بەڵكو فەلسەفە و هزرە، چونكە ئەم بابەتانە، وێرای ئەوەی لە ڕووی نووسینەوە فۆڕمێكی قوڕس و ئاڵۆزیان هەیە، هاوكات هەموو هاو واتایەكییان لە زمانی كوردی نییە. بۆیە گەر سەرنج بدەین، دەبینین كە وەڕگێڕە هەرە بە توانا و ئەزمووندارەكانی ئێمە ئەوەندەی كتێبی ئەدەبی، سیاسی و مێژوویی وەردەگێڕن، ناچن بەلای بابەتی هزرییەوە، چونكە بابەتە هزرییەكان لە ڕووی زمان، چەمك و زاراوەسازیی، بە ئاسانی وەرناگێڕدرێنە سەر زمانی كوردی و تەنانەت گەلێك زاراوەی هزری هەیە، تەنها بە زمانە ئۆرگیناڵەكەی خۆی مانا دەدات و ئەگەر بكرێتە كوردی یان زمانێكی دیكە، ئەو مانا ڕاستەقینەی ناگەیەنێت كە لە ڕووی فەرهەنگییەوە هەیەتی بە تایبەتیش لە زمانی ئینگلیزیدا. بۆیە دەبێ وشەكە وەكو خۆی بنووسرێتەوە، بۆ نموونە وەك زاراوەی ( پراگماتیزم ). لە كاتێكدا وەرگێڕە بە تواناو دیارەكانی ئێمە، زۆر بە كەمی خۆیان لە قەرەی وەرگێڕانی كتێبی هزری دەدەن، لە بەرانبەر ئەمەدا، گەنجێك كە تازە ڕووی لە هەندەران كردووەو دوو سێ ساڵێكە لە وڵاتێكدا گیرساوەتەوە، دێت كتێب لە زمانی هۆڵەندی، ئەڵمانی، دانماركی وەردەگێڕێت، بە بێ ئەوەی لە ڕووی بابەت و ناوەڕۆكەوە، ئەو وەرگێڕانە نا هونەریی و بێ مانایانە، واتایەك بگەیەنێت، یاخود ناوەڕۆكی كتێبەكە ئاشنای خوێنەران بكات. من لێرەدا، نموونەی كتێبێكی لەو شێوەیە دێنمەوە بە ناوی ( ماركسیزم، ڕیتمەكان و شەقامەكان و شارەكان ) كە ( پێشرەوە محمەد ) ناوێك وەریگێڕاوە. ئەم كتێبە، بە زمانێك وەرگێڕدراوە، مەگەر بە ناو وەرگێڕ خۆی بزانێت چی وەرگێڕاوە و تێی بگات، وەك ئەوەی دەگوترێت ماڵی قەڵپ سەر بە ساحێبیەتی. ئەم بە ناو وەرگێڕە، لە لاپەڕە (53 ) ی كتێبەكەدا نووسیویەتی:
( پێدەچێت خەسڵەتی مێژوویی لە مەدیترانە زیاتر لە هەر شوێنیێكی دیكە ماوەتەوە، ئەمە تێزێكە لۆڤیفرە و ریگۆلییە بە وشیارییەوە قسەیان لە سەر كردووە، وەك بڵێیت دەسەڵاتێكی بەرهەڵستی سەرسەختانە خۆی لە ڕیتمە ژینكردووەكانی ڕۆژانە و ڕێكخستن و ئۆرگانێزەكردنی زەمەن ڕزگار دەكات، لە ناوچەی مەدیترانەدا، هەر جۆرە چوون یەكێتتیەك ڕەت دەكرێتەوە، لە درێژ ماوەدا فرەیی دەیباتەوە. ڕیتم شیكاریی كە لە سەر بنەمایەكی دروست دامەزرابێت، بە شێوەیەكی داهێنەرانە بە كار بهێنرێت، دەتوانێت بە باشی شیكردنەوە بۆ ئەم مەسەلەیە بكات ) سەرەتا سەرنج لە هەردوو كرداری پێ دەچێت و ماوەتەوە بدەن! لە سادەترین پێناسەدا، ئەمە وەرگێڕان نییە، بەڵكو گاڵتەكردنە بە وەرگێڕان و شكاندنی شكۆی پیرۆزی زمانی كوردی و بەرهەمی هزری ماركسیزمە. جێگەی سەرنجە، وەرگێڕە هەر بە تواناكانی ئێمە بەرهەمی ماركسیزم وەرنەگێڕن، كەچی گەنجێك كە چوار پێنچ ساڵێكە لە ئەڵمانیا دەژیت، بوێری ئەوەی هەبێت وەرگێڕان بۆ ئەم بەرهەمانە، بەو زمانە نا هونەری و سەقەتە و ناشیرینە بۆ كوردی بكات، تەنها بۆ ئەوەی وەك وەرگێڕێك بناسرێت و بە داخەوە دەزگاكانی ئێمەش چونكە دەزانن بەرهەمی وەرگێڕدراو خوێنەری زۆرە، ئیدی لە پێناو بەرژەوەندی و دەسكەوتی ماددی خۆیان، سوود لەو كەلێنە دەبینن، چش لەوەی زمانی كوردی تێكدەچێت یان نا ! هەر پەیوەست بە وەرگێڕانی بابەتی هزری و فەلسەفی، نموونە بە كتێبێكی دیكە دێنینەوە. كە ئەویش كتێبی ( ژیان هەمووی چارەسەركردنی كێشەیە ) كە (كارل پۆپەر) نووسیویەتی و بادینان محمەد وەریگێڕاوە. هەر خوێنەرێك ئەو كتێبە بخوێنێتەوە، نازانێت پۆپەر دەیەوێت چی بڵێت؟ گرفتەكە ئەمە نییە، گرفتەكە ئەمەیە، تێناگەین باس و بابەتەكانی لەو كتێبەدا هەن بە زمانی كوردی ماانای چی دەگەیەنن، چونكە ئەوەندە بە ناڕوونی و نا هونەرییانە وەرگێڕدراون. پەنجا لاپەڕەی سەرەتای ئەم كتێبە، وەك ئەوە وایە وەرگێڕانەكە بۆ جنۆكەكان بێت ! لێرەدا پەڕەگرافێك وەك نموونەی وەرگێڕدراوی ئەو كتێبە دێنینەوە كە ئەویش لەلاپەڕە (154 ) نووسیویەتی 🙁 لەوەش زیاتر تیۆری ڕەسەنێتی ئەندامە قورسەكان لە تەقینەوەكانی ئەستێرەكان، جۆری دووەمی جەبری پێش دانراو یان سازانێكی پێشتر دامەزراو دادەهێنن چونكە بریتییە لەو جەختكردنەوەیەی كە پێی وایە هێز كێشكراوەكان وا دەردەكەوێت لە هەموویان لاوازتر بێت و تا ئێستا پەیوەندی لەگەڵ هێزە ناوەكی و كارۆ موگناتیسیەكان نەبێتن لە ئەنجامی كەڵەكەبوونی زۆری هایدرۆجین دەتوانن زۆر بە هێز ین بۆ ئەوەی زاڵبن بە سەر لێك دووركەوتنەوە كارەبایەكان وایان لێ بكەن بە هۆی چاڵاكی هێزە ناوەكییەكان بتوێنەوە ) گومان دەكەم، وەرگێڕەكە خۆشی لەو وەرگێڕانە و ئەو پەڕەگرافە بگات، كە پۆپەر باسی چی دەكات و مەبەستی چییە. وەرگێران بۆ ئەوەیە ئەو زمانەی بۆی وەرگێڕدراوە، خوێنەرەكانی لە ناوەرۆك و گوتاری بابەتەكان بگەن. ڕەنگە خوێنەرانێك، ئەم تێنەگەیشتنەی ئێمە، بۆ ئاستی هوشیاریی و خوێنەوەی ئێمە بگەڕێننەوە، بەڵام گەر خۆیان كتێبەكان بخوێننەوە، دڵنیام بۆچوونێكی دیكەیان دەبێت. چۆن دەبێت كەسێك كتێبی فەیلەسوفانی دنیا وەربگێڕێت، كە لە نێو خوێنەرەكانی نەتەوەكەی خۆشی وەك وەرگێڕ نەناسراوە و بەرهەمی نییە؟ ئەم گەڕەلاوژێیە لە هیچ وڵاتێكی دنیا هەیە ؟ زۆربەی ئەو وەرگێڕانەی لە زمانانی دیكەی جیهان بۆ كوردی دەكرێن، لە زمانی دووەم و سێیەمەوە دەكرێن، لە كاتێكدا وەرگێڕان ئەگەر لە زمانی یەكەمەوە نەبێت، نە برێفێكتە، نە جێی بڕوا، چونكە لەو كاتانەدا ئەگەری دەستكاری و گۆڕانكاریی هەیە و ئەمەش دەچێتە خانەی ناپاكی وەرگێڕانەوە. جێگەی داخە كە زۆربەی هەرە زۆری وەرگێڕەكانی ئێمە، لە ئاستی فەرهەنگی و نەتەوەیی و نیشتمانی، بەرهەمی نووسەرانی نەتەوەكەی خۆیانەوە هەست بەبەرپرسیاریەتی ناكەن و ڕۆڵی نەتەوەییانەی خۆیان وەك وەرگێڕ، لە ئاستی زمان و بەرهەمی نەتەوەیی خۆیان نابینن. ئەوان ئامادەن كتێبی نەناسراوترین نووسەری دنیا، بێ ماناترین شیعر و ڕۆمان وەربگێڕنە سەر زمانی كوردی، بەڵام بای ئەوە ڕوحی خۆبەخشیان تێدا نییە، یەك شیعر و چیڕۆك، یەك بابەتی فۆلكلۆری، مێژوو، حیكایەت و داستانێكی میللی كوردی وەربگێڕنە سەر زمانەكانی دیكەی دنیا. هیوا قادر بە تەنها، لە دەزگای جەمال عیرفان، تەنها لە ماوەی سێ ساڵدا، یانزە ڕۆمانی لە زمانی سویدی بۆ كوردی وەرگێڕاوە، هەر ئەو وەرگێڕە، لە دەزگای سەردەمیش هەر لەماوەی ئەو سێ ساڵەدا واتا (2021 _2024) چەندین ڕۆمانی لە زمانی سویدی وەرگێڕاون. ئەرك نەبێ با ئەو وەرگێڕە ناوی یەك نووسەری سویدیمان پێ بڵێت كە نەك یەك كتێب، بەڵكو یەك دێڕی نووسەرێكی كوردیشی لە ماوەی دە ساڵی ڕابردوودا وەرگێڕابێت با ناوی دەزگایەكی چاپ و وەرگێڕێكی سویدیمان پێ بڵێت كە لە سوید لە ماوەی نەك سێ ساڵ، بەڵكو سی ساڵیش، پێنچ كتێبی نووسەرێكی كوردی كردبێتە سویدی . ئایا بەرهەمی نووسەرانی كورد شیاوی ئەوە نییە وەربگێردرێنە سەر زمانەكانی دیكەی دنیا ؟ ئەم گەڕەلاوژێ و بێ بەرنامەیە لە كوێ هەیە؟ ئەمە لە هەر وڵاتێكی دنیا بێت، لێپرسینەوەی فەرهەنگی لەگەڵ وەرگێڕەكان دەكرێت و دەخرێنە بەردەم ئەو پرسیارەی كە تۆ چیت لە زمانی نەتەوەیی خۆت بۆ زمانەكانی دیكەی دنیا وەرگێڕاوە؟ چەند بەرهەمی نووسەران و ئەدەبی نەتەوەكەی خۆت بە دنیا ناساندووە ؟ چەند مێژوو، لاپەرەی تێكۆشانی گەلەكەت، فەرهەنگ و زمانی نەتەوەكەت بە دنیا ناساندووە؟ مەگەر هیچ نەتەوەیەك لە دنیادا، بە قەد ئێمەی كورد پێویستیان بەوە هەیە بەرهەمەكانیان وەربگێردرێن؟!

*ئەم بابەتە لە ڕۆژنامەی هەولێر ژمارە (4147) لە 8/9/2024 بڵاوكراوەتەوە.

نۆڤلێتی شەترەنج یەکێکە لە کارە جوانەکانی رۆماننووس و نووسەری ناوداری نەمساوی شتێفان تسڤایگ، ئەم نۆڤلێتەی چ لە رووی شێواز و چ لە رووی ناوەڕۆکەوە، مایەی گرنگی پێدانی جیهانە. نووسەر هەوڵیداوە لە رێگەی نۆڤلێتێکی بچووکەوە، باسی گەورەترین تاوانی نازییەکان بکات کە دەرهەق بە گەلی جوو کردوویانە. دیارە زۆر باسی چەتەگەریی و بەربەریەتی رژێمی ئەڵمانیا لە جەنگی دووەمی جیهانی کراوە، چۆن بە دڕندەترین شێوە پەلاماری گەلان و نەتەوەکانی ئەوروپایان داوە، بەڵام ئەم نۆڤلێتە باسی لایەنێکی تری ئەو تاوانانە دەکات و دیوێکی ناشیرین و دژە مرۆیی تری ئەم رژێمەمان پیشان دەدات.

ناوەڕۆکی نۆڤلێتەکە

میرکۆ چینتۆڤیج کوڕی بەلەوانێکی هەژارە، گوندەکەیان، گوندێکی دوورە دەستە لەسەر رووباری دانۆب لە یۆگۆسلاڤیای پێشوو. لە تەمەنی 12 ساڵیدا باوکی دەمرێت، دواتر قەشەی گوندەکە، ئەرکی بەخێوکردن و پەروەردەکردنی دەگرێتە ئەستۆ، میرکۆ خوێندکارێکی تەمبەڵ بوو، بۆیە بە ناچاری قەشەکە لە ماڵەوە هەوڵ دەدات فێری خوێندنی بکات. هەوڵی زۆری لەگەڵ دەدات تاوەکو پیت و ژمارەکانی فێر بکات، بەڵام بێسوودە، مێشكی کوڕەکە هیچ وەرناگرێت. راستە منداڵێکی ئارام و بێدەنگ بوو، بەڵام هەتا بڵێیت تەمبەڵ بوو، هەتاوەکو کارێکیان پێ نەکردایە، هیچی نەدەکرد، ئەمەش قەشەکەی نیگەران و خەمبار کردووە. هەمووکاتێک قەشەکە لەگەڵ هاوڕێیەکی شەوانە یاریی شەترەنج دەکەن، میرکۆش بەبێ دەنگی بە دیاریانەوە دادەنیشێت.

شەوێکیان قەشەکە لەگەڵ هاوڕێکەیدا یاری دەکەن، لەپڕ بۆ مەراسیمی مەرگی ژنێک بانگدەکرێت، هاوڕێکەی خەریکە بڕوات، بەڵام سەیری میرکۆ دەکات، بەوپەڕی جدیەتەوە سەیری شەترەنجەکە دەکات، ئەویش پێیدەڵێت، دەزانیت یاری بکەیت؟ ئەویش سەری بۆدەلەقێنێت. دواتر کە یاری دەکەن، بەرچووی میرکۆ دەردەکەوێت. ئەمەش دەبێتە موژدەیەکی گەورە بۆ ژیانی ئەم مێردمنداڵە، ئیتر قەشەکە کە دەگەڕێتەوە، باسی زیرەکی میرکۆ، بۆ هاوڕێکەی دەکات. دواتر دەیبەن بۆ شارۆچکەکە و لەوێ لەگەڵ کۆمەڵێک یاریزانی بەهێزی شارۆچکەکە یاری دەکات و لە هەموویان دەباتەوە، لێرەشەوە ئیتر بەرچووی ئەم مێردمنداڵە دەردەکەوێت و لە ماوەیەکی ئێجگار کورتدا ناوبانگی هەموو یۆگۆسلاڤیا و دواتری جیهانیش دەگرێتەوەو دەبێتە بەهێزترین و بەناوبانگترین یاریزانی شەترەج لە هەموو جیهاندا.

هەتاوەکو شەوێکیان لەسەر کەشتیەک کە لە نیویۆرکەوە بەرەو بۆینس ئایریس دەڕوات، کۆمەڵێک کەس دەناسێت و یارییان لەگەڵدا دەکات، یەکێکیش لەوانە: بەڕێز «ب» کە خەڵکی ڤییەننایە و پارێزەرێکە، لە بنەماڵەیەکی ناوداری جووی نەمساوییە، بەڵام بە داگیرکردنی نەمسا لەلایەن ئەڵمانیاوە، ئیتر ژیانی ئەم پارێزەرە گەنجە دەبێتە دۆزەخ و دەستگیر دەکرێت.

لە زاری بەڕێز «ب» ەوە دەڵێت:

«من لەگەڵ کۆمەڵێکی دیکە نەبووم کە تۆڵە لە جەستە و رۆحیان دەکرایەوە، بەڵکو لەگەڵ کۆمەڵێکی دیکە بوو، ئەو گرووپەی نازیەکان چاویان لە دەرهێنانی پارەو زانیاریی گرنگ بوو لێیان. بڕوانە لاپەڕە 52

ئەم پارێزەرەو کۆمەڵێک کەسی تر لە دوو ژووری میوانخانەی میترۆپۆل، کە گەورەترین میوانخانەی ڤییەنا بوو، دەستگیر دەکرێن.

لێرە بۆ ماوەیەکی زۆر بەڕێز«ب» بەتەنها دەخرێتە زیندانێکی ئینفرادییەوە، ئیتر بە تەواوەتی ژیانی تێکدەچێت، هەتاوەکو رۆژێکیان کاتێک دەچێت بۆ ژووری لێکۆڵینەوە، دەتوانێت کتێبێک بدزێت کە ئەویش کتێبی «فێربوونی شەترەنج»ە. ئیتر ئەم کتێبە ژیانی لەو بێدەنگی و بۆشاییە رزگار دەکات و دەستدەکات بە یارییکردن لەگەڵ خۆی. پاشماوەیەک هێندە یاری لەگەڵ خۆی دەکات، تووشی حاڵەتێکی دەروونی خراپ دەبێت و دەبرێت بۆ نەخۆشخانە. لێرەش پزیشکێکی باش، دەتوانێت لە چنگی نازییەکان رزگاری بکات. پاشان شەوێکیان لەسەر کەشتییەکە ئەو کەسانە دەناسێت، لەگەڵ میرکۆ دەکەونە یارییکردن. بەڵام بەهۆی باری خراپی دەروونییەوە، یارییەکە بە میرکۆ دەدۆڕێنێت، ئەمەش کۆتایی نۆڤلێتەکەیە.

بابەتە گرنگەکانی ناو رۆمانەکە

ئەم رۆمانە باسی کۆمەڵێک بابەتی گرنگ دەکات لە پێش هەموویانە: (چەتەگەریی و دڕندەیی رژێمی نازی ئەڵمانیا، شێوازی کوشتن و ئازاردانی خەڵکی بێتاوان بەتایبەتی جووەکان.) بەڵام لە هەموویان گرنگتر باسی « شەترەنج، زیندانی ئینفرادی» پانتایی گەورەی رۆمانەکە پێکدەهێنن.

شەترەنج
هەر لە ناوی رۆمانەکەوە هەست بەوە دەکەین یاری» شەترەنج» پانتایی گەورە لەم رۆمانەدا داگیر دەکات، لە چەندین شوێندا، باسی شەترەنج و یاسا و رێساکانی ئەم یارییە گرنگە دەکات.

-شەترەنج تاکە یارییە بەسەر ستەمی چانسدا سەردەکەوێت و خەڵاتەکەی تەنیا دەبەخشێتە رادەی ژیری مرۆڤ، یان باشترە بڵێین بە جۆرێکی دیارییکرا و لە بەهرەو زیرەکی. بڕوانە لاپەڕە 23

شەترەنج تاکە یارییە کەسەر بە هەموو گەلان و هەموو سەردەکەمانە، کەس نازانێت ئەو خوداوەندە کێیە کە بەخشیویەتی بە جیهان. بڕوانە لاپەڕە 23

زیندانی ئینفرادی

لەپەنا شەترەنجدا، زیندان بەتایبەتی زیندانی ئینفرادی، پانتایی گەورە لەم رۆمانە داگیر دەکات، نووسەر زۆر شارەزاییانە توانیویەتی وەسفێکی گشتگیری ئەو زیندانانە بکات، کە دەخرێنە زیندانی ئینفرادییەوە.

-هیچ شتێک نییە بیکەین، هیچ شتێک نییە سەیری بکەین، هیچ شتێک نییە گوێی لێ بگرین، جگە لە بۆشاییەکی سەرگێژکەر هیچ شتێک نییە لە دەوروبەرمان، بێووچان بە ژوورەکەدا دەسووڕاینەوە، بەردەوام لە بیرکردنەوەدا بووین. بڕوانە لاپەڕە 52

هیچ شتێک نەبوو ئەوەی هەبوو عەدەبم بوو لە باڵاترین فۆرمی خۆیدا. بڕوانە لاپەڕە 58

دوا قسە

بەدڵنیاییەوە ئەم نۆڤلێتە یەکێکە لە کارە جوان و ناسراوەکانی ئەم نووسەرە ناسراوەی نەمسا و جیهان، ئەوە مایەی دەستخۆشییە، کە ناوەندی رۆمان کۆمەڵێک بەرهەمی ئەم کەڵە نووسەرەیان کردووە بە کوردی، هیوادارم لە داهاتوودا بتوانم نۆڤلێتێک یان بەرهەمێکی ئەم کەڵە نووسەر بکەم بە کوردی.

لێم دەپرسی ناوت چییە؟ سوپاست دەكەم! ساڵێكی تەواوم لەم شارەدا بەسەر برد، هەموو ڕۆژێ لەسەر ئەم جێیە دادەنیشم، تا ئەو سەعاتەی كەسێك لێی نەپرسیوم»ناوت چییە؟«.. هەرگیز، تۆ یەكەمین كەسی.. بۆیە سوپاست دەكەم، خوا لەسەر بەدەنێكی ساغ ڕاوەستاوتان بكا، هیواداریشم نەگەیە ئەو ڕادەیەی منی گەیشتوومەتێ.
ئایا برسیم؟ تینووم؟ نەخێر، تەماشای ڕووی دەرەوەم بكە بێ عەیبم دەبینی. كچەكەم شووی كردووە و لە گوندیدا دەژی. منداڵەكەی لەو پەڕی تەندروستی دایە، مێردی سەرۆكە… كوڕەكەم لە وەزارەتێدا پێی دەڵێن گەورەی ئەندازیاران شایەدنامەیێكی بە قەوارەی چەرچەفێ هەیە، ئۆتۆمبیل دەیباتە سەر ئیش و ئۆتۆمبیل دەیهێنێتەوە، ژنەكەی پزیشك و فەرمانبەرە و مووچە وەردەگرێ، لە حەوزێكی فەخفووری بۆرسلانیش دە ئاوێ دەكەون، خواردنم ئەمما خواردن، جێ و بالنگانیشم ئەمما جێ و بالنگان، لەگەڵ ئەوەشدا حاڵم لە ماڵێدا حاڵ نییە، تابڵێی خەراپە، بەڵام چار چییە؟ لێی دەكشێمەوە، دەبنیسێم و دەتوێمەوە، نە تام لە خواردنێ دەكەم نە دەتوانم لە بیرەخەوێ ڕابچم، سەرەڕای ئەوەش گەلەك خەڵەت و پەڵەتم لە مێشكدا دەخوڵێنەوە كەسێ نابینم بۆی بگێڕمەوە..
بیگێڕمەوە؟ كەواتە پێم دەڵێن دەبەنگە و بەڵكو شێتیش، سەیرێكی ئەم نموونەیە بكە: شتێكی سادە و ساكار (ماست). بە كیرچی كوڕم وت: كوڕم كیرچ لێم گەڕێ بابچم ماست بكرم، لێم گەڕێ تاكو ڕابێم وەك ئینسانێك كە خەڵكی دەبینێ و دەیبینن، كە بانگی دەكەن فێنك دەبێتەوە، مەگەر وانییە؟ وەڵامی دایەوە: ـــ ناچی. لەوانەیە ئاگات لە خۆ ببڕێ ئۆتۆمبیلێ شتێ خۆت پی دادا، ئەو وەختە كێ قوڕ بەسەری خۆی دەكا،(من). وەك وتم لە ماڵەوە دانیشە و چی بە چاك دەزانی ئەوەی بكە!
جا لە ماڵەوە چ دەكەم، ماڵێكی گەورە ئەسپی تیا تاودە، پانسیۆنێكی تەواوە، ڕێك و پێك لە ژوورەوە ڕازاندراوەتەوە، هەموو شتێكی تێدایە، مافور لە پاڵ مافورییە تا لە ڕۆیشتنا ساتمە نەبەی، عاردە دارینەكەی لووس و خلیسكانە هەر لەسەری بجوولێیتەوە دەكەوی. ــ لە ژوورەوە پاڵ كەوە ــ، كوڕەكەم دەڵێ لە ژوورەوە پاڵ كەوە، بژی، بخۆ، بخۆرەوە و بیر لە هیچ مەكەرەوە!! ئەی هاوار! چۆن بژیم؟ لەگەڵ كێ؟ لەگەڵ مێز؟ یا لەگەڵ سندووقی نوینان؟! ئەو خۆی و ژنەكەی ئێواران نەبێ نایەنەوە، لەگەڵ گەردی بەیانیشدا وەدەر دەكەون كە دەشگەڕێنەوە لە پاڵ یەكدی ڕوو بە سندوقەكەی شەیتان دادەنیشن فلیمێ ببینن، كە وەختی نووستنێش دادێ پێكەوە پێم دەڵێن هەستە.. شەوباش، شەوت باش خواحافیز، شەوێكی خۆش… ئا بەو جۆرە وشانە ساڵێك و ــ ئەوەندەیە پێك دەگەین و لێك جودا دەبینەوە، تەنانەت كە منداڵەكەیان لە ماڵەوە بێ چاكترە، یاری لەگەڵ دەكەم، چاوەدێری دەكەم، بەمەیش تەمم لەسەری پەرت دەبێ بەڵام بووكە چۆلیەكەم ـــ خوای لێ ڕازی بێ ــ لە باخچەی منداڵانی داناوە، ئیتر هەفتەی جارێك نەبێ نایبینم… هەموو یەك شەموومانێ. دەزانی بۆ چی ناردوویەتیە باخچەی منداڵان؟ تاكو وشە و قسەی دێهاتم لێ فێر نەبێ، تا زمانی لەنگ نەبێ كەمن بە شێوەی گوندی لەگەڵی دەدوێم. لەو باوەڕەدای بازێ جنێوو منێوم فێر كرد بێ؟ نەخێر، تەنها لە پێش ئەو قسەیێكم لەگەڵ كرد لە باتی ئەوەی بڵێم (دار) پێم وت (شووڵ).. منیش مەبەستم لە دارێكی باریكەلە بوو كە بۆ لێدان بە كاری دەهێنین، ئێمە لە گوندی پێی دەڵێین(شووڵ)، لەبەر ئەوەی باریكەلەیە و لە كاتی لێدان دەچەمێتەوە، لە دەستی نەوەكەم نابوو ئەسپەكەی پێ لێ خوڕێ، وتم: ـــ ها كوڕم ئەو شووڵەی بگرە بەر نەبیتەوە دایكی قیژاندی:ـــ ئەو شووڵە چییە؟ بۆ نەت وت (دار)؟ تۆ بەم جۆرە وشانە زمانەكەی تێك دەدەی..!
ـــ: ئنجا بووكێ چی تێدایە، منداڵەكە ئەم جۆرە وشانەیش فێر دەبێ ــ(دار) بە ئەستوورەكەی دەڵێن، بەڵام باریكەكە پێی دەڵین (شووڵ)، ئەویش هەر لە دارەوە وەرگیراوە، لێی گەڕێ بافێری ببێ لەوانەیە پێویستی پێ بێ.
ـــ: نابێتە شوان تا پێویستی بە(شووڵ)ی تۆ هەبێ، كە دەگاتە ئەوەی خوێندنی دواناوەندیش تەواو دەكا زمان فێر دەبێ، ئەو كات بڕیاری پێویست دەدا.. بە هەر حاڵێ بێ، پێویستی بە (شووڵ)ی تۆ نابێ. هەر بە هۆی ئەم شووڵەیشەوە بوو
نێردرایە باخچەی منداڵان! بە مێردەكەیم وت: چاكتر وایە، من بگەڕێمەوە لادێ، منداڵەكەش بێتەوە ماڵێ. بەڵام ئەو كارەكەی بڕاندەوە و وتی: ـــ: هەرگیز! گەڕانەوە نییە.. دەگەڕێیەوە بەتەنێ بژی، تا بكەومە بەر زاروزمانی خەڵكی لادێ! (ناتوانێ بابی بەخێو بكا).. لێرە پاڵ دەوە، بخۆو بخۆرەوە و بیر لە هیچ مەكەرەوە. بخۆ! بەڵام ئاخر نە چێشتی گەرمكراوەی ناو قووتووم پێ خۆش نییە، ئەوەی لە قووتوو ئاخنراوە، كەبابی ناو قووتوو هەموو شتێك قووتوو كراوە، قووتوو دەكەنەوە و خواردن تێ دەكەن لە هەموو ئیشانیش وێرانتر بووكەكەم تیژاوێی بەسەر دادەكا.. كە چووە ئەڵەمانیا، دیتی لەوێ هەموو شتێك بە تیژاوێ دەخۆن، ئەویش هەستا ئامێرێكی ئامادە كردنی كڕی هەر تەواو دەبێ دروستی دەكاتەوە وەك بڵێی قەت تەواو نابێ، گۆشتی گوێلەكە، گۆشتی بەراز، شێخ مەحشی هەمووی تیژاوی لەگەڵ دایە، نە دەتوانی چەشنی ئەو دانە بناسییه‌وه‌ دەیخۆی، نە دەشتوانی نەیخۆی! ژنەكە تەبیات تیژ و مزوڕە مۆنج دادەگرێ.. جارێكیان بە (كیرچ)م وت:ـــ ـــ: دەبێ ئەو تیژاوەی لە بێن بەری! ـــ: بۆ؟ ـــ: چونكە سەبارەت بەوەوە گەدەم ئازارم دەدا..
ـــ: ڕاست دەكەی، ئەمەش مانای وایە كە تۆ تووشی قورحە بوویت بەیانی دەتبەم معایەنەت دەكەم. ئەگەر تووشی بووبی دەیبڕن. ـــ: بمبە! بمبە بەڵكو بمبڕن.. چی دەبێ باببێ، با بمبڕن با سكم هەڵدڕن، بەڵام با لە تیژاوێم ڕزگار بكەن، جارێكیان حەزم چووە ئەوەی نەختێ سیر و خوێ بكوتم و لەگەڵ سركە خۆراكێكی ئینسانی بخۆم، ئەو ژەمە وەك دەرمانی یەكساتە بوو بۆم لە دوای تیژاوی بەڕێز، دووبارە و سێ بارەم كردەوە، بەڵام جارێ بەسەهوو چووم لە بیرم چوو پەنجەرەكان بكەمەوە، دیار بوو دكتۆرەش بۆنی سیری كرد بوو، وتی: ــ بۆنی چ كەلاشێكە ئەم بۆنە؟ نەمتوانی درۆ بكەم، پێم وت: سیر. ـــ: جا سیر لێرە چی دەكرد؟ ـــ: ئۆ.. وەڵڵاهی چیت لێ بشارمەوە جنیم و خواردم. (كوڕەكەم دەكوتم)… چ هات و هاواری نەكرد لەگەڵ ئەوەی پڕیشكیشی دەهاوێشتن، نەی قیژاند، ئەو بەو جۆرەش نییە ئەوەندە سادە بێ.. هێمن و لەسەرخۆ دەپەیڤی بەڵام بە شێوەیەك، داغی دەكردم. ـــ: زۆرباشە! بەخوا جوانە، بەخۆ و بە كیرچی ئەم ناو ماڵەمان لە چوار قوڕنەی دونیایێ كۆكردووه‌تەوە، تۆش دێی بە سیری گوڵاوپژێنی دەكەی، كانتۆرەكە بۆگەنی كردووە، دارتاشێ بانگ دەكەم بیگۆڕێ، ئیتر لەمەو دوا هەرگیز ناتوانم پێشوازی له‌ میوانان بكەم. دوای كۆششێكی زۆر ڕازیم كرد كەنتۆرەكە تێك نەشكێنێ، پێم وت: ئەمجارەش چاو لە هەڵەم بپۆشە ئیتر جارێكی تر چاوت بە سیری ناكەوێتەوە. با ئاشت بینەوە!
ئاشتی.. جا بۆ ئاشتی؟! دوو جارانم بەشداری شەڕ كردووە، جاری یەكەم لە پێشەوە بووم و لە جاری دووەمیشدا لەگەڵ ئەوانەدا بووم ئازووقەمان بۆ كەتیبەكە ڕەوانە دەكرد، ئەوەشت پێ بڵێم لە شەڕدا، نە ترساوم و نە مردوویشم، بەڵام دەتوانم بڵێم كە مرۆڤ دەشێ بە هۆی (ئاشتی) یەوە لەسەرخۆ بمرێ. مەسەلەكەت بۆ ڕوونتر دەكەمەوە: ـــ مرۆڤێ لە ماڵێ دابنێ، وازی لێ بێنە بێ كارو كاسبی، هەموو شتێكی بە تیژاوێ دەرخوارد بدە باسی بایێی بە بارانێ بۆ بكە.. حەیاتی لێ دەبڕێ!!
بە كیرچم وت: ـــ: كە بۆ كردنەوە و داخستن دەچیتە لای بناوانێ، هەندێ قەدی (شۆڕەبی)م بۆ لەگەڵ خۆت بێنە سەبەتەی پێ دروست دەكەم. كوڕەكەم وتی: ـــ: تۆ سەبەتەی خۆتت دروست كردووە، بۆ خۆت بە ڕەحەتی دانیشە و لە دوو ئەوەی بە بە چاكی دەزانی! (بەڕەحمەت) بێ هەر لە دایكی دەكا، قسەیەك دەكا لێی نایێتە خوارەوە تەنانەت ئەگەر چەند ساڵێكیشی بە سەردا تێپەری بێ.. قسەیێكی كرد لێی پەشیمان نابێتەوە. ئەو ئەندازیارە و تەنها لە ژماران دەگا،(2) لە لای هەر دەكاتە (2)، سفریش هەر سفرە، لەوەی زیاتر قسەی قۆڕە.. (شەو شاد، ڕاكشێ بەڵكو خەوت لێ بكەوێ)! راكشێ بەڵام نەنووی، هەر پاڵ دەكەوم و ناكەوم هەست بە گێژی و سەرسووڕان دەكەم.
با حاڵی خۆمانت بۆ بگێڕمەوە! پێم دەڵێن، بابە بۆچی ئێمە لەگەڵ ئەوەش وێكڕا لە جێگایێكی دەژین و لەسەر یەك خوانیش دەخۆین لە یەكتری غەریبین؟ ئێمە بە ڕادەیەك غەریبین لە یەكتری، كە ئەوان ڕازی نەبوون مناڵەكە بە ناوی من بكەن، چونكە ناوی من (ئیگنات)ـە و منداڵەكانیش بە(گاتیۆ) بانگی دەكەن، ناویان نا (كراسیمیۆر).. ناوێكی نوێیە. بە باپیریتیان دەگوت (گاتیۆ)، بابیری باپیریشت ناوی (گاتیۆ) بوو، هەردووكیشیان ژیانێكی پڕ خەباتیان لەگەڵ یاخی بووەكانی (هایدۆت) دا بەسەر برد، بەشداری گەلەك شەڕانیان كرد، ناوێ گەیاندبووینەوە یەك و هەردووكیش بەنهێنی لایەنگیری شۆڕشگێڕەكان بوون.. ئەوەتا ئێستاش نەوەكەیان ناوی دەنرێ (كراسیمۆر). با لە ناوەكە بگەڕێین، ئەوەتا باوكی وازی لە (ئگناتۆن) هێناوە و بووەتە (ئیگناتیڤ)، تەنانەت لەدەلیلی تەلەفۆنیشدا نووسیویەتی: ئەندازیار (كیریل ئیگناتیڤ). زەنگی تەلەفۆن لێ دەدا هەڵی دەگرم: ـــ: كێتان دەوێ؟ ـــ: هاوڕێی ئەندازیار (ئیگناتیڤ)! كە هاتەوە بەرەو ڕوو پێم وت: ـــ: شۆرەتی خێزانەكەم (ئگناتۆڤ)ـە، ئەمەش لە مێژە لە دادگادا تۆمار كراوە، لەبەر خاتری ئەم خێزانەیش چوویتە زانكۆیێ و ئەندازەت خوێند و وات لێ هات سواری ئۆتۆمبیل ببی، ناوەكەی ترت لە كوێدا هێنا، یا لە خێزانەكە بێ بەری دەبی و لە ڕۆژنامەی ڕەسمیش بڵاوی دەكەیەوە، یا ئەوەیە ناوم ناگۆڕی و بێزی لێ ناكەیەوە!
گەلەك جاران جوابی داومەتەوە، بەڵام ئەمجارە فززەی نەكرد لەگەڵ ئەوەشدا ئازایەتی من دادی نەوەكەمی نەداو ناوی هەر بە (كراسیمۆر) مایەوە. جا ئەمە سەركۆڵێكی بچووكە، هی گەورەتریش هەیە كە جارێكیان. وەریان چەرخاند، كونێكی ترسناكی لە هەستمدا كردەوە. ئەوێ شەوێ، دوو سەعات بوو بێنی تەنگ كرد بووم، لە خۆم دەپرسی: بۆچی ماڵی خۆم لە گوندی بەجێ هێشت و هاتم گۆشە گیری ئەم قەفەسە زێڕینەی بووم؟ بۆچی؟ بەڵام تۆ وەرە ئەوەی بە كوڕەكەم بڵێ، كە پێم دەڵێ: چ دەكەی لە گوندی بە تاقی تەنێ دەژی؟ چۆن دەتوانم تێی بگەیێنم، كە من لە ماڵێ دەبم لە گوندی، لە دڵێ جیهانێدا دەبم. لە بێستانێدا گێڵاس و كولەكە و پیواز و تەڕە و فێقی تر…. شتێ خوڕەی دێ، شتێكی تر هاشەی دێ، سێیەم دەبۆڕێنێ. پێش ئەوەی بێمە ئێرە دوو بەرخم هەبوون، دوو بەرخی سپی جەربەزە، فێر ببوون كە بە ماندوویەتی دەگەڕامەوە و لەبەر دەرگا دادەنیشتم، لەشم ئارەقەی لەبەر دەڕۆیی، لێم نزیك ببنەوە و بە زمان ئارەقەی بناگوێ و مل و هەرجێیەكی زمانی تێدا بسوڕابایەوە دەیان لێستەوە، لەگەڵ سوێریشی دەیان لێستەوە.. پفیان دەكرد، دەیان لێستەوە و پفیان دەكرد… وەك بڵێی بۆ خواردنی قوربانیەكی پیرۆز ئامادەم بكەن.. هەردووكم بۆ كوڕەكەم كوشتنەوە.. تاكو ئێستاش خۆم نەبەخشیوە، كە گوێیان لە كرانەوەی دەرگا دەبوو، دەستیان بە باڕەباڕ دەكرد، ئماع.. ئماع..مماع… شتێكت لەبارەی دەرگاكەت بۆ دەگێڕمەوە: چوارچێوەكەی كۆنە.. بەڵام قوڕسە و لە داری مازوو دروست كراوە، كە دەكرێتەوە جیڕەی دێ، كە دایشدەخرێ سییڕەی دێ.. هەندێ جار وەك (خاتوون سێمانكە) دەچریكێنێ هەندێ جاریش دەنگێكی كەرخی لێوە دێ… كە نەختێ دونیا شێدار دەبێ دەبۆڕێنێ، كاتێ دەكەوینە ناو گەرمایشەوە وشك هەڵدێ و سییڕەی تەواو لە (ئارگۆن)ی دەستی دەكا.. منیش لە سییڕەی دەرگاوە دەزانم، كەی باران دەبارێ و كەنگێ هەوا خۆش دەبێ.. تەنانەت وام لێ هاتبوو بە ئەندازیارەكەی كشتوكاڵم دەگوت: بەسە لاوە! بەسە، چیتر ئاوێ بەبنە مێوانەوە مەنێ.. سبەینێ دەبارێ.. ئەندازیاریش وەڵامی دەدامەوە: بەڵام ئێزگە شتێكی دی دەڵێ؟! ـــ: تۆ گوێ بۆ ئێزگەی خۆت ڕادێرە و منیش گوێ لە ئێزگە تایبەتیەكەی خۆم دەگرم. دەشبینینەوە.. كامەیان ڕاستتر دەردەچێ؟! وەكو منیش گوتم وا دەرچوو و باران باری، لەو كاتەوە وای لێ هات سەر كارەكە دەهاتە لای من هەوای ئەمڕۆ و سبەینێم لێ بپرسێ.. ئێستاكە ئەو دەرگایە ژەنگ هەڵدێنێ.. نە كەس هەیە بیكاتەوە، نە كەسیش هەیە گوێ له‌ گوفتاری بگرێ، نە یاوەر و خەمڕەوێنێكیشی هەیە… نامەیێكم بۆ ئاوەڵ زاواكەم ناردبوو، پرسیارم لێ كرد بوو خەبەرم بداتێ داخۆ ماڵەكە، بەتایبەتیش دەرگاكە وەكو خۆیان ماون؟… ئەویش ئەم نامە كورتەی خوارەوەی بۆ ناردبوومەوە: »سڵاوت لێ بێ ئاوڵ زاوا! چوومە تەماشای دەرگاكە، ئەوا ئێستاش پێت دەڵێم: دەرگا ساغ و سەلیم هەر لەجێی خۆیدایە..بەڵام نە وەك جاران گۆرانی دەڵێ و… نەسییڕەی دێ… بەڵكو وەك یەكێ بە ددانان جیڕە جیڕ دەكا، وەك سەگی پێكراویش نسكە نسكی دێ.. سەركار هەواڵت دەپرسێ، هەروەها خەڵكی گوندی هەموویان، لێت دەپرسن..« نامەكەم دایە دەست كوڕەكەم بیخوێنێتەوە، بەڵكو هەست بەوە بكا، كە من پێویستیم بە ماڵێیە و سووڕەی ناوك نیم بڕابم و فڕێ درابمە بیرێكی قووڵەوە.. ئایا دەزانی چی پێ وتم؟:
ـــ: ئێوەی پیر وەك منداڵانن، بە دوای حەسانەوەی خۆتان ناگەڕێن، جا چ كەسێ هەبێ بەڕووتانا بقیژێنێ، یاخۆد یەكێ بۆتان بژەنێ! ـــ: ئاخ.. من ئێستاكە لەكوێم؟ بڕۆ ڕێی خۆت بگرە! ئەوا سیر و تیژاو وەك یەكیان لێ هات.. هەر چەندی نەیشتوانم قسەی لەگەڵ بكەم، ئەدی قسە لەگەڵ كێ بكەم؟! لەگەڵ ئەوەشا حەزم لە قسە كردنە بەڵام نە جێگایەكی لەبار دەبینم، نەكەسێ هەیە لەگەڵی بئاخڤێم.. دەستەی جحێڵان لەباخچەكە دادەنیشن و قومارێ دەكەن..تۆزێ دوور دەكەومەوە، یەكتری دەئامێز دەگرن و بەماچان دەكەونە بەر یەكتر.. تۆزێكی دی دوور دەكەومەوە منداڵ و دایكان دەبینم، ئێرە كەسێكی هاوتەمەنمی تێدا نییە، بڵێ ی لەگەڵ ڕیزێ دابن یاخود دەیانبینی گەرما تەنگی پێ هەڵچنیون؟ نازانم.. بەڵام هیچیان نابینم، لەوانەیە تووشی یەكێكیان ببم، فەرمانبەرێكی بانق.. یا هەر بۆ نموونە (باش كاتبێ)،بەڵام تۆز قاڵێ لە قسەكانیانم بەدڵ نییە.. جارێكیان لەگەڵ سەرتیپێكی خانەنشین دا پێك گەیشتین، پێم وت: ئەم ساڵ وەرزی ڕەزان باش دەبێ، باخەوانەكانیش بە درێژایی ڕۆژێ ئاو بەباخچەكانیانەوە دەنێن، كەچی ئەو باسی (لێزەر)ی بۆ دەكردم: كەهەموو شتێ دەبڕێ: ـــ: (لێزەر) تۆپ لە نێو دەبا.. ئەگەر زوو یا درەنگ جێگای دەگرێتەوە ئیتر تۆپ ڕەش دەبنه‌وە. پاشان ئەوەی گێڕایەوە، كە چۆن تۆپەكەی بەتالیۆنێكی (ئینگلۆفەڕەنكسی) لە ناو بردووە.. باسی تەقینەوەی بۆمبای گەورە گەورەیشی دەكرد، داخی ئەوەیشی بوو بە كپی سەر دەنێتەوە!! وەك بڵێی ئەوەی كرد بووی لە پەلەكووتەی دوا هەناسە زیاتر نەبووە! ئەمە باسی شەڕی بۆ دەكردم، ئەوانی دیش باسی داوو دەرمان، كەی چاك بووەتەوە و چۆن سنگیان بە مەلحەمێ شێلاوە.. یان ئەو پەڕۆكەی دینكۆفی پرۆفیسۆر بۆی داناوە بەكاری بهێنێ. یەكێكیان خەڵكی گوندی (كراسنۆ) بوو ناوی (یۆگی یان یۆرگی) بوو، ئەوەی بۆ دەگێڕامەوە، چۆن هەموو بەیانیان وەسەر و پۆڕی خۆی ڕادێ.. تاكو پتری خۆین لە مێشكدا بگەڕێ.. لەگەڵ ئەوەشدا كە ڕەنگ و ڕوخسارت دەدی، زەرد هەڵگەڕاو، تەنانەت وات بە خەیاڵدا دەهات، بە درێژایی ژیانی تنۆكە خوێنێكی بەسەریدا نەگەڕاوە! ملی قەد قەد ببوو، چەناگەیشی دیار بوو ناوە ناوە دەلەرییەوە.. ئەگەر ئەو (یۆرگی) یەیان دەدایە دەستم و پێمەڕەیێكم لە دەست دەنا، ئەو كات دەتبینی چۆنی خوێن لە دەماراندا دەگەڕێ.. لەبەر ئەوەی ئەم ساڵیش هەر لێرە بووم، وام لێ هات هەستم بە ئێشێك دەكرد لە كڵاوەی چۆكم. ئیتر هاوارم كرد: ئەی هاوار هەی خودایە خەریكم دەمرم..! هەندەی دەرزی ئاژنم بكەن وایان لێ كردووم وەك بێژنگم لێ هاتووە.. دەم ئێشێ و قسەیش ناكەم. جارێكیان ئاوەڵ زاوەكەم تێپەڕی پێمەڕەیێكی پێ بوو: ـــ: بۆ كوێ؟ ـــ: پارچە زەوییەكیان لە هەرەوەزیێ داومەتێ، ئەوا ئێستاش دەچم تەختی بكەم، (وێنجە)ی بۆ پێچۆڵێ تیا دەچێنم، بۆ لەگەڵم نایێی؟ وەرە چ دەبێ با ببێ. لەگەڵی چووم.. كێڵگەكەمان تەخت كرد، بژارمان كرد، ئێوارە داهات، منیش هیچ ئێشێكم تێدا نەما.. وەك بڵێی كەسێ بە دەست لێی دەرهێنابم و لە بن خاكی نابێ. بەسەرۆكی كۆمەڵەی هەرەوەزیم وت: ئەوان ئاسا، پارچە زەوییەكیش بدە بە من، زۆر دەرد هەنە پێویستە پێی دەرمان بكەم. سەرۆك وتی:ـــ جا تۆ پارچە زەویت بۆ چییە؟ چیت پێ چاكە ئەوه‌ی بكە..!! بە سەرمدا قیژاند:ـــ مێرگێكی بەردراوم بدێ، ئەو وەختە پێت دەڵێم چیم پێ چاكە.. ئەویش ڕێزی لێ دەنام، چونكە من یەكێكم لەوانەی كە بەشداریان لە دامەزراندنی كۆمەڵەی هەرەوەزیدا كردووە. مێرگێكی دامێ، بەڵام دەزانی لە كوێ؟ لە بن كلكی كسۆكی..، لە چۆلەوارێكی بەیار و بێ ئاودا.. پێش ئێستا مێرگ بووە، وازی لێ هێنراوە زڕەگیا و وشترالووكی لێ شین بووە و، خاكەكەی خنكاندووە و زیانی پێ گەیاندووە.. ئیتر پێی بەسەردا نەهاتووە.. من خۆم بە پلەی یەكەم باخەوانم، لەگەڵ ئەوەشدا تەخسیریم نەكرد، زڕەگیا و بیژۆكم دانە دانە لێ بژار كرد، بڕینمەوە.. لە ڕەگەوە دەرم كێشان و دوورم فڕێ دان. مێرگەكەم پاك كردەوە، بەڵام لە ڕەگ و ڕیشەی (قرانیا) یێك هەڵنگووتم.. ڕەگی لە قووڵایی خاكدا گیر كرد بوو، نە دەهەژایەوە، نە دەشبزووت.. گەلێكی بە دەسكەپێمەڕان لەگەڵ خەریك بووم، بێ هوودە بوو. تەنیشتم كۆڵین، بەڵام ڕەق و بەگرێ بوو، توند توند خۆی بە خاكەوە گرتبوو نەیدەویست لێی بێتەوە، گشت لق و پۆپم بڕین، لقێك نەبێ چیدی پێوە نەما، لەگەڵ ئەوەشدا پێم دەرنەكێشرا. یەكشەممەیێك بەگژی داچووم، وەك ئەوەی بەگژ دڕندەیێك دابچم.. بڕیمەوە، بن كۆڵم كرد، هەناسە بڕكێم پێوە نووسا كەفم هەڵدا.. ئاخری دەرم كێشایە سەر زەوی. ئیتر مێرگ كەوتەوە هەناسەدان. لە جێی (قرانیا)یەكەشدا، دار گێڵاسێكم لێ چەقاند، (خۆخ و هەرمێ)یشم لێ ڕواند.. تۆی سێپەڕەیشم كۆكردەوە و زەوی یەكەم پێ تۆدا.. ئاوم پێوەنا و لێی گەڕام تا شین دەبێ.. لە جێژنی (قەدیس قووستەنتین)دا لەگەڵ ئاوەڵ زاواكەم چووین بژاری بكەین، تۆ بڵێ چیمان بینی؟؟ گوڵە سێپەڕە و خەشخاش تێكەڵ ببوون، بەری دارحەلووكە سوور ببوو، بۆنی گوڵان كە بەناو دارستان بڵاو ببووەوە، ئاپوورەی هەنگ و مێشی دیكەی عاشق بە گوڵی بۆ خۆی ڕاكێشابوو، باڵیان لێك دەدا و شیلەیان دەمژی.. ئاوەڵ زاواكەم بانگی كردم: دەی با دەست بە بژارێ بكەین.. ـــ: بژاری چی و حاڵی چی؟ ئەم مێرگە بژار ناكرێ، وازبێنە با هەنگەكان گۆرانی بڵێن و سوپاسی (گاتیۆ) بكەن. ئێوارێ بە سەرۆكم وت: ــ گەر دەتەوێ بزانی چیم پێ خۆشە، سبەینێ لەگەڵم وەرە دەچینە ناو مێرگەكە.. سەرۆك ڕازی بوو و چووین.
ـــ: ئا ئەوەتا، ئەوەی كە من پێم خۆشە جەنابی سەرۆك! ـــ: ئەمە شتێكی چاكە، بەڵام چاكتر دەبێ ئەگەر دێوجامەیێك لە شەرابی گەمزا (جۆرە مەیێكی هەرە چاكی بوڵگارانە) بە بەر چوكڵەی چاوانەوە بنرێ.. ئنجا لەسەر ئەو سێپەڕەیەدا پاڵ بكەوێ و قەڵێشت پێ بێ، لە دەور و بەریشتدا، قرچە قرچی كاریلەی برژاو بێ، ئەو حەلە بە چاكی دەزانم چیت پێ خۆشە… چاكە! من هەندێ چەوراییم پێیە.. دیار بوو ئەوەی پێی بوو دەری هانی و خواردی. پاشان بێ ئەوەی سەیری گێڵاس بكات، یا هەوایێكی پاك و بێگەرد هەڵمژێ لێیدا ڕۆیی!! بەم جۆرە وەك وتی وای نەكرد.. لەو ساوە من بیر لەوە دەكەمەوە كە پێم خۆشە. جارێكیان بە كیرچم وت هاوڕێی ئەندازیار! پێم دەڵێی ئەوەی بكە، پێت خۆشە، داخۆ دەبێ ئەوە چی بێ كە خۆشی لێ دەبینرێ؟ ـــ: دەپرسی چییە؟ ئەوەیە كە بنوی، بچیتە سینەما.. دەشبێ ئەگەر كەسێ هەبوو لەگەڵی بكەی یاری (تەرنیف) ــ جۆرە یاریێكی كاغەزی قومارە ـــ بكەی.. بەڵام زەوق و میزاجی بێگەردیش ئەوەیە دونیات بە گونان بێ و لە كوێ پسا لە وێی گرێ بدەیەوە. وتم:ـــ ئا ئەو زەوق و میزاجەی تۆ قسەی قۆڕە! تۆ دەزانی ئەو سینەمایەی هەموو ئێوارەیێ چاوی تێ نز دەكەیەوە چییە؟. ئەوە وەكو ئەو دۆنە وایە كە بەشووشەوە دەنووسێ.. سینەمای جوان ئەوەیە منی تیا دەژیم، وە ئەمما بایەخ بە هیچ نەدەی ئا ئەمەیان مردنە..؟! ـــ: شتێكی ئاسایییە خانەنشین بیت و بحەسێیەوە و بایەخ بەهیچ نەدەی. ـــ: نەخێر ئاسایی نییە ئادەمزادی زیندوو بایەخ بە هیچ نەدا.. ئایا پەلكۆكەیێك لەم سرووشتەدا هەیە خانەنشین بێ؟ نەخێر نییە و نایشبێ هەبێ.. قەتت گوێ لێ بووە، هەڵۆیێك خانەنشین كرابێ و هاتبێ لە دیار هێلانەكەی دانیشتبێ، زاری بەش كردبێتەوە فەرخە هەڵۆیەكان بە دەنووك مشكی دەرخوارد بدەن؟ »هەڵۆ« تا دوا هەناسەی دەفڕێ، ئینجا بۆ زەوی كەڵەواژی دەبێتەوە.. ئەوەم بۆ گێڕایەوە كە جارێكیان لە نزیك (سپییەئاو)ـە كەوە ڕوویدا: »وەختی پشوودانی نیوەڕۆم بوو، لە ژێر دارسنەوبەرێكدا پاڵ كەوتبووم، بەرخەكانیش دەورەیان دابووم، گوێم لە هاشەیێك بوو بەسەرمەوە، تەماشام كرد هەڵۆیێكم دی لە لای (برسنەك)دا دەهات تا دەشهات سەرەو خوار دەبووەوە تا گەیشتە سەرسەرم.. راپەڕیم ببینم چی بوو؟ سەیرم كرد باڵەكانی لەسەر مێرگەكەدا جووت كردووە و حەیاتی لەبەر بڕاوە بێ ئەوەی زامدار بووبێ یاخود نووكی دەخوێن هاتبێ… مرد بوو و دەشفڕی… ئا ئەوەیە شتی ئاسایی كوڕی خۆم لە كاتی فڕیندا بمری.. بەڵام تۆ لەو قەفەسەم بەند دەكەی دەمویست ئەوەی پێ بڵێم، لێ پێش ئەوەی بیدركێنم، جوویم و قووتم دایەوە…« كیرچ سەیرێكی كردم وام تێوەڕامابوو، دەتگوت یەكەم جارە دەمبینێ..! وتی: ـــ نەخێر.. دەتبەمە لای دكتۆرێك، پێم وایە كە تۆ مێشكت نەخۆشە! ـــ: لێم گەڕێ لەبەر و دختۆران، چاكتر وایە بۆ خۆت بچیتە سینەما!.. وام زانی لە قسەكانم دەگا، بەڵام دیار بوو تێی نەگەیشتبوو.. وشە بە گوێرەی ئەو وەك ژمارە وایە، دوو هەر دووە و سفریش هەر سفر…! من بەرەو مێرگی بەرفرەو كاكی بە كاكی دەچم.. ئەویش بەرەو بەغدا.. لە كوێ دەگەینەوەیەك؟ ئا ئەمەیە سەری كۆڵیوم و گێژی كردووم، وێنەی دار كۆڵێ بەسەرمەوەیە، دەسوڕێ و دەسوڕێ تا لە ئاگر و ئارەقەمدا نقوم دەكا… ڕەپێ دەبم پەنجەرەكە بكەمەوە هەوایێك بێتە ژوورەوە.. دەیكەمەوە و نایكەمەوەیش، هاڕە هاڕو ڤڕە ڤڕی مەكینان دێ: بڕ بڕبڕ.. بڕبوك.. قرڕڕڕ قڕڕ.. بوووم… ماتۆڕەكان هەر مەپرسە لە شەقامەكەدا چ زیقە زیقیانە، وەكو بڵێی زیقەیان لەناو دڵ و گوێی پیاویدا دەچەقێ، دەڵێم ئێستا كەڕ دەبم.. ژمارەی دانیشتووانی شاری (تۆڵشاف) خۆی لە ملیۆنێك دەدا، پارێزگاریشی لێیە و تیپێكی تەواوی سەربازیش.. بڵێی كەسی وای تێدا نەبێ ئەو هەزارــ تۆ بڵێ پێنج هەزار ــ ماتۆڕانە دوور بخاتەوە كە شاری تێك دەدەن و مرۆی كەڕ دەكەن؟؟ پەنجەرەكەم داخستەوە، سەرم خستە ژێر سنەوبەرەكە.. ئیتر لەو زیاترم تا ئێستا بە دەستەوە نەماوە.. شتێكی دیكەشم بەخەیاڵدا دێ ئەویش ئەوەیە هەڵبێم… تەنم حەزی لە هەڵمژینی بۆنی خۆڵی زیندوو و گەرمۆكەیە، چ قسەیش لەگەڵ كیرچ یا لەگەڵ بەفرگرەكە (سه‌لاجه‌) بكەی جیاوازی نییە! بەڵام ئەمەش ئەوە ناگەینێ كوڕەكەم خەرابە، نە‌و! ئەو بە دڵسۆزی و بە شەرەفەوە ئیشی خۆی دەكا، تەنانەت وا دێتە بەرچاو كە لە سكی دایكی نەبووە لە بەرمیلی دا هاتووەتە دەرێ، هەر بۆیە بۆنی بنیادەمی لێ نایێ، پتر لەوەی بۆنی بەنزینی لێ دێ.. ئەوەندەی قسەی بۆ بكەم سوودی نییە، وا ئەم پارچە كاغەزۆكەی بۆ دەنووسم: » كوڕم كیریل! ئەمن دەچمەوە گوندی، ئەوان نەمامان دەگوێزنەوە لە شوێنی تر بیڕوێنن…. تۆ منت هێنایە شار لەوێم بڕوێنی… پیر بووم كوڕم.. من ڕەگ و ڕیشەم لێرە نییە… ڕەگ و ڕیشەی من لەوێیە، لە گوندی. ئەوا منیش دەچمەوە بە دوایدا دەگەڕێم.. كە سیس دەبم و وشك هەڵدێم، بەچاوی كراوەوە دەچمە نێو گۆڕەكەم… بمبورە ڕۆڵەم! بە دوای منیش دا مەگەڕێ.. من بەرەو مێرگ و مێرغوزاری كاكی بە كاكی و فراوان ڕۆیشتم.. بەڵام تۆ، تۆیش بەردەوام بە لە ڕێگەی خۆت بەرەو بەغدایێ.
باوكت: گاتیۆ«

(*) له‌ ژماره‌ 2 ی ساڵی دووه‌می گۆڤاری (الاداب الاجنبیة)ی سوورییه‌وه‌
كراوه‌ به‌ كوردی.

حزبەکانی کوردایەتی بە قۆستنەوەی مەسەلەی کورد و بەکارهێنانی ئەم مەسەلەیە لە هەڵسوڕانی سیاسیاندا، ڕەسمیەتیان بە خۆیان داوەو خۆیان بەناوی کێشەکانی کوردستانەوە ناساندوە. دوای شەڕی یەکەمی کەنداو و هەڵبژاردنەکانی ساڵی ١٩٩٢، هەلێک هەڵکەوت لەئەنجامدا حکومەتی هەرێمی کوردستان دامەزراو هەر دوو پارتی و یەکێتی گەیاندە دەسەڵاتی سیاسی. هەرچەندە لە مێژوی هەڵسورانی سیاسیاندا خۆیان وەک نوێنەری چارەسەری ستەمی میللی و چەوسانەوەی خەڵکی کوردستان ناساندوە، بەڵام ئەم کێشەیە تا ئێستا نەک چارەسەر نەبووە، بەڵکو ناسیۆنالستەکان بەردەوام سەوداو مامەڵەی پێوەدەکەن و نانی لێدەخۆن و سامانی پێ کۆدەکەنەوەو هیچ کات نوێنەرایەتی ستەمی نەتەوایەتیان نەکردوە.
دوای ئەوەی جەنگی کەنداوی ساڵی ١٩٩١ فەراهەم بونی بۆشایی لە دەسەڵاتی سیاسی لە کوردستانی عێراق خولقاند، بووە هۆی باڵادەستی پارتی و یەکێتی، وەک دوو هێزی میلیشیا. لە لەشکرکێشیەکەی ساڵی ٢٠٠٣ی ئەمریکاوە بۆ سەر عێراق، خزمەتێکی بێوێنەیان بە ئەمریکا کرد، لە هەمان کاتدا دۆخێکی تەواو ئاواڵا کرایەوە بۆیان، کەلە رێگەی گەندەڵی و تاڵانچێتی و قاچاخچێتی و بازرگانی بە نەوتەوە سامانێکی بێ شوماریان کەڵەکەکرد، هێزەکانیان و دەسەڵاتیان لە دوو ناوچەی جیاوازدا بە ناوی زۆنی زەردو سەوزەوە لە ئاستێکی باڵادا چەسپاند و سنورەکانیان بۆ سامان پەیداکردن کۆنترۆڵ کرد.
شاراوە نیە بەشداریەکی جدیان لە پێکهێنانی حکومەتێکی نەتەوەیی و ئیسلامی و تائیفی و کۆنەپەرستی کرد لە عێراقدا، دەورو کاریگەری بەرچاویان لە چوارچێوەی پێکهێنانی دەوڵەتی عێراقدا بینی. بەڵام دوای سی ساڵ زیاتر لە دەسەڵات و ٢٠ ساڵ دوای لەشکرکێشی ئەمریکا، حکومەتی هەرێم و بارزانی و تاڵەبانی، دیدێکی ڕوونیان بۆ داهاتووی خۆیان نییە و لە نێو گێژاو و قەیرانێکدا گیریان کردوە، نازانن بە کوێدا دەیان بەن و چۆن سەردەردەهێننەوە. ئێستا جگە لە دابەزینی دەورو پێگەیان لە حکومەتی عێراقدا، لە هەمانکاتدا مەترسی لەدەستدانی پێگەو نفوزی سیاسیان لە ناو هەرێمیشدا چاوەڕوانیەکی تریانە.
شەڕی ناوخۆی نێوان پارتی و یەکێتی لە نێوان ساڵانی ١٩٩٤ بۆ ١٩٩٨، ئیعتباری هەردوو حزبی تێکشکاندو شتێک نەمایەوە بە ناوی حکومەتی هەرێم، تا دوای ساڵی ٢٠٠٣، کە توانیان لە پاڵ ئەو تاڵان و برۆیەی ئەنجامیان ئەدا، ئەو هەلەش بقۆزنەوە، بۆ پێکهاتن لەسەر ئەوەی کە چەند نمونەیەک لە شێوازێکی حکومەتی هەرێم ڕاگەیەنن، هاوکات لە ماوەی دوو دەیەی ڕابردودا نەوەیەکی نوێ لە هەردوو بنەماڵەی بارزانی و تاڵەبانی ڕۆڵی سەرکردایەتیان وەرگرتووە، بە مانایەک هەردوولایان کە بانگەوازێکی چەواشەکاریان بۆ دیموکراسی دەکرد، هەر بۆ خۆیان پوچەڵیان کردەوەو دەسەڵاتی بنەماڵەیان چەسپاند.
تا ناوەڕاستی ساڵی ٢٠٢٢، حکومەتی هەرێم نزیک ٤٥٠ هەزار بەرمیل نەوتی لە ڕۆژێکدا بەرهەم دەهێنا، کە زۆرینەی لە ڕێگەی بۆری سەربەخۆی هەرێمەوە لە ڕێگەی تورکیاوە هەناردە دەکرا. تەنها لە چارەکی دووەمی ساڵی ٢٠٢٢دا، فرۆشی نەوت لە کوردستانی عێراق کۆی داهاتی ٣.٧٧ ملیار دۆلاری بەدەستهێناوە. لەکاتێکدا تەنها لەسەدا ٤١ی ئەو داهاتانە گەیشتە خەزێنەی حکومەتی هەرێم. سەبارەت بە غازی سروشتیش، ئەو بەرهەمەی حکومەتی هەرێمی کوردستان دەیخاتە بازاڕەوە لە ساڵی ٢٠٢١دا ساڵانە گەیشتووەتە نزیکەی 5.3 ملیار مەتر سێجا.
بارزانی و تاڵەبانی وەک دوو هێزی میلیشیاو خاوەن دەسەڵات، سودێکی زۆریان لە هەڵکەوتەی جوگرافی و سنورەکان وەرگرت، کە وەک دوو کۆمپانیای قاچاخچی بۆیان بوو بە ڕێڕەوێکی بازرگانی ناوچەیی و شوێنی مەبەست. تورکیا کە تاکە سنووری وشکانی لەگەڵ عێراق بە هەرێمی کوردستاندا تێدەپەڕێت، گەورەترین هاوبەشی بازرگانی دەسەڵاتی بارزانیە، کە لە ساڵی ٢٠١٧ ئاڵوگۆڕی بازرگانی نێوان تورکیە و کوردستانی عێراق گەیشتە دوو ملیار و پێنج ملیۆن دۆلار، کە نزیکەی یەک لەسەر سێی کۆی ئاڵوگۆڕی بازرگانی ئەنقەرەیە لەگەڵ عێراقدا. بەهەمان شێوە یەک لەسەر سێی هاوردەکردنی عێراق لە ئێرانەوە – کە ساڵانە بە دوو ملیار و چوارسەد ملیۆن دۆلار مەزەندە دەکرێت – دەگاتە کوردستانی عێراق. جگە لەوەش 50%ی هەناردەی ئێران بۆ عێراق لە دەروازە سنووریەکانی ژێر دەسەڵاتی تاڵەبانی تێدەپەڕێت.
ئیدیعای خاوەندارێتی لە نەوتی هەرێم لەلایەن حکومەتی فیدراڵیەوە، حکومەتی هەرێمی کوردستانی ناچار کرد بەهۆی مەترسیە سیاسیەکانەوە بە نرخێکی کەم نەوت بفرۆشێت. جگە لەوەش ناکۆکیەکانی نێوان هەولێر و بەغدا لەسەر داهاتی نەوت و گومرگ لە ساڵی ٢٠١٤بەرەو خراپتر دەردەکەوت، ئەمەش وایکرد بەغدا پشکی حکومەتی هەرێم لە بودجەی نیشتمانی ببڕێت. لە ساڵی ٢٠٢٢ دادگای باڵای فیدراڵی عێراق بە فەرمی بڕیاریدا کە یاسای سامانە سروشتیەکانی حکومەتی هەرێم و گرێبەستە نەوتیەکان و هەناردەکردنی نادەستوریە. هەروەها حکومەتی عێراق سکاڵای یاسایی لەسەر تورکیە لە دادگاکانی ناوبژیوانی نێودەوڵەتی تۆمارکرد لەسەر ڕێگەدان بە “حکومەتی هەرێم” بۆ بەکارهێنانی بۆری عێراق-تورکیا بەبێ ڕەزامەندی بەغدا. لەکاتێکدا ئەم بابەتە دەنوسرا، دادگا هەڵوێستی عێراقی پشتڕاستکردەوە و تورکیای ناچارکرد هەناردەکردنی نەوتی هەرێمی کوردستان ڕابگرێت. بەم جۆرەش ئایندەی کەرتی سەربەخۆی وزەی حکومەتی هەرێم بە نادیاری ماوەتەوە.
سەرەڕای دەستکەوتە سەرنجڕاکێشەکانی بارزانی تاڵەبانی لە ماوەی ئەو سی ساڵەدا لە کەڵەکەکردنی سەرمایە، بەڵام بەبێ بایەخدان بە دامەزراندن و جێگیرکردنی چەسپاندن و جێخستنی حکومەتێکی یەک دەست و سەراسەری لە هەرێمدا، یان بەرگری نەکردن لە سەربەخۆیی کوردستان، ئاشکرایە دواجار مایەپوچ سەریان دەلەقێنن.
ئەم پرۆسیەی لە دۆخی ئێستای عێراقدا دەیبینین، کە هەوڵدانی جدیە بۆ ناوەندبوەنەوی عێراق و سنوردارکردنی دەسەڵاتی بارزانی و تاڵەبانی، لە چوارچێوەی کۆتایی دەورەیەکدایە کە ناوچەکە بەگشتی و عێراق بە تایبەتی، دەگوێزێتەوە بۆ دەورەیەکی تازە، کە هەوڵدانی کۆنترۆڵکردنی ئاسایشە بۆ سەرمایەگوزاری و چونە ناو دۆخێکی تازە لە گەشەی پرۆژە ئابوریەکان، بەبێ ئەوەی لەم پرۆسەیەدا حساباتێک بۆ حکومەتی هەرێم و دەسەڵاتی بارزانی و تاڵەبانی لە خاڵێکی دیاریکراودا جێگایەکیان بۆ دیاری کرابێت.
بەگشتی لەم ئاڵوگۆڕانەی ناوچەکە و جەختکردن و هەنگاونان بۆ ناوەندکردنەوەی حکومەتی عێراق، ڕۆشنە پێگەی هەرێم زیاتر خۆی لە پاشکۆبونی هەنگاوبەهەنگاوی بەغداوە دەبەستێتەوە، بارزانی و تاڵەبانیش ئەمەیان قەبوڵ کردوە، گرنگ ئەوەیە بۆیان دەسەڵاتێکیان هەبێت، بەهەرجۆرێك بێت سامانێکیان بۆ دابین کات، هەر بۆیە باسێک نەماوە لە بەکار هێنانی مەسەلەی کوردو دەوڵەتی سەربەخۆ.
لە ماوەی دوو دەیەی ڕابردوودا نیشانەکانی بازاڕی ئازاد و سیستەمی گەندەڵی بەربڵاو نیشان دەدەن. لەم نێوەندەدا دەستڕاگەیشتنیان بە سەروەت و سامان و کەڵەکەی سەرمایەیان پەیوەست کردوە بە دەسەڵاتی سیاسیەوە، تا لە ڕێگای دەسەڵاتی سیاسیەوە تاڵانی و بازرگانی و قۆرخکردنی تەواوی سەرمایە لە ژێر دەسەڵاتی خۆیاندا بەڕێوە دەچێت.
لەگەڵ بەرجەستەبونەوەی زیاتری دوو ئیدارەیی و گۆڕینی هاوسەنگی هێزی بارزانی و تاڵەبانی لە بەرامبەر حکومەتی عێراقدا، ئەوەی شایانی باسە لە دوای ڕیفراندۆمەوە سەرکردەکانی حکومەتی هەرێم بۆچونیان سەبارەت بە پێگەی خۆیان لە چوارچێوەی نەخشەکانی حکومەتی عێراقدا ناکۆکن، بەتایبەتی لەسەر چۆنیەتی گەڕانەوەیان بۆ بەغداد و مامەڵەی ئایندەیان لە پەیوەندیان بە حکومەتی عێراقەوە چۆن دەبێت، کە ناڕۆشن و ناتەبان، وەک ئەوەی لە چاوەڕێی قەدەرێکدا دۆشدامابن، چونەکە ئەزمونەکەیان بە شكست گەیاندوە، هەر بۆیە ئەو پرسیارەش لێرەدا دێتە پێشەوە، ئایا ئابوری هەرێم لەم کەین و بەینەی وابەست بون و پاشکۆبون بۆ بەرنامەو بڕیارەکانی حکومەتی عێراق و بە پشتبەستن بە هاوکاری دەرەکی و گواستنەوەی بودجە لە بەغداوە بۆ هەرێم، ئایا دەتوانن بمێننەوە؟، یان چۆن دەمێننەوە؟ واتە لە رێرەوی ئەم پرۆسەیەدا چۆن لەرێگەی دەسەڵاتەوە دابینی سامان و داهاتیان دەکەن، کاتێک دەسەڵات لە حکومەتی عێراقدا کۆنترۆڵی تەواوی جومگە ئابوریەکان بکات.!

زنجیرەی ١٥١

نەخۆشی کەسایەتی بریتییە لە کۆمەڵێك دۆخی دەروونی کە کاریگەری لەسەر شێوازی بیرکردنەوە، هەڵسوکەوت و پەیوەندی تاک لەگەڵ کەسانی دیکە دروست دەکاتن. ئەم نەخۆشیانە بە درێژایی کات پەرە دەسێنن و دەبنە هۆی کێشە لە ژیانی ڕۆژانە و پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکاندا.
لێرەدا نموونەیەك لەسەر خۆم دەهێنمەوە تاکو دۆخەکە زیاتر ڕوون بێتەوە بۆ ئێوە.

بۆ نموونە: ئەبڕاهام گەنجێکی ٢٦ ساڵەیە کە نیشانەکانی نەخۆشی کەسایەتی خود-شەیدایی (Narcissistic Personality Disorder) پیشان دەدات. ئەو:

هەستێکی زۆر بەرزی لە خۆبایی بوونی هەیە، خەیاڵی سەرکەوتنی بێ سنووری هەیە، پێویستی بە ستایش و سەرنجی بەردەوامی خەڵکی هەیە، کەم هاوسۆزی لەگەڵ هەستی کەسانی تر نیشان دەدات.

لە ڕووی زانستییەوە، ئەم جۆرە نەخۆشییە کەسایەتییە بە هۆی کۆمەڵێک فاکتەری ژینگەیی و ژێنەتیکییەوە پەرە دەستێنێت.

هۆکارەکان:

هۆکارەکانی نەخۆشی کەسایەتی ئاڵۆزن و زۆر جار تێکەڵاوێک لە چەند فاکتەرێکن:

بۆماوە- جینەتیك: لێکۆڵینەوەکان پیشانیان داوە کە هەندێک کەس لەوانەیە مەیلی زیاتریان هەبێت بۆ پەرەسەندنی نەخۆشی کەسایەتی بەهۆی فاکتەرە جینیەکانەوە.

ژینگەیی: ئەزموونە نەرێنیەکانی سەردەمی منداڵی، وەک پشتگوێ خستن یان دەستدرێژی، دەتوانن ڕۆڵێکی گرنگ بگێڕن.

کیمیایی مێشک: ناهاوسەنگی لە ماددە کیمیاییەکانی مێشکدا دەتوانێت کاریگەری هەبێت لەسەر گەشەی کەسایەتی.

کولتووری: هەندێک فاکتەری کولتووری دەتوانن کاریگەری لەسەر پەرەسەندنی نەخۆشی کەسایەتی.

نیشانەکانی نەخۆشی کەسایەتی دەگۆڕێن بەپێی جۆری نەخۆشیەکە، بەڵام هەندێک نیشانەی گشتی بریتین لە:

کێشە لە پەیوەندی دروستکردن و پاراستنی پەیوەندییەکان هەڵسوکەوتی نائاسایی یان توندوتیژ، هەستی بەردەوام بە نائارامی یان ترس، گۆشەگیری کۆمەڵایەتی، کێشە لە کۆنترۆڵکردنی هەست و سۆز، بیرکردنەوەی ناڕێک یان شێواو.

چارەسەرییە زانستیەکان:

چارەسەری نەخۆشی کەسایەتی بەپێی جۆری نەخۆشیەکە و تووندی نیشانەکان دەگۆڕێت. هەندێک لە چارەسەرە باوەکان بریتین لە:

دەرمان: دەرمانەکان وەک دژە خەمۆکی و دژە دڵەڕاوکێ دەتوانن یارمەتیدەر بن بۆ کۆنترۆڵکردنی هەندێک نیشانە.

چارەسەری دەروونی: چارەسەری ڕەفتاری-مەعریفی (CBT) و چارەسەری دیالێکتیکی ڕەفتاری (DBT) لە کاریگەرترین شێوازەکانی چارەسەرن.

چارەسەری گرووپی (group counselling) : ئەم جۆرە چارەسەریە یارمەتی نەخۆشەکان دەدات بۆ فێربوونی کارلێکی کۆمەڵایەتی باشتر.

ڕاهێنانی پەیوەندی کۆمەڵایەتی: فێرکردنی کارامەییە کۆمەڵایەتییەکان دەتوانێت یارمەتی نەخۆشەکان بدات بۆ باشترکردنی پەیوەندییەکانیان.

چارەسەری خێزانی: بەشداریپێکردنی ئەندامانی خێزان لە پرۆسەی چارەسەردا دەتوانێت کاریگەر بێت.

——————————-

سەرچاوەی بەکارهاتووی زانستی:

١-https://psychiatryonline.org/doi/book/10.1176/appi.books.9780890425596

٢-https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21195251/

٣-https://psycnet.apa.org/record/2018-00745-000

٤-https://psycnet.apa.org/record/2018-00745-023
٥-https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10786009/

ئایا کەسێک شارەزا نییە لە پرسە ئابووری و کۆمەڵایەتییەکان، بۆی هەیە بۆچوونەکانی لەسەر بابەتی سۆسیالیزم دەرببڕێت؟ من بە کۆمەڵێک هۆکار باوەڕم وایە بەڵێ.
با سەرەتا پرسیارەکە لە ڕوانگەی زانستییەوە لەبەرچاو بگرین. لەوانەیە وا دەرکەوێت کە جیاوازییەکی میتۆدۆلۆژیی جەوهەری لە نێوان فەلەکناسی و ئابووریدا نییە: زانایان لە هەردوو بوارەکەدا هەوڵدەدەن یاساکانی قبوڵکردنی گشتی بۆ کۆمەڵە دیاردەیەکی سنووردار بدۆزنەوە بۆ ئەوەی پەیوەندیی نێوان ئەم دیاردانە تا دەتوانن بە ڕوونی تێبگەن. بەڵام لە ڕاستیدا ئەم جۆرە جیاوازییە میتۆدۆلۆژییانە بەڕاستی بوونیان هەیە. دۆزینەوەی یاسا گشتییەکان لە بواری ئابووریدا بەهۆی ئەو بارودۆخەی کە دیاردە ئابوورییە چاودێریکراوەکان زۆرجار کاریگەرییان لەسەرە بەهۆی چەندین هۆکارەوە کە زۆر قورسە بە جیا هەڵسەنگاندنیان بۆ بکرێت. جگە لەوەش، ئەو ئەزموونەی کە لە سەرەتای قۆناغی بەناو شارستانی مێژووی مرۆڤایەتییەوە کەڵەکە بووە، وەک دەزانرێت- تا ڕادەیەکی زۆر کاریگەری هۆکارگەلێک بووە و سنووردار بووە کە بە هیچ شێوەیەک لە سروشتدا تەنیا ئابووری نین. بۆ نموونە زۆربەی دەوڵەتە گەورەکانی مێژوو بوونی خۆیان قەرزاری داگیرکاریین. گەلانی داگیرکەر، لە ڕووی یاسایی و ئابوورییەوە، وەک چینی باڵای وڵاتی داگیرکراو خۆیان جێگیر کردووە. بۆ خۆیان دەستیان بەسەر قۆرخکاریی خاوەندارێتی زەویدا گرت و لە ڕیزەکانی خۆیانەوە قەشەیەکیان دانا. قەشەکان کە لە ژێر کۆنترۆڵ و هەژمونی داسەڵاتدابوون، دابەشکردنی چینایەتی کۆمەڵگەیان کردە دامەزراوەیەکی هەمیشەیی و سیستەمێکی بەهایان دروست کرد کە لەو کاتەوە خەڵک تا ڕادەیەکی زۆر و بە شێوەیەکی نائاگا، لە ڕەفتاری کۆمەڵایەتی خۆیاندا ڕێنمایی دەکەن.
بەڵام نەریتی مێژوویی، ئەگەر بڵێین، هی دوێنێیە؛ لە هیچ شوێنێکدا بەڕاستی بەسەر ئەو شتەدا زاڵ نەبووین کە تۆرشتاین ڤێبلن (Thorstein Veblen) ناوی لێنابوو “قۆناغی تاڵانچی” گەشەسەندنی مرۆڤ. ڕاستییە ئابوورییە زانراوەکان سەر بەو قۆناغەن و تەنانەت ئەو یاسایانەی کە دەتوانین لێیانەوە وەریبگرین، بۆ قۆناغەکانی دیکە ناگونجێن. بەو پێیەی مەبەستی ڕاستەقینەی سۆسیالیزم بە وردی تێپەڕاندن و پێشکەوتنە لە دەرەوەی قۆناغی تاڵانکاری گەشەسەندنی مرۆڤ، زانستی ئابووری لە دۆخی ئێستایدا دەتوانێت ڕۆشناییەکی کەم بخاتە سەر کۆمەڵگەی سۆسیالیستی داهاتوو.
دووەم: سۆسیالیزم بەرەو کۆتایییەکی کۆمەڵایەتی-ئەخلاقی ئاراستە دەکرێت. بەڵام زانست ناتوانێت ئامانجەکان دروست بکات و تەنانەت کەمتریش لە مرۆڤدا بیانچێنێت؛ زانست زۆرترینی دەتوانێت ئەو ئامرازانە دابین بکات کە بەهۆیانەوە بۆ گەیشتن بە هەندێک ئامانج، بەڵام خودی کۆتاییەکان لەلایەن کەسایەتیی خاوەن ئایدیالی رەوشتی بەرزەوە بیریان لێدەکرێتەوە بۆ ئەوەی ئەم ئامانجانە بە مردویی لە دایک نەبن، بەڵکو ژیانی و بەهێز بن- ئەوە لەلایەن ئەو مرۆڤە زۆرانەوە قبوڵدەکرێت و دەبرێنە پێشەوە کە نیوە نائاگایانە پەرەسەندنی خاوی کۆمەڵگە دیاری دەکەن.
هەر لەبەر ئەم هۆکارانە پێویستە لەسەرمان ئاگادار بین کە زانست و میتۆدی زانستی قەبارەیەکی لە خۆ گەورەتری نەدەینێ لە کاتێکدا پرسی کێشەکانی مرۆڤە؛ و نابێت وا دابنێین کە پسپۆڕان تاکە کەسن مافی ئەوەیان هەیە رای خۆیان لەسەر ئەو پرسیارانە دەرببڕن کە کاریگەرییان لەسەر ڕێکخستنی کۆمەڵگە هەیە.
دەنگە بێشومارەکان ماوەیەکە جەخت لەوە دەکەنەوە کە کۆمەڵگەی مرۆڤایەتی بە قەیرانێکدا تێدەپەڕێت، کە سەقامگیرییەکەی زۆر بە خراپی لەت بووە. تایبەتمەندی دۆخەکە وەهایە کە تاکەکان هەست بە بێباکی یان تەنانەت دوژمنایەتیکردنی ئەو گروپە بچووک یان گەورانەی کە خۆیان بەشێکن لێی دەکەن. بۆ ئەوەی ڕۆشنتر بەڵگەکانم بخەمەڕوو، با لێرەدا ئەزموونێکی کەسی خۆم تۆمار بکەم. لەم دواییانەدا لەگەڵ پیاوێکی زیرەک و خاوەن ئاوەزێکی باشدا باسم لە هەڕەشەی شەڕێکی دیکە کرد، کە بە بۆچوونی من مەترسییەکی جددی لەسەر بوونی مرۆڤایەتی هەیە، وە ئەو تێبینییەمدا کە تەنیا ڕێکخراوێکی سەروو نەتەوەیی لە توانایدایە رێ لەو مەترسییەبگرێت. پاشان میوانەکەم زۆر بە ئارامی و روحێکی ساردەوە پێی وتم: – “بۆچی ئەوەندە بە قووڵی دژایەتی نەمانی ڕەگەزی مرۆڤ دەکەیت؟”
دڵنیام کەمتر لەسەدەیەک لەمەوبەر هیچ کەسێک بەم شێوە زمانە لێدوانێکی لەم جۆرەی نەدەدا. قسەی مرۆڤێکە کە بێهودە هەوڵی داوە بۆ گەیشتن بە هاوسەنگییەک لەناو خۆیدا و کەم تا زۆر هیوای سەرکەوتنی لەدەستداوە. ئەمە نیشانەی نامۆبون و دابڕانێکی پڕ لە ئازارە کە لەم ڕۆژانەدا خەڵک بەدەستیەوە دەناڵێنن.
هۆکارەکەی چییە؟ ئایا ڕێگایەک هەیە بۆ دەربازبوون؟
وروژاندنی ئەم جۆرە پرسیارانە ئاسانە، بەڵام وەڵامێکی متمانەدار بەم پرسیارە بۆ خۆی قورسە. لەگەڵ ئەوەشدا دەبێ بە باشترین شێوە هەوڵ بدەم، هەرچەندە زۆر ئاگاداری ئەو ڕاستییەم کە هەست و هەوڵەکانمان زۆرجار دژ بەیەک و ناڕوونە و ناتوانرێت بە فۆرموڵەی ئاسان و سادە دەرببڕدرێن.
مرۆڤ، لە یەک کاتدا، بوونێکی تاکەکەسی و بوونێکی کۆمەڵایەتییە. وەک بوونەوەرێکی تاکەکەسی هەوڵ دەدات بوونی خۆی و ئەو کەسانە بپارێزێت کە لێی نزیکترینن و ئارەزووی شەخسی خۆی تێر بکات و توانا زگماکییەکانی پەرەپێبدات. وەک بوونەوەرێکی کۆمەڵایەتی هەوڵدەدات ناساندن و سۆز و خۆشەویستی هاومرۆڤەکانی بەدەستبهێنێت و بەشداری لە چێژەکانیاندا بکات و لە خەمەکانیاندا دڵنەوایییان بدات و بارودۆخی ژیانیان باشتر بکات. تەنیا بوونی ئەم هەوڵە جۆراوجۆرانە، کە زۆرجار ناکۆکن بەیەکتر، کاراکتەری تایبەتی مرۆڤ دیاریدەکات لەوەی چەندە دەتوانێت هاوسەنگییەکی ناوەوەی خود بەدەستبهێنێت و بتوانێت بەشداری بکات لە خۆشگوزەرانی کۆمەڵگادا. تەواو ئەگەری ئەوە هەیە کە هێزی ڕێژەیی ئەم دووپاڵنەرە، بە شێوەیەکی سەرەکی بە میرات جێگیر بوبێت. بەڵام ئەو کەسایەتییەی کە دواجار دەردەکەوێت، تا ڕادەیەکی زۆر بەهۆی ئەو ژینگەیەی کە مرۆڤ لە کاتی گەشەکردنیدا بەڕێکەوت خۆی تێدا دەبینێتەوە، بە پێکهاتەی ئەو کۆمەڵگایەی کە تێیدا گەورە دەبێت، بە نەریتی ئەو کۆمەڵگایە و هەڵسەنگاندنی بۆ جۆرە تایبەتەکان لە ڕەفتار پێکدێت. چەمکی ئەبستراکت “کۆمەڵگە” بۆ تاکی مرۆڤ بە مانای کۆی پەیوەندییە ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆکانی لەگەڵ هاوچەرخەکانی و بۆ هەموو مرۆڤەکانی نەوەکانی پێشووترە. تاک توانای بیرکردنەوە و هەستکردن و هەوڵدان و کارکردنی هەیە بە تەنیا؛ بەڵام ئەوەندە پشت بە کۆمەڵگا دەبەستێت – لە بوونی جەستەیی و فیکری و سۆزداریدا – کە مەحاڵە لە دەرەوەی چوارچێوەی کۆمەڵگەدا بیری لێبکرێتەوە، یان لێی تێبگەین. ئەوە “کۆمەڵگە”یە کە خۆراک و جل و بەرگ و ماڵ و کەرەستەی کار و زمان و فۆرمەکانی بیرکردنەوە و زۆربەی ناوەڕۆکی بیرکردنەوە بۆ مرۆڤ دابین دەکات؛ ژیانی لە ڕێگەی کار و دەستکەوتەکانی ئەو ملیۆنەها ملیۆنەی ڕابردوو و ئێستاوە دەکرێت کە هەموویان لە پشت وشەی بچووکی “کۆمەڵگە”ەوە شاراوەبن.
بۆیە ڕوونە کە وابەستەیی تاک بە کۆمەڵگە ڕاستییەکی سروشتییە و ناتوانرێت هەڵبوەشێنرێتەوە- هەروەک چۆن لە دۆخی مێروولە و هەنگەکاندا. بەڵام لە کاتێکدا کە هەموو پرۆسەی ژیانی مێروولە و هەنگ تا بچووکترین وردەکاری بە غەریزە نەگۆڕە بۆماوەییەکان جێگیر کراوە، نەخشەی کۆمەڵایەتی و پەیوەندییەکانی مرۆڤ زۆر گۆڕاون و ئامادەن بۆ گۆڕانکاری. یادەوەری، توانای دروستکردنی پێکەوەگرێدانی نوێ، پەیوەندی زارەکی، گەشەسەندنی لە نێوان مرۆڤدا کردووە کە پێویستییە بایۆلۆژییەکان ئەوەناکات. ئەم جۆرە پێشهاتانە لە نەریت و دامەزراوە و ڕێکخراوەکاندا خۆیان دەردەخەن؛ لە ئەدەبدا؛ لە دەستکەوتە زانستی و ئەندازیارییەکاندا؛ لە بەرهەمە هونەرییەکاندا. ئەمەش ئەوەمان بۆ ڕوون دەکاتەوە کە چۆن ڕوودەدات کە بە مانایەکی دیاریکراو مرۆڤ دەتوانێت لە ڕێگەی ڕەفتاری خۆیەوە کاریگەری لەسەر ژیانی خۆی هەبێت و لەم پرۆسەیەدا بیرکردنەوە و خواستی هۆشیارانە دەتوانێت ڕۆڵی هەبێت.
مرۆڤ لە کاتی لەدایکبووندا، لە ڕێگەی بۆماوەییەوە، دەستوورێکی بایۆلۆژی بەدەست دەهێنێت کە دەبێت بە جێگیر و نەگۆڕاوی بزانین، لەوانەش ئەو ئیرادە سروشتیانەی کە تایبەتمەندی جۆری مرۆڤن. جگە لەوەش لە ماوەی ژیانیدا دەستوورێکی کولتووری بەدەست دەهێنێت کە لە ڕێگەی پەیوەندیکردن و لە ڕێگەی چەندین جۆری دیکەی کاریگەرییەوە لە کۆمەڵگە وەریدەگرێت. هەر ئەم دەستوورە کەلتوورییەیە لەگەڵ تێپەڕبوونی کاتدا گۆڕانکاری بەسەردا دێت و تا ڕادەیەکی زۆر گەورە پەیوەندی نێوان تاک و کۆمەڵگە دیاری دەکات. ئەنترۆپۆلۆژیای مۆدرن لە ڕێگەی لێکۆڵینەوەی بەراوردکارییەوە لە کەلتوورە بەناو سەرەتاییەکان فێری کردووین کە ڕەنگە ڕەفتاری کۆمەڵایەتی مرۆڤەکان جیاوازییەکی زۆریان هەبێت، ئەمەش بەندە بە شێوازە کولتوورییە باوەکان و جۆرەکانی ڕێکخستن کە لە کۆمەڵگەدا زاڵن. هەر لەسەر ئەمەیە ئەوانەی هەوڵدەدەن بۆ باشترکردنی چارەنووسی مرۆڤ، ڕەنگە هیواکانیان زەمینەسازی بکات: مرۆڤەکان مەحکوم نین، بەهۆی دەستوورە بایۆلۆژییەکەیەوە، بۆ لەناوبردنی یەکتر یان لەژێر ڕەحمەتی چارەنووسێکی دڕندە و خۆبەخشدا بن .

ئەگەر لە خۆمان بپرسین کە چۆن دەبێت پێکهاتەی کۆمەڵگە و هەڵوێستی کەلتووری مرۆڤ بگۆڕدرێت بۆ ئەوەی ژیانی مرۆڤ تا ئەو جێگایەی دەتوانرێت جێگەی ڕەزامەندی بێت، پێویستە بەردەوام ئاگاداری ئەو ڕاستییە بین کە هەندێک مەرج هەیە ناتوانین دەستکارییان بکەین. وەک پێشتر ئاماژەمان پێدا، سروشتی بایۆلۆژی مرۆڤ، بۆ هەموو مەبەستێکی کردەیی، جێگەی گۆڕانکاری نییە. جگە لەوەش، پێشکەوتنە تەکنەلۆژی و دیمۆگرافییەکانی چەند سەدەی ڕابردوو هەلومەرجێکی دروستکردووە کە لێرەن بۆ مانەوە. لە دانیشتوانی تاڕادەیەک چڕدا ئەو کاڵایانەیان هەیە کە بۆ بەردەوامی بوونیان پێویستن، دابەشکردنی کارێکی زۆر و ئامێرێکی بەرهەمهێنانی زۆر ناوەندی زۆر پێویستە. ئەو زەمانە بۆ هەمیشە تێپەڕی کاتێک ئاوڕدەدەینەوە پێمان وایە سەردەمێکی نمونەیی بووە- کە تاکەکان یان گروپە تاڕادەیەک بچووکەکان دەیانتوانی بە تەواوی خۆبژێوبن. زیادەڕۆیی نییە ئەگەر بڵێین مرۆڤایەتی لە ئێستادا کۆمەڵگەیەکی هەسارەیی بەرهەمهێنان و بەکاربردن پێکدەهێنێت.
ئێستا گەیشتوومەتە ئەو ئاستەی کە ڕەنگە بە کورتی ئاماژە بەوە بکەم کە چی بۆ من جەوهەری قەیرانی سەردەمی ئێمە پێکدەهێنێت. پەیوەندی بە پەیوەندی تاک بە کۆمەڵگاوە هەیە. تاک لە هەموو کاتێک زیاتر هۆشیار بووە لە پشتبەستن بە کۆمەڵگە. بەڵام ئەم وابەستەییە وەک سەرمایەیەکی ئەرێنی، وەک پەیوەندییەکی ئۆرگانی، وەک هێزێکی پارێزەر ئەزموون ناکات، بەڵکو وەک هەڕەشەیەک بۆ سەر مافە سروشتییەکانی، یان تەنانەت بۆ بوونی ئابوورییەکەی. جگە لەوەش پێگەی لە کۆمەڵگەدا بە جۆرێکە کە پاڵنەرە ئیگۆییەکانی ماکیاژەکەی بەردەوام زەقتر دەبنەوە، لە کاتێکدا پاڵنەرە کۆمەڵایەتییەکانی کە بە سروشت لاوازترن، وردە وردە تێکدەچن. هەموو مرۆڤەکان، هەر پێگەیەکیان لە کۆمەڵگەدا هەبێت، بەدەست ئەم پرۆسەی تێکچوونە دەناڵێنن. بەبێ ئەوەی بزانن دیلی ئیگۆیزمی خۆیانن، هەست بە نائەمنی و تەنیایی و بێبەشبوون لە چێژوەرگرتنێکی سادەی ژیان دەکەن. مرۆڤ دەتوانێت مانا لە ژیاندا بدۆزێتەوە، هەرچەندە کورت یان درێژبێت، تەنها لە ڕێگەی تەرخانکردنی خۆی بۆ کۆمەڵگە.
ئانارشی ئابوری کۆمەڵگەی سەرمایەداری وەک ئەوەی ئەمڕۆ هەیە، بە بڕوای من سەرچاوەی ڕاستەقینەی خراپەکارییە. لەبەر چاوماندا کۆمەڵگەیەکی گەورەی بەرهەمهێنەران دەبینین کە ئەندامەکانیان بێ وەستان هەوڵدەدەن یەکتر بێبەش بکەن لە بەرهەمی کاری دەستەجەمعی خۆیان- نەک بە زۆر، بەڵکو بە گشتی بە پابەندبوونێکی دڵسۆزانە بە یاسا دامەزراوە باوەکانەوە. لەم ڕووەوە گرنگە بزانین کە ئامرازەکانی بەرهەمهێنان- واتە تەواوی توانای بەرهەمهێنان کە پێویستە بۆ بەرهەمهێنانی کاڵای بەکاربەر و هەروەها کاڵای سەرمایەی زیادە- ڕەنگە لە ڕووی یاساییەوە بێت و لە زۆربەی کاتەکاندا… موڵکی تایبەتی تاکەکانە.

لە پێناو سادەییدا، لەم باسەی کە لە دوای ئەوە دێت، بە هەموو ئەوانە ناودەبەم کە “کرێکاران” کە هاوبەش نین لە خاوەندارێتی ئامرازەکانی بەرهەمهێناندا- هەرچەندە ئەمە بە تەواوی لەگەڵ بەکارهێنانی نەریتی ئەو زاراوەیە ناگونجێت. خاوەنی ئامرازەکانی بەرهەمهێنان لە دۆخێکدایە کە هێزی کاری کرێکار بکڕێت. کرێکار بە بەکارهێنانی ئامرازەکانی بەرهەمهێنان کاڵای نوێ بەرهەم دەهێنێت کە دەبنە موڵکی سەرمایەدار. خاڵی جەوهەری سەبارەت بەم پرۆسەیە، پەیوەندی نێوان ئەوەی کرێکار بەرهەمی دەهێنێت و ئەوەی مووچەی پێدەدرێت، هەردووکیان لە ڕووی بەهای ڕاستەقینەوە پێوانە دەکرێن. تا ئەو جێگایەی گرێبەستی کار “بەخۆڕاییە”، ئەوەی کرێکار وەریدەگرێت، نەک بە بەهای ڕاستەقینەی ئەو کاڵایانەی کە بەرهەمی دەهێنێت، بەڵکو بە کەمترین پێداویستییەکانی و بە مەرجی سەرمایەدارەکان بۆ هێزی کار لە پێوەندی لەگەڵ ژمارەی کرێکاران کە کێبڕکێیان لەسەر دەکەن هەلی کارە. گرنگە تێبگەین کە تەنانەت لە ڕووی تیۆریشەوە پارەی کرێکار بە بەهای بەرهەمەکەی دیاری ناکرێت.

سەرمایەی ئەهلی مەیلی چڕبوونەوەی هەیە لە چەند دەستێکی کەمدا، بەشێکیش بەهۆی کێبڕکێی نێوان سەرمایەدارەکانەوە، بەشێکیش بەهۆی گەشەسەندنی تەکنەلۆژی و زیادبوونی دابەشکردنی، کار هاندەری پێکهێنانی یەکە گەورەکانی بەرهەمهێنانە لەسەر حیسابی بچووکتر. ئەنجامی ئەم پێشهاتانە ئۆلیگارشییەکی سەرمایەی تایبەتە کە دەسەڵاتە زەبەلاحەکەی تەنانەت لەلایەن کۆمەڵگەیەکی سیاسی ڕێکخراوەوە بە شێوەیەکی کاریگەر ناتوانرێت پشکنینیان بۆ بکرێت. ئەمە ڕاستە لەبەرئەوەی ئەندامانی دەستەی یاسادانانەکان لەلایەن لایەنە سیاسییەکانەوە هەڵدەبژێردرێن، کە تاڕادەیەکی زۆر لە لایەن سەرمایەدارە تایبەتەکانەوە پارەیان بۆ دابین دەکرێت یان بە شێوەیەکی تر کاریگەرییان لەسەرە کە بۆ هەموو مەبەستێکی کردەیی، دەنگدەران لە دەسەڵاتی یاسادانان جیا دەکەنەوە. دەرئەنجامەکەی ئەوەیە کە نوێنەرانی خەڵک لە ڕاستیدا بە ڕادەی پێویست بەرژەوەندیی چینە کەمدەرامەتەکانی دانیشتووان ناپارێزن. جگە لەوەش، لە هەلومەرجی هەبوودا، سەرمایەدارە تایبەتەکان بە ناچاری، بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ، سەرچاوە سەرەکییەکانی زانیاری (پرێس، ڕادیۆ، پەروەردە) کۆنتڕۆڵ دەکەن. بەم پێیە لەڕادەبەدەر قورسە و لەڕاستیدا لە زۆربەی حاڵەتەکاندا تەواو مەحاڵە کە تاکی هاووڵاتی بگاتە ئەنجامە بابەتییەکان و بە شێوەیەکی زیرەک سوود لە مافە سیاسییەکانی خۆی وەربگرێت.
بەم پێیە ئەو دۆخەی لە ئابوورییەکدا کە لەسەر بنەمای خاوەندارێتی تایبەتی سەرمایە دامەزراوە، بە دوو بنەمای سەرەکی تایبەتمەندە:
یەکەم، ئامرازەکانی بەرهەمهێنان (سەرمایە) خاوەندارێتی تایبەتن و خاوەنەکانیان بەو شێوەیەی بەقازانجی خۆیان دەگەڕێتەوە هەڵیدەسوڕێنن؛
دووەم: گرێبەستی کار ئازادانەیە. بەدڵنیاییەوە ئەمە بە مانای ئەوە نایەت کە بووترێت کۆمەڵگەیەکی خاوێنی سەرمایەداری هەیە. هەروەها پێویستە ئاماژە بەوە بکرێت کە کرێکاران لە ڕێگەی خەباتێکی سیاسیی درێژخایەن و تاڵەوە سەرکەوتوو بوون لە دەستەبەرکردنی فۆرمێکی تا ڕادەیەک باشترکراوی “گرێبەستی کاری ئازاد” بۆ هەندێک چین و توێژی کرێکاران. بەڵام بە کۆی گشتی، ئابووریی ئێستا جیاوازییەکی ئەوتۆی لەگەڵ سەرمایەداری “پاک”دا نییە.
بەرهەمهێنان بۆ قازانج ئەنجام دەدرێت نەک بۆ بەکارهێنان. هیچ بڕگەیەک نییە کە هەموو ئەوانەی توانای کارکردنیان هەیە و ئارەزووی کارکردنیان هەیە هەمیشە لە دۆخێکدابن کە بتوانن کار بدۆزنەوە؛ تاڕادەیەک و بەردەوام “سوپایەکی بێکاران” بوونی هەیە. کرێکاران بەردەوام لە ترسی لەدەستدانی کارەکەیدایە. بەو پێیەی کرێکارانی بێکار و کەم مووچە بازاڕێکی قازانجهێنەر دابین ناکەن، بەرهەمهێنانی کاڵای بەکاربەر سنووردار و دەرئەنجامێکی پرۆسەیەکی سەختە. پێشکەوتنی تەکنەلۆژیا زۆرجار دەبێتە هۆی بێکاری زیاتر نەک سووککردنی باری کارکردن بۆ هەمووان. پاڵنەری قازانج، بە هاوبەشی لەگەڵ کێبڕکێی نێوان سەرمایەدارەکان، بەرپرسە لە ناسەقامگیری لە کەڵەکەبوون و بەکارهێنانی سەرمایە کە هۆکارە بۆ نامۆبونێکی قووڵ. کێبڕکێی بێسنوور دەبێتە هۆکاری بێکاری زیاتر و پەکخستنی هۆشیاری کۆمەڵایەتی تاکەکان وەک ئەوەی پێشتر باسمکرد.

ئەم پەکخستنی هۆشیارییەی تاکەکان بە خراپترین خراپەی سەرمایەداری دەزانم. هەموو سیستەمی پەروەردەیی ئێمە بەدەست ئەم خراپەییەوە دەناڵێنێت. کێبڕکێیەکی بێتام لە زهنییەتی خوێندکاردا دەچێنرێت، کە ڕاهێنراوە چاوچنۆکانە هەوڵی بە دەستهێنانی سەرکەوتنبدا وەک ئامادەکارییەک بۆ پیشەکەی داهاتووی.
من قەناعەتم وایە تەنها یەک ڕێگە هەیە بۆ نەهێشتنی ئەم خراپەکارییە قورسانە، ئەویش لە ڕێگەی دامەزراندنی ئابوورییەکی سۆسیالیستییەوە، کە سیستەمێکی پەروەردەیی لەگەڵدا بێت و ئاراستەی ئامانجە کۆمەڵایەتییەکان بکات. لە ئابوورییەکی لەو جۆرەدا ئامرازەکانی بەرهەمهێنان کۆمەڵگە خاوەندارێتی لێدەکات و بە شێوەیەکی پلان بۆ داڕێژراو بەکاردەهێنرێت. ئابووری پلان بۆ داڕێژراو، بەرهەمهێنان بەپێی پێویستی کۆمەڵگە ڕێکدەخات، ئەو کارانەی کە دەبێ ئەنجام بدرێت بەسەر هەموو ئەوانەی توانای کارکردنیان هەیە دابەش دەکات و گەرەنتی بژێوی ژیانی هەموو ژن و پیاو و منداڵێک دەکات. پەروەردەی تاک، سەرباری بەرەوپێشبردنی توانا زگماکیەکانی خۆی، هەوڵی بەرپرسیارێتی زیاتریش لەبەرانبەر کۆمەڵگەکەیدا دەدات.

سەرەڕای ئەوەش، پێویستە لەبیرمان بێت کە ئابوورییەکی پلان بۆ داڕێژراو هێشتا سۆسیالیزم نییە. ئابوورییەکی پلان بۆ داڕێژراو وەک خۆی ڕەنگە لەگەڵ کۆیلەکردنی تەواوەتی تاکدا بێت. گەیشتن بە سۆسیالیزم پێویستی بە چارەسەرکردنی هەندێک کێشەی کۆمەڵایەتی-سیاسی لەڕادەبەدەر سەختە: چۆن دەکرێت، بە لەبەرچاوگرتنی ناوەندگەرایی دوور مەودای دەسەڵاتی سیاسی و ئابووری، ڕێگری لە بیرۆکراسی بکرێت کە ببێت بە هەموو هێز و زیادەڕەوی؟ چۆن دەتوانرێت مافی تاک بپارێزرێت و بەو هۆیەوە بەرپەرچدانەوەیەکی دیموکراسی بۆ دەسەڵاتی بیرۆکراسی مسۆگەر بکرێت؟
ڕوونکردنەوە سەبارەت بە ئامانج و کێشەکانی سۆسیالیزم لە سەردەمی گواستنەوەی ئێمەدا زۆرترین گرنگی هەیە. بەو پێیەی لە هەلومەرجی ئێستادا باسکردنی ئازاد و بێ بەربەست لەم کێشانە کەوتۆتە ژێر تابۆیەکی بەهێزەوە، من بناغەی ئەم (گۆڤارە – Monthly Review )بە خزمەتێکی گشتیی گرنگ دەزانم.

———————-

• ئەلبێرت ئەنیشتاین(١٤ی مارس١٨٧٩ لە دایکبووە، ١٨ی نیسانی١٩٥٥ کۆچی دوواییکردووە) فیزیازانێکی بەناوبانگی جیهانییە. ئەم بابەتە لە سەرەتادا لە ژمارەی یەکەمی Monthly Review لە ئایاری ١٩٤٩ بڵاوبۆتەوە.

سەرچاوە:
https://fau.digital.flvc.org/islandora/object/fau%3A5387/datastream/OBJ/view/Why_socialism_.pdf

بۆ خوێندنەوەی ئەم بابەتە کلیکی ئێرەبکەن..

بۆ گوێگرتن لەم بابەتە کلیکی ئێرەبکەن..

حەزی هێگل بەنوێبوونەوە، بووە هۆی ئەوەی هەموو ئەو خولیا و عەقڵییە کورتبینانە بەلاوە بنێت کە لەسەردەمی ڕۆشنگەریدا باڵا دەستبوون، بۆیە بەهاوکاری هۆڵدرین و شڵینگ، کاری بۆ ئەوە دەکرد خۆی لە جێکەوتە هزرییەکانی ئەو کاتە دەرباز بکات کە جێکەوتی بەسەر فەلسەفەی ئەڵمانیدا دیاربوو. لەم قۆناغەی تازە پێگەیشتنیدا، هێگل زۆر چاودێری ئاڵۆزییە کۆمەڵایەتییەکانی دەکردوو، زیاتریش حەزی لەخوێندنەوەی کتێبی مێژوویی بووە، بۆیە دەبینین لە نێو دەفتەری یادەوەری ڕۆژانەی خۆیدا ئاماژە بۆ ئەوە دەکات کە حەز دەکات لەداهاتوودا ببێتە مێژوونوس، مێژوونوسێک بێت ژیانی پیاوە مەزنەکان و، نەتەوە مەزنەکان و، ئەخلاق و دابونەریتیان بنوسێتەوە، بەها ئەخلاقی و ئایینیەکانیان بنوسێتەوە و تۆمار بکات.
بۆ ئەوەی ببێتە مێژوونوسیش، هێگل کاری زۆری لەسەر پەروەردەکردنی لایەنی خوێندنەوەی مێژووییانەی خۆی کردووە تێڕوانینیشی لەبارەی ژیان وابووە کە هەمووکەسێک دەبێت ژیانێکی سەربەخۆ و ئازادی هەبێت…
ئایدیالیزم: هێگڵ فەیلەسوفێکی ئایدیالیزمی بوو و مارکیۆزیش تێڕوانینی خۆی دەربارەی ئایدیالیزم هەبووە، ئەو لای وایە ئایدیالیزم ئەو بیرکردنەوەیە کە سیستەمێکی گونجاو و ڕێکوپێک لە جیاتی واقیعێکی ئەزمونیی شێواو دادەنێ، کە لە خودی عەقڵ و فیکردا سەر هەڵدەدات، بەم پێیە، کاتێ ئایدیالیزم لەسەر ئاستی سیاسی و کۆمەڵایەتی دا کاردەکات، ئەوا مەبەستی ئازاد کردنی کۆمەڵگەیە لە هەموو جۆرە داپڵۆسین و سەرکوتکردنێک، کە بەهۆی هۆکارە ڕەمەکی و ناعەقڵانییەکانەوە یا بێ پشتبەستن بە عەقڵەو ئەنجام دەدرێن، بۆ نموونە پێداویستییەکانی بازاڕ و هەوڵدان بۆ بەدەستهێنانی قازانجی زۆرتر و رکابەرایەتی نێوان دەزگا بەرهەمهێنەرەکان، ئەمانە هەموویان ئەو واقیعە شێواز و پڕ ئاژاوەیە پێکدێنن، کە مرۆڤی هاوچەرخ تێیدا دەژین، بۆیە ئایدیالیزم باشترین فریادڕەسێکە بۆ دەرباز کردنی مرۆڤ لەم بارودۆخە ئاڵۆزە.
کاتێک مارکیۆز باسی ئایدیالیزم دەکات ئەوا ئەو بیرمەندە پتر مەبەستی فەلسەفەی ئایدیالیزمی ئەڵمانییە و لەفەلسەفەیەکی شۆڕشگێڕانەی لە قەڵەم دەدات، هیگڵ لای مارکیۆز ڕابەری فەلسەفەی ئایدیالیزمی ئەڵمانییە، چونکە لای ئەو هێگڵ ڕۆڵێکی شۆڕشگێڕانەی بەعەقڵ بەخشیوە.

بریا محمد
سەرچاوە: 1. هێگڵ و سیاسەت، 2. هێگڵ و دوو لە قوتابیانی.

هاته‌وه‌
خه‌مێكی له‌یه‌خه‌ی گرێدا
رووی كرده‌ ئاسۆیه‌ك
سێبه‌ری له‌تیشكا خنكاوه‌
به‌شانی حه‌سره‌تا هه‌ڵده‌كشێ‌
له‌به‌یانییه‌كی ئاڵدا گه‌یشته‌ ئێره‌
ئاسمان له‌به‌ر نوچدانی رێگاكان
پاڵی به‌شه‌پۆلی مه‌رامه‌وه‌ ده‌نا
نسێكان ده‌ستیان بۆ نوور پان ده‌كرده‌وه‌
خه‌ریك بوو شینبم
له‌گۆشه‌ی زامێكا راكشێم
سینه‌ی كرده‌وه‌
قه‌تماغه‌ی چه‌ندین ئه‌دگاری نیشاندام
ئه‌و رۆژانه‌ی به‌بیرما هێنایه‌وه‌
په‌نجه‌كانی له‌ده‌ستما رووا
لێوه‌كانی به‌ئه‌شكم ده‌گه‌شایه‌وه‌
ئه‌مڕۆ ده‌زانیت
سیمایه‌ك له‌سیحری خوا ده‌چێ‌
نیگایه‌ك به‌به‌ژنی عه‌شقما هه‌ڵده‌گه‌ڕێ‌
به‌ركیان گرتووه‌
جڵه‌وی نزاكان ده‌گرن
ژوانگه‌یه‌ك له‌حه‌شارگه‌ی خه‌ونه‌كانا ده‌ڕازێننه‌وه‌
له‌پێشوازی گه‌ڕانه‌وه‌ی ئه‌وو
له‌ماڵاوایی دایكما
هێدی هێدی
وه‌كوو فرمێسك توامه‌وه‌
تووله‌ڕێیه‌ك ئه‌شكی سووری مێژینه‌مه‌
ده‌مباته‌ خزمه‌تی ئه‌و سێوانه‌ی
به‌زاری ئاگر داگیرسان
له‌ باڕه‌كانا هه‌ڵدرانه‌وه‌

ستار ئەحمەد