ئەرکی زانکۆ چییە؟.. نوسینی: محەمەد سۆران

لەهەموو جیهاندا زانکۆ کایەکی گرنگی کۆمەڵگایە. سەنگ و تایبەتمەندیەکی جیاوازی هەیە لەلای خوێندکاران. بەڵام لەکوردستان هاوکێشەکە پێچەوانە بووەتەوە. نامەوێ ڕەشبینانە سەیری هیچ لایەنێکی ژیان بکەم. بەڵام لەچاو ژمارەی دانیشتوان و کەمی جوگرافیمان ژمارەیەکی یەکجار زۆری زانکۆمان هەیە ( ئەهلی ، حکومی ). هەندێکیان دانپێدانانی وەرنەگرتووە لەلایەن وەزارەتی خوێندنی باڵای عێراقەوە. ئەمەش وای کردووە کە ئەرکی زانکۆ تەنیا بەخشینەوەی بڕوانامە بێت.
هەر بۆیە زانکۆ شوێنێک نەبێت بۆ بەخشینەوەی زانست و ناسینی کەسانی شارەزا، بەڵکو ئێستا کافێ و باخچەکانی زانکۆ خوێندکاری زیاتری تێدایە وەک لە پۆل و کڵاسەکان. گەیشتووە بەحاڵێک کە کەسە شارەزاکانیش بێ ئومێد بوونە. نووسەری ناسراو ( شێرزاد حەسەن ) ڕۆژێک پێی وتم : ئەگەر دەتەوێ خۆت پەروەردە بکەی، لەزانکۆوە فێری نابیت! تەنیا بخوێنەوە.

ئەگەر سەیری مێژوو بکەین لەزۆر کاتدا خوێندکارانی زانکۆ خاڵی یەکلاکەرەوە بوونە. باشترین نموونەش شۆڕشی فەڕەنسایە. خوێندکارانی زانکۆ ڕۆڵێکی گرنگیان بینی لەهەڵگیرسانی شۆڕشەکە و بووبە هۆی نوێ بوونەوەی فەڕەنسا.
بەڵام لەکوردستاندا هەموو شتێک هەیە لەزانکۆ جگە لەزانست. ئەوەی هەیە خێزانی خوێندکار و خوێندکار خۆی تەنیا هەوڵ دەدەن بچنە بەشی پزیشکی. ئەگەریش بەدەستی نەهێنن خۆیان بەشکشت خواردوو لەقەڵەم دەدەن. ئایا بەڕاستی بەشە پزیشکییەکان ئەوەندە گرنگن کە خوێندکار بێ ئومێد بکات؟
بێگومان نەخێر، چونکە چەندین نموونەیی کەسی سەرکەوتوو هەیە کە قوتابخانەیان نەخوێندووە بەڵام ناویان لەکەسە گەورەکانی مێژوودایە. یەکێک لەوانە جوبران خەلیل جەبوبران، شکسپیر، ئەدیسۆن.

ئایا چی وای کردووە کە بەشە پزیشکیەکان گرنگ بن؟
هەموو دونیا لەخەمی سەرمایەداریدایە. بەڕای منیش سیستەمی سەرمایەداری ڕۆڵێکی گرنگی هەیە لەوەی کە بەشە پزیشکیەکان خوێندکاری زیاتری بۆ بڕوات. هەڵبەت نامەوێ لەئاستی هیچ بەشێک کەم بکەمەوە. بەڵام خەڵکێکی هێکجار زۆر خۆی بەو بەشانەوە خەریک کردووە کە پزیشکین. من ئەم قسەیە دەڵێم لەوانەیە گونجاو نەبێت. بەڵام ئێمە کۆمەڵگایەکی نەخۆش ، برسی و دەست بەتاڵین!
لەبەر ئەوەی بەشە پزیشکییەکانی ڕەواجی لەهەموو بەشەکانی تر زیاترە، چێشخانەکانمان هەمیشە پڕن لەخەڵک و هەموو گەنجەکان لەکافتریاکان دانیشتوون.
بۆ نووسینی ئەم وتارە سەیری بەشی چەند زانکۆیەکی جیهانیم کرد. یەکێک لەو زانکۆ جیهانیانە ئۆکسفۆرد بوو کە تەنیا یەک بەشی پزیشکی تێدا بوو. بەڵکو لەجێگەی ئەوان بەشی فەلسەفە، گەردونناسی، ئەدەب، مێژوو، ئابووری و یاسا هەبوون. لێرەدا ئەوەمان بۆ دەردەکەوێت کە کۆمەڵگا پێگەیشتووەکان لەخەمی بیرکردنەوە و پێگەیاندنی تاکی هۆشیاردان، نەوەک پڕکردنی گریفان. هەر ئەوانیش هەلێکی لەباشیان بۆ گونجاندون هەتاوەکو کاریان دەست بکەوێت.
لەگەڵ ئەوەشدا لێرە زانکۆ ناحکومیەکان هۆکارێکن کە ئەگەر لەکاتێکدا خوێندکار نمرەیی پێویستی نەبێت ئەوا دەتوانن بە بڕە پارەیەک دەتوانن لەهەر بەشێک بیانەوێ بخوێنن. ئەمەش وای کردووە کەسانی نەشارەزا بێنە نێو کۆمەڵگاوە و تەنیا خوێندکار بەڕێ بکەن و تەنیا بیر لە پڕ کردنی گریفانی خۆیان بکەنەوە.

چارەسەریش لەئێستادا قورسە چونکە ئێمە بەگشتی کەوتوینەتە نێو گێژاوێکی قوڵەوە. لەبەر ئەوەی ساڵانێکی زۆرە ئەمجۆرە بیرکردنەوەیە زاڵە بەسەرماندا و کەسانێکی زیاتر هەوڵی بۆ دەدەن. بەڵام ئەگەر هەوڵ بدرێت. ئەوا دەکرێت چارەسەری درێژخایەنی بۆ دابنرێ. ئەمەش بەخێزان و مامۆستاکان دەکرێت کە دەبێ ئەو بیرکردنەوەیان لێ بسێنینەوە و منداڵ بەشێوەیەک گەورە بکەین کە دوای خەونەکانی خۆی بکەوێت نەوەک ئەو کارەی کە ئێمە دەمانەوێ و نابێ بیکەین بە قوربانی بیرکردنەوەی چواردەور.




تیشكه‌ پڕه‌كان.. شیعر.. سه‌باح ڕه‌نجده‌ر


كاتژمێر سفر

ناقۆڵای ئاماژه‌ ڕه‌ش
چاوی گرژی كرده‌ قولاب و بانگەوازی هەڕەشە
قوربانیی خۆی هه‌ڵبژارد
به‌ ته‌نیشت گۆڕی كه‌مه‌ره‌شلان تێپه‌ڕی
وه‌ستاو له‌ نیوه‌ی په‌یژه‌ی ڕوخسار و تارمایی
له‌ناو هه‌موو یادگاری و ماڵی ڕوحه‌كان ماوه‌ته‌وه‌
گۆڕستان به‌ خورپه‌ی باڵی باڵنده‌ی ماندوو شووره كرابوو
چووم له‌ چیای تاسه‌ و ناوچه‌وان پڕ هه‌ست
تامی ئاشنابوونه‌وه‌ بكه‌م
دڵم به‌رزكرده‌وه‌ تا ئاستی دڵپشكوتوویه‌ك
به‌ باده‌ی سووری زه‌وی ژیاوه‌
پاشماوه‌ی داڕووخانیش ده‌داته‌ لا
خۆر كاتژمێری زه‌وییه‌
ده‌ستی تاریك و نۆبەتداری نهێنییەكانی ئاسۆی
خستووه‌ته‌ ئه‌م لا و ئه‌ولای چركه‌ی سفر
تاخمی چام شكا
27/3/2024 هه‌ولێر

هه‌ناسه‌ و ئاواز

به‌ دیواری ژووره‌كه‌مه‌وه‌ وێنه‌ی قاله‌مه‌ڕه‌م هه‌ڵواسیوه‌
چه‌ناگه‌ی خستووه‌ته‌ سه‌ر شمشاڵی
مردنیش ده‌ستی لێ به‌رز كردووه‌ته‌وه‌
ژماره‌ی كونه‌كانی بیرچووه‌ته‌وه‌
له‌ كامیان شه‌یتان ده‌رده‌كرێ
له‌ كامیشیان خوداوه‌ند دێته‌ هه‌ناسه‌ و ئاوازیه‌وه‌
كونه‌كانیش له‌ دڵی شمشاڵدا دوژمن نین
بیریشیان له‌وه‌ نه‌كردووه‌ته‌وه‌
ئاواز شه‌یتان ده‌رده‌كا و خوداوه‌ند ده‌هێنێته‌ ژووره‌وه‌
وێنه‌كه‌ ته‌ماشای ون نه‌بووه‌
دیواری ماڵی منی گواسته‌وه‌ ناڵه‌شكێن
ده‌نگی كۆڕاڵ كردیه‌
مۆزه‌خانه‌ و سه‌را و هه‌وار و ته‌زووی خودایی
ئاگرێكی ئه‌فسانه‌یی گه‌رمی كردوونه‌ته‌وه‌
دڵم بۆ ئه‌وه‌ ڕاگرتووه‌
دره‌ختی سه‌روپرچ پڕ باڵنده‌ قسه‌م بۆ بكات
له‌ ساته‌كانی كه‌م به‌ش هه‌نگاوت گه‌رمتر كه‌
نامراد و نیوەزیندوو
مه‌ستانه‌ نه‌ڕژایته‌ كه‌ناری چپه‌ و ڕازی شه‌و
مراویی كێوی به‌ناو یاری ئاگرین تێپه‌ڕی
ڕۆحی مردووان بهێننه‌وه‌ و چاوان پڕكه‌ن
به‌چكه‌ی كه‌وتوو ده‌خه‌نه‌وە هێلانه‌وه‌
12/5/2024 هه‌ولێر

ڕووبه‌ری داره‌بازه‌

با بێ ئاراسته‌ نییه‌
مرۆڤیش
گفتوگۆیان له‌گه‌ڵ هه‌موو شت پێویست و گه‌رمه‌
له‌پڕێكیش داده‌مێنن و بێده‌نگ ده‌بن
ئاگر له‌ دڵدا كڵپه‌ ده‌دا
گه‌وره‌ترین ڕووبه‌ر ڕووبه‌ری داره‌بازه‌یه‌
به‌ختم كرایه‌وه‌ و قه‌یتانی پێڵاوم گرێ دا
ڕێگا به‌ نه‌رمی ئاوى بۆ دڵ و چاو گه‌رم كرد و سووك ده‌ستی گرتم
وریابه‌ قووڵایی ڕوونبوونه‌وه‌یه‌
مۆسیقای به‌خاك سپاردن و پرسه‌
ده‌نگی نزمه‌ و خۆت لێ ون نه‌بێ
دارستان تاریكیش بێت لك و گه‌ڵا و سێبه‌ری ڕوونبوونەوە و سۆراغكردن
له‌ قەڵەڕەشی ڕەنگاوڕەگ و په‌ڵه‌ی شه‌ڕ زۆرتره‌
ڕووبار خۆی بێ روخسار و ناوك نەبڕاو و به‌ هه‌ڵپه‌ و هه‌ڵه‌شه‌یه‌
ته‌نیا شه‌پۆله‌كانی چاڵی ڕوومه‌تی پڕده‌كه‌نه‌وه‌ مه‌ستن
ڕووته‌ن ده‌موچاوی ئه‌وانه‌ی پیشان دام له‌بیریان كردووم
شار بینینێكی گه‌مژه‌بوو
ڕوخسار تێیدا پلاستیكی كه‌چه‌ڵبووی به‌رخۆربوو
ڕه‌نگم له‌ ته‌نیایی وه‌رگرت و دڵۆپه‌كانیشی له‌سه‌ر په‌نجه‌م ده‌ڕژێن
پڕ سرووش و به‌هره‌ و ده‌وره‌دراوم به‌وه‌ی ته‌نیایی كردم

19/5/2024 هه‌ولێر

ڕووناكیی خوداڕسك

ژیانی ڕابوردوو
ژیانێكی له‌ده‌ستچوو نه‌بوو
برین له‌ دڵی خۆمان و ده‌موچاوی منداڵمان ساڕێژبوو
باڵنده‌ی حه‌وشه‌ و بانیش په‌ڕی نه‌رمونیانیان پۆشیبوو
ڕۆح و باڵیان پڕبوون له‌ خواست
ڕووناكیی خوداڕسك له‌سه‌ر ده‌ستی دانان و به‌ باڵ كه‌وتن
باڵنده‌ی نه‌ترساو زوو ده‌چێته‌ سینگی نزیكترین دره‌خته‌وه‌
له‌شكری پێ له‌ ڕكێف سه‌ره‌تای مه‌ستیم نییه‌
شادییه‌كی كورتم لێ ون بوو
ڕێگای پڕ كاره‌ساتم پێ زانیبوو
ڕه‌نگ و زایه‌ڵه‌ و براده‌رانی من له‌كوێن
پێم له‌ دوام نایه‌
چاوم گه‌وره‌یه‌ و ڕێگاش ئەو شتانەم پێ دەڵێ كە دەیزانم
گۆڕه‌كه‌ش تازه‌یه‌ هێشتان گوڵه‌ حاجیله‌ی له‌سه‌ر شین نه‌بووه
ڕۆشناییه‌كی گه‌شاوه‌شی هه‌یه‌
پێنجشه‌ممه‌ پێم له‌ دوام دێ و تاسە
دەم و زمانی كردووەتەوە
دره‌ختی شاریش له‌گه‌ڵم دێن
باڵنده‌ له‌ناو پرچیان دەرگایان لێ واڵایە و سینگی یه‌ك ده‌خورێنن
ئاوی كووپه‌ و شانه‌یه‌ك له‌پاڵ سه‌رت داده‌نێم
پرچی ئاڵۆزت خاوكه‌وه‌ و له‌ هه‌موو بیانوویه‌ك ده‌بوورم
جلی شۆراو‌ وشك نه‌بووینه‌
كۆیان بكه‌مه‌وه‌
باڵی باڵندە تای لێیە و په‌نجه‌ره‌ش سڕ
مردن به‌ چه‌ند ڕۆژێك له‌من به‌ ته‌مه‌نتره‌
داوای كردووه‌ له‌ گه‌نجینه‌ی ئێمه‌ بمێنێته‌وه‌

26/5/2024 هه‌ولێر

گواستنه‌وه‌ی گۆڕ

ناوچه‌وانی به‌ ئه‌ندازه‌ی كێڵگه‌ فراوان و هاو واتابوو
ڕووناكی گه‌یینی گوڵه‌گه‌نمی هه‌ڵمژیبوو
خۆر له‌ زه‌وی نزیك بووه‌وه‌
شه‌پقه‌یه‌كی پووشم له‌سه‌ری كه‌نگر له‌ كۆڵ كرد
چه‌ترێكیشم هه‌ڵدا و دام نه‌دایه‌وه‌
چرا له‌ ژووری ئه‌نگوستیله‌ی یاقووت كه‌وتوو حیكمه‌تی چییه‌
گۆڕت وه‌ك سه‌رچاوه‌ گه‌رمی بێڕه‌نگی لێ هه‌ڵده‌قوڵێ
بوومه‌له‌رزه‌ش له‌م ناوه‌ بدا
گۆڕت ده‌گوازمه‌وه‌ ناو لووله‌ی ئێسكم ناهێڵم ڕایبوه‌شێنێ
له‌ پشت دارستانی نابینا
سه‌یری فڕینی ناوه‌ختی باڵنده‌ ناكەم
گوێ له‌ هاوار ده‌گرم و هیوای لێڵیش ناخوازم
ده‌بێ لك هه‌بن باڵنده‌ی له‌سه‌ر بنیشنه‌وه‌
سڵاو چیمه‌نی حه‌وشه‌ خوناوی شه‌ویی لێ ماوه‌ته‌وه‌
بنیشنه‌وه‌ ڕه‌نجی ژیان و گۆرانی ئاسكه‌ باریكه‌ی شاخ و دۆڵم
گه‌لێك ئاگرم بۆ بینین به‌رزكردووه‌ته‌وه
ده‌م هه‌یه‌ به‌ڵام چاو نییه‌
ڕووناكی سەر گوڵەگەنم بەتینە
4/6/2024 هه‌ولێر

فێنكی و تووشی

هه‌وا داویه‌ته‌ فێنكی
دوو كورسیم بردووه‌ته‌ به‌ر هه‌یوان
چایه‌ك دێم كه‌ و چی له‌ ته‌مه‌ن ماوه‌ باسی كه‌ین
به ڕۆژی ڕووناك ته‌رازووی پیری گران بوو‌
ڕه‌تێك ببه‌م و پێم بكه‌وێته‌ سه‌ر زه‌وی سارد
ده‌ست و په‌نجه‌ی تاجبه‌خشت بۆنوبه‌رامه‌ی زۆرن
نيولیر‌ی ملت مۆسیقا و مۆری بۆنه و جڵه‌وی جوانووه‌
تازه‌ ده‌هات چاوانم ڕووناكی سەر درەخت و باڵ و ياڵ
بگوازنەوە ناولەپم
قاز و مراوی ده‌م گۆلاو باڵ له‌ ئاو ده‌ن
پڕووشه‌م به‌سه‌ردا بپژێ
هه‌وا دایه‌ تووشی
دنیا تانەی كەوتە سەرچاو
ئاسمان هه‌ست به‌ چاو ده‌كا
چاوی چاودێرانیش ده‌ناسم

10/6/2024 هه‌ولێر

ئاسووده‌یی یاده‌وه‌رییه‌ك

ژیانم به‌ ده‌نكه‌ شه‌كری ناو شه‌كردان پێوا
له‌ ته‌نیشتم دانیشت و په‌رچه‌می هه‌ڵدایه‌وه‌
گوتی ژیان نەوا و بادەیە
حه‌وت ئاسمان مه‌ست بوو‌
ئه‌و شاره‌ گه‌وره‌یه‌ی ناوی هه‌سته‌ له‌دایك بوو
ڕووباری ده‌وروبه‌ر ماسیی هاتێ و گه‌رایان خست
ئاسمان سه‌رنجی ئه‌زه‌لی دا
سەرەتای سەرگەرمی و ده‌ست له‌سه‌ر ناوچه‌وان دانانی نه‌خۆش و پڕ ته‌مه‌نیی بۆ خواست
غه‌زه‌ل كێش و سەروای له‌سه‌ر ده‌ست گێڕا
خۆری له‌سه‌ر شانمان هه‌ڵاتوو بووه زه‌مینی حیكمه‌ت‌
نان له‌ پشتی په‌نجه‌ره‌وه‌
هاته‌ ئه‌م دیو
چا له‌خۆیه‌وه‌ شیرین بوو
په‌نجه‌ره‌ ده‌می كرده‌وه‌ چاوی پیرۆزی ناو پیرۆزان فه‌رموون
ده‌ست به‌سه‌ر هه‌وێنی ڕووناكیدا بهێنن
ته‌می زه‌رد پاشه‌كشه‌ی كرد
نوێژم بۆ ئاماژه‌ی ناوله‌پ دووباره كرده‌وه‌

22/6/2024 هه‌ولێر

په‌ڕوپۆ

به‌ نیازی نووسینی دوا دێڕی یه‌كه‌مین ئه‌فسانه‌
ده‌ستم به‌ گۆنای گۆڕدا هێنا
باڵنده‌ی چاوه‌ڕوان نیشتنه‌وه‌ و حیكمه‌تی ته‌مه‌نیان دامێ
سیوشه‌ش مه‌رجانم له‌ ده‌وری دانا بیپارێزن
بمپارێزن په‌ڕوپۆم له‌ ئاوی سڕ ماوه‌ته‌وه‌
په‌پووله‌ نزرگه‌ گرتی و باڵی نه‌رمی به‌رزكرده‌وه
ئاوازی به‌رزبوونه‌وه‌ی باڵ سرووشی هه‌ڵدا
به‌ هێواشی ڕووناكی خودایی ڕژا
به‌ شێنه‌یی گه‌شه‌ی گیا به‌ ژیان ڕاهاتمه‌وه‌
سیوشه‌ش جار نووسیم
ژیان و یه‌كه‌مین ئه‌فسانه‌
سروشت ته‌زووی گه‌رمی به‌ له‌شدا هات
له‌ژێر دره‌ختی حه‌وشه‌ سێبه‌رێكی پڕ جریوه‌ و جووكه‌
داینیشاندم و ته‌مبوورێكی خه‌مگین ده‌ژه‌نم
كات ژیان ده‌خوا
دەخەمە بۆشایییه‌كی ڕوونه‌وه‌
سروه‌ی ئێواره‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ و له‌ دره‌ختی حه‌وشه‌ ده‌دا
دڵنیام تاجی په‌پووسلێمانه‌
وێنه‌ی ژنێكی به‌ گۆزه‌ی زوڵاڵه‌وه‌ هه‌ڵگرتووه‌
سروشت وێنه‌یه‌كه‌ له‌ ڕوخساری یه‌كه‌مین ئه‌فسانه
سیوشه‌ش جار ته‌وافی یه‌كه‌مین ئه‌فسانه‌ ده‌كه‌م‌
1/7/2024 هه‌ولێر

هاوبه‌شی سپێده‌

پێش كازیوه‌ له‌ نزیك په‌نجه‌ره‌وه‌ داگیرساوه‌
ئه‌ستێره‌ی خانه‌خوێی ڕاسپاردووه
به‌ ده‌نگی دڵت بده‌وه‌ من و به‌ هه‌موو ناوێكه‌وه‌ بانگم بكات
كه‌سێكی تر نابێته‌ دێڕم
ده‌موچاوی سروشت لۆچی گرژی تێدا نییه‌
شایه‌نی سه‌یركردنه‌
گوڵاوی پرسه‌ و ئاخی گران له‌ خۆم ده‌ده‌م
خۆم و سێبه‌ری دره‌نگ بینراوم
ده‌چینه‌ باخچه‌یه‌كی پشتگوێ خراو‌
به‌ ئه‌مه‌ك و تاسه‌وه‌ له‌ یه‌كتر ڕاده‌مێنین
چاوی پڕ پەرجووم هه‌ڵده‌بڕم
سارد و به‌تاڵ ده‌گه‌ڕێمه‌وه‌ هێلانه‌ی سیمرخ
شه‌وانم گران تێده‌په‌ڕن و كه‌ركه‌ده‌نێك ئاسۆی ڕاونام
خۆرێك ڕه‌نگ و ڕووی له من وه‌رگرت به‌ ناوی تێپه‌ڕی

3/7/2024 هه‌ولێر


باڵهاویشتنی جۆگە

لە مانگی دارستان چرۆ بووی
سەرسامی بەرەو لات هات
لەناو دەستی بەهێزت ڕاتگرتم
بە ئەسپایی دەجووڵایتەوە و چەفیەی شەدەشلانت بەستابوو
دەبێ بە بادە بەراوردت بکەم
هاتوومەتە ناو شلێران
دەستبازی لەگەڵ کێلت دەکەم
تاکباڵی هێزی گوشیوم و برك و هاڵاوی سوێ هه‌ناسه‌ی ته‌نگ
وەک جۆگەلەیەکی باریکی چاولێڵ و نیوەتانەگرتوو
سەربەرەوخوار پێ دەکوتم
لەسەر سەکۆیه‌كی نزیكه‌ لافاو دەڕوانم
ڕوخسار لە جەنگی مەرگن
چش لە ساردایی پایز گۆڕ بە شەونم تەڕن
سێبەرم بەسەر شەقام دەکشێ ساتمە دەکا و بە لادا دێ
بزەی خەون و وەرز و شایی و یاد و سۆز و شاد
لە حیکمەتی هەموو کتێبەکانی خوێندوومنەتەوە جۆشاوترن
خۆشیی لەپڕی منیان لێ دەڕسکێ
لە خۆڕەنگم شەرابم دەخەمڵێ و كووپەشم كەمێك بە خۆیەوە دەنازێ
وەرە خەونم
لەسەر سەکۆ بە باڵی کراوەم ڕاوەستاوم
هەتاوی نیوەڕۆ تووڕەیە
10/٧/٢٠٢٤ هەولێر

شه‌قامی باڵندان

هێزمان دایه‌ قاچی ئه‌سپ
ئه‌میش سمی پیشانی ئاوێنه دا و ئازاری
مانگ و گۆرانیی شاردراوه‌ی گێڕایه‌وه‌
ده‌ستم به‌سه‌ر گۆنای بێڕه‌نگیدا هێنا
لێوی به‌باركه‌وتووی جووڵا و كۆتری چیایان نیشتنه‌وه‌
خه‌ونی من ده‌بینن
ئاگردانی لاڕێ سارده‌
سۆزێكی كۆن له‌ دڵم ماوه‌ته‌وه‌
كوڵا و ساردبووه‌وه‌
ئاسۆی كازیوه‌ی كرده‌ ڕوخساری خۆی
بێ هیچ گوێپێدانێك
بیره‌وه‌ری زیندووكردمه‌وه‌
ژیان له‌سه‌ر په‌یژه‌وه‌ ده‌بینین
قسه‌مان له‌باره‌ی هێزی قاچی ئه‌سپ ده‌كه‌ین
شوێنپێكان هێزیان مژیوم و سه‌رچاوه‌ی خه‌ڵوه‌تن
به‌سه‌ریاندا دێمه‌وه‌
ته‌مبووره‌كه‌م ژێی شل بووینه‌وه‌
له‌ شه‌قامی باڵندانم
گۆرانییه‌ك ده‌مم ده‌كاته‌ هێلانه‌ زمانی لەناو دەڕوێ
28/7/2024 هه‌ولێر

كوڵمی حه‌وا

زه‌رده‌ی ئێواره‌یه‌ و بۆنی بخوور و ئاوابوون
به‌یه‌كه‌وه‌ په‌ڵه‌یان دا
وێنه‌ی ناو ئه‌لبوومه‌كه‌مان خه‌وتوون
تۆز به‌ری بینایی گرتووم و ڕۆشنیم دایه‌ كزی
لە دوورایی نێوان مۆسیقا و گۆرانیبێژ
سندووقی سیحر شكا
وه‌ك كوێرێك ده‌ست ده‌كوتم
خاك له‌ شێوه‌ی پرچت نه‌رمه‌ و شێوه‌زایه‌
ده‌ستم به‌ لانك ده‌كه‌وێ ڕایده‌ژه‌نم
ڕۆژانیش دێنه‌ ژووره‌وه‌
چرایه‌ك به‌ ناوچه‌وانی كتێبخانه‌م هه‌ڵده‌واسن
ده‌ڕوانێته‌ دێڕ و وێنه‌ و كۆپله‌ی ئه‌و شیعرانه‌ی ڕازبوون
په‌نجه‌ره‌یه‌كی هه‌وا خۆش و پاراوی به‌سه‌ر ماڵه‌كه‌مدا
باران له‌ كه‌مییه‌ و پێویستیشه‌ زه‌وی بچێنرێ
حه‌وا له‌ په‌راسوو نییه‌
خودا كوڵمی به‌ بۆنی نانی گه‌رم ئاڵ كردووه‌
ڕۆیشتووی ببیته‌ گۆی زه‌وی و ڕه‌نگ بده‌یته‌
ئه‌ستێره‌ی پێش كازیوه‌ و باران دابارێنی
پرچی دره‌خت بشوا
سه‌كۆی هه‌ژارانیش بڕشێنی
تا ئەستێرەی باڵدار لە ئاسمان دێنە خوارێ
یاد سواری پاسكیلی سێ تایه‌ ده‌كه‌م
به‌سه‌ر كومباره‌ خۆڵه‌مێشییه‌كه‌ ده‌یسووڕێنمه‌وه
زایه‌ڵه‌ به‌دوای زایه‌ڵه‌دا دێ و هه‌موو به‌هره‌كانی خۆی ده‌زانێ‌
نه‌وه‌كه‌شمان ددانی ده‌ركردووه‌
كوڵمت نانی گه‌نمه‌
شێوه‌ و شێوه‌زا تێیدا چرۆ ده‌كه‌ن و تیشك پڕ ده‌بن
ماڵه‌كه‌شمان به‌ درەخت و باڵندەیە
جریوە و جووەكە دەبەخشن
هەزار ئومێدی لەناو بەجێماوە
گڵۆپی تای هەیە

28/7/2024 هه‌ولێر




کتێب\ رەهێڵ.. کۆبەرهەمی شیعری موکەڕەم رەشید تاڵەبانی

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..




نامەی حەوتەم و دەیەم.. شەماڵ بارەوانی

نامەی حەوتەم

ئازیزەکەم، جاران وا نەبووم، باوەڕم بە سەرەتاترین ئەفسانە، پووچترین حەکایەتی بەرئاگردان و بێماناترین خورافە دەکرد. مێشکم تا بڵێیت جەنجاڵ بوو لە قسە بێ ماناکانی کاهینەکان. ئێستا تەنانەت گومانم لە فەیلەسووفەکانیش لا دروست بووە. تۆ بڵێیت ئەوانیش درۆمان لەگەڵدا نەکەن؟ بەڵێ، من دڵنیام ئەوانیش درۆزنن! گوتم دڵنیام؟ هاهاها. ئازیزەکەم، منیش بڕێک جار یەجگار گەمژەم! لەمێژە چەمکی دڵنیاییم لە فەرهەنگی خۆمدا فڕێداوە. ئازیزەکەم، گەر تاقە مانایەک لەم ژیانە بێ مانایەدا هەبێت، ئەوە ڕمانی دیواری دڵنیاییە. تووشی دەردی بێ متمانەییەکی یەجگار سەخت بووم. هەست دەکەم هەمووان درۆم لەگەڵدا دەکەن. متمانەم بە هیچ کەسێک نەماوە. با ون بن ئەم ڕیسوا و بێئەمەک و درۆزنانە. بریا شتێکم لەدەست بهاتبا، دەزانی چیم پێ دەکردن؟ بە ڕۆژ تەنها قاڵۆنچەم پێ کۆ دەکردنەوە و بە شەویش ئەستێرەم پێ دەژماردن. بێکەڵکترین توخمی بوونەوەر ئەم پووچڕەگەزانەن. یـەع. ببوورە، دیسان هێڵنجێکی نهلیستانە گرتمی.

نامەی هەشتەم

بۆت نووسیبووم کە بە کێ زۆر سەرسامیت؟ نیچە و مارکس. ئازیزی من، بێگومان سەرسامی و کەوتنەژێرکاریگەری شتێکە و کوێرانە شوێنکەوتنیش شتێکی ترە. هیچ کاتێک کوێرانە شوێن هیچ بیروباوەڕ و کەسێک نەکەوتووم. هەمیشه ڕەخنە و ڕوانگە و لێکدانەوەی تایبەتی خۆم بۆ کەسایەتی، دیاردە و چەمکەکان هەبووە و دۆگما و قاڵبم ڕەت کردووەتەوە. ئەوکاتەی بڕواداریش بووم، زۆر ئاواتم بوو لە نزیکەوە ئەو هێزە باڵایەی کە کاهینی گەڕەکەکەمان دەیگوت گەردوون بەڕێوەدەبات و ژیان و مرۆڤ و هەموو شتێکی خوڵقاندووە ببینم، تا سەبارەت بە ئاکار، ئازادیی و کۆمەڵێک چەمکی تری ئاڵۆز و ناڕوون گفتوگۆی لەگەڵدا بکەم. ئازیزەکەم، هیچ کاتێک لەناو بۆتەی هیچ فیکر و ئایدیۆلۆژیا و بیروباوەڕێکدا نەتوێوە. مەبە بە کۆپیپێستی هیچ کەسێک و ڕوانگەیەک. هەوڵدە تەنها خۆت بیت. هەرگیز لاسایی هیچ کەسێک مەکەوەوە و وا بکە لە هیچ کەسێک نەچیت. دڵنیابە ئەوانەی تر هەموویان سێبەر و ساختەن. دەتوانی نموونەی مرۆڤێکم بۆ بێنیتەوە ماسکی نەبەستبێت و دووڕوو و خۆپەرست نەبێت؟ زۆر لە مرۆڤەکان بێزارم زۆر. بەڵێ، سارتەر زۆر ڕاستی گوت، ئەوان دۆزەخی ئێمەن. تکایە، تا بۆت دەکرێت لێیان دوورکەوە. من لەگەڵ سەگ زیاتر هەست بە ئاسوودەیی دەکەم وەک لە مـرۆڤ.




گەمژەکانی ئەمەریکا گەمژەکەیان سەرخست.. گۆران هەڵەبجەیی

ئەنجامی هەڵبژاردنەکانی ئەمەریکا دەریخست کە [دوناڵد ترامپ]ی سەرمایەدار بەڕێژەی {%51}بەرامبەر بە{47,5} لە[کاملا هاریس]ی بردەوە.زۆربەمان دەزانین کە ئەمەریکا وەک گەورەترین زلهێزی جیهان لەڕووی ئابووری و سەربازیەوە ،پایەکانی لەسەر بەرژەوەندی وەستاون،دۆست و دوژمنەکانیش بەرژەوەندی دیاریان دەکات کە بەردەوام لە گۆڕانکاریدان. لەوانەیە هەندێک زانیاریی دەربارەی کارکردنی ماشێنی زەبەلاحترین وڵاتێکی وەک ئەمەریکا لەکن کەسانی سادە کارێکی زەحمەت بێت، لێ لەکن ئەوانەی سەرقاڵی سیاسەتن، چۆنیەتی کارکردنی ئەو ماشێنە تاڕادەیەک زانراوە. ڕاستە سەرۆکی وڵات لەکۆشکی سپی دادەنیشێت و بەکۆمەڵێک ڕاوێژکاری بەتوانا لەبوارە جیاجیاکاندا دەورەدراوە کە سەرۆک بەپێی ڕاوێژ و ڕێنماییان هەندێک بڕیار وەردەگرێت ،بەتایبەت پەیوەست بە بڕێک لە پرسە ناوەکی و دەرەکیەکان ،بەڵام زۆربەی بڕیارە چارەنووسساز و هەستیارەکان لەدەرەوەی کۆشکی سپی لە لایەن چەند گروپێکەوە وەردەگیرێن کە بەرژەوەندی پێکەوە گرێیداون لەوانە،نوێنەرانی کۆمپانیاکانی بەرهەمهێنانی چەک و کەرەستەکانی جەنگ،نوێنەرانی بانکە زەبەلاحەکان،نوێنەرانی گرووپی فشاری جولەکەی دەستڕۆیشتوو کە بۆبەرژەوەندی ئیسرائیل کاردەکەن. جا هەر سەرۆکێک بە پێچەوانەی خواستەکانی ئەم [گرووپە کاریگەرانە] ڕەفتار بکات، ئەوە کێشەی بۆدرووست دەکەن یا وەک {کەنەدی }دەیکوژن.
………………………………………
لە دیرۆکی سەرۆکەکانی ئەمەریکادا کە ژمارەیان[٤٧] سەرۆکە لە[جۆرج واشنتۆنەوە دەستپێدەکات {١٧٨٩}تا دەگاتە ترامپ ،کەبۆ دووەمجار دەسەڵات دەگرێتە دەست، هیچیان هێندەی ئەم ترامپە گێل و گەمژە نەبوون،هێندەی ئەم ڕاستڕەو وهزردواکەوتوو وڕاسست نەبوون،هێندەی ئەم دژە ئافرەت و بێگانە نەبوون.
وەرە تۆ سەرۆکی زەبەلاحترین وڵاتی جیهان بیت کەچی هێندە شارەزایی و زانیاریت دەربارەی مێژوو و سیاسەتی وڵاتان و نەتەوەکان نەبێت کە بتوانیت لەبەردەم میدیاکاندا ڕووی خۆتی پێ سپی بکەیت؟زانیاریەکانی تەنها تایبەتن بەخودی ئەمریکا و لەوە بەدەر شتێکی پێنیە تا لەدەرەوەی سنووری ئەمریکا کاری پێبکات. لەدەورەی پێشودا دەمێک گڵۆپی سەوزی بۆ ئەردۆغان داگیرساند بۆداگیرکردنی سەریکانی و گرێسپی ،ئەوەبوو لە ناوەو دەرەوەی ئەمریکا ڕەخنەیەکی زۆری هاتەسەر،کەچی بۆپاساو هێنانەوە بۆ ئەم کارە نامرۆڤانەی ویستی بەچەند قسەیەکی گەمژانە خۆی دەرباز بکات،لەوانە گوایە کوردەکان لەجەنگی دووەمی جیهانیدا هاوکاری سەربازی ئێمەیان نەکردوە،وەک ئەوەی کورد خاوەنی دەوڵەت و سوپایەکی پڕچەک بووبێت.یاخود گووتی کێشەی نێوان کوردو تورک پتر لە{٢٠٠} ساڵەو بەمن چارەسەرناکرێت.تەنها شتێک کە بەڕای خۆی پۆزەتیفە ئەوەبوو کەوتی کوردەکان شەڕڤانی ئازان.بەڵام خۆی لەوەلادا کە ئەو شەڕڤانە ئازایانە پێویستیان بە ژیانی ئاسودە و دوور لەهەڕەشەی تورکیا هەیە ،کە پاراستنیان لەئەستۆی ئەمریکادایە.
…………………………………………
سەبارەت بە گەمژەیی گەلی ئەمەریکا کە زیاتر مەبەستم زۆربەی ئەوانەیە کە دەنگیان بە ترامپداوە، بە دڵنیاییەوە وایە،ئەمەش پەیوەندی بە شێوەژیانیانیانەوە هەیە.ئەمەریکیەکان زیاتر بۆخۆیان دەژین و ئەولەویەت لەلایان خۆشگوزەرانی خۆیانە،کەئەوەش مافی خۆیانە ،وڵاتان و نەتەوەکانی دیکە گرنگیەکی ئەوتۆیان نیە لە کنیان،هەر بۆیەش زانیاریان دەربارەی ڕووداوەکانی جیهان لەزۆر لایەنەوە دەگمەن وکەمە.
………………………………………………….
پێم وابێت سەرەتاکانی ئەم سەدەیەبوو ئەکتەرێکی کۆمیدی دانمارکی بۆ تاقیکردنەوەی ئاستی زانیاری ئەمریکیەکان سەفەری ئەمریکای کرد،لەشەقام و بازاڕەکاندا جۆرەها پرسیاری لە ڕێبواران دەکرد ،ئەوەی لەیادم مابێت ئەم پرسیارانەبوون: مارگرێت تاتشەر کێبوو؟نیلسۆن ماندیلا دەناسیت؟لە ئێستادا کێ سەرۆکی فەرەنسایە؟کەسیان وەڵامی درووستیان پێنەبوو،دەربارەی کۆچکردوو مارگرێت تاتشەریەکدوانێکیان گووتیان ئەکتەرە،ئەوانی دیکە وتیان نایناسین ،بۆنیلسۆن ماندیلاش هیچیان نەیانزانی کە کێیە ،لەهەمووی سەیرتر کەسێک گووتی ،وابزانم یاریزانی بۆکسێنە.لەهەمووی پێکەناویتر ئەوەبوو دەمێک ئەو ئەکتەرە کۆمیدیە لەبەردەمی {سوپەر مارکێتێکدا} وەستابوو،لەهەندێک لەوانەی پرسی کە دەهاتنەدەرەوە ،پرسیارەکەی ئەمەبوو:[وەک بزانیت ئەم سوپەرمارکێتە {شیری ماسی}یان هەیە؟
ئەم پرسیارەی لە چوارپێنجێک کرد تەنها یەکێکیان بە پێکەنینەوە وەڵامی دایەوە، وەک ئەوەی بڵێ هێندە گەمژەنیم، بەڵام ئەوانی دیکە یادەیانگووت نازانم یاخود دەیانگووت بڕۆژوورەوە خۆت پرسیار بکە.
بۆیە بەدووری نازانم کە زۆرینەی ئەوانەی دەنگیان بەترامپداوە لەم جۆرەبن و وەک خودی ترامپ گەمژەن و شتێکی ئەوتۆ لە دانیا نازانن. تەنها ئومێدم ئەوەیە کە ئەمجارەش ترامپ کوردەکانی ڕۆژئاوا گورگانخوارد نەکات و گورگەبۆرەکەی تورکیایان تێبەرنەدات.

گۆران هەڵەبجەیی




دیاردەی خۆبەزلزانین و هەوڵدان بۆ شکاندنی یەکتر لەنێوان تاکەکانی باشووری کوردستان-160-.. ابراهیم موحەمەد(ئەبڕاهام لێڤای)

زنجیرەی وتار ١٦٠.

دیاردەی خۆبەزلزانین و هەوڵدان بۆ شکاندنی یەکتر لەنێوان تاکەکانی باشووری کوردستان، دیاردەیەکی بەرچاوە کە ڕیشەی لە چەندین هۆکاری کۆمەڵایەتی و دەروونیدا هەیە. لەلایەک، سیستەمی پەروەردەیی و خێزانی کە تاکەکانی تێدا گەورە دەبن، زۆرجار هانی کێبڕکێی نادروست و خۆسەپاندن دەدات. هەروەها کاریگەری کەلتووری خێڵەکی و بیری تەقلیدی، وایکردووە تاکەکان هەمیشە هەوڵی سەلماندنی خۆیان بدەن بە شکاندن و کەمکردنەوەی بەهای کەسانی تر.

دۆخی ئابووری و نەبوونی دەرفەتی یەکسان بۆ پێشکەوتن و سەرکەوتن لە ژیاندا، هۆکارێکی تری گرنگە کە وادەکات تاکەکان هەست بە ملمانێیەکی بەردەوام بکەن و بیر لە خۆیان و بەرژەوەندی تایبەتی خۆیان بکەنەوە. هەستی نائەمنی و نەبوونی متمانە بە سیستەمی کۆمەڵایەتی و یاسایی، وایکردووە تاکەکان پەنا بۆ شێوازی نادروست ببەن بۆ گەیشتن بە ئامانجەکانیان.

لەلایەکی ترەوە، لاوازی پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان و کەمبوونەوەی هەستی هاوبەشی کۆمەڵایەتی، بووەتە هۆی ئەوەی کە تاکەکان کەمتر هەست بە بەرپرسیارێتی بەرامبەر بە یەکتر بکەن. ئەمەش وایکردووە کە زۆرجار بێ ڕەچاوکردنی کاریگەرییە نەرێنییەکان، هەوڵی زیانگەیاندن بە یەکتر بدەن. هەروەها نەبوونی کەلتوورێکی هاوکاری و یەکتر قبوڵکردن، وایکردووە تاکەکان نەتوانن سوود لە تواناکانی یەکتر وەربگرن و لەبری ئەوە هەوڵی لاوازکردنی یەکتر بدەن.

پێویستە سیستەمی پەروەردەیی و خێزانی گۆڕانکاری بنەڕەتی بەسەردا بێت، بەجۆرێک کە هانی هاوکاری و ڕێزگرتن لە جیاوازییەکان بدات. هەروەها گرنگە کار لەسەر بەهێزکردنی متمانەی کۆمەڵایەتی و دروستکردنی دەرفەتی یەکسان بۆ هەموو تاکەکان بکرێت. پێویستە کەلتوورێکی نوێ پەرە پێ بدرێت کە تێیدا سەرکەوتنی تاکەکان بە شکاندن و زیانگەیاندن بە یەکتر نەبێت، بەڵکو لە ڕێگەی گەشەپێدانی توانا و لێهاتووییە تایبەتییەکانی خۆیانەوە بێت.

ابراهیم موحەمەد(ئەبڕاهام لێڤای)




تایبەتمەنـدییەکانی پاڵەوان لە چـیرۆکی منـداڵان.. رەزا شـوان

گـرنگـتریـن رەگـەز لە رەگـەزەکانی چـیرۆکی منـداڵان کارەکـتەرەکانـن، بە تایبـەتیـش پاڵەوانەکانی چـیرۆکەکان، رۆڵـێکی سەرەکی و گـرنگ و چارەنووسساز دەگـێرێن، بۆ گەیاندنی رووداو یا رووداوەکانی چیرۆکەکان، بە ئاکامێکی دڵخوازی منداڵان. چیرۆک بەبێ پاڵـەوان نـابێـت. مەرجـیش نییە، پاڵەوانی چـیرۆکەکانی منـداڵان، تەنیا مـرۆڤـبن، منداڵبن (کچ یا کوڕ) بن. دەکرێـت ئاژەڵ و باڵندە و دار و درەخت و گوڵ و پەپـوولە و زینـدەوەری تربـن، یان شتی بێ گیان بـن. یان پاڵەوانی ئەنـدێـشەیی و ئەفـسانەیی بن، وەک: دێـو و چـەتـەوڵ و جـنـۆکە و سـیـمـرخ و ئـەژدیـهـای بـاڵـداری حـەوت سـەر و قەقـنەس و جادووگەربـن. وەک لە چـیرۆکە ئەفـسانەییەکاندا هـەن. پاڵەوانی چـیرۆک هـێمای هـێز و بوێـری و ئیرادە و متمانە و رەنگـدانەوەی بەهـا و بنەماکانی چـیرۆکە.
پاڵەوانی چیرۆک کارەکتەرێکە، خوێنەر لە رێگەیەوە دەچێتە ناو جیهانی چیرۆکەکەوە. رووبەڕووی کـێشە و ملمـلانی سەخـت و بەرهـەڵـستییەکان دەبێـتەوە. بە ئازایەتییەوە لەبەردەم هـێزێکی دژەبـەرەدا دەوەستێتەوە، بۆ گەیشتن بە ئامانج و بە خواستی خۆی.

کارەکتەری پاڵـەوان لە کـورتە چـیرۆکی منـداڵانـدا، کارەکـتەری سەرەکـییە، دینـەمـۆی چـیرۆکەکەیە و رووداوەکـان بە دەوریـدا دەسـووڕێنـەوە. بەرپـرسـیارێـتی سـەرەکی لە چـیرۆکەکەدا هەڵـدەگرێت. پاڵـەوان پەیـامێکی هـەیە دەیەوێت بە منـداڵانی خوێنەری یا گـوێگـری چـیرۆکەکە بـگەیـەنـێـت. رەنـگە پاڵـەوانـێکی راسـتەقـیـنە بـێـت، کـە کـاری قارەمانانە و سەرەکێشی و سەرچـڵی ئەنجـام بـدات. یان رەنگە کەسێکی ئاسایی بێـت. یان کەسایەتییەکی ئەفـسانـەیی بێـت، بتوانێـت کـاری لە تـوانابـەدەر ئەنجـام بـدات.
لە جیهـانی وێـژەی منـداڵانـدا، پاڵـەوان وەک کەسـایەتـیـیەکی بـەرز و ئـیـلهـابەخـش و ئاراسـتەکەری منـداڵانی خوێـنەرە. لە رێـگەی خەبـات و کـۆشـش و سەرکەوتـنـییەوە، نەک هەر سەرگەرمی و خۆشی بە منـداڵان دەبەخـشێت، بەڵکو پەیام و وانەی گرنگی ئازایەتی و میهـرەبانی و کۆڵنەدان و متمانەبەخۆبوون و سەرکەوتنیان پێـدەبەخـشێت. خوێنەرانی منداڵان بانگهـێشتی جیهانێکی پڕ لە هـیوا و گەشبینی دەکات، کە ئەستەمی تێـدا نییە. لە سایەی خەبات و تێکـۆشـان و خـۆراگـری و سـووربـوون و کـۆڵـنەدانـدا، سەردەکەون و هـیوا و خەونەکانیان دێنـنەدی. منـداڵان فـێری ئەوە دەکەن، بە بوێـر و متـمانە بەخۆبـوون و بە ئیـرادە و ورەیـەکی بەرزەوە رووبەڕووی تـرس و ئاستەنگی
و بەرهەڵستییەکانیان ببـنەوە. فـێری بەهـای بـەرز و هـاوسۆزی و دڵسـۆزییان دەکەن. فـێریان دەکەن پشت بە خۆیان ببەستن و هەوڵبدەن خۆیان کێشەکانیان چارەسەربکەن. منـداڵان لە رێـگەی پاڵـەوانانی چـیرۆکەکـانەوە، فـێری بەهـا بـەرزەکـان و پـرەنـسیـپە مـرۆڤـایەتیـیەکان و چـەمکەکـان دەبـن، وەک: راسـتگـۆیی و دڵسـۆزی و هـاوکاری و قـوربانیـدان و فـریـادڕەسی و خـۆشـەویـستی و سـۆزداری و رێـزداری و… هـتد.
منـداڵ بە سـروشتی، بە دوای پاڵـەوانە دڵخـوازەکەیـدا دەگەڕێـت، کە وەک نمـوونەی خـۆیەتی. سـەرسـامی کەسـایەتی و رەفـتارەکـانیـیەتی. لاسـایی کارەکـانی و شـێوازی جـووڵـە و قـسەکـانـیـشی دەکـاتـەوە. تەنـانـەت ئـەگـەر چـیرۆکـەکـان لـە جـیهـانـێکی ئەندێشەیی و فانتازیشدا رووبـدەن. پاڵەوانی چـیرۆک، وەک هـێزێکی پاڵنەری پشـت چـیرۆکەوە کاردەکـات. زۆر جـار منـداڵ پەیـوەنـدیی سـۆزداری، لەگەڵ پاڵـەوانەکـەدا دروسـت دەکـات. پـاڵـەوان لـە چـیـرۆکـێکـەوە بـۆ چـیـرۆکـێکی دیـکە، بـەپـێی ئـەو کۆنتێکست و مانا و مەبەستەی کە چیرۆکەکە هەڵیدەگرێت، رەنگە جیاوازی هەبێت.
مەبەستیـش لە پاڵـەوانی چـیرۆکەکانی منـداڵان، تەنهـا لە رووی جەسـتەییـەوە نییە. بەڵکـو لە رووی دەروونی و زیـرەکی و زانـایی و دانـایـشەوەیە. دەشـێـت پاڵـەوانێ چیرۆک، منـداڵێکی وێنەکـێشی بە توانا بێـت. یان لە سایەی بلیمەتییدا پاڵەوان بێت.
کارەکـتـەری پـاڵـەوان لە چـیـرۆکی منـداڵانـدا، بـە زۆری بە چـەنـد تـایـبەتـمـەنـدی و جیاوازییەک دەناسـرێتەوە. دیاریتـرینی ئەو تایبەتـمەنـدیـیانە، بە کورتی بـریتیـن لە:
١ـ ئازایـەتی: پێویستە پاڵەوانی چیرۆک بوێـر و دلـێر و ئازایەتییەکی گەورەی هەبێت. نابێت ترسنۆک و لاواز و بێ دەسەڵات بێت. متمانەی بە توانای خۆی هـەبێت و بەبێ تـرس، رووبـەڕووی ئەو مەتـرسی و بەرهـەڵستییانە بـبـێتەوە کـە دێـنە رێی. ناشبێت زیادەڕۆیی لە کەسێتی پاڵەوان بکرێت، کە منداڵان باوەڕیان بە توانا و رۆڵەکی نەبێت.
٢ـ ئیـرادە: پاڵەوان بەوە ناسراوە، کە هـێزێکی نـاوەوە و ئیرادەیەکی تۆکـمەی هـەیە. خۆڕاگر و کۆڵنەدەرە و توانـای زاڵـبوون و سەرکەوتنی بەسەر سەخـتییەکانـدا هـەیە، سـوورە لەسەر سەرکەوتن و گەیـشتـن بە هـیوا و بە ئامـانجـەکەی.
٣ـ بـاوەڕ: پاڵەوان باوەڕێکی پتەو و نەگۆڕی بە بەها رەوشتییەکان و بە پرانسیپەکانی مرۆڤـایەتی هەیە. باوەڕیشی بە ئەستەم نییە و لەو باوەڕەدایە، کە لە سایەی خەبات و تێکـۆشـان و کـۆڵـنەدانـدا، هـەمـوو هـیوا و ئامـانجـێک دێـتـەدی.
٤ـ زیـرەکی: پاڵەوان لە چارەسەرکردنی کێشەکاندا زیرەک و داهـێنەرە، بە بەکارهێنانی ئەقـڵ و جەسـتە و هـێز، بـۆ بەرەنـگاری و رووبـەڕووبـوونـەوەی بەرهـەڵـستـیـیەکـان.
٥ـ خـۆبەخـشین: پاڵـەوان بە خـۆبەخـتکـردن و گیانبەخـشـین، لە پێـناوی ئـەوانی تـردا، تایبەتمەنـدە و بەرژەوەندیی هەمووان دەخاتە پێش بەرژەوەندییە تایبەتیەکانی خۆیەوە.
٦ـ دادپـەروەری: پاڵـەوان هـەڵگـری بەهـاکـانی دادپـەروەری و دەسـتـپاکـییە، هـەوڵی چـاکەکـردن و بەرەنگاربـوونـەوەی سـتەم و زۆرداری و نادادپـەروەری دەدات.
٧ـ مـرۆڤـایەتی: پاڵەوانی چـیرۆک، تایبەتـمەنـدیی مـرۆڤـایەتی تێـدایە، وەک: بەزەیی، هـاوسۆزی، لـێبووردن، مـیهـرەبـانی، خـێرخـوازی، هـاوکاری و فـریادڕەسی،… هـتد.
٨ـ گەشـبـیـنی: پاڵـەوان تایـپەتـمـەنـدیی گەشـبـیـنی و هـیواخـوازی و ئەرێـنی هـەیە. رۆخـۆش و لـێو بەخەنـدەیە. شادی دەخـاتە دڵی کەسـانی دیـکەوە. پاڵەوانی چـیرۆک کەسێکی کـنجکاوی نوێخوازە و حەز بە داهـێنان و بە دۆزینەوە و بە ئافراندن دەکات.
٩ـ هـاوڕێـتی: پاڵەوان رێـز لە هـاوڕێتی و دەگرێت و پەیـوەنـدی ئەرێـنی دروستدەکات.
١٠ـ ئیلهامبەخشین: پاڵەوان ئیلهام و متمانە بە منداڵانی خوێنەر دەبەخشێت. کە توانای هـێنانەدیی هـیوا و ئامانج و خەونەکانیان هـەبێت. دەسـتیش لە مافـەکانیان هـەڵـنەگرن.
١١ـ راستگـۆیی: پاڵەوان راستگـۆیە و فـرت و فـێـڵ و درۆ لەگەڵ کەسانی تـردا ناکات.
١٢ـ دڵـسـۆزی: پاڵـەوان هـەمیـشە بە ئەمـەکە و دڵسۆزی هـاوڕێکانـێتی، لە تەنگانەدا دەبـێـت بە فـریـادرەسـیان. بـۆ یـارمەتیـدانیان ئامـادەیە هـەمـوو شـتـێک بـکات.
١٣ـ خـاکی: پێـویـسـتە پاڵـەوان کەسـایەتیـیەکی خـاکی و سـادە بێـت. پـۆز لـێـنەدات و خـۆی بە ئەنجامـدانەکانیـیەوە هـەڵـنەکـێشـێـت و سـووکایەتی بە هـیچ کەسێک نەکات.
١٤ـ سەرکردەیی: پێویسـتە پاڵـەوان توانـای رابەری و سەرکردەیی هـەبێت و بتوانێت بە سەرکەوتـوویی، سەرکـردایـەتی کەسانی تـر بـکات، بـەرەو ئامـانـجـێکی هـاوبەش.
١٥ـ ئەندێشە فـراوانی: پاڵەوان ئەنـدێشەیەکی فـراوانی هـەیە، بە قووڵی بیردەکاتەوە، بـۆ چـارەسەرکـردنی ئـەو کـێـشە و ئاستەگـیـیانەی کە رووبـەڕوویـان دەبـێـتـەوە.
١٦ـ ئاستی پاڵـەوان: پێویستە پاڵەوانەکانی چـیرۆکەکانی منداڵان، لە ئاستی گونجاوی ئەو قـۆنـاغـە تەمەنە منـداڵـییە دابـن، کە چـیرۆکنووس چـیرۆکەکانی بۆیـان نووسیوە.

(*) تا رادەیەک سـوودم لە چەنـد سایـتـێکی ئینگـلیـزی و عـەرەبی وەرگـرتـووە.
سـویـد: ٢٠٢٤




تەرزەی خۆشبەختیەک.. شیعر/ کاوە عوسمان عومەر

زەنگەکان خوێنیان لێئەتکێ
پەنجەکانی خواوەندیش بریندار
مەرگ لەدەرگای منداڵێکی
چنگ بەستوو تەزیو ئەدا
ماڵێک لە گڵ
دەرگای شکاو

لە شەقامی شارێک تاریک
تارمایی پیادەکان دێن و دەڕۆن
ئاسمان تۆفانە گڕی بریسکەو تریشقە
دڵی تەنیاکان
بۆ چەند ساتێکی کەم
ڕەوشەن ئەکا

ئەمڕۆش ڕۆیی،
کەس لەوێ نیە،
لە دیدەگا، شتەکان
وون، زەریام دی
شەپۆلەکانی خۆی کۆکردەوە
نەورەسم دی بە دڵشکاوی
لە شەقەی باڵیدا

چونکە مەرگ
لەهەر سوچێکی کۆڵانی ژیانم
چاوە گورگانەی
بریسکەی دێ
بۆیە پێت ناڵێم
خۆشم ئەویت

ئەوسا،
خەندەکانی شیعرم
بۆت ئەکردە قردێلەی سەرت
ئێستا
کلۆی بەفری لێوم
پروشەی وەرزێکی هەناسسەساردی
ڕۆحمی پێیە

ئارەزووی دڕانی
وێنەکانی ئەو ڕۆژانەم
چاوەڕوانی وەک شانەی هەنگ
بوونی جێماوی تۆی
شیرینتر ئەکرد

لە هەموو گوناحە جوانەکانی
بەردو گیاو ڕوبار و سنەوبەرە
تەڕەکانی سەر ڕێگای سەفەرێکی دوور
خۆش ئەبم
دوای ماڵئاوایت

ئارەزووی شکۆی
جێهێشتنێکم
کە لێو هێشتا پڕ لە شکۆفەی شیعرە
چی شکۆمەندیەکە مەرگ
کە دوا گولە
بیپچرینێ بیرێکی مەست
بە ئەزەلی عیشق،
تا ژوورپڕکا،
لە پەڕەی گوڵ..و…پەڕەی شیعری ..
تەواو نەکراو…و..خوێنی ڕەشی…ڕۆحی
دەربازبوو

ئیترجارێکی تر..
سەرهەڵگرتن،
چارە نەما
کە ژورەکان هەر وەک کفن
زەردو ڕزیو
تاریکی تەنیابوون
وەک دەمی نەهەنگ
هیواهەڵچنین
بە سبەینێیەکی ئاسوودەتر
ئەبێتە تابووت

سەرلەبەیانی
هێشتا خەواڵوو
خۆم ئەدەمە دەست
شنەبایەکی مەست
بڵێی چەند قادرمە
بەرەو مانگێک
هێشتا جەستەی زیوینی
وەک چاوە تەڕەکانی
شکۆفەی لقی دار چنارە تەڕەکان
ئەبریسکێنێتەوە

بە چیمەنی دڕندە
ووشە بکە سەمفۆنیا،
و کام ئێوارەش
وەحشتەنتاک
گوڵە لازوردی نامۆیی
لە دڵی پڕ تۆفان و گێژەنەی سەفەر
بچێنە

زەمین بۆنوبەرامی
تەرزەیەکی
خۆشبەختی دێ
ئامێز ئەکاتەوە
دارستانێ
دوای هاوینێکی ووشک و
بیابان
جۆگەلەی گرت
خەرەندی ووشک
ئاوی سازگار
لێوی تەڕبوو
بە شەپۆلی ساتەوەختی
باخچە هەڵواسراوەکانی
بیرەوەری
شارێکی بزربوو!

…………………………………………………………
وێنەکە کارێکی هونەری فۆتۆگرافەری ئیسپانی
Enrique .Lorca ( ELG21)
بە سوپاسەوە لە پەیجی خۆی وەرگیراوە