(لۆدفیگ جۆزێف یۆهان فیتگنشتاین 1889-1951) فەیلەسوفى نەمساوى هەڵگرى رەگەزنامەى بریتانى، جولەكە ئایین، بە یەكێك لە گەورەترین فەیلەسوفانى سەدەى بیستەم دەژمێردرێت، نووسینەكانى لەنێوان هەردوو جەنگى جیهانیدا شۆڕشێكى گەورەى لە فەلسەفە و فەلسەفەى زماندا نایەوە، لە بوێریدا بە سوكرات ناس دەكرێت. سەرەڕاى شێوازە ئاڵۆزە نیتشەوییەكەى توانى بیركردنەوەى فەلسەفیانە و رێگاى مامەڵەكردن لەگەڵ مەسەلە فیكرییەكان بگۆڕێت، چونكە لاى ئەو ئەركى فەلسەفە نییە جیهان بگۆڕێت، یان راڤەى بكاتەوە، بەڵكو ئەركى فەلسەفە ئەوەیە (شت)ەكان وەك خۆى بە روونی ببینێت و رۆشنایى بخاتە سەر بیركردنەوە. ئەو بیركردنەوە (راسل)ییە، پێماندەڵێت فەلسەفە دیاریكردنى ئەوەیە كە دیارى دەكرێت و ناتوانرێ‌ بگوترێت‌. كەواتە ئەركى فەلسەفە بەرهەمهێنانى (دۆزە) فەلسەفییەكان نییە، بەڵكو روونكردنەوەیانە لە رووی زمانەوە.

(تراكتاتۆس)
پەیوەندی زمان و جیهان
لە كتێبی (تراكتاتۆس- پەیامى لۆژیكى- فەلسەفى) ئامانجی فیتگنشتاین دیاریكردنی پەیوەندی زمان و جیهانە. واتە چۆن دەكرێ بە شێوەیەكی ورد و لۆژیكی لە رێگای وێنەكێشراوەكانی جیهانەوە گوزارشت لە وێنە شیمانییەكانی زمان بكرێت. فیتگنشتاین دەیەوێ‌ شیكارى چەمكەكانى (جیهان) و (زمان) بكات، جیهان بە نسبەت فیتگنشتاین دنیاى واقیعى یان بوونى دەرەكىیە، بۆیە سەرەتا لە شیكردنەوەى جیهانەوە دەستپێدەكات، چونكە پێیوایە بە شێوەیەكى لۆژیكى جیهان پێش زمان دەكەوێت. بەڵام دواتر لە زمانەوە شتە ئاوێتەكان شیدەكاتەوە و بەرەوە رەگەز و بنەما سەرەتاییەكانیان دەباتەوە و زمان بە سەرجەمى دەستەواژەكانییەوە دیارى دەكات. پێیوایە ئەوەى لە زماندا گوزارشت لە خۆى دەكات، ناشێ‌ ئێمە لەمیانى زماندا گوزارشتى لێبكەین، بەس دەتوانین بیخەینە روو! بۆ نموونە (ئاسمان ساماڵە) (زەوى بە دەورى خۆردا دەسوڕێتەوە) هەر یەكەیان وێنەن بۆ راستییەكی دیارى كراو: یەكەمیان، وێنەى دۆخێكى تایبەتى كەش و هەوا دەكێشێ‌. دووەمیان، وێنەى راستییەكی گەردوونییە. واتە زمان پەیوەندى وێنەیە بە نیگارەوە، یان زمان پەیوەندی وێنەی زمانەوانییە بە نیگارەكێشراوەكانی جیهانەوە، یان دەرەكییەوە.. وێنەكان بیرۆكەن و لە زماندا خۆیان دەنوێنن، وێنەبۆكێشراوەكان دەرەكیین و لە جیهانەوەن. هەر لێرەشەوە دەگەینە ئەوەى كە بیرۆكە و هزر هیچ نین، جگە لە دەستەواژەى زمانی پڕ واتا نەبێت.
بەڵام (لۆژیك) بنەماى فەلسەفەیە، لۆژیك زمانمان بە شێوەیەك دادەڕێژێت، كە شیاوى گوتن بێت، بەو مانایەش ئێمە و دۆزەكان دەكەوینە دەرەوەى زمان و دەرەوەى نیگارەكێشراوەكانی جیهانەوە.. لۆژیك وەك پێویست لە دۆزەكان، یان بە گشتى لە زماندا رەنگدەداتەوە، هەموو ئەوەى لە زمانیش رەنگدەداتەوە، ناشێ‌ زمان نوێنەرایەتیان بكات.

وێنە و نیگارەكێشراوەكان
(زمان و جیهان)
زمان وەك وێنەی شیمانەیی، راستی وێنەكێشراوەكانی جیهان دەگەیەنێت، رستەكان رەنگدانەوەی راستییەكانن، رستە وەك وێنەیەك وایە، كە بەشەكانی بەشێوەیەكی رێكوپێك بەیەكەوە گرێدراو بێت، وەك چۆن لە واقیعدا شتەكان بە بەیەكەوە گرێ دراون، كەواتە زمان لە واقیع دەچێت. رستەكان دەشێ راست بن، یان درۆ، بەپێی ئەوەی كە لەگەڵ واقیع دەگونجێن. راستى پەیوەندى وێنەیە بە وێنەكێشراوەكانەوە، ئێمە بۆ خۆمان وێنەى فاكتەكان دەكێشین (ئاسمان ساماڵە) (زەوى بە دەورى خۆردا دەسوڕێتەوە) (خەڵكانێك بە جیهاندا گوزەر دەكەن) هەر یەكەیان وێنەن بۆ فاكتێكى دیارى كراو، بەڵام بونیادى وێنەكێشراوەكانی جیهان ئەو رێگایەیە كە رەگەزەكانى وێنەی كێشراو بەیەكەوە دەبەستێتەوە.
كەواتە زمان، جیهان لە دۆزی پۆزەتیف و نێگەتیف پێكهاتووە، دۆزە پۆزەتیفەكان وێنەى دنیاى كردەیى دەكێشن، بەڵام دۆزە نێگەتیفەكان وێنەى واقیعێك دەكێشن كە شیاوى بوونە، بەو مانایەش دەكەوینە نێوان بوون و نەبوون. كەواتە جیاوازى نێوان وێنە و وێنەی كێشراو ئەوەیە كە وێنەكێشراوەكان هەبوونن بە كردە، بەڵام وێنە شیانى هەبوونە بە كردە. بە مانایەكی دیكە جیهان بە كردە هەبوونە و زمان بە كردە شیانی هەبوونە.

ئەوەی جیهان دەرنەخات، دەبێ وسبەی لێبكرێت
لەو دەستەواژەیەی سەرەوەدا كورتەیەك لە هەڵوێستی فیتگنشتاین لە بارەی پرسە میتافیزیك و ئایینییەكان دەبینرێت، نواندنی ئەو كورتە هەڵوێستە دەكەوێتە دەرەوەی وێنەگرتنی راستییەكانەوە، راستى (فاكتى) دۆزەكانى زمانیش لەسەر راستى (فاكتەكانى) جیهان وەستاوە. بەو مانایەش ئەگەر فاكتێك بۆ حوكمدان لە ئارادا نەبوو، ئیتر دەكەوینە باری نە راستی و نە هەڵەیی.. (وەك میتافیزیك) نە راستی و نە هەڵەیی تەنها بوونێكى زمانەوانی هەیە و وێنەى هیچ فاكتێك نانوێنێت، واتە هیچ پردێك بە واقیعی نابەستێتەوە. ئەوەش ئەو قسەیەمان بیر دەخاتەوە كە ئەوەى خۆى دەردەخات و فاكت دەرناخات، ناتوانرێت بگوترێت، ئەوەیشى ناگوترێت پێویستە بێدەنگى لێبكرێت.
كتێبی تراكتاتۆس لەسەر بنەمای ئەو بیركردنەوەی سەرەوە، مشتومڕی میتافیزیكی رەتدەكاتەوە و جەخت لە پەیوەندی زمان و جیهان دەكات. لێرەوە تەنیا تیۆرى وێنەكێشراوەكانی جیهان بەرز دەكاتەوە و وسبە لە فاكتە گوتراوەكانى زمان دەكات. هەموو ئەوەى كە ناشێ‌ بیرى لێبكەینەوە، ئەوەى كە ناتوانرێت گوزارشتى لێبكرێت، ئەوەی كە وسبەى لێدەكەین، میتافیزیكایە، بەو مانایەش تراكتاتۆس كتێبێكە لەسەر میتافیزیكا.

(پاش تراكتاتۆس)
لە رووی فەلسەفییەوە هەر دۆزێك، ئەزموون یان لۆژیك تێپەڕێنێ، بێ مانا دەكەوێتەوە. ئەگەرچى فیتگنشتاین سەرەتا لە زمانەوە دەستپێناكات، بەڵام شیكردنەوەكانى زمانەوانییە، ئیتر لە پاش كتێبی تراكتاتۆس بیرۆكەی یارییە زمانییەكانی پێش دەخات، بەڵام نەك وەك ئەوەی زمان وێنەیەكی جێگیری جیهان بێت، بەڵكو وەك ئەوەی زمان یارییەكی كراوەبێ لەگەڵ جیهان… وەك ئەوەی یارییەكی كراوەبێ بەسەر ئایین… ئەو دنیابینییە كۆمەڵێ راڤەكردنی جۆراوجۆری بە رووی جیهان و ئایین و ئەزموونی رۆحی لێكەوتەوە.. راڤەكردنی جۆراوجۆر چونكە هەموو چالاكییە مرۆییەكان یاسای زمانەوانی جۆراوجۆری خۆیان هەیە.. كەواتە مانا لە زماندا پشت بە چۆنێتی بەكارهێنانەوە دەبەستێت و دەكەوێتە چوارچێوەی گەمەی زمانەوانییەوە، نەك چۆنێتی جێبەجێكردنی بەسەر جیهاندا، هەر لەو راستییەوە زمان لە یارى نزیك دەبێتەوە، بۆیە فیتگنشتاین هەرگیز لەگەڵ جێگیربوونی مانا نەبووە، پێیوابوو وشە هەڵگری مانای چەسپاو نییە. وشە مانا لەخۆ ناگرێ‌، بەڵكو ئەوە ئێمەین پڕ ماناى دەكەین، وەك چۆن بیرۆكەی بوونی تاكە زمانێكی لۆژیكی یان ئایدیالی بۆ نوێنەراتیكردنی راستییەكان، رەتدەكاتەوە. لەوێشەوە زمانی سادەی بۆ فەلسەفە پەسەند دەكات، بەو مانایەش رووكردنە لۆژیك واتە رووكردنە روونی زمان، هەر لەوێشەوە لە راستى تێگەیشتن لە لۆژیكى زمانەوە رێگای بۆ زۆر لە كێشە فەلسەفییەكان دەدۆزێتەوە.. كەواتە فەلسەفە تیۆر بونیاد نانێت، بەڵكو گوزارشت لە كاركردنی زمان بە شێوەیەكی روون دەكات.

فەلسەفە حاڵینەبوونە لە لۆژیكى زمان
تراكتاتۆس تا ئەو پەڕى ئەنتى ئەفلاتوون و ئەنتى فەلسەفەیە. دەستەواژەی فەلسەفە حاڵینەبوونە لە لۆژیكی زمان، خودی زمان بۆ كۆمەڵێك دۆز شیدەكاتەوە، بە دواى ئەو دۆز و نۆرم و راستیانەدا دەگەڕێت، كە پەیوەندییان بە فیكر و واقیع و لۆژیك هەیە. دوای تراكتاتۆس لاى فیتگنشتاین زمان فیكرە، هیچ زمانێك بێ‌ فیكر بوونى نییە، بەڵام لە بیرمان نەچێت فیكر بەرهەمى ئازادییە، چونكە خەیاڵ رابەرایەتى دەكات! كاتێك فیتگنشتاین پێیوایە زمان فیكرەكانمان بەرجەستە دەكات، ئەوە بەو مانایەیە، كە زمان ئازادییمان دەنوێنێ‌.
فیتگنشتاین لە قۆناغی تراكتاتۆسدا جەختی لە پەیوەندی زمان و جیهان دەكردەوە، بەڵام لە قۆناغی پاش تراكتاتۆس جەخت لە خودی زمان دەكاتەوە، وەك دیاردەیەكی كۆمەڵایەتی، كە پشت بە بەكارهێنانە جیاوازەكان دەبەستێت، هەر بەو مانایەش بیرۆكەی عەقڵ و ئاگایی سەربەخۆ دەخاتە دەرەوەی زمانەوە. لە كتێبى (لێكۆڵینەوە فەلسەفییەكان)دا دەڵێت: زمان قسان دەكات و خۆى رۆناك دەكاتەوە، یان ئازادى خۆى دەخاتە روو، ئەوە ئێمە نین ئەو ئازادییە بە زمان دەبەخشین، چونكە ئازادی ئێمە بە تێگەیشتنى زماندا دەڕوات و تێگەیشتنی زمانیش هەر دەبێ‌ بە زماندا بڕوات، هەر دەبێ‌ زمان گوزارشتى لێبكات، هەر دەبێ‌ زمان رۆناكى بكاتەوە…
لە رووى فەلسەفییەوە شیكارخوازان سێ‌ ئاراستەیان هەیە: یەكەم: ئاراستەیەك كە هەوڵدەدات پراكتیزەكردنی چەمك و فیكرەكان بە شێوەی بەش بەش شیبكاتەوە… ئەوە ئەو ئاراستە دیالكتیكەیە كە سوكرات كارى لەسەر كردووە… دووەم: ئاراستەیەك كە مەعریفەكانى مرۆڤایەتى شیدەكاتەوە و دەیانباتەوە سەر كۆمەڵەى سادە و رەگەزى سەرەتاییەوە، وەك لاى جۆن لوك (فیكر كاغەزێكى سپییە) و دیكارت (زانستەكان سروشتین- یان لەخۆیانەوە هەن)… سێیەم: ئاراستەیەك كە بە شیكردنەوەى ئەو دەستەواژانە هەڵدەسێ‌ كە خاوەنى مەعریفەى جێگیرن (فەیلەسوفانى زانكۆى كمبردج- مۆر، راسل، فیتگنشتاین، پۆزەتیفزمە لۆژیكخوازەكان و قوتابخانەى ئۆكسفۆرد)…

زمان و روونكردنەوەى زمان
پێویستە فەلسەفە و لۆژیك راستى و ناڕاستى زمان و پەیوەندی زمان بە واقیعەوە دیارى بكات، وەك چۆن پێویستە فەلسەفە گرنگى بە گرامەرى زمان بدات. فیتگنشتاین پرنسیبى هۆكارئامێزانە رەتدەكاتەوە و پێیوایە ئێمە ناتوانین هیچ شتێك لە مەعریفەى شتێكى دیكەوە بە دەست بهێنین، بۆ نموونە ناتوانین بڵێین بەیانى خۆر هەڵدێت، بە هۆى ئەوەى بەردەوام هەڵدێت. هەموو هۆكارێك دەبێ‌ پێداویستییەكى لۆژیكى لە پشتەوە هەبێت. بەمجۆرە فەلسەفەی فیتگنشتاین لە زمانەوە مشتومڕێكی هاوچەرخ و نەرم و نیان و تێگەیشتنێكی ناتەقلیدی لەبارەی زمانەوە خستەڕوو، زمانی ئازاد کرد لەو سنوورە تووندانەی کە فەلسەفەی کلاسیک و لۆژیکی فۆرماڵی بەسەریدا سەپاندبوو. زمانی وەک بوونێکی زیندوو و فرەچەشن و فرەجوڵە بە ژیانی مرۆڤەوە گرێدا.
فیتگنشتاین فەیلەسوفێکی ناوازە بوو، نەک تەنها لەبەر ئەوەی پەیوەندی نێوان زمان و جیهان پێناسە کردۆتەوە، بەڵکو لەبەر ئەوەی تەحەدای ئەو بناغە فەلسەفیانەشی کرد کە زۆر بیرۆکەی تەقلیدی لەسەر بنیات نراون. لە قۆناغی یەکەمدا دیدێکی تووند و ئایدیاڵی زمانی وەک ڕەنگدانەوەی وردی واقیع خستەڕوو، بەڵام لە قۆناغی دووەمدا سنوورداربوونی ئەم دیدەی درک پێکرد و پەرەی بە دیدێکی نەرمتر و مرۆڤدۆستانەتر كرد، کە زمان لە رێگای فرەییەکەیەوە وەك کۆنتێکست و یارییە کۆمەڵایەتییەکان دەبینێ.
فیتگنشتاین فێری کردین کە فەلسەفە تەنها بەدواداچوون نییە بۆ ڕاستی ڕەها، بەڵکو فەلسەفە دەتوانێ لە رێگای روونکردنەوەی زمانەوە یارمەتیمان بدات باشتر لە خۆمان و جیهانەکەمان بگەین. وەك چۆن فەلسەفە بنیاتنانی تیۆرە نییە، بەڵکو هەڵوەشاندنەوەی ئاڵۆزییە فیکرییەکانە کە لە ئەنجامی خراپ بەکارهێنانی زمانەوەیە.
زیاتر لە حەفتا ساڵ بەسەر کۆچی دوایی فیتگنشتاین تێپەڕیووە، كەچی هێشتا کاریگەری فەلسەفەکەی لەسەر بوارەکانی وەک زمانەوانی، دەروونناسی، ئەنترۆپۆلۆژی، زانستی کۆمپیوتەر و تەنانەت توێژینەوەی ئایینی ماوەتەوە. لە کۆتاییدا فەلسەفەی فیتگنشتاین وەک شایەتحاڵێک دەمێنێتەوە بۆ توانای هزری مرۆڤ، بۆ گۆڕانکاری و نوێبوونەوە، بۆ پرسیارکردن لەوەی کە پێمان وایە دەزانین. فیتگنشتاین ئاوێنەی سەردەمی خۆی بوو، بەڵام لە هەمان کاتدا سەردەمی خۆی تێپەڕاند و بوو بە هێمایەکی فیکری بۆ نەوەکانی داهاتوو.

هەولێر 31/1/2025

ئیدارەی نوێی سوریا پێداگری لەسەر چەکدانانی هێزو لایەنە چەکدارەکان لە سوریا دەکات، هەر لەم بارەیەوە ئەحمەد شەرع پێنج شەمە لە ٢٣/١ لە بەیاننامەیەکدا بۆ میدیاکانی تورکیا، جەختی لەوە کردەوە کە دیمەشق بە هیچ شێوەیەک ڕێگە بە بوونی چەک نادات لە دەرەوەی دەسەڵاتی دەوڵەتدا، هەروەها ڕێگە بە دابەشکردنی سوریاش نادات.
هەر لەم بارەیەوە ئەحمەد شەرع دوپاتی کردەوە کە هەسەدە تەنها لایەنە وەڵامی بانگەوازی ئیدارەی سوریای نەداوەتەوە بۆ چەکدانان، هەروەها شەرع دەڵێت کە پەکەکە و یەپەکە پرسی ڕێکخراوی داعش بەکار دەهێنن بۆ بەرژەوەندیەکانی خۆیان.
لەهەمان کاتدا بەرپرسێکی باڵای هەسەدە ڕایگەیاندوە کە ئامادەنین هێزەکانیان هەڵبوەشێننەوە و چەک ڕادەستی حکومەتی دیمەشق بکەن. بەڵام دەتوانین بەشێک بین لە سوپای داهاتووی سوریا، بە مەرجێک حکومەتی ناوەندی نوێنەرایەتی هەموو نەتەوە و گروپەکان بکات!.
لەڕاستیدا ئەم سەوداو مامەڵەیەی هەیئەی تەحریری شام دەیکات، ئاماجی سەرەکیان ڕۆشنە بەدوای چیەوەن، دەیانەوێت چۆن و کام جۆر لە دەسەڵاتی سیاسی لە سوریا یەکلایی کەنەوە، ئەو هەنگاوانەش ئێستا دەیانەوێت پیادەی بکەن، ئاشکرایە سەپاندنی باڵادەستی دەسەڵاتی یەکلایەنەی هەیئەی تەحریری شامە بەسەر تەواوی سوریادا، کە لە ڕێگەی هێزە میلیشیاکانی خۆیانەوە بەرجەستەی دەکەنەوە.
هەیئەی تەحریر لەلایەک بە ووردی خەریکی دامەزراندنی حکومەتی سوریایە بە جۆرو شێوازێک کە دەبێتە بەهێزکردنی پێگە و نفوزی سیاسی هێزەکەیان، کە خەریکن دەستوری ئیسلامی دەکەنە بنەمای پێکهێنانی “دەوڵەتێکی نوێ” لە سوریادا و لەسەر بنەمای شەریعەی ئیسلامی کۆمەڵگە بەڕێوە ببەن. هەر لەو ئاراستەیەوە لە هەوڵی ئەوەدان هێزو لایەنەکانی تر لە سوریا تەریک کەنەوە بەناوی پاراستنی یەکگرتویی سوریا.
ئەوەی جێگای سەرنجی جدیە لە بەرامبەر بانگەوازی هەیئەی تەحریر بۆ چەکدانانی هەسەدەو هەر لایەنێکی تر و بە دەوڵەتکردنی هێزی سەربازی، هیچ گومانی تیا نیە کە ئەم جۆرە لە بانگەوازیان ئاشکرایە، یەکەم دەیانەوێت هیچ هێزێکی چەکداری لە بەرامبەرایاندا نەمێنێت، بەم شێوەیە نەکەونە بەرامبەر شەڕی چەکداریەوە. دووەم ئەو هێزە سەربازیەی دەیانەوێت فەرمی کەنەوە و حکومی بێت، ئەوە، هێزە میلیشیاکەی هەیئەی تەحریرە کە دەیانەوێت شەریعەی ئیسلامی پێ بسەپێنن، نایانەوێت هیچ هێزێکی تری جەکدار لە بەرامبەریاندا هەبێت، کە رەتی پەیڕەوکردنی شەریعەی ئیسلامی کاتەوەو بەر بەدەسەڵاتی یەکلایەنەیان بگرێت، هەڵبەتە لەوبارەیەوە ئاسۆی شارستنی بونی هەسەدە ڕۆشنە، بەتایبەتی دەربارەی یەکسانی ژنان و پیاوان کە پێچەوانەی شەریعەی ئیسلامیە.
هەروەها لەلایەکی ترەوە ئەم بانگەوازەی هەیئەی تەحریر هاوکاتە لەگەڵ ئەو هەڕەشەو هێرشانەی حکومەتی تورکیا دەیکات بۆ سەر هەسەدە و لە هەوڵی کۆتایی هێنانیانە، تورکیاش بەدوای جێگیرکردنی دەسەڵاتی ئەحمەد شەرعەوەیە بۆ دڵنیابون لە پاراستنی دەخالەتی بەردەوام لە سوریا و لە ناوچەکەدا، وە بۆ ئەم ئامانجەیان، مانەوەی هەسەدە بەقازانجیان نیە.
ئەو ئاڵوگۆڕانەی لەدۆخی سوریا پێشهاتووە بەدوای داگیرکاریەکانی ئیسرائیل و پاشەکشە بەدەوری ئێران، وێنایەکی تایبەتی لە ناوچەکەدا پێکهێناوە، کە لە بەردەم ئاڵۆزی و ئایندەیەکی نادیاردا وەستاوە، هاوکێشەی سیاسی لە ناوچەکەدا دەورانێکی تازەی بەخۆوە دیوە، کەهاوسەنگی هێزەکان مانایەکی تر لە پێگەو دەوری هەڵسورانی سیاسیاندا بۆ هاتۆتە پێشەوە.
هەیئەی تەحریر بەدوای چونە ناو دیمەشق و ڕوخانی ئەسەد لە پرۆسەی پێکهێنانەوەی دەسەڵاتەوەیە، هەر لەو ئاراستەیەوە هەنگاوەکانی بۆ پەیگیریکردنی دەسەڵاتی یەکلایەنەیە، تا بە بەرژەوەندی ئەحمەد شەرع تەواو ببێت، هەروەها لایەنەکانی تر کێش دەکەن بۆ ژێر ڕکێفی ئەو سیاسەت و ئامانجانەی دەسەڵاتی سیاسی هەیئەی تەحریر بەرجەستە دەکاتەوە، لەهەمان کاتدا ئەو دۆخەی بۆ هەسەدە هاتۆتە پێشەوە، لەنێو کێشمەکێش و گەمەی سیاسی و دەخالەتی ئیسرائیل و ئەمریکا و تورکیا و دەسەڵاتی ئەحمەد شەرعدا دەرگیر بووە، لە چاوەڕوانی پشتیوانی ئەمریکا و ڕۆژئاوادایە تا لەو قەیرانە دەریانکێشن، واتە چارەنوسی خۆی داوتە دەست ئایندەی ململانێ و دەخالەتی ئەو ووڵاتانەی چۆن پارێزگاری لەبەرژەوەندیەکانیان دەکەن و دۆخەکە بەرەو کوێ دەبەن، ئەم ئاراستەیەش لە درێژماوەدا ناتوانێ جێگای متمانەی پاراستنی ئیدارەی خۆجێیی لایەنە کوردیەکان بێت.
بەجیا لەوە هەر ئاڵوگۆڕێک و پێشهاتێکی تر لەناوچەکەدا دێتە پێشەوە، گرنگترین هەنگاو و هەڵوێستێک کە هەسەدە لەم دەورەیەدا پێویستە پەیگیری لەسەر بکات، یەکەم بەهیچ جۆرێک لە سایەی دەسەڵاتی ئەحمەد شەرعدا نەچێتە ژێر باری ئەوەی هێزە چەکدارەکانی هەڵوەشێنێتەوە یان بیکات بە بەشێک لە هێزی سوپای حکومی، بەناوی ئەوەی دەبێتە هۆی سوریایەکی یەکگرتوو! . دووەم پەیگیری کردنە لەسەر ئەو ڕێبازە سوکولار و شارستانیەی پەیڕەویان کردوە، تا ئەو ئاستەی بیکەنە فشار لەسەر حکومەتی ئێستای سوریا کە بەدوای چەسپاندنی شەریعەی ئیسلامیەوەن، لەهەمان کاتدا ئایندەی سیاسی خۆیان گرێ نەدەنەوە بە سیاسەتەکان و بەرژەوەندیەکانی ئیسرائیل و ئەمریکاوە.
ئەوەی لە هەمانکاتدا پێویستە جەختی لەسەر کەینەوە پرسی ئەو داعشانەیە کە زیندانین، حکومەتی تورکیا و حکومەتی ئێستای سوریا داوادەکەن مەزلوم عەبدی تەسلیمیان بکات، ئەم داوایەش مەترسیەکەی لەوەدایە کە گومانی تیانیە دواتر ئەو زیندانیانە دەکەنە بەشێک لەو هێزی سوپایەی ئەحمەد شەرع ناوی ناوە سوپای فەرمی و نیشتمانی.

خۆر ئاسۆی ئاوابوونی خۆی ماچ دەکا
من ژان و نیگای دووری تۆ
گوڵی سووری دەم ئێوارە
بەسەر پەڕەی سپی دەکشێ
من ئاسمان و باران و بای
سنووری تۆ
شاعیری هەست ناسک و بە سەلیقە ( سەردار ڕەزا ) یەکێکە لەو شاعیرە دیارانەی کەرکوک ، کە هەستێکی ناسک و بیرکردنەوەیەکی قوڵی هەیە بۆ نەخشاندن و بەرجەستەکردنی بیرۆکەکانی لە چوارچێوەی وێنەی هونەری نایاب و پێشکەشکردنی بە خوێنەر …
شاعیر لەم دەقە شیعرییەدا بە شێوەیەکی کاریگەر ڕەنگدانەوە و تێڕامانێکی قووڵ لە ڕۆح و سروشتی مرۆڤ بەرجەستە دەکات ، هەوڵدەدات لەو پەیوەندییەی نێوان جیهانی ناوەوەی تاک و دیاردە گەردوونییەکانی دەوروبەری بکۆڵێتەوە. هۆنراوەکە بە دیمەنێکی زۆر هەستیار و کاریگەر دەستپێدەکات ( خۆر ئاسۆی ئاوابوونی خۆی ماچ دەکا )
هەموو وشەیەکی نێو ئەم دەقە دەبێتە بەشێک لەو گەشتە قووڵەی کە شاعیر بە ناخی خۆیدا شۆڕ دەبێتەوە و دواجاریش دەبێتە هۆی ئاشتبوونەوە لەگەڵ جیهانی دەرەوەی خۆیدا …
سەرەتا شاعیر بیرۆکەکانی بە چەند وێنەیەکی بینراوی بەهێز چێوەبەند دەکات … لەم وێنە هونەرییەدا خۆر هێمای ژیان و وزە و چالاکییە ، لە هەمان کاتدا خۆرئاوابوون ئاماژەیە بۆ کۆتایی و نەمان و کپبوون … ! ئەم بەریەککەوتنە و ماچکردنەی نێوان خۆر و خۆرئاوابوون، ساتێکی پڕ لە بێدەنگی و ئاشتەوایی لەگەڵ فەنا بوون بەرجەستە دەکات …! وەک ئەوەی سروشت بە چارەنووسی خۆی ڕازی بێت … !
خۆر و ماچکردنی ئاسۆ دیمەنێکی شیعری سەرنجڕاکێشە کە بە ڕوونی سەرەتا و کۆتایی یان ( ژیان و مردن ) پێکەوە گرێ دەدات …! لێرەدا خوێنەر بە هێمنی دەکەوێتە حاڵەتی تێڕامان و بیرکردنەوە سەبارەت بە سووڕە حەتمیەکەی ژیان …!!!

– من ژان و نیگای دووری تۆ
لەم دێڕەدا شاعیر لە وێناکردنی سروشتەوە وێنەکە دەگۆڕێت بۆ گەڕان بەدوای ئازار و ژانی خۆیدا .
( من ژان و نیگای دووری تۆ ) دەربڕینێکی سەرسوڕهێنەرە ، چونکە لێرەدا شاعیر ( ژان ) بەشێوەی بوون و کیانێکی سەربەخۆ بەرجەستە دەکات، وەک ئەوەی لەگەڵ ئێش و ئازارەکانی کەسانی تردا یەکبگرێتەوە …!
بە تێڕوانینێکی ورد و قوڵتر دەمانباتە ناو هەستێکی نۆستاڵۆژیاوە ، ئەویش تامەزرۆ و ئارەزووی شتێکی دوور و نابەرجەستەیە … ! خواستێکە بۆ هەڵهاتن لە ئێستا، یان ڕەنگە گەڕان بێت بەدوای ( مانا ) لە دەرەوەی ساتەوەختی ئێستادا … لێرەدا ئازار دەبێتە بەشێک لە شوناس، وەک ئەوە وایە شاعیر دان بەوەدا بنێت کە ژان و ئێش و ئازار بەشێکن لە گەشتەکانی ژیانی مرۆڤ و مرۆڤایەتی …!
گوڵی سووری دەم ئێوارە
بەسەر پەڕەی سپی دەکشێ
ئەم وێنە شیعریەش وەک درێژەپێدەری وێنەکانی پێشتر دەردەکەوێت ، کە لە نێوان ژیان و مردندایە . دەشێ گوڵی سوور هێمای ژیان و جوانی بێت، بەڵام لە هەمان کاتدا پەیوەستە بە ( خوێن و سۆز و خۆشەویستییەوە ) . ! ( ئێوارە )ش کە بەزۆری هێمای کۆتایییە یان تاریکییە، ڕەهەندێکی دیکە بۆ وێنەکە زیاد دەکات، بەو پێیەی گوڵە تازە پێگەیشتووەکان جیاوازن لەگەڵ ساتەوەختی لەناوچوون … ! کە ( بەسەر پەڕەی سپی دەکشێ ) وەک ئاماژەیەک بۆ کفنی سپی و فەنابوون و لەناوچوون …!!!
من ئاسمان و باران و بای
سنووری تۆ
لەم دێڕە کۆتاییەدا مەودای شیعرەکە فراوانتر دەبێت بۆ ئەوەی توخمەکانی سروشت بە تەواوی لەخۆ بگرێت. شاعیر لێرەدا لەگەڵ سروشت یەکدەگرێت؛ دەبێتە ئاسمان و باران و با، واتە لە گەردووندا جێگەیەکی سنووردار کە سنووری ( یارە ) داگیر دەکات . ئاسمان و باران و با ئەو هێزانەی سروشتن کە سنووری مرۆڤ پێکدەهێنن و وای لێدەکەن لەبەردەم هێزە گەردوونییەکاندا درک بە سنوورەکانی خۆی بکات. ئەم وێنەیە ڕەنگدانەوەی دیدێکی فەلسەفی قووڵە: مرۆڤ هەرچەندە بەشێکە لە سروشت، بەڵام بە هەندێک ( سنوور ) سنووردار دەکرێت ، جا ئەو سنوورە چ فیزیکی بێت یان ڕۆحی… !

د.ئازاد ئه‌مین باخه‌وان/ نووسەر و مامۆستای زانکۆ/ کەرکووک

لەنێو کۆبوونەوەی پەیڕەوانی ( هيئة تحرير الشام – جبهة النصرة) و لەژێر ناونیشانی “کۆنفرانسی شۆڕشی سوریا”، ڕۆژی چوارشەممە ٢٩ی کانونی دووەمی (٢٠٢٥) ڕایگەیەندرا کە (محەمەد جولانی – ئەحمەد ئەلشەرع) سەرۆکایەتی کۆماری لە سوریا وەرگرتووە و دەسەڵاتی پێدراوە بۆ دامەزراندنی ئەنجوومەنی یاسادانان، جگە لە چەند بڕیارێکی تری وەک هەڵوەشاندنەوەی پەرلەمانی پێشوو و هەڵوەشاندنەوەی سوپا و ڕاگرتنی کارکردن بەدەستور.
لە وتارێکدا دوای دەستبەکاربوونی لەم کۆبوونەوەیەدا، بەپۆشینی بەرگە زەیتونەکەی جارانی، ئەلشەرع، بەبیانوی “پاراستنی ئاشتی مەدەنی”، جەختی کردەوە لە سەر پێویستی کۆنترۆڵکردنی بارودۆخی ئەمنی لەتەواوی خاکی سوریا.
لەوکاتەوە کە دەسەڵاتی پارتی بەعس لە سوریا ڕووخێندرا لە (٨)ی کانوونی دووەمی ساڵی ڕابردوو، شاندە ئیقلیمی و نێودەوڵەتییەکان پەلەیانە لە گەیشتنە دیمەشق و پیرۆزبایی لە (ئەحمەد ئەلشەرع)ی “سەرکەوتوو” و هەوڵی پێدانی شەرعیەتیانە بە حوکمڕانی کەسێک کە دوێنێ دوژمن بوو ئەمڕۆش بووەتە دۆست.
تورکیا، کە سپۆنسەری فەرمی حوکمڕانی (دەستەی ڕزگاری شام-هەیئەی تەحریری شام)ە و ئەردۆگانە چەنگ بەخوێنەکەی کە هەوڵی گەڕاندنەوەی شکۆمەندییەکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی دەدات، ئەم هەوڵەش خۆی ڕێکدێتەوە لەگەڵ ئەوەی کە شەرع هەوڵی بۆدەدا لە دامەزراندنی ئیمارەتێکی ئیخوانی دوای دەستەبەرکردنی کۆنترۆڵ بەسەر هەموو بەشەکانی سوریادا، ڕۆڵی قەتەریش، هاوپەیمانی تورکیا، پاڵپشتی دارایی ئەم پڕۆژە ئیخوانیەیە.
لە چاوپێکەتنێکدا لەگەڵ ڕۆژنامەی (یەنی شەفەق)ی تورکی، شەرع دووپاتی کردەوە کە سوریا پەیوەندییەکی ستراتیژی لەگەڵ ئەنقەرە پەرە پێدەدات و ئەو پەیوەندیـیە لەگەڵ تورکیا پێویستیـیەکی بونیادیـیە بەو پێیەی تورکیا ئەولەویەتی لە بنیاتنانەوەی دەوڵەتی نوێی سوریادا هەیە.
جگە لەتورکیاش، ئەو یاریزانە سەرەکییەی لەناوچەکەدا کە لە دەرەوەی سوریاوە تێوەگلاوە لەبارودۆخەکە، ئیسرائیلە، کە خۆی هاوڕا دەبینێتەوە لەگەڵ تورکیا سەبارەت بە ڕووخاندنی ڕژێمەکەی ئەسەد، بەڵام لەسەر کۆمەڵێک بابەتی تر ناکۆکیان هەیە.
دوای ئەم پەلەکردنە بۆ گەیشتنە دیمەشق بەمەبستی شەرعیەت دان بەو دەسڵاتە نوێیە لەلایەن زۆربەی وڵاتانی عەرەبیەوە، بەتایبەتی وڵاتانی کەنداو، نۆرەی ئەمریکا هات، کە بەخشینی دارایی (فیدیەی) دەستگیرکردنی ئەلشەرعی هەڵوەشاندەوە و ئەوروپاش لەدوای ئەمریکا خۆی گەیاندە دیمەشق. جگە لەم سەردان و بەسەرکردنەوانە، لەم ماوە کورتەی تەمەنی ئەم دەسەڵاتە، چەندین کۆنفرانسی پشتگیریش لە حکومەتی نوێی سوریا بەڕێوەچوو.
ئەم گۆڕانکارییە لە هەڵوێستەکاندا، ئەوەمان بیردەخاتەوە کە ئەمریکا و وڵاتانی ڕۆژئاوا دوای ڕووخانی شای ئێران لە شوباتی ١٩٧٩دا کردیان، کاتێک خومەینی لە مزگەوتەکانی نەجەفەوە گواسترایەوە بۆ هاوینەهەواری (نۆڤێل لۆشاتۆ)ی فەرەنسی و کەناڵە زەبەلاحەکانی ڕاگەیاندنی ئەوکات وەک (سی ئێن ئێن و بی بی سی) پەلەیان کرد بۆ ئەوەی ڕۆشنایی بخەنە سەری و وەک بەدیلێک بۆ دەسەڵاتی شا پێشکەشی بکەن تاکو ڕۆڵی خۆی لە کۆنتڕۆڵکردنی شۆڕشی ئێراندا بگێڕێت، شۆڕشێکی جەماوەری بەرفراوان دژی دەسەڵاتی شا کە لەوێ سەریهەڵدابوو. خومەینیش وەک فراکسیۆنێک لەناو هێزەکانی دژە شۆڕش، ڕۆڵی ڕێگری لە هەر گۆڕانکارییەکی شۆڕشگێڕانە لە ئێراندا پێسپێردرا دوای ئەوەی شا بوو بە هاوپەیمانێکی بێمتمانە بۆ ئەمریکا و هاوپەیمانانی.
خومەینی ئەم ڕۆڵەی بەهەموو لێهاتووییەکەوە گێڕا و دەوڵەتێکی ئیسلامی لە ئێراندا بنیادنا، دەوڵەتێک کە دواتر بوو بە چەقی سەرهەڵدانەوەی دووبارەی ئیسلامی سیاسی و ڕایەڵەکانی درێژ بووەوە تا ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستیشی گرتەوە، ئەمەش وایکرد کە بەتەواوی گوێڕایەڵی فەرمانی ئەو لایەنانە نەبێت کە ڕێگای هاتنە دەسەڵاتیان بۆ فەراهەمکرد، و دواتر بوو بە تۆپەڵەک ئاگر کە تەڕ و ویشکی پێکەوە سوتاند.
بزووتنەوە ئیسلامییەکان چ ئیخوانەکان، سەلەفییەکان یان کۆماری ئیسلامی ئێران، بزووتنەوەیەکی تیرۆریستین و دوژمنایەتی بەرژەوەندیی جەماوەر دەکەن، ئەمە پێناسەیەکی کورتی ئەم گروپانەیە. ئەمڕۆ کە ئەلجولانی وەک “کۆترێکی ئاشتی” پێشکەش دەکرێت و وەک ئیسلامییەکی “میانڕەو” پیشان دەدرێت کە دەکرێ لەگەڵیدا هەڵکەی چونکە گوایە جیاوازە لە ئیسلامییە “ئوسوڵیەکان” و پێشکەشکردنی بۆ خەڵک بەم شێوەیە، تەنها بۆ ئەوەیە فەرشی سووری بۆڕاخرێ تا بتوانێ کۆنترۆڵی خۆی بەسەر هەموو ناوچەکانی سوریادا بسەپێنێ و ئەم وڵاتەیان بۆ بکات بە لەوەڕگایەکی بژوێنی سیستمی سەرمایەداری لە لایەک و بەشداری بکات لە گۆڕینی هاوسەنگی هێز لە ناوچەکەدا لە بەرژەوەندی ئەمریکا و هاوپەیمانانی لەسەر حیسابی جمهوری ئیسلامیی ئێران و ڕوسیای هاوپەیمانی لەلایەکی ترەوە.
ئەوانەی بەدواداچوون بۆ بارودۆخی سوریا دەکەن، لەوە تێدەگەن کە دەسەڵاتی ئێستای سوریا، پێش هەموو شتێک، هەموو هەوڵوتەقەلاکانی، بەمەبەستی خۆگونجاندنەوە و ڕێکخستنی کاروباری خۆی لەسەر ئاستی ناوچەیی و نێودەوڵەتی، چڕکردووەتەوە.
ئەوەی ئێستا لە کۆریدۆرەکانی حکومەتەکەی ئەلشەرع دەگوزەرێت و جێگای بایەخ پێدانیەتی تەنها چۆنیەتی زەمینە خۆشکردنە بۆ سەرمایەگوزاریـیە دەرەکیـیەکان و زیادکردنی وەبەرهێنانیان و بە تایبەتکردنی سەکتەرە خزمەتگوزاریەکان و ڕێگا فەراهەمکردن بۆ پیادەکردنی سیاسەتی نیولیبرالیزم لە ئابووریدا، ئەمەش خۆی هەوڵێکە بۆ تێکەڵکردنی سیستەمی سەرمایەداری لە سوریا لەگەڵ سەرمایەداری ناوچەکە و لەوێشەوە لەگەڵ سەرمایەداری جیهانی.
ئەو دۆخەش کە بەتەواوی لەلایەن دەسەڵاتدارانی سوریاوە پشتگوێخراوە هەوڵی پەردەپۆشکردنی دەدرێ بارودۆخی ناوخۆییە، کە میدیاکان بەمەبەست، ڕۆشنایی ناخەنە سەر، جا چ میدیا ناوخۆیەکان یان ئەوانی سەر بە وڵاتانی ناوچەکە، تاکە وێنەیەک کە دەیانەوێ دەریبخەن وێنەیەکی سادە و جوانە لەم بارودۆخە ناهەموارە. بۆ نموونە هاوڵاتیانی کەناراوەکانی سوریا کە لە سەر ڕژێمی پێشوو هەژماردەکرێن، لەو کاتەوەی ئەو گروپانە دەسەڵاتیان گرتۆتە دەست، بەرەوڕووی پێشێلکاری ترسناک وجددی بوونەتەوە، دەستگیرکردنی هەڕەمەکی، ڕفاندن و دارکاریکردن لەسەر و هەموشیانەوە ئیعدامی ئاشکرای تاک و بەکۆمەڵ، بەپێی ڕاپۆرتی ڕوانگەی سوری بۆ مافەکانی مرۆڤ، زیاتر لە پێنج سەد هاوڵاتی لەلایەن میلیشیاکانی (دەستەی ڕزگاری شام) و میلیشیاکانی ترەوە تا ئێستا ئیعدام کراون. ئەم دۆخە سەختە نیشانەی هەنگاونانە بەرەو دابەشبوونی تائیفی سوریا وەک ئەوەی لە… عێراق و لوبنان ڕویداوە.
سەبارەت بە دروزەکان، کە پێش گروپە ئیسلامییەکان دژی دەسەڵاتی ئەسەد ڕاپەڕی بوون، هێشتا ڕێگری دەکەن لە هاتنە ناوەوەی میلیشیاکانی ڕژێم بۆ ناوچەکانیان. هێزەکانی سوریای دیموکرات کە لە باکووری ڕۆژهەڵاتن و ناوچەکە لەژێر کۆنترۆڵی ئەواندایە، بەبەردەوامی لەلایەن تورکیای ئەردۆگانی فاشی و گروپە ئیسلامیەکانی سەر بەو وڵاتە لەژێر هەڕەشە و پەلاماردانن، کریستیانەکانیش کە بەر دڕەندەترین شالاو کەوتبون لەسەر دەستی داعش و هاوپەیمانەکانی، لەدۆخێکی دڵەڕاوکێ و نائارامیدا ژیان بەسەر دەبەن، جگە لە هەموو ئەوانە، هاووڵاتیانی بەرزاییەکانی جۆلانیش، کە لەلایەن ئیسرائیلەوە داگیرکراوە ژیانێکی زۆر سەخت و نائارامیان هەیە.
سەبارەت بە پێگەی ژن و مافەکانیشی لەسایەی ئەم دەسەڵاتە، پێویستی بە ڕونکردنەوەی زیاتر نیـیە، بەو پێیەی ئەجێندای ئیسلامی سیاسی لەو ڕووەوە ڕوونە کە پێگەی ژن لە ئیسلامدا مرۆڤی پلە دوویە. هەر لەو ڕاستایەدا ولە شانۆنامەیەکدا، لە کاتی پێشوازیکردنی ئەلشەرع لەشاندێکی ژنانی سوریا کە لە ئەمریکاوە هاتبوون، ئەلشەرع هاوسەرەکەی بانگرد بۆ ئەوەی بەشداری کۆبوونەوەکە بکات و دوای هاتنی، بە گاڵتەجاڕیەوە وتی: ((بەخوا هەرئەو یەکەیە و… هیچی تر نییە و ئەوەی لە سۆشیال میدیا دەیبیستین تەنها دەنگۆیە)).
ئامانج لەم بارودۆخە بە گشتی ئەوەیە کە هیچ مەودایەک بۆ جەماوەر نەهێڵنەوە بە مەبەستی خۆڕێکخستن لە دوای ڕووخانی ڕژێمی دیکتاتۆری و نەهێڵن هیچ دەرفەتێکیان بۆ بڕەخسێت کە بتوانن کۆنترۆڵی چارەنووسی خۆیان بکەن و ژیانێکی ئازاد و ئارام و بێدەردیسەری بۆ خۆیان زامن بکەن دوای ئەو هەموو دەردو ڕەنجەی توشیهاتن وە بۆ ڕێگریکردن لە گۆڕینی دیکتاتۆرێک بە دیکتاتۆرێکی تر و گۆڕینی سێبەر و دەسەڵاتی ئێران بەسەر سوریادا بۆ سێبەر و دەسەڵاتی تورکیا.

ڕووخانی بەشار ئەسەد قەڵەمڕەوی خەباتی سیاسی لە سوریادا گۆڕی و لاپەڕەیەکی نوێی لەسەر ڕێگای گەیشتن بە ئازادی و ڕزگاری کردۆتەوە. لەناو ئەو هەموو دڕندانەی چاویان لەو وڵاتە بڕیوە وخۆیان بۆ ماتداوە، بۆشایییەک هەیە کە جەماوەری تینووی ئازادی لەسوریا دەتوانن ڕۆڵی خۆیانی تێدا بگێڕن و دەسەڵاتی سەربەخۆی خۆیانی تێدا بسەپێنن بەر لەوەی دەسەڵاتی شومی ئیسلامی سیاسی پایەکانی خۆی تێدا قایم بکات.
ئەوەشمان بیر نەچێ کە هاتنی ئەو هێزە ئیسلامیـیانە بۆ دەسەڵات، نەیتوانیوە ناکۆکیـیەکانی نێوانیان یەکلابکاتەوە و کێشمە کێشەکانیان هەر وەک خۆی ماوە ئەمەش تارماییەک دەخاتە سەر بارودۆخی داهاتوی نێوانیان.

٣٠ – ١ – ٢٠٢٥

(1)
شیعر‌

چیترم ناوێ‌
لەوە بەدەر بە سادەیی بدوێم
جگە لەوەی
ئەم نیعمەتەم پێ‌ ببەخشرێ ..
چوون ئێمە سترانمان ،
بە چەندان جوور مۆسیقا
قورس كردووە و
وردە وردە خەریكە نقووم دەبێ ‌ ..
هونەرمان ،
بەو هەموو خشڵە ڕازاندووەتەوە
دەم و چاوی بخوا ..
وەختی هاتووە
وشەی كەم بڵێین
چونكە بەیانی ڕۆحمان
چارۆگەكانی بڵاودەكاتەوە .
(2)
چه‌ند ڕۆژێك له‌ حوزه‌یراندا 41 (*)

ئەوەتا ئێستا مانگێكی نوێ‌
شەوقی دایەوە
دوورگەی دێرینی جوانی لە باوەشدا
زامدار ،
خوێنی لەبەر دەڕوا ..
دوورگە هێمنە
دوورگە بەهێزە ، پاكە ..
جەستەیش
وێنەی قەدی تێكشكاو
ڕەگ و ڕیشەی هەڵكێشراون .
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
(*)شاعیر ئه‌م قه‌سیده‌یه‌ی دوای داگیركردنی دوورگه‌ی (كرێت)
ساڵی 1941 له‌لایه‌ن ئه‌ڵمانه‌كانه‌وه‌ نووسیوه‌.

(3)
مرۆڤ كه‌ سێبه‌ریان دزی

سێبەری دارانت لێ‌ دەستێنن ،
لێت دەستێنن ..
سێبەری دەریات لێ‌ دەستێنن ،
لێت دەستێنن ..
سێبەری دڵت لێ دەستێنن ،
لێت دەستێنن ..
سێبەری خۆتت لێ دەستێنن .
5/3/1947

(4)
فیلۆكتیتس(*)

جەستەیەكی خوێناوی ..
وڵات خوێناوی ..
سەردەم خوێناوی ..

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
(*) فیلۆكتیتس – قارەمانێكی ئەلیادەی هۆمیرۆسە .

• یۆرگۆس سیفیریس ، یەكەمین شاعیری گریكە نۆبلی ئەدەبیاتی وەرگرتووە ( ساڵی 1963). سیفریس 29/2/1900 لە شاری ئیزمیر لە خانەوادەیەكی ڕۆشنفكر كە بایەخیان بە ئەدەبیات داوە لە دایك بووە. باوكی مامۆستای زانستگە و لە هەمان كاتدا شاعیرێكی لیریكی و وەرگێڕیش بووە.
سیفیریس لە نێوان ساڵانی 1918 – 1924 لە پاریس بووە ، هەر لەوێش بڕوانامەی لە كۆلیجی ماف وەرگرتووە و لە هەمان كاتدا بایه‌خی بە ئەدەبیاتی فەڕەنسی داوە . ساڵی 1960 زانستگەی كامبریج نازناوی دكتۆرای لە ئەدەب پێداوە و پاشان چەندان خەڵاتی دیكەی وەرگرتووە تا ساڵی 1963 كە نۆبلی ئەدەبیاتی بردووه‌ته‌وه‌ .

• له‌ ( مختارات من اشعار سيفيرس ) و بۆ عه‌ره‌بی. بشار عباس ، بڵاوكردنه‌وه‌ی وه‌زاره‌تی ڕۆشنبیری سووری2005 .

و : نه‌ژاد عزیز سورمێ

برینی سۆزت بەسوێیە، خۆی کۆستێکە چیم دەمێنێ
ڕێژنە بارانی دابڕان، ھاو گەستێکە* چیم دەمێنێ
مەگەر ئولفەتی دەم دەم نیم، بۆ کورتە کات لە ژوانم
وشکە ساڵی ئیشقت دەرخست لە پۆستێکە چیم دەمێنی
دەبێرە گۆ ژنی حەسرەت، بوویە ئاخوندەی نامۆییم
مێزەری شەرم فڕێدە، بۆ مەستێکە چیم دەمێنێ
لە کوێ ھاتی و چۆن پەیا بووی، ئاوەزی پەرشم ژەنگاڵ بوو ئاھ و نزولەم بتگرێ ،لە ھەستێکە چیم دەمێنێ خەیاڵی ناسین لە ھزرا، دەمودووی ناو نزاکانمە شەو و ڕۆژ گەر کڕنووش بەرم، کارڕاستێکە چیم دەمێنێ قامکەکانم سزە بردوون تینووی گەرمی ھەناسەتن
پەی بە سفتیکێ* نەبەین، کوابستێکە چیم دەمێنێ
سریلەی* سەر گویسەوانەی ڕایەڵە و زایەڵەی تۆ بم
کە گوێ بیستی سرتەیەکم، شیڤ دەستێکە* چیم دەمێنێ
با سریوەی دەم بەیانت، ژوانی دادێ گەرم کا
تۆ ھەڵاتوو و ڕاکردوو بی، دوور دەستێکە چیم دەمێنێ
دوور لە دیقەتی زوڵف و چاو، شنەت سوکنایی پەخشەکا
شەوارەی دیداری ترم، لە گوستێکە* چیم دەمێنێ
ھەڵاتووی ئامێزی ئیشقی، تاریکی مۆرانەی جەستە
ئولفەت جەوەنەی پڕ نەبێ، شکستێکە چیم دەمێنێ

سەردار جاف/ شاعیر و ڕەخنەگر/ ئەڵمانیا
٢٨⁄١⁄٢٠٢٥

گەست: ناشیرین، ناحاز، دزێو
ژەنگاڵ: مورووی شین
سزە : کزەی سەرما
سفتیک: دەشتایی نێوان دوو چیا
سریلە: مەلێکی بچوکی جوانە،دوو پەڕی وەک شاخ لێ بەرز دەبێتەوە
شیڤ دەست: دەسکەداوی کەو گرتن
گوست : قامک