لەگەڵ دەستبەکاربونی دۆناڵد ترامپ و گەڕانەوەی وەک سەرۆکی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، کاریگەری سیاسی وەک خاڵێکی سەرەکی گفتوگۆکانی جیهانی لەسەر دیموکراسی دەمێنێتەوە. هەڵبژاردنەوەی دووبارەی ترامپ تەنها ڕەنگدانەوەی بێزاری دەنگدەران نییە؛ بەڵکوو ئاماژەیە بە کێشە قووڵترەکانی بەڕێوەبردنی دونیای ئەمڕۆ دەکات.

لێکچونەکانی نێوان سەرهەڵدانەوەی ترامپ و نموونە مێژووییەکانی پۆپۆلیزم، وەک گەیشتنی لویس بۆنابارت Louis Bonaparteبە دەسەڵات، ڕوانگەیەکی سەرنجڕاکێشمان نیشاندەدات. کارڵ مارکس بە شێوەیەکی گاڵتەئامێزانە ناوبانگی بۆنابۆرتی وەک کەسێکی “شێواو و بێتوانا” وەسفکرد، سەرکێشی و کەموکوڕییەکانی خۆی لە پشت “دەمامکی مەرگی ئاسنینی ناپلیۆن” دەشاردەوە. لە “هەژدەی برۆمێری لویس بۆنابارت”دا، مارکس وردەکاری ئەوەی خستەڕوو کە چۆن بارودۆخی کۆمەڵایەتی و ململانێی چینایەتی ڕێگەیان بۆ گەیشتنی کەسانی نەگونجاو بە دەسەڵات خۆشکرد. ئەم دینامیکیەتە، وەک پیتەر وین-براون Peter Winn-Brown لە “گەڕانەوەی دووەم: بەشی یەکەم – زیندووبوونەوە” دەیخاتەڕوو، هاوشێوەی سەرهەڵدانەوەی ترامپە.

وەک ئەوەی وین براون جەختی لەسەر دەکاتەوە، توانای ترامپە لە ئیستغلالکردنی ناڕەزایەتییە کەلتووری و ئابوورییەکان. ئەم چیرۆکەی قوربانی بوون و یاخیبوون دژی چینی باڵادەست هاوشێوەی ئەو ڕەوتانەیە لە باشووری ڕۆژهەڵاتی ئاسیا، بەتایبەتی ئەندەنووسیا، کە لەوێ وتاری پۆپۆلیستی بە شێوەیەکی بەرچاو شێوەو شکڵی داوە بە هەڵمەتەکانی هەڵبژاردن.

هەڵبژاردنی سەرۆکایەتی ئەندەنووسیا لە ساڵی ٢٠١٩ دینامیکیەتێکی هاوشێوەی دەرخست. کاندیدەکان وەک پرابۆ سوبیانتۆ بانگەشەی پۆپۆلیستییان بەکارهێنا بۆ کۆکردنەوەی پشتگیری، تەرکیزیان لەسەر سیاسەتی ئابووری نەتەوەیی و ڕەخنەگرتن لە کاریگەری بیانی کرد. ئەم پەیامانە بە قووڵی لەگەڵ دەنگدەرانی بێ هیوابوو لە نایەکسانی ئابووری دەنگی دایەوە. ئەم هاوتەریبییانە ئەوە دەردەخەن کە چۆن پۆپۆلیزم، چ لە ویلایەتە یەکگرتووەکان یان لە ئەندەنووسیا، بە کەڵک وەرگرتن لە نائارامییە کەلتووری و ناڕەزایەتییە ئابوورییەکان گەشە دەکات.

هەوڵەکان بۆ ناڕەوا کردنی ڕابەرە پۆپۆلیستەکان زۆرجار ئەنجامی نەخوازراوی هەیە، وەک مارکس لە ڕەخنەکەی لە رکابەرەکانی بۆنابارت تێبینی کرد. کەسایەتییەکان وەک ڤیکتۆر هیوگۆ و پییەرجۆزێف پرۆدۆن، بە هەوڵدان بۆ کەمنیشاندانی بۆنابارت، بە شێوەیەکی نەخوازراو پێگەیان بەهێز کرد. وین براون ئاماژە بە دینامیکێکی هاوشێوە لە سیاسەتی مۆدێرندا دەکات، کە تێیدا هەوڵەکان بۆ لابردنی ترامپ چیرۆکەکەی وەک قوربانی زوڵمی چینی باڵادەست بەهێزتر دەکات. ئەمە ئەو پێویستیە ستراتیجیە دەردەخات کەدەبێت هۆکارە بنەڕەتییەکانی ناڕەزایەتی خەڵک چارەسەربکرێت نەوەک تەرکیزکردن لەسەر ڕابەرە تاکەکەسییەکان.

وین براون ڕەخنە لە شکستی پارتی دیموکرات دەگرێت لە پەیوەندیکردن لەگەڵ دەنگدەرانی چینی کرێکار، خاڵێک کە لە سیاسەتی ئەندەنووسیاش دووبارە دەبێتەوە. کاندیدە پێشکەوتنخوازەکان لە ئەندەنووسیا زۆرجار کێشەیان هەیە لە پەیوەندیکردن لەگەڵ کۆمەڵگە گوندنشین و ئابووری لاوازەکان کە تێیاندا گەشەسەندن نایەکسانە. هەردوو وڵات پێویستی بزووتنەوە پێشکەوتنخوازەکان دەردەخەن بۆ چارەسەرکردنی کێشە ئابوورییەکان لەگەڵ ڕێزگرتن لە شوناسە کەلتوورییەکان بۆ گەڕاندنەوەی متمانە.

چەمکی “زنجیرەی یەکسانی”ی شانتاڵ موف Chantal Mouffe ڕێنمایی پێشکەش دەکات بۆ پڕکردنەوەی کەلێنی نێوان بزووتنەوە پێشکەوتنخوازەکان و دەنگدەران. ئەم ڕێبازە پەیوەندی بە یەکگرتنی ناڕەزایەتییە جیاوازەکانەوە هەیە لەژێر دیدێکی هاوبەشدا، جەخت لەسەر هاوپشتی دەکات لە بری دابەشبوون.

بەشداریکردن لە حوکمڕانی ڕێگایەکی تری بەرەوپێشچوون پێشکەش دەکات. زانای سیاسی ئارکۆن فونگ Archon Fung پشتگیری لە مۆدێلەکانی وەک بودجەی بەشداریکردن دەکات، کە هاوڵاتیان بەهێز دەکات بۆ بەشداریکردن لە بڕیاردان. لە شارەکانی وەک سورابایا، بەشداریکردن لە بودجە سەرکەوتوو بووە لە باشترکردنی لێپرسینەوەی دیموکراسی و دروستکردنی هەستی خاوەندارێتی لە نێو دەنگدەراندا. لەگەڵ ئەوەشدا، بزووتنەوە پێشکەوتنخوازەکان دەبێت سیاسەتەکانیان بە کاریگەری بگەیەنن بۆ ئەوەی لەگەڵ دەنگدەران لە سەرانسەری جیاوازییە کەلتووری و ئابوورییەکان دەنگ بداتەوە. ئەو سیاسەتانەی جەخت لەسەر گشتگیری و سوودی ڕاستەوخۆ بۆ گرووپە پەراوێزخراوەکان دەکەن دەتوانن وەک هێزێکی یەکگرتوو کار بکەن. بۆ نموونە، چوارچێوەکردنی بەرنامەکان وەک دەستگەیشتن بە چاودێری تەندروستی یان گەشەپێدانی ژێرخان وەک ئامرازێک بۆ یەکسانی و بەهێزکردنی ئابووری، کەلێنەکانی لێکتێگەیشتن و پشتگیری پڕ دەکاتەوە.

زیندووبوونەوەی سیاسی ترامپ درزەکان لە سیستەمە دیموکراسییە جیهانییەکان دەردەخات، بەڵام هەروەها دەرفەتێک بۆ تێڕامان و چاکسازی پێشکەش دەکات. لە کاتێکدا وین براون جەخت لەسەر کەموکوڕییە گرنگەکان دەکات، بەڵام لە چارەسەری کردەیی کورت دەهێنێت. بە وەرگرتنی وانە لە ئەندەنووسیا، بزووتنەوە پێشکەوتنخوازەکان لە ویلایەتە یەکگرتووەکان و شوێنەکانی تر دەتوانن سیاسەتێک دابڕێژن کە نایەکسانی ئابووری، نامۆبوونی کەلتووری و بێهیوابوونی سیاسی چارەسەر بکات.

لە هەمان کاتدا، ڕابەران دەبێت دیدێکی ڕوون و گشتگیر بخەنەڕوو کە کۆمەڵگە جیاوازەکان لەژێر ئامانجە هاوبەشەکانی یەکسانی و دەرفەتدا یەکبخات. چەمکی “پۆپۆلیزمی پێشکەوتنخواز”ی نانسی فرەیزەر Nancy Fraser ، بزووتنەوەیەک کە دادپەروەری ئابووری لەگەڵ گشتگیری کەلتووریدا تێکەڵ دەکات، چوارچێوەیەکی سەرنجڕاکێش بۆ ئەم هەوڵە پێشکەش دەکات.

چ لە ویلایەتە یەکگرتووەکان، ئەندەنووسیا، یان شوێنەکانی تر، بزووتنەوە پۆپۆلیستەکان تەحەدا دەکەن بۆ دووبارە بیرکردنەوە لە مەبەست و ئەولەویەتەکانی دیموکراسی. داهاتووی سیستەمە دیموکراسییەکان لە بەرەنگاربوونەوەی ئەم گۆڕانکارییانەدا نییە، بەڵکو لە باوەشپێداکردنیاندایە بۆ دروستکردنی چوارچێوەیەک کە ڕیشەی لە هاوپشتی و مەبەستی هاوبەشدا هەبێت. ئەو ڕابەرانەی گوێ دەگرن، خۆیان دەگونجێنن و بە مەبەستەوە کار دەکەن دەتوانن دیموکراسی بۆ سەردەمێکی نوێ پێناسە بکەنەوە.

وەرگێڕانی: گۆران عەبدوڵڵا

سەرچاوە:

جاکارتا پۆست/تۆڕی هەواڵی ئاسیا
https://opinion.inquirer.net/180409/lessons-on-populism-and-democracy

گومانی ناوێت، کە ئێمە چ لە نێوەندی ئەکادێمیی و چ لە نێوەندی روناکبیریی ئیسرائیلناسمان نییە. لەکاتێکدا، کە ئیسرائیلناسی Israelology جوولەکە ناسیش لەخۆدەگرێت و ئەمەش دەرگا لەزۆر ناسینی تردەکاتەوە، لەوانە ئاشنابوون بە مێژووی ئایینەکان و هاوکات بە تەوراتناسیش.
تەتانەت من کەس ناناسم لە ڕێزی ئەکادێمیان و نوسەرانی کورد، کە لە ئیسرائیلناسی پسپۆڕبێت و شارەزاییەکی قوڵیشی لەسەر پەرتووکی پیرۆز Bible هەبێت. جا ئایا ئەمە کەموکوڕیەکی ئەکادێمیی و ڕۆشنفکریی نییە؟
ئێمە ئیسرائیلناسی (ئیسرائیلۆلۆژی) و جوولەکەناسیەکەمان لەمیانەی سۆسیالمیدیا و ژۆرنالیست و ڕۆشنفکرانی عەرەبەوەیە، کە ئەوەش ناتەواوە و بێلایەنی پێوەدیار نییە. واتە، ئەوەی ئێمە لەسەر دەوڵەتی ئیسرائیل و ئاینی جوولەکە دەیزانین ئەوەیە، کە ساڵاهایە نوسەرانی جیهانی عەرەبی خستویانەتەبەردەستمان، کە سەرلەبەریشی ڕق و لایەنداری پێوەدیارە.
ئیسرائیل تەنها دەوڵەتێکی سیاسیی نییە، ئاین و زمان و کولتوریشە، کە مخابن پێێ ئاشنانیین. لە دەیا دەی خوێندکارەکانم هەرگیز نەیانزانیوە زمانی ئیسرائیلیەکان عیبریە، شوێنی خواپەرستیان سیناگۆکە، و کتێبە پیرۆزەکەشیان ناوی تەوراتە. نەزانینی ئەم شتانە و وردەکاریتر لەگەڵ کاتدا هەر نەزانی بەرهەمناهێنێت، بەڵکو دادوەری سیاسیی، و ئاینیی و کولتوریی هەڵەش بەرهەمدێنێت.
بواری لێکۆڵینەوەی ئیسرائیلناسی لاهوتیات(خواناسی theology) یشی تێدەکەوێت، ئەمەش سەرەتایەک دەبێت بۆ نزیکبوونەوە لە ئاین و زمان و کولتورەکانی تر. گەر تێۆلۆجی(یەزدانناسی)ش بریتیبێت لە لێکۆڵێنەوە لە سروشتی یەزدان و باوەڕە ئایینییەکان ئەوا ئەم جۆرە زانینە لە ئاشنابوون و کرانەوە بەڕووی باوەڕە ئاینییە جیاکان نزیکماندەکاتەوە.
بەنی ئیسرائیل، یاخود ئیسرائیلیەکان و خودی ئاینەکەشیان بەشێکن لە دیرۆکی مرۆڤایەتی. لێرەوە دەڵێێن تەورات، کە یەکێکە لە سێ ئاینە مەزنە ئاسمانیەکە شایانی پسپۆریتیاکردنە. مخابن، توێژینەوەی ئەکادێمی خۆماڵیمان لەوبارەوە زۆر کەمە. من لێرە باسی ئیسرائیلناسییەک دەکەم، کە سیاسەت جارێ نەیشێواندووە، ئەو ئیسرائیلناسیەش، کە هەنووکە دەستی جیهانی عەرەبی پێنەگەیشتووە لە ڕاڤەکاریی.
بۆیە کاتی ئەوە هاتووە، کە ئێمە کتێبخانەی پاک و پوختی ئەکادێمیی خۆمان لەسەر بناغەی توێژینەوەی فرەلایەن و بێ لایەن دروستکەین، کە دواتر توێژینەوەکان بناغەدانێن بۆ هزرێکی ئاینیی متمانەپێکراو. هەر ئەو توێژینەوانە دواتر دەتوانن وەڵامی پۆلێک پرسیاری بیرلێنەکراو بدەنەوە، کە بەم جۆرەیە: چی بەجۆرێکی زاستی لەسەر خاک و گەلی ئیسرائیل و زمانی عیبری و ئیسرائیلیزم دەزانین؟ کێن پسپۆرانی ئێمە لە پەیمانی کۆن Old Testament ؟ روناکبیری ئێمە لەسەر ئەوەی، کە لە چ ئاینێکەوە چی دزەی کردووەتە ناو ئاینێکیتر لە چ ئاستێکدایە؟
کۆتا وتنمان لەم بارەیەوە ئەوەیە، کە تا ڕق زۆرتربێت لە ئیسرائیل، تا دژەجوولەکە گەرایی anti-Semitism پەرەبسێنێت ئیسرائیل رەفتارڕەشتتردەبێت. بۆیە کاتی ئەوە هاتووە نێوەندی ئەکادێمیی ئێمە سەبارەت بە بابەتە وروژێنەرە سیاسیی، ئاینیی و کولتوورییەکان خاوەنی هزریی ئەکادێمیی و روناکبیریی خۆی بێت.

*پرۆفیسۆر لە فەلسەفە لە زانکۆی سلێمانی

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

لە شانۆیەکی سیاسیدا کە تەنانەت دەکرێت ماری ئەنتۆنێتیش بخاتە شەرمەزارییەوە، مەسعود بارزانی، سەرۆکی پارتی دیموکراتی کوردستان , ڕایگەیاند کە ملیۆنێک نان دەبەخشێت لە مانگی ڕەمەزاندا. کەسێک پێشبینی دەکات وڵاتێکی دەوڵەمەند و پڕ نەوتی وەک کوردستان دەبێت خەرجییەکانى ئەم وڵاتە بۆ چى بێت ئایا( کار، ژێرخان، یان تەنانەت خزمەتگوزارییە بنەڕەتییەکان بێت)، بەڵام لەبری ئەوە خەرجیەکانى بە شێوەیەک بەفیڕۆ دەدرێت کە، خەڵکی کوردستان دەکاتە کۆترێک لە مەیدانێکی گشتیدا نانیان بۆ فڕێ بدرێت. ئایا ئەمە سەرکردایەتییە، یان تەنها سوکایەتیەکى ڕوونە بە میلەتى کورد لە ڕێگەى کارى خێرخوازییەوە ؟ قورسە بڕیار بدەیت کە کام لەمانە ناخۆشترە: ئەم کارە خۆی یان ئەو چاوەڕوانییەی کە خەڵکی کوردستان دەبێت سوپاسگوزار بن بۆ وەرگرتنی ئەو نانانەی لەلایەن ئەو سەرکردنەوە دەبەخشرێت کە هۆکار بوون بۆ زەوتکردن و وێرانکردنى ئابووریى وڵات؟
ئەو بەراوردە لەگەڵ وتە بەناوبانگەکەی ماری ئەنتۆنێت “با کێک بخۆن” زۆر گونجاوە. لەکاتێکدا خانەوادەى مەسعود بارزانى ژیانێکی خۆش دەبەنە سەر لە نێو کۆشکە گرن بەهاکانیان لە دەرەوە و ناوەوەى وڵات، چاوەڕوانی ئەوە دەکەن کە خەڵکی کوردستان لە ململانێدابن، دەستبگرنەوە بۆ چەند پارچە نانێک . ئەگەر سامانی کوردستان بە کەمێک لێهاتوویی بەڕێوە ببردرایە، کەس پێویستی بە دەستپێشخەری “ملیۆن نان” نەدەبوو. بەڵام لەژێر دەسەڵاتی پارتى، ناوچەیەکی دەوڵەمەند بە نەوتى وەکو کوردستان کراوەتە شوێنێک کە خواردنی بنەڕەتی وەک خۆشییەکی دەوڵەمەندانە سەیر دەکرێت کە دەیانەوێت وەکو بەخشین پڕ ئازار بیدەنە میلەتەکەیان . پرسیارە ڕاستەقینەکە ئەوەیە: ئەو پارەى نەوتە چى لێهات ؟ بە دڵنیاییەوە نەچووەتە گیرفانى خەڵکی ئاسایی لەبەر مەسعود بارزانى دەیەوێت خەڵک سەرەیی بۆ بگرێت وەکو ئەوەى وڵاتەکەیان لە ناوچەیەکی تێکشکاوی جەنگدا بێت.
سەرکردایەتی بریتییە لە دڵنیابوون لە دەوڵەمەندی نەتەوەکەت، نەک فڕێدانی چەند پارچە نانێک بۆ خەڵکی هەژار کە حیزب لە بنەڕەتدا کار دەکات بۆ سەندنى ئەو بڕە داهاتەى کە هەژاران هەیانە. خەڵکی کوردستان پێویستیان بە نان بەخشینەوەى بارزانی و پارتی نییە؛ پێویستیان بە سەقامگیری ئابووری، ڕۆشنبیری، و سەرکردایەتییەکی ڕاستەقینەیە. هیچکات نانی بێبەرامبەر ناتوانێت ڕاستییەکە بشارێتەوە کە لەژێر دەسەڵاتی پارتیدا، کوردستان بووەتە ناوچەیەک کە دەوڵەمەندەکان دەوڵەمەندتر دەبن، هەژارەکان برسیتر دەبن، و دەسەڵاتداران بوێرى ئەوەیان هەیە کە چاوەڕوانی سوپاسگوزاری بن لەلایەن میلەتەوە بۆ شکستەکانی خۆیان. ملیۆنێک نان ناتوانێت دەیان ساڵ فەسادى و گەندەڵى لەناو ببات ، و ناشتوانێت ناڕەزاییەتى خەڵک بێدەنگ بکات کە شایەنی زیاترە لە پارچە نانەکانی سفرەی دەوڵەمەندەکەی خێزانی بارزانی.

کۆژین بەهادین مەحموود

لە جیهـانی ئەمـڕۆدا، لە سایەی شۆڕشی تەکـنەلـۆژیا و داهـێنانی سەیـر و سەمەرەدا، بە خـێرایی بـروسکە، گۆڕانکاری و تازەگەری و داهـێنان لە هەمـوو بوارەکانی ژیاندا روودەدەن. دەستەواژەی زیـرەکی دەستکرد یان (ژیـریی دەستکرد، هـۆشی دەستکرد) کە ناوەکەی لە ئینگـیزیدا، بۆ ئەم دوو پیتە کورتکـراوەتەوە (ئەی ئای). بە عەرەبیش (الذکاء الاصطـناعي). بووەتە بنیشـتە خۆشەی سەر زاری هەرە زۆری خەڵکی جیهان. هەمـووان باس لە زیـرەکیی دەستکرد و لە کاریگەرییەکانی لەسەر لایەنە جیاوازەکانی ژیانی مرۆڤ دەکەن، لە ئەمڕۆ و لە داهاتوودا. زیرەکی دەستکرد، بووە بە پێویستی و بە بەشـێکی دانەبـڕاو لە ژیـانی رۆژانەمـان. وەرچەرخـانێکی گـەورەیە و کاریـگەریی لەسەر هەمـوو لایەنەکانی ژیانمان هـەیە. هەمـوو بـوارەکانیـش، دەسـتیان کردووە بە بیرکـردنەوە لـەوەی کە چـۆن ئەم تەکنەلـۆژیایە بقـۆزنەوە و لە خـزمەتی بوارەکانیاندا بەکاریبهێنن. زیرەکیی دەستکرد، تا بێت زیاتر و خیراتر گەشەدەکات و پەردەستێنێت و زیرەکتر دەبێت. تا رادەیەک دڵە راوکێ و ترسی لەلای کەسانێکی زۆر دروستکردووە. دوای راگـرتنی دەکـەن، تـرسی ئەوەیـان هـەیە، کە ئامـێرە زیـرەکەکان، لە داهاتـوودا کۆنترۆڵی مرۆڤایەتی بکەن و زاڵبن و سوارسەری مرۆڤ ببن. ئەگەرچی ئەمە دووره‌ رووبـدات. چونکە کـلـیـل و جـڵەوی زیـرەکی دەستکـرد لە دەستی مـرۆڤە. بە باشی یا بە خـراپی بەکارهـێنانی دەگەڕێتـەوە بـۆ خـودی مرۆڤ. بۆ نموونە فـڕۆکە گواستنەوە بووە بە خێروبێر و خۆشی بۆ مـرۆڤ کە بە خـێرایی لە ئەمپەڕی دنیـاوە بۆ ئەوپەڕی لە کورتـریـن مـاوەدا، بـە ئاسانی گەشـتی پێـدەکـەن. یان پـاسی بێ شـوفـێـر، رۆبـۆتی پـزیـشکی و ئـینتەرنـێـت و ئایـفـۆنی زیـرەک و بە دەیـان داهـێنراوی مـۆدێـرن، کە بە زیـرەکیی دەستکـرد کاردەکەن. هەمـوو ئەمانە بـوونە بە مایەی ئـۆخەی و خـۆشی بۆ مـرۆڤ. بەڵام فـرۆکەی جەنگی و فـرۆکەی بێ فـرۆکەوان (درۆن) و رۆکێت و…هـتد. بوونەتە بەڵا و لەناوبەری مرۆڤ. بە ملیۆنان کەسیان پێ کوژران، بە ملیـۆنان شار و گونـدیان وێـرانکرد و ژیـنگەی سـروشتیان پیسکرد و شـێواندوویانە. ئایا هەر خودی مرۆڤ نییە، کە ئەم چەکە کوشندە و کاولکەرانە بەکاردەهـێنێت و ئاراستەیان دەکات؟
زیرەکیی دەستکرد، لـقـێکی فـراوانە لە زانستی کۆمپـیوتەر، کە مامەڵە لەگەڵ واکردنی ئامـێرە زیـرەکەکان دەکات. کە “بيـربکەنەوە” و تـوانای ئەوەیـان هـەبێـت چارەسەری کێشەکان بکەن. تـوانای ئەوەیان پێبـدرێت، کە بە ئامانجەوە بە دوای شتێکدا بگەڕێن. لەسـەر بنەمـای چـەمکی مێـشکی مـرۆڤ دامـەزراون و هـەنـدێک کاری هـاوشـێوەی زیـرەکیی مـرۆڤ ئەنجام بدەن. زیـرەکیی دەستکـرد، لەسەر ئەو بیرۆکەیە دامەزراوە، کۆمپیـوتەرەکان دەتـوانن لە رووی تیۆرییەوە، هـۆشیارییەکی هـاوشێوەی هـۆشیاریی مرۆڤ پەرەپێبدەن. بە کورتی زیرەکیی دەستکرد، ئەو کار و چالاکییانە زیرەکانەیە کە ئامێـرە کـۆمپیـۆتەرییەکان لە هـاوشـێوەی مـرۆڤ بە شـێوەیەکی لـۆژیکی ئەنجـامیان دەدەن. توانـای لاساییکـردنەوەی کـار و هـەڵـسوکەوتەکـانی مـرۆڤـیان هـەیە.
(جـۆن مەکارتی) لە ساڵی (١٩٥٥) دا، دەستەواژەی زیـرەکیی دەستکردی داناوە. بەم شێوەیەش پێناسەی کردووە:”زیرەکیی دەستکرد، بریتییە لە زانست و لە ئەندازیاریی دروستکـردنی ئامـێری زیـرەک”.
ئەگەرچی زیرەکیی دەستکرد بوارێکی خێرا پەرەسەندووە، بەڵام هەڵتۆقاوێکی کوتوپڕ نیـیە، بەڵکـو بە چەنـد قـۆناغـێـدا تـێپەڕیـوە تا گەیـشـتۆتە ئـەوەی کە ئێستا هـەیـەتی.
میـژووی بـۆ سـاڵانی جـەنگی جیهـانی دووەم دەگـەڕێـتەوە. کاتـێک سوپـای ئەڵـمانـیا ئامێری (ئیـنـیگـما) یان بەکـارهـێـنا بـۆ کـۆکـردنەوەی، نامـە بە شـێوەیەکی پارێـزراو.
ئێمەی کوردیـش، پێویـستـیمان بە سـتراتیـژییـەتێکە کە بتـوانـین لەگـەڵ کـاروانی ئەم پێشکەوتنە خێرا و ئاڵۆزەدا دەربەرین. بتوانین سوود لە زیرەکی دەستکرد وەربگرین، وەک یەکـێک لـە بەهـێـزتـریـن ئامـرازەکـانی گـواسـتنەوەی کولـتوور و بەهـاکان، لەم سەردەمەدا رۆڵێکی بێهـاوتای هـەیە، لە داڕشتنی بیروڕای گـشتی. بۆیە پێویـستیی بە گرنگـیدانێکی تایبـەت هـەیە لە داڕشـتـنی سـیاسەتی کولـتووریـدا. زیـرەکی دەستکرد، توخـمێکی نوێیە لە گۆڕینی زانـست و زانـستە مـرۆییـەکان، بە شـێوازێکی نانەریتی. پێویـستە لە کوردستان، زیـرەکیی دەستکـرد، بخـرێتە پـروگـرامی خوێنـدنی پۆلەکانی قـوتابخـانەی بنەڕەتییەوە. مامۆستایانی کوردیشمان ئاشنای چـۆنیەتی بەکارهـێنان و فـێـرکـردن و سـوودوەرگـرتـن، لـە ئامـێرە زیـرەکـەکـان بـن. بـۆ ئـەوەی بتـوانـن لە پەروەردەکردن و فـێرکرنی دروستی خوێنـداکاران سوودیان لێـوەربگرن و بە باشی بەکـاریان بهـێـنن. چـونکە داهـاتـوو بۆ زیـرەکـیی دەستکـردە.
چـیتر تەکـنەلـۆژا لە بـوارەکانی زانـست و ئەندازیاریـدا، قـورخکـرا و سنووردار نییە.
بەڵکو بە هـێزەوە چووەتە بواری وێـژە و رۆشنبری و لایەنەکانی ترەوە. بە تایەتیش بـواری وێـژەی منداڵانـدا. شێوازەکانی بەرهەمهـێـنانی وێـژەی منـداڵان بە شـێوەیەکی ریـشەیی دەگـۆڕێــت. ئیتر پێنـووس تاکـە ئامـرازی نووسـین و داهـێـنان نیـیە. بەڵکـو چەندین ئامرازی مۆدێرن و بەرنامەڕێـژیش چوونەتە پاڵی. فـێرخوازانیش چیتر تەنیا (دوو داری دوور) نابیـنن، بەڵکـو زۆر شـتی سـەیـر و سـەمـەری مـۆدێـرن دەبـیـنن. زیرەکی دەستکرد دەتوانێت بەشداری لە داڕشتنی ئەزموونە وێـژەییەکانن بکات، کە سنوورە نەریتییەکانیان تێپدەپەڕێنن، بوونەنە بە پـلاتفـۆرمی کارلێککار و ناسنامەی کولتووری بەرز دەکەنـەوە و کـنجکاوییەکانی منـداڵان بەرەو داهـێنان دەورووژێـنن.
زیـرەکیی دەستکرد، زاراوەیەکی نـۆێی لە جیهـانی منـداڵان دروستکـردووە. ئاسۆیەکی نـوێ و بێ سنووری بۆ منداڵان کردووەتەوە. هـاتووەتە ناو بـواری وێـژەی منـداڵان و بـە سەرچاوەیەکی گرنگی داهـێنانی و پێشکەوتنی وێـژەی منـداڵان دادەنرێـت. زیرەکی دەستکـرد، لەرێی کارەکتەرە رۆبـۆتـییەکانەوە، بە روونی جـێپەنجـەی لەسـەر وێـژەی منـداڵان نەخـشانـدووە.
لەگەڵ سەرهـەڵـدانی زیـرەکـیی دەستکـرد دا، پـرسیارگەلـێکیش سەریان هەڵـدا. وەک: چۆن زیرەکی دەستکرد، بۆ خزمەتی داڕشتنی ناوەڕۆکەکانی ژانرەکانی وێـژەی منداڵان بەکاربهـێـنین؟ چـۆن وابکەیـن کە منـداڵەکانمان لە زیـرەکیی دەستکـرد سـوودمەندبـن؟ چـۆن وابکـرێت کە زیـرەکـیی دەستکـرد، کـاریـگەرییـەکی ئەرێـنـیی لەسـەر پـرۆسـەی پەروەردە و فـێرکردنی منـداڵان هـەبێـت؟ چـۆن تەکنەلـۆژیا، خـزمەت بە فـراوانکردنی ئەنـدێشەی منـداڵان بکات و پەرە بە ویـژدانیان بـدات؟ ئەمە ئەو لایـەنە گـرنگانەن کە پێویـستە بە وردی لێکـۆڵـینەوەیـان لەسەر بکـرێـن.
زیـرەکی دەستکـرد، توانای بەرهـەمهـێنانی دەقی وێـژەیی هـەیە. دەتـوانـێت ناوەڕۆکی کـوالـیتی بـەرز پێـشکەش بـکات. بەڵام ئایا ئەم دەقـانە دەتـوانـن بە راسـتی هـەسـت و ئەزموونی مرۆڤ بگەیەنن؟ توێـژێنەران دەریدەخەن کە دەقەکانی زیرەکیی دوستکـراو هـەستی قـووڵ و درکـپێـردنی مـرۆڤـیان نیـیە. بۆ نمـوونە چـیرۆکە دروسـتکـراوەکانی زیرەکیی دەستکرد، رەنگە لە رووی پێکهاتەییەوە راستـبـن، بەڵام ناتـوانن ئەزمـوونە سۆزدارییەکان بە باشی بگەیەنن. بە کورتی زیرەکیی دەستکرد دەتوانێت یارمەتیدەری مرۆڤ بێت، نەک جیگـرەوەی بێت. چونکە ئامـێرە بێ رۆح و کەڕەکان، ناتوانـن ببـنە جێکـرەوەی مـرۆڤ و هەمـوو رۆڵێکی مرۆڤ ئەنجام بدەن، هەرچەنـدەش زیـرەک بن، لە ئەنجامی زیـرەکی مرۆڤـدا داهـێنراون و بەرنامەڕێـژ کراون. مەبەستیش لە داهـێنان و دروستکردنیان، ئاسانکـردن و خـێرایی ئەنجامـدانی کارەکان و ئامانجەکانی مـرۆڤـن.
زیـرەکیی دەستکـرد و تەکـنەلـۆژیـای زیـرەک، دەرفـەتـێکی نایـابیـان بـۆ گەشەکـردن و پێ<شکەوتنی وێـژەی منـداڵان و نەوجـوانان رەخساندوون. بۆ ئەوەی بە ئاسانترین و بە باشـترین شـێوە ئەنجـامەکان بەدەسـت بهـێـنن.
راهـێنانی نووسـەرانی منداڵان بۆ سوودوەرگرتن لە زیرەکیی دەستکردن و بە دروستی بەکـارهـێنانی ئـەم تەکـنەلـۆژیـا مـۆدێـرنـانە، دەتـوانـن یارمەتیـدەربـن لە باشـترکـردنی کـوالـیتی وێـژەی منـداڵان و بە پەرەپێـدانی داهـێـنان و بیـرکـردنەوەی رەخـنەگـرانە لە منـداڵانـدا.

سـوودە وێـژەیـیەکانی زیـرەکـیی دەستکـرد زۆرن. بە کـورتی و بە چـڕوپـڕی باس لە هـەنـدێک لە سـووەکانی زیـرەکیی دەستکرد لە وێـژەی منـداڵان، بۆ منـداڵان دەکەیـن:
١ـ زیرەکیی دەستکـرد، ئاسۆیەکی نـوێ و بێ سنوور بۆ منداڵان دەکاتەوە. بەو پێیەی کە دەتـوانـن ئەنـدێـشەکانیان بگـۆڕن بـۆ راسـتی، بە شـێوەیەک کە پـێـشـتر نەدەکـرا.
٢ـ زیـرەکیی دەستکـرد، یارمەتـیی منـداڵان دەدات، لـە دۆزینـەوەی بەهـرە و حـەز و ئارەزووەکـانیان و گەشەکـردنیـان لە بـواری زانـسـت و بەرنـامەسـازیـدا. لەوانـەش بەهـرەی نـووسـینیان لە چـیرۆک و هـۆنـراوە و پەخـشـان.
٣ـ زیرەکی دەستکرد، کنجکاوی منـداڵان دەوورووژێنێـت و بیـرۆکەی داهـێنەرانەیان بەرزدەکـاتەوە.
٤ـ زیـرەکیی دەسـتکـرد، بەشـدارە لە هـانـدان و لـە بـەرزکـردنـەوەی ناسـنامـەی کـولـتووریی منـداڵان.
٥ـ ئەو چـیرۆکانەی کە لەسـەر بنەمـای زیـرەکیی دەسـتکـرد داڕێـژراون، یارمـەتیی منـداڵان دەدەن بـۆ بەرزکـردنـەوەی بیـرۆکەی رەخـنەگـرانە و داهـێـنان.
٦ـ زیـرەکیی دەسـتکـرد، بـۆ دروسـتکـردنی یـارییـە پـەروەردەیـیـەکـان بـۆ منـداڵان بەکاردەهـێنرێـت. ئـەم یارییـانەش دەتـوانن یارمەتـیی منـداڵان بـدەن بـۆ فـێربـوونی چەمکی نـوێ و پەرەپـێـدانی تـوانـاکانی چـارەسەرکـردنی کـێـشەکانیـان.
٧ـ ئەو چـیرۆکانـەی کە باس لە زیـرەکیـی دەستکـرد دەکەن، وەک بابەتێک یارمـەتیی منـداڵان دەدەن بۆ مامەڵەکـردن لەگەڵ ئەو بەرۆکگـیرییانەی”تەحەدیـیانەی” لەوانەیە لە داهـاتـوودا رووبەڕوویان ببـنەوە. ئەو دەرفـەتەشـیان پـێدەدەن بیر لە بەکارهـێنانی تەکـنەلـۆژیـا بـکەنەوە. ئەمـەش تـوانـای بـڕیـاردانی دروسـتیان بـەرز دەکـاتەوە.
٨ ـ زیـرەکیی دەستکـرد، دەتوانێت یارمەتیی ئەو خوێنەرانە بـدات کە لە خوێندنەوەدا لاوازن، تا باشـتر بخـوێـننەوە.
٩ـ زیـرەکیی دەستکرد، دەتـوانێـت یارمەتـیی منـداڵانی نووسەر بدات. بۆ دەربـڕینی ئـەوەی لە ناخـیان دایە و بـۆ دروسـتکـردنی بیـرۆکەی نـوێ.
١٠ـ زیرەکیی دەستکرد، بەشدارە لە بەرزکردنەوەی رەخنەی داهێنەرانە لە منداڵاندا. بە ورووژانـدنی پرسیارگەلێکی وەک: ئەگەر کۆنترۆڵی زیـرەکیی دەستکـرد لەدەست بـدەین چی روودەدات؟ ئایا رۆبۆت دەتوانێت بـیربکاتەوە و هەڵـبژێـرێت؟ ئایا… هـتد. بەشدارن لە بنیاتنانی کـنجکاویی منداڵان و لە ئاراسـتەکـردنیان بەرەو بـیرکردنەوەی داهـێنەرانە.
زیـرەکیی دەستکـرد، توانای گۆڕینی دەقی نووسراوی بۆ وێنـە و بۆ دەنـگ هـەیە، ئەم وێنـانەش، وادەکـەن کە ئەو خەیـاڵە بەرجەستەبێـت، کە هـونـەرمەنـدان و نووسەرانی وێـژەی منـداڵان، هـەنـدێک جـار لە بەرجـەستەکـردنیـان شـکـست دەهـێـنن.
لە ئێستادا چەنـدین پلاتـفـۆرمی ئەلیکـترۆنی هـەن، وێنە و مـادەی دەنگی بۆ منـداڵان دابیـن دەکەن، لەوانـەش گـۆرانی و حـیکایـەت و چـیرۆکی جـۆراجـۆر لەگـەڵ وێنـەدا.
چەندین سایت هـەن کە زیرەکیی دەستکرد بۆ خـزمەتی وێـژەی منـداڵان بەکاردەهـێنن. لەوانە (سـتۆری بـۆتـس)، (گـوگـلە ئەل کـیـدس) کە چەنـدیـن ئەنیـمەیـشن و ڤـیدیـۆی دەنگیی ناوەڕۆک نوێ و سەرنجڕاکێشیان درووستکردون بۆ منداڵان نمایشیان دەکەن.
لە سایەی زیـرەکیی دەستکرد و ئامێرە زیرەکەکانـدا، داهـێنانی نـوێی زیاتر و زیارتر و گۆڕانکاری گەورەتر بەڕێـوەن، چونکە شۆڕشی تەکنەلـۆژاو و داهـێنان وەستانی نییە. لەو باوەڕەدام، کە زیـرەکیی دەستکـرد، لە داهـاتـوودا دەتـوانێـت لە هەمـوو بوارەکانـدا، کارئاسانییەکی زیاتر و خـێراتر و خـزمەتێکی ناوازەتر پێـشکەش بە مـروڤـایەتی بکات.
(*) بـۆ نووسینی ئـەم بابـەتە، سـوودم لە چەنـدیـن سـایـتی ئـینگـلـیزی و عەرەبی وەرگرتوون.
رەزا شـوان
دوبـەی: ٢٠٢٥

مـنـداڵان
بەخــێـربـێـیـت لالــــە نـــــەورۆز
جـــەژنی نـــــــەورۆزت پـــیـرۆز
دیـــــاری چـیــت بـۆ هـــێـنـاویـن
ئـێمـەیـن هــاوڕێی تـۆی دڵـسـۆز

لالـە نـەورۆز
مـنـــــــداڵانی کوردســـــــــــــتـان
رۆڵـەی گەرمیــان و کوێـســـتـان
دیـــاریـی جـــــــوانـم هــێـــــنـاوە
بـۆ ئـێــوەی خـۆشــەویــســـــتان

مـنـداڵان
لالــە نــەورۆز ، هـەر بـمـێـنـیـت
مـــژدەی شــادیـمـان بـۆ بـێـنـیـت
ســەری ســاڵـمــان پــــیـرۆزەکـە
تــــۆوی ئـاشــــــتی بـچـــــێـنـیـت

لالـە نـەورۆز
ئــەم دوو بـووکـــە شـووشـــەیـە
دیـاریی خـونچـــە و نـوخـشــەیـە
ئـەم تـــۆپ و ئــەم کـەمــــانچـــە
پـێـشکەش بە هـیـوا و رەنجـەیـە
ئـەم ورچــــۆڵـە و ئـەم ئـاســکـە
بـۆ ئـێــوەیـە جـــوان و نـاســکـە
ئـەم کــتـێــبە و ئـەم پـێـنووســـە
بـۆ شـــــــــڤـان و بــروســــــکـە

مـنـداڵان
لالـــــە وەرە دەســـــت بـگـــریـن
تــێـر بـە دڵـمــــان هـەڵــــپـەڕيـن
بـە ئــــــاواز و بـە یـەکـــــدەنـگ
ســـروودی نــــەورۆز بـچــــڕیـن
نـەورۆزە ، نـەورۆز ، نـەورۆزە
جــــــەژی کـــــوردە پـــــــیـرۆزە
خـۆشـتریـریـن مانـگی ئـەم ورزە
دنـیـــــا رەنـگــــيـن و ســـــەوزە

کەرکـووک: ١٩٩٥