ئەردۆغان ئەو پیاوە سیاسییە بە ئەزموونە لە فێڵ و پاشقوللێدان لە دۆست و دووژمنانی. ئەو پیاوەی کە لەوەتی حوکمڕانی دەکات هیچ گرەوێك، هیچ شەڕیکی نەدۆڕاندووە. سیاسییەكی موحەنەك کە لە سیاسەتەکانیدا هەمیشە براوە بووە.
خودی سیاسەت یانی فێڵ و تەڵەکە و بەکارهێنانی تاکتیکی زیرەکانە لە بەرانبەر نەیاراندا و لەدەستنەدانی هیچ جۆرە هەلێک یاخود خولقاندن و قۆستنەوەی هەموو دەرفەتێك لە پیناوی خۆی و حیزب و دەسەڵاتەکەیدا.
ئەردۆغان توانیوێتی دووسەرە یاری بکات و بزانێت چۆنیش یارییەکە دەباتەوە ئیتر ئەوەی بەلاوە گرنگ نەبووە کە هەڵوێستی جیا جیا و ناکۆك و سازشکارانە و هەزیلانەش لە بەرانبەر دوژمنانیا ببێت . ئێمە ئەمەمان لەگەڵ ڕوسیا و ئەمەریکا و تەنانەت ئەم دواییە کە لەگەڵ سوریاشدا کردی لێ بینیوە.
بێ گومان ئەردۆغان ئەمانەی بە هاوکاری پێگەی وڵاتەکەیی و بوونی تورکیا کە ئەندامی ناتۆیە و ئەو زەمینە لە بارەی مەوقیعی تورکیا و بوونی وەکو وڵاتێکی کشتیاری و گەورە، کردووە. هەر هەموو ئەمانە هاوکار بوون بۆ بردەنەوەی گرەوەکانی، هاوکاتیش ناتوانرێت نکوڵی لە توانا و زیرەکی و لێزانی خۆشی بکرێت .
با هەر تەماشایەکی مێژوی ئەردۆغان لەم 15 ساڵەی ڕابوبوردوودا بکەین تاکو ئەو حقیقەتانەی سەرەوە بە بەڵگەوە ببینرێت.
لە ئاگربەستییەکەی پێش ساڵی 2015 لەگەڵ پەکەکە هەستی بەوە کرد کە لە ڕاستیدا ئەو ئاگر بەستییە پەکەکە و پرسی کوردانی باکور و ڕۆژئاوای زۆر بردۆتە پێشەوە و بەهێزیان دەکات و گەیشتۆتە ئەو ڕادەیەی کە تاووتوێی ئەوە دەکرا کە پەکەکە لە لیستی تیرۆر لە لایەن کۆمۆنێتی نێو دەوڵەتییەوە دەربهێنرێت. هەر لەو کاتی ئاگربەستییەشدا ڕۆژئاوا بووە چەقی ئازادیخوازانی بەشێکی زۆری دونیا، بووە جێگەو پێگەی زۆرێك لە کۆمۆنیست و سۆشیالیست و ئەنارکیست و نقابەییەکان. ئەردۆغان هەستی بەوە کرد کە ئەمە مەترسی زۆر گەورە لە سەر تورکیا و وجودیی دروست دەکات . ئەوە بوو کوژرانی دوو پۆلیسەکەی لە باکوری تورکیا لە ساڵی 2015 کە گوایە لە لایەن پەکەکەوە بووە قۆستەوە و پەکەکەی لە تەموزی ئەو ساڵەدا خستە ناو داوەکەیەوە، داوی شەڕکردنەوە.
بێ گومان ئەردۆغان دەیزانی کە بەمە چی بەدەستدەهێنێت. دەیزانی کە دەتوانێت پێداگری بکات لەسەر ” تیرۆریستیی پەکەکە” ، دەتوانرێت هێزەکانی یەپەگە و یەپەژە بە پەکەکەوە گرێبدرێتەوە، لەو بارەشدا هاندانی دەوڵەتانێك کە پێی دەوترێت کۆمۆنێتی نێودەوڵەتی دەدات تاکو ڕێگری لێنەکەن لە هێڕشکردنە سەر ڕۆژئاوا.
کاتێک پەکەکەشی ئاڵان لەو شەڕەوە لەناو خودی تورکیاشدا ئەوەی بۆنی پەکەکەی لێهات یا دەگیرا یا دەبوایە ڕایبکردایە ، لەولاشەوە هەلی بۆ ڕێکەوت کە تەواوی ئیدارەی شارەوانییەکانی کوردستانی باکور هەڵبووەشێنێتەوە و سەرۆکی و ئەندامانی شارەوانییەکان و تا گەیشتە ئەندامانی پارتەکەی دەمیرتاش بە خۆشی و هاوسەرۆکی پارتەکەی و زۆری تریش دەستبەسەر بکات. لەمانەش زیاتر هەندێک لە شار و شارۆچکەکانی کوردستانی کە دیارترینیان دیاربەکر ( ئامەد) بوو وێران کرد . ئەو دەیزانی کە شەڕ لە قازانجێتی و ئاگربەستی لە زیانی.
بە سەپاندنی شەڕ بەسەر پەکەکەدا نەك هەر ئەو هەلەی دەستکەوت بۆ کردنی ئەوانەی سەرەوە، بەڵکو بەشێکی لە باشووری کوردستانیشی وێران کرد.
سەرکەوتنێکی دیکەی ئەردۆغان، بەهێزکردنی گروپە تیرۆریستەکان بوو کە لە هەموویان بەهێز تر و دڕندەتریان داعش بوو بەریدانە گیانی عێراق و هەرێمی کوردستان و سوریا و ڕۆژئاوا. هاوکاتیش خۆی لە لای ئەوروپا و ئەمەریکا بە دژە تیرۆر نیشان دەدا و کۆنتراکتی گەورەشی لەگەڵ یەکێتی ئەورپادا بەست بۆ ڕێگرتن لە ڕووکردنە پەنابەرانی سوری و عێراقی بۆ ئەوروپا، بەمەش پارەیەکی مشەی دەست کەوت.
لەمانەش زیاتر ئەو کودەتایە بوو کە لە تورکیادا ڕویدا کە تا ئێستاش نەزانراوە کە ئەوە کودەتای حەقیقی بوو یاخود دەستکردی خودی ئەردۆگان خۆی بوو تاکو ‘ گوڵانییەکان’ و هەرچی لە بەشی سوپا و پۆلیس و ئیدارە دەوڵەتییەکاندا هەبوون دووربخاتەوە ئەوانەشی کە دەیویست دەستبەسەریان بکات بەو بیانوەوە کردنی و هیچ گریمانێکی کردنی کودەتای ئایندەی نەهێڵایەوە .
سیاسەتێکی دیکەی ئەردۆغان ئەوە بوو گەر چی تورکیا ئەندامی ناتۆیە بەڵام ئەو لەو بەینەدا بەگوێرەی پێویستی خۆی و حیزبەکەی یاری دەکرد، هەم ئەندامێکی کارا بوو هەم دژ بە سیاسەتی ناتۆ دەجوڵایەوە کە لە هەردوکیاندا سەرکەوتوو بوو. لەگەڵ ڕوسیا پەیوەندییەکی گەرم تا کڕینی تەیارەی جەنگی و لەگەڵ ئەمەریکا و ناتۆش دا دۆست . ئەو سیاسەت وای لێکرد کە لە لایەکەوە لەگەڵ ناتۆ و کۆمۆنێتی نێودەوڵەتی بێت و لە لایەکی دیکەوە لەگەڵ ڕوسیا و ئێران و چین دا پەیوەندی گەرموگوڕی هەبێت. سیاسەتەکەی ئەو تا ئەو ڕادەیە فڕوفێڵاوی بوو کە لە ساڵی 2018 دا عەفرینی داگیر کرد و هەموو ئەو لایەنانە : ڕوسیا ، ئەمەریکا ، ئێران بە ئاگا بوون، تا ئێستاش هیچ لایەك قسەیەك ناکەن و دەنگێك هەڵنابڕن لەو کوشتار و وێرانکاری و کاولکردنەی ئەو شارۆچکەیە و دەوروبەری کە میلیشیاکانی ئەردۆغان لەوێ دەیکەن .
لەجەنگی ئیسرائیل و غەزە و دواتر لوبنان و ئیران، ئەو هەڵوێستانەی کە هەیبوون بەرانبەر بە هەر هەموویان کە لای هەموومان ئاشکرایە کەچی لە سەریان هیچ سزایەك نەدرا ، هیچ سەرزەنشتێکی بەهێز نەکرا ، هیچ ئابرووچونێکی پێ ڕەوا نەبینرا، بۆیە وەکو بەرزەکی بانان لەم سیاسەتەشی بە سەلامەتی دەرچوو.
بۆ درێژە دان بەم سیاسەتە و مانەوەی لە حوکمدا توانی بارودۆخی سوریا و پەیوندی لەگەڵ روسیا و ئێران و ئەمەریکا و یەکێتی ئەوروپاش ڕابگرێت ، بەڵام لە راستیدا کڵاوی کردە سەر هەر هەمویان بە داعش و پەکەکەشەوە. کورد وتەنی هەموویانی کردە کوڕەی سێو لەباخەڵ.
ئەردۆغان ئەمەی ئاوا بەرێکرد تا هەفتەیەك لەمەوبەر کە هێزی دەستەی ئەحرار شامی گەر بە هاوکاری ئەمەریکا و ئیسرائیلیش نەبووبێت ئەوە بە بە ئاگایی ئەوان بووە ، کردە گیانی سوریا و هەرەسی بە حوکمی نیو سەدەی خێزانی ئەسەدهێنا .
ئەوەی کە ڕوویدا لە سوریا:

ئەمەی کە ڕوویداوە بە دڵنیاییەوە تورکیای لە پشتەوەیە گەرچی ڕەنگە پلانەکانی ئایندە بە گوێرەی ویستی ئەردۆگان نەڕوات بەڵام ئەو یەکێکە لە سوودمەندەکان و بە ئاسانی ناتوانرێت لە مەیدانەکە بکرێتە دەرەوە.
ئەمەی کە ڕوویدا پلانێکی زۆر گەورە و نهێنییە و ئێمە بەوردەکارییەکانی نازانیین بەڵام بەشداربووانی ئەم گەمە خوێناوییە دەمێکە پلانی بۆ دادەڕێژن کە ڕوخانی ڕژێمەکەی ئەسەد هەر بەو ئاسانییە نەبووە و نییە. بۆ نموونە ڕوسیا چۆن بەوە رازی بوو کە دەستبەرداری سوریا ببێت کە لە ناوچەکەدا قەڵایەکی بوو لەگەڵ ئیراندا. ڕەنگە ڕێکەوتنێک لەم بارەوە لەگەڵیدا کرابێت کە دوور نییە لەسەر حسابی ئۆکرانیا و گەلی نەگبەتی ئۆکرانیی بێت ، چونکە سیاسەت و سیاسەتمەداران ئەمەند بێ حورمەتن نە پەیمان ، نە ڕاستگۆیی و نە دڵسۆزی و نە دۆستایەتی و نە دووژمنایەتی هیچ کات ئەمانە لای سیاسەتچییەکان مەحاڵ و عەیبە نییە.
لێرەدا دەکرێت بڵێین ئیسرائیلیش ئەگەر سوودمەندی یەکەم دوای ئەردۆغان نەبێت ئەوە بە دڵنیاییەوە لەو کەمتر سوودمەند نییە. خۆی یەکێکە لە پلاندانەران و نەخشەکێشی ئەوەی کە ڕویداوە بۆیە دەکرێت شتێك لەو سنورەی سوریا بۆ ئاسایشی خۆی ببڕێت. هاوکاتیش هەر کەس لە سوریادا حوکمڕانی بکات خۆ لە داعش مەترسیدارتر نابێت و داعیشیش بە درێژای دروستبوونییەوە تا ئێستا هیج زیانێکی بۆ ئیسرائیل نەبووە ، تەنانەت پشتگیریی حەماسیشی نەکرد نە لە کۆناو نە لەم دوایەشدا.

ئەی ڕۆژئاوا؟

ئایندەی ڕۆژئاوا نادیارە، لە ڕاستیدا لە ئێستادا وا دەرناکەوێت کە مەترسی لەسەر بێت ، بەڵام ئەمە سەرەتایە و هێشتا پرۆژەکەی ئەمەریکا و ئیسرائیل و غەرب و ڕوسیا و تورکیا هیچ دیار نییە ، دوای ئەوەش هێشتا دەستەی تەحریری شام جێ قوونی خۆیان لەسەر تەختی حوکمڕانی گەرم نەکردۆتەوە ، هێشتا هێزیان کۆ نەکردۆتەوە ، هێشتا پلانی تەواوی حوکمیان نەکێشاوە، هێشتا حکومەتیان تەشکیل نەکردووە، هێشتا کێشەکانی نێو خودی گروپەکانی ئەو هێزە قوڵنەبوەتەوە .
قسە و راگەیاندنەکانی ئەم ڕۆژانەی دەستەی تەحریر و ئەبو موحەمەد جۆلانی نابێت بە هییچ شێوەیەك جێگای متمانە و بڕوا بێت . ئەمانە هەموی قسە و هەڵوێستی هەموو هێزێکە کە هێشتا پرژ و بڵاون و دەسەڵاتیان لە دەستدا نییە، یاخود لاوازە و پێویستی بە ماوەیەك هەیە ، هێشتا جێی خۆی نەکردۆتەوە . تا ماوەیەکی دیکەش شتێکی ئاوا لە سیاسەتی ئەمان و شێوازی حوکمکردنیان ناڕووندەبێت. بەڵام ئەوەی ڕوون و ئاشکرایە هەندێك لەم گروپانە پاشماوەی داعش و قاعیدەن یاخود لەوان هاتوونەتە دەرەوە، ناکۆکی گەورە لە نێوانیاندا هەیە و لە سەر دەسەڵاتیش ناکۆکییەکان گەورەتر دەبن هاوکاتیش تورکیا وەکو هێزێکی پشت و پەنا بۆیان دەمێنتەوە.
خاڵێکی دیکەش هەیە ئەویش بوونی بۆمبێکی ئامادەکراوی کاتییە لە ڕۆژئاوا کە بوونی کەمپی هۆڵە. وەکو دەزانین ئەم کەمپە کەسانێکی زۆری داعش یاخود سەر بە داعش لەوێن لەو بارەشدا باوەڕ ناکەم کە ئەبو موحەمەد جۆلانی دەستبەرداری ئەم کەمپە ببێت ئیتر بە ئاشتی بێت یا بە شەڕ، بۆیە گریمانی ئەوە هەیە هەسەدە ناچار بکات کە دەستبەرداری ئەو چەند هەزار کەسە لەوێ ببێت کە خودی ئەمەش مەترسییەکی دیکەیە کە ڕەنگە وەکو هێزێک بیانەوێت تۆڵەی خۆیان لە هەسەدە بسەنن.
لەبەر ڕۆشنایی ئەوانەی سەرەوە ناکرێت وا بزانرێت کە ڕۆژئاوا و هێزەکانی مەترسییان لەسەر نییە و ئەگەر هەشبێت ئەوە ئەمەریکا و هاوپەیمانان دەیان پارێزن. هەتا ئەردۆغان و حیزبی ئاکەپە لەسەر حوکم بن هەمیشە ئایندەی رۆژئاوا نادیار دەبێت هەرگیزیش ناتوانرێت پشت بە ئەمەریکا و غەرب بۆ ماوەیەکی دوور و درێژ ببەسترێت . بەرژەوندییەکانیان لە هاوپەیمانەکانیان گرنگتر و لەپێشترە.

زاهیر باهیر
08/12/2024

ئەو رۆژەی ئەتۆ بڵێ ئەو بەیانییەی هۆشەنگیان بردە قوتابخانە یەكەم پرسیار كە لە بەڕێوەبەرەوە گوێی لێبوو بە باوكی گوت: ئەوە كوڕی گەورەتە؟ ئەویش گوتی: بەڵێ، هۆشەنگی خزمەتكارتانە و تەنیا ئەو كوڕەشم هەیە لەگەڵ سێ كچ، وەڵامەكە هۆشەنگی گەڕاندەوە دواوە و بیری لە قسەی خزم و جیرانەكان دەكردەوە، كە هەمیشە بەداكیان دەگوت: زۆر بە بەختی كە بوویە دایكی كوڕ، یەكی دی دەیگوت تەمەن درێژ بێت ئیدی وەجاختان روونە، ئەوەندە نا، ئەگەر دایكیشی هەواڵی كەسێكی پرسیبا پێیان دەگوت برات نەمرێ، هەرگیز گوێی لێنەبوو بڵێن كچت نەمرێ یان بەدایكی كچان بی.
لێرەوە هۆشەنگی وردیلە وشەی كوڕ لەلای گەورە بوو، بە جۆرێك لەگەڵ گەورەبوونی، كوڕبوونیش گەورە دەبوو، ئاخر كاتێك ئەو تەمەنی گەیشتە هەرزەیی خوشكەكانی كە دووانیان لەخۆی گەورەتریش بوون هەر بە كاكە بانگیان دەكرد، ئەوان بۆیان نەبوو بچنە دەرێ و برادەریان هەبێ، كەچی ئەو هەمیشە لەكۆڵان بوو، لەگەڵ كچ و كوڕەكان یاریان دەكرد، دواتر دەچۆ تۆپ تۆپێن و سەیران و زۆر جاران شەویش درەنگ دەهاتەوە كەس نەیدەگوت ئابڕومان دەچێ، كەچی خوشكەكانی جگە لەوەی دەوامی قوتابخانەیان دەكرد لەماڵەوەش چی ئیشوكارە لە سەر ئەوان بوو، میوان هاتبا هەر ئەوان خزمەتیان دەكرد، خۆ دایكیشی هەمیشە چاوی لەسەر كوڕەكەی بوو، دوو كچە گەورەكەی خستبووە خزمەتی ئەو و پێی دەگوتن یەك شتی لێبێت تیتكتان بەسەریەوە ناهێڵم، زۆر كەڕەتان بەگوێی خۆی گوێی لێدەبوو كە دایكی دەیگوت: كچ میوانە زوو گەورە دەبێت و زووش دەڕوا، بەڵام كوڕ هەمیشە پشت و پەنایەو دوای ژن هێنانیش هەر لەگەڵمان دەمێنێتەوە، قەت كارێكیان بە كوڕەكەیان نەكرد تەنیا دەیانگوت بخوێنە، كەچی خوشكەكان و دایكی بەردەوام لەسەر قاپشۆر و خەریكی پاككردنەوەی ماڵ بوون، باب و كوڕیش كاریان تەنیا دانیشتن بوو.
هۆشەنگ لەنێو ئەو كەلتوورەدا گەورە بوو، كاتێك خوشكێكی خوازبێنی هات و شووی كرد، گوێی لێبوو بابی گوتی: (هەرچی زووە دەبێت ژنێك بۆ كوڕەكەمان بدۆزینەوە با جێی خوشكی چۆڵ نەبێت ) ئەو كاتە هێشتا هۆشەنگ قۆناغی ئامادەیی تەواو نەكردبوو، هەروابێتەوە تازە سەرەتای چاوچاوێنەی بوو لەگەڵ كچێكی جیرانیان و ئەوەی بیری لێنەكردبۆوە هاوسەرگیری بوو، چونكە هێشتا منداڵ بوو، خۆ ئەگەر بڕیاریشی دابا ئەوە كچە جیرانەكەیانی هەڵدەبژارد، كەچی شەوێك لەناكاو بابی پێی گوت: كوڕم گەورەبووی و ئیدی كاتی ژن هێنانتە، دایكی قسەكەی لە بابی منداڵان وەرگرتەوەو جگە لەوەی پشگیری قسەكەی بابی كرد گوتی جا سبەی دەچینە ماڵی خوشكم لەگەڵ نیانی كچی قسە بكە و ئێمە لەلای خۆمان بڕاندوومانەتەوە.
هۆشەنگ هەرچەند هەوڵیدا بۆ پاشگەزكردنەوەی باوانی و دەیگوت هێشتا قوتابیم و ئەو ئەركە زۆر قورسە، دواتر نیان منداڵە وەك من و دڵم بۆی ناچێ، هیچ سودی نەبوو، چونكە وەڵامی باوانی ئەوە بوو كە خوێندن بەهەردووكیان تەواو دەكەن و ئەوەندەش نا خەرجی تاهەتایە لەسەر وان دەبێت تا خوێندن تەواو دەكات و كارێك دەدۆزێتەوە.
ساڵێك بەسەر شووكردنی خوشكی تێنەپەڕی بوك گواسترایەوە ماڵ، هۆشەنگی قوتابی بووە زاوا و دڵیان كردە دوو پارچە، پارچەیەك ئەو دڵەبوو كە لەلای كچە جیرانەكەیان جێما بوو، پارچەكەی دی دابووە نیانی كچی پوری كە ئیدی هاوسەریەتی، كوڕەی داماو لەنێوان گەورەبوونی جەستەیی و لاویەتیدا بزر ببوو، ئەو هێشتا لە نووسینی نیوەی نامەیەكی خۆشەویستیدا بوو كاتێك بەسەر خێزاندا كەوت و نەیانهێشت نامەكە تەواوكا، تەواو نەچووبووە نێو پرۆسەی لاویەتی كاتێك خۆی لەباوەشی ژندا دیتەوە، هێشتا لە كردەكانی جووت بوونی نەدەزانی لە ژوورێكدا لەگەڵ كچێكیان جێهێشت، زۆر بەخێرایی گەورەیان كردو هاویشتیانە نێو ئەركێك كە ئی ئەو نەبوو، بۆیە كە ئاوڕی دایەوە دیتی منداڵی لە كۆڵان و حەوشەی ماڵێ كەوتووە و لاویەتیشی لەبەرچاوی خۆی كوشتیان، سمێڵی پێش ئەوەی گوگرە بێت چۆڕایە سەر لێوەكانی، لەجیاتی هەڵدانەوەی پەڕەی كتێبەكانی قوتابخانە، خەریكی هەڵدانەوەی كراس و ئاوەڵكراسی ژنەكەیەتی، ئەوەندەنا بەبیانووی ئەوەی بۆتە پیاو و خاوەنی ژنە، شەو گەڕان و هاوڕێیەتیشی لێ قەدەغە كرا.
هۆشەنگی داماو كەوتبووە نێو دوو بەرداشەوە لەلایەك خێزانەكەی و لاكەی دی هاوسەرەكەی كە تازە چرۆی خۆشەویستییەك كەوتبووە نێو دڵی، رێك ئەو خۆشەویستیەی دوای هاوسەرگیری باسی لێوەدەكرێ و درووست دەبێ، خۆشەویستیەكی خێرا، خێرا وەك ئەو جوت بوونەی كە هەر چەند خولەكێكی پێدەچوو، خێرا وەك ماچ و دەستلەملانەكان، ناسك وەك جەستەیان و شل وەكو عەورەتیان، وەلێ دەیدی وردە وردە خوشكەكانی دژایەتی نیانی هاوسەری دەكەن و دایكیشی لەگەڵ ئەوەی هەڵبژاردەی خۆیەتی و كچی خوشكیشیەتی كەچی پشتی كچەكانی دەگرێ، ئەوەندەنا درزێك خەریكە دەكەوێتە نێوان خۆشەویستی خۆی و دایكی، چونكە پێی وایە ئەو خۆشەویستیەی بۆ ژنەكەی هەیەتی بۆ ئەوی نییە، كاتێك بەڕووی خۆشەوە قسە لەگەڵ هاوسەرەكەی دەكات ئەو پێی ناخۆشە زۆرجاران لەسەر خوان نایەڵن لەلای یەكیش دانیشن.
هۆشەنگ هەر زوو دركی بە جیاوازیەكانی ئێستا و رابردوو كرد و پێی سەیر بوو كوڕە تاقانەكەی ئەو ماڵە كە وەك پاشا دەژیا ئێستا كەوتۆتە بەر توانجی خێزانەكەی و جگە لە كاڵبوونەوەی خۆشەویستی نێوان خۆی و خێزانەكەی دەیانەوێ ئەویش وەكو ئەوانی لێبێت و زۆر گرنگی بە هاوسەرەكەی نەدات، لەلایەكی دیشەوە داوای منداڵیان لێدەكرد و هەمیشە پێیان دەگوت دەی با كوڕێكتان ببێ، لە هەمووشی ناخۆشتر رۆژێك گلەیی لە داكی كرد لەو بارودۆخەی تێی كەوتووەو هەروابێتەوە بەبیری هێنایەوە كە ئەوان بەزۆر ژنیان بۆ هێناوە و پێشیان گوت تا خوێندنت تەواو دەكەی ئەركی خۆت و ماڵومنداڵت لەسەر ئێمەیە كەچی دایكی گوتی: هەرئەوەندەمان پێدەكرێ نانتان بدەینێ.
هەموو ئەو گۆڕانانە هۆشەنگی ناچاركرد نانی چاوشۆڕی نەخوا و سەربەخۆیی خۆی وەرگرێ و بەو تەمەنە كە هەرگیز كاری نەكردووە و ساردی و گەرمی بەرنەكەوتووە ماڵی خۆی بكات.

هۆشەنگ بەسەر ئەركێكی قورسدا كەوت، بۆیە وازی لەخوێندن هێناو ملیدایە كاركردن، یەك لە هاوڕێ هەرە نزیكەكانی كە زۆر پێش ئەو وازی لەخوێندن هێنا و دەستی دایە كاری قاچاغ بردیە لای خۆی و فێرە مامەڵەی نایلۆنی كرد، بڕیار بوو تا ساڵێك بابی كرێ خانووی بۆ بدات، بەڵام هەرچەند مانگێك بڕیارەكەی جێبەجێ كرد و كەزانی كوڕەكەی دەتوانێ كاروباری خۆی بەڕێكا بۆیە ئیدی پێی گوت كەوتووییە سەر پێی خۆت و بۆ لەمەو دوا خۆت كاروباری خۆت بەڕێكە و چیدی چاوەڕێی من مەبە كرێی خانووت بۆ بدەم، كوڕەی داماو تێگەیی مێشكی بابیشی شووراوەتەوە.
هۆشەنگ نایلۆنی، لە ئێران دەیهێنا و لە هەولێر ساغی دەكردەوە، دەیتوانی هەرچۆنێك بێت بەم مامەڵەیە ژیان بەڕێكا، بەڵام كە كرێی خانووی هاتە سەر و بووە خاوەنی دوو منداڵیش ئیدی ئەركی قورستر بوو بۆیە بیری لە فراوانكردنی كارەكەی كردەوەو بەهاوكاری هاوڕێیەكەی كە هەروەك شەریكیان لێهاتبوو، هەستا پارەیەكی زۆری لێقەرز كردو وەكو جاران چۆوە ئێران تا ئەمجارەیان كاڵای زیاتر بهێنێ و قازانجیشی زیاتر بێت، كەچی هەر كە لەسنوور ئاودیو بوو جانتاكەیان پشكنی و سێ گوللەیان لەنێویدا دیتەوە، خستیانە بەندیخانەوەو داماوە نەیزانی ئەو سێ گوللەیە چۆن خراوەتە نێو جانتاكەیەوە، ئیدی جگە لەو پارەی لەگەڵ خۆی بردبوو چەندینی دیشی قەرز كرد تا كەیسەكەیان كەمێك بۆسووك كردو لە بەندی هەتاییەوە بۆیان كردە هەژدە مانگ.
ئەو لە بەندیخانەدا لەگەڵ بكوژ و تریاك خۆر و دزدا هەژدە مانگی بەسەختی گوزەراند، لەوێ فێرە جگەرەكێشان و تریاك خواردن بوو، ئەوكوڕە تاقانە و كاسبەی كە چەند ساڵیك بوو تەنیا خەریكی خێزان و كاسبی بوو، گۆڕانێكی ریشەیی بەسەردا هات .

ئەو رۆژەی لە بەندیخانە گەڕایەوە هێشتا چەند ملیۆن دینارێكی برادەرەكانی قەرزار بوو، جگە لەوەی بۆ رزگار بوونی چەندینی دیشیان بۆ قەرز كردبوو، هەروا بێتەوە دنیایەك بیری خێزانەكەی دەكرد، بۆیە یەكەم شوێن ماڵی خۆیان بوو كە رووی تێكرد، لەوێ لەبەر دەرگایەكە هەڵوێستەیەكی كرد و ترسێك هەموو گیانی لەرزاند، لەرزینێك نەیدەزانی ئی تریاكە یان ترس؟ ترسی ئەوەی داخۆ ئەم ساڵ و نیوەی لە بەندیخانە بووە كێ كرێی بۆ داون؟ چۆن ژیاون و بڵێی خێزانەكەی پەراگەندە نەبووبن و ماڵەكەیان هەڕاج كردبێ، ئەوەی زیاتر دەستی دەلەرزاند گومانی مانەوەی هاوسەرەكەی بوو، داخۆ مێردی نەكردۆتەوە یان توانیویەتی دوو كچەكەی هەرلای خۆی بێڵێتەوە، كەوتبووە نێو بیركردنەوەو ترسێك لەبنی پێیەوە دەهات و لە تەپڵی سەری دەردەچوو، نیگەرانیەكی قوڵ لەنێوان ترس و خۆشەویستیدا لەبەردەم دەرگایەك چەقاندبووی كە خەونی هەموو شەوانەی بوو جارێكی دی لەو دەرگایەوە بچێتە ژوورێ.
پێش ئەوەی دوو دڵی و لەرزینەكانی یەكلایی بكاتەوە زۆر بە وریاییەوە لە لەدەرگای دا، كردنەوەی دەرگایەكە هەر چەند خولەكێكی پێچوو، وەلێ بایی تەمەنێك لەنێو گومانێكی ناخ هەژێندا بوو، داخۆ منداڵەكانی دەیناسنەوە؟ خۆشەویستیان كاڵ نەبۆتەوە؟ تا هاوسەرەكەی كردیەوەو چاوەكان هەر چەند چركەیەك لەیەكتری چەقین دواتر فرمێسك كوڵمەی هەردووكیانی تەڕ كردو باوەشێكی هێندە گەرمیان لێكدا وەك ئەوەی دەیان ساڵ بێت یەكتریان نەدیبێ‌، یان بەپەرجوو لەمردن گەڕابنەوە، گریانێكی پیاوانەو ژنانە ئاوێتەی یەكتری بوون و دواتر هەردوو كچەكەی كە تەمەنیان گەیشتبووە حەوت ساڵ و هەشت ساڵ هاتن و لەنێوان ئامێزی دایەو بابەدا بزر بوون، دیمەنێكی ناخ هەژێن و لەهەمانكاتدا خۆشیەكی سەیر باڵی بەسەر ئەم خێزانەدا كێشا.

هۆشەنگی داماو دوای پشوویەك و خواردنی نان و چایەك كە هاوژینەكەی بۆی ئامادەكرد، تەواوی پرسیارەكانی بەگۆڕێ وەركرد، ئەو پرسیارانەی چەند ساڵێك بوو لەنێو مێشكیدا دەخولانەوە، هاوژینەكەی گوتی:
باب و برایەكانم كرێیەكەیان بۆ دەدام و كەسەكانیشم خەرجیان دەدامێ، خۆشم فێرە خەیاتی كردوەو خەمت نەبێ هەندێ پارەشم پاشەكەوت كردووە.
هۆشەنگ لەم چركەیەدا هەموو گیانی بەلەرزین كەوتەوە غەمێك سیمای سوور سوور داگەڕاند، دەیزانی ماڵباتەكەی هیچ رۆڵیان نەبووە چونكە هەر دوای مانگێك لە پرۆسەی هاوسەرگیری بووك بووە دووژمنی داك و خوشكەكانی، ویستی بڵێ ئەدی؟
نیان گوتی: بەداخەوە ماڵی بابت هەر یەك دوو جاران هاتن و ئیدی نەمدیتنەوە، تەنانەت منداڵەكانیشیان ماچ نەكرد.
هۆشەنگی داماو هەردوو كچەكەی كە لە باوەشی بوون، سەرو ماچێكی تەڕی لێكردن و رقێك هەڵیستاندە سەرپێ و ویستی بڕوا، بەڵام نیانی هاوسەری داینیشاندەوەو ئارامی كردەوە، هەر ئەو رۆژە بۆ عەسرەكەی گوتی قەرزاری چەند كەسێكم دەمەوێ بچم و خۆمیان پیشان بدەم تا نەڵێن پارەكەمان رۆیی، نیانی هاوسەریشی چوو ئەوپارەی كۆیكردبۆوە لە مستی ناو گوتی: بێمنەتبە ئەگەر بەشی نەكرد ماوەیەكی دی هەمووی دەدەینەوە، چونكە خەڵكی گەڕەك و شار هەمووی كاری دوورمان بۆمن دێنن دەزانن لەهەموو كەس زیاتر من پێویستیم بەهەقدەستی كارەكانە.
هێشتا كەس نەیزانیبوو هۆشەنگ لە بەندیخانە ئازاد كراوە، ئەو یەكەم شوێن چووە لای هاوڕێ هەرە نزیكەكەی كە مامەڵەیان بەیەكەوە بوو، ئەو لە دەست و پێ سپیەوە كردیە كاسب، رێك پێچەوانەی ماڵباتەكەی كە كوڕێكی تاقانەی ناسكیان هەڵدایە نێو شەقامەكان، دوای باوەش لێكدان و خۆشحاڵی ئازاد بوون، هۆشەنگ ویستی باسی قەرزەكان بكا كەچی هەر تەریقی كردەوە برادەرەكەی گوتی: نەك هیچم لات نییە بۆ لەمەو دوا دیسانەوە دەست بەكار دەبینەوە، ئەوەندەنا قەرزی ئێرانیشم بۆ داویەوەو بڕۆ جارێ پشوو بدە.
هۆشەنگ لە دووكانی برادەرەكەی هاتە دەرێ و هەستی كرد جگە لە ماڵی باوانی هەمووان لەگەڵی باشن، ئاخر ئەو قوتابی بوو بەزۆر بۆ ئەوەی جێی خوشكی چۆڵ نەبێ ژنیان بۆ هێنا، دەنا ئەو كەسێكی دی لەنێو دڵیدا چرۆی كردبوو، بیری دەكردەوە و دەست و لێوی بەلەرزین كەوتبوو، لە غەمان هەموو لەشی داوای تریاكی دەكرد، رقێك لە كەسەكانی هۆشەنگی كاسبی كردبووە دڕەندە، رووی لەو شوێنە كرد كە دەیزانی مامەڵەی ئێرانیەكانی لێیە، لەوێ برادەرێكی نایلۆن فرۆشی دۆزیەوەو زۆر بەگەرمی باوەشیان لێكدا، دواتر داوای تریاكی كرد، برادەرەكەی بەبێ پرسیار دوو حەبی لە بەركی دەرهێناو پێیدا، گوتی دەزانم لە بەندیخانە فێر بووی ئیدی تازە پێشت تەرك ناكرێ بۆیە دەتدەمێ، بەڵام ئێرە جیاوازە دەبێت وردە وردە وازی لێبێنی.
ئاخر هەر كەسیمای هۆشەنگی دی زانی پێویستی بەو دەرمانەیە، هۆشەنگی داماو هێشتا تریاكەكە كاری خۆی نەكردبوو، برادەرەكەی گوتی وردەكاری بەندكردنی تۆ لای منە، تازە تریاك وردە وردە دەچۆ نێو خوێنی، وەلێ كە برادەرە ئێرانیەكەی گوتی: بەمەرجێك نهێنی دەستگیر كردنت ئاشكرا دەكەم ناوم نەهێنی، هۆشەنگی داماو بەبێ دوودڵی بەڵێنی پێدا.
تریاك خەریكی ئەوە بوو كاری خۆی دەكرد برادەرە ئێرانیەكەی گوتی:
یەكەم كەس نی مامەڵەت پێوە دەكرێ و بەپارە دەفرۆشرێی، ئەو مەلا سەدرەیەی جێگەی متمانەی خەڵكە و نازناوی مەلای بەخۆیەوە خستووە دەستی لەگەڵ پاسدارەكان تێكەڵ كردوەو پێش تۆ گوللەی لەنێو جانتای دووكەسی دیش ناوە و قوڕی بەسەری كردوون، ئیدی بۆ لەمەودوا هەرگیز مامەڵە لەگەڵ ئەو سەگبابەی نەكەی.
رێك لەوكاتەدا حەبەكان بەتەواوی كاری خۆی لەنێو جەستەی هۆشەنگ كرد، هەروابێتەوە دیمەنی نزیك بوونەوەی ئەو مەلایەی هاتەوە پێشچاو كە لە مەرز وەك خزمەتكار جانتای بۆ هەڵدەگرت و هەندێ پوڵیشی دایە و پێی گوت لە ئێرانێ پێویستیت پێی دەبێ، دیمەنەكان لێوی هۆشەنگی بەلەرزین خست و دەماری نێوچەوانی دەرپەڕین، دەستی لە بەركی ناو هەندێ پوڵی دەرهێنا و بەبرادەرەكەی گوت ئەوە پوڵی حەبەكان و دوو دانەی دیشم دەیە، برادەرەكەی پوڵەكەی وەرنەگرت و دوو دانە حەبی دیشی دایە و ماڵئاواییان لەیەكتری كرد.

هۆشەنگ هەموو گیانی ببووە رق، رق لە ماڵباتەكەی كە كوڕە تاقانەكەیان دووچاری خێزان كرد و دواتریش پشتیان تێكرد، رق لەو مەلا سەدرەیەی ساڵ و نێوێك خستیە دۆزەخەوە، حەبێكی دیشی ئاودیو كرد و رێك رووەو ماڵی بابی رۆیی ئەو پێیەكانی نەدەكەوتنە سەر زەوی دەمارەكانی سڕ ببوون، هزری یەكپارچە ببووە رق، بیری لە رابردووی دەكردەوە، لە منداڵی كە هەمیشە بە سەربەرزیەوە باسی كوڕە تاقانەكەیان دەكرد، بیری لە قسەی خەڵكی دەكردەوە كە بە داك و بابیان دەگوت بەداكی یان بابی كوڕان بی، برات نەمرێ و بە شوان ناوزەدیان دەكرد، كەچی بەكونفەیەكونێك پشگوێ خراو خستیانە ژێر بارێك كە ئیدی هەرگیز لێی دەرباز نابێ.
هۆشەنگ تەنیا بیری لە خێزانەكەی دەكردەوە و روە و ماڵی بابی هەر بەپێكەنینەوە وەلێ بە مێشكێكی سڕەوە رۆیی، لە بەردەم دەرگای جیرانەكەیان كە یەكەم خۆشەویستی لە رێگەی تەنیا نیگاوە لە جەستەیدا چاند، هەڵوێستەیەكی كرد، وەك ئەوەی لەدڵیدا نووسرابێ ئەوە دواهەمین دیدارە، كچەكەی جیرانیان لەمساتەدا هاتە دەرێ و دیسانەوە نیگای منداڵی و كامڵی لەیەكتری چەقین، رێك لەم چركەیەدا بوو منداڵێكی بچووك هاتە تەنیشت كچەكەو گوتی دایە، وشەی دایە لەلایەك دڵخۆشی كرد و لەلایەكی دی رقی تۆڵە كردنەوە هێندەی دی دەمارەكانی نێوچەوانی ئەستوور كرد، ئەوێی جێهێشت و روەو دەرگای ماڵی بابی رۆیی.
كاتێك لە دەرگای دا چاوەڕێی كردنەوەی نەكرد ئەو خۆی دەیزانی چۆن دەرگاكە بكاتەوە چۆ ژوورێ، هەمووان دووچاری سەرسووڕمان بوون، نەیهێشت یەك كەس لێی نزیك بێتەوە، داك و بابی ویستیان لە باوەشی بكەن نەیهێشت، خوشكە گچكەكەی نزیك كەوتەوە لە باوەشی خۆی كرد و چەند ماچێكی تەڕی لێكرد، دواتر هەر بە پێكەنینەوە بەڵام سیمای توڕەیی لێدەباری پێی گوتن:
ئەو كوڕەی لەنێو بیابان جێتان هێشت و نەتانهێشت حەزەكانی خوێندن و خۆشەویستی بێتە دی، ئەو كوڕە تاقانەی بەو تەمەنە ناسكە كەوتە بەندیخانەی تریاك خۆرەكان و لێتان نەپرسیەوە، ئێستا گەڕاوەتەوە وەلێ كوڕێكی دییە، لەبری كۆلیژ لەنێو بەندیخانە فێری زۆر شت بووەو ئەو دەزانێ چۆن مافەكانی خۆی وەردەگرێتەوە.
نەیهێشت یەك كەس نە باوانی نە خۆشكە بچووكەكەی كە تەنیا ئەو لەماڵێ ما بوو دووەكەی دی لە جێێ و رێی خۆیان بوون، قسە بكەن و چۆن هاتبوو ئاوا گەڕایەوە نێو خێزانەكەی، ئەو پارەی وەریگرتبو، و ئەوەش كە شەریكەكەی دابوویەی لەمستی هاوسەرەكەی كرد و داوای گەردن ئازایی كرد، دواتر هەردوو كچەكەی لەباوەش گرت، باوەشێك بایی هەموو تەمەن خۆشەویستی دانێ، دواتر توند هاوسەرەكەی بەخۆیەوە گوشی و ئیدی لەماڵ نەمایەوە و گوتی: پارەی كەسم لا نەماوە وەلێ هەندێ قەرزم ماوە دەبێت بیاندەمەوە.

مردوو شۆرەكان كاتێك جلوبەرگی هۆشەنگیان پشكنی تەنیا یەك حەبی تێدا بوو، لەگەڵ نیوپاكەت جگەرەی بەهمەن، كونێكیش لە بنی چەناگەی هەبوو كە هەموو لەشی كردبووە خوێن.
بەڵام جلوبەرگی مەلا سەدرەدین جگە لە پاكەتێك لەو حەبە، پوڵێكی زۆر و نامەیەكی فارسی تێدا بوو كەس بۆی نەدەخوێندرایەوە، سێ كون لە تەختی نێو چەوانی هەبوون، دیار بوو زۆر لەنزیكەوە لێی درابوو چونكە گڕ بەشێك لە پرچی هەڵكڕوزاندبوو.

تەنیا دوای رۆژێك لەم رووداوە، بێوەژنێك و دوو كچ بەتەنێ لەولای گۆڕێكەوە دەگریان، دایكێكیش پرچی بەسەری خۆیەوە نەهێشت و بەلاوانەكەیەوە دیار بوو پەشیمانی دەڕژاندە ئەو ناوە، باوكێكیش بەتاقی تەنێ و لەنێو شەرمەزاریەكی زۆردا فرمێسكی دەڕشت، دەیزانی ئەو تۆڵەیەی كوڕەكەی باسی كرد بۆ هەتاهەتایە ئەو ماڵباتە ئازار دەدات، لەرۆخی گڵكۆیەك كە سێبەرێكی باریكی دروست كردبوو هاوڕێكەی خەریكی فڕێدانی بەرد و كەرسەكە گڵەكان بوو، بەڵام ئەوەی جێگەی سەرنجی تەواوی ئامادەبووان بوو كچێكی جیرانیان وەك پەڕۆیەكی شێدار بەسەر گڵكۆیەكەدا كەوتبوو، دەستی خستبووە ژێر روومەتی، با تەنیا زولف و هەنگوچكە باریكەكەی دەلەراندەوە و هەناسەشی بەشێك لە خۆڵی بان سەری هۆشەنگی فڕێدابووە سەر ئەڵقەی پەنجەی و بزری كردبوو.

سەلام عومەر

کاریگەری جەنگ لەسەر دەروونی تاکەکان و کۆمەڵگای دوای جەنگ، بەتایبەت لە باشووری کوردستان، دیاردەیەکی ئاڵۆزە کە چەندین ڕەهەندی دەروونی و کۆمەڵایەتی و سیاسی و ئابووری لەخۆدەگرێت: لەم وتارەدا تیشك دەخەینە سەر لایەنی سایکۆلۆژی تاکی کورد لە باشووری کوردستان بەهۆی بەشداری جەنگ یاخود بینینی جەنگەوە.

ابراهیم موحەمەد(ئەبڕاهام لێڤای)، زنجیرەی ١٦٧.

لە ڕووی دەروونییەوە، ئەو کەسانەی ڕاستەوخۆ بەشداری جەنگیان کردووە یان شایەتحاڵی ڕووداوە جەنگییەکان بوون، زۆر جار تووشی دۆخی پۆست تراوما (PTSD) دەبن. ئەم دۆخە بە شێوەی خەونی ناخۆش، یادەوەری ئازاردەر، هەستی تۆقین و دڵەڕاوکێی بەردەوام خۆی دەردەخات.
لێکۆڵینەوە دەروونییەکان دەریانخستووە کە جەنگ یەکێکە لە کاریگەرترین ڕووداوە تراوماتیکییەکان کە کاریگەری درێژخایەنی لەسەر دەروونی تاک و کۆمەڵگا جێدەهێڵێت (Van der Kolk, 2014). لە باشووری کوردستان، بەهۆی چەندین دەیە شەڕ و پێکدادان، ئەم کاریگەرییانە بەشێوەیەکی بەرچاو دەبینرێن.

پۆست تراوماتیک سترێس دیسۆردەر (PTSD):
بەپێی لێکۆڵینەوەی (Herman, 2015)، نزیکەی ٤٠٪ ی ئەو کەسانەی ڕاستەوخۆ بەشداری جەنگیان کردووە یان شایەتحاڵی ڕووداوەکان بوون، نیشانەکانی PTSD یان تێدا دەردەکەوێت
نیشانەکان بریتین لە: خەونی ناخۆش و کابووس، یادەوەری بەردەوامی ڕووداوە تراوماتیکییەکان،دڵەڕاوکێی بەردەوام
،هەستی تۆقین و خۆدوورخستنەوە لە کۆمەڵگا.

هەروەها، نەوەی دووەم و سێیەمیش کاریگەری تراومای جەنگیان پێدەگات، ئەمەش بە “تراومای نەوە بە نەوە” ناسراوە. منداڵانی ئەو کەسانەی جەنگیان بینیوە، هەرچەندە خۆیان ڕاستەوخۆ ئەزموونی جەنگیان نەبووە، بەڵام لە ڕێگەی گێڕانەوە و کاریگەری دەروونی باوان و دایکانیانەوە کاریگەری نەرێنی وەردەگرن.

لە لایەنی فیسیۆلۆجییەوە، جەنگ دەبێتە هۆی گۆڕانکاری لە سیستەمی هۆرمۆنی و دەماری مرۆڤدا. بەرزبوونەوەی ئاستی کۆرتیزۆڵ (هۆڕمۆنی سترێس) بۆ ماوەیەکی درێژ دەبێتە هۆی کێشەی تەندروستی جەستەیی و دەروونی.
هەروەها گۆڕانکارییە فیسیۆلۆجییەکان:بەپێی توێژینەوەکانی (McEwen, 2017): بەرزبوونەوەی ماوەی درێژخایەنی ئاستی هۆڕمۆنی کۆرتیزۆل، گۆڕانکاری لە پێکهاتەی مێشک بەتایبەت لە ناوچەی، هیپۆکامپەس و ئەمیگدالا، لاوازبوونی سیستەمی بەرگری لەش و زیادبوونی مەترسی نەخۆشییە جەستەییەکان.

لە ئاستی کۆمەڵگادا، جەنگ کاریگەری لەسەر پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان و متمانەی گشتی دادەنێت. لێکۆڵینەوەکان پیشانی دەدەن کە کۆمەڵگاکانی جەنگیان بەسەردا هاتووە، ئاستی توندوتیژی و گرفتە دەروونییەکان تیایاندا بەرزترە.

کاریگەرییەکانی جەنگ لەسەر کۆمەڵگا و تاك، زۆر قوڵ و درێژخایەنن. لە ڕووی دەروونییەوە، زۆربەی ئەو کەسانەی کە جەنگیان بینیوە یان تێیدا بەشداربوون، دووچاری کێشەی دەروونی وەک خەمۆکی، دڵەڕاوکێ و PTSD (دۆخی فشاری دوای تراوما) دەبن.
توێژینەوەکانی (Yehuda & Lehrner, 2018):
کاریگەری تراوما بۆ نەوەکانی داهاتوو دەگوازرێتەوە، گۆڕانکاری ژێنەتیکی (Epigenetic changes)، کاریگەری لەسەر شێوازی پەروەردەکردنی منداڵان، دروستبوونی ترس و دڵەڕاوکێ لە نەوەی نوێ دروست دەکاتن.

کۆمەڵگای دوای جەنگ بە گشتی تووشی گۆڕانکاری کۆمەڵایەتی و ئابووری گەورە دەبێت. خێزانەکان لێک هەڵدەوەشێن، منداڵان بێ باوک و دایک دەمێننەوە، و ژێرخانی ئابووری وێران دەبێت. هەروەها متمانەی کۆمەڵایەتی لە نێوان خەڵکدا کەم دەبێتەوە و هەستی ترس و گومان زیاد دەکات.
لێکۆڵینەوەکانی (Bayer et al., 2016) پیشانیان داوە: لاوازبوونی پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان، کەمبوونەوەی متمانە بە کەسانی دیکە، گۆشەگیری و دووری لە کۆمەڵگا، کێشە لە پەیوەندییە خێزانییەکان دروست دەبێتن.

کاریگەرییە درێژخایەنەکانی جەنگ لەسەر کەسایەتی تاك دەردەکەوێت لە شێوازی پەیوەندی کۆمەڵایەتی، توانای متمانەکردن بە کەسانی دیکە، و هەستی ئاسایش. زۆر جار ئەو کەسانە هەستی گوناهــ و خەمۆکییان لای دروست دەبێت، بەتایبەت ئەگەر کەسانی نزیکیان لە جەنگدا لەدەستدابێت.
لە ڕووی کەسایەتییەوە، تاکەکان دووچاری گۆڕانکاری قووڵ دەبن. هەندێک کەس توندوتیژتر دەبن، هەندێکی تر گۆشەگیر دەبن. زۆربەیان هەستی متمانەبەخۆبوون و ئاسایشیان لەدەست دەدەن و بەردەوام لە دۆخێکی هەستیاری دەروونیدا دەژین.

لێکۆڵینەوەکانی (Johnson & Thompson, 2008):
گۆڕانکاری لە خەسڵەتەکانی کەسایەتی، زیادبوونی هەستیاری بەرامبەر هەڕەشە، کەمبوونەوەی توانای خۆگونجاندن.
گۆڕان لە سیستەمی بەها و بیروباوەڕەکان.

کاریگەری لەسەر منداڵان:
لێکۆڵینەوەکانی (UNICEF, 2021):گۆڕانکاری لە گەشەی سروشتی منداڵان، کێشە لە فێربوون و پەروەردە، هەستی نائارامی و ناسەقامگیری، کاریگەری لەسەر پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان.

لە لایەنی کلتورییەوە، جەنگ کاریگەری لەسەر بەها کۆمەڵایەتییەکان دەکات. بۆ نموونە، خەڵک زیاتر گرنگی بە مانەوە دەدەن. هەروەها نەریتە کۆمەڵایەتییەکان و پەیوەندییە خێزانییەکان گۆڕانکارییان بەسەردا دێت.
لەپرسی کاریگەری ئابووری و کارکردن:
بەپێی (World Bank Report, 2019):کەمبوونەوەی توانای کارکردن، زیادبوونی ڕێژەی بێکاری، کاریگەری لەسەر داهاتی خێزان، زیادبوونی باری دارایی بەهۆی پێویستی چارەسەری دەروونی.

ڕێکارەکانی چارەسەر بۆ ئەم دۆخە لەسەر ئاستی تاك و پانتای کۆمەڵگای کوردی لە باشووری کوردستان:

لێکۆڵینەوەکانی (Cohen & Mannarino, 2015):
گرنگی چارەسەری دەروونی زوو، بەکارهێنانی تەکنیکی EMDR
چارەسەری گرووپی و خێزانی، پشتگیری کۆمەڵایەتی.

ستراتیجییەکانی خۆگونجاندن:
توێژینەوەکانی (Folkman & Lazarus, 2020):
گرنگی پەرەپێدانی میکانیزمەکانی خۆگونجاندن، ڕۆڵی باوەڕە ئایینی و کەلتوورییەکان، گرنگی پشتگیری خێزان و کۆمەڵگا
پەرەپێدانی تواناکانی تاک.

پێشنیارەکان بۆ چاکسازی:
بەپێی (WHO Guidelines, 2022):
دامەزراندنی سەنتەری تایبەت بۆ چارەسەری دەروونی.
ڕاهێنانی پسپۆڕانی دەروونی، پەرەپێدانی بەرنامەکانی هۆشیاری کۆمەڵگا، دابینکردنی پشتگیری دارایی بۆ قوربانیان. ئەم پرسە چارەسەرییانە هەموویان لە ئاستی جیا جیا و رێژەیی جیا جیادا دەتوانن هاوکاربن بۆ چارەسەری ئەم گرفتە.

سەرچاوەکان:
1-https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8418154/

2-https://psycnet.apa.org/record/2015-30136-000

3-https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28856337/

4-https://www.semanticscholar.org/paper/Association-of-trauma-and-PTSD-symptoms-with-to-and-Bayer-Klasen/36a855621b5fe11860aaf519dcb14ce2b77dc323

5-https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6127768/

6-https://www.semanticscholar.org/paper/The-development-and-maintenance-of-post-traumatic-a-Johnson-Thompson/ea1770e21f771db9785ee22bb1f2ff0032ecc7a6

7-https://journals.sagepub.com/doi/full/10.1177/00812463221076053

8-https://www.unicef.org/eca/stories/protecting-childrens-mental-health-emergency-settings#:~:text=The%20World%20Health%20Organization%20(WHO,likelihood%20of%20mental%20health%20reactions.

9-https://wkc.who.int/our-work/health-emergencies/knowledge-hub/mental-health-psychosocial-support-(mhpss)/mhpss-related-guidelines

لەوێ لە لا شانی ئەو شەقامە
تەباشیر چوارگۆشەی خانە خانەی دەکێشا،
کۆڵان پڕ دەبوو لە تریقەی مناڵان
ژیان لەو پەڕی سادەیی خۆیدا
باوەشی بە خۆشەویستیدا دەکرد.

ئێستا شەقام چۆڵ و
داپۆشراوە بەخۆڵی باڵەخانە رووخاوەکان
وردیلە خەمگینەکان لە پەنجەرەکان دانیشتوون،
چاوەڕێی ئەو باوەشانەن کە دوێنێ لەباوەشیدەکردن.

جۆلانەکانی باخچەی گەڕەک
بێدەنگ دەجووڵێنەوە،
بای خەمبار بێ ترس لە گیزەی گولە و
رمبەی تۆپەکان
پاڵیان پێوە دەنێت.
چیتر زەنگی قوتابخانە کات دیاری ناکات ،
دەنگیان کپ کراوە بە دەنگە تاریکەکان

لە ژێرزەمینە قووڵەکان ،
فریشتەکانی ئەهریمەن لایەلایە دەچڕن،
دایکەکان زەردەخەنەی دڵنیایی
لە دەم و چاویان دەنەخشێنن
ترسەکانیان لە پشت چاوەکانیان دەشارنەوە.

بەڵام دڵی منداڵان
هێشتا خەونی ئاشتی دەبینێ،
ڕۆژانی پڕ لە وزەو راکەراکی ناوکۆڵان
کێکی لەدایکبوون وچاوەشارکێی دۆستانە،
هەموو ئەوانەی کە شەڕ ناتوانێ بیانسڕێتەوە.

هیواکانیان بە قەڵەمی ڕەنگاوڕەنگ دەکێشن،
لەسەر ئەو دیوارانەی
کە برینی شەڕ هەڵدەگرن،
ئازایەتیان وەک گوڵی کێوی
بەهێز دەڕوێت لە درزەکانەوە
کە منداڵی ڕاستی دەکاتەوە.

کاتێک بەیانی دێت، وەک دەبێت بێت،
ئاشتی تۆزی شەقامەکان رادەماڵێ
کات لە زەنگی قوتابخانەکانەوە دەڕژێتە کۆڵانەکان
باخچەی گەڕەک پڕدەبێت لە گەورەو بچووک
لەوێیە پێکەنینی منداڵان بە ئازادی دەڕژێت،
شەڕ دەبێتە چیرۆکێکی کۆن.

شیعری نەوزاد مدحەت (گۆران عەبدوڵڵا)

حکومەتەکانی ئەوروپا هەر لە ئەڵمانیاوە تاکو فەرەنسا ، بریتانیا ، پۆڵۆنیا ، هەنگاریا زۆری تریشیان لە قەیرانێکی سیاسی گەورەدا دەژین و ڕەنگیشی لەسەر بارودۆخی ئابووریشیان داوەتەوە، هەندێکیشیان قەیرانە ئابوورییەکە قەیرانی سیاسیشی بۆ دروست کردوون .
بەڕای من هەردوو قەیرانەکە، هەردوو پرسەکە واتە پرسی سیاسی و پرسی ئابووری تەواوکەری یەکدین و ئەمیان بەویانەوە بەستراوەتەوە و هیچ کام لەم دوو قەیرانە بێ ئەوی دیکەیان زەحمەتە بوونی هەبێت.
دەتوانم بڵێم لەم جارەدا قەیرانە سیاسییەکە قەیرانە ئابوورییەکەی خولقاندوە. ب قسەی من لەسەر قەیرانی ئابووریی تەواوی سیستەمەکە نییە ، بەڵکو ئەو قەیرانە ئابووریەیە کە لەسەر هاووڵاتیان و دانیشتوانیانەو باجەکەی دەدەن، لە کاتێکدا حکومەت یاخود حکومەتی جێگرەوە وەکو خۆی دەمێنتەوە کە دەکرێت کورد وتەنی بڵێین بۆ هاووڵاتیان هەمان تاس و هەمان حەمام دەبێت.

چۆن قەیرانە سیاسییەکە قەیرانە ئابوورییەکەی خوڵقاندوە؟

جەنگی ئۆکرانیا و ڕوسیا لەلایەن ناتۆ و تەواوی وڵاتانی ئەوروپای سەر بە بلۆکی سەرمایەداری غەربی هەروەها زۆرێکیش لە ئابووریناسان و ڕۆشنبیرانی ڕؤژئاوا و کوردیش وا پێشبینییان دەکرد کە لە ماوەیەکی کەمدا ڕوسیا تێدەشکێ و مونافیسەکانی و دوژمنەکانی هەر لەو ماوە کەمەدا ئەوەی کەی دەیانخواست بەدەستیدەهێنن و ئەو کاتەش دەکەونە دابەشکردنی غەنیمەکە.
بەڵام جەرەیانی ڕووداوەکان تەواو تەواو پێچەوانەی خواستی ئەوان کەوتەوە تا ئەو رادەیەی کە لە هەفتەی پێشوودا زێلینسکی سەرۆکی ئۆکرانیا لە ڕاگەیاندنێکیدا ، کە پێدەچێت ئەوە حەلی دۆناڵد ترامپ بێت ، دەریبڕی کە ئامادەیە بە کردنی گەورەترین سازش، ئەویش دەستبەردار بوونی بەشێك لە خاکی ئۆکرانیایە بۆ ڕوسیا بە شێوەیەکی کاتیی. سەبارەت بە بەشە داگیرکراوەکانی تری لە ئایندەدا لە ڕێگەی دیالۆگ و چالاکی دیبلۆماسیانەوە دەستیان دەکەوێتەوە بەڵام بەو مەرجەی کە لە ئێستادا ئەندامێتی ئۆکرانیا لە ناتۆدا قەبوڵ بکرێت.

درێژەدانی ئەم جەنگە نەك هەر درزێکی گەورەی خستە ناو دەوڵەتانی ئەوروپا و کۆمۆنێتی نێو دەوڵەتییەوە، بەڵکو ئەو قەیرانە ئابوورییەی ئێستاشی دروست کرد کە بووە هۆی دەرکردنی وەزیری دارایی ئەڵمانیا لە لایەن چانسڵەی ئەڵمانیاوە ، ئێستاش متمانە سەندنەوە لە میشێڵ بارنیەر (Michel Barnier ) سەرەک وەزیرانی فەرەنسا کە بە 331 دەنگ توانرا ناچاری دەست لە کار کێشانەوەی بکەن. ئەمەش دووەم جارە لە ساڵی 1962وە لە فەرەنسەدا ڕوودەدات لە دوای متمانە سەندنەوە لە حکومەتەکەی جۆرجس کۆمپیدۆ .

چۆن قەیرانە ئابورییەکەی فەرەنسا لەسەر دەستی قەیرانە سیاسسیەکەیدا ڕویدا و بۆچی قەیرانی ئابوورییە؟

دوای ئەوەی بە بڕیاری ئیمانوێڵ ماکرۆن هەڵبژاردنیێکی کتوپڕ لە حوزەیران دا کرا تاکو چی تر بیانویەك لە حوکمڕانییەکەیدا بۆ متمانە پێکردنی لە لایەن فەرەنسییەکان و بەرە و لایەنەکانی دیکەوە نەمێنێتەوە ، لەو هەڵبژاردنەدا هیچ حیزب و لایەنێك ئەوەندە دەنگیان نەهێنا تاکو حکومەت پێكبهێنن. دواتر هەرچۆن بوو میشێڵ بارنیەر کرا بە سەرۆك وەزیران . ئەمە لە کاتێکدا کە ئابوری وڵات بەرەو خراپتر دەڕۆیشت و دەبێت چارەسەرێك بکرێت .
بێ گومان چارەسەر لە لای حکومەتی لیبراڵ و نیولیبراڵ بۆ پڕ کردنەوەی بوجە و نەکردنی قەرزی دیکە تەنها دوو تا سێ چارەسەرە: زیادکردنی باج، کەمکردنەوەی مەسروفات لە خزمەتگوزارییەکانی وەکو بەشی تەندروستی و خوێندن و پارکەکان ، بەشی هاتوچۆ و بەشی خانوو بەرە و دەستە و دایەرەکانی دەوڵەتیی، هەروەها کەمکردنەوەی یاخود بڕینی بیمەکان . هەر هەموو ئەمانەش لەسەر کرێکاران و هەژاران و خەڵکە ئاساییەکە دەکەوێت نەك دەوڵەمەندەکان و چینی باڵادەست .

لەم بارەدا میشێڵ بارنیەر بۆ پڕکەکردنەوەی 60 ملیار یورۆ ، بە پشتی بڕگەی 49.3 لە دەستوری فەرەنسەدا دەتوانێت ئەوانەی سەرەوە بکات بێ ئەوەی بگەڕێتەوە بۆ پەڕلەمان . هاوکاتیش دەستور ماف دەدات بە پەڕلەمان کە ئەگەر ڕازی نەبوون ئەوە دەتوانن متمانە لە سەرەکوەزیران و حکومەتەکەی بسەننەوە. ئەم بڕیارەی سەرەك وەزیران و کاردانەوەی پەڕلەمان بووە هۆی دەستکێشانەوەی خۆی و حەلبوونی حکومەتەکەی.
زۆرێك لە ئابووریناسان و سیاسییەکان قسەیان لەسەر ئەوە کردوە کە لە ئەمساڵدا فەرەنسا سەقامگیر نەبووە. ئێستاش دەڵێن ماوەیەکی دیکەی دەوێت تاکو ئەو سەقامگیرییە خۆی دەسەپێنێت.

باری ئابووری بریتانیا لە فەرەنسە باشتر نییە و ئەمانیش وەکو پێشتر باسم کردوە کە بۆ پڕکردنەوەی ئەو کەلێنەی کە لە موچەدا هەبوو کاتێک کە حیزبی کرێکاران هاتە سەر حوکم هاتن چەند ڕیفۆرمێکیان کرد و بە تەماشن لە ساڵی ئایندەدا زیاتر بکەن. ئەمە جگە لەوەی کە زیاتر لە 3 ملیۆن منداڵ لە هەژاریدا دەژی و نزیکەی 11 ملیۆن کەسیش هەر لە هەژاریدا دەژین کە زۆرێکیان ئییشیش دەکەن، خزمەتگوزارییەکان لە کەمبوونەوەدان و نرخی وزە لە مانگی ئۆکتۆبەرەوە بە ڕێژەی زیاتر لە سەدا 9 سەرکەوتووە. هەڵئاوسانی پارە دابەزی بەڵام لە مانگی ڕابوردووەوە سەرکەوتەوە ، ڕێژی سوو تا ئێستاش هەر زۆر بەرزە کە کارایی خۆی لەسەر وەبەرهێنان و هەژراکردنی زیاتری خەڵك لە دانەوەی سلفەی عەقار و بەرزبوونەوەی کرێ و قەرزی سەیارە و پێویستی ماڵ داناوە . بەڵام لەبەر ئەوە حیزبی حوکمڕان هێشتا لە مانگی هەنگوینیدایە زۆر کەمتر میدیا و نقابە لێی دەخوێنن. هاوکاتیش حکومەت خۆی پابەندی هاوکاری دارایی ئۆکرانیا بە بڕی 3 ملیار پاوەندساڵانە تا ساڵی 2030 کرد.

بار و دۆخی ئابووری پۆلۆنیاش لەمانی دیکە باشتر نییە ئەمە جگە ناڕەزایەتی خەڵکەکەی بە هۆی ئەوەوە. هەروەها هەڵوەشاندنەوەی مافی ژنان لە دەرهێنانی کۆرپەلەدا گرفتێکی سیاسی گەورەیە بۆ دەسەڵات . هەنگاریا ، گەر چی ئەندامی یەکێتی ئەوروپایە، بەڵام سەرۆک وەزیرانی دڵی بۆ روسیا دەسوتێ و نزیکە لە ڕوسیاوە ئەمەش سەریەشەیەکی دیکەیە بۆ یەکێتی ئەوروپا.

ئەم بارودۆخە ئابوری و سیاسییە لە ئەوروپادا لەوە ناکات کە بەرە و باشی بڕوات بە هاتنی ئیدارەی دۆناڵد ترامپ کە لە شەڕی باج و مامەڵەی بازرگانییدایە لە گەڵ تەواوی ئەورپا و چین و کەنەدا و مەکسیکۆ و هەروەها وڵاتانی بریکس(BRICS ) کە 38 کە وڵاتگەرلێکی زۆرن. ترامپ بڕیارە لە یەکەم ڕۆژی حوکمکردنیا لە سەدا 25 گومرگ لەسەر مامەڵەی بازرگانی لەسەر مەکسیکۆ و کەنەدا و وڵاتانی ئەوروپی دابنێت و لەسەر چین بە لە سەدا 10 زیاتر و لەسەر وڵاتانی بریکس لە سەدا 100 تاکو دراوی بریکس جێ بە دۆلار شلۆق نەکات . هەموو ئەمانە هێمای خراپتربوونی ئابووری ئەوروپا و زۆرێک لە وڵاتانی دیکەیە .

لە لایەکی دیکەوە بوونی شەڕی ئیسرائیل لە غەزە و لوبنان و ئێران و ئێستاش کە ئەم بارودۆخە تازەیە لە سوریا خولقاوە و لەوە دەکات کە بەشێکی ڕۆژهەڵاتی ناوینی تێوە بگلێ، ئابووری چەند وڵاتێك تا ڕادەیەك بەرەو داڕمان دەبات و هێشتاش نازانین چی دەبێت .
هەموو ئەمانە قەیرانە ئابوورییەکانی دەوڵەتانی ئەوروپی و هەندێك لە وڵاتانی دیکە قوڵتر دەکاتەوە، ئەم قەیرانەش ئەم حکومەتانە بەرەو قەیرانی سیاسی گەورە دەبات .

زاهیر باهیر
07/12/2024

زاراوەی کـنجکاوی لە زمانی ئینگـلیزیـدا (کریۆرستی) یە. لە عـەرەبیدا (فـضولیە) یە. لە لاتـینیـشـدا (کـریـۆسیتاس ـ کـریـۆسوس) بە واتا (ئارەزووی زانـین، پـرسیارکـردن، ئارەزووی هـەڵـبژاردن، فـێربـوون، کاری لـێهـاتـوویی)، چەنـد واتایەکی کەشی هـەیە.
کنجکاوی یەکێکە لە تایبەتمەنـدییە گرنگەکانی مـرۆڤ، کە دەتـوانێت یارمەتی بدات بۆ گەشەکردن و مانەوە. کنجکاوی رێگایەکە بۆ هاندانی مێشک بۆ فـێربوون. ئارەزووی مـرۆڤە بۆ زانـین و تێگەیـشتن. هـۆکاری سەرەکی پـێشکەوتـن و سەرکەوتنێ مرۆڤە. بەراورد لەگەڵ جـورەکانی تردا، کـنجـکاوی تایبەتـمەنـدییەکی ناوازەوەیە و پاڵـنەرێکە بۆ فـێربوون، کە لە هەموو مرۆڤـێکـدا بوونی هەیە. هەر لەبەر ئەم هـۆکارە، پێویستە راهـێنان لەسەر بنەمای ئەم تابەتمەنـدییە مـرۆییە بکـرێت، بۆ ئەوەی کاریگەرتر بێت.
پێـناسە سەرەتـاییەکان، کـنجـکاوی، بە ئـارەزووی پاڵـنەر بـۆ بەدەستهـێـنانی زانـیاری نـاوبـردوون. دەوتـرێـت ئـەم خـواسـتە پـاڵـنەرە، لە سـۆز و لە ئـارەزووی زانـین و لە تێگەیشتنەوە سەرچاوە دەگرێت. (کاتریـن تـۆمی) دەڵێـت:”بە گـشتی ئەسـتەمە بگەینە پێناسەیـەکی گـشتگـیر بـۆ چەمـکی کـنجـکاوی. بەڵام بە رێکەوتـنی گـشتی، کـنجکاوی ئامـرازێکە بـۆ کـۆکـردنەوەی زانیـاری”. دەرووننـاسانـیـش پـێـیانـوایە، کە کـنجـکاوی تەنهـا بـریتی نیـیە لە تێـرکردنی پێویستیـیەکی دەستبەجێ وەک، برسێتی یان توینـێتی. بەڵکـو سەرچـاوە و پاڵـنـەرێکی ناوخـۆیی هـەیە.
کـنجکاوی لەلای منـداڵان:
منداڵان بە سروشتی کنجکـۆڵـن. بە کنجکاوییەکی رەمەکی بێـسنوور و بە کارامەییەکی زگـماکی لەدایک دەبن. بۆیە گەشەکردنی تواناکانی کـنجکاوی لە منـداڵاندا، شتێک نییە کە لە هـیچەوە دەست پێبکات. هەر لە سەرەتاوە هەوڵـدەدەن لە جـیهانی دەوروبەریان تـێـبگەن. شــتەکانی دەوروبـەریـان دەبـیـنـن و دەسـتـیان لـێـدەدەن و تامـیان دەکـەن و دەپـرسـن: ئەمـە چـییە؟ بـۆچـی؟ چـۆن؟ لە کـوێـوە هـاتـوون؟ چـۆن کـاردەکـەن؟ ئـەی ئاسمان بۆ شینە؟ پـرسیارەکانیان بێشومارن و کۆتاییان نایات. هەنـدێک جار پرسیاری سەیر دەپرسن. ئارەزووی منداڵان لەم پرسیارانەی کە دەیانکەن، فـێربوونی زانیارییە دەربارەی نهـێنییەکانی شتەکانی دەوروبەرەیان. ئەگەر لە تەمەنێکی بچووکدا دەرفەت بە منـداڵەکانتان نەدەن کە کـنجکاوی بن، ناتـوانن زۆر شـت لەم جیهـانەدا بـدۆزنەوە.
توێـژینەوە و لێکـۆڵینەوەیەکی زۆر لەسەر کـنجکاوی لە منـداڵانـدا، لەسەر چەنـدین چـەمکی جـۆراوجـۆر کـراون. کە هـەمـوویان بە دەوری کـنجکاویـدا دەسووڕێـنەوە.
(ویـلـیام جەیـمس) دەڵـێت:”کـنجکاوی پـاڵ بە منـداڵانەوە دەنێـت بەرەوە تازەگـەری، بـەرەو ئـەوەی گەشـاوەیە، زینـدووە، سـەرسـوڕهـێـنەرن”. دەتـوانـرێـت وەک هـەر کارامەییەکی تر، ئـەم لـێهاتـووە سـروشتیە رەمەکـییە، لە منـداڵانـدا بە رەخـسانـدنی هـۆکارەکانی گەشەکردن و پێشکەوتـن بەهـێز بکـرێـت. منداڵان بە سروشتی خۆیان هەوڵی زیادکردنی کنجکاوی خۆیان دەدەن. هەموو ئەزموون کارێکی کۆمەڵایەتی بۆ ئەمە بەکاردەهێنن. منداڵان لە ژیانێکی خێزانی ئارام و ئاسوودەدا زیاتر گەشەدەکەن.

کـنجکاوی شـتێک نییە کە ئێـمە فـێـری منـداڵانی بکەیـن. بەڵکو ئـەوە ئارەزوویەکی ناوەوەی منداڵانە بۆ فـێربوون. کە وایان لێدەکات بەدوای ئەزموونی نۆێـدا بگەڕێـن. کاتێک کە منـداڵان کنجکاوی دەبن، بە تامەزرۆییەوە بەدوای جیهـانی دەوروبەریاندا دەگەڕێن. دەڕوانن و دەپرسن. جیهانی منداڵان پڕە لە شتی نوێ، لە خولیای نوێ، لە تاقـیکردنەوەی نوێ. لە داهـێنان، لە سەرەکـێشی بۆ دۆزینەوە و زانین و تێگەیشتن.
تا کـنجـکاوی منـداڵان زیاتـر بێـت، زیاتـر تاقـیکـردنەوە دەکـەن و زیاتـر فـێردەبـن و وەردەگـرن. تـوێـژینـەوەکان ئـەو راسـتـیـیەشـیان دەرخـسـتـووە، کە پەیـوەنـدیـیەکی فـیـزیـۆلـۆژی لەنێـوان کـنجکاوی و چـێـژ و فـێـربـوونـدا هـەیە.

شارەزایان کنجکاوی بە کلیلی فـێربوون دەزانن. بۆیان دەرکەوتـووە ئەو منـداڵانەی
کە کـنجکاویـن، لە قـوتـابخـانە و لە ژیـانـدا سـەرکەوتـوون. بە زۆری دڵخـۆشـتر و گەشبینتر و جیاوازتـرن لە هـاوڕێ هـاوتەمەنەکانیان. جیاوازتـریشن لەسەر ئاستی پـراکتیکی و ئەکادیمی. بەگشتی کنجکاوی تایبەتمەندییەکی ئەرێنی یە، کە یارمەتی منـداڵان دەدات بۆ گەشەکـردن و فـێربـوون و بەدەستهـێنانی زانست و پێـشکەوتن.
هەرچەنـدە کنجکاوی تایبەتمەنـدییەکی بەسوودە لە منداڵاندا. بەڵام دەبێت کۆنترۆڵ بکـرێـت و بە ئاراستەیەکی دروستـدا، ئاراسـتە بکـرێـت.

هەر منداڵـێک ئارەزووی جیاوازی هـەیە. لەوانەیە زیـاتر لەو بابەتـانەی حەزیـان لـێـیانە زیاتر کـنجکاوی بن. هەوڵـدەدەن زیـاتر دەربـارەی ئارەزووەکانیان بـزانـن. راسـتە کە منـداڵان بە سـروشتی کـنجکـۆڵـن، بەڵام پێـویسـتیـیان بە هـانـدان و بە پـشتگـیری و بە ژیـنگەیەکی رەخـساو هـەیە، بـۆ پـەرەپـێـدانی داهـێـنانەکانیـان.
سوودەکانی کـنجکاوی بۆ منـداڵان:

کنجکاوی لە منداڵاندا چەندین سوود و گرنگی هـەیە. چونکە یەکێک لە لە باوترین تەکنیکەکانی بەرزکردنەوەی داهـێنان کنجکاوییە. سوودەکانی کنجکاوی بۆ منداڵان:
١ـ کاتێک کە منـداڵان کـنجکاودەبـن، کـنجکاوی مێـشکـیان بۆ فـێربوون ئامادەدەکات، مێـشکـیان دەبنـە ئامـرازێکی خـێرا، بۆ کـۆکـردنـەوەی زانیـاری و بە هـانـدەرێک بـۆ دروستکـردنی خولـیای فـێربـوونی بابـەتە دڵخـوازەکانیان.
٢ـ کنجکاوی لە منداڵاندا، یارمەتییان دەدات زیاتر حەزیان لە گەشەکردن و فێربوونی زانیاری نوێ و پرسیارکردن بێت، لە هەموو ئەو شتانەی لە دەوروبەریان دان. زیاتر سەرنـج بـدەن و چاودێـری رووداو و گـۆڕانکارییەکانی جـیهـانی دەوروبەریان بکەن.
٣ـ کنجکاوی بەشێکی گرنگە لە پرۆسەی گەشەکردنی دەروونی منداڵان، بۆیە پێویستە ژینگەیەکی لەباریـان بۆ بـڕەخـسێـنن بۆ وەرگـرتنی زانیـاری لە جیهـانی دەوروبەریان.
٤ـ کـنجکاوی رۆڵـێکی گەورەی لە چـۆنییەتی گەشەکـردنی کەسایەتیی منـداڵان هـەیە، ئەگەر بێتو بە باشی رێنمایی بکرێن و بە دروستی ئاراستە بکرێن. ژیانی منداڵەکانتان بە تـەواوی دەگـۆڕێـت.
٥ـ کنجکاوی بەشدارە لە چالاکردنی (هـیپۆکامپوس) کە بەشێکە لە ناوندەکانی مێشک. هـیـپۆکامپـوس پێویستیـیەکی بەسـوودە، بـۆ دروستکـردن و بەهـێزکـردنی یادەوەرییـە مـاوەکـورتەکان و مـاوە درێـژەکـان.
٦ـ کنجکاوی هـۆکارێکە هـانی منداڵان دەدات. کە ئارەزووی فـێربـوونی شتە نوێیەکان بکەن، لە رێگەی تاقـیکردنەوەوە. منداڵانی کـنجکاوی بەزۆری گەشـبین و دڵخـۆش و هـیواخـوازن و جیـاوازن، لەگـەڵ منـداڵانی هـاوتەمەنیانـدا.
٧ـ بە پشتبەستن بە توێژینەوەکان، کە لەلایەن کۆمەڵەی زانستی دەروونییەوە، ئەنجام دراون، کنجکاوی رۆڵێکی گرنگ لە ئاستی خوێندنی منداڵان دەگێڕێت. منداڵان کنجکۆڵ بەزۆری لە قـوتابخانەکانـدا، ئاستی ئەکادیمیان، لە منـداڵانی هـاوپـۆلەکانیان بەرزتـرە.
٨ـ کـنجکاوی لە منـداڵانـدا، دەتـوانێـت رۆڵـێکی زۆر گـرنگ بگـێڕێت لە باشترکـردنی پەیـوەنـدییەکانی منـداڵان. فـێردەبـن کە چـۆن سـنوور بـۆ پەیـوەنـدییەکانیـان دابـنـێن.
٩ـ کـنجکاوی وا لە منـداڵان دەکـات، کە بتـوانـن کـێشەکـانی خۆیـان چـارەسەربکەن. بـشتـوانـن لە داهـاتـوودا رووبـەڕووی ئاستەگـیـیەکانی رێـگەی ژیـانیـان بـبنـەوە.
١٠ـ کـنجکاوی یارمەتیی منـداڵان دەدات، کە بێـزارنەبـن و دان بە شـکـستیدا نەنـێن و چەند جارێک هەوڵبدەدەن بۆ بەدەستهێنانی سەرکەوتن. بۆ نموونە (تۆماس ئەدیسۆن) ی داهـێنەری کارەبا. منداڵـێکی کنجکۆڵی زۆر پرسیارکەر بوو. بۆ داهـێنانی کارەبا، لە (٩٩٩) تاقـیکردنەوەدا سەرنەکەوت. بەڵام ئەدیسۆن بێـزار نەبوو و وازی نەهـێـنا، تا لە تاقیکردنەوەی (١٠٠٠) رەمیندا سەرکەوت و کارەبای داهـێنا. هەروەها نووسەر و شانۆکاری جیهـانی (شکسپـیر) دەڵـێت:”تا لاپەڕەیەکـم نووسی.. هـەزار پەڕەم دڕی”.
١١ـ منداڵانی کـنجکاوی، هەردەم شـتێک لە ئەنـدێـشە و مێشکیان دایە، بۆ داهـێنان و زانـین و دۆزینەوە، یا بـۆ تاقـیکـردنەوە و سەلـمانـدن.
١٢ـ کـنجکاوی، داهـێنان، لێهـاتـوویی چارەسەرکـردنی کـێشەکان، سێ تایبەتمەنـدیی گرنگن، کە فـێربـوونییان، تەواوی ژیانی منـداڵەکانتان مسۆگەر دەکەن و دەبنە هـۆی داهـێنان و داڕشـتـنی بیـرۆکەی نـوێ و پـلانـدانـان لە دواتـردا.
١٣ـ منداڵانی کنجکاوی، هەردەم حەزدەکەن خۆیان ببنە پێشەوە و لەبەردەم هاوڕیانی هـاوپۆلەکانیان و مامۆستاکانیان، تواناکانی خۆیان بسەلمێنن. زیاتر لە قوتابییەکانی تر دەستیان بەرزدەکەنەوە، زیاتر دەپرسن. حەزدەکەن زیاتر خۆیان خۆشەویسـت بکەن.
١٤ـ کـنجکاوی، ئازایـەتییەکی وێژەیی زیـاتـر بە منـداڵان دەبەخـشـێـت. بەبێ تـرس و بێ شەرمکردن، بە زارەکی لەبەردەم کەسانی تردا، گوزارشت لە ناخی خۆیان دەکەن.
چـۆن پـەرە بە کـنجکاوی منـداڵەکانتان دەدەن:

دایکان و باوکان و مامۆستایانی خۆشـەویست، دوای ئەوەی کە سوود و گرنگییەکانی کـنجکاویتـان زانی، بـۆ ورووژانـدنی بیـرکـردنەوە و بـۆ پـەرەپێـدان بە کـنجـکاوی لە منـداڵەکانتان و لە قـوتابییەکانتانـدا، گەلـێک هـۆکـار و رێـگا هـەیە کە بـیانگـرنەبـەر:
١ـ هانـدانی منداڵان بۆ پرسیارکردن: هەرچەندە ئەو پرسیارانەی منداڵەکانتان دەیانکەن بێـشومـارن و رەنگە بێـزارکەریـشـبـن. پـرسیارگەلـێکی سـەیـر و سەرسـوورهـێنەرتان لێبکەن. لەوانـەیە وەڵامـدانەوەیان قـورسبـێـت، یان وەڵامی دەسـتبەجـێی هـەنـدێـک لە پرسیارەکانیان نەزانـن. وەک: ئێـمە لە کـوێـوە هاتـوویـن؟ بۆ خەڵکی دەمـرن؟ خـوا لە کـوێـیە؟ بـۆ چـیای هـەڵگـورد ئەوەنـدە بـەرزە؟ بـۆچی…؟چـۆن…؟ بـۆچـی… بـۆ..؟ بە دەیان پرسیاری لەم جـۆرانە. بەداخەوە کە هـەنـدێک لە دایکان و باوکانی نابـەڵـەد، لە منداڵەکانیان تـووڕە دەبن و بە: چەنبـاز، هەڵـەوەڕ، خۆهەڵـقـورتین، زۆربـڵێ، بێشەرم ناویان دەبەن. بەڵام لە راسـتیدا زۆر پـرسیاکـردنی منـداڵان، نیشانـەی زیـرەکـیـیانە. بە دوای وەڵامی دروسـتی پـرسـیارەکـانیانـدا دەگـەڕێـن، دەیـانـەوێـت ئـەوەی نایـزانـن، لە رێـگەی وەڵامی راستەوە بیـانزانـن. بۆیـە هـانـدانی منـداڵەکانتـان بۆ پـرسـیارکـردن بە ئـازادی، گەشـە بە کـنجکاوییان دەکـات. ئیـلهـام بەخـشیش دەبـن بـۆ ئـەوەی درێـژە بە فیربوون و بە زانین و بە دۆزینەوە و بە وەرگرتن و بە داهـێنان بدەن. بۆیە کنجکاوی تایبـەتـمەنـدیـیەکی ئەرێـنی و خـوازراوە لـە منـداڵانـدا. هـەرگـیز نابێـت وەڵامـدانـەوەی پـرسیارەکانی منـداڵـەکانتان پـشتگـۆێ بخـەن، یان بە هـەڵە وەڵامیان بـدەنەوە. چونکە کاردانەوەی خـراپیان لەسەر دەروونی منـداڵەکانتان دەبێـت. وا تێدەگەن کە بەهەنـدیان نازانـن و شایەنی رێـزگرتن نین. ئەوان وا دەزانن کە ئێوەی دایکان و باوکان، هەموو شـتێک دەزانـن و وەڵامی هـەمـوو پـرسیارێکتان لەلایـە. پێـویستە بە نـەرم و نیانی و میهـرەبـانی و زەردەخـەنە و سـنگـفـراوانیـیەوە، گـوێ لە پـرسـیارەکانی منـداڵـەکانتان بگـرن و پـردێکی خۆشـەویـستی و رێـز لە نیـوانتـانـدا هـەبـێـت.
٢ـ چالاکـییەکانی رۆژانە: ناوبـەناو گـۆڕانکاری لە رۆتـینی رۆژانەی منـداڵان بکەن و سوپـرایـزە ئەرێنییەکان پێویستن، دەتـوانن ئارەزووی کنجکاوی منداڵان باشتر بکەن. کاریگەرییەکی زۆر لەسەریان دروستبکەن. چونکە رووڕبەرووی شتی نوێ دەبنەوە.
هەوڵی گۆڕانکاری و تازەگەری ناوازەیی دەدەن. هەستی کنجکاوی منداڵان و شێوازی دەرکەوتنیان و جـۆری پرسیارەکانیان، بەپێ قـۆنـاغـەکانی تەمـەنی منـداڵان دەگۆڕێت.
٣ـ زۆر خوێنـدنەوەی پەرتـووک: هـەر لە منـداڵـییەوە، منـداڵەکانتان بکەن بە هـاوڕێی پەرتـووک و گـۆڤارەکانی منـداڵان، تا خـوو بـە خـوێـنـدنەوەوە بگـرن. چـونکە وەڵامی بەشـێک لەو پرسـیارانەی لە ئەنـدێـشەیـان دان. لە رێـگەی خـوێنـدنەوەوە بەدەستـیان دەهـێنن. چـیرۆکی خۆشییان بۆ بخوێـننەوە و دەربارەی چـیرۆکەکە پرسیاریان لێبکەن.
٤ـ پێویستە ئێوەی دایکان و باوکان لە کنجکاویدا، ببن بە پێشەنگ و بە سەرمەشق بۆ منـداڵـەکانتان: تا چاو لە ئێـوە بکەن و بە دووای زانیـاری و بیرۆکەی نوێـدا بگەڕێـن.
٥ـ منـداڵەکانتان بەرن بۆ سەیران و بۆ گەشـتی سروشت: بیان بەن بۆ مۆزەخانەکان و بۆ پەرتووکخانە گشتییەکان و بۆ پێشانگاکانی وێنە و بۆ کۆڕی ئەدەبی و رۆشـنبیری و بـۆ بـینـیـنی فـیـلمی سـینەمـایی تایبـەت بە منـداڵان و بـۆ بیـنـیـنی شـانـۆی منـداڵان. بە تایبەتی منـداڵان لە سـروشـتەوە زۆر کارامەیی فـێردەبـن و کـنجاویتردەبـن، کۆمەڵـێک بیرۆکە و پرسیار نوێیان و داهـێنانیان لا دروست دەبن. زانیاری زیاتر بەدەستدەهـێـنن. دەربارەی ئەو شتانەی کە دەیانبینن، پرسیاریان لێبکەن و گوێ لە وەڵامەکانیان بگرن.
٦ـ هەرچەندە زۆرێک لەو شتانەی کە منداڵان حەزیان لێدەکەن، یان دەیانەوێت تاقـییان بکەنەوە، مەترسـیدارن بۆیـان: بەڵام نابێت سەرکوت و دەمکوتی منداڵەکانتان بکەن و بیانتـرسـێنـن بە: نـەکەن، وا مەکەن، دەستیان لـێمەدەن، تاقـییان مەکەنەوە، رامەکەن، قـسەمـەکەن، سەرکـوێـریان بکەن و هـەمـوو شـتێک لـێـیان بـکەن بە بـڤـەیە،. بەڵکو باشتر وایە هـەوڵـبدەن ژینگەیەکی فـێربوونی گونجاو و هـانـدەریان بۆ بـڕەخـسێنن. با خۆیان تاقـیبکەنەوە. راستی و هەڵەکانی خۆیان بـزانـن، پەنـد و وانە لە سەرکەوتـن و لە شکستییەکانیان وەربگـرن. مەبەستیشمان ئەوە نییە، لەژێر چاودێری و کۆنترۆڵـدا نەبـن. لە کاری ملهـوڕی و سەرەکـێشیی لە توانابەدەر و مەترسیدار دوورنەخرێنەوە.

بۆ هـانـدان و پشتگـیریی کنجکاوی لە منـداڵەکانتانـدا، دەبێـت کاتیان بۆ دیاری بکەن و بابەتی هەمەجۆرە و هەمەڕەنگەی یاریکردنینان بۆ دابین بکەن لەگەڵیاندا یاری بکەن. بۆ گەشەکردنی ئەنـدێشە و بیـرکردنەوەیان. بـواری پرسیار و وەڵامیان بۆ بـڕەخـسێنن.
٧ـ دابینکردنی ئامرازە مۆدێـرنە گونجاوەکان بۆ منداڵەکانتان: بتانەوێت یان نەتانەوێت، ئەم ئامرازانە، وەک: ئینتەرنێـت و ئایپـاد و ئەپـڵـیکەیـشنەکان. بـوونەتە پێویستیی ئەم سەردەمە. کە هـۆکارێکن بۆ گەشەکردنی کنجکاوی لە منداڵانـدا. کاریگەرییان هـەیە و سـوود بە منـداڵەکانتـان دەبـەخـشن، لەسـەر خـۆیـان فـێریان دەبـن کە چـۆن بەکاریـان بهـێـنن. بە دوای وەڵامی پـرسیارەکانیان و بە دوای شتی نـوێـدا دەگەڕێـن بێجگە لەو هـۆکار و رێگایانە، بۆ پەروەردەکردنی دروستی کـنجکاوی لە منداڵاندا، گەلێک هـۆکار و رێگەی تـر هـەن، کە هـانـدەر و یارمەتیـدەرن بۆ زیـاتر گەشـەکـردن و پەرەپـێـدانی کـنجکاوی و گەشبینی و هـیواخوازی لە منداڵەکانتانـدا. کە کاردانەوەیان لەسەر ژیانی ئەمـڕۆ و لە داهـاتـوویانـدا هـەیە و دەبێـت. پێـدەچـێـت کە کـنجـکاوی بە تـێپەڕبـوونی کات، کـاڵ بـێـتەوە یا کەمـتر بێـتەوە، فـێربـوونی فەرمی جـێگەی دەگـرێـتەوە.
ئەم نووسینەی ئـێـمە، دەربارەی کنجکاوی لە منـداڵاندا، بە مەبەستی زانیاری و سوود وەرگرتنە. جێگەی راوێـژکردن لەگەڵ پـزیشکی دەروونناسی منـداڵان ناگرێتەوە. ئەگەر لەم بارەیەوە لە مامەڵەکردن لەگەڵ کنجکاوی منـداڵەکانتاندا، تووشی کـێشەیەک بوون، بێ شەرمکـردن دروسترە، راوێـژ بە پـزیشکێکی پسپۆری دەروونناسی منـداڵان بکەن.

(*) بۆ نووسینی ئەم بابەتە سوودم لە چەندین سایتی ئینگلیزی و عەرەبی وەرگرتووە.
رەزا شـوان
نەرویــج: ٢٠٢٤

ـــ ـــ

بە هەوڵ و کار و خەباتی هەموو لایەک ،
توانیمان حوکمەتی کار بەڕێکەر
بگۆڕین بە حوکمەتێکی کەربەڕێکەر ..

٭ ٭ ٭

کاتێ مافی کوردێک ئەخۆی ،
خۆی شل ئەکا ،
لەبەر ئەوەی مافێکی تریشی بخۆی ..!

٭ ٭ ٭

گوێی لێ بگریت ،
بە هیچ شتێ ڕازی نییە ..
گوێی بۆ ببڕیت ،
بە هەموو شتێ ڕازییە ..

٭ ٭ ٭

بە هەوڵی دەسەڵاتی کورد و ..
بە بێ دەنگیی موچەخۆرانی لاتی کورد ،
کورد داهێنانێکی تری بۆ دەرهێنا
یان دەرهێنانێکی تری بۆ داهێنا :
مانگی 67 ڕۆژیی بوو .. تۆزێکی تریش شلی کەن ،
ئەیگەیەنینە 90 ڕۆژ ..
دڵنیام دوای نەوەد ڕۆژیش ، شلکردنتان هەر پێ ماوە ..
شلکردنتان بۆ دوای سەد ڕۆژیش داناوە ..!

٭ ٭ ٭

کورد ،
تاکە بوونەوەرێکە
لە مێژووی عیلمی حەیوانا ،
دڵی پڕ پڕە لە برین ..
ژیانی پڕ پڕە لە وەڕین ..
حەوشەکەی پڕ پڕە لە دز ..
کۆیلە و بەشخوراو و سەرکز ،
کەچی هەر دەم ئەکاتەوە ،
ڕێک بە قاقا پێ ئەکەنێ ..
ئەمە پێکەنینە ڕۆڵە یان پێداکەندنە ، ڕۆڵە ؟
ئەمە بێ حەیاییە، ڕۆڵە ،
یان عەقڵ دۆڕانە ، ڕۆڵە؟
ئەم هەموو نوکتەیە
لەکوێوەیه ..
چۆن ئەبارێ ؟
ئەمە نوکتەیە یان چڵمە شۆڕ بۆتەوە ، هەموو جارێ؟
یان میزە بە ڕێی قاچاخا ،
لە سەرەوە دێتە خوارێ ؟

٭ ٭ ٭
کاتێ بێگانەیەک
تۆپ و درۆن هەڵئەسێنێ
شار و دێی کورد ئەسوتێنێ ..
کورد لە پڕا ،
هەڵمەت بۆ بێگانە دێنێ ..
بۆ شەڕ نا ..
بۆ گەشت و گوزار ..
لە پایتەختی داگیرکەرەکەی ،
خەرج ئەکا ،
ساڵانە ملیاران دۆلار ..

٭ ٭ ٭

کورد پاڵەوانە بۆ شەڕی ،
کورد فەوتاندن ..
تاکە مەرجی کورد لە شەڕا ،
ئەوەیە بەرامبەر کورد بێ ..!

٭ ٭ ٭

کورد تەنها یەک کات گەرم ئەبێ و
دین و ئیمانی نامێنێ و
لە پڕ دەست ئەکا بە گریان ،
کە میکرۆفۆنی کەناڵێ ،
یەخەی ئەگرێ ..
تەنها ئەو کاتە، خەبەری ئەبێتەوە و
تێئەگا لە هەر چوارلاوە ،
خستوویانەتە ناو دەمی ،
ئەوەی پیسە یان پێڵاوە ..
ئەگەر شەش ملیۆن میکرۆفۆن ،
لە هەمان کاتا ، بخرێنە بەردەمی
تاک بە تاکی کورد ،
ڕێی تێ دەچێ بۆ چرکەیەک بتوانن لەسەر بە بابەتێ کۆبنەوە
یەکبوونیان پەرە پێ بدەن ..
تڕێ به کۆمەڵ لێبدەن ..

٭ ٭ ٭

لە خوای میهرەبان بە زیاد بێ ،
بە هەوڵی هەموو کوردەکان ،
جارێکی تر
هەرچی کوردە درا بە گان ..
توانیمان ووشەی دەسەڵات ،
بگۆڕین بۆ لات و مەنات ..
توانیمان ووشەی فەرمانبەر ،
بکەین بە دەنگدەر ..
بە هاندەر ..یان بە تاودەر ..
توانیمان وشەی جەماوەر ،
پڕکەین لە ئاو
بە بێ ئاگر ..
هەتا ئەبن بە سەماوەر ..

٭ ٭ ٭
کورد کە ئەبێ بە فەیلەسوف ،
ئینجا دەمی جڕت ئەگرێت و
بە لغاوەیا دێتە خوار ،
کەفاو و لینجاوی جنێو ..
کورد کە ئەگاتە دکتۆرا ،
ئینجا ڕوخساری ئەگۆڕێ و
ئەبێ بە دێو ..
تێ ناگەم لەم چاو و ڕاوە ..
بەڵام دڵنیام لە گڵ نا ،
کورد لە گو دروستکراوە ..

لە مێژووی گیانەوەرزانی و
تەنانەت ڕووەکزانیشا ،
هیچ بۆق و
بەڕوویەک نییە ،
نان و ئاو و ڕوناکی نەبێ و
نەیشمرێ ..
وشک نەبێ و
بۆ خۆی بژی ..
کەچی بۆ گیرفانی دوو باند ،
کردبێتی و بیکا چەندین شەڕی گەرمی براکوژیی ..
ئەوە کوردە ..
ئەوە کوردە .. ئەو کورد ..
حەیای نییە ،
مەڵێن بۆچی حەیات برد ..

تیشکی چاوت
تەلیسمی هەناوی من بوو
بەدەم شنەی باوە فڕی
چوون کلوە بەفر
دەهاتە خوار
لەسەر لوتکە هەڵدەپەڕی
چەندین شەوان
سروشتی کردە گوڵە لۆکە
هەتا دەهات
سەر زەمینی خڕ داپۆشی
زاری سەرما نەهاتە گۆ
گەرمیی عەشقمان
بەسەر لاشەی چیایەکەوە
وێنەکێشی ڕووگەی خاک بوو
نەمانی ترس
بەرۆکی تاریکی گرت و
گوڵە ئەستێرەی شەوانە
کەم کەم نەوی
لەهەور دابڕا بۆ زەوی
گریەی چرۆ
لەژێر کڵاوی دڵۆپەدا
خزا لەپاڵ بەردی سوورا
جۆگەلەی جۆش
هاتە بزوان
باڵندەی تەزیوی دوان
هەڵچوونەوەی کانیلەکان
بەفری دەمیان
نەخشەیەک بوو بۆ نیشتمان
گازندەی برووسکەی ئاسمان
دەنگی تاسا
لەگەواڵەی پرچی هەورا
دیمەنەکان چەتری ڕووناکیان هەڵکرد
لێزمەی باران
لەگەرووی بادا وشکی کرد
توانای بەفر لەباڕەشا
تەرمی خۆری لە باوەشدا
ساتە چرپەی ئێواران بوو
تەلبەندی بازگەی ژوان بوو
هەنسکە ماچی داباران
تیشکە بای سروشت داگیرسا
پەری دەریا
لەلانکەی ئاودا ڕووت قووت
لەخەوی بێداری هەڵسا

ستار ئەحمەد