رایەڵەی باس…
ئێران دەورەی مێژوویی خۆی لە دەستدا وەک هیزێکی ناوچەیی گەورە و کاریگەر. ململانێی جەمسەرە گرنگ و زلهێزەکانی دنیا بە هەموو ئاستە ئابوری و سیاسی و سەربازی و تەکنۆلۆجیی تەنانەت فەرهەنگیەکانیشیەوە چۆتە قۆناغێکی ترەوە و چیتر دەورە کلاسیکیەکەی ئێران قبوڵ ناکات و ئێران چ بە خواست یا نەخواستی خۆی ئاڵوگۆڕ بەسەر وجودی ناوچەیی و نیوخۆیشیدا دێت. گەر ئێران لەم دەورە تازەیەی دنیا تێنەگات ئەوا بە پێچەوانەی رەوڕەوەی مێژووەوە دەڕوات کە یان دەبێ ببێ بەو وڵاتەی تەنها لە خەمی وڵاتەکەی خۆیدا بێت و واز لەسیاسەتی ستراتیجیەتی دەستیوەردانی وڵاتانی تر بهێنێت یاخود سەرکێشیە ناوچەییەکانی کە زیاتر لە چوار دەیەیە سیاسەتی ستراتیجی دەرەکی خۆی پێ رایی دەکات دەبێتە مڵوزمێک و توشی گێژەنەیەکی جیوسیاسی گەورەی دەکات کە نەک هەر ئێران بەڵکو سەرجەم هاوکشیە سیاسیەکانی ناوچەکە لەگەڵ خۆیدا بخاتە لەرزە و گۆڕین. ئەمریکا و ئیسرائیل و ئێران سێ کاراکتەرە سەرکیەکەی ئەو لەرزە و گۆڕینەن.

لەو دەمەوەی جمهوری ئیسلامی ئێران وە ک دەوڵەتێکی پان ئێرانیزم یاخود پان فارسیزم لەسەر ئایدیۆلۆجیایەکی ئاینی دروست بوو سەرەکیترین ستراتیجی جیوسیاسی دەوڵەتی خۆی بایەخدان بوو بە سیاسەتی دەستێوەردان لە وڵاتانی دراوسێی و ناوچەیی بۆ ئەمەش نەک ئاین بەڵکو مەزهەبی شیعی و دژە ئیسرائیلێتی کردە شمشیرێکی دوو دەم بۆ پشێوی لە ناوچەکەدا. لەو دەمەوە ئێران بووە بە یەکیک لە هۆکارە سەرەکیەکانی نائارامی و پشێویەکی وەها لە ناوچەکەدا کە پێشتر لە وێنەی نەبووە. خەرمانەی شیعی یان هیلالی شیعی ئەو تایبەتمەندیە بێ وێنەیەیە لە دەستێوەردان یاخود پاوانخوازی ئێراندا. لە ناو ئەو سیاسەتە ستراتیجیەی دەرەوەیدا وەک لە سەرەوە ئاماژەمان پێکرد، کۆماری ئیسلامی ستراتیجێکی تری هەیە ئەویش بەکارهێننای ئەو خەرمانەی شیعیەیە بۆ خزمەتی پان ئێرانیزم پان فارسیزم. گراند دیڵ یاخود گرێبەستی گەورەی ساڵی ٢٠٠٣ و تۆفانی ئەقسای ٢٠٢٣ و رورداوەکانی لەگەڵ خۆیدا هێنای ئەو دوو بابەتەن لێرەدا دەمانەوێ کەمێک بە دوورودرێژی باسی بکەین.

لە ساڵی ١٩٧٩ ەوە ئێران و ئەمریکا پەیوەندیەکی ستراتیجی هەبووە لە نێوانیاندا سەرباری نەبوونی هیچ پەیوەندیەکی رەسمی نێودەوڵەتی. دیارە ژێر بە ژێر هەمیشە پەیوەندیان هەبووە بەڵام هەر راستەوخۆ نەبووە بەو مانایەی دوو کەسێتی دیاری حکومی یا دەوڵەتی دانیشتن و گفتوگۆیان هەبێ. محەمەد نەهاوەندیان کەسایەتی دیاری سیاسی ئێران و راوێژکاری حەسەن روحانی سەرۆکی پێشووتری ئێران چەندن جارێک سەردانی ئەمریکای کردووە و راستەوخۆ لەگەڵ کاربەدەستانی ئەمریکی دوور لە میدیاکان دیداری کردووە. ئەمریکا دانی پێداناوە کە نەهاوەندیان لە ئەمریکا بووە بەس لەگەڵ نوێنەرانی حکومی دانەنیشتووە بەڵام ئێران لە بنی رەتی کردۆتەوە. وەک ناراستەوخۆش، هەر وڵاتێکی ناوچە دەتوانێ و ئەو نێوەندیە بگێڕێ بەتایبەت سەڵتەنەتی عەمان کە بەناوبانگە لە میانڕەوی سیاسی دەولەتی خۆیدا و هەموان سەردانی دەکەن بەتایبەتی ئیسرائیلیەکان و ئێرانیەکان.
ئەوەی ستراتیجیە دوو قۆناغی گرنگە لە پەیوندیەکانی ئەمریکا و ئێران کە شایەنی ئاماژە پێدانن تاکو تایتڵی بابەتەکەمان ناوەڕۆکی باسەکەمان بسەلمێنێ ئەوانیش قۆناغی ساڵانی ٢٠٠٣ و ٢٠٢٣ یە.

قۆناغی یەکەم: گرێبەستی گەورە (گراند دیڵ)
تاکو ساڵی پارەکە و ئەم وروداوانەی دوایی ئێران هیچ کات بە دژی سیاسەتە ستراتیجیەکانی ئیسرائیل و ئەمریکا کاری نەکردووە و پشتیوانی کردنی باڵەکانی وەک حزبوئەڵڵا و حەماس هەرگیز بە مانای وەستانەوەی راستەوخۆ نەبووە بەڵکو ئەو بەشێکە لە پرۆکسی وار یاخود کێشمەکێشە لابەلاکانی پەیوەندیە نێودەوڵەتیەکان. دیارە دەمانی شەڕی عێراق-ئێران ئەمریکا چەندان جار بێ پەردە چەکی بە ئێران فرۆشتووە و بەڵگەکان هەن لەو بارەیەوە. تەنانەت ساڵی ٢٠٠١ کاتێک ئەمریکا ویستی پەلاماری تاڵیبان بدات، ئێران هەموو ئاسمان خۆی بۆ کردەوە و فڕۆکە جەنگیەکانی ئەمریکا بە ئارەزووی خۆیان ئاسمانی ئێرانیان دەبڕی هەرچۆنێک بیانویستایە.
دوای روخانی سەدام حوسێن لە ساڵی ٢٠٠٣دا محەمەد جەواد لاریجانی کەسایەتی سیاسی گرنگی کۆماری ئیسلامی ئێران و ئیستاکەش راوێژکاری باڵای خامنەئی بۆ کاروباری دەرەوەیە، ئەودەم بابەتێکی بە ناوی حکموەتی ئێرانەوە پێشکەش بە ئەمریکاییەکانی ئیدارەی جۆرج جەبلیو بوش کرد بە ناوی گراند دیڵ. لەو گرێبەستە گەورەیەدا هەندی خاڵی باس کراوە گەر حزبوڵڵا و حەماس و جیهاد خۆیان بە خاوەن قەزیە بزانیایە هەرگیز ئەوەیان قبوڵ نەدەکرد و دەبوو هەر ئەو دەم واز لە ئێران بهێنن . لەو گرێبەستەدا ئێران بە ئەمریکا دەڵێ ئێمە ئەوە سەدام حوسێنمان رووخاند و ئێمە دەمانەوێ هاوبەشیەک یاخود هاوپەیمانێتیەک هەبێ لە نێوانماندا لەسەر ئاستی ناوچەی خۆرهەڵاتی ناوین/رۆژهەڵاتی ناوەڕاست. لە بەرمابەردا ئێمە ١) ئامادەین دەسبەرداری چەکی ناوەکی ببین. ٢) چەک بە حزبوڵڵا دادەنێین و دەیکەین بە حزبێکی سیاسی. ٣) پشتی حەماس و جیهاد دەبین بەردەدەین و و وایان لێدەکەین کە هێرش نەکەنە سەر ئیسرائیل لەمەودوا.
دیارە ئیدارەی ئەمریکی جۆرج بوش ئەم گرێبەستەی رەتکردەوە چونکە لە سیاسەتی ستراتیجی دەرەوەی ئەمریکادا شتیک نیە بە ناوی هاوبەشی پاوانخوازی جگە لەگەڵ جەمسەرە زلهیزەکاندا نەبێت. نفوزی پاوانخوازی سیاسی ئێران لە مێژ بوو گەیشتبووە وڵاتانی ئەمریکا لاتین لەوانە ئەرجەنتین و چیلی و پیرۆ و بەرازیل ئەمە هەروەها چەند وڵاتێکی ئەفریقیاش، ئەم گراند دیڵە مەودای پاوانخوازی ئێرانی فراوانتر و هەستیارتر دەکرد لە ناوچەیەکی وەک خۆرهەڵاتی ناویندا بۆیە ئەمریکا بێ یەک و دوو بەگەنی نەکرد.

قۆناغی دووەم: تۆفانی ئەقسای ئۆکتۆبەری ٢٠٢٣
تۆفانی ئەقسای ئۆکتۆبەری ٢٠٢٣ی حەماس بۆ گیان خەڵکی مەدەنی ئیسرائیل سەرەتای قۆناغێکی ترە لە نەمانی ساڵانی هەنگوینی پەیوەندیەکانی نێوان ئێران و ئەمریکا کە لەوەناچێ گەڕانەوەی هەبێ وەک پێشووتر. ئەو رووداوانەی لە ساڵی پارەوە تاکو ئیستا روویانداوە شوێنگەی ئێرانی لە هەر سێ ئاستی نێوخۆیی و ناوچەیی و نێودەوڵەتی بەرەو لاوازی بردووە بە رادەیەک جەمسەرە جیهانیەکانی وەک روسیا و چینیش ناتوانن لەو کەندەڵانە دەری بهێنن سەرباری هەر پەیوەندیەکی باش و رێکەوتنێکی سەربازی و ئەندامێتی لە بریکسدا.
ستراتیجیەتی ئێران وەک دەوڵەتێک بریتە لە دەستێوەردان لە کاروباری وڵاتانی دراوسێیدا و گرتنەبەری پاوانخوازی لەو رێگەیەوە و گەر ئێران لەم ستراتیجیەدا فەشەل بهێنێ، کە وادیارە، ئەوا بوونی لە ناوخۆ و ناوچەکە و جیهانێشدا دەکەوێتە ژێر پرسیارەوە. ئەوەی ئێرانی وەک هیزێکی گەورە و کاریگەر لە ناوچەکەدا پیشان دەدا:
یەک: ئەو باڵا شییعیانە بوون کە بە هیلالی شیعی یاخود بە محوەری مقاوەمە ناوزەدی دەکردن کە بەشێکی زۆری هزر و میدیای عەرەبیش وەک تۆتی دەیانگوتەوە. حزبوڵلا بە پلەیەکیش خوارتر حەماس روحی ئەو ستراتیجیە بوو لە ناوچەکە و لە بەرامبەر ئیسرائیلیشدا. ئیستا ئەو دوو هێزە بە قاعیدە و قەواعیدەوە وا بەرەو فەنابوون دەچن نەک هەر لەسەر ئاستی سەربازی بەڵکو ئاستی سیاسیش. یەمەنی حوسیەکان پێش ئەوەی ئێران بیکات بە باڵێکی بەفڕی وەک حزبوڵڵا، بێ باڵ کرا و لە هەموو لایەکی نێودەوڵەتیەوە ئیدانە دەکرێ و رسوا دەکرێ ئەمە جگە لە هێرشی بەردەوامی ئەمریکا و بەریتانیا و ئیسرائیل بۆ سەر بنکە و خاڵە سەربازی و سەرچاوە و ستراتیجیە ئابوریەکانی. گەر ئێران بەرەو لاوازی ستارتیجی دەرەکی بڕوات بە تەواوی ئەوا کێشەی حوسیەکان لە یەمەن لە رووی سیاسیەوە قۆرخ دەکرێ لە لایەن وڵاتانی کەنداوە بە دانوستان و گفتوگۆ لەگەڵیاندا و خۆشیان ئەم مەیلەیان تێدا هەیە بە لەبەر چاو گرتنی ئەو چەندان هاتن و چوونەی دانوستانیان لەگەڵ بەشەکەی تری یەمەن لە سعودیە و قەتەر.
دوو: یەکیک لە گورزە ستراتیجیە گەورەکانی تر لە ئێران لە دەسچوونی سوریایەتی وەک گۆڕەپانێکی جەندان ساڵەی تراتێنی یان ترانزێتی سیاسی و سەربازی بۆ دەستێوەردان لە لوبنان و فەلەستین و تەنانەت ولاتانی وەک ئوردن و کەنداویش. رووداوەکانی ئەم چەندان مانگەی دوایی نیشانیدا کە چیتر ئێران بە دەردی سوریا ناخوات. هێرشە یەکانگیریەکانی ئیسرائیل بۆ سەر حزبوڵڵا و حەماس و سوریا بێ ئەوەی یەک دەوڵەتی غەربی و بگرە جیهانیش سەرەکۆنەیەکی جدی بکەن هوروژمێکی گۆڕان یاخود لەرزەیەکی جیۆسیاسی بۆ ناوچەکەی پێوەیە و تەواوی هاوکێشە سیاسی و پەیوەندیە ناوچەییەکانی لە تەتەڵەبێژەنە داوە. لەو تەتەڵەبێژەنەیەدا ئێران زەرەرمەندی یەکەمە بەو پێیەی:
١) دیمەشق بۆتە گۆرستانێک بۆ کوشتنی جەنەراڵە سەربازیەکانی ئێران بێ ئەوەی بەشار ئەسەدی سەرۆکی سوریا هیچ ئیدانەیەک یاخود هەنگاوێکی عەمەلی لە دەست بێت بۆ پاراستنی کەسێتی و هیزی ئێرانی لە سوریادا بەتایبەت ئیسرائیل بە ئاشکرا پێی گوتووە گەر دەسبەرداری ئێران نەبیت ئەوا چارەنوست لە نەسروڵڵا و هەنیە و سنوار باشتر نابێت. ٢) بەشار ئەسەد بە ئاشکرا دەرگای بۆ وڵاتانی ئەوروپی کردۆتەوە یاخود بڵێم ئەوان باوەشیان بە سوریادا کرد و گوتیان گەر بێتوو واز لە ئێران بهێنیت ئەوا ئێمە وەک یەکێتی ئەوروپا دەرگای پەیوەندیەکانت لەگەڵدا دەکەینەوە و بۆ نیەتپاکیش ئەوەتا جەند وڵاتێکمان سەفارەت و کونسوڵەتیان کردۆتەوە لە دیمەشقی پایتەخت وەک ئیتالیا و نەمسا؛ ئەمە جگە لە بەستنی کۆنفراسێک لە ئەوروپا لە مانگی رابردوودا لە نێوان یەکێتی ئەوروپا و سوریا کە هەشت وڵاتی یەکێتی ئەوروپا لە برۆکسلی پایتەختی بەلجیکا و یەکێتی ئەوروپا ئەو کۆنفراسەیان بەڕیوە برد و بەڵێنیاندا کە ئەم جۆر ەدانیشتن و گفتوگۆیانە بەردەوام دەبن. ٣) ولاتانی کەنداو ئامادەیی لە ئەستۆگرتنی ماڵی بۆ دووبارە بونیاتنانەوەی سوریا هەر لە دروستکردنەوەی شارەکانەوە تاکو ژیانەوەی ژێرخانی ئابوری. هەر خودی بانگهێشتی بەشار ئەسەد بۆ کۆمکاری عەرەبی و سەردانی ئەمیری دوبەی بۆ دیمەشق و کردنەوەی سەفارەت و کۆنسوڵیەکانی لە دیمەشق وەک ئیمارات و سعودیە و جەزائیر و میسر و ..هتد.
سێ: لە نەخشەی سیاسی نوێی سوریادا کە بە دانیشتنێک لە نێوان تورکیا و سوریا بە نێوەندگیری روسیا و تەنانەت ئاگاداری ئەمریکاش بەرێوە چوو لە یەک دوو هەفتەی رابردوودا دەسکۆتاکردنی ئێران بە ئاشکرا دەبینرێ. تورکیا و روسیا فشاری گەورەیان لەسەر ئەمریکا داناوە کە پشت بکاتە رۆژاڤا و لە بەرامبەریشدا تورکیا لە ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی خۆی بکشێتەوە؛ هەروەها روسیا ناهێڵێ ئێران نفوزی سیاسی و سەربازی هەبی لە ئایندەی سوریادا.
چوار: سەرباری ئەوەی دوێنێ و پێرێکە وەزیری دەرەوی روسیا سێرگی لاڤرۆڤ رایگەیاند کە ریکەوتنی سەربازی مۆر دەکەن لەگەڵ ئێراندا بەڵام ئەمە هەرگیز ناتوانێ لە ئاستی ئەو گرژیەی ئیستا ئێران و ئیسرائیل کەم بکاتەوە گەر توندتری نەکات. ئەولەویەت بۆ روسیا لە ئیستادا ئۆکراینە کە مەسەلەیەک و کێشەیەکی سەربازی ستارتیجی گەورەیە بۆ روسیا و ئێران هەرگیز ئەو شوێنگە جوگرافی و سۆزە مێژوویی و ئاینی و تەنانەت نەژادیەشی نیە وەک ئۆکراین هەیەتی؛ بۆیە روسیا گەر بە تەواویش بچیتە بەرەی ئێرانەوە لە حاڵەتی جەنگ لەگەڵ ئسرائیل-ئەمریکادا ئەوا جگە لە ناردنی چەک و تەقەمەنی ئەویش بە شێوەیەکی دیاریکراو ناتوانێ هیچ هەنگاوێکی گەورەتر بنێت. بۆ نموونە ئەوەی روسیا کڵاوەی ئەتۆمی دەداتە بێلاروس هەرگیز ناتوانێ و نایشیکات ئەوە بداتە ئێران بە جەندان حوکمی سیاسی نیودەوڵەتی و جیوسیاسی و سەربازی ستراتیجی کە لێرەدا شایانی باس کردن نیە.
پێنچ: چین کە ئەویش پەیوەندیەکی بەهیزی بازرگانی هەیە لەگەڵ ئێراندا ناتوانی هیچ بەشداریەکی سەربازی بنێت گەر دوو سبەی ئیسرائیل-ئەمریکا کۆماری ئیسلامیش بڕوخێنن. ئەوە دروستە ئێران بە نرخێکی هەرزان نەوت دەفرۆشی بە چین بەڵام هەرگیز ناگاتە ئاستی ئەو پەیوەندیە بازرگانی و ئابوریەی چین لەگەڵ ئەمریکادا هەیەتی. دیسانەوە چینیش وەک روسیا ئەولەویاتی ستراتیجی سەربازی خۆی هەیە کە تایوانە و مەسەلەی تایوان نەک هەر راستەوخۆ لە بەرامبەر ئەمریکادا رایگرتووە بەڵکو ئەگەری پێکدادانی دەستەوئیخەی هەیە لەگەڵ ئەمریکادا. بۆیە ئێران جەمسەرێکی تری گەورەی وەک چینیش لە دەست دەدات گەر بێتوو بکەویتە جەنگی راستەوخۆی ئیسرائیل-ئەمریکاوە.

هەواڵ و رووداوەکان…
لەگەڵ نوسینی ئەم بابەتەدا هەوڵێک و رووداوێکی گرنگ روویدا کە ئەمە پوختەکەیەتی:
لەگەڵ گرژبوونەوەی بەرامبەرکێیەکانی ئێران و ئیسرائیل بە هێرشی موشەکی و ئاسمانیەکانی بۆ سەر یەکتر لە سێ چوار مانگی رابردوودا بەتایبەت هێرش و پەلاماری موشەکی و فڕۆکەی جەنگی (ئێف ٣٥)ی بۆ ناو قوڵایی خاکی ئێران لە لایەن ئیسرائیلەوە لە مانگی رابردوودا، ئێران چ لە زاری رابەری روحی جهموریەتەکەوە عەلی خامنەئی و چ لە زاری جەنەراڵە سەربازیەکانی سوپای پاسدارانەوە پەیمان و سۆزی یەک لە دوای یەک دەدەن بە گوێی ناوجەکە و جیهاندا کە خۆیان ئامادە دەکەن بۆ هێرشێکی جەرگبڕ و وێرانکەر بۆ سەر ئیسرائیل.
هەر پیرێکە عەلی خامنەئی لە وتاری هەینیدا لە تاران بەیانی هێرشێکی لەو جۆرە کرد بۆ سەر ئیسرائیل، ئەمریکا بۆ بەیانیەکەی پێشکەوتووترین فڕۆکەی سەربازی وێرانکەری (بی٥٢)ی نارد بۆ ئیسرائیل کە هێز و تواناکەی لە جەنگدا شتیک لەملای چەکی ئەتۆمیەوەیە. لەگەڵ ناردنی ئەم چەکە وێرانکەرەدا ئەمریکا بە رەسمی ئاگاداری ئێرانی کردەوە و گوتی گەر بێتوو هێرشی تر بکەنە سەر ئیسرائیل ئەوا ئیمە چیتر ناتوانین دەستی ئیسرائیل بگرین لەوەی وەڵامتان بداتەوە. واتە دەستی ئیسرائیل والا دەکەین لەوەی چۆن و چەند وەڵامتان دەداتەوە. ئەم ئاگادرارکردنەوەیەی ئەمریکا لە پای ئەوە دێت کە لە هێرشی یەکەمی ئیسرائیل بۆ سەر ئێران لە مانگی رابردوودا توانی قەناعەت بە ئیسرائیل بهێنێ کە لە بنکە ئەتۆمی و چاڵاوگە نەوتیەکان نەدات و سەرکردە ئێرانیەکانیش نەکاتە ئامانج.

٤ی ١١ی ٢٠٢٤

لە ئاسۆی ڕۆژهەڵاتەوە، لەو شوێنەی کە خۆر سەرەتا تیشکە زێڕینەکانی بڵاو دەکاتەوە، چیرۆکێک دەست پێدەكات، چیرۆکێک کە باسی ژیان و مەرگ، ئازادی و کۆیلایەتی، هیوا و نائومێدی دەکات. لە شارێکدا کە مێژووەکەی بە خوێن نووسراوەتەوە، لە کۆڵانە تەنگەبەرەکانیدا، لە ماڵە خشتییەکانیدا، لە بازاڕە قەرەباڵغەکانیدا، چیرۆکی گەلێک دەگێڕدرێتەوە کە لە نێوان دوو هێزی بەهێزدا گیری خواردووە: ”ویستی ژیان“ و ”هەڕەشەی نەمان“.
ڕۆمانی “پەتی سێدارە بەکاتی بانگی بەیانی” لە نووسینی «محەمەد ڕەئوف مورادی» لە وەرگێڕانی: «شوانە عەبدوڵا»، لە لایەن ناوەندی «ڕەهەند»ەوە، چاپ و بڵاوكراوەتەوە، فەزای ڕۆمانەكە وەک تابلۆیەکی ڕەنگاوڕەنگ، وێنەی ژیانێک دەکێشێت کە لە ژێر سێبەری ترسدا دەژی. هەر لاپەڕەیەک، پەنجەرەیەکە بەسەر دنیایەکدا کە تێیدا خەون و کابوس تێکەڵ دەبن، شادی و خەم هاوسێی یەکترن، و ژیان و مەرگ دەست لە ملی یەک دەنێن. لێرەدا، وشەکان دەبنە چەک، ڕستەکان دەبنە سەنگەر، و پەرەگرافەکان دەبنە گۆڕەپانی شەڕێکی بێوچان لە نێوان ڕووناکی و تاریکییدا.
لە نێو لاپەڕەکانی ئەم ڕۆمانەدا، دەنگی چەندین نەوە دەبیسترێت. پیرەمێردێک کە یادەوەرییەکانی وەک گەنجینەیەک هەڵگرتووە، ژنێکی گەنج کە خەونەکانی لە قەفەزی نەریتدا زیندانی کراون، منداڵێک کە چاوەکانی پڕن لە پرسیار دەربارەی دنیایەک کە تێی ناگات، و لاوێک کە دڵی پڕە لە خرۆشانی شۆڕش. مامۆستایەک خەریکی خوێندەواری و وانەوتنەوەیە بە منداڵانی ئاواییەکە، هەر یەکەیان بەشێک لە مۆزایکی گەورەی چیرۆکەکەن، هەر یەکەیان دەنگێکە لە کۆڕاڵی مێژوویەکی پڕ لە ئازار و خۆڕاگری.
زمانی ڕۆمانەکە خۆی سەمفۆنیایەکە. وشەکان وەک نۆتەی مۆسیقا، ئاوازێک پێکدەهێنن کە خەمبارە وەک لایلایەی دایکێک بۆ منداڵە لەدەستچووەکەی، دەنگی بەرزە وەک هاواری شۆڕشگێڕێک لە مەیدانی خەباتدا. زاراوە و دەربڕینە ناوچەییەکان وەک گوڵی ڕەنگاوڕەنگ، جوانی و بۆنێکی تایبەت بە دەقەکە دەبەخشن، هەر یەکەیان چیرۆکێک، مێژوویەک لە خۆیدا هەڵدەگرێت.
سروشتی وڵات لەم ڕۆمانەدا تەنها پاشخانێک نییە، بەڵکو کەسایەتییەکی زیندووە کە بەشداری لە ڕووداوەکاندا دەکات. چیاکان وەک پاسەوانی هەمیشەیی، چاودێری خەڵکەکە دەکەن، دارستانەکان نهێنی خەباتکارانی تێدا حەشار دەدەن، و ڕووبارەکان گۆرانی ئازادی دەچڕن. ئەم تێکەڵبوونەی نێوان مرۆڤ و سروشت، وێنەیەکی شیعری بە ڕۆمانەکە دەبەخشێت کە خوێنەر دەباتە نێو دنیایەکی جادویی و ڕاستەقینە لە هەمان کاتدا.
ڕۆمانەکە هەروەها ئاوێنەیەکە بۆ کۆمەڵگایەک کە لە ژێر باری قورسی نەریت و مۆدێرنیتەدا دەناڵێنێت. لێرەدا، کچێکی گەنج خەون بە خوێندن دەبینێت لە کاتێکدا خێزانەکەی بیر لە شوکردنی دەکەنەوە. لاوێک خەونی گەڕان بە دنیادا دەبینێت، لە کاتێکدا کۆمەڵگا چاوەڕوانی لێ دەکات شوێن پێی باوکی هەڵگرێت. ئەم ململانێی نێوان کۆن و نوێ، نەریت و پێشکەوتن، یەکێکە لە تەوەرە سەرەکییەکانی ڕۆمانەکە کە بە شێوەیەکی هونەری خراوەتە ڕوو.
یەکێک لە بەهێزترین لایەنەکانی ڕۆمانەکە، توانای نووسەرە لە دروستکردنی کەشوهەوایەکی هەستپێکراو. خوێنەر بۆنی نانی تازە لە تەنورەکان هەست پێدەکات، دەنگی بانگی بەیانی لە منارەکانەوە دەبیستێت، و گەرمای هاوینی کوردستان لەسەر پێستی هەست پێدەکات. ئەم توانایە لە دروستکردنی کەشوهەوای ڕیالیستی، ڕۆمانەکەی کردووە بە ئەزموونێکی هەستی تەواو، نەک تەنها خوێندنەوەیەکی ئاسایی.
ڕۆمانەکە هەروەها ڕەخنەیەکی توندە و شەپازلەیەکە لە سیستەمی چینایەتی و نایەکسانی کۆمەڵایەتی. نووسەر بە وردی ئەو کەلێنە قووڵە نیشان دەدات کە لە نێوان چینە جیاوازەکاندا هەیە، و چۆن ئەم نایەکسانییە کاریگەری لەسەر ژیانی ڕۆژانەی خەڵک هەیە. لە ڕێگەی چارەنووسی کەسایەتییە جیاوازەکانەوە، خوێنەر دەتوانێت ببینێت چۆن هەلەکانی ژیان، خەون و ئاواتەکان، تەنانەت مافی ژیان، بە پێی پێگەی کۆمەڵایەتی دەگۆڕێن.
ئەم ڕۆمانە تەنها چیرۆکێک نییە، بەڵکو بانگەوازێکە بۆ ئازادی، هاوارێکە دژی زوڵم و ستەم، و بەڵگەنامەیەکی مێژووییە بۆ خۆڕاگری گەلێک. هەر وشەیەک لەم ڕۆمانەدا، تۆوێکە کە لە دڵی زەوی خوێنەردا دەچێنرێت، تۆوی هۆشیاری، خۆناسین، و خۆشەویستی بۆ ئازادی. لە کۆتایی خوێندنەوەی ڕۆمانەکەدا، خوێنەر هەست دەکات گۆڕانێک لە ناخیدا ڕوویداوە، وەک چۆن تیشکی خۆر لە سپێدەدا جیهان دەگۆڕێت.
ڕۆمانی “پەتی سێدارە بەکاتی بانگی بەیانی”، ئەزموونێکە، گەشتێکە بە ناخی ئینسانی کورددا. ئەمە چیرۆکی خەڵکێکە کە لە نێوان ئومێد و نائومێدیدا، لە نێوان خەون و واقیعدا، لە نێوان ژیان و مەرگدا هەنگاو دەنێن. ئەوە دەنگی ئەوانەیە کە مێژوو لە بیری کردوون، بەڵام ئەدەب زیندوی کردوونەتەوە. ئەم ڕۆمانە پەیامێکی بەهێزمان پێدەڵێت: تا کاتێک سپێدە هەبێت، هیواش هەر دەمێنێت، تەنانەت لە سێبەری سێدارەشدا.
ڕۆمانی ”پەتی سێدارە بەکاتی بانگی بەیانی“ بەرهەمێکی ئەدەبی گرنگە لە ئەدەبیاتی کوردییدا کە خاوەنی چەندین لایەنی بەهێزە. زمانی دەوڵەمەند و پاراوی ڕۆمانەکە، کە پڕە لە وشە و دەربڕینی ناوچەیی کرمانشا، جوانییەکی تایبەت و ناسنامەیەکی بەهێزی بە دەقەکە بەخشیوە. توانای نووسەر لە وێناکردنی واقیعی ژیانی ڕۆژانەی خەڵک لە ژێر سیستەمێکی دیکتاتۆرییدا، یارمەتی خوێنەر دەدات هەست بە قووڵی دۆخەکە بکات. فرەدەنگی ڕۆمانەکە، کە چەندین ڕوانگە و ئەزمونی جیاواز لەخۆدەگرێت، وێنەیەکی فرەڕەهەند و تەواو لە کۆمەڵگا دەخاتە ڕوو.
گرنگیدانی تایبەت بە پرسی ژنان و ئەو کێشانەی ڕووبەڕوویان دەبێتەوە، بابەتێکی هەستیار و گرنگ لە کۆمەڵگای کوردییدا دەوروژێنێت. پەیوەندی قووڵی نێوان مرۆڤ و سروشت کە لە ڕۆمانەکەدا بەرجەستە کراوە، ڕەهەندێکی کولتووری بە دەقەکە بەخشیوە. ڕەخنە کۆمەڵایەتی و سیاسییە بەهێزەکەی، دەوڵەمەندی فیکری بە ڕۆمانەکە دەبەخشێت. هەروەها، توانای نووسەر لە دروستکردنی کەشوهەوایەکی هەستپێکراو، خوێنەر دەباتە ناو دنیای ڕۆمانەکەوە.
لەگەڵ ئەم لایەنە بەهێزانەدا، ڕۆمانەکە چەند لایەنێکی لاوازیشی هەیە کە پێویستە ئاماژەیان پێ بکرێت. فرەیی دەنگەکان و چیرۆکە لاوەکییەکان هەندێک جار دەبێتە هۆی ئاڵۆزبوونی ڕێڕەوی سەرەکی چیرۆکەکە، کە دەکرێت سەرلێشێواوی بۆ هەندێک خوێنەر دروست بکات. هەندێک لە ڕەخنە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکان زۆر ڕاستەوخۆ و تا ڕادەیەک کڵیشەیین، کە کاریگەری لەسەر هونەرمەندی دەقەکە هەیە. بە هۆی فرەیی کەسایەتییەکانەوە، هەندێک لە کەسایەتییەکان بە تەواوی پەرەیان پێ نەدراوە.
هەندێک جار وەسفە درێژەکان، بە تایبەتی سەبارەت بە سروشت، ڕێڕەوی چیرۆکەکە خاو دەکەنەوە. لە هەندێک بەشی ڕۆمانەکەدا، سنووری نێوان واقیع و خەیاڵ تێکەڵ دەبێت، کە دەکرێت سەرلێشێواوی بۆ هەندێک خوێنەر دروست بکات. ڕۆمانەکە زیاتر پشتی بە وەسفکردن بەستووە تا دیالۆگ، کە هەندێک جار ڕیتمی چیرۆکەکە خاو دەکاتەوە. هەروەها، سەرەتای ڕۆمانەکە بۆ هەندێک خوێنەر ڕوون نییە و کاتێکی زیاتر پێویستە بۆ تێگەیشتن لە کەشی گشتی چیرۆکەکە.
سەرەڕای ئەم لایەنە لاوازانە، ڕۆمانی «پەتی سێدارە بەکاتی بانگی بەیانی» بە گشتی بەرهەمێکی بەهێز و کاریگەرە لە ئەدەبی کوردییدا. ئەم ڕۆمانە توانیویەتی وێنەیەکی زیندوو و ڕاستەقینە لە ژیانی کۆمەڵگای کوردی لە قۆناغێکی هەستیاری مێژووییدا بخاتە ڕوو. هەروەها، بە هۆی زمانە بەهێز و پاراوەکەی و ناوەڕۆکە قووڵەکەی، توانیویەتی جێگەیەکی تایبەت لە نێو ئەدەبی کوردییدا بۆ خۆی دابین بکات. ئەم ڕۆمانە نەک تەنها بەرهەمێکی ئەدەبییە، بەڵکو بەڵگەنامەیەکی گرنگی مێژوویی و کۆمەڵایەتیشە کە تیشک دەخاتە سەر قۆناغێکی هەستیار لە مێژووی کورد لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان.

دانا حەمید

جوانە كەریمات: لە قۆناغی سەرەتایی دا یەكەمین وانە كە سەرنجی ڕاكێشام، وانەی خوێندنی زمانی كوردی بوو
جوانە كەریمات: مناڵان زۆر حەزیان لە شیعر و چیرۆك و داستانە، بەڵام زیاترحەزیان لە شیعرە
خاتوونی شاعیری بواری منداڵان جوانە كەریمات، لە دایكبووی شاری كەركووكە. ساڵانێكە بەعیشقەوە ژوانی لەگەڵ شیعردا بەستووە، بەتایبەتیش لەگەڵ شیعری منداڵان .خوێندنی وانەی كوردی لەقۆناغی سەرەتایی بەشێوەی شیعر لەلایەن مامۆستاكەیەوە، وایلێكردووە هۆگری شیعر بێت. تائێستا دوو نامیلكەی شیعری تایبەت بە منداڵان بڵاوكردۆتەوە، دوونامیلەكەی تریشی ئامادەیە بۆ چاپ. ئەم خاتوونە شیعر نووسین بۆ منداڵان بە فاكتەرێكی گرنگ دەزانێت تاوەكو زمانیان پاراو بێت.. ئێمەش هەڤپیڤینێكی ئەدەبیمان سەبارەت بە ئەزموون وكار وچالاكییەكانی ئەنجام دا.
هەڤپەیڤین- كامەران حاجی ئەلیاس

*سەرەتا بازانین جوانە كەریمات چۆن ئاشنای دونیای ئەدەب بوو؟

• لە قۆناغی خوێندنی سەرەتایی و ئاشنابوونمان بە خوێندن، یەكەمین وانە كە سەرنج ڕاكێشام، وانەی خوێندنی زمانی كوردی بوو،كە بە شێوەی شیعریی نووسرابوون و بە وێنەی جوان و ڕەنگاوڕەنگ ڕازابووەوە. ئەوە جگە لەوانەی خوێندن، وانەی سروود و مۆسیقامان هەبوو. مامۆستای وانە ناوی مامۆستا عومەر بوو، ئەو مامۆستایە لە هەفتەغارەوە ماتۆرسیكل دەهات بۆ قوتابخانەی عەلی سەرا. ئەوكاتە، واتە “سەرەتای هەفتاكان ” خوێندن لە كەركووك بەزمانی كوردی بوو.
  مامۆستا عومەر هەر جارە و شیعرێكی كوردیی مناڵانی دەهێنا، ئەوەندە بە جوانی بۆمانی دەخوێندەوە، هەر هەموو قوتابیان بەماوەیەكی كەم ئەزبەریان دەكرد. هەندێ جاریش شیعرەكانی بەئاوازەوە بۆ دەخوێندەوە، ئێمەش هەر بەو شێوە ئەزبەرمان دەكرد. ئەمە سەرەتای ئاشناییم بوو بە ئەدەب كوردیی، بەشێوەیەكی گشتی و ئەدەب و شیعری مناڵان بەشێوەیەكی تایبەت.

  *بۆچی لە نێو ئەدەب دا شیعری منداڵانت هەڵبژارد ؟

• هەر لەبەر ئەو وانە بەپێزانەی مامۆستاكانی سەرەتایمان كە وانەكانیان بە ڕەوانی پێدەوەتینەوە، بۆنموونە مامۆستای وانەی وێنەكێشان، مامۆستا ئەلیاس و مامۆستای وانەی سروود و مۆسیقا مامۆستا عومەر. بۆیە من و برا بچووكەكەم حەزمام لە شیعری مناڵان و وێنەكێشان كرد و زۆرجار لە ماڵەوە لاسایی ئەو شیعرانەمان دەكردەوەو لەخۆمانەوە شیعری مناڵانمان دەنووسی و وێنەمان دەكێشا.

  *پێتان وایە شیعر وەكو چیرۆك دەگاتە ناخی منداڵان ؟

• بەڵێ بێگومان، مناڵان زۆر حەزیان لە شیعر و چیرۆك و داستانە، بەڵام شیعر لە چیرۆك زیاتر. چونكە لە كاتی خوێندنەوەی شیعر دا، جگە لە مانا و ناوەڕۆكی شیعرەكە ڕیتیمكی دڵڕفێنی میوزیكشی لەگەلدایە. ئەمەش دەبێتە هۆی سەرنجی مناڵان بۆ بابەتە شیعرییەكە.

  *ئەو بنەما و سیفەتانە چین، كەپێویستە لە شیعری منداڵاندا بوونی هەبێت؟

• كۆمەڵێك مەرج هەیە لە شیعری مناڵاندا پێویستە هەبن: لەوانە وشەی ئاسان و ڕەسەنی كوردی، هەروا بایەخدان بە تاو كێش و ناوەڕۆك. مەرجە لەناو قاڵبی هەموو شیعرێكدا مەبەستێكی ئاراستە هەبێت، تەنها وشە ڕیزكردن نەبێت. لەهەموو گرنگتر دوور بێت لە توندوتیژی، باشتر وایە گوزارشت لە خۆشەویستی و مرۆڤایەتیی و خۆسەویستیی خاك و وڵات بكات.

  *چۆن دەڕوانیتە ئاستی شاعیرانی بواری منداڵان لە سەردەمی ئێستادا؟

• ئەوەی زیاتر بەلای منەوە گرنگە، كە شاعیری مناڵانمان هەیە و ئێستاش بەردەوامن لە نووسین و شیعرەكانیشیان زۆر باشە و تەنانەت هەندێكیان وەك شاعیری مناڵان دەركەوتوون. ئەوە سەرباری ئەوەی كە لە كەركووك بەداخەوە تەنانەت گۆڤارێكی مناڵانیشمان نییە.

  *ئێوە خاوەنی دوو نامیلكەی شیعری منداڵانن (جوجەڵە و پەپولەی جوان) ئەگەر بكرێت ئاماژەیان پێبدەیت ؟

• بەڵێ ئەم دوو نامیلكەیەم كە تایبەتن بە شیعر بۆ مناڵان لەسەر ئەركی خۆم چاپم كردوون و هونەرمەند گرفتار كاكەیی برام وێنەی بەرگ و نیگارەكانی ناوەوەی بۆ كێشاوە، ئا لێرەوە سوپاس و دەسخۆشیی لێدەكەم.
  (جووجەڵە) یەكەمین نامیلكەم بوو كە لەساڵی 2015 چاپم كرد، هەر لەبەر ئەوەی بینیم پێشوازییەكی گەرم لە یەكەمین كۆمەڵە شیعرییەم كرا و زۆرێك لە مناڵان شیعرەكانیان لەبەر كرد، بۆیە دووەمین نامیلكەشم ( پەپوولەی جوان) لە ساڵی 2024 چاپكرد، كە بەشی زۆری شیعرەكانی نێو ئەم نامیلكەیەشم گوزارشت لە خوشەویشتی نیشتمان و رێزگرتن وسۆز و ژینگە پارێزی دەكەن.

  *تاچەند شیعر رۆڵ و كاریگەری خۆی دەبینێت بۆئەوەی منداڵ زمان پاراو و ڕەوانبێژ بێت؟

• زمانی بەشی زۆر لە شیعرە كوردییەكان بەزمانێكی پارا و جوانن نووسراەن، بە تایبەتی ئەگەر مناڵان ئەزبەری بكەن، زۆر كاریگەریی دەبێت بۆ ئەوەی مناڵان زمانێكی پەتی و ڕەوانیان هەبێت و لە دواڕۆژدا خۆشەویستی و وەفایەكیان بۆ زمانەكەی خۆیان هەبێت.

  *پرۆژەی نوێت هەیە؟

• خوا یاربێت نامیلكەی سێیەم و چوارەمی شیعری مەنداڵانم لەهەگبەدایە، بەو هیواییەم زوو بكەوێتە بەر دیدی منداڵە چاوگەشەكانی كوردستان.

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

ـــ ــ

( ئەزانی بۆ ؟ ژنبرامە هێشتا نانێکی لە ماڵما نەخواردووە …) ..( شتی قورس هەڵئەگرین ، ڕەحم بە بڕبڕەکانی پشتمان ناکەین ..) ..( ئەزانی ئێستا تەعین بووە ؟ یەعنی باران بێ ، بەفر بێ ، ڕەشەبا بێ ، ئەو حەقی نییە مەعاشەکەی بۆ بەستراوە ) .. ( ئێ خەڵکەکە ئەو وەزعەی پێ خۆشە ، فەرموو ئەوەیش دەنگدان ..) ..( هەموو شتێکمان پێچاوەتەوە ، چاوەڕێی قاچاخچییەکەین ، ئەڵێ ئەم چەند ڕۆژە لەسەرم ڕاوەستن ) ..( ئارەزووی خۆتە ، من وەک خۆم جلی لەنگە نەبێ ، لەبەری ناکەم ) ..( هەنار لەوێ گرانتر بوو ، سەیارەکەیشم نە کلاجی تیا ما ، نە بانس ) .. ( وەڵا خۆ من تمەنیشم کڕی ..) ..( بڕوا بکە ئەیدەم بە دەمیا ، وەڵا بیللا وا دایئەپۆڵسم بۆ حەوت پشتی عاقڵ ئەکەم ..) ..( درەنگ لە خەو هەڵسام .. ) ..( ناتوانم ، من ئیشی وا ناکەم ..) ..( ئەو خۆی حەز ئەکا جنێوی پێ بدرێ ، خەتای کەس نییە ) ..( براکەم ! یەک جار ئەووترێ زستان ساردە ) ..( حەز ئەکەم لەوە خراپترمان بەسەر بێ ..) ..( وەڵا خراپ نەبوو ، بەس زۆر ماندوو بووین ، دوانزە سەعات لەناو ئۆتۆبیسا بووین ) ..( لەرزم لێهاتووە ، سەنەوی و ئیجازەکەیشم وا تەواو ئەبن ، ئەبێ بڕۆمە ناو ڕۆژی حەشرەکەوە ) ..( دزن ، دز .. تۆ بە تەمای چیت ؟ ) ..( فەرعێکی تریشی کردۆتەوە ، بەس بەینی خۆمان بێ ، دەستی گۆڕیوە ) ..( ئەویش سوکە .. ئاااای چەنێ سوکە .. ) ..( دانەیەکیش بۆ من بکڕە ..) ..( هەمووی گۆشتی هیندییە ، وەڵڵا ..تۆ ئەم کوردە وا ئەناسی ؟ تۆزێ دوگی خۆمانەی پیا ئەتوێننەوە و یەڵڵا و بڕایەوە ) .. ( کاکە ، ژنی چی ؟ من خۆیشم پێ بەخێو ناکرێ ..) ..( بەڵام شتەکە بەو جۆرە بوو .. لێرە خەڵک وەک هەڵپەڕکێ ، یەک دوو حەرەکە زیاتر هیچی تر نازانن ) ..( بابە ، کتێبی چی ؟ کتێب و ئەم میللەتە ؟ ..) .. ( زۆر پیس دەوڵەمەند بوو ، بڕوا بکە کاتی خۆی باوکی ئەهات بۆ ئاشەکەی باپیرم ، سواڵی ووردە برنج و کەپەک و شتی ئەکرد ) ..( شیعرەکانی جوانن ، بەڵام خۆی زۆر بێ ئەخلاقە ..) ..( دووری بۆ مەڕۆ خۆم بکوژم ) ..( کەیفی خۆیەتی ، من ژیانی خۆم بۆ ئەو تێک نادەم ) ..( ئێمەیش ئەمساڵ خێرمان نەکرد ) ..( وەڵاهی با پێت بڵێم هەمووی بەتاڵە ، بەس ئەشەوبیلا نوێژەکان جێی خۆیان ئەگرن ) ..( ئێستایش خەریکی تەقریر نوسینە ) ..( من لە سبەینێوە دەست پێ ئەکەم ) .. ( ئێ بەڵێ وایە ، بەڵام وەرە قسە بۆ خۆی بکە ، بزانە مێشکت ناتەقێنێ ..) ..( هەتا دوو سێ ڕۆژ لێی ئەوەستم ، تەواو تەحەمولم نەما ) ..( ئەزانم ، کوڕی چاکە .. مەوقیفیشی هەیە ) ..( کورە کاریزمای چی ؟ تۆ تەواوی ؟ ) ..( بە جدیتە ؟ وەڵا بە عاقڵم ئەزانیت ) ..( ئەم عەسرە دوو کیلۆم فرۆشتووە ، ئەوەی ماوەتەوە تا سبەینێ ئەترشێ ! ) ..( نەوەڵڵا ، مەیە ..بەخوا تاقەتی کەسم نەماوە ..) ..( بەڵێ ، چوار مانگم ماوە ، ئیتر نەجاتم ئەبێ ) ..( حەلی تری نەبوو ، تەڵاقم دا ) ..( ئێرەیش ئەو خراپە نییە ، دنیا هەمووی تێکچووە ) ..( کورە پیاوی خۆیانە ) .. ( لای بە برا ؟ سەیری ئیخباری چی ئەکەی ؟ ) ..( ئێ باشە ، بەس بەخوا مریشکەکەی بۆنساردە ) ..( زۆر سوپاس ، جا ئەوەیش هی تۆیە ..) ..( ئەرێ دوێنێ شەو ئەو زرمەیە چی بوو ؟ ) ..( خۆی عەریزەکەی بۆ نووسیم ، بە دەستی خۆی ..) ..( بەخوا بووە بە فلیم ) ..( خەڵکەکە هەر یەکەی لە ئاشێ ئەکا ، شۆڕشی چی ؟ ) ..( هەر یەکەم ڕۆژ زانیم دز و ڕیسوایە ) ..( گەندەڵیی چی ؟ ئێمەیش بچینە ئەو شوێنە لەو باشتر نابین ) ..( چوار جار تەلەفۆنم بۆ کرد ، هەڵی نەگرت ، چی لێ بکەم ؟ ) ..( خەتای ئەو نییە ..) ..( خۆی وازم لێ ناهێنێ ، ئەڵێ نەیەی خۆم ئەسوتێنم ) .. ( قەت پاسکیل بۆ مناڵ مەکڕە بە تایبەت بۆ کچ ) ..( ئیتر شەوان کارەباکە ئەبڕن ..تەواو ، ئەبێتەوە بە تەویلە ) ..( من حەقم نییە بە سەریانەوە ، خوای ئەکرد دایکی یەکیان ئە…..ا ) ..( ئێ ئەوە کەی بوو ؟ بیست ساڵ پێش ئێستا ..) ..( گەوادی وا تا دوێنێ بوو سوێندی بەسەری لینین ئەخوارد ) ..( خۆی داوای کرد ، من ئاگام لێ نەبوو ) ..( ئێ وا جگەرەیشم تەرک کرد ، چی ئەبێ ؟ سێ چوار ساڵ زیاتر لەم زۆنگاوەدا ..) ..( چوار ژنی هەیە ، هێشتا چاوی بزە ..) ..( ئەمجارە ڕێک پیایا ئەکێشم ..) ..( دوێنێ شەو سەعات سێی بەرەبەیان هاتینەوە ، خەڵک ئێستا هیچی ناخەون ) ..( سەر وپێکە زوو کوڵا ؟ ) ..( تیک تۆکی چی ؟ بە بیلاهی ئەو خەڵکە هەمووی شێت بوون ) ..( جا خەیاتییەک ئەکا ، بڕوا ناکەم کەس شان با لە شانی ) ..( گویش بە دێلیڤەریی بێ ، هەمووی ئەخۆن ) ..( من وەک تۆ نیم ، مەمکە بە ڕەفیقی خۆت ) ..( بە تەمام بیفرۆشم ..جا خوا نەکا بتەوێ شتێ بفرۆشی ، بۆت ئەکەن بە پوش ) ..( ئەویش حەزی ئەکرد ، بەڵام باوک و براکەی نەیانهێشت ) ..( ئێ وا تەواویشت کرد ، خۆ ئەو جادانە پڕن لە خەریجی کولیه و مەعهەد کەس کەریان پێ نابەستێتەوە ) ..( ئەزانی مامی کێیە ؟ بۆیە وا لێئەخۆڕێ ) ..( خۆبەخشییەکە لە هیچ باشترە ، پیاو لە ماڵەوە دڵی ئەتەقێ ) ..( باوک نییە ، ڕێک سەگی هار ) ..( من تەداخولیان ناکەم ، ئەوەندەم ووت و سوودی نەبوو ، تەواو ..) ..( مناڵ ؟ بە تەمای مناڵیت خزمەتت بکەن ؟ ) ..( باوکم بە شەرەفم درۆ ئەکەی ) ..( بۆ دوو ساڵ ئەچێ دایبی پێ هەڵئەگرین ، لە وەزعێکاین مەگەر ئەو خوایه … ) .. ( ئەوانیش ئۆتیزمێکیان هەیە ) ..( وەرە زەلام بە ڕۆژی ڕوناک شیعری ئەم و ئەو بدزی ) .. ( ئێ مناڵی یەک کۆڵان بووین ، بەس ئیتر چی ئەڵێی ، ئەوە ئەوە و ..ئەمەیش منم کە ئەمبینی ..) ..( تۆزێ وەرەقی غاری تێکە ، عەیبی نامێنێ ) ..( ئێمەیش لە هیران و نازەنینەوە هاتینەوە ، توخوا ئەوە ڕێگایە ؟ ) ..( بەڵێ .. ئەرەوەڵا حەبلی شەوکی پچڕاوە ..) ..( سەگبابانە دوو پاس لەسەر جادەکان دانانێن ، مەعقولە ملیۆنێک کەس ملیۆنێک سەیارە.. ) .. ( دەستاوی خۆشە ، بەس زۆر ئەڵێ .. ) .. ( بەسەری خاڵە هەمووی یەک بەزمە ) .. ( ماستەکەی خراپ نییە ، بەس بەخوا شیری وشکی تێکەڵ نەکا ، حەجەکەی قبوڵ نابێ ..) ..( یەک دان بە سەد دۆلار پڕ ئەکاتەوە ، بەریش ناکەوێ ) ..( جا من حەقم چییە ؟ خوای ئەکرد ئەیانتۆپان ) ..( ئاگاتان لە بومەلەرزەکەی دوێنێ شەو بوو ؟ ) ..( ئەها وەک ڕێوی چۆن خۆی مت کردووە و ورتەی لێوە نایەت ؟ جارانیش کە له ژێر قۆنەرەیا بوو ، مێشکی بردبووین ) ..( بەس سیواک .. تا ئێستا مەعجونی دانم .. ) .. ( دوێنێ بینیم ، ملی حیز کرد و خۆی لێ گێل کردم ) ..( جارێکی تر لەو مزگەوتە نوێژ ناکەم ) ..( ئێ ئەویش هەر کورد نییە ؟ بە تەمای نیڵسۆن ماندێلا بێ ؟ وەڵا بیلا لەوان بێ ئەخلاقترە ) ..( نازانم ، بەس فەحسەکانی پاک بوون ) ..( ئەزانی ڕێک بە عەلاگەکەوە کردمه ناو تەنەکەی خۆڵەکە ) ..( ئەیهاوار ، ئەمە بازاڕە یان کوڕەو ؟ ) .. (بیشتۆپم ناچم بۆ لای دکتۆر ، دکتۆری چی ؟ بە کەرامەتم بەس خەڵک ڕووتاوەنەوەیە ) ..( بزانە گوێت لە پێکەنینێک ئەبێ ؟ ) .. (وەڵڵا ئێستا دەوامەکەم داوە بە کرێ ) ..( ئێ برا ئێمەیش وەک کوێت و سعودیە نەوتمان هەیە ..) ..( حەز ئەکەم چاوم کوێر بێ نەیبینم ) ..( تۆ چوار پێنج ساڵی کە سەیری کە ، بزانە عەرەب نابن بە زۆرینە ) ..( نازانم ، هەر کەسێ ئەبینی فەتح سەدری بۆ ئەکەن ..وەک تەئسیساتی ئاوی لێ هاتووە ) ..( درۆ ئەکا ، تۆیش عەقڵت هەبێ گوێی بۆ ناگری ، ڕەجائەن مەچۆ بۆ لای ) ..( ئێ برا لە سەیتەرەی منا نەماون ، ڕووی بابی ئەوە ڕەش بێ مناڵ ئەخاتەوە ) ..( ئەوەی منیش کیلۆمەتر سفر بوو ، بەس بە خوا بە یەک توور ) ..( ئێ باشە دێم ، بەڵام کەی بڕۆین ؟ ) ..( منیش خۆشم ئەوێ ، بەس قسەی قۆڕە ، پارەت پێ نەبوو لە پەنایەکا خۆت مات دە تا مەلەکلمەوت دێ ) ..( سێ چوار واستەم بۆ کردووە ، لەو مەکتەبە وەریناگرن ، موعەدەلەکەیشی نەوە و شەشە ) ..( وەڵا ئەڵێن گۆشتی مەڕە ، بەس چۆن وا هەرزان ؟ ) ..( هەر سەر سەلامەت بێ ) ..( نابێ خۆمان هیچ دروست کەین ) ..( توخوا ئێمە میللەتین یان عیللەتین ؟ ) ..( ئێ دە وەرە تۆ قسەی لەگەڵ بکە ..) ..( برا گەورەکەی ڕەفیقمە ، ناتوانم هیچ بڵێم ) ..( بە ڕاستی بێ ئەدەبە ، باشە ئەمە تەریق نابێتەوە ؟ ) ..( کاکە گیان خەڵک ڕازین ) ..( بابە ،لەگەڵ سەیدەلیە و موختەبەر و سۆنەرا شەریکە ) ..( ئێستایش کە ئەیبینم دڵم ئەکرێتەوە ، زۆر سەیرە ) .. ( هەر دوو ڕۆژە ، جا ئەڕۆنەوە ناو قاوغەکانی خۆیان ) ..( بەخوا شانزە دەرزی ، بە هەشت دەفتەر دۆلار ) ..( هێشتا هەڵمات و ڕەسمەکانی جۆلیانۆ جیما و ترنتیم ماوە ) ..( ئەوە خۆی بە چی ئەزانێ ؟ لای من یەک تاک پێڵاوە ) ..( ئێ چوزانم هایدرۆلیکی قەبری باوکی تێکردبوو . گێڕەکەی هەڵسان ) ..( برنجی تیا نەبێ ، تێر نابم ) ..( جا هەر ئەوە ؟ بڕوا بکە وار و وێخیان لەسەر خۆیان و مناڵەکانیان تاپۆ کردووە ) ..( پیاو نازانێ گوێ لە چی بگرێ ؟ وایان لێکردووی بڕوا بە بانگی موحەمەدیش نەکەی ) ..( سەعاتەکەی ڕێپلیکایه ) ..( دەتوخوا گوێ ئەدەیتە چی ؟ ) .. ( نەوەڵا ئێستا نوێژ ناکەم ) ..( بەس تەقاعود بم ، ئەڕۆم ..گوی سەگی تێ ئەکەم ) ..( هونەری چی ؟ نەبی بە پیاوی حیزب ، شکسپیریس بی ، ڕیسوات ئەکەن ) ..( ئێ خۆشە لە ئەوروپا قاچ بخەیتە سەر قاچ و دەربارەی ئەم سەرسەریخانەیە بنوسیت ) ..(من لە نەقڵیات نەبێ ، سەرناکەوم ) ..( عەمەلیاتی بۆ مەکە ، خراپتر ئەبێ ) ..( بەس ئەوەیان بەنزینەکەی باشە ) ..(ئێ خەڵک قسە ناکا ، هەر باشە سواریشمان نابن ) ..( حەرامە ، بابە ..شتی وا نەکەی ، ئەی ئەو خەڵکە گوناحیان چیە دۆلار بە 150 ئەکڕن ) ..( ئیتر بووە بە مۆدێل ، وەک لوتقرتاندنەکەی لێهاتووە ) ..( توخوا جاران یەک نەوع چیمەنتۆ نەبوو ؟ ئێستا پەنجا نەوع هەیە و ..هەموویشی درزی تێ ئەبێ ) ..( ئەمان خۆیان لە ئەڵمانیاوە ئەیهێنن ، تەقلیدیش ناکرێ ) ..( یەعنی ئیلا ئەبێ شاشە 75 بێ ؟ ) ..( وەڵا سوودی نییە ، حەز ئەکەی پێیشی بڵێ ) ..( جا بۆ کوێی ئەبەن ؟ ئیشەڵڵا بە تۆپیویی ئەیانبینین ) ..( ئاڵتونی چی ؟ ئەم خەڵکە زۆر بێ دەماغن ) ..( بە ئارەزووی خۆت ، من هەر ئەوە شک ئەبەم ) ..( سەد ساڵە لە باو باپیرانەوە بۆیان ماوەتەوە ) ..( پێشی زوو تەقەی تێ ئەکەوێ ئاگادار بە ) ..( سەدام حسێن چی بەسەرهات ؟ قابیلە لە سەدام حسێن موهیمتر بن ؟ ) .. ( ئێستا ئەوانەی کەرکوکیش گرانجان بوون ) ..( وەڵا هەمووی ببێ بە مۆڵ ، ئەم زاتە سەر ناکا به مۆڵێکا ) ..( من یەکەم کەسم کە ئیمزای ئەکەم ) ..( ڕاستە دز کوڕی دزە ، بەس مەوقیفی جوانیشی هەیە ) ..( توخوا ئەوە شارە ؟ ) ..( بەڵێ .. ڕێک تەقەی لێکردووە و کوشتوێتی ، کەسیش گونی نەگرتووە ) ..( باشه وەڵاهی سەیرە ، تۆ وەرە شەش ملیۆن کەس ئاوا خەسێنرا بن .. شەش ملیۆن پشیلە بوونایە باشتر بوو ) ..( ئاگاداری خۆت بە ، قسە لەملا و لا فڕێ مەدە ) ..( هێشتا بیری ئەکەم ، ئەزانی چەن ساڵە ؟ ) ..( ئێستا ئەم بەزمەیش داهاتووە ) .. ( هەتا من مابم نابێ ئەم حوکمەتە ئیستیفادەی فلسێکم لێ بکا ) .. ( کۆدی خاشاکەکەم لێکردەوە و کردم بە قەبری باوکیانا ) .. ( ئەویش فڕی ،تەواو ).. ( دە گوبخۆ . . ڕیسوا ) ..(وەرە بانگیان کە .. ئەوە مۆبایلەکەی من ، یەک یەک ئاگاداریان کەرەوە ، بزانە چەندیان دێن ) ..( خۆی کە بووی بە فەرمانبەر ئیتر ئەبی بە کۆیلە ) ..(ڕانک و چۆغەیەک ئەدوورێ ، ڕێک قاڵبیی ) ..( خوا هەڵناگرێ هات بۆ ماڵمان و عوزرخوایی هێنایەوە ، ئێ منیش چی بکەم ؟ لێی خۆش بووم ) ..( بڕوا بکە بە دوو سەعات تەقەم لێ هەستاند ) ..( بەخوا هەر نانەسکیەکەیە ) .. ( وەڵاهیی من لە فەقیریی بێزار نیم ، بەس ئەم گەوادانە ئەبینم بە ڤێلا و سەیارەی ئاخر مۆدێلەوە خەریکە دڵم ئەتەقێ ، بە بێ ئەوەی پوشێکیان نابێتە سەر پوشێ ..) …( منیش بۆم کڕی ، چی بکەم ؟ بەخوا یەک CD بە 65 هەزارە ..ئەمەیان سی دییەکانی زۆر گرانن ) ..(هەر لێرە وایە ، هەتا ئیش زیاتر بکەی ، فەقیرتر ئەبی ..هەرچی ملیۆنێریشە وەک مانگای مالوان لێی کەوتوون ، یەک دڵۆپە عارەقیان نەڕشتووە ) ..( کوڕەکەی منیش دەرەجەی نەهێنا ) ..( فێر بووە هەتا نەبێ بە زستان ، داوای ئایسکرێم ناکا ) ..( بەڵێ، کاکم ئێستا ڤایپ ئەکێشێ ).. ( ئیتر دنیا هەر وایە ، بە تەمای چیت لە دنیا ؟ ) ..( هاکا فەرتەنەکە دەستێ پێ کرد ) .. ( نازانم ، دوێنێ بوو ، پێرێ بوو ، چووم بۆ لای .. هیچ فەرقی نەکردووە ) ..( جا برا ئەوان چی دەربەستن ؟ یا ئەڵڵای ئەکرد مەکتەب و خەستەخانەیش دائەخران .. بۆ خۆیان باشترە ، هەرچی مەکتەب و خەستەخانەی ئەهلیی هەیە هی خۆیانە ) .. (هیچ مێشکی نەسووتانوم ، ئا ئەم کەناڵانە .. ئاخر بەس پێم بڵێ چ سودێکیان هەبووە ؟ ) .. ( بەخوا منیش ئەڕۆم ) ..( وەڵڵا بۆ منیشی کڕی بوو ) ..( ئەڵێن نانی جۆیە ، ئیتر خۆیان و خوای خۆیان ) ..(سێ مانگییەکەم حەوت ونیوە ، عیلاجیش ناخوم ! ) ..( جا چی تێ ئەچێ ؟ چوار بلۆک ئەبەن بە حەوادا و ئەڵێن به دوانزە دەفتەر ) ..( نامەیەکی بۆ ناردم ، جوابم نەدایەوە ) ..( خورماکەی جوان بوو ) ..(بەخوا بەنغالییەکی عەبوسە ، لەبەر دایکم نەبووایه دەرم ئەکرد ) ..( پف لەو هاندە سینییە ،بۆچی دانەیەکی تێ هەڵنایەی ؟ ) ..( هەموو عەسرێ لەوێم ) ..( پاریش پڕم کردەوە ، دەرنەچوو ) ..( داشبوڵەکەت کامیل بۆ ئەگۆڕن ) ..( وەڵڵا ئەوەی من دوو ملیۆن کامێرای تیا بوو ) ..( خۆ عەیبیشی نییە بەڵام مناڵەکانی من نایخۆن ) …( ئێستا هەر لەبەردەرگا پارەکە وەرئەگرن ) ..( بەخوا دەم و قەپۆزێکی ناشیرینی هەیە ) ..( تۆ وەرە زەلام سەعاتەکەی دەستت بایی ملیۆنێک دۆلار بێ ) ..( کۆکتێلەکەم مرد ) ..(ئەها، ئەو پەرلەمەنتارەی کە دەبە ئاوەکەی وەشان ..) ..( خزمی خۆیان نەبێ شتی بۆ بڵاو ناکەنەوە ) ..( ڕقت لە هەر کەسێ بێ دۆعای ئەوەی لێ بکە ئیشی بکەوێتە کورد ) ..( ئێستا کەلانە ئاگر ئەکاتەوە ) .. ( جا بۆچی بە سندوق ؟ ) … ….هتد ..

حیزبی دەعوە و لایەنە شیعەکان لە ساڵی ٢٠٠٦ەوە هەوڵیانداوە عێراق وەک دەوڵەت و کۆمەڵگا لەناوببەن و لە بازنەی دواکەوتویی و هەژاری و بێکاریدا بیهێڵنەوە تا هەر هەوڵ وهەنگاوێک بەرەو ڕێکخستنەوەو دامەزراندنی کۆمەڵگەیەکی ئازادو پێشڕەو و شارستانی و یەکسان بەپێی دوو ئاراستە پووچەڵ کەنەوە.
ئاراستەی یەکەم کە هەوڵی خوڵقاندن و درێژەدان بە دابەشبون و ڕکابەری نێوان مەیلی تائیفی و قەومی، تائاستی خولقاندنی شەڕی تائفی و قەومی، لەم ئاراستەیەوە مشتەکۆڵەی دەسەڵاتی ئاسنینی شیعەی سەر بەئێرانیان دامەزراند، لەژێر “ناوی چوارچێوەی هەماهەنگیدا”.
ئاڕاستەی دووەم کە حیزبی دەعوە بە سەرۆکایەتی نووری مالیکی سەرۆک وەزیرانی پێشووی دوو خولی(٢٠٠٦-٢٠١٤) گرتیەبەر، بریتییە لە دامەزراندنی هێزی ئەمنی تایبەت بە لایەنە شیعەکان بەهاوتەریبی لەگەڵ هێزە فەرمیەکان، کە لە کوتلە و میلیشیا شیعەکان پێکدێت، بەئامانجی کۆنترۆڵکردنی تەواوەتی جومگەکانی دەوڵەت و زاڵبوون بەسەر بڕیارە چارەنووسسازەکانیدا. مالیکی خۆی دانی بەوەدانا کە ئەو دامەزرێنەری ڕاستەقینەی ئەو میلیشیا و کوتلانەی سەر بە دەوڵەتە “هێزەکانی حەشدی شەعبی” کە ژمارەیان زیاتر لە ٧٩ کوتلەی چەکدارە.
بۆئەوەی ئەم دەوڵەتەی کە بەدەسەڵاتداری لایەنە شیعەکان ڕێکدەخرێت، هێز و کاریگەری و توانای ڕووبەڕووبوونەوەی تەحەدیاتی هەبێت هاوپەیمانیەکی بەهێزیان پێکهێنا، کە حزب و کوتلە شیعەکانی سەر بەئێران لە هاوپەیمانیەکەدا کۆدەکاتەوە بەناوی “چوارچێوەی هەماهەنگی”، بۆ ڕوبەڕووبونەوەی ئەو هاوپەیمانیە سێ قۆڵییەی کە لە هەڵبژاردنەکاندا سەرکەوتنیان بەدەستهێنا؛ وەک ڕەوتی سەدر(٧٣ کورسی) پەرلەمان، پارتی دیموکراتی کوردستان (٣١ کورسی)، هاوپەیمانی سەروەری (٦٥ کورسی)، بەڵام دوای کشانەوەی ڕەوتی سەدر لە هاوپەیمانیەکەی، دەنگەکان گەڕایەوە بۆ چوارچێوەی هەماهەنگی کە دۆڕاوی ناو هەڵبژاردن بون. بەمشێوەیە “دۆڕاو” گۆڕا بۆ گەورەترین بلۆکی پەرلەمانی. ئەمەش وای لێکرد حکومەت لەسایەی دەسەڵاتی چوارچێوەی هەماهەنگی پێکبهێنرێت. بەمشێوەیە حکومەتێک دامەزرا کە حکومەتی فەرمی بە سەرۆکایەتی محمد شیاع سودانیە، حکومەتی سێبەریش بە سەرۆکایەتی میلیشیاکانی حەشدی شەعبی و فراکسیۆنەکان پێکهێنرا!
ئەم پێکهاتەیە لە دەسەڵاتی حزبی، بە ناوی چوارچێوەی هەماهەنگی و لە سایەی هێزی حەشدی شەعبیدا، لە جۆری بەرێوە بردنیان بۆ سەرمایەگوزاری لە عێراقدا، رەخساندی دۆخێکی گونجاوە بۆ درێژەدان بە گەندەڵی لە کۆمەڵگا و دەوڵەتدا، لەهەمانکاتدا خنکاندنی خەڵکە لە تاڵاوی جەهل و بێکاری و ئاژاوە و مادەی هۆشبەر و تیرۆرکردن و چەرخی ململانێ و شەڕی تائیفی و قەومیدا.!
لەماوەی حوکمڕانی درێژخایەنی ٢١ ساڵی ئەم حزبە دەسەڵاتدارانەدا، نەک هیچ خزمەتێکی بەرچاویان بە شارەکانی عێراق نەکردوە، بەڵکو وێرانکاریان تێدا بڵاوکردۆتەوە. بۆخۆشیان گەورەترین سەرمایەیان کەڵەکە کردوە. ئەوەی کە تا ئێستا بە ڕوونی دەیبینین تاڵانکردنی سامانی گشتی و دزینی خەزێنەی دەوڵەت و کۆنترۆڵکردنی جومگە ئابوری و دارییەکانی عێراقە.
حزبە دەسەڵاتدارە پێکهێنەرەکانی حکومەتی هەرێمی کوردستان لە لاوازبونی هاوسەنگی هێزیانەوە و بەناوی پێکەوەژیانی ئاشتیانە، ملکەچی دەسەڵاتی چوارچێوەی هەماهەنگی بوون و ناچارکراون کە تاڵانکردنی سامانی هەرێمیش بخەنە ژێردەستی حکومەتی عێراقەوە.
لەکاتێکدا باس لە پەیوەندی مشتومڕاوی نێوان بەغدا و هەولێر دەکرێت، بەتایبەتی لەسەر لکاندنەوەی تەواوی سەرچاوە ئابوری و داراییەکانی هەرێم بە عێراقەوە، وەفدێک بە سەرۆکایەتی وەزیری دارایی حکومەتی عێراق (تەیف سامی) لە هەولێر، لەسەر سەرچاوە و پرۆژە ئابوریەکانی هەرێم لە گێژاوێکدان، کە تائێستا بە ئاراستەیەکی شەفاف و ڕۆشندا تێناپەرێندرێت، ناشزانرێت کەی یەکلایی دەبێتەوە. ئەمەش چارەنوسی مامەڵەکردن بە موچەی فەرمانبەرانی هەرێمی وەها ئاڵوز کردوە، کە هەر مانگە جۆرە پاساوێک دەکەنە هۆی دواکەوتنی موچە. وەرگرتنی مووچەی فەرمانبەران بۆتە ڕووداوێکی ناوازە کە لەلایەن میدیاکانەوە وەک هەواڵێکی خۆش بۆ دانیشتوانی هەرێم بڵاودەکرێتەوە، لەهەمانکاتدا پرسی موچە بۆتە کێشەیەکی بێوەڵامی ململانێی نێوان بارزانی و تاڵەبانی.
لەهەمانکاتدا شیعەکان هەوڵئەدەن پێی هەرێمیش بکێشنە ناو تاڵاوەکانی عێراقەوە، بە گەمارۆدان و برسێتی و دواکەوتویی بڵاوکردنەوەی دوو بەرەکی و دژایەتی هەرجۆرە سیمایەکی شارستانیە لە ناوچەکەدا وەک سەپاندنی یاسای باری کەسێتی، لەهەمانکاتدا قوڵکردنەوەی کێشەکان و ململانێکانی نێوان بارزانی و تاڵەبانی تا ئەو ئاستە کە ململانێکانیان هۆکاری زیاتر توندبونەوەی بارگرژی نێوان هەردوو لایان بووە، وەک لە بانگەشەی هەڵبژاردنەکاندا دیمان.
لەدوای ساڵی ٢٠٠٣وە عێراق شایەتی ململانێی نێوان داکۆکیکارانی دەوڵەتی مەدەنی و داکۆکیکارانی دەوڵەتی ئایینی نەبووە و دەوڵەتی مەدەنی هەتیو کەوتوە. ئەمریکا ئەو بابەتەی بەوشێوەیە یەکلاییکردەوە کە دەسەڵاتی ڕادەستی نووری مالیکی کرد کە بە توندڕەوێکی مەزهەبی ناسراوە. مالکیش دەیزانی کە دەسەڵاتێک بەڕێوەدەبات دەکەوێتە نێوان دوو دوژمنەوە، ئەمریکا و ئێران، بەڵام بەئاشکرا لەسەر باڵادەستی ئێران بەسەر عێراقدا گیرسایەوە.
دۆخەکەش بەرەو شەڕێکی ناوخۆ کێشرا کە تێیدا هەزاران کەسی بێتاوان کوژران و شەڕێک، کە هێزەکانی عێراق پێشئەوەی بتوانن چەکەکانیان لە شەڕدا تاقی بکەنەوە، شکستیان هێنا. عێراق بەشێکی زۆری سەروەت و سامانەکەی لەدەستدا لەبەرامبەر ئەوەی تا مالیکی دەوڵەتەکەی دامەزرێنێت، کە تا ئەمڕۆش بەردەوامە. هەموو ئەو یاسا ناوازانەی کە لەلایەن مالیکیەوە دەرچووە بە مەبەستی خزمەتکردنی بەرژەوەندیەکانی گروپەکانی خۆیەتی بۆ پاراستنی دەسەڵاتی لە حکومەتی عێراقدا بە پاشکۆبونی بە ئێرانەوە. کاتێک مستەفا کازمی هەوڵیدا بە بەشێکی کەم بەو یاسایانەدا بچێتەوە، میلیشیاکان ماڵەکەیان بۆردومان کرد.
ئەمریکا عێراقی کێشایە ناو زەلکاو و تەڵەیەکی تائیفیەوە. کەوتنە ناو ئەو تەڵەیە، دەبێتە هۆی کوێربون، ئەوەی لەناو ئەو تەڵەیەدا یاری بکات واقیع بین نابێت، ناتوانێ مامەڵە لەگەڵ حەقیقەتدا بکات. بۆیە هەموو ئەو ڕاستیانەی کە لەلایەن شیعەکانی عێراقەوە پیادەدەکرێت، لە واقیعێکی ناکۆکەوە وەرگیراوە کە لە ساڵی ٢٠٠٥ەوە بە ئیرادەی ئەمریکی و ئامۆژگاری ئێران، دەستیان بەسەر دەسەڵاتدا گرتووە.
شیعەکانی عێراق بەشێوازێکی ئێرانی بیردەکەنەوە. ئەگەر شەڕێک لە دژی ئێران دەستپێبکات، لەگەڵیدا دەوەستن و شەڕی بۆدەکەن، ئەمە هاوکێشەیەکی سەیرە جێگای سەرسورمان و تێڕامانە کە پاشکۆبون بۆ دەوڵەتێک دەوڵەتی خۆت بکەیتە قوربانی، بەڵام وڵاتێک کە سێ ملیار دۆلار بۆ سەردانی حوسێنیە خەرج بکات، ئیتر پێوەرێکی گونجاوی تیا بەدی ناکرێت بۆ بیرکردنەوەیەکی عەقڵانی و ئینسانی.
ئەم پێکهاتەیە لە حکومەتی ئێستای عێراق بەهیچ جۆرێک جێگای متمانە نیە، کە پێوەرێک بێت بۆ دامەزراندنی دەوڵەتێک بەبێ ئێران، جێگیرکردنی دەسەڵاتێک بێت بەبێ هێزی میلیشیا، بەبێ ستەمی سیاسی، یان ئایندەیەک بێت بۆ ئارامی و خۆشگوزەرانی دانیشتوان، نمونەی دەسەڵاتێکی تەواو نەرێنیە لە گۆشەکیردنی دەور و ئیرادەی خەڵک لە دەسەڵاتی سیاسیدا، بێئیرادەکردنی خەڵک بۆ بەدەستهێنانی سادەترین خواست دەچەسپێنێت. ئەم چوارچێوە سەروخەڵکیە شایستەی ژیانی بەشەریەت نیە و پێویستە هەڵوەشێتەوەو کۆتایی پێبهێنرێت، چونکە مۆرانەیەکە بۆ کەڵەکەی سەرمایەو پاراستنی سەرمایەداری، ژیانی مرۆڤەکانی عێراق دادەڕزێنێت.
هەر ئەم مۆرانەیە لەڕێگەی ئاست نزمی و ڕیسوایی و تاڵانچی دەسەڵاتی بارزانی و تاڵەبانیەوە، خەریکە پەلدەهاوێت بۆ هەرێمێکی شەقوشڕی وەک کوردستان بەناوی ناوەندکردنەوەی عێراقەوە، ئەو ناوەندبونەی کە ئایندەی هەرێم و موچەی فەرمانبەران و گوزەران و قوتی خەڵک دەخاتە ناو پرۆسەیەکی پێچیدەو نادیارترەوە.
پێویستە ڕێگە نەدرێت هەرێمی کوردستان بەناوی موچەو هەر بیانویەکی ترەوە بکەوێتە ژێردەسەڵاتی چوارچێوەی هەماهەنگیەوە، رێگە نەدرێت بارزانی و تاڵەبانی خەڵکی کوردستان بخەنە ناو ململانێی نێوان خۆیان و حکومەتی عێراقەوەو یاری بە چارەنوسی ژیانێکی پڕ لەگێژاوی ترمان بکەن. خەڵکی عێراق و کوردستان پێویستیان بە شۆڕشێکە لە هەنگاوی یەکەمدا کۆتایی بەتەواوی هێزە میلیشیاکان لەکوردستان و عێراق بهێنن.

عوسمانی حاجی مارف