ئازاترین و ژیرترین کەسەکانی دنیا ئەوانەن مل بۆ ئاشتی دادەنەوێنن نەک ئەوانەی سەرەکوتێ بۆ شەڕ دەکەن.
هێشتا باس و خوا گەرمە لەسەر گفتوگۆی تورکیا لەگەڵ کورد یاخود پ ک ک لە تورکیا بۆیە ئەم باسە شایەنی ئەوەیە هەردەم قسەی لەسەر بکرێ بەڵام دوور لە سۆزی نەتەوەیی و هەڵچوونی سیاسی.
وا مانگێک بە سەر بانگەشەکەی دەولەت باهچەلیدا رۆیشت و کوردی باکور/پ ک ک نەک هەر وەڵامێکی پیویستی نەبوو بۆی بگرە بە هێرشێکی چەکداریانەی خۆکوژی بۆ سەر بنکەیەکی درۆن دروست کردن لە ئەنقەرە وەڵام درایەوە کە ئەمە بۆ خۆی گورزێکی گەورە بوو لە پرۆسەیەی ئاشتی ئەمجارە کە تایبەتمەندی خۆی هەبوو. بانگەشەی ئاشتی ئەمجارەی تورکیا لەوەدا بوو دەستپێشخەریەکە لە لایەن توندڕەوترین و قەومی ترین پارتی سیاسی تورکیاوە کراوە کە بۆ تۆسقاڵێک باوەڕی بە کورد و مەسەلەی کورد نەبووە. بگرە لە ناوەراست و کۆتایی نەودەکانەوە کە بە گوڕوتینێکی بەهێزەوە هاتنەوە گۆڕەپانی سیاسی تورکیا و سەرکەوتنیان بە دەستهێنا لە هەڵبژاردنەکاندا، یەکێک لە دروشمەکانیان دژ بە کورد ئەوە بوو بێ ئەوەی ناوی کورد بهێنن دەیانگوت: گەر ئەم وڵاتەت خۆش دەوێ ئەوا بمێنەوە وەک ئەوەی هەیە ئەگەرنا بەجێی بهێڵە..
گەر لە دانوستانەکانی پێشوتری نێوان حکومەتی تورکیا و پ ک ک دا رێکەوتنی سیاسی بکرایە و خالەکانیشی لە راگەیاندنێکی رەسمیدا بەیان بکرایە ئەوا هەر لە چوارچێویەکی سیاسی دەمایەوە و ئەو بوارەی تری نەدەبڕی کە یەکێک لە خاڵەکان بوو بۆ سەنگی مەحەکی رێکەوتنەکە. چۆن؟
مەسەلەی کورد لە تورکیا هەر تەنها بە رێکەوتنی سیاسی سەر کاغەز چارەسەر نابێ یاخود بڵێم هەر بە کەشێکی سیاسی نابێ بەڵکە بە کەشێکی کۆمەڵایەتیش دەبێ، دەبێ ئەو تەلیسمە مێژووییە عەقڵیەتە کۆمەڵایەتیەش ببەزێنێ کە بە درێژایی سەد ساڵە دەوڵەتی تورکیا کاری لەسەر دەکات و نەوە دوای نەوە لەسەر ئەوە پەروەردە بوون کە تورکیا تەنها هی تورکە و کورد لە تورکیادا بوونی نیە؛ ئەمە جگە لەوەی زیاتر لە چل ساڵە پ ک ک بە هیزێکی تیرۆرستی دەناسرێ و لە گۆڕەپانی ئەوروپی و ئەمریکیدا بە تیرۆرست ناسراوە.
لەگەڵ هەر رێکەوتنێکی سیاسیدا رووماڵکردنێکی کۆمەڵایەتیش پیویستە؛ عەقڵێک لە ناو کۆمەڵگەی تورکیدا سەدەیەکە چەسپیوە هەروا بەئاسانی هەزمی رووداوێکی سیاسی واناگرێ کە هێزێک چوار دەیەیە شەڕ و کوشتاری هەبووە لەگەڵ دەولەتەکەیاندا بگرنە ئامیزی خۆیان. ئەوەی دەیتوانی ئەم روماڵە بکات “مەهەپە” حزبەکەی دەولەت باهچەلی بوو. مەهەپە تەنها حزىیکی گەورەی تورکیایە کە بیروباوەڕێکی توندڕەوانەی بەرامبەر بە کورد و کەمینەکانی تریش هەیە بەڵام ئیستا بۆ یەکەمین جاریشە حزبێکی دەسەڵاتداری ئاوها بە ئاشکرا و لە گرنگترین مینبەری وڵاتەکەوە داوای ئاشتەوایی بکات جا رێگەی داواکاریەکەی چیە و چۆنە ئەوە بابەتێکی ترە. دوای ئەوەش بە ئاشکرا دان بەوەدا بنێ کە کورد هەیە لە تورکیادا و کورد برای تورکن و تورکیش برای کوردن و داوای لە کۆمەڵگەی تورکی کرد ئەم هزرە قبوڵ بکەن.
چونکە ئەوەی پرۆسە سیاسیەکان لە ئاستە کۆمەڵایەتیە سیاسیەکان فەشەل پێدەهێنێ یاخود گرفت و بەربەستی بۆ دروست دەکات جوڵانەوە سیاسیە توندڕەوەکانن کە ناڕازین بەوەی شکۆی نەتەوەیی یاخود ئاینیان سەردانەوێنی بۆ هیزێک کە پشیتر هەموان بە دوژمنی سەرسەختیان زانیوە و بوونی کورد و پ ک ک لە تورکیادا باشترین بەڵگەی ئەم دیدەمانە. بانگەشەکەی دەولەت باهچەلی ئەم ئەرکە قورسەی لەسەر رێکەوتنی سیاسی لادەبرد و رووماڵێکی کۆمەڵایەتی باشیشی دەکرد بەڵام دیارە هزری کوردی سیاسی لە باکور فەهمی ئەمەیان نەکرد یاخود نەیانویست ئەم مەسەلەیە بەسەمەر بگات؛ چونکە ئەوەی پرۆسەکان بە سەمەر دەگەێنێ هەر بە تەنها رێکەوتنە سیاسیەکان نین بەڵکو رێکەوتنە کۆمەڵایەتیەکانیشن.
گلەیی و رەخنەکانی کوردانی باکور/پ ک ک و هەندێ لە قەلەم بەدەستی کوردمانجی زمان ئەوەبوو کە تورکیا راست ناکات و ئەمەش فێڵێکی ترە یاخود بۆ یەکسەر زیندانیەکان بەرنادات یاخود پاریزگارە کوردەکان لە پلەکانیان لادەدات. تا پرۆسەی سیاسی گفتوگۆ دەست پێنەکات و تەنانەت لە کاتی دەسپێکردنیشدا جارێ هەر شەڕە و بگرە خودی دانوستان نیوەشەڕە بەڵام بە دیوێکی تردا؛ بەلام، کاتێک تۆ دەستپێشخەری رەتدەکەیتەوە واتە هیچ پرۆسەیەک ناچێتە پێشەوە و ئەو بابەتانەش لە پرۆسەیەکدا دەچنە پێشەوە. دیدێکی تر هەبوو گوایە تورکیا لە داهاتوی جیوپۆلەتیکی ناوچەکە دەترسێ بەهۆی ئەو رووداوانەی لە لوبنان و سوریا هەن؛ لەگەڵ بارودۆخی خراپی ئابوری وڵات کە تورکیای خستۆتە تەنگژە و لەلاوازیەوە و لەبەر ئەم هۆیانەیە کە تورکیا داوای دانوستان دەکات.
ئەوە دروست وایە بەڵام وەڵامی کورد نادروست بوو، بگرە ئەو دەسپێشخەریەی تورکیا بۆ گفتوگۆ و دانوستان لەگەڵ کورددا لە ئەنجامی ئەو بارودۆخە نوێیەی رۆژهەڵاتی ناوەراستە و ئەمە رێک بەرجەستەی ئەو دیدە زانستیە سیاسیە دەکات کە هاوسەنگی هێزەکان و رووداوەکان و هاوکێشەکان یا بە شەڕ یا بە گفتوگۆ دەگەنە ئەنجام. هەموو هیزێکیش لە ئەنجامی ئەو رووداو و هاوکێشانەوە شەڕ دەکات یان گفتوگۆ. جا باشترین کاراکتەرەکان ئەوانەن کە دەرفەتەکان دەقۆزنەوە، بەڵام پ ک ک نەک هەر ئەو دەرفەتەی نە قۆزتەوە بگرە توڕیشیهەڵدا. لەگەڵ ئەمەشدا هێشتا نەچووە و بچێ، دانوستان بەو پێودانگانەی پێشتر هەبووە وەک بەشداری لایەنی ئەوروپی و تەنانەت ئاسیاییش زۆر گرنگە بچێتە پێشەوە. .
بەرهەمی چل ساڵ لە شەڕی چەکداری پ ک ک لەگەڵ تورکیا هیچ بەرهەمێکی نەبوو جگە لە کوشتار و ماڵوێرانی زیاتر و بگرە قەتیس مانەوەی سەدان کچ و کوڕ لە شاخ و دیاریش نیە تا چەند چل ساڵی تر لەوێ دەبن. بۆیە دەستبردن بۆ ئاشتی یا بە دەنگەوەچوونی ئاشتی جا لەهەر ئاستێکدا بێت نەک هەر هزرێکی سیاسی ژیرانەیە بەڵکو ئازاترین کردارە چونکە مرۆڤی ژیر و ئازا ئەوانەن بە دوای ئاشتیەوەن نەک ئەوانەن بە دوای شەڕ و هێزی بازووەن. پ ک ک و سیاسەتەکەی لە شارەوە دروست بووە و پیویستە واز لە شاخ بهێنێ و بێتەوە ناو شار چونکە کورد و کێشەی کورد لە ناو شارەکاندان و ئەوێش سەنگی مەحەکی چارەسەرەکانە نەک شاخە دوورەکان.
٢٦ی ١١ی ٢٠٢٤

نووسەر و شاعیر گوڵزار فەرەج: زمان وەرگێری هۆش و دەروونە، بۆ پەخشكردنی دەروونی مڕۆڤەكان
نووسەر گوڵزار فەرەج: رەخنە گرتن و رەخنە قبوڵكردن دوو شاباڵی سەركەوتنی نووسەرن بەرەو لوتكە

خاتوو گوڵزار حەمە فەرەج ناسراو بە( گوڵزار فەرەج) یەكێك لە قەڵەمە دیاریەكانی نێو ئەدەبی كوردی تائێستا خاوەنی حەوت كتێبە لە بواری پەخشان و ڕۆمان و تێكستی ئەدەبی و زانستی جەستەیی ..بەبەردەوامی لە گۆڤار و رۆژنامەو سایتەكان بابەت دەنووسێت ئەندامی لقی سلێمانی یەكێتی نوسەرانی كوردە ئەندامی دەستەی نوسەرانی رۆژنامەی ژیانەوە یە ئێمەش بە باشمان زانی ئەم هەڤپەیڤینەی لەگەڵ دا ساز بكەین.
هەڤپەیڤین- كامەران حاجی ئەلیاس

• وەكو نەریتێكی سەرەتای پرسیاركردن بابزانین گوڵزارخان چۆن ئاوێتەی جیهانی ئەدەب و نووسین بوو؟
• بەری درەختی فەنتازیاو، ھەندێك روداوی ڕاستەقینە ،وەك ڕۆشنایی تكانە نێو دیدەو ھزرەوە، بەس بون بۆ ئەوەی ببن بە پردێك كە ھەست و حەزی زاتیم بۆ نوسین لە دایك ببێت ، بەو مشتومڕانەی ناو خەیاڵی خۆمەوە بونە شاخێك ھێندە بڵند كە خەرییكە زمانی لوتكەی لە ڕومەتی ئاسمان ھەڵدەسوێ ،ھەرنەبێ لەبەر دیدەی خۆم وام لێدەنۆڕی، كەبوونە گەورەترین سەرمایەی من، دەڵێم مڕۆڤ گەر ئیرادەی ھەبو ،ھەمو شتێكی پێدەكرێ، ڕۆژانێك بو، كەكتێبێكی نوسەری پێش خۆمم دەكەوتە پێش چاو، بەحەسرەتەوە بوم، كەبتوانم كتێبی خۆم لەكتێبخانەكەی خۆمم ببینم، ھەر ئەو حەزە بو زادەی ئاواتەكانمی ھێنایە دی، سوپاس بۆ خوا هەر ئەو ئارەزوەم بوو بۆ نوسین وهاوڕێیەتی كتێب وای لێكردم رێچكەی كتێب و نوسین بگرم.
• ئێوەخاوەن ئەزموونێكی باشی نووسینتان هەیە، بەڵام زیاترگرنگی بەپەخشانە شیعرداوە هۆكارەكەی بۆ چی دەگەرێتەوە؟
• زمان وەرگێری هۆش و دەروونە ، بۆ پەخشكردنی دەروونی مڕۆڤەكان هەڵبەت ئەبێ دەڕبڕینك هەبێت بۆ وەدەرخستنی ئەوەی لەناخیەتی، منیش هەست دەكەم جوانترین نوسین و دەڕبڕین ئەگەر بكرێ بە پەخشان بنوسرێ بۆ ئەوەی بەتەواوەتی و كاڵا پڕ بەباڵا بێ ،ئەبێ ئەو وێنەشیعریان وەدەربخرێ كە لە ناخدایە و بەشێوەیەكی ئەدەبی و فەرهەنگی و وشەسازی بۆ بكرێ هەر لەپەخشاندا زیاتر پەیامەكە ئەگات بەخوێنەر و هەڵبەت ئەمە بەبۆچونی من وایە، و مامۆستای گەورەمان برایم ئەحمەد ئەوە دووپات ئەكاتەوە، كاتێك لە ڕۆژنامەی گەلاوێژی ئەو سەردەمە جوانترین پەخشان ئەنوسێ بەناوی بەرەو ڕووناكی .
• لەسەر پەیامی شیعر بۆچوونی شاعیران جیاوازە هەندێكان دەڵیت شاعیر بۆخۆی دەنووسێت هەندێكیتر دەڵێن شیعر بەرپرسیارەتییە پەیامێكی گشتییە بۆ كۆمەڵگایە،ئەی تێروانینی ئێوە چۆنە؟
• خودی شیعر سازی واتێدەگەم ئەوەندەی پڕۆسەی دۆزینەوە بێت، نیو ئەوەندە نوسین و داهێنان بێت شاعیر دەبێت
  شوێن هەڵگر بێت و جێپێی شیعر هەڵبگرێت تا دەستگیری بكات، هەرچواردەوری شاعیر شیعرە بەڵام چاوی تایبەتی دەوێ
  بیبینێت و بیدۆزێتەوە و هەڵیگرێتەوەو بیانخاتە روو.
• بەشێك لە رەخنەگرانی شیعر دەڵێن ئەگەر فەلسەفە تێكەڵ بە شیعر بوو رۆحییەتی شیعر دەمرێت لەو بارەیەوە ئێوە چی دەڵێن؟
• نوسینەوەو ئیشكردن لە فەلسەفەدا حەزێكی بەرزە فڕی دیكەیە لە نوسیندا ئەو كات مڕۆڤ بە ودەكاری و قوڵایی ڕۆح و ناخدا ڕۆدەچێتە خواروو هەموو جوانیە پەنهایەكان بەیان دەبن هەڵبەتە فەلسفە لە نێو شیعر.
• ئێوە لە چ دەروازەیەكەوە لە دەرگای شیعر دەدەن (دەرگای خۆشەویستی، دەرگای منداڵی،دەرگای یادەوەری ،دەرگای دایك….)؟
• نوسین دەرون دەسمێ ئاسۆی
  شیعرو نوسینم هەردەم بەرزە
  چونكە زادەی ئەو پەیوەندییەكە بە ژیانەوە دەمبەستێتەوە لەهەمان كاتیشدا بەخشش و ئیلهامێكی خوداییە، كەخودا پێیداوم شیعریش چڕترین دەربڕینی زمانە هەمیشە رازو نیازو خەونەكانی خۆم لەڕێی شیعرووشەسازییەوە دەڕبریوە
  كرۆك و كاكڵەی نیەتی شاعیر بەخشینی ساتێك ئارامی و ئومێدو هیوایە ئەبێت بە تاك، لەوێشەوە بەرەو كۆمەڵگە .
• شاعیری گەورەی فەرنسی (مالارمییە) دەڵێت: شیعر نهێنییە دەبێ خوێنەر بەدوایی كلیلەكەی بگەرێت ،ئێوە چی دەڵێن؟
• بێگومان وایە هەر نوسینێك شێوازی بیركردنەوەی مڕۆڤ نەگۆڕێ و كاری تێنەكات ئەو نەنوسینە نە شیعریشە
  هەر لەبەر ئەو هۆیەیە كەدەڵێ خوێنەر بەدوای كلیلەكەیدا دەگەرێ دەبێ هزرو ئاوەزی بەجۆڕێك لە جۆرەكان بگۆرێ لەهەست و بیركردنەوەیدا.
• رەخنە لە نێوە هەموو كاییەكانی ژیان گرنگە ،وەكو نووسەرێك چۆنە دەڕواننە رەخنەگرانی شیعر لە كوردستان؟
• پێم وایە رەخنە گرتن و رەخنە قبوڵكردندوو شاباڵی سەركەوتنی نوسەرن بەرەو لوتكە ،و وادەكات كە نوسەر هەمیشە بەدوای فەرهەنگ و وشەسازی و خەیاڵ فراوانیدا وێڵ بێت و لەو چەق سازیەی دەربازی بكات بەمەرجێ رەخنەنی دروستكەر بێت نەك رەخنەی روخێنەر.
• ئاستی خانمانی شاعیر لە كوردستان چۆن دەبینی؟
  -پێم وایە و بەڕوونیش دیارە كە ژنان هەنگاوێكی بەرچاوو باشییان ناوە لەم ڕۆژگارەدا نەك لە نوسین و ئەدەبدا ، بەڵكو لە هەموو بوارەكانداو بەتایبەتیش لە فەرهەنگ نوسینداو جێ پەنجەیان دیارە و بەباشی چوونەتە نێو هەموو بوارەكانەوە.

کێشە سیاسیەکانی هەرێم لە دوای هەڵبژاردنەکان

لەگەڵ کۆتاییهاتنی هەڵبژاردنەکان، پێشبینی دەکرێت کۆمەڵێک کێشەی سیاسی سەرهەڵبدەن کە ڕەنگە کاریگەریان هەبێت لەسەر پێکهێنان و هەڵبژاردنی حکومەتی نوێ و دۆخی ژیانی خەڵکی کوردستان، بەتایبەتی ئەنجامەکانی هەڵبژاردنی ٢٠/١٠/٢٠٢٤ جارێکی تر جەختی لەسەر هەژموونی بارزانی و تاڵەبانی کردەوە، ئەو هەژمونیەی کە پێشتر بەهێزی چەکداری و لەچوارچێوەی کایەی نفوزی خۆیاندا بەدەستیان هێناوە و سی ساڵ زیاترە قۆرخی دەسەڵاتیان کردووە.
گومانی تیانیە کە بڕیارەکانی دادگای باڵای فیدراڵی عێراق، بۆ ڕێگریکردن لە زۆرینەی رەهای بارزانی ئەنجامدراوە، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا دیمان بارزانی نزیکەی دوو ئەوەندەی دەنگی تاڵەبانی هەیە.
ئەم دیمەنە سیاسیە نوێیەی لە ئاکامی دۆخی هەڵبژاردنەکاندا پێشهاتووە، دەتوانێت وەک ئاکامێک بەدوای واقعیەتی کێشەکانی ئەو هەڵبژاردنەندا ببێتە هۆی درێژەدان لە پرۆسەی پێکهێنانی حکومەتدا، چونکە بەو پێیەی کە یەکێتی بە ئەگەرێکی زۆرەوە هەمان تەرخانکردنی پۆستە حکومیەکان وەک کابینەکانی پێشوو قەبوڵ ناکات. بەوەی کە تائێستا لە حکومەتی هەرێمی کوردستاندا، یەکێتی پۆستی سەرۆکی حکومەت و سەرۆکی هەرێمی بەدەست نەهێناوە، ئێسا هەوڵ ئەدات ئەو پۆستانە بەدەست هێنێت، لەهەمانکاتدا لە بەرامبەریدا پارتی هەمیشە پۆستی سەرۆکی هەرێم و سەرۆکی حکومەتی بەدەستەوەیەو تەنها هەرخۆی بە خاوەنی ئەو پۆستە پێناسەدەکات، لەراستیدا نیشانەی مانەوەی دەسەڵاتی بارزانی و پێگەی سیاسیەتی. لەلایەکی ترەوە، یەکێتی لە بەغدا لە ساڵی ٢٠٠٥ەوە پۆستی سەرۆکایەتی عێراقی بەدەستەوەیە، بەڵام پارتی لە ساڵانی ٢٠١٨ و ٢٠٢٢ کێبڕکێی بۆ ئەو پۆستەش کردووە.
هەڵمەتی ئەم دواییەی تاڵەبانی ئاشکرایە کە زیاتر جەختی لە سەر کەمکردنەوەی هەژموونی بنەماڵەی بارزانی کردووە. تاڵەبانی لەدوای ئەو بانگەشە توندەی لەکاتی هەڵبژاردندا بەکاریهێنا، ئامانجی تەنها پۆستی باڵای زیاتر نییە، بەڵکو ئامانجی پۆستە سەرەکیەکانیشە، وەک ئەو پۆستانەی لە نێوان ساڵانی ٢٠٠٩ بۆ ٢٠١٣ بەدەستی هێنابوو، کە بەرهەم ساڵح بۆ ماوەی دوو ساڵ وەک سەرۆک وەزیرانێكی بێدەسەڵات خرایە سەر کار. بەڵام پێناچێت بارزانی جارێکیتر دان بەوەدا بنێت، هەرچەندە دەربارەی سەرۆکایەتی هەرێم، ئەگەری ئەوە هەیە جێی گفتوگۆ بێت.!
ئاماژەکان بە لەبەرچاوگرتنی ململانێی قوڵی نێوان بارزانی و تاڵەبانی ئەوە دەردەخەن کە پێکهێنانی حکومەتی نوێ درێژخایەن و پڕ کێشمەکێش دەبێت، سەرەڕای ئەمەش هەردوولا ئەوە باش دەزانن کە حوکمڕانی هەرێم هیچ لایەکیان بەتەنیا بۆیان ناچێتەسەر، ئەمە پێویستی بەوەدەبێت هەردوولایان سازش بکەن و نەرمی نیشان بدەن، بۆئەوەی حکومەتێک پێکبهێنن کە بتوانێ ئامادەبێ بۆ سەوداو مامەڵەکردن لەگەڵ بەغدا، بە لەبەرچاوگرتنی ئەو ئاستەنگە بێشومارانەی کە لە ململانێیان لەبەرامبەر بەغدا دەرگیری بوون، بەڵام ئەوەی جێگای سەرنجە بەهەر شێوەیەک بگەنە ئەو ئەنجامەی حکومەتکەیان پێکبهێنن، زۆنی زەردو زۆنی سەوز ئەو بەڵا سەرسەختەیە کە هیچکات ڕێگە نادات بەیەکدەستی لەبەغدا دانیشن، ئەمەش گەورەترین بەربەستە لە کۆتاییهێنانی مامەڵکردن بە بودجەو مووچەو زۆربەی کێشەکانیان و مانەوەی ناسەقامگیریدا.
هیچ لایەنێک لە بارزانی و تاڵەبانی ناتوانێت بە تەنها و بە ئاسوودەیی حکومەت پێکبهێنێت، هەروەها پێکنایەت تەنها بە ڕێککەوتن و تەوافوقی نێوان ئەوان و لایەنە سیاسیەکانی تر نەبێت، لەلایەکی ترەوە هیچ یەکێک لەو دوو لایەنە سەرەکیە دەستبەرداری دەسەڵات نابێت. یەکگرتوی ئیسلامی، کە ئاماژەی بەوەدا بەهۆی ناڕازیبون لە ئەنجامی هەڵبژاردنەکان بەشداری حکومەتی داهاتوو ناکات، بەڵام یەکگرتوو ئەوە باش دەزانێت کەهیچ پێگەیەکی لە حکومەتدا نابێت، تەنها بەکار دەهێنرێت، بۆیە نارەزایەتی دەکات، کە ئەم نارەزایەتیەش لەو قەیرانەی تێیکەوتووە رزگاری ناکات.
لەهەمانکاتدا نەوەی نوێ بەجیا لەوەی لە لیستی سێیەمدایە، بەڵام پێگەیەکی سیاسی وەهای نیە کە بتوانێ لەپێکهێنانی حکومەتدا مامەڵە و گەمەیەکی جدی و یەکلایکەرەوە بکات، نەوەی نوێ لەگۆمێکی لێڵدا مەلە دەکات. واتە پێکهێنانی حکومەتی نوێ، بەدوای ململانێیەکی سەختەوە ئەنجامی پێکهێنانی رادەگەیەنرێت، کە ڕەنگە چەند مانگێک بخایەنێت، ئەمەش لەئەنجامی ناکۆکی نێوان لایەنە سیاسیەکانە، بەتایبەتی نێوان هەردوو حزبی سەرەکی، لە هەمانکاتدا هەلومەرجی سیاسی هەرێمی و عێراق و ناوچەکەش کارگەری دەبێت.
لەکاتێکدا کە بارزانی دەبێت هەوڵی زۆر گەورە بدات بۆ پاراستنی دەستکەوتەکانی پێشوتری و پاراستنی پێگەی سیاسی خۆی لە حکومەتی هەرێمدا، تەنانەت ئەگەر ئەو ناچاریەش هەیە، کە دەستبەرداری ڕێککەوتنەکانی پێشوەختە بێت لەسەر کەرکوک، یان پشکی هەرێم لە بودجەو چۆنیەتی دابەشکردنیدا، هەروەها ڕاگرتنی کێبڕکێی لەسەر پشکی سەرۆک کۆمار لە حکومەتی عێراقدا، ئەوەی گرنگە بۆ بارزانی دەستبەرداری پۆستی سەرۆکی هەرێم و سەرۆک وەزیران نابێت، چونکە ئەگەر دەستبەرداری پۆستی سەرۆکایەتی هەرێم و سەرۆک وەزیران ببێت، ئەوا شکۆی سیاسی لەدەست دەچێت و پێگەی دادەبەزێت.
لەهەر حاڵەتێکدا گەر دواجار حکومەت پێکبهێنرێت، ڕووبەڕووی کۆمەڵێک تەحەدا دەبنەوە کە گرنگترینیان بریتین لە:
دەرگیربونیان لەگەڵ قەیرانی ئابوری، کە کێشەکانی پەیوەندی بەغداو هەولێر واپێدەچێت ئەو قەیرانە بگەیەنێت بە ئاستێکی باڵاتر، بەتایبەتی بەشێکی زۆر لەسەرچاوەی داهاتەکانیان کۆنترۆڵکراوە، لەم حاڵەتەدا کەمبونەوەی داهات یەخەیان پێدەگرێت، لەلایەکی تریشەوە دیار نیە کە حکومەتی هەرێم لە ڕێرەوی “پرۆژەی گەشەپێدان” کە پرۆژەیەکی گەورەی ئابوریە لە عێراقدا بەشی چۆن دەبێت، ئەگەر کابینەی حکومەتی نوێ نەتوانێت بە شێوەیەکی کاریگەر بچێتە سەر کێشەکانی، ئەوا بەرزبونەوەی ڕێژەی بێکاری دەتوانێت ببێتە هۆی ناڕەزایەتیەکی بەرفراوانی جەماوەری و ناسەقامگیری ئابوری و دارایی زیاتر لە هەرێمدا.
لەهەمانکاتدا گومانی تێدانیە کە داواکاری هاووڵاتیان بۆ موچەو باشترکردنی بارودۆخی ژیان و پێداویستی و خزمەتگوزاریەکان زیادیکردووە. هەر دابەزینێک لە وەڵامی ئەم داواکاریانەدا بێمتمانەیی زیاتر دەکات و دەبێتە هۆی ناڕەزایی بەربڵاو لەئاستێکی بەرفراوانی جەماوەریدا، ناکۆکی کێشەکانی “تەوتین و هەژماری من” ئاسۆیەکی ئەرێنی ناخوێنێتەوە.
لەهەمانکاتدا بەردەوامی هەڕەشە ئەمنیەکانی دۆخی ناوچەکە لەبابەتی داعش و مەترسی فراوانبونەوەی شەڕو هێرشکاری ئیسرائیل لە ناوچەکەدا، حکومەتی هەرێمی لە چاوەڕوانیدا ڕاگرتووە، جگە لەوەی کە حکومەتی هەرێم مەیلی بەرامبەر بە لایەنێکی نێودەوڵەتی هەیە و دوژمنایەتی لایەنێکی دیکەی نێودەوڵەتی دەکات، ئەم حاڵەتە دەیخاتە سەر ڕێڕەوێک بۆ ململانێ و تەسفیەکردن، هەروەها دابەشبونی پاشکۆبونیان، بارزانی بۆ تورکیا و تاڵەبانی بۆ ئێران، دەرگاکردنەوەی زیاتری سنورەکان بۆ لەشکرکێشی سەربازی تورکیا و ئێران، بەردەوامی بۆردومانەکان کە دۆخی ئەمنی کردۆتە تەحەدایەکی گەورە. هەر شکستهێنانێک لە پاراستنی ئاسایشدا، ململانێ ناوخۆییەکان زیاتر دەکات و دۆخی هەرێم دەخاتە بەردەم چەقبەستنێک و رودانی کارەسات.
سەردانی سودانیش بۆ هەرێم و دیداری لەگەڵ چەند لایەنێکدا، جگە لە نمایشێک و هەوڵی دەستەمۆکردنی زیاتری لایەنەکان، تروسکایەکی تیا نەبوو لە پەیوەند بە ژیان و بەرژەوەندی خەڵکەوە.
حکومەتی داهاتووی هەرێم، ڕووبەڕووی ئاستەنگی گەورە دەبێتەوە کە مەترسی لەسەر ئایندەی هەرێم دروست دەکات. تەنانەت خەونی بانگەوازی یەکڕیزی “کورد” بە ئەبەدی خراوەتە دوڕیانێکی بنبەست و چەقبەستوەوە، ئەو یەکڕیزیەی کە گوایە کۆتایی بە زۆنی زەردو سەوز بهێنێت!، بەڵکو ئەگەری ئەوە زیاتر نیشان ئەدرێت کە ببێتە دوو هەرێم.
هەڵبەتە ئەوە ڕۆشنە کە ئەم دۆخە نالەبار و پڕقەیرانە لە دواجاردا وەک هەمیشە بەسەر ژیان و گوزەران و نەبونی ئاسایش بەسەر کرێکاران و خەڵکی زەحمەتکێش و هەژارو بێکارو نەداردا دەشکێتەوە، بۆیە پێویست دەکات، جەماوەری ناڕازی بە ئامادەیی یەکڕیزی و ڕێکخراوەیی و سەراسەری ناڕەزایەتیەکانیان بەرنە پێشەوەو دەخالەتی ڕاستەوخۆ بکەن لە دابینکردنی ژیان و چارەنوسی خۆیاندا، ئەم هەڵبژاردنەو پرۆسەی پێکهێنانی حکومەتەکەیان ئەوەی زیاتر رۆشنکردەوە کە هیچ ئاسۆیەکی لەبەردەم بەرژەوەندی دانیشتوانی هەرێمدا نەهێشتۆتەوە، جگە لەوەی نارەازتەیەکانیان بەهێز کەین.

كتێبی گرفتی دەق لە ڕۆمانی كوردیدا. كتێبێكی ڕەخنەیی ئەدەبییە و تایبەتە بە ڕۆمان، لە نووسینی دڵشاد كاوانی یە، بەمزووانە پڕۆژەی ئاگا بۆیەكەمجار چاپ و بڵاوی دەكاتەوە و لە پێشەنگەی نێودەوڵەتی كتێب لە سلێمانی دەكەوێتە بەردیدی خوێنەران. ئەم کتێبە (146) لاپەڕەیە. لە دووبەش پێکهاتووە و بەشى یەکەمیان خوێندنەوە و توێژینەوەى ڕەخنەیین، لە چوار ڕۆمانى کوردیی، دوو قەڵەمى پێش ڕاپەرین و دوو قەڵەمى دواى ڕاپەڕین، لە كتێبەكەدا بە نموونە وەرگیراون.
بۆ ئەم مەبەستە دڵشاد كاوانی نووسەری كتێبەكە ڕایگەیاند: هەر چوار ڕۆمان لەپاڵ جوانییەكانیاندا كۆمەڵێك كەموكوڕیان هەن، كە نووسەرانیان درکیان پێ نەکردووە و لەم كتێبە وەك كاری ڕەخنەیی پەنجەى خراوەتەسەر.
ڕۆمانەكانیش پێكهاتوون لە ڕۆمانی هەیئەی سەلام عەبدوڵڵا. لەدایکبوونى دووەم. پێشڕەو عەبدوڵڵا. کانێ بچووکێ جوان عوسمان. خەونەکانى مەتڕان. زرار سەرتاش. بایۆڕۆمانى غه‌مبار. ئیبراهیم عومەر مەلازادە.
هەروەها گوتی: بەشى دووەمى کتێبەکە سێ نامەى ئەدەبین، نامەی یەكەم بۆ ئەو كەسانەنن كە دەیانەوێت بەشێوەیەكی زانستییانە ڕۆمان بنووسن و ڕەگەز و بنەما زانستییەكانی ڕۆمانی تێدا خراوەتە ڕوو. دوو نامەکەى دیکە بۆ ئەو ڕۆماننووس و کتێبانە نووسراوە کە بەر لە چاپبوونی کتێبەکان، بە مەبەستى پێداچوونەوەى ئاراستەى خاوەنەکانیان کراوە.
لە كتێبی گرفتی دەقدا هاتووە، گەورەترین هەڵەى ڕۆمان نووسین لەوەدایە کە دەقاودەق لاسایی ڕۆمانى جیهانیی بکرێتەوە. زۆربەى ڕۆمانە بەناوبانگەکانى دونیا، بەتایبەتیی ڕۆمانى ڕۆژاوایی کە بە زمانێکى سادە بابەتێکى قووڵ باس دەکەن. وەلێ ڕۆمانى کوردیی بە زمانێکى قووڵ و ئاڵۆز، شتێکى سادە دەگێڕێتەوە. ئەم شێوازە لە دەربڕینى دەقى ئەدەبیدا بۆ هەردوو لا ڕاستە. پەیوەندیی بە ئازادیی و پێشکەوتنى کۆمەڵگەکەوە هەیە، چونکە پانتایی ئازادیی و پێشکەوتن لە نووسیندا پەیوەستە بە نەریتە باوەکانى کۆمەڵگە و دۆخی سیاسیی و کۆمەڵایەتیی ئەو گەلە کە ڕۆماننووس تێیدا لە دایک دەبێت.
كتێبی گرفتی دەق لە ڕۆمانی كوردیدا دووەمین كتێبی ڕەخنەیی نووسەرە لەبارەی ڕۆمانەوە. هەروەها یانزەمین كتێبی چاپكراویەتی كە بۆ یەكەمجار چاپ و بڵاو دەبێتەوە.

زنجیرەی ١٦٣.

ئەم نەخۆشییە دەروونییە بە شێوەیەکی سەرەکی کاریگەری لەسەر سیستەمی نیورۆترانسمیتەرەکانی مێشک دەکات، بەتایبەت سیرۆتۆنین و نۆرئیپینەفرین.

لە ڕووی فسیۆلۆژییەوە، خەمۆکی گۆڕانکاری بەرچاو لە چالاکی مێشکدا دروست دەکات. توێژینەوەکان بە تەکنیکی وێنەگرتنی مێشک (Brain Imaging) دەریانخستووە کە ناوچەکانی پەیوەست بە سۆز و هەڵچوون، وەک هیپۆکامپەس و ئەمیگدالا، گۆڕانکاری بەرچاویان بەسەردا دێت لە کاتی خەمۆکیدا. هەروەها، چالاکی کۆرتێکسی پێشەوەی مێشک (Prefrontal Cortex) کە بەرپرسە لە بڕیاردان و کۆنترۆڵی هەڵچوون، کەم دەبێتەوە.

سیستەمی هۆرمۆنی جەستە بەشێوەیەکی بەرچاو کاریگەری لەسەر خەمۆکی هەیە. زیادبوونی هۆرمۆنی کۆرتیزۆل، کە هۆرمۆنی سترێسە، پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆی لەگەڵ توندی خەمۆکیدا هەیە. ئەم زیادبوونە کاریگەری نەرێنی لەسەر سیستەمی بەرگری جەستە و پرۆسەکانی فێربوون و بیرکردنەوە دروست دەکات.

لە ڕووی نیورۆبایۆلۆژییەوە، خەمۆکی پەیوەندی بەهێزی لەگەڵ پلاستیسیتی مێشک (Neuroplasticity) هەیە. کەمبوونەوەی فاکتەری گەشەی دەماری BDNF (Brain-Derived Neurotrophic Factor) لە کەسانی تووشبوو بە خەمۆکی بەدی دەکرێت، کە ئەمەش کاریگەری لەسەر پەیوەندی نێوان خانە دەمارییەکان و توانای فێربوون دروست دەکات.

میکانیزمی چارەسەری دەرمانی بۆ خەمۆکی لەسەر بنەمای زیادکردنی ئاستی نیورۆترانسمیتەرەکان، بەتایبەت سیرۆتۆنین، کار دەکات. دەرمانە دژە خەمۆکییەکانی جۆری SSRI (Selective Serotonin Reuptake Inhibitors) بەرفراوانترین جۆری دەرمانن کە بەکاردەهێنرێن و کاریگەرییان لە ٧٠-٨٠٪ی حاڵەتەکاندا ئەرێنییە.

چارەسەری دەروونی، بەتایبەت چارەسەری ڕەفتاری-مەعریفی (CBT)، کاریگەری بەرچاوی لەسەر گۆڕینی نەخشە بیرکردنەوە نەرێنییەکان و پەرەپێدانی ستراتیجی مامەڵەکردنی گونجاو هەیە. توێژینەوەکان دەریانخستووە کە تێکەڵکردنی چارەسەری دەرمانی و دەروونی باشترین ئەنجامی هەیە لە چارەسەرکردنی خەمۆکیدا.

فاکتەرە ژینگەییەکان ڕۆڵێکی گرنگ لە پەرەسەندن و بەردەوامبوونی خەمۆکیدا دەگێڕن. سترێسی درێژخایەن دەبێتە هۆی زیادبوونی ئاستی کۆرتیزۆل، کە ئەمەش کاریگەری لەسەر دەردانی نیورۆترانسمیتەرەکان و پێکهاتەی مێشک دەکات. هەروەها، کەمی ڤیتامین D و خۆراکی ناتەندروست پەیوەندییان بە زیادبوونی مەترسی تووشبوون بە خەمۆکییەوە هەیە.

توێژینەوە نوێیەکان گرنگی میکرۆبایۆمی ڕیخۆڵە (Gut Microbiome) لە پەیوەندی نێوان خۆراک و خەمۆکی دەخەنە ڕوو. پەیوەندی نێوان ڕیخۆڵە-مێشک (Gut-Brain Axis) ڕۆڵێکی گرنگ لە ڕێکخستنی حاڵەتی دەروونیدا دەگێڕێت، و گۆڕانکاری لە میکرۆبایۆمدا دەتوانێت کاریگەری لەسەر پەرەسەندنی خەمۆکی هەبێت.

هەروەها، ڕۆڵی چالاکی جەستەیی لە چارەسەری خەمۆکیدا لە ڕووی زانستییەوە سەلمێنراوە. وەرزش دەبێتە هۆی زیادبوونی دەردانی ئەندۆرفین و سیرۆتۆنین، کە ئەمانە کاریگەرییان لەسەر باشترکردنی حاڵەتی دەروونی هەیە. هەروەها، وەرزش یارمەتی زیادبوونی BDNF دەدات، کە ئەمەش پەیوەندی بە باشترکردنی پلاستیسیتی مێشکەوە هەیە.

سەرچاوە:
1-https://www.google.com/amp/s/www.psychologytoday.com/intl/basics/depression/the-biology-depression%3famp

2-https://www.mentalhealth.com/library/biology-of-depression-neurotransmitters

3-https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8383338/

کاتێک ئەم پرسیارە دێتە هزرمان ،ناوچەکە لە دۆخێکی ناسەقامگیری سیاسی و ئابوری و ئەمنیدایە و ئاڵۆزی باڵی بەسەر ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا کێشاوە.
لە دوای دروستبوونی هەرێمی کوردستان لە “٣٣” ساڵی ڕابردوودا ئەگەر هەڵسەنگاندنێک بکەین ،ئایا دەتوانین بڵێین “دەسەڵاتی سیاسی” لە بەڕێوەبردن و فەراهەمکردنی ژیانێکی شکۆمەند کە شایەنی قوربانیدانی ئەو مێژووە دور و درێژە بێت کە کورد لە ڕابردوو لە پێناویدا خەباتی کردووە ،سەرکەوتوو بووە ؟!بێگومان بە ڕایی من نەخێر.
ڕەنگە لای هەندێک کەس بەراوردێکی لۆژیکی نەبێت لە بوارە جیاجیاکانی ژیاندا خۆمان لەگەڵ وڵاتانی دەور و بەر بەراورد بکەین ،بەڵام ئەگەر ئێمە پێمان وابێت “کات” هۆکاری پێشکەوتنی کایە جیاوازەکانی ژیانە لە وڵاتانی دەور و بەر دەکرێت بە هەڵەدابچین،چونکە کات بە تەنها ناتوانێت دامەزراوە و سیستەم دروست بکات.
هەر لە بوارەکانی دارایی و تەندروستی و پەروەردە و خوێندنی باڵاوە بگرە ،تا دەگاتە بواری ژینگە و ڕێگا و بان و سەربازی و سەروەری خاک و هتد… ئێمە لە نێو هەرێمی کوردستان و لە چوارچێوەی دەوڵەتی فیدراڵی عێراقدا کێشەی گەورە و جدیمان هەیە،کە بەشێکی زۆری کێشەکان درێژکراوەی چەند دەیەی ڕابردوون و تا ئەمڕۆ چارەسەری ڕیشەیی نەکراون.
جارێکی دیکە هەرێمی کوردستان لە دۆخی پێکهێنانی حکومەتێکی نوێدایە ،حکومەتێک کە پێناچێت پێکهێنەرەکانی لە حزبە حوکمڕانەکانی ڕابردوو جیاوازتر بن بە تایبەت هەردوو لایەنی دەسەڵاتداری سێ دەیەی ڕابردوو کە پارتی دیموکراتی کوردستان و یەکێتی نیشتیمانی کوردستانن،کە ئەمەش لە هەمانکاتدا دەکرێت بەردەوامی بە کێشە و نەهامەتییەکان بدات و هەم بە دیوێکی دیکەدا “دەرفەت”یش بێت.
کیشە بێت بەو مانایەی لە هەمان فۆڕم و شێوەی ڕابردوودا درێژە بە حکومڕانی بدرێت ، چارەسەرکردنی پرسگەلێکی زۆر کە ساڵانێکە هەرێمی کوردستان بە دەستییەوە دەناڵێنێت،درێژە بکێشێت.
لێرەوە دەبێت ئەوانەی کە جارێکی دیکە دەسەڵات دەگرنە دەست ئەو پرسیارە مەعقولە لە خۆیان بکەن کە دەتوانن چی بکەن؟ ئایا دەرفەت هەیە بۆ ئەوەی جارێکی دیکە بە شێوازێکی تەندروست پەیکەری حکومەتداری لە هەرێمی کوردستان دابڕێژرێتەوە ؟ئەگەر بەڵێ کێ دەتوانێت ئەمە بکات ؟ کێ دەتوانێت سوارچاکی شۆڕشی چاکسازی بێت لە هەرێمی کوردستان ؟ کە بێگومان ئاستەنگەکانی بەردەمی زۆرن ،لەو پێناوەشدا باجی زۆری دەوێت .
قورسە کەسێک یان حزبێک بتوانێت هەموو ئەو بوارانەی خراونەتە خزمەتی حزبەوە جارێکی دی بیانخاتەوە خزمەتی کۆمەڵگە، بە بێ ڕەچاوکردنی ئینتیمای حزبی و دو زۆنی.
بێگومان هۆشیاری کۆمەڵگە ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕێت بۆ دیاریکردنی حوکمرانییەکی باش یان باشتر وە بە پێچەوانەشەوە،وەک چۆن قسەیەک هەیە دەڵێت “هەموو میللەتێک شایەنی ئەو دەسەڵاتەیە کە حوکمی دەکات”
دوبارەکردنەوەی هەمان ئەو ڕێگەیەی لە ڕابردوو دەسەڵاتدارەکان پێیدا هاتوون و چوون ،ئەنجامێکی جیاوازتری لێ چاوەڕوان ناکرێت لەوەی ئێستا بەرهەمەکەی دەبینین،بە مانایەکی دی ئەگەر خراپتر نەبێت باشتر نابێت.
کاتی ئەوەیە ئەوانەی دەیانەوێت ڕێڕەوی حکومڕانی لە هەرێمی کوردستان ڕاست بکەنەوە ، لەو پێناوەدا کاربکەن بە ڕوونی نەخشەڕێگای چارەسەرکردنی کێشەکان بۆ ڕایگشتی بخەنە ڕوو ،ئاستەنگەکانی بەردەم ئەم پڕۆسەیە تێک بشکێنن ،چونکە یەک ڕێگا هەیە بۆ مانەوە ئەویش خزمەتکردن و لەنێوبردنی گەندەڵییە تەواوەتی.

کۆشش بابکر
koshishn@gmail.com

زەوی لە لانکەکەی دایکم دەچێ
ژیان بەخۆیەوە گرێ دەدا
ئاخر
هەموومان لە زیندان بەربووینەوە
کەچی کەوتینە
باوەشی مامانێکەوە
ئەویش
توند توند مەلۆتکەی کردین و
بەقۆنداغێک
هەموو جەستە و
تەواوی تەمەنی بەستینەوە

زەوی زیندانە
زیندانێک
لەنێوان دۆزەخ و بەهەشتدا
عاسێمان دەکا و
فێری …..
نزا
پاڕانەوە
برسیەتی
نوشتانەوەمان دەکا

ۆڵداشەکەی دایکم
وەکو زنجیرێک
هەندێک جار لە پێمان و
لەملمان و
كەمەرمان دەئاڵا
وەک ئەو دەسرازەی
بەدەم لایەلایەی دایکمانەوە
لەدەست و سینگ و لاقمان دەئاڵا
لایلایەیەک
پڕبوو لە ترس و
نووزانەوە
لە فریشتەو لە شەوەو
پاڕانەوە

ژیان هەڵماندەداتە نێو
قۆنداغ و
مەلۆتکە و
لانکەکەی دایكم
لە بەستنەوە راماندێنێ
فێرە گاگۆڵە و
دارەدارە و
بێدەنگیمان دەکا
هەڵماندەداتە نێو زیندانێکی گەورە و
برسیمان دەکا
تینوەتیمان ناشکێنێ و
کەچی
بەمردن دەمانترسێنێ.

نایـلا ئیـبراهـیمی، کچـە خوێنـدکارێکی هـەرزەکاری تەمـەن (١٧) ساڵانـە. بە رەچەڵـەک ئەفـگانیـیە. لە ئێـستادا لەگەڵ خـێزانەکەیـدا پەنـابـەرن و لە وڵاتی (کەنەدا) دەژین. نایـلا چالاکوانێکی سەرسەخت و دلێر و بوێـری داکۆکیکەرە لە مافەکانی کچـان و ژنان و یەکـسانی جـێندەری لە ئەفگانستان، کە لەلایـەن رژێـمی تاڵـیبانی ئیـسلامی پـیاوسالاری ئەفـگانـستانـدا، وەک کـۆیـلە لە ژنـان دەڕوانن و هەمـوو ئازادییەک ومافی ژیانیان لێ سەنـدوونەتەوە. بۆیان نیە و قەدەغەیە لەدوای قوتابخانەی سەرەتـاییەوە، درێـژە بە خوێنـدن بـدەن. بۆیان نیە بەبێ یاوەریی پیـاوەکانیان یان بـراکـانیان یان خـزمـێکـیان، لە ماڵـەکانیان دەربچـن. بۆیان نیە بەبێ مـۆڵەت گەشت بکەن. دەبێت باڵاپۆش و رووپۆشبن و نابێت هـیچ شوێنێکیان بەدەرەوە بێـت. قـەدەغـەیە لە قـسەکـردندا دەنگیان هەڵبڕن. یان لە بەردەمی خەڵکیدا قسەبکەن و پێبکەنـن. نابێت بە ئارەزووی خـۆیان شـووبـکەن. قـەدەغـەیە لە دوای تەمـەنی (١٢) ساڵـییەوە لە شـوێنە گشتییەکانـدا گـۆرانی بڵـیـن. بۆیان نـیە بچـنە پـارکەکانـەوە. بـۆیان نیـە بچـنە هـۆڵـەکانی وەرزشەوە. قـەدەغـەیە بچـنە ئارایشتگاکان و خۆان بڕازێننەوە و خۆیان جـوان بـکەن. بە کـورتی رژێـمی تاڵـیـبانی ئەفـگانـسـتان، یاسـایـەکی تـونـدی ئـیسلامی بەرانبەر بە کچـان و ژنـانی ئەفگانستان جێبەجیدەکەن. کە دوورە لە پرەنسیپ و لە یاسا نێودەوڵەتییەکان بۆ مافەکانی ژنان و یەکسانی جـێندەری. خاوەنی هـۆش و بیـرێکی بـۆگەن و کـۆنەپەرستی و نێرسالارین. نەتەوە یەکگرتووەکان دۆخەکەی بە “جیاوازیکردنی رەگەزی” باس کردووە.
چـیرۆکی ژیان و خەباتی نایـلا ئیبراهـیمی، لە تەمەنی (١٣) ساڵییەوە دەست پێـدەکات. ئەوەبـوو بەڕێـوەبـەرێـتی پەروەردەی شاری (کابـول) ی پایتەخـتی ئەفگانـستان، لە مانگی ئاداری (٢٠٢١) دا، بـڕیـارێکی دەرکـرد، قـەدەغـەی کچانی سەرووی (١٢) ساڵانی کرد، کە نابێـت لە شوێنە گـشتییەکاندا گۆرانی بڵـێـن. بەڵام نایـلای چـاونەتـرس، سەرپـێچی ئەم قـەدەغـەکـردنـەی کـرد، بە یارمـەتـیی بـراکەی لەژێـر نـاوی”مـن گـۆرانی دەڵـێـم” گـۆرانـییەکی وت. لە ڤـیدیۆیەکدا لە ئینتەرنێتدا، براکەی لە سۆشیال میدیادا بڵاویکردەوە. کەمپینی “من گۆرانی دەڵێم” سەرنجی بەرچاوی سۆشیال میدیای راکێشا. بە هەزاران لە کچـانی ئەفگانـستان ئافـەریـن و دەسـتخـۆشـیان لە نایـلا کـرد و سـتایـشی بوێرییان کـرد. ئەم دەســتـپـێـشخـەریـیەی نایـلا سەرکەوتووبوو. بووە هـۆی ئەوەی، کە بەڕێـوەبەرێتی پەروەردەی کابـول بڕیارەکەی هەڵـبوەشێـنێـتەوە. لـەو کاتەوە نایـلا پەیامـەکەی گەیـانـدە خـەڵکی جـیهـان. داواشی لە کچـان و لە ژنانی ئەفگانستان کرد، بێدەنگ نەبـن و لە پێناوی مافەکانیاندا تێبکۆشن.
نایـلا دەڵێت:”من خولـیای قـووڵم بۆ مـوزیک هەبـوو. مـن بەشێک بـووم لە دەنگی ئەفگانستان، کە گۆرانیمان لەسەر بابەتی جیاواز دەوتەوە. مافی ژنان یەکـێک بـوو لەوانـە. حـەزم لە مـانـاکانی پـشـت تـۆن و مـێلـۆدی ریتـم بـوو. ئەمەش بـوو بە هـۆکارێـک بۆ ئـەوەی خولـیای وتنی گـۆرانی بـبـم”.
نایـلا لە تەمەنی (١٥) ساڵـیدا، دوای پێـنج رۆژ لە رووخـانی ئەفگانـستان و دەسەڵاتی تاڵیبان. بە هاوکاریی (دامەزراوەی٣٠ باڵندە) لەگەڵ خـێزانەکەیدا بەرەو پاکستان هەڵهـاتـن و رزگاریـان بـوو. نایـلا دەڵـێت:”دوای ئەوەی کە تاڵیبان لە مانگی (ئابی/ ٢٠٢١) دا، دەسـەڵاتی ئەفگانـستانیان گـرتە دەست، مـن و خـێزانەکەم پەنامان بۆ پاکـستان بـرد. لـەوێ نـزیکەی ساڵـێک ئازارم چەشت. بەبێ ئەوەی کە دەستم بە خـوێنـدن بگات. لەو ماوەیەی لە پاکـستان بووم، کاتەکانم بە فـێربوونی زمانی ئینگـلیزی بە شێوەی ئۆنلاین، لە رێگەی رێکخراوە جیاوازەکانەوە بەسەر دەبـرد. لە کۆتاییدا ئاسوودەییمان لە کەنـەدا دۆزیـیەوە” دەشـڵـێـت:”سـەرەڕای ئـەو دەرفـەتـانـەی کە ئێـستا لەبەردەستم دان، لە ماڵـە نـوێیـەکەمـدا، هـەسـت بە ئاسـوودەییەکی گـەورە دەکـەم. بەڵام ناتـوانـم چـاوپـۆشی لە دۆخـی نالـەبـاری ژنـان و کچـانی ئەفـگانـستان بکەم. هەموو رۆژێک بیر لەو کچانە دەکەمەوە کە لە ئەفگانستان بەجێمهـێشتوون. کە لەژێـر دەستی رژێـمی تاڵیبانـدا، لە دەرەوەی قوتابخانەدا دەمـێننەوە و لە مافی سەرەتایی خۆیـان، بۆ خوێـدن بێبەشن و هـەمـوو ئـازادییەکـیان لـێیان سـەنـدوونەتـەوە”.
سەرەڕای ئەو سەختی و بەرهەڵستییانەی هاتنە ڕێی نایـلا، رازی نەبـوو کە بێدەنگ بێت، لە پێناوی داکۆکـیکردن لە ژنـان و کچانی ئەفگانستان. دەڵێت: “لە ناخمدا هەست بەو بەرپرسیارێتییە دەکەم، کە وا دەکات بە ناوی هەموو کەسـێکەوە قـسەبکەم کە دەنـگی نیـە، مـافی قـسەکـردنی نیـە”.
لـێرەوە نایـلا دەستی بە خەبات و بە داکۆکـیکـردن لە مافەکانی مـرۆڤ و لە مافـەکانی کچـان و ژنـانی ئەفـگانـستان کرد. دەسـتپـێـشخـةرییەکی بە ناوی “هـەمـوو چـيرۆکـێک” دەسـتپێکردووە. وەک چالاکوانێکی ماندوونەناسە و بەبێ وچـان خەبـات و کاردەکـات. هـەمـوو ژیـانی خـۆی بـۆ ئـەوە تەرخـان کردووە، کە دەنگی کچانی ستەمـلێکراوی ئەفگانستان بە جیهان بگەیەنێت.
نایـلا ئیبراهـیمی، لە تەمەنی (١٦) ساڵیدا، لە کەمـپی “بـێـتا” لە کەنـەدا بۆ پەنابەران. وەک کارگـێڕێک لەو کەمپەدا کاردەکات. سـوودێکی زۆری لـەم کارەی بینیووە. هەموو هەفـتەیەک چاوی بە کارگێڕانی باڵادەست دەکەوێت، لە بوارەکانی کارگێڕی و تەکنەلۆژیا و پزیشکی و… هتد. هەرچەندە ئەو لە پاشخـانێکی جیاوازەوە هـاتووە. نایـلا دەڵـێت:” کەمـپی بێـتا، دەرگـای بـۆم کـردەوە. چـوومە ناو جیهـانی کەسانی زۆر زیـرەک. دیـدگای منیان گۆڕی. رێگەم پێـدرا کە من خـۆم بـم و داکـۆکی لەوە بکەم، کە باوەڕم پـێی هـەیە. یارمەتـییان دام کە متمانە بەخۆبـوونم بەرزبکەمەوە و شـوێـن خۆلـیاکـانم بکەوم”. نایـلا لەم کەمپەدا لە چەنـد وۆرک شـۆپێکـدا بەشداریکرد و را و بۆچـوونەکانی خـۆی خـستەڕوو. دەڵـێت:”زۆر جـار وا بیـردەکەیـتەوە، کە رووبەڕووی کـێشەگەلـێکی زیاتر لەچـاو تەمەنتەوە بوویتە. هـەست بەبێ هـیوای دەکەیت. چونکە وا بیردەکەیتەوە کە کەس لێت تێناگات و تۆ وەک کەسانی هاوتەمەنی خۆت نیت. بەڵام هـیوایەکت هـەیە”. دەشلێت:” دەبێت خـۆت بە جیهـان بناسـێـنیـت. ئەگـەر نا چـۆن کەسـانـێک دەدۆزیـتـەوە کە بەڕاستی پەیـوەنـدیـت لەگەڵـیانـدا دەبێـت”.
نایلا لە کۆنگرەکانی وەک لوتکەی مافەکانی مرۆڤ و دیموکراسی لە ساڵی (٢٠٢٣) لە شاری جـنـێـڤ ـ لە سـویـسرا. قـسەی کـرد و وتاری دەربارەی پـێـشـێلکارییەکانی مافـەکانی کچـان و ژنـانی ئەفـگانـستان پـێـشکەش کـرد. هەروەها لە ساڵی (٢٠٢٤) دا لە کۆنفرانسی (تید) لە ڤانکۆڤەر قسەی کرد. وتی:”ئەگـەر مافـەکانی ژنـان لە بەشـێکی جیهـانـدا زیـانیان پـێـبگات، ئەوا
لـە هـەمـوو جیهـان بە جـۆرێـک یا بە جـۆرێکی تـر زیـانیـان پـێـدەگـات”.
نایلا ئیبراهـیمی، بە هـۆی خەبات و داکۆکیکردن لە کچان و ژنانی ئەفگانی لەڕێی تۆمارکردنی گۆرانییەکی بەهـێزی ناڕەزاییەوە کە بە شێوەی ئۆنلاین بـڵاوبـۆتـەوە. درێـژە بە ئـیـلهـامـبەخـشـیـن و بـە هـانـدانی کـچـانی دیـکەی پەنابەرانی ئەفگانستان دەدات. بۆ ئـەوەی داکـۆکی بکەن لە بەدەسـتهـێنانی مافەکانی کچانی ئەفگانـستان. رووبـەڕووی ئەو سـتەمکاریـیانە ببـنەوە کە لەلایەن رژێمی تاڵـیبانەوە رووبەڕوویان بوونەتەوە. لە رێـگەی قسەکـردن
لە بەردەم خەڵـیـدا لە بـۆن و رووداوە جیهـانییەکانـدا.
نایـلا ئیبراهـیـمی ئەفگانی، وەک کچـە هـەرزەکـارێکی چالاکـوانی جیهـانی. لەلایەن رێکخـراوی مافی منداڵانی هـۆڵەنـدییەوە (کیـدس رایـتس) ەوە. لە پاداشتی خەبات و داکۆکیکردنی لە مافەکانی کچان و ژنان. (خەڵاتی ئاشـتیی نێودەوڵەتی منداڵان ـ ٢٠٢٤) یان پێشکەش کرد. ئەم خەڵاتە پێشکەش بەو هـەرزەکارانە چالاکانە دەکرێت، کە تەمانیان لە هەژدە ساڵ کەمـترن. پێـشتر ئەم خەڵاتە جیهانییە، پێشکەش بە دوو کچە هـەرزەکاری چالاکوانی جیهانی کراوە. ئەوانەش”گرێتا تونبـێرگ ـ سویـدی ـ چالاکوانی بـواری کەشوهـەوا” و “مـالالا یـوسـفـزای ـ پاکـستانی ـ بـراوەی خـەڵاتی نـۆبـڵی ئاشـتی”.
نایـلا ئیبراهـیمی، سێـیەم کچە هەرزەکارە، کە ئەم خەڵاتەی بەدەستهـێـناوە. لەنێـوان (١٦٥) هـەرزەکاری پالـێور، کە لە (٤٧) وڵاتـەوە بۆ ئەم خـەڵاتە هـەڵـبـژێـران. نایـلا ئیبراهـیمی بـۆ وەرگـرتنی ئـەم خـەڵاتە هـەڵـبـژێـردرا.
خەڵاتەکەش لە رۆژی سێ شەممەی (١٩/ نـۆڤـەمبەر/ ٢٠٢٤) لە ئاهەنگ
و رێـوڕەسـمێکی شایـستەدا، لە (نیـۆڤی کـێرک) لە ئەمسـتردام ـ پایتـەخـتی هـۆڵەندا پێشکەش کرا. خەڵاتەکەش لە لایەن براوەی خەڵاتی نۆبڵی ئاشتی، خاتـوو (تـوکـەل کـرمـان) ی یەمەنییەوە پێـشکەشی نایـلا ئیـبراهـیمی کـرد.
نایـلا وتی:”بـردنەوەی خەڵاتی نێودەوڵەتی ئاشتیی منـداڵان، بەو مانایەیە کە دەنگی ژنـان و کچـانی ئەفـگانی، لە سەرانسەری جیهـاندا دەنگ دەداتەوە”.
هەر لە دوای وەرگرتنی خەڵاتەکە، لە بایاننامەیکـدا، ئاماژەی بەوە کردووە: “پێویستە هەمـوومان لە تاریکـترین کاتەکـانـدا، بەردەوامبین لە پێـدانی هـێز و هـیوامـان”.
رێکخەرانی رێکخراوی ئاشتیی نیودەوڵەتی منداڵان روونیان کردەوە و وتیان: “نایـلا ئیـبراهـیمی کە بە رەچـەڵەک خەڵکی ئەفگانـسـتانە و لە کەنـەدا دەژی، بوێرانە خەبات دەکات بۆ مافەکانی کچـان و ژنان لە وڵاتـە رەسەنەکی خوێـدا. بە تۆمارکـردنی گۆرانییەکی بەهـێزی ناڕەزایی دەسـتی پێکـرد، کە بە شێوەی ئـۆنـلایـن بڵاوکـراوەتەوە. ئەمەش یارمەتیدەربـوو بۆ کۆکردنەوەی پشتیوانی بۆ مافەکانی کچـان و ژنـان لە ئەفگانسـتان. بەردەوامە لە ئیلهـامبەخـشین بە ژنانی دیکەی ئەفگانـستان بۆ ئەوەی داوای مافەکانیان بکەن و دژایـەتی ئەو سـتەمە بکەن کە رووبـەڕوویان دەبێـتەوە. دەتـوانـن ە بۆنە نێودەوڵەتییەکان بـقـۆزنەوە و قـسەبـکەن و داکـۆکی لە دۆزی خـۆیـان بـکەن”.
بێجـگە لـەم خەڵاتە، نایـلا چەنـد خەڵاتـێکی کەشی بەدەستهـێناوە.
نایلا و براکەی و یەکێکی تر وەک تیمێکی سێ کەسی دەستیان پێکرد. گەشەی کـرد و بـۆتـە کـۆمەڵـێکی زینـدوو، کە زیـاتر لـە (١٠٠٠) لایەنگـریان تێـدایە. لایەنگری ماڵپەڕەکانن لە ئینتەرنێت و ماڵپەڕەکان و سۆشیال میـدیا. خەریـکە بـەرەو بە جیهـانی بـوون دەچـێـت. هـەر کەسێکیش بیەوێـت، دەتـوانێت ببێـتە لایەنگری یا بەشداربووی (هـێرستۆری) هەریەکە چیرۆکی خۆی دەگێڕێتەوە.
نایـلا دەڵـێت:”تاکـە هـیوای ئێـستام، بۆ وڵاتـەکەم و بـۆ کچـانی ئەفـگانـستان، پەروەردە و خوێنـدنە. پەروەردە و فـێربـوون تاکە رێـگای دەربـازبـوونە لەو هەزاران کـێـشانەی کە ئەفگانـستان وەک وڵاتـێک رووبەڕوویـان دەبـێـتەوە. جـێگەی داخە کە نیـوەی دانیشـتوان، ریگایان پێنادرێـت بچـنە قـوتابخـانە”.

(*) بۆ ئەم نووسینە، سوود لە چەنـدین سایتێکی ئینگـلیزی وەرگرتووە.

سـویـد: ٢٠٢٤

دەزانم دەرفەتی ئەوەت نەبوو گاگۆڵکێ و دارەدارە و یەکەم هەنگاوم بۆ ژیان ببینی، دایکە گیان، نازانم بۆچی ژیان خەوی لەچاوەکانت تۆرانت، من ئێسە گەورەبوم بەڵام هەست بە سۆزی دایک ناکەم زۆر پرسیاری منداڵانەم هەبوو هەموویان هەتیوو و بێ وەڵام مانەوە.
ئەو شەوانەی بەفر و کڕێوەو شەستەباران و زریان تەنگی بە هەموو بوونەوەرێ هەڵدەچنی، ئەوا خۆیاندەخزاندە ناو ئەشکەوت و تەویلە و کۆلانەکان، زۆر شەو هەبوو بەدەستی داپیرم یاخود باپیرم لە لەژوورەقوڕینەکەمان دەکراینەدەرەوە بەهۆکاری ئەوەی لە سوچێکی ژوورە قوڕینەتایرکەکەدا لەگەڵ خوشکەکەم دەمانکردە دەمەقاڵێ لەسەر بووکەدارینەکانمان هەندێک جار بەیەکەوە وەدەردەنراین هەندێک جار بەتەنها، زۆر جارپەنامان دەبردە بەر قەبرسانەکەی پشتی ماڵەکەمان دەستەتەزیوە بچکۆلانەکانم بەکێڵی قەبرەکاندا دادەهێنا خۆزگەم دەخواست گڵکۆی تۆ با بەڵکو بتوانی گوێ بیستی برسێتی وئازارەکانمان بیت، بەڵام مەخابن تۆ گۆڕیشت نەبوو.
دایکە گیان، دایە گەورە بۆی باس کردم بەدەستەکانت کراست بۆمان دەدووری و لەشار ملوانکەی کچانە و گوڵی جوانت بۆ کەزیەکامان دەکڕی مەخابن ئێسـە کەزیەکانمان ئاڵۆسکاوە پێڵاومان لەپێدانیەقاچەکانمان لەسەرمادا تەزیوە جلەکانمان دڕاو و پینەکراوە سەردەست و ڕومەتەکانمان قڵیشاوە سەرمابدویەتی خوێنی تیازاوە، نەفرەت لەو دین و کولتوورەی کە بەخوێنی ڕژاوی تۆ دەستنوێژی پاکی هەڵدەگرێ بەنەفرەت بن کەنەیان هێشت تێربم لەبۆنی دایکایەتی.

کۆڵن
٢٤/١١/٢٠٢٤
شیرین کافی