هەڤپەیڤینێک لەتەک مێژووناس کوین سڵۆبۆدیاندا
مارک فۆن لیوپکە ئەنجامیداوە
نوێکراوەتەوە لە 22.01.2025 ، سەعات 12:36

دۆنالد ترەمپ سەرلەنوێ حوکمی دەوڵەتە یەکگرتووەکانی ئەمەریکا دەکات، ئیلۆن مەسک پشتیوانێتی. ئایا پلانەکانی ئەو مەڵتیملیاردێرە چین کە دەیەوێت بەدییان بهێنێت؟ مێژووناس کوین سڵۆبۆدیان (Queen Slobodian) هۆشداری دەدات: دەشێت ئەوە ترسناک بێت.
دۆنالد ترەمپ پێش پێدانی پۆستەکەی چەندین هەڕەشە و ئاگادارکردنەوەی ڕاگەیاند، ئێستاش ئەوی کۆماری سەرلەنوێ سەروەرە لە کۆشکی سپی. جگەلەوە ترەمپ بەتەنیا نییە. ئیلۆن مەسکی زۆر دەوڵەمەند بە هەمان شێوە رۆڵێک لە سیاسەتی دەوڵەتە یەکگرتووەکانی ئەمەریکادا دەگێڕێت. ئایا ترەمپ چیی دەوێت، بەتایبەتی: ئایا ئیلۆن مەسک چیی دەوێت؟ ئەوجا چەند دەشێت گەڕانەوەی ترەمپ و جیهانبینییەکەی مەسک دراماییانە دەوڵەتە یەکگرتووەکان و بەمەش باقییەکەی دیکەی جیهان بگۆڕن؟
ئەم پرسیارانە کوین سڵۆبۆدیان لە گفتوگۆکەدا وەڵامیان دەداتەوە، مێژووناس و نووسەری کتێبەکانی “گلۆبالیستەکان. کۆتایی ئیمپراتۆرەکان و لەدایکبوونی نیۆلیبەرالیزم” و “سەرمایەگەری بەبێ دێمۆکراتی”.
ت-ئۆنلاین: پرۆفیسۆر سڵۆبۆدیان، دۆنالد ترەمپ گەڕاوەتەوە بۆ کۆشکی سپی و ئەوها دەنوێنێت هەست بە برسێتی بۆ خاک بکات. ئایا ترستان لە کەنەدای وڵاتتان هەیە؟
کوین سڵۆبۆدیان: هەڕەشەکانی ترەمپ بەزۆریی پوچەڵن، من هەر ئەوها دوایەمین دەربڕینەکانی بەتایبەتی پەیوەند بە کەنەداوە دەرک دەکەم. ئەو تەنیا بە فشاری ئابووری ئەوەی لە کەنەدا دەستدەکەوێت کە خۆی دەیەوێت. هەموو ئەوانەی دی هیچی دیکە نین جگە لە قاووقیژ و چەواشەکاری. ئەوە زۆر پارادۆکسە: لە لایەک کەسانی دەوری ترەمپ داوای کاریگەریی پەرەپێدراوی حکومەت و کورتکردنەوەی خەرجییەکانی دەوڵەتە یەکگرتووەکان دەکەن، وەلێ ئەو لە لایەکی دیکەوە خەون بە کشانی ناوچەییەوە دەبینێت تا دەوڵەتی ئەمەریکی فراوانتر و گەورەتر بکات.
ت-ئۆنلاین: ئایا ئەوە تەواو بەبێ ڕەچاوکردنی ئەو هەژاندنە شیاوانەی سیاسەتی دەرەوە کە پێدەچێت ئابووری و بەهای پشکەکان داخ بکەن؟ وەلێ ئەمە ئەوسا ڕادیکالەکانی بازاڕ کە بەڕێزتان لە کتێبەکەتاندا بە ناونیشانی “سەرمایەگەری بەبێ دێمۆکراتی” شرۆڤەی دەکەن، کەم شادمان دەکات.
سڵۆبۆدیان: بەڵێ. ئەو ڕاستییەکەی هەروەها ژمارەیەکی کافی کەسانی توندوتیژی لە ئیدارەکەیدا هەیە (با ناویان بنێین مەخلوقەکانی بازاڕ) کە دەیوەستێنن گەر بەو جۆرە نیازانە لە سنوور دەربچێت.
ت-ئۆنلاین: سەرۆکی پێشینی دەوڵەتە یەکگرتووەکان بیل کلینتن ساڵی 1992 ئەوەی بەم شێوەیە پوخت کردەوە: “It’s the economy, stupid!”. کەواتە ئایا دۆنالد ترەمپ هەنووکە دەتوانێت گرمەگرم و هەڕەشە بکات تا ئەو کاتە کە سەلامەتیی ئابووریانەی ئەمەریکییەکان لە مەترسیدا نەبێت؟
سڵۆبۆدیان: بەڵێ. زۆر ئەمەریکی مەیلیان بۆ ئەوە هەیە کە بە جزدانەکەیان بیربکەنەوە. ترەمپ ساڵی 2020 لەبەر یەک هۆ هەڵبژاردنەکەی لەدژی جۆ بایدن دۆڕاند: کۆڤید-19. گەر ئەو پاندێمییە نەبووایە، ترەمپ ئەو دەمە سەرلەنوێ هەڵدەبژێررایەوە. ئاخر ئەو لە ماوەی سەرۆکایەتییەکەیدا پەرەی دا بە دەرهێنانی نەوت و گاز، ئەوەش قورسایی لەسەر جزدانەکانی زۆر ئەمەریکی لابرد، ئەوە کاتێک بەهای پشکەکان بەرزبۆوە. گەرچی نایەکسانییەکی گەورە لە وڵاتدا هەبوو، سەرباری ئەوە هەستی گەشە و خۆشحاڵیی پەرەسەندوو باڵادەست بوو. ئەو دەمە ترەمپ سواری شەپۆلێکی گەشەی ئابووری بووبوو و تا ئەمڕۆش بەو گەشەیەوە پابەند دەکرێت.
ت-ئۆنلاین: جۆ بایدن و کامالا هێڕیس دەبوو بە پێچەوانەوە سەرئەنجامەکانی کۆڤید-19 و هەڵئاوسانی دراماییانەی هەڵکشاو لەئەستۆبگرن.
سڵۆبۆدیان: دروست ئەوهایە. گەر کامالا هێڕێس لە دوایەمین هەفتەکانی بانگەشەی هەڵبژاردنەکەیدا پەیامی پۆپولیستیی لە مەسەلەکانی ئابووریدا بە دەنگدەران بگەیاندایە … نازانم … ڕەنگە بەڕاستی بیبردایەتەوە.
ت-ئۆنلاین: ئایا دەبێت لە چەند ساڵی داهاتوودا حساب بۆ چی بکەین؟
سڵۆبۆدیان: ترەمپ پێش هەر شتێک ئینتەرتەینەرە، ئەوەش لەسەر زەمینەی شکۆفە چەند ساڵی و سەرکەوتووەکەی لە Reality-TV -دا. سیاسەتی نابەردەوامی ترەمپ لە لایەن ئەو کەسانەوە دیاری دەکرێت کە توانیویانە بۆ مەبەستی ئیدێ سیاسییەکانی خۆیان دەزگیری گوێی ئەو ببن.
ت-ئۆنلاین: کەواتە کێ ڕێگەی بۆ گەیشتن بە ترەمپ هەبێت، ئیدی ئایا بەشدار دەبێت لە دیاریکردنی قەدەری ئەمەریکای زلهێزدا؟
سڵۆبۆدیان: زۆر جار لەبارەی ترەمپ وا دانراوە کە جیهانبینییەکەی بەتەواوی لە لایەن ئەو کەسەوە دیاری دەکرێت کە ئەو پێش پێنج خولەک لەتەکیدا گفتوگۆی کردووە. من لەو باوەڕەدام ئەم وادانانە زۆر لە ڕاستی نزیک دەکەوێتەوە. ئەو بۆ نموونە لەتوانایدایە لە یەک خولەکدا ئاگرینانە لەبارەی دێپۆرتکردنەوەی بەکۆمەڵ بدوێت و لە خولەکی دوای ئەوەدا بیروڕای خۆی دەرببڕێت لەبارەی زەروورەی ڤیزەی H-1B بۆ پسپۆرانی لێوەشاوەی باڵا لە هیندستانەوە. حولحولێتیی بیرۆکەییانەی ئەوها سەرشێتانە بۆ ئێمە بێهودە دەنوێنێت، وەلێ ترەمپ هیچ کێشەیەکی لەتەک ئەوەدا نییە.
ت-ئۆنلاین: ئایا خودی ترەمپ چیی دەوێت؟
سڵۆبۆدیان: هیچ ترەمپیزمێکی نێوەرۆکیانەی هاوبار لەگۆڕی نییە، نە لە ڕووی سیاسی و نە لە ڕووی ئابوورییەوە. با وا ببێژم، ترەمپ پۆپولیستێکی نموونەییە، پەردەیەکی بەتاڵە و مرۆڤان دەتوانن پێشبینییەکانی خۆیان بپەخشێننە سەری. ئێوە پێشبینیی ئەو بکەن وەک لۆکۆمۆتیڤێک (مەکینەیەکی شەمەندەفەر) کە خەڵک ئیدێ سیاسییەکانی خۆیانی پێوە دەبەستن. ئەمەش ڕەوشەکە ئەوها پڕمەترسی دەکات. بۆیە کێ بییەوێت بزانێت داخۆ ترەمپ بەمزووانە چی دەکات، گەرەکە لەسەر ئاستی ئیدارە لە ژێرەوەی ئەو بڕوانێت. ئاخر لەوێ کەسانی ئەوتۆ هەن کە نێوەرۆکی سیاسەتی ترەمپ دیاری دەکەن.
ت-ئۆنلاین: ئیلۆن مەسک لەم ساتەدا خاوەنی گوێی دۆناڵد ترەمپە. ئەم دەوڵەمەندترین پیاوەی جیهان گەرەکە لە ئایندەدا بیرۆکراتی لە دەوڵەتە یەکگرتووەکانی ئەمەریکا کەم بکاتەوە و بە ڕاهێنان حکومەت کاریگەر بکات. ئایا مەسک چیی دەوێت؟
سڵۆبۆدیان: سەرەتا ئەو پرسیارە سەرهەڵدەدات، داخۆ دامەزراوە نوێکەی مەسک کە گەرەکە پەرە بە کاریگەریی حکومەت بدات، بەگشتی خاوەنی ئۆتۆرێتی (دەستڕۆیشتوویی) بێت. ئاخر ئەو دامەزراوەیە بەشێک نابێت لە ئیدارەی فەرمی. مەسک دووچاری بەرهەڵستیی زۆری فەرمانگە فەرمییەکان دەبێت کە زۆر چاک دەزانن، ئەوە هێندە ئاسان نییە خەرجییەکان بێدوودڵی لەو شێوەیەدا بسڕرێنەوە کە مەسک پێشبینیی دەکات.
ت-ئۆنلاین: جگەلەوە مەسک خۆی چالاکوانێکی سەربەخۆ نییە، بەڵکو بەڕێی کۆمپانیاکانییەوە، بۆ نموونە SpaceX، پارەی زۆری لە دەوڵەت دەستدەکەوێت.
سڵۆبۆدیان: ئەو پێشبینییەکی ڕوونی لەوبارەیەوە هەیە کە لە پارەبۆئامادەکردندا گرنگی بە چی بدات و بە چی نەدات. ئەوە بۆ مەسک نەسازی نییە کە وەزارەتی پەروەردەی دەوڵەتە یەکگرتووەکانی ئەمەریکا نەهێڵێت و هاوکات گرێبەستی دیکەی چەند ملیاردی بۆ سپەیس ئیکس لەتەک حکومەتی ئەمەریکیدا مۆربکات، بۆ نموونە بۆ هەڵفڕینی ساتێلایتە سەربازییەکان. بۆ مەسک جۆرێکی هیرارشیی پێداویستییەکان هەیە کە کاراییە ناوکییەکەی دەوڵەت وێنەدەداتەوە، لێرەشدا ئەم پێداویستییانە تەواو بەڕێکەوت چوونیەکن بەو کایانە کە مەسک تێیاندا قازانجکەرانە چالاکە.
ت-ئۆنلاین: کەواتە کاتێک مەسک دەیەوێت زۆر خەرجیی دەزگای دەوڵەتی ئەمەریکی بتاشێت، ئایا پلانی ئەوە دادەنێت کە هێشتا هەر کۆمەکی دەستبڵاو و پێسپاردە لە لایەنی حکومەتەوە وەربگرێت؟
سڵۆبۆدیان: مەسک لە کۆتاییدا دەیەوێت مەریخ ئاوەدان بکاتەوە. ئایا بۆ ئەو مەبەستە چیی پێویستە؟ پارە، پارەی یەکجار زۆر. مەسک لەنێو جۆرێکی جیهانی نێوانیدا دەژی؛ مەسەلەکە لێرەدا تێکەڵێکی دەروونییە لەسەر زەمینەی گەمە ڤیدیۆییە سۆسیال-دارڤینیستییەکان کە ئەو خۆی دەیانکات، هەروەها لەسەر بنەڕەتی کێبڕکێ لە بۆڕسە. مەسک جیهانبینییەکی پەڕگری (ئێکسترێمی) هەیە، ئەو جەختە کە ژیاری لە بەربوونەوەی ستوونیدایە و ئێمەش دەبێت لە پێناوی خۆهێشتنەوەماندا وەک ڕەگەز جێنشینگە لەوبەر زەمینەوە بنیاتبنێین. وەلێ ئایا چۆن گەرەکە ئەو جێنشینگانە بەڕێوەببرێن؟ بەجەختی نەک دێمۆکراتیانە. مەسک بەپەرۆشەوە ئەمە دەردەبڕێت، ئێمەش گەرەکە بە هەمان شێوە زۆر زۆر بەجددی ئەو بگرین.
ت-ئۆنلاین: مەسک بە مەریخەوە خەریکە، بەڵێ، وەلێ ئایا تا ئەو کاتە چە پلانێکی بۆ دەوڵەتە یەکگرتووەکان و زەمین هەیە؟ ئەو یارمەتیدەر بوو بۆ ئەوەی ترەمپ بەرزبکرێتەوە بۆ نێو کۆشکی سپی، ئێستاش دوای ئەوە هێرش دەکاتە سەر کییر ستارمەری سەرۆکوەزیرانی بەریتانیا و لە ئەڵمانیاش دەیەوێت پارتی AfD (ئەڵتەرناتیڤ بۆ ئەڵمانیا) لەسەر دەسەڵات ببینێت.
سڵۆبۆدیان: فەزیلە لیبەرالەکانی وەک لێبوردەیی و هاوهەستی بۆ مەسک نیشانەی لاوازین. هیچ کەس ناتوانێت ئەو بهێنێتەوە هۆش خۆی، بۆ مەسک تەماع چاکە …
ت-ئۆنلاین: … “تەماع چاکە”، ئەمە وەرگیراوە لە فیلمی “Wall Street” کە ساڵی 1987 دەرکرا.
سڵۆبۆدیان: دروستە. تەماع چاکە، وەلێ هاوهەستی لە ڕوانگەی مەسکەوە شتێکە بۆ کەسانی بێهێز و ترسنۆک. ئەوها تاکلایەنە دەتوانین جیهاندیدییەکەی ئەو پوختبکەینەوە. یارمەتیدانی زارۆکان کە لە فێرگە پێداویستیی تایبەتییان هەیە یان ڕۆشناییدان بە نێوندی گشتی سەبارەت بە سوودەکانی کوتان؟ ئەم جۆرە ئەرکانە کە دەکەونە ئەستۆی دەوڵەت، مەسک بە دزێویان دادەنێت، کاری ئەوها گەرەکە بۆ تاکەکەس یان بەکاربەر جێبهێڵرێت. هاوکات مەسک بەشادییەوە لەتەک دەوڵەتدا بیزنیس دەکات، پێسپاردە و کۆمەک وەردەگرێت.
ت-ئۆنلاین: ئایا چۆن هەڵوێستی مەسک بەرانبەر دەوڵەت و جڤاک دەپۆلێنرێت؟ ئایا ئەو نیۆلیبەرالە، لیبەرتێرە یان ئاناڕشۆکەپیتالیستە، هاوشێوەی سەرۆکی ئەرجەنتین خاڤییر میلەی؟ یان تێکەڵێکە لە هەموویان؟
سڵۆبۆدیان: پێدەچێت ئێمە لێرەدا پەیوەندیمان بە شتێکی دیکەوە هەبێت. سەرەتا ئەم پرسیارە گەورەیە سەرهەڵدەدات: ئایا مەسەلەکە لێرە ئەوەیە کە دەوڵەت کلاسیکییانە بە شێوەی مۆڵگەیەکی سەربازی-ئیندوستریانە بۆ خۆ بقۆزرێتەوە و بەو ڕێیەشەوە چەند کۆمپانیایەکی دەوڵەمەند دەوڵەمەندتر ببن دوای ئەوەی دەوڵەت دەبێت بە موشتەرییان؟ پنتە گرنگەکە لێرەدا ئەمەیە: گەر مەسک پلانەکانی خۆی بەجددی بگرێت، ئەوا مەسەلەکە زۆر پڕمەترسی دەبێت. ئاخر لەم ڕەوشەدا بەهیخۆکردنی دەوڵەت تەنیا تەختەبازێک دەبێت بۆ هەڵوەشاندنەوە و حەلکردنی خودی دەوڵەت.
ت-ئۆنلاین: ئایا هەوڵەکەی مەسک بۆ بەکاربردنی ئەم سیناریۆیە لە کەتواردا ذەشێت چۆن بنوێنێت؟
سڵۆبۆدیان: کێ پلانێکی بەو جۆرە دابنێت، دەشێت بتوانێت پۆستێکی باڵا لە ڕێنوماییکردنی حکومەتدا وەربگرێت. مەسک بەمە گەیشتووە، ئاخر ئەو گەرەکە ڕێنومایی حکومەت بکات. هەنگاوێکی دیکەی لۆگیکیانە خولقاندنی دۆخگەلی ئەوتۆ دەبێت کە تێیاندا مرۆڤان ئیدی هەست دەکەن ناچارن لە پێناوی خۆیاندا بچنە شەڕەوە. بناغەکان بۆ ئەمە لەگۆڕێن، ئەویش بۆ نموونە کاتێک هەڵوێستە سیاسی و جڤاکییەکان هەمیشە پتر درزیان تێدەکەوێت، بۆ نموونە شارەکان هەمیشە پتر لە گوند نامۆ دەبن. پێدەچێت ئەمانە یەکەمین هەنگاوەکان بن.
ت-ئۆنلاین: لە کۆتاییدا چە ئەنجامێک خۆی دەبینێتەوە؟
سڵۆبۆدیان: پێدەچێت مەسک بۆی بلوێت بە دەستتێوەردانە بێنیزامەکانی لە کۆتاییدا کێشەیەکی گەورەمان بۆ بخاتەوە. من لە جۆرێکی تواندنەوەی دەسەڵاتی فەرمی و تایبەتی (پریڤات) دەدوێم، کە هەڵوەشاندنەوەی حکومەتی نێوەندیی لێدەکەوێتەوە.
ت-ئۆنلاین: ئایا پێشنیارەکەی مەسک بۆ هەڵبژاردنی AfD یەکێکە لەو دەستتێوەردانە بێنیزامانە؟
سڵۆبۆدیان: مەسک بەدەگمەن شتێک لەبارەی AfD و ئامانجەکانی دەزانێت؛ ئەو چالاکوانانی بێزارکەری خۆشدەوێت، سەربەخۆ لە پرۆگرامە سیاسییەکەیان. مەسک هەروەها زۆر کەم لەبارەی ڕاستڕەوی بەریتانی تۆمی ڕۆبینسن دەزانێت، کەچی ئەوە ڕێی لێناگرێت لایەنی پارتەکەی ڕۆبینسن بگرێت و بەمەش دژی نایجل فاڕاج بووەستێتەوە. مەسک زۆر شت وەک پاشماوەی سەدەی بیستەم دەبینێت، لێرەشدا ئۆتۆمبێلە سووتەمەنی بەکاربەرەکانی شێڤرۆلێت و واشینگتن پۆست لە دەوڵەتە یەکگرتووەکانی ئەمەریکا، یان SPD و CDU لە ئەڵمانیا، سەر بەو پاشماوانەن. مەسک هەموویان لەسەر سەرەنوێلکی مێژوو دەبینێت.
ت-ئۆنلاین: ئایا مەسک خۆیشی کە ساڵی 1971 لە ئەفریکای باشوور هاتۆتە جیهانەوە، مەخلوقێکی سەدەی بیستەم نییە؟
سڵۆبۆدیان: مەسک ئەوەیە زۆرتر لەوەی ئێمە پێشبینیی دەکەین. ئەو سەرجەم تەمەنی زارۆکیی خۆی و ساڵانی گەنجانەی پێگەییوی لەوێ بەسەربرد. ئەو لە سەردەمی دەمەوکۆتایی ئاپارتایددا سۆسیالیزە کرا و دوای ئەوەش لە دوورەوە لە ئەفریکای باشووری پۆست-ئاپارتایدی دەڕوانی. هەردووکیان زۆر بەهێز شەقڵیان بە مەسک دا. ئەو لە لایەک گۆڕانی بە هەستێک داوە کە لە جڤاکێکی نێو دۆخگۆڕیدا بەناچاری ناکۆکیگەلی تایبەتی سەرهەڵدەدەن، لە لایەکی دی گەیشت بەو جەختییە، مرۆڤان لەو ساتە تەنگژاوییانەدا کە ناچارن چەک هەڵبگرن و لەدژی هاوڵاتیانیان بەرگری لە خۆیان بکەن، زۆر کەم دەتوانن پشت بە فەرمانگە دەوڵەتییەکان ببەستن.
ت-ئۆنلاین: ئایا چی بەدووی ئەوەدا دێت؟
سڵۆبۆدیان: فرە کەسانی ئەفریکای باشوور برەویان داوە بە هەڵوێستی بەنکەر (پەناگەی ژێرزەوی)، ئەم هەڵوێستە لە سەردەمی پێش و پاش ئاپارتایددا لەسەر بنەڕەتی بێمتمانەیی بەرانەر زۆرینەی پێستڕەشانی دانیشتوان بنیاتنرابوو. لەنێو ئەم گرووپەی جڤاکدا شێوازێکی ترساو و بەهێز میلیتاریزەکراوی ژیان و هزرین سەروەرە. Gated Community ، کۆنشینگەی داخراو، بۆ توێژی ناوەڕاست و سەرەوەی پێستسپی و ماوەیەکە بۆ توێژی سەرەوەی پێستڕەشانی ئەفریکای باشوور تەواو ئاساییە.
ت-ئۆنلاین: کەواتە ئایا مرۆڤ وای بۆ دەچێت کە گەمارۆ درابێت؟
سڵۆبۆدیان: لە کتێبەکەمدا بە ناونیشانی “سەرمایەگەری بەبێ دێمۆکراتی” باس لە پێشبینیی سوڤەرێنێتییەکی تەواو وردوخاشکراو دەکەم کە تێیدا کاربەئەنجامگەیەنەرانی تایبەت (پریڤات) و هێزگەلی تایبەتی ئاسایش لە لایەن تاکە کەسانی دەوڵەمەندەوە دادەنرێن بۆ ئەوەی لەدژی دانیشتوانی دەوریان بەرگری لە خۆیان بکەن. درەنگتر هەڤاڵانم لە ئەفریکای باشوور بەگەرمی دڵنیاییان پێدام کە ئەمە بە هیچ شێوەیەک پێشبینییەکی دژە-یوتۆپیانەی (دیستۆپیانەی) ئایندە نییە، بەڵکو ڕیالێتییە.
ت-ئۆنلاین: تۆقێنەرە …
سڵۆبۆدیان: دروست ئەوهایە. لە دۆخێکی بەو جۆرەوە دوو شیمانە دەکەونەوە. یەکێکیان نواندنی کردارە لە پێناوی ئەوەدا کە شتەکان گۆڕانیان بەسەردا بێت و ئایندەیەکی دیکە بسازێنرێت کە ئیدی مرۆڤان ناچار نەبن لە دراوسێکانیان بترسن. ئەویدیکەیان بەندە بەو گریمانەیەوە کە ئایندەی دیستۆپی بەناچاری دێت و مرۆڤیش دەبێت بەگوێرەی ئەوە خۆی بۆ ئامادە بکات.
ت-ئۆنلاین: ئایا شیمانەی دووەم بە مەسک دەگونجێت؟
سڵۆبۆدیان: بەتەواوی. من جەخت نیم لەوە کە ئەو بەگشتی توانای بۆ شێوازی دیکەی هزرین هەبێت. ئەزموونەکانی مەسک کە لە ئەفریکای باشوور کردوونی، لە ئاڵوگۆڕدان لەتەک نێوەرۆکی ئەو گەمانەی کۆمپیوتەردا کە ئەو دەیانکات. گەمەکان جیهانانی وردوخاشبوو و کەتواران دادەڕێژن کە تێیاندا دەبێت مرۆڤ بۆ خاتری خۆهێشتنەوەی دەستبەجێ لەدژی هەڕەشەگەل پەرچەکردار بنوێنێت. لەبەرئەوە مەسک جددیەتی پێویستی نییە بۆ ئەوەی مامەڵە لەتەک ئەو واتا و بەرپرسیارێتییەدا بکات کە پێگەکەی لەتەک خۆیدا دەیهێنێت. بڕوانن لەو شتانە کە بۆ سەر X پۆستیان دەکات. تەنیا ئایندە دەری دەخات کە شتەکان چۆن گۆڕانیان بەسەردا دێت.
ت-ئۆنلاین: تازە دەمی دەستبەکاربوونی ترەمپ دەستی پێکردووە. ئایا دەکرێت وردتر ڕوونی بکەنەوە کە داخۆ چوار ساڵی ئایندە چی بهێنن؟
سڵۆبۆدیان: پلانە دانراوەکان بێچەندوچوون بریتین لە: کرداری زەبرمەند لە سیاسەتی کۆچبەریدا کە پێدەچێت لە لایەک هەندێک بەشی دانیشتوان بەرهەڵستیی بکەن و لە لایەکی دیکەوە بەر ئاستەنگی یاسایی بکەوێت. بەبێ ئەو دوازدە ملیۆن کۆچبەرە نایاساییە کە ترەمپ دەیەوێت دێپۆرتیان بکاتەوە، بەدەگمەن کایەی ئابووری کارایی گونجاوی خۆی دەنوێنێت. ترەمپ بەوەی دەزانی گەر کەمێک بیری لەوە بکردایەتەوە. من لەپاڵ ئەم شانۆ ناتیڤیستییەدا (شەڕکەرەدا بۆ دانیشتوانی ڕەسەنی خۆ لەدژی کۆچبەرێتی – و) چاوەڕوانی سیاسەتێکی دڕندەی بازرگانی دەکەم کە پشت بە سزادان و گومرگ دەبەستێت وەک چەکی دیپلۆماتییەکی هێرشبەر (ئەگرەسیڤ). ترەمپ لە ڕووی جیۆپۆلیتیکییەوە لە ئایندەدا بە پاداشت و سزا کاردەکات.
ت-ئۆنلاین: کەواتە ئایا ئەوە بریتی دەبێت لە سەردەمێکی لەبار بۆ نیۆلیبەرالان و لیبەرتێران و نیهیلیستان؟
سڵۆبۆدیان: هیچ گومانم لەوە نییە. لە سەردەمی جەنگی سارددا ژمارەیەکی زۆر هزرڤان و هۆشچالاکی (ئینتەلێکتوێلی) نیۆلیبەرال هەبوون بە کارایی سیاسییەوە، ئەوان بەتایبەتی گرنگییان بەوە دەدا داخۆ چۆن بتوانن بەسەر ئالەنگارییە چەپڕەوەکاندا زاڵ ببن و بییانوەستێنن. وەلێ ماوەیەکە پێناسەی نیۆلیبەرالیزم تا ئەو ڕادەیە گۆڕانی بەسەردا هاتووە کە نوێنەرەکانی دوژمندیدییە سەرەکییە گەلەکییەی خۆیان وەرگۆڕیوە.
ت-ئۆنلاین: پێدەچێت پارێزەرانی کەش دوژمنە نوێ هەڵبژێرراوەکان بن؟
سڵۆبۆدیان: تەواو ئەهایە. ئەوانە چیدی کۆمونیستەکان نین، بەڵکو کەسانی ئەوتۆن کە بۆ نموونە بایەخ بە پاراستنی ژینگە و فێمینیزم و یەکسانی دەدەن. من لە کتێبە نوێکەمدا بە ناونیشانی “Hayek’s Bastards” کە مانگی ئەپریل بڵاودەکرێتەوە، لەو بارەیەوە دەنووسم. هەندێک کەس شادمانن بەوە کە ترەمپ-ێک هەیە وەک جەنگاوەر لەدژی مارکسیزمێکی کولتووری و پەرەسەندنی ئەو ژینگەپارێزی و کەشپارێزییە کە ڕەنگە گەشەی ئابووری بخنکێنێت.
ت-ئۆنلاین: وەلێ مەسک، سەرباری هەموو ڕەخنەیەکی ڕەوا لەو، بە پێشخستنی کارۆئۆتۆمبێل زۆری بۆ کەشپارێزی ئەنجام داوە.
سڵۆبۆدیان: بەڕاستی لەمەدا ئیرۆنییەک هەیە. پێشکەوتنخوازان بەگشتی هۆیان هەیە بۆ ئەوەی هیوادار بن مەسک لە کوالیسیۆنەکەی ترەمپدا بمێنێتەوە. یەکەم، ئەو هێزێکە بۆ وەرچەرخان لە دابینکردنی وزەدا (لە وزەی بەردەنی و ئەتۆمییەوە بۆ وزەی ژینگەپارێزی بەرهەمهێنراو بەتایبەتی لە با و ئاوەوە – و)، کەسێکە کە بەرانبەر کارەباویکردن و کەمکردنەوەی کاربۆن زۆر کراوەترە لە هەر کەسێکی دیکەی نێو تیمەکەی ترەمپ. دووەم، ئەو لە سیاسەتی چیندا بەزۆریی کۆترە وەک لەوەی هەڵۆ بێت، چونکە دەیەوێت لە بازاڕی چیندا بمێنێتەوە. دەشێت مەسک بتوانێت خۆی وەک نێوانێك تیژیی چەند لێوارێکی پرۆگرامەکەی ترەمپ خڕبکات. ئەوەش بەڕاست بزوێنەر دەبێت کە داخۆ ناکۆکییەکانی نێو کوالیسیۆنەکەی ترەمپ زیاتر پەرەبسێنن. ئاخر ستیڤ بێنن ی هاڕدلاینەر (توندئاژۆ) لە ئێستاوە لە مەسەلەکانی کۆچبەریدا لەتەک مەسک تێکچووە.

کوین سڵۆبۆدیان ساڵی 1978 هاتۆتە جیهانەوە، مامۆستای مێژووی نێودەوڵەتییە لە زانستگەی بۆستن. ئەو کە مێژووناسێکی کەنەدییە، پسپۆری مێژووی نیۆلیبەرالیزمە. ئەو لەبارەی ئەم مژارە کتێبە زۆر ڕەچاوکراوەکانی بڵاوکردەوە: “گلۆبالیستەکان. کۆتایی ئیمپراتۆرییەکان و لەدایکبوونی نیۆلیبەرالیزم” و “سەرمایەگەری بەبێ دێمۆکراتی”. 15 ئەپریلی 2025 کتێبە نوێکەی بڵاودەبێتەوە، بە ناونیشانی:
„Hayek’s Bastards. Rece, Gold, IQ, and the Capitalism of the Far Right”.

سەرچاوە:
https://www.t-online.de › Politik › Ausland › USA

فەرهەنگۆک
AfD: (Alternative für Deutschland / ئەلتەرناتیڤ بۆ ئەڵمانیا) پارتێکی نوێی ڕاستڕەوە بە ڕەهەندی نیۆنازیانەوە، تەنانەت لە ئاستی باڵایدا کەسانی نیۆنازی هەن.
ئاپارتاید: سیستەمی سیاسیی ئەفریکای باشوور لە نیوەی دووەمی سەدەی بیستەمدا کە ڕەگەزەکانی (پێستسپی و پێستڕشی) جودا لەیەک دادەنا. بە هەڵبژاردنەکەی 1994 کۆتایی بەو سیستەمە هات و سیستەمی حوکمداریی زۆرینە چەسپێنرا. سەردەمی دوای ئەوە ناودەنرێت پۆست-ئاپارتاید.
CDU: Christlich Demokratische Union Deutschlands / یەکێتی کریستیانی دێمۆکراتیانەی ئەڵمانیا، پارتێکی کۆنزەرڤاتیڤە و لە ڕووی سیاسییەوە وەک تەرەفی ناوەڕاست-ڕاست دەپۆلێنرێت.
ئەنارشۆکەپیتالیزم: ئیدیۆلۆگییەکی ڕادیکالە کە داوا دەکات سەرجەم ڕێکخراوی جڤاکی لە لایەن گرێبەست و پەیوەندییە خۆخوازەکانی بازاڕی ئازادەوە دیاری بکرێت.
ئینتەرتەینەر: لە بنەڕەتدا کەسێکی هونەرمەندی بدووە کە جمهورەکەی ئاسوودە و کەیفخۆش دەکات، بۆ نموونە کابارێتیستەکان.
لیبەرتێر: خۆشویستەری ئازادی، ئازادیخواز، داوا دەکات کە جڤاک بەگوێرەی بازاڕی ئازاد بسازێنرێت، چونکە تەنیا بەو شێوەیە خۆشگوزەرانی بۆ هەمووان فەراهەم دەکرێت. هەموو دەستتێوەردانێکی دەوڵەت لە کایەی ئابووری ڕەتدەکاتەوە، سیستەمی گلۆبالی هەنووکەی جیهان بە سۆسیالیستی دادەنێت.
سۆسیال-دارڤینیزم: جیهانبینییەکە کە تیۆریی ئێڤۆلوسیۆنی (گەشەسەندنی) چارلس داروین بەسەر جڤاکدا بەکاردەبات، وایدادەنێت توێژی سۆسیال و گروپی ئێتنی هەن کە بیۆلۆگییانە کەمتر لە گرووپی دیکە گەشەیانکردووە.
سۆسیالیزەکردن: بەکەسکردن (پێرسۆنالیزاسیۆن)، پرۆسەیەکە کە لە ڕەوتیدا مرۆڤی بیۆلۆگیانە جۆردراو لەنێو خێزانی ناوکی و لە فێرگە کاری تێدەکرێت خۆی بە نۆرم و بەها و هەڵوێستى نێوکەسییانەی جڤاکەکەی بگونجێنێت، هەروەها خۆی پێوەیان خەریکبکات تا کەسێتییەکەی گەشەبسێنێت و ببێت بە هاوڵاتییەکى بەتوانا.
SPD: Sozialdemokratische Partei Deutschlands / پارتی سۆسیالدێمۆکراتیی ئەڵمانیا، لە ڕووی سیاسییەوە وەک تەرەفی ناوەڕاست-چەپ دەپۆلێنرێت.

درامای ئێرانی، بەهۆی ئەو كولتوورە دەوڵەمەندو مێژووە پڕ لەئەزموونەی هەیەتی، شوێنێكی شیاوو سەقامگیری لەنێو درامای جیهانیدا كردۆتەوە كە شایەستەی ستایش كردن بێت، بەڵام بەهەمان شێوە ڕووبەڕووی چەقبەستن و ڕێگرییەكی ناوخۆیی فرە دەبێتەوە، كە نەتوانێ دەستەبەری تەواوی مافەكانی خۆی بكات و بەئازادی پەیامی خۆی بگەیەنێت.
سینەما و درامای ئێرانی لەم ساڵانەی دواییدا هەوڵی داوە خۆی لەسنووری بابەتە ئایینی و كۆمەڵایەتیەكانەوە چڕ كاتەوە، بەڵام ناتوانێ ئەو خواستە بنەڕەتیە بگەیەنێت كە بینەری ئێرانی بەتایبەتی و بینەری جیهانی ئاواتی بۆ. دەخوازێ.
بۆیە ناچاری ئەوە دەبێت پەنا بەرێتە بەر هێماو دیالۆگی نا ڕاستەوخۆو نهێنی، بۆ دەرخستنی هەندێ بابەت كە پەیەستە بەژیان و ئازادی گەلانی ئێران، بەهۆی سنووردار كردنی پرسە سیاسییەكان و ئەوانەی پەیوەستن بەمافی مرۆڤ.
بەڵام دیسان ئەمەش، تواناو دەست رۆیشتوویی دەرهێنەرە لاوەكان ناشارێتەوە، جگە لە حەشاردان و پێچو پەنای خۆ شاردنەوە لە دیاری كردنی زەمەنێكی دیاری كراو، لە تەكاندان بۆ ئەوەی تواناكانی خۆیان بە تەكنیك و چیرۆك گەرایی نوێ دەربخەن، لە پێناو نیشاندانی ئەو پێشكەوتنە گەورەیەی گەنجەكان هەیانە و گەیاندنی بە بینەری جیهانی.
بۆیە ئەگەر بتەوێت بەراوردێكی سینەماو درامای ئێرانی لەگەڵ وڵاتێكی پێشكەوتووی وەك ئەمریكا بكەیت، كە باوكی سینەمایە لەجیهاندا، ئەوە ڕووبەڕووی دوو ئاراستەی دژ بە یەك دەبیتەوە:
لەئاراستەی یەكەمدا هەموو ئامانجەكان لەچوارچیوەی ئایین و پەروەردەو كێشە كۆمەڵاەتیەكاندا كۆ دەبنەوە.
لەئاراستەی دووەمدا :هەموو ئامانجەكان بەئاراستەیەكی بازرگانی و بەئامێر كردنی مرۆڤ هەڵدەكشێت، لەرێگەی فیلم و درامای ئەكشن و كۆمیدیا، بەئامانجی دروست كردنی توندو تیژی و دروست كردنی مرۆڤی دوور لەسۆز.
بۆیە ئەو دوو ئاراستە دژ بە یەكە لەدراماو سینەمادا كاریگەری خۆیان لە سەر ڕەوشی كۆمەڵگاكانیان بە جێ دێڵن، تا دەگاتە ئاستی كارلێكردنی لەسەر مرۆڤایەتی، چونكە هەردوو ئامراز سنوورێكی دیاری كراویان نیەو دەپەڕنەوە كەنارە بەرفرەوانەكەی مرۆڤایەتی.
دیسان ئەگەر بگەڕێیتەوە سەر بەراورد كاریەكان لە نێوان ئاستی هەردوو شێوازی دراما لەو دوو وڵاتە، بۆت دەردەكەوێت، كە دراماو سینەما ڕووەكی خورسكی نین لە بیاباندا شین بن، بەڵكو هەر یەكەو پێویستیان بەزەمینەیەكی لەبار هەیە بۆ دروست بوون و پیشەسازیەكن كەرەستەو ئامرازی جۆراو جۆریان گەرەكە تادێنە بەرهەم، بەڵام فاكتەری ئابووری لەپێشەوەی فاكتەرەكانی ئەو دروست بوونەن .
كەمی بودجەو نزمی ئاستی بەرهەم هێنان
لەوڵاتێكی وەك ئێران پرۆسەی بەرهەمهێنانی دراماو فیلم، جۆرێك لە تایبەت مەندی هەیە كە لە وڵاتانی دیكەی جیا دەكاتەوە، ئەویش تەسك بوونەوەی ئەو هەلومەرجە سەختە ئابوورییەیە كە بەهۆی ئەو فشارو گەمارۆ ئابوورییەی خراوەتە سەری، تەنگی بە ژیانی كۆمەڵگای ئێرانی هەڵچنیووە، دەسەڵاتی بۆ دابین كردنی بودجە بۆ كاری دراماو سینەما دەسەڵاتێكی دیاری كراوە، بەڵام چونكە ئێران دراماو سینەما بە بەشێك لە سیاسەتی بنەڕەتی خۆی دەزانێ لە بەڕێوە چوونی كاروباری حكومەتدا، بۆیە لەهەموو حاڵەتێكا، چەند ئەو هەلو مەرجە ئابوورییە سەخت و دژوار بێت، ناتوانێت دەست بەرداری دراماو سینەما بێت.
لە لایەك هەوڵی چاكسازی كۆمەڵایەتی خۆی پێ دەكات، لەلایەكی دیكەوە دراماو سینەما دەكاتە چەكێكی كاریگەر بۆ گەیاندنی پەیامی ئایینی خۆی و ڕوو بەڕوو بوونەوەی ناحەزانی. بەڵام ئەم تەنگژە ئابوورییە ئەگەر نەشبێتە هۆكاری وەستانی رَەوتی دراماو سینەما، ئەوە بەلانی كەمەوە كار دەكاتە سەر كەمبوونەوی ئاستی بەرهەم هێنان و سست بوونی بازاڕی دراماو سیتەما.
بەڵام ئەم حاڵەتە لەئەمریكادا بەپێچەوانەیە، لەبەر ئەوەی ئامانجی سەرەكی ئامانجێكی بازرگانیە و داهاتی سینەماو دراماش لەو داهاتە خەیاڵیانەیە كە لە بازاڕدا ڕكابەری كەمەو ساڵانە كۆمپانیاكانی سینەماو دراما سەرمایەكی خەیاڵی بۆ بەرهەمهێنان تەرخان دەكەن و ژمارەی داهاتیشیان رۆژ لەدوای رۆژ هەڵدەكشێن.
هەر واش لەڕووی تەكنیكییەوە، دراماو سینەمای ئەمرێكی چونكە خاوەن سەرمایەو پیشەسازی زەبەللاحە و كۆمپانیاكان بەردەوام لەپێیشبڕكی دان، هەمیشە لەبەرەو پێشەوە چوونی زانستی و هونەری نوێ دان، لەو دواییەش زیرەكی دەستكریشیان خستە نێو كارەكانیان بۆ ئەوەی هەموو خەونەكانیان بكەن بەڕاستی، بەمەش ئەوەندەی تر لەڕووی تەكنەلۆژیەوە چوونە پێشەوە.
بەمەش ئامانجە بازرگانیەكانیان بەرفرەوانترو بەهەڕمێنتر بوو لەبواری دراماو سینەماو ڕاكێشانی بینەری زێتر بۆ بەرهەمەكانیان.
بەڵام هەموو ئەمانە تواناو دەسەڵاتی ئێران بۆ دراماو سینەما ناشارێتەوەو ئێران توانایەكی بەدەگمەن لە ڤیستیڤاڵە نێو دەوڵەتیەكانی وەك ڤیستیڤاڵی كان، بەرلین، ڤینیسیای سینەمادا نیشان دەدا و چەندین خەڵاتی گەورە بەدەست دێنێ.
دیقەت بدەنە دوا پێشهاتەكانی دراماو سینەمای ئێرانی، بە ئاسانیدرك بەوە دەكەن، كە پێشكەوتن لەو دوو بوارەدا دیارەو ئەزموونەكان گەورەتر دەبن و كۆمەڵێ توانای نوێ لە دەرهێنان و نواندن و تەكنیك دێنە پێشەوەو بوونی خۆیان لە گۆرَەپانەكە، لە سەر ئاستی نێو خۆیی و جیهانی دەسەلمێنن.
دوای گەورە دەرهێنەرانی وەك فەرەجوڵڵا سەلەحشوورـ خاوەنی درامای پیاوانی ئەشكەوت و یوسفی ڕاستگۆ و حەسەن فەتحی خاوەنی زنجیرە درامای شەهرەزاد، مەجید مەجیدی،
ئەسغەر فەرهادی و زۆرانی تریش
جگە لە نەوەیەكی نوێ ی درامای ئێرانی وەك:
جەمشید مەحمودی: دەرهێنەری درامای )پێستی شێر( كە درامایەكی تاوانكارییە و باس لەچیرۆكی باوكێك دەكات كە دوای ١٥ ساڵ زیندانی ئازاد دەبێت و بەهیوای بینینەوەی كچەكەی دەگەڕێتەوە. ئەم درامایە بەهۆی چیرۆكە كاریگەر و نواندنە بەهێزەكەی سەرنجی زۆری بینەرانی ڕاكێشاوە.
سەعید ڕۆستایی: دەرهێنەری فیلمی(مەتری شەش و نیو) درامایەكی كۆمەڵایەتییە و باس لە تیمێكی پۆلیس دەكات كە هەوڵی گرتنی بارزگانێكی ماددەی هۆشبەر دەدەن. ئەم فیلمە بەهۆی چیرۆكی توندوتیژ و نواندنە بەهێزەكەیەوە ناوبانگێكی زۆری بەدەستهێناوە.
ئەسغەر فەرهادی :یەكێك لە بەناوبانگترین دەرهێنەرانی نەوەی نوێی ئێران، كە فیلمەكانی وەك (جیابوونەوەی نادر لەسیمین و فروشندە )خەڵاتی ئۆسكاریان بەدەستهێناوە.
فیلمەكانی باس لەپەیوەندییە ئاڵۆزەكانی مرۆڤ و كێشە كۆمەڵایەتییەكان دەكەن.
مەجید مەجیدی: دەرهێنەری فیلمە بەناوبانگەكانی وەك (مناڵانی ئاسمان، ڕەنگی بەهەشت) فیلمەكانی بەگشتی باس لەژیانی منداڵان و كۆمەڵگە هەژارەكان دەكەن و بەهۆی چیرۆكە سادە و كاریگەریەكانیەوە ناوبانگی زۆریان هەیە.
جەعفەر پەناهی: فیلمەكانی وەك (ئەمە فیلم نییە) و (ئۆفساید) باس لەكێشە كۆمەڵایەتییەكان و سنوورداركردنی ژنان دەكەن.
سەمیرا و هانا مەخمەلباف: كچەكانی موحسن مەخمەلباف، فیلمەكانیان وەك (ڕۆژە سەوزەكان) و (ئەسپە دوولاقەكان ) باس لە كێشە كۆمەڵایەتییەكان و مافەكانی ژنان دەكەن.
سیروس نەشواد: دەرهێنەری فیلمی (جانتای سوور) بەشداری لەخەڵاتی ئۆسكار كردووە. وباس لە چیرۆكی كچێكی گەنج دەكات كە هەوڵ دەدات لە ناوچەیەكی جەنگاوەریدا ڕزگاری ببێت.
باباك خاجە پاشا: دەرهێنەری فیلمی (لە ئامێزی دارەكە) بەشداری لەخەڵاتی ئۆسكار كردووە.
شیرین نەشات :دەرهێنەر و هونەرمەندێكی ناودارە فیلمەكانی وەك (ژنەكان بەبێ پیاوان) باس لەكێشەكانی ژنان لەكۆمەڵگای ئێران دەكەن.
ئەم دەرهێنەرانە بەهۆی چیرۆكە نوێ و تاقیكارییەكانیانەوە ناوبانگیان بەدەستهێناوە و كاریگەرییەكی بەرچاویان لەسەر سینەمای ئێران و جیهان هەیە
ئەسغەر فەرهادی: بەیەكێك لە دەرهێنەرە دیارەكانی ئێران لەبواری سینەما و دراما دادەنرێت. بەرهەمە تەلەفزیۆنییەكانی بریتین لە:
(داستانی شار) زنجیرە درامایەكی كۆمەڵایەتییە.
(سەربانی تاران) – زنجیرەیەك كە باس لەپرسە كۆمەڵایەتییەكان دەكات.
(خولگەی پلە سفر) زنجیرەیەكی ڕۆمانسی مێژووییە.
داود میرباغێری: تایبەتمەندە لەبەرهەمە مێژوویی و ئاینیەكان، بەرهەمە دیارەكانی بریتین لە:
(موختارنامە) زنجیرەیەكی مێژووییە، چیرۆكی موختار تەقافی دەگێڕێتەوە.
(ئیمام عەلی) زنجیرەیەكە باس لە ژیاننامەی ئیمام عەلی دەكات.
سەعید سۆڵتانی: بەناوبانگە بەدەرهێنانی زنجیرە درامای كۆمەڵایەتی. دیارترین بەرهەمەكانی بریتین لە: (ستایش) – زنجیرە درامایەكی كۆمەڵایەتییە. (دوای باران) – زنجیرە درامایەكی مێژووییە.
محەمەد حسێن لەتیفی: دەرهێنەرێك كە بەرهەمی هەمەچەشنی لەنێوان دراما و كۆمیدیدا هەیە، بەرهەمەكانی بریتین لە
:(وەفا) زنجیرە درامایەكی ڕۆمانسییە.
ساحێب دلان- زنجیرە درامایەكی ئایینییە.
ڕامبۆد جاڤان:
جگە لەوەی ئەكتەرە، دەرهێنانی زنجیرە كۆمیدییە سەركەوتووەكانی كردووە. دیارترین بەرهەمەكانی بریتین لە:
(بێسەروشوێنەكان) – زنجیرەیەكی كۆمیدی كۆمەڵایەتییە.
(گەشتیاران) – زنجیرەیەكی كۆمیدی فانتازیایە.
كیانوش ئایاری:.

دەرهێنەرێكە بەكارە واقیعی و كۆمەڵایەتییەكانی ناسراوە، بەرهەمە تەلەفزیۆنییەكانی بریتین لە: (هەزاران چاو) – زنجیرە درامایەكی كۆمەڵایەتییە.
(ڕۆژانی نزیك) – زنجیرەیەكی تەلەفزیۆنی ژیاننامەییە.
بەهرام بەیزای: دەرهێنەر و شانۆنامەنووس و سیناریۆنووس، خاوەنی كۆمەڵێك بەرهەمی تەلەفزیۆنی دیارە. بەرهەمەكانی بریتین لە: (سوڵتان و شوان) – زنجیرەیەكی خەیاڵی مێژووییە.
سیرۆس موغدام: دەرهێنەرێكی درامایە، بە كارە كۆمەڵایەتییەكانی ناسراوە.
دیارترین زنجیرەكانی: (پایتەخت) – زنجیرە درامایەكی كۆمیدی سەركەوتووە.
(خوار هەشت ساڵ) – زنجیرە درامایەكی كۆمەڵایەتییە.
مازیار میری (سەلامەت) – زنجیرە درامایەكی كۆمەڵایەتییە.
فورات- زنجیرە درامایەكی مێژووییە.

.

جەمشید مەحمودی: دەرهێنەری درامای )پێستی شێر( كە درامایەكی تاوانكارییە و باس لەچیرۆكی باوكێك دەكات كە دوای ١٥ ساڵ زیندانی ئازاد دەبێت و بەهیوای بینینەوەی كچەكەی دەگەڕێتەوە. ئەم درامایە بەهۆی چیرۆكە كاریگەر و نواندنە بەهێزەكەی سەرنجی زۆری بینەرانی ڕاكێشاوە.
سەعید ڕۆستایی: دەرهێنەری فیلمی(مەتری شەش و نیو) درامایەكی كۆمەڵایەتییە و باس لە تیمێكی پۆلیس دەكات كە هەوڵی گرتنی بارزگانێكی ماددەی هۆشبەر دەدەن. ئەم فیلمە بەهۆی چیرۆكی توندوتیژ و نواندنە بەهێزەكەیەوە ناوبانگێكی زۆری بەدەستهێناوە.
ئەسغەر فەرهادی :یەكێك لە بەناوبانگترین دەرهێنەرانی نەوەی نوێی ئێران، كە فیلمەكانی وەك (جیابوونەوەی نادر لەسیمین و فروشندە )خەڵاتی ئۆسكاریان بەدەستهێناوە.
فیلمەكانی باس لەپەیوەندییە ئاڵۆزەكانی مرۆڤ و كێشە كۆمەڵایەتییەكان دەكەن.
مەجید مەجیدی: دەرهێنەری فیلمە بەناوبانگەكانی وەك (مناڵانی ئاسمان، ڕەنگی بەهەشت) فیلمەكانی بەگشتی باس لەژیانی منداڵان و كۆمەڵگە هەژارەكان دەكەن و بەهۆی چیرۆكە سادە و كاریگەریەكانیەوە ناوبانگی زۆریان هەیە.
جەعفەر پەناهی: فیلمەكانی وەك (ئەمە فیلم نییە) و (ئۆفساید) باس لەكێشە كۆمەڵایەتییەكان و سنوورداركردنی ژنان دەكەن.
سەمیرا و هانا مەخمەلباف: كچەكانی موحسن مەخمەلباف، فیلمەكانیان وەك (ڕۆژە سەوزەكان) و (ئەسپە دوولاقەكان ) باس لە كێشە كۆمەڵایەتییەكان و مافەكانی ژنان دەكەن.
سیروس نەشواد: دەرهێنەری فیلمی (جانتای سوور) بەشداری لەخەڵاتی ئۆسكار كردووە. وباس لە چیرۆكی كچێكی گەنج دەكات كە هەوڵ دەدات لە ناوچەیەكی جەنگاوەریدا ڕزگاری ببێت.
باباك خاجە پاشا: دەرهێنەری فیلمی (لە ئامێزی دارەكە) بەشداری لە خەڵاتی ئۆسكار كردووە.
شیرین نەشات :دەرهێنەر و هونەرمەندێكی ناودارە فیلمەكانی وەك (ژنەكان بەبێ پیاوان) باس لە كێشەكانی ژنان لە كۆمەڵگای ئێران دەكەن.
ئەم دەرهێنەرانە بەهۆی چیرۆكە نوێ و تاقیكارییەكانیانەوە ناوبانگیان بەدەستهێناوە و كاریگەرییەكی بەرچاویان لەسەر سینەمای ئێران و جیهان هەیە. بۆ زانیاری زیاتر دەتوانیت سەرچاوەكانی پەیوەست بەكاربهێنیت.
ئەسغەر فەرهادی:
بەیەكێك لە دەرهێنەرە دیارەكانی ئێران لەبواری سینەما و دراما دادەنرێت. بەرهەمە تەلەفزیۆنییەكانی بریتین لە:
(داستانی شار) زنجیرە درامایەكی كۆمەڵایەتییە.
(سەربانی تاران) – زنجیرەیەك كە باس لە پرسە كۆمەڵایەتییەكان دەكات.
(خولگەی پلە سفر) زنجیرەیەكی ڕۆمانسی مێژووییە.
داود میرباغێری:
تایبەتمەندە لەبەرهەمە مێژوویی و ئاینیەكان، بەرهەمە دیارەكانی بریتین لە:
(موختارنامە) زنجیرەیەكی مێژووییە، چیرۆكی موختار تەقافی دەگێڕێتەوە.
(ئیمام عەلی) زنجیرەیەكە باس لە ژیاننامەی ئیمام عەلی دەكات.
سەعید سۆڵتانی:
بە دەرهێنانی زنجیرە درامای كۆمەڵایەتی ناسراوە، دیارترین بەرهەمەكانی بریتین لە:
(ستایش) زنجیرە درامایەكی كۆمەڵایەتییە.
(دوای باران) – زنجیرە درامایەكی مێژووییە.
محەمەد حسێن لەتیفی:
دەرهێنەرێك كە بەرهەمی هەمەچەشنی لە نێوان دراما و كۆمیدیدا هەیە. بەرهەمەكانی بریتین لە:
وەفا – زنجیرە درامایەكی ڕۆمانسی.
ساحێب دلان – زنجیرە درامایەكی ئایینییە.
ڕامبۆد جاڤان:
جگە لەوەی ئەكتەرە، كاری دەرهێنانی بۆ زنجیرە كۆمیدییەك كردووە. دیارترین بەرهەمەكانی بریتین لە:
(بێسەروشوێنەكان) – زنجیرەیەكی كۆمیدی كۆمەڵایەتییە.
(گەشتیاران) – زنجیرەیەكی كۆمیدی فانتازیاییە.

كیانوش ئایاری: دەرهێنەرێكە بە كارە واقیعی و كۆمەڵایەتییەكانی ناسراوە. بەرهەمە تەلەفزیۆنییەكانی بریتین لە:
(هەزاران چاو) – زنجیرە درامایەكی كۆمەڵایەتییە.
(ڕۆژانی نزیك) – زنجیرەیەكی ژیاننامەییە.
بەهرام بەیزایی:
دەرهێنەر و شانۆنامەنووس و سیناریۆنووسە، خاوەنی كۆمەڵێك بەرهەمی تەلەفزیۆنی دیارە. بەرهەمەكانی بریتین لە:
(سوڵتان و شوان) – زنجیرەیەكی خەیاڵی مێژووییە.
سیرۆس موغدام:
دەرهێنەرێكی دراما كارەو بەكارە كۆمەڵایەتییەكانی ناسراوە، دیارترین زنجیرەكانی:
(پایتەخت) – زنجیرە درامایەكی كۆمیدی سەركەوتووە.
(خوار هەشت ساڵ) – زنجیرە درامایەكی كۆمەڵایەتییە.
مازیار میری:
دەرهێنەرێك كە بە دراما كۆمەڵایەتییەكانی ناسراوە. بەرهەمەكانی بریتین لە:
(سەلامەت) – زنجیرە درامایەكی كۆمەڵایەتییە.
(فورات) – زنجیرە درامایەكی مێژووییە.

پێویستە ئاماژەش بەوە بكرێت كە ئەم لیستە گشتگیر نییەو ئێران پڕە لە چەندین دەرهێنەری داهێنەر كە بەرهەمی دیار و بەرچاویان لە بواری درامای تەلەفزیۆنیدا پێشكەش كردووە.
شەڕی ناوەرۆك لەگەڵ شێوەدا
بەگشتی دەكرێ بڵێین درامای ئێرانی لە ناوەرۆكدا لەئەمریكا پێشكەوتووترە، بەڵام لە ژێر فشارە سیاسییەكان دا تواناكانی سنووردار كراوە، لەگەڵ ئەوەشدا نەوەی نوێ بەشێوەیەكی زیرەكانە تەكنیك و بابەتە نوێیەكان تێكەڵ دەكەن و بەشداری لەفێستیڤاڵە نێودەوڵەتییەكاندا دەكەن.
بەڵام بە بەراورد، ئەمریكا بەهۆی بودجەو تەكنیك و تەكنەلۆژیا لەڕووی شێوەو فۆرمدا لە ئێران پێشكەوتووترە .
نەوەیەكی نوێ ی دراما بەڕێوەیە
لەساڵانی دواییدا، نەوەیەكی نوێی دەرهێنەرانی گەنج لە ئێران سەركەوتنی گەورەیان لە بواری درامای تەلەفزیۆنیدا بەدەستهێناوە، بە تایبەتی لە چەشنی درامای (پێستی شێر) و چەند بەرهەمێكی تری گرنگ.
ئەم دەرهێنەرانە بەهۆی شێوازی نوێ و بیرۆكە سەرنجڕاكێشەكانیانەوە ناوبانگیان بەدەستهێناوە و كاریگەرییان لەسەر پیشەسازی فیلم و تەلەفزیۆنی ئێران هەیە لەوانە:
درامای (پێستی شێر) دەرهێنانی ـــ بەهزاد فەرهادی
. (ناوچەی تاریك) دەرهێنەرـــ سەعید ڕووحانی
(دەستەكانی بەڕاستەوخۆیی) دەرهێنانی: مەهدی فەتحی
(ڕێگای خۆشەویستی)
دەرهێنانی ــــ عەلی ڕەزایی
(ژیان لە ناوچەیەكی تاریكدا ) ـــ حەسەن یەعقووبی
(كۆتایییەكانی ڕۆژ) دەرهێنەر ـ نەسرین نەقشبەندی
(دەستەكانی بەڕاستەوخۆیی) ــ دەرهێنەرــ مەهدی فەتحی
بازاڕی درامای ئێرانی لەكوێیە؟
درامای ئێرانی لەرۆژهەڵاتی ناوەڕاست، لەڕێگەی چەندین كەناڵی مانگی دەستكرد و پلاتفۆرمی دیجیتاڵییەوە بڵاودەكرێتەوە.
یەكێك لەدیارترین ئەو كەناڵانە (ئایفیلم)ە كە كەناڵێكی ئێرانییە و تایبەتە بەپیشاندانی زنجیرە و فیلمە ئێرانییە دۆبلاژكراوەكان بەچەندین زمان بەئامانجی ئاشناكردنی بینەرانی غەیرە فارسی بەكولتوور و هونەری ئێرانی.
جگە لەوەش بەشێك لەزنجیرە ئێرانییەكان لەكەناڵە عەرەبییەكانی دیكەدا نمایش دەكرێن،
لەڕێگەی پلاتفۆرمی سۆشیال میدیاییشەوە، وەك كەناڵەكانی (درامای ئێران) لە ئەپڵیكەیشنەكانی وەك تێلێگرام و ئینستاگرام بڵاودەكرێنەوە، كە كلیپ و ناوەڕۆكی پەیوەندیدار بەدرامای ئێرانی بڵاودەكرێنەوە
هەروا بەشی زۆری بەرهەمهێنانی دراما بەپارەی حكومەت یان لەلایەن دامەزراوە تایبەتەكانی ناو ئێرانەوە بەرهەم دەهێنرێت، بەپلەی یەكەم لە كەناڵە ناوخۆییەكان نمایش دەكرێت. سەرەڕای هەوڵدان بۆ دابەشكردنی ئەم بەرهەمانە لەبازاڕەكانی دەرەوە و لەنێویاندا جیهانی عەرەبی
ڕەنگە ئێران لەزۆر ڕەهەندی جیا جیای ئابووری و بازرگانی و تەكنەلۆژی لەژێر ئەو فشارە سەختەی لەسەریەتی، نەتوانێ پێشكەوتن بەخۆیەوە ببینێ، بەڵام لەڕووی سینەماوە تا ئێستاش عەرشی زۆر لەوڵاتە پێشكەوتووەكانی دراما دەهەژێنێ.

پێوەرێكی هونەری كە لە هەڵسەنگاندن و خوێندنەوەی هەر تێكستێكی ئەدەبی دەبێ لە بەر چاو بگیرێت و كاری لەسەر بكرێت ئەوەیە، كە دەبێ تێكست بەدەر لە هەموو جۆرە دیدگایەكی سیاسی و ئایدۆلۆژیی و كۆمەڵایەتی و شاریی و هاوڕێیەتی و كەسی بخوێنرێتەوە و ببینرێت. واتا مەمەڵە لەگەڵ دەقدا دەكرێت، بەدەر لەوەی شوناسی خاوەن دەقەكە كێیە، وەك ئەوەی بارت دەڵێت دوای نووسینی دەق، نووسەر دەمرێت. ئیدی لەسەر ئەو بنەما هونەریی و ئستاتیكییانە دەق دەخوێنرێتەوە، كە پێكهاتەی هونەری دەقەكە پێكدێنن. ئێمە زۆرجار، لە خوێنەوە و ڕاڤەكردنمان بۆ دەقێك بە داخەوە دەكەوینە ژێر كاریگەریەتی تێڕوانینیكی نا ئەدەبی و لە سۆنگەی هاوڕێیەتی، شارچییەتی و گرووپگەرایی و ناسیۆنالیستیی ڕووتەوە دەقەكە دەخوێنینەوە، بەمەش تێڕوانینێكمان لا دروست دەبێت، كە دەقەكە بەدەر لە هەموو ڕەخنە یەكی بابەتی و زمانەوانی ببینین. ئەم جۆرە ڕاڤەكردنەش، نەك هەر خزمەت بە فەرهەنگ و كولتووری ئێمە ناكات، بەڵكو جۆرە دیدگایەكی هەڵەو نا ئەدەبیش لە خوێنەوەی ژانڕە ئەدەببیەكاندا دروست دەكات. مەرج نییە هەر دەقێك، نووسەرێكی بەناو و دەنگ نووسیبێتی، داهێنان و شاكارێك بێت، یاخود هەر كتێبێك كوردێكی تێكۆشەری نەتەوەیی ئێمە نووسیبێتی، ئیدی شایستەی خەڵاتی نۆبڵ بیت. ئێمە هزرە نەتەوەیی شۆڕشگێڕییەكانی ئەو بە هەند دەزانین و دەنرخێنین، بەڵام بەو مانایە نییە نووسینەكانی شایستەی ڕەخنە لێگرتن نەبن.

خوێنەری ڕاستەقینە و جددی، تەنها پەیوەندی لەگەڵ دەقدایەو كێ ئەو دەقەی نووسیوە و خەڵكی كام شارە و هەڵگری كام بیرو باوەڕە، بۆ ئەو نە جێی پرسیاركردنن، نە جێی گرنگی پێدانیشن. ئەوە گرنگە نییە، كاتێ تێكستێكی جوان دەخوێنینەوە، كێ نووسیویەتی ئەوە گرنگە چی لە نێو ئەو تێكستە دایە، ببێتە جێی سەرنج و پرسیارو ڕامان و چێژمان. پەیوەندی خوێنەر بەدەق، پەیوەندییەك نییە، شوناسی نووسەر بكرێتە پێوەر و میتۆدی خوێندنەوە و هەڵسەنگاندنی دەق، چونكە خوێنەر بەشێكە لە سێیانەی نووسەر، دەق، خوێنەر و لەو سۆنگەیەوە نابێ خوێنەری دەق بە ئەندازەیەك بكەوێتە ژێر كاریگەریەتی شوناسی نووسەرێك، تا ئەو ڕادەیەی شوناسی خۆی وەك خوێنەر ون بكات و لە بری ئەوەی ڕۆڵی هزرییانەی خۆی وەك كارەكتەرێكی بخوێن لە دەق بگۆڕێت بۆ دەروێشی نووسەر و دەقەكانیشی وەك تەریقەت ببینێت. لێرەدا، ئێمە لە بەردەم خوێنەر نین، لە بەردەم كەسێك نین كە سەروكاری لەگەڵ تێكست بە تەنها دابێت، بەڵكو لە بەردەم كەسێكی شێوە تەریقەت داین، كە نووسەر و بەرهەمەكانی وەك تەریقەتێكی ئایینی و پیرۆز دەبینێت و خۆشی وەك دەروێشێكی ئەو تەریقە بەدەر لە مانا دینییەكەی ڕۆڵ دەبینێت، بێ ئەوەی هەستیشی پێ بكات. ئەمە بە ڕوونی لای بەشێكی زۆری ئەو خوێنەرە هەمووەكی و پۆپۆلیستییانە هەیە، كە دەق وەك كتێبێكی پیرۆز و گەورە دەبینن و سنوورێك لە بەردەم دیدگای جیاوازی دیكە دەكێشن، تەنها لە سۆنگەی ئەوەی نووسەرەكە كەسێكە ناوبانگێكی دیار و گەورەی هەیە. لەو ڕۆژانەدا، لە خوێندنەوەی كتێبی( ئەدەب و مۆدێرنە) بوومەوە. ئەم كتێبە، كۆمەڵە وتارێكە لە بارەی ڕۆمانی (نەفرەتی نەوبەهاران)ی بەختیار عەلی. لەو كتێبەدا، یەك دوو نووسەر باس لەوە دەكەن كە بەختیار عەلی بە نووسینی ئەم ڕۆمانە، بۆ یەكەمجار دیاردەیەكی مۆدێرن دێنێتە نێو كۆمەڵگەی كوردی، كە ئەویش كامێرا و وێنەگرتنە، بەو پێیەی ڕۆمانەكە باسی كارەكتەرێك بە ناو كامیل ئاغا دەكات و ئەویش چونكە لە ساڵی 1957 كامێرایەك دەكڕێت، ئیدی بە بڕوای چەند خوێنەر و نووسەرێكی نێو ئەو كتێبە، ئەوا ئەم ڕۆماننووسە كارێكی داهێنەرانەی گەورەی كردووە و بۆ یەكەم جار مۆدێرێنێتە دێنێتە نێو كۆمەڵگەی كوردی. بێگومان جیاوازی لە نێوان خوێنەرێك كە سەروكاری لەگەڵ دەقدایە بە تەنها و خوێنەرێك كە شوناسی گەورەی نووسەر دەبینێت و ڕۆڵی دەروێشێك وازی دەكات ئەوەیە، كە ئەوەی یەكەمیان خوێنەرێكە، دەق پیرۆز ناكات، نووسەر ناكاتە پەیامبەر، چونكە لە بنەڕەتدا ئەو تەنها تێكستی بەلاوە مەبەستە، بەڵام ئەمەی دووەمیان نووسەر دەكاتە بت و بڕوای وایە جگە لەو كە نووسەری دڵخوازی خۆیەتی، كەسی تر ناتوانێت وەها بنووسێت، چونكە ئەم جۆرە خوێنەرە یادەوەری ئەو ماسییە بچووكەی هەیە، كە نێو حەوزەكەی وەك زەریایەك دەبینێت و بڕوای وایە لە نێو زەریا دایە ! ئەم جۆرە بۆچوونانە، بێ ئاگایە لە دنیای دەق و نووسین. هەموومان دەزانین نالی، دووسەد ساڵ لەمەوبەر، هزرێكی مۆدێرنانەی هەبووە، شیعرەكانی (شێخ نووری، بێكەس، قانع، ئەحمەد موختار جاف، زێوەر و بێخود) پڕن لەو ڕوانگە مۆدێرنانەی كە هەیان بووە بۆ ژیان بوون و هەموو دیاردەیەك. وێرای ئەمانەش (سابیر ڕەشید ) لە ڕۆمانی (شمشێری موسا) دا، باسی ڕووداوەكانی ساڵانی سی و چلەكانی شاری شەقڵاوە و پەیوەندی موسڵمان و جوولەكەكان دەكات. لەو ڕۆمانەدا، كە ڕووداوەكانی سی ساڵ پێش ڕووداوەكانی ڕۆمانی نەفرەتی نەوبەهارانە، نووسەر باسی كامێرا و وێنەگرتن و ئامێری فۆتۆ دەكات. ئەم خوێنەرانە، ناڵێن سابیر ڕەشید بۆ یەكەمجار دیاردەیەكی مۆدێرنی هێناوەتە نێو كۆمەڵگە و ئەدەبی كوردی، چونكە نووسەر پیرۆزكراوی ئەوان نییە، بەڵام چونكە ڕۆمانەكەی تر، هی بەختیار عەلییە، ئەوا بە داهێنان و مۆدێرنە و نوێگەری دەزانن. ئەم جۆرە پەیوەندییە لە نێوان دەق و خوێنەر، پەیوەندی بە خوێندنەوە و ڕاڤەكردن وەك كردەیەكی هوشیاریی و ئاگایانە نییە، بەڵكو پەیوەندییەكە لە سەر بنەمای بە پیرۆزكراو، بە پیرۆزكردنە ئەمە لەلایەك، لەلایەكی دیكەوە ئەم جۆڕە ڕوانین و خوێندنەوەیە بۆ دەق، نیشانەی بێ ئاگایەكی گەورەیە لەو دەق و تێكستانەی لە دەرەوەی تێكستی بە پیرۆزكراو، نووسەری بە تەوتەم بوو نووسراون، ئەمەش پێچەوانەی بنەماكانی خوێندنەوەی بابەتی و ڕەخنەیین، چونكە لە خوێنەوەی دەقدا بۆ خوێنەرانێك كە قووڵایی دەقیان ناسیبێت، شوناسی نووسەر گرنگ نییە، بەڵكو مامەڵەی خوێنەر لەگەڵ دەقی نووسەردایە، بۆیە دەبێ خوێنەر بە ئاگاییەوە قسە لە سەر پرس و بابەتێك بكات، نەك هیڵێكی سوور بە دەوری دەقەكانی نووسەرێكی دڵخوازی خۆی و بكێشێت و پێی وابێت ئیدی ئەدەبی هەموو نەتەوە لە ڕۆمانەكانی ئەو نووسەرەدایە و هیچ نووسەرێكی دیكە نەیتوانیوە ئەوە بنووسێت، كە ئەم جۆرە خوێنەرە بە تێگەیشتنی خۆی بڕوای وایە نوێ و داهێنەرانەیە.

*ئەم بابەتە لە ڕۆژنامەی هەولێر ژمارە (4235)لە 23/1/2025 بڵاوكراوەتەوە.

وا خۆبرسیکردنی ئەو هاوڕێ ژن و پیاوانەی بۆ دەربڕینی ناڕەزایی لە وەرنەگرتنی مووچە پێ دەنێتە ١٣ ڕۆژەوە. لە پێناوی بەهێزکردنی ئەو هاوڕێیانە و داوا ڕەواکانیان جێی خۆیەتی چەند خاڵێک ڕوون بکرێتەوە.
١. مێژووی مانگرتن لە فۆرمی خۆبرسیکردندا دەگەڕێتەوە بۆ بزووتنەوەی فێمێنیستە سەفرەگەیتەکان کە داوای مافی دەنگدانیان بۆ ژنان دەکرد (١٩٠٣ تا ١٩١٤). ئەم تێکۆشەرە فێمێنیستانە دووچاری زەبروزەنگێکی زۆر بوون، لە ئەوانە ناچارکردنیان بە خواردن کە لە ئەنجامدا ماری جەین کلارک کۆچی دوایی کرد و چەندینی تر تووشی نەخۆشی بوون. شایانی باسە بە هەزاران ژن زیندانی کران و دووچاری ڕاوەدوونان و لێپرسینەوە و هەڕەشە و گوڕەشە بوون، بەڵام میتۆدی خۆبرسیکردنەکەیان بوو بە هۆی سەرکەوتن و وەدەستهێنانی ئەو مافانەی داوایان دەکرد کە یەکێکیان مافی دەنگدان بوو.
وا دادەنرێت لە مێژووی مۆدێرندا زیندانیانی سیاسیی سەردەمی قەیسەری ڕووسیی یەکەمین خۆبرسیکردنی سیاسییان دژ بە دەسەڵاتی قەیسەر ئەنجام دابێت. ماریون دۆنلەپ ساڵی ١٩٠٩ یەکەم ژن بوو خۆی لەبەر ئەو هۆیە برسی هێشتەوە کە مافی زیندانی سیاسییان پێ نەدەدا و وەکو تاوانبارێکی ملکەچ نەکردوو بۆ یاسا لێیان دەڕووانی.
خانم ئیرۆم شارمیلا ساڵی ٢٠٠٠ دەستی بە مانگرتن لە خواردن کرد و هەتا ٢٠١٦ بەردەوام بوو. بە فەرمیی ٥٠٠ هەفتە خۆراکیی ئاویان پێ دەدا. ئەمنستی ئینتەرناشناڵ بە ڕێزەوە نازناوی ”زیندانی ویژدانیی“ ــیان لێ نا.
ساڵانی ٨٠ کان و ٩٠ کان زیندانیەکانی باشووری ئەفریقا دژ بە ڕژێمی ئەپەرتاید خۆبرسیکردنی گەورە و شایانباسیان ئەنجام دەدا و سەرئەنجامی سیاسیی گەورەی بەدەستهێنا.
لە ناو کورددا، لایەنگرانی پارتی کرێکارانی کوردستان پ/ک/ک بەئەژمارترین و بە ناودەنگترین خۆبرسیکردنەکانیان لە مێژووی کورددا تۆمار کردووە. ڕەنگە لە مێژووی خۆبرسیکردندا، لانی کەم لە ڕووی چەندایەتیی و دۆخی دژوارەوە، لە جیهاندا بێ هاوتا بن. تا ئێستا بە هەزاران جار خۆبرسیکردنیان بە هەفتە و دوو هەفتە و مانگ و زیاتر لە ناو زیندانەکانی تورکیا و لە دەرەوە لە شار و شارۆچکەکانی ئەوروپا ئەنجام داوە. ئەو خۆبرسیکردنانە هەر بە تەنیا بۆ باکوور نەبوون، بەڵکو بۆ قوربانیانی هەڵەبجە و ئەنفال و کۆڕە و هەروەها دەستدرێژیەکانی کۆماری ئیسلامیی کراون. تێکۆشەرانی زیندانیانی سیاسیی کورد لە زیندانەکانی کۆماری ئیسلامیی چالاکیی مانگرتن لە خواردن ئەنجام دەدەن کە زۆریان ژنانن. چەندین تێکۆشەر لە درێژەی خۆراک نەخواردندا لە سێدارە دراون. کوردستانیان دەتوانن سوودی بێ مانەند لە ئەم ئەزموونە گەورە سیاسییە وەربگرن.
٢. خۆبرسیکردنی ئەم مامۆستایانە لە دژایەتیی وەرنەگرتنی مووچە یان بۆ وەرگرتنی مووچە دەگەڕێتەوە بۆ ئەو دۆخە ناسیاسییەی تەنگی بە باشوور هەڵ چنیووە. لە راستییدا دەبوو هەموو خەڵکی باشوور، لە خوێندکارانی پۆل یەکی سەرەتاییەوە تا دوا پلەی زانکۆکان، تا دکتۆر و پرۆفیسۆری زانکۆکان و دایک و باوکی خوێندکاران خۆپیشاندانیان بۆ مووچەی مامۆپستایان بکردایە و مانیان لە خواردن بگرتایە چونکە ئەوە خەڵک و نەتەوەیە کە زەرەر دەکات، نەک مامۆستایان. بە جیا لە کێشەی مووچە، باشووری کوردستان خراپترین و شەرمئاوەرترین سیستەمی خوێندنی هەیە
٣. بە داخەوە کە مامۆستایان، یان بە هەر حاڵ، ژمارەیەکی ١٢ کەسیی، ناچار دەبن خۆبرسیکردن بۆ وەرگرتنی مووچە ئەنجام بدەن. لە ڕاستییدا ئەو خۆبرسیکردنە دەبووایە لە سەداسەد سیاسیی بووایە و سێ ئامانجی بپێکایە، واتە لابردنی دین و حیزب و خاشاکی داگیرکاریی لە بەرنامەی خوێندندا. بەرنامەیەک کە مافی مرۆڤ، مافی ژنان، سیستەمی دیموکراسیی و شەفافیەتی دەسەڵات بەهێز بکات. ئەو کارە ئاستی مامۆستایانی بە ئاستێکی سیاسیی دەگەیاند.
٤. خۆبرسیکردن دەبێت دوور بێت لە وتە و قسەوباسی هەستەکیی، لە فرمێسک و گریان و شین و واوەیلا. خۆراک کە مافی هەموو بوونەوەرێکە، نەخواردنەکەی بۆ ئەوەیە کە جەخت لە سەر مەرگێکی ناچارکراو بکرێت، کە فۆکوس بخرێتە سەر ئەوەی دەسەڵات ئامادەیە مەرگ بسەپێنێت. خۆراک نەخواردن یەکێک لە گەورەترین چالاکیە زەبرنەگیرەکانە دژ بە دەسەڵاتێک کە نەگەیشتووەتە ئاستی تێگەیشتن لە ئەرکی سەرشانی خۆی، نە لەسەر ئاستی حیزبیی، نە سیاسیی، نە نەتەوەیی و نە نیشتیمانیی. ئەمە ناوەڕۆکی باسەکەیە.
٥. مامۆستایان بەئەژمارن و گەورەترین کەرتی خزمەتگوزاریی نیشتیمانیی لە فۆرمی فەرمانبەریەتی پێک دەهێنن. سەیرە بە سەدان و هەزاران مامۆستا ناتوانن خۆبرسیکردن لە هەموو شارەکاندا بە ئەنجام بگەیەنن و تەنیا چەند دڵسۆزێک لە سلێمانی لە دەڤەری سەوزدا دەیکەن. هەروەها سەیرتریشە کاتێک هیچ سەندیکایەکی تر، سەندیکاکانی هەموو پیشەکان کە بە دەیانن، ڕێکخراوە ناحکومیەکان، پشتگیریی خۆیان لە ڕێگای سەردانی لێرە و لەوێوە دەردەبڕن و بە سێڵفیەک و چایی خواردنەوەیەک ویژدانی سیاسیی خۆیان ڕەحەت دەکەن. ئەرکی سەرشانی ئەوان ئەوەیە بە کردەوە ىێنە مەیدان، چونکە وەک ئاماژەم پێ کرد، کێشەی مووچە کێشەی مامۆستایان نییە، بەڵکو کێشەی خەڵکە، کێشەی نەتەوە و نیشتیمانێکە.
٦. بە بێگومانییەوە ئەم مانگرتنە لە خواردن دەچێتە مێژووی ناڕازەیی دەربڕینی ئاشتیانە لە خەباتی ئازادیخوازی خەڵکی کوردستاندا. بە هیوای ئەوەی گەورەتر و بەرفراوانتر و گشتگیرتر بکرێت و ئاستی سیاسیی لە چاوەڕووانیی خەباتی ئازادیخوازیی خەڵکی کوردستاندا بێت. هاوکات هیوای تەندروستیی و سەرکەوتن بۆ ئەو بەڕێزە تێکۆشەرانە دەخوازم.

ڕێبوار ڕەشید
٢٠٢٥/٢/٧
.

دەستپێشخەری پشتێن و ڕێگا کە لە ساڵی 2013 لەلایەن شی جینپینگ سەرۆکی چینەوە ڕاگەیەندرا، ستراتیژییەکی گەورەی گەشەپێدانی جیهانییە و ئامانجی بەرزکردنەوەی پەیوەندییە ناوچەییەکان و جیهانگیریی ئابوورییە. ئەم پڕۆژەیە زیاتر لە 60 وڵات لە چینەوە تا ئەوروپا دەگرێتەوە، لەوانە ئەو ناوچانەی کە ژمارەی دانیشتووانێکی بەرچاوی کوردیان تێدایە. لە ڕووی مێژووییەوە ناوچە کوردنشینەکان ڕووبەڕووی چەندین ئاستەنگ بوونەتەوە، لەوانە ناسەقامگیری سیاسی و سەختی ئابووری. بەڵام دەستپێشخەری پشتێن و ڕێگا بە باشترکردنی ژێرخانی ئابووری و ڕەخساندنی هەلی کار و هاندانی گەشەی ئابووری ئەم بوارانە زیندوو دەکاتەوە. زیادبوونی پەیوەندی و وەبەرهێنان دەبێتە هۆی بەهێزبوونی سەربەخۆیی ئابووری و کاریگەری سیاسی کورد. لە ڕووی ڕۆشنبیرییەوە ئەم پڕۆژانە دەبێتە هۆی بەرەوپێشبردنی یەکڕیزی و ئاڵوگۆڕی زیاتر، ڕێگە بە کولتوری کوردی دەدات لەسەر شانۆیەکی جیهانی گەشە بکات و لە ڕووی ئابووریشەوە دەستپێشخەری پشتێن و ڕێگا یارییەکە دەگۆڕێت. ڕێڕەوی بازرگانی نوێ و پڕۆژەی ژێرخانی ناوچەکانی کوردستان بەڕووی بازاڕە نێودەوڵەتییەکاندا دەکاتەوە. ئەم بوومەلەرزە ئابوورییە پیشەسازییە ناوخۆییەکان دەگۆڕێت، لە کشتوکاڵەوە بۆ بەرهەمهێنان، و پەرەپێدانی پەیوەندییە بازرگانییەکان لەگەڵ چین و دەرەوەی وڵات، لە ڕووی بازرگانییەوە پڕۆژەکانی پشتێن و ڕێگا دەرفەتی بازرگانی نوێ دروست دەکەن. وەبەرهێنان لە بواری گواستنەوە و لۆجستیدا ئاسانکاری بۆ هاتنە ژوورەوە و دەرچوونی کاڵا لە ناوچە کوردستانییەکان دەکات، وەبەرهێنانی بیانی بۆ لای خۆی ڕادەکێشێت و بازرگانی ناوخۆیی بەرەوپێش دەبات. بە کورتی دەستپێشخەری پشتێن و ڕێگای چین تەنها دروستکردنی ڕێگاوبان و هێڵی ئاسن نییە. پەیوەستە بە ڕەخساندنی دەرفەت بۆ سەقامگیری سیاسی و ئاڵوگۆڕی ڕۆشنبیری و گەشەسەندنی ئابووری و گەشەی بازرگانی لە ناوچە کوردستانییەکاندا. لە کاتێکدا ئەم بوارانە بەردەوام دەبن لە تێکەڵبوون بەم تۆڕە فراوانە، چین وەک یاریزانێکی سەرەکی کە ئامادەیی جیهانی و ناوچەیی دیارە، بەردەوام بانگەشە بۆ ئاشتیپارێزی و پێشخستنی گەشەپێدان و پەروەردەکردنی سیستەمێکی نێودەوڵەتی باشتر دەکات چۆن کورد دەتوانێت پەیوەندییەکانی لەگەڵ چین بەڕێوەببات و لە هەمان کاتدا پارێزگاری لێدەکات پەیوەندییەکانیان لەگەڵ هاوپەیمانە تەقلیدییەکانی وەک ئەمریکا؟ ڕۆڵی کورد و پێگەی کوردستان لە ڕێگای ئاوریشمی کۆندا چی بوو؟ ،پڕۆژەی پشتێن و ڕێگا کە ئامانجی بەرزکردنەوەی بازرگانی جیهانی و هاندانی گەشەی ئابوورییە لە سەرانسەری ئاسیا و دەرەوەی ئاسیا لە ڕێگەی تۆڕێکی بەرفراوانی پڕۆژەکانی ژێرخانی. بۆ کورد کە دابەش بووە بەسەر تورکیا، عێراق، ئێران و سوریا، کۆمەڵێک دەرفەتی ناوازە دەخاتە ڕوو کە دەتوانێت کاریگەرییەکی بەرچاوی لەسەر دیمەنی ئابووری کۆمەڵایەتی هەبێت. زۆرێک لە ناوچە کوردنشینەکان بەهۆی درێژخایەنی ململانێ و ناسەقامگیری سیاسییەوە بەدەست گەشەنەکردنەوە دەناڵێنن. بە بەشداریکردن لە پڕۆژەی پشتێن و ڕێگای چین ئەم ناوچانە دەتوانن سوود لە وەبەرهێنانی چینی وەربگرن بۆ دروستکردن و نوێکردنەوەی ڕێگاوبان و هێڵی ئاسن و ژێرخانی گرنگی دیکە. باشترکردنی ژێرخانی پەیوەندییەکان لە چوارچێوەی ناوچە کوردستانییەکان دەبێتە هۆی ئاسانکاری بازرگانی و جوڵەی کاڵا و خەڵک و پرۆژەی پشتێن و ڕێگا دەتوانێت یارمەتی ناوچە کوردستانییەکان بدات بۆ ئەوەی بە شێوەیەکی کاریگەرتر تێکەڵ بە تۆڕە بازرگانییە جیهانییەکان ببن. بە بوون بە بەشێک لە پرۆژەی پشتێن و ڕێگا، ناوچە کوردنشینەکان دەتوانن ببنە خاڵی ترانزێتی گرنگ بۆ جوڵەی کاڵا لە نێوان ئاسیا و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئەوروپا. ئەم پێگەی ستراتیژییە دەتوانێت ببێتە هۆی زیادبوونی چالاکیی بازرگانی و ڕەخساندنی هەلی کار و هەمەچەشنکردنی ئابووری.

کورد لەسەر ڕێگای ئاوریشمی کۆنی چین

ڕێگای ئاوریشمی کۆن کە تۆڕێکی بازرگانی مێژوویی بوو، چینی بە دەریای ناوەڕاستەوە بەستەوە. ڕۆڵێکی گرنگی هەبوو لە گەشەپێدانی ئابووری و کۆمەڵایەتی و کولتووری ئەو ناوچانەی کە پێیدا تێدەپەڕی و خۆشگوزەرانی بۆ ناوچەکانی سەر ڕێگاکەی هێنا و دروستکردنی خانوو و خزمەتگوزاری و دامەزراندنی سیستەمێکی بازرگانی گەشەسەندوو لە کۆمەڵگاکاندا. وەک خاڵی کۆبوونەوەی خەڵک و بازرگانانی وڵاتانی جیاواز، ئاسانکاری بۆ پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان، موزایەدە، کارلێککردن و ئاڵوگۆڕی کولتووری دەکرد. بەدرێژایی ڕێگای ئاوریشمی کۆن، کارە هونەریەکان، کاری دەستی، تابلۆ، مۆسیقا و زانیاری لەسەر کولتوورە جیاوازەکان ئاڵوگۆڕ دەکران. دەرئەنجامێکی دیکەی بوونی ڕێگای ئاوریشمی کۆن بڵاوبوونەوەی ئایینەکانی وەک مەسیحی، ئیسلام، هیندۆسی و زەردەشتی بوو بۆ خاکە نوێیەکان، کە بەشداربوون لە فرەچەشنی ئایینی و سینکریتیزم بە درێژایی ڕێگاکەی. ڕێگای وشكانى: دابەشکراوە بەسەر ڕێگایەکی باکووری کە لە هاویندا بەکاردەهێنرێت و ڕێگایەکی باشووری کە لە زستاندا بەکاردەهێنرا، ئەم ڕێگایانە زۆرترین بازرگانییان پێدەکرا و بنەمای مێژووی قووڵیان پێکدەهێنا ریگای ئاوریشمی كۆن: لە سەردەمی شانشینی هان دامەزراوە، شۆڕشێکی گەورەی لە بازرگانی نێوان چین و ڕۆمادا کردووە، هیندستان و باشووری ئاسیا و باکووری ئەفریقا و دەریای سووری بەیەکەوە گرێدا. ڕێگای ئاوریشمی کۆن گرنگییەکی بێئەندازەی هەبوو بۆ کورد، ڕۆڵێکی بەرچاو وەک ڕێڕەوێکی بازرگانی و پردێکی کولتووری کە کاریگەرییەکی زۆری لەسەر گەشەسەندنی ئابووری و کۆمەڵایەتی و کولتووری كورد هەبوو. ئەمەش بووە هۆی گەشەسەندنی ناوەند و بازاڕەکانی بازرگانی و ڕەخساندنی دەرفەتی ئابووری و خۆشگوزەرانی بۆ دانیشتوانی ناوچەکە و دامەزراندنی پێگەی ستراتیژی کوردستان بەدرێژایی ڕێگای ئاوریشم وەک ناوەندێکی بازرگانی چارەنووسساز. ئەمەش ئاسانکاری بۆ ئاڵوگۆڕی کاڵا و بیرۆکە لە نێوان شارستانییەتە جیاوازەکاندا کرد. خاکی کورد وەک پەیوەندییەکی ڕێڕەوی بازرگانی ڕێگەی پێدا کە سوود لە ڕەوتی کاڵا و کولتوورە جۆراوجۆرەکان وەربگرێت کە بە خاکەکەیدا تێدەپەڕین. ڕێگای ئاوریشم ڕۆڵێکی گەورەی هەبوو لە داڕشتنی دیمەنی ئابووری و کۆمەڵایەتی و کولتووری کوردستان. ڕێگای ئاوریشمی کۆن سەرچاوەی داهات بوو بۆ میرنشینە کوردییەکان. دوای لاوازبوونی عەباسیەکان، خەلیفەکانیان نەیانتوانی کۆنترۆڵی ناوچە دوورەکان و بەتایبەت ناوچە شاخاوییەکانی باکور بکەن. لە ناوچەکانی باکووری (ورمێ) میرنشینێکی کورد بە ناوی “سدقیە” دامەزرا (770-827ز)، لە دەشتەکانی شارەزووریش ئیشانیەکان دەستیان بەسەر ناوچەکەدا گرت (912-961ز). ئەمەش دەرفەتی بە بنەماڵە کوردەکان دا کە خۆبەڕێوەبەری ڕابگەیەنن. لەگەڵ هاتنی سەلجوقەکان و شکستی بویدەکان ناوچە کوردنشینەکان زیاتر خۆسەر بوون و لەژێر دەسەڵاتی سەلجوقەکاندا چەند حکومەتێک دروست بوون. میرنشینە کوردییەکان لە باشووری دەریای خەزەرەوە تا دەریای عەرەبی درێژبووەوە. سێ ڕێگای سەرەکی بازرگانی بە ڕێگای ئاوریشمی کۆن تێپەڕین. کوردستان ناوچەیەکی ستراتیژی بوو بۆ ڕێگای ئاوریشمی چین.

کورد و پشتێن و ڕێگا
پرۆژەی پشتێن و ڕێگا، سەرەتای پەیوەندییە بەرفراوانەکانی چینە لەگەڵ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست. هەرچەندە هەرچەندە ناوچە کوردییەکان خۆیان ڕاستەوخۆ بەشێک نین لە دەستپێشخەری پشتێن و ڕێگا، بەڵام پرۆژەی ژێرخانی و هاوبەشی ئابووری لە وڵاتانی دراوسێ کاریگەری لەسەر پێکهاتە کوردییەکان و داینامیکی جیۆپۆلیتیکی هەیە:
ژێرخان
دەستپێشخەری پشتێن و ڕێگا ئامانجی بەرزکردنەوەی پەیوەندییە لە ڕێگەی پڕۆژەکانی ژێرخانی وەک ڕێگاوبان، هێڵی ئاسن، بەندەر و بۆری وزە. لە کاتێکدا زۆربەی ئەم پڕۆژانە لە وڵاتانی وەک تورکیا، ئێران و عێراقدا چڕبوونەتەوە، بەڵام تەواوکردنیان دەتوانێت تۆڕەکانی گواستنەوە و ڕێڕەوی بازرگانی باشتر بکات کە بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ سوودی بۆ ناوچە کوردستانییەکان دەبێت
گواستنەوە: باشترکردنی ژێرخانی گواستنەوە ئاسانکاری دەکات بۆ جوڵەی کاڵا و خەڵک، ئەمەش دەتوانێت گەشەی ئابووری و یەکگرتنی ناوچەیی بەرز بکاتەوە.
گەیاندنی وزە: پڕۆژەکانی وزە، لەوانەش بۆری نەوت و گاز، ئاسایشی وزە بەرز دەکەنەوە و هاوکاری ئابووری بەرەوپێش دەبەن. یەدەگی گەورەی نەوت و غازی کوردستان سودمەندی ئەگەری لەم جۆرە پڕۆژانەن.

بازرگانی و وەبەرهێنان

دەستپێشخەری پشتێن و ڕێگا بە گرنگیدان بە بازرگانی و وەبەرهێنان، دەتوانێت دەرفەت بۆ گەشەپێدانی ئابووری و وەبەرهێنانی دەرەکی لە ناوچە کوردستانییەکان دروست بکات، بەتایبەتی لە کەرتەکانی وەک وزە، بیناسازی، و پەیوەندییەکان
وەبەرهێنانی ڕاستەوخۆی دەرەکی: کۆمپانیا چینییەکان کە بەشدارن لە پرۆژەکانی دەستپێشخەری پشتێن و ڕێگا دەتوانن هەلی وەبەرهێنان لە ناوچە کوردنشینەکان دابین بکەن، کە بەشدارن لە ڕەخساندنی هەلی کار و پەرەپێدانی ژێرخانی ئابووری
ڕێگای بازرگانی: پەرەپێدانی ڕێگای بازرگانی نوێ لەژێر دەستپێشخەری پشتێن و ڕێگا ئاسانکاری دەکات بۆ زیادکردنی بازرگانی نێوان هەرێمە کوردییەکان و وڵاتانی دراوسێ، هەروەها لەگەڵ چین.

کاریگەرییە جیۆپۆلیتیکییەکان

سەقامگیری ناوچەیی: بەرزکردنەوەی پەیوەندی و گەشەپێدانی ئابووری کە لەلایەن دەستپێشخەری پشتێن و ڕێگاوە بەرەوپێش دەچێت، دەتوانێت بەشداری بکات لە سەقامگیری ناوچەکە لەڕێگەی چارەسەرکردنی جیاوازییە کۆمەڵایەتی و ئابوورییەکان و بەرزکردنەوەی هاوکاری لە نێوان وڵاتان.
دەستپێشخەری پشتێن و ڕێگا هاندەری هاوکاریی ئابووری و یەکگرتنە، کە دەتوانێت گرژییەکان کەم بکاتەوە و هەوڵەکانی بنیاتنانی ئاشتی نێوان وڵاتان بە تایبەتی ئەو وڵاتانە بەرز بکاتەوە کە دانیشتوانی کوردیان هەیە.

پەیوەندی دیپلۆماسی
هاوسەنگکردنی بەرژەوەندییەکان و سیاسەتی دەستوەرنەدانى چین ڕێنمایی ڕێبازی خۆی دەکات بۆ پرسە سیاسییە هەستیارەکان کە پێکهاتە کوردییەکان تێیدا بەشدارن، بەو پێیەی هەوڵدەدات سەقامگیری و پەیوەندییە ئەرێنییەکان لەگەڵ وڵاتانی پشتێن و ڕێگادا بپارێزێت.
هێزی نەرم و کاریگەری: وەبەرهێنانە ئابوورییەکانی چین و پڕۆژەی ژێرخانی لەژێر دەستپێشخەری پشتێن و ڕێگادا دەتوانێت هێزی نەرم و کاریگەری خۆی لە ناوچەکەدا بەرز بکاتەوە، کە ڕەنگە کاریگەری لەسەر داینامیکی سیاسەتی کوردی و جیۆپۆلەتیکی ناوچەیی هەبێت.

ئاڵوگۆڕی ڕۆشنبیری و کۆمەڵایەتی

لە کاتێکدا دەستپێشخەری پشتێن و ڕێگا بە پلەی یەکەم گرنگی بە پەرەپێدانی ئابووری و ژێرخانی دەدات، هەروەها کاردەکات بۆ پێشخستنی ئاڵوگۆڕی کولتووری و خەڵک بە خەڵک لە نێوان وڵاتانی بەشداربوودا. ئەو کارلێکە کولتووریانەی کە دەستپێشخەرییەکە ئاسانکاری بۆ دەکات، ڕەنگە بەشدار بن لە زیادبوونی لێکتێگەیشتن و هاوکاری نێوان پێکهاتەکانی چینی و کورد.
بەرنامەی پەروەردەیی و ڕۆشنبیری: دەستپێشخەری پشتێن و ڕێگا پاڵپشتی لە دەستپێشخەرییەکانی وەک ئاڵوگۆڕی ئەکادیمی، بەرنامەی زمان، و بۆنە ڕۆشنبیرییەکان دەکات، کە دەتوانن لێکتێگەیشتنی یەکتر بەرەوپێش ببەن و پەیوەندییەکانی نێوان هەرێمەکانی چین و کوردی پتەوتر بکەن.
گەشتیاری و پاراستنی میرات: ڕەنگە شوێنە ڕۆشنبیرییەکان لە ناوچە کوردنشینەکان سوودمەند بن لە زیادبوونی گەشتیاری کە لە ئەنجامی باشتربوونی ژێرخانی و پەیوەندیکردن لە ژێر دەستپێشخەری پشتێن و ڕێگادا دروست دەبێت، کە بەشدارە لە ئابوورییە ناوخۆییەکان و هەوڵەکانی پاراستنی کولتووری.
لە کاتێکدا ناوچە کوردنشینەکان خۆیان بەشێکی ڕاستەوخۆی دەستپێشخەری پشتێن و ڕێگا نین، بەڵام پڕۆژە ئابووری و ژێرخانەکانی چین لە تورکیا، سوریا، ئێران، عێراق کاریگەری لەسەر پێکهاتە کوردییەکان و داینامیکی جیۆپۆلەتیکی فراوانتر لە ناوچەکەدا هەیە. ئایندەی پەیوەندییەکانی کورد و چین لە ژێر کاریگەری فاکتەرە جۆراوجۆرەکاندایە، لەوانە بەرژەوەندی ئابووری، داینامیکی جیۆپۆلەتیک، سەقامگیری ناوچەیی، ئاڵوگۆڕی کولتووری. لەکاتێکدا دەرفەتی هاوکاری لە نێوان پێکهاتەی کوردیدا هەیە.

———————–

سەرچاوەکان
ئەنجومەنی دەوڵەتی کۆماری گەلی چین. (٢٠١٥). دیدگا لەسەر بە هاوبەشی دروستکردنی پشتێنەی ئابووری ڕێگای ئاوریشم و ڕێگای ئاوریشمی دەریایی سەدەی بیست و یەکەم.
وەزارەتی دەرەوەی چین. (٢٠٢٢). وەرەقەی سیاسەتی چین-عەرەب. www.fmprc.gov.cn

شی، ج. (٢٠١٧). پێکەوە کارکردن بۆ دروستکردنی پشتێنەی ئابووری ڕێگای ئاوریشم و ڕێگای ئاوریشمی دەریایی سەدەی بیست و یەکەم. وتارێکی سەرەکی لە کۆڕبەندی پشتێن و ڕێگا، پەکین، چین

ڕۆڵی کوردستان لە دەستپێشخەری پشتێن و ڕێگای چین: شیکارییەکی ئابووری و جیۆپۆلەتیکی. گۆڤاری پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکانی کوردستان، 12(3)، 45-67

ئاژانسی هەواڵی شینهوا. (٢٠٢٣). چین و عێراق www.xinhuanet.com
ئەلجەزیرە. (٢٠٢٢). کوردستان و چین: پەرەسەندنی پەیوەندییە بازرگانییەکان لە گۆڕانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا. www.aljazeera.com

وتارەکانی شی جینپینگ لەسەر دەستپێشخەری پشتێن و ڕێگا، تێڕوانینێک بۆ دیدگا و ئامانجەکانی چین
(http://www.xinhuanet.com/english/2017-05/14/c_136282982.htm)
طريق الحرير والحزام .. خطوط الرمال المتحركة .. هل يلامس كوردستان
https://almasra.iq/35657/
پەیوەندییەكانی چین و هەرێمی کوردستان و كاریگەریی لە سەر دۆزی كورد
د. ڕێبوار ڕەئووف ساڵح
https://www.centerfs.org/the-indian-language-the-hierarchy-of-kurdistan-and-the-language-of-the-kurdistan-region/
د. مۆردیچای چازیزەی
پرسی کورد لە سیاسەتی دەرەوەی چین لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا”، و/ هاوڕێ حەسەن حەمە

لوسی مارک، کچـۆڵەیەکی خـاوەن پێـداویستیی تایبەتە (نابینایە و ئـۆتیـزم) ە. لە ساڵی (٢٠٠٩) لە شاری هـالـیفـاکـس لە ویلایـەتی یـۆرکـشایـر لە ئـینگـلـتەرا لەدایک بـووە. لە تەمـەنی نـۆ مـانگـیدا لە ئەنجـامی نەخـۆشـییەکی قـورسـدا، چـاوەکانی کـوێـربـوون. لوسی کچـۆڵەیەکی بەهـرەمەنـدی بـلیمەت و ناوازە و گەشبینە. بێ هـیوا نەبوو. لەبەر خـۆڕاگـری و کـۆڵـنەدانی بەرابـەر بە کەمـئەنـدامێـتـی، بە (پـاڵـەوان) نـاوی دەبـەن.
لوسی لە تەمەنی دوو ساڵـیدا، بۆ یەکەمین جار، دەستی خـستە سەر کیبۆردی پیانـۆ و خـۆی فـێـری ژەنـیـنی پیـانـۆ کـرد. هـەر لـەو تـەمـەنـەدا، کـە لەسـەر قـەنـەفـەکەیـان دادەنیـشـت، دەستەکانی دەخـستـنە بن گـوێیەکانی و بیـری دەکردەوە و لە ئەنـدێـشە و هـۆشـیدا، ئاوازی بـۆ پارچـە مـوزیـک دادەنـا.
لوسی لە تەمەنی سێ ساڵـیدا، لە لەگەڵ (دانـیـێل)ی مامۆسـتای تایبەتی مـوزیک، لە رێـگەی رێـکخـراوی خـێرخـوازی (ئـەمـبەر تـروسـت) بـۆ مــوزیـک، بـۆ منـداڵانی خـاوەن پێـداویستی تایبـەت، بە شـێوەیەکی ئەکـادیـمی وانـەی مـوزیـکی فـێـربـوو.
لە تەمەنی حەوت ساڵـیدا، پارچـە مـوزیکی “گەڵاکانی پایـز” ی بە پیانـۆ ژەنی. هەر ئـەو کاتە پێـشـبینی کـرا، کە لـوسی دەبـێـتە ئەسـتێرەیەکی گەشی جیهـانی مـوزیک.
کاتێک کە تەمەنی لـوسی (١٣) سـاڵ بـوو، کەنـاڵی چـواری تەلەفـزیـۆنی ئـینگـلـتەرا، پێـشبڕکێیەکی بۆ بەهـرەمەنـدانی پیانـۆژەن راگەیانـد. دایـکی لوسی (کاندیس) کچکەی بۆ بەشداریکردن لەم پێشبڕکێیەدا کاندید کرد. لوسی بە ژەنینی گۆرانییەکی بەناوبانگی ئینگلـیزی بۆ منداڵان (بـدرەوشێوە، بدرەوشێوە ئەستێرە بچکـۆلەکە) بە گۆرانی لەگەڵ ژەنینی پیانـۆدا. زۆر بە شیرینی و بەجووڵەی سەری و قاچەکانی، گۆرانییەکەی چـڕی. لەم پێشبڕکێیەدا پلەی یەکەمی بەدەستهێنا. لەو کاتەوە بووە جێی سەرسوڕمانی بینەران و گوێگـرەکان. بە ملـیۆنان بینەر لە ئینگلتەرا و لە دەرەوەیـدا، سـۆز و خوشەویستی و سەرسوڕمـانی خۆیـان، بـۆی دەربـڕی و پیـرۆزبایی و دەستخۆشییەکی زۆریان لـێکـرد.
لـوسی دواتر پارچە مـوزیکی، مـوزیکـژەنە بەناوبانگە جیهـانییەکانی ژەنی، لەوانەش: مـۆزارت، بـیـتهـۆڤـن، شـۆبـان، ئێـرڤـنگ، دوک ئێـلینکـتۆن، سـتیـڤی وەنـدەر،… هـتد. زۆر بە جوانیش گۆرانی (رووباری مانگ) ی چڕی. موزیکژەنی بەناوبانگی ئینگلیزی (لانگ لانگ) کە سـەرۆکی دەسـتەی بـڕیـاردەری پێـشبـڕکـێکە بـوو، زۆر سەرسامی تـوانـای مـوزیـکی لـوسی بـوو. هـەر ئـەویـش بە (بـلـیـمەت) نـاوی بـرد.
دواتر لوسی لە فێستیڤاڵی هـۆڵی شاهانە و لە وێستگەی شەمەندەفەری شاری لیـدز و
لە چەنـدین شـوێنی تر لە ئینگـلتەرا، راستەوخـۆ گۆرانی لە گەڵ پیانـۆژەنیندا وتـەوە. بە ملیـۆنـان کـەس لە جیهانـدا، لە ئینتەرنێتـدا، گوێیـان لە ڤـیدیـۆی گـۆرانی و پـارچە مـوزیکەکانی لـوسی گرتـوون.
رۆڵی سەرەکیشی لە فـیلمی (لوسی هـونەرمەند) دا هەیە، کە فـیلمێکی دیکۆمێنتارییە دەربـارەی گەشـتی ژیـانی لـوسی خـۆی.
لوسی بانگهـێشت کرا، بۆ نمـایـشکردنی ئاهەنگێکی مـوزیکی پـیانۆ، بە بـۆنەی تـاج لەسەرکـردنی شـای ئـینگـلـتەرا، لە قـەڵای ونـدەرسـو. لـوسی لە سـاڵی (٢٠٢٣) دا، وەک باڵـیـۆزی (دامەزراوەی نێـودەوڵەتی مـوزیکی لانـگ لانـگ) دەسـتنـیشان کـرا.
لـوسی لە (٨/ نـۆڤـەمبەر/ ٢٠٢٤) دا، یەکـەم ئەلـبوومی خـۆی، لە رۆژی جیهـانی پیـانـۆدا بـڵاوکـردەوە.
لوسی لە قوتابخـانەی هـایبەری بنەڕەتیی تایبـەت بە منـداڵانی خـاوەن پێـداویستـییە تایبەتییەکان خوێنـدی. لە ئێستادا تەمەنی (١٥) ساڵە لە ئامادەیی (رافـیسکلـیف) لە شاری هـالـیفـاکـس دەخـوێـنی.

(*) بۆ ئـەم نووسـیـنەم، سـوودم لە چەنـدیـن سایـتی ئینگـلیـزی وەرگـرتـووە.

دیمەنەکە کەنار دەریایەکە کە وەک دوا ویستگەی کۆچی کۆچبەرانە . شوێنی سەرەکی بەرزترە لە چواردەوری کەوەک
دەروازەیەکی کراوەیە و ئەڕوانێ بەسەر زەریاکەی بەردەما. چەند دارێکی پەل و پۆ شکاو لەگەڵ چەند پارچە جل و
بەرگێکی شڕ و کۆن کە هەندێکی بەسەر چل و لقی دارە وشکەکانا هەڵواسراون. لەسەر زەمیینیش چەند پارچە شت
و مەکێکی فڕێدراویش کە لەالیەن کۆچبەرەرەوە جێماون ، هەروەها پارچە بەلەمێکی شکاوو پارچە چوپێکی دڕاویش
بەسەر دارێکی شکاوەوە ئەبینرێت.
دوو کارەکتەر لە بەشی دواوە ی شانۆ دێنە ژورەوە هەروەک ئەوەی لە ڕێگەی دوورەوە هاتبن و هەردوکیان یەک
جۆر جل و بەرگیان لەبەردایە، هەروەها بەهەمان شێوەش شێواز قژێکی درێژو شێواو هەروەها روخساریان
ماندوودیارە….

بۆ خوێندنەوەی شانۆنامە کلیکی ئێرەبکەن…

تۆ لە هەموو شوێنێکی ،
دوور له بۆشاییەکانی من ..
ئەچیتە ناو هەموو ئاپۆڕایەکەوە ،
دوور له تەنیاییەکانی من ..
سینەماکان هەموو گەڕایت ،
نەهاتی بۆ بینینی
هیچ گرتەیەکی
تەمەنی من ..
ڤیستڤاڵ نییە کورسیت بۆ دانەنرابێ ،
بێجگە لە ئینجانەی
قژ ژاکاوی
دەرگاکەی من ..

٭ ٭ ٭

تۆ لە هەموو ڕێگاکانا شوێن پێت هەیە ،
تەنها لەو ڕێیەدا نەبێ ،من بۆ فەرمانگە و ماڵباب و
شیعر بەکاریان ئەهێنم ..
میوە فرۆش نەماوەتەوە پرتەقاڵت بۆ نەکێشێ ،
بێجگە لەو پیکابە میوەفرۆشەی ،
لە کۆڵانی ئێمەدا گوزەر هەنار ئەفرۆشێ ..
کە من ئەڕۆم بۆ سەفەر ،
تۆ لە ماڵەوە دانیشتووی ،
سەر دەر ناکەی ..
کتێب نییە شوێن پەنجەی تۆی پێوە نەبێ ..
بێجگە لە ڕستەکانی من ..

٭ ٭ ٭

تۆ بەو پارکانەدا ناڕۆی ،
ئێواران ڕوویان تێ ئەکەم ..
لەو شوێنانەی کە چایان لێ ئەخۆمەوە ..
ئەو کانیاوانەی دەسنوێژیان لێ ئەشۆم و ..
ئەو فرۆشگای لەنگە و .. شاورمە و ..
کافیتریا و ..
بەنزینخانانەی بوون بە مەعمیلم ..
ئەو یاریگایانە ..
ئەو سەیرانگایانەی کە ڕەنگە ساڵی جارێ بۆیان بچم ..
ئەو هیوایەتانەی من هەمە ..
ئەو چێشتخانانە ..
ئەو ڕۆنگۆڕانە ..
ئەو شەوە تاریکانەی کە تیایانا ئەتلێمەوە ..
کە من بێدارم ،
تۆ لە خەوێکی زۆر قوڵدای ..
کاتێ من خەوتووم ،
تۆ بە دەوری فولکەی بێداریدا
ئەخولێیتەوە ..
کاتێ من بڕیار ئەدەم گۆشەگیر بم ،
تۆ ڤیزەت لێداوە و
کۆنتڕۆڵی فڕۆکەخانەکان بە پێکەنینەوە ئەبڕی ..
کە من ئەڵێم ئەوروپا خۆشە،
تۆ ئەڵێی یەک فلسی قەڵپ ناهێنێ ..
کاتێ باسی ڕیفۆڕم ئەکەم ،
پێم ئەڵێی ئەم میللەتە بە کاری هیچ شتێ نایە ..
لەبەردەم گەلەرییەکدام ،
تۆ سوێندت خواردووە ڕووی تێ نەکەی ..
لە تۆڕی کۆمەڵایەتیدا بم ،
تۆ ڕائەکەی بۆ ناو خێمەی مانگرتۆکان ..

٭ ٭ ٭
گەر من لە خەتی پێنجوێن بم ،
یەکسەر له خەتی بازیانیت ..
ئەگەر له خەتی دوکان بم ،
ئەوا تۆ لە هەورامانیت ..

وەرزەکانی فەلسفە پرۆژەیەکی نوێی ( گەلەری ئارام)ە، هەرجارەو خوێندنەوەیەک بۆ فەیلەسوفێک دەکات بە هاوبەشی لەگەڵ د. ئازاد حەمە.

پێویستمان بە فێربوونی نیچەیە..

وانەی نۆیەم: دەرکەوتنی نیچە: هیچ گەرایی و ویست بۆ مرۆڤی باڵا

پێنجشەممە.. ١٣\٢\٢٠٢٥

کاتژمێر : ٦ی ئێوارە
ناونیشان: عەقاری دوو کۆڵان خوار ئەمنە سورەکە

كتێبێكی دیكەی سەدیق سەعید ڕواندزی بە ناوی (شەوی یەڵدا لە نێوان نالی و كوردی دا) چاپ و بڵاوكرایەوە. ناوەڕۆكی ئەم كتێبە، لێكۆلێنەوە و خوێنەوەیەكی زمانەوانی و فەرهەنگی شیعری هەردوو شاعیر (نالی و كوردی ) یە و و پاشان بەستنەوەیەتیان بە زمانی شیعری سەردەم و دواتریش دەقی شەوی یەڵدا، بۆ ئەوەی ساغبكرێتەوە كە شیعرەكە هی كام شاعیرە. بێگومان ئەم شیعرە، مامۆستای پایەبەرز مەلا كەریمی مودەڕیس بە هی نالی و مامۆستا حەمە بۆریش بەهی كوردی دایانناوە، ئەمەش لۆژیكی نییە، چونكە ناكرێت شیعرێك كە یەك دەقە، لە یەك كاتدا هی دوو شاعیر بێت، بەڵكو دەبێ بە لێكۆلێنەوە و ئەرگۆمێنتی مێژوویی و خوێندنەوەیەكی بابەتییانەوە ساغ بكرێتەوە كە شیعرەكە هی كام شاعیرە. لەو سۆنگەیەشەوە ئێمە لەم لێكۆڵینەوەیەدا، سەرنجێكمان وەك خوێنەرێكی شیعر لە بارەی شیعرەكە خستۆتە ڕوو، بە پشت بەستن بە وردبوونەوەمان لە فۆڕم و ناوەڕۆكی شیعرەكانی نالی و كوردی و دواتریش ئەو شیعرە، هاوكات بەستنەوەی دەقەكە، بە جیهانبینی شیعرییانەی هەردوو شاعیر، پاشانیش بەراوردكردنی زمانی شیعری هەردوو شاعیر، بە زمانی باوی سەردەم و شڕۆڤەكردنی دەقەكە بۆ ئەوەی دەریبخەین، كە ناوەڕۆكی شیعری شەوی یەڵدا لەڕووی زمان و جیهانبینی شیعرییەوە هی كام لەم دوو شاعیرەیە. كە ئەمەش دواجار ئەو بڕوایەی لا دروستكردین كە ئەم شیعرە، شیعری نالییە و هیچ پەیوەندییەكی بە مستەفا بەگی كوردییەوە نییە چونكە زمان و وشە شیعرییەكان و دنیابینی شیعرییانەی نالی لەو شیعرەدا ڕەنگیداوەتەوە، نەك كوردی شاعیر، كە بەشێكی شیعرەكانی بە بڕوای ئێمە هی ئەو نین و دراونەتە پاڵ ئەو. شایەنی ئاماژەكردنە، ئەمە سێیەم كتێبی نووسەرە لە ماوەی هەشت مانگی ڕابردوو، چاپ و بڵاو دەكرێتەوە.