بە گشتی هەموو سەردەمێك ئارەزوو (یان پاڵنەر)ی گێڕانەوەی خۆی هەیە، بۆیە نابێ لێکچوونی نێوان گێڕانەوەكان بە تێنەگەیشتنی ئارەزوو سەرسام نەبێت و وامانلێبكات تەنها بڕوامان بە لێهاتوویی و شارەزایی و ئەزموون هەبێت! ئەگەرچی لێهاتوویی و شارەزایی و ئەزموون بەربەستەکان دەکاتە ئامراز و نەگونجاوەكان دەکاتە هاوپەیمان.. كەواتە ئەوەی پێویستە دەستنیشانیان بكەین، ئەو جیاوازییانەیە، كە لەنێوان خودی گێڕانەوە و ئارەزووی كاراكتەرەكاندایە، لەنێوان نێوەندگیری ئارەزوو (یان بابەتی ئارەزوو) و ركابەردایە.. لێرەوەیە، كە خودی ئارەزوو مەودای نێوان گێڕانەوە و پاڵەوان و بابەتەكە دەبڕێت. دەمەوێ بڵێم لەلایەك پێویستە جیهانی سەربەخۆی گێڕانەوە و كاراكتەرەكان لە یەكتر جیا بكەینەوە، لەلایەكی دیكە دەبێ باس لە ئەگەرەكانی نێوەندگیری دەرەکی و ناوەكی بكەین، نەبادا نێوەندگیری ناوەندی یەکێکیان و ویستی کەسی ناوەندی ئەویدیکە داگیر بکات. هەر لەسەر ئەو بنەمایەش باس لە نێوەندگیری بەیەكداچوو دەكەین.

سێگۆشەی ئارەزوو
مرۆڤ وەک گەورەترین نهێنی دەمێنێتەوە، گێڕانەوەش وەك یەكەم گەڕانی ڕۆحی مرۆڤ، هەمیشە زانستەکانی دیكەی بە دوای خۆیدا رادەكێشێت. بەڵام لەگەڵ هەموو پێشكەوتە جیاوازەكانیش ئەگەر خەیاڵ نەبێت، مرۆڤ ناتوانێت بە تەنیا ئارەزووی شتێک بکات، بەو مانایە ئارەزووی مرۆڤ جگە لە بابەتی بەدواداگەڕان پێویستی بە لایەنی سێیەم هەیە، کە ڕێنمایی ئەو شتە بكات، کە ئارەزووی دەکات، دەشێ لایەنی سێیەم لە دەرەوەی ڕووداوی گێڕانەوەدا، خەیاڵ بێت. و لە ناوەوەی گێڕانەوەشدا ركابەر.
بەو شێوەیە لە گێڕانەوەدا پەیوەندی لەنێوان پاڵەوان و نێوەندگیردا سەرهەڵدەدات، بە مانایەكی دیكە لەگەڵ ڕەخنەگری فەرەنسی رێنێ جیرارد و (سێگۆشەی ئارەزوو- مثلث الرغبة)دا تیشک دەخەینە سەر گێڕانەوە و خواستی لاساییكردنەوە. (رێنێ جیرارد) پێمان دەڵێت، کە ئارەزووەکانمان لە ئێمەدا بوونیان نییە، تەنها لاساییكردنەوە و دەنگدانەوەی ئارەزوو و خواستەکانی ئەوانیدیكەن، هەرگیز ئارەزووەکانمان پاڵنەری تاکەکەسی نین، بەڵکو پاڵنەری بە کۆمەڵ و کۆمەڵایەتین.
كەواتە بۆ روونکردنەوەی گەورەترین و ئاڵۆزترین بابەتەکانی پەیوەست بە هۆشیاری مرۆڤ و (ئارەزوو)ەوە قسە لە پرسی ئازادی هەڵبژاردن (خەیاڵی هەڵبژاردن) دەكەین. لەو قسەكردنەشدا مەبەست ئەوەیە، کە بڵێین پەیوەندی نێوان کەسی ئارەزووخواز و بابەتی خوازراو پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆ نییە، بەڵکو بە نێوەندگیر(یان ركابەر)دا تێدەپەڕێت! لێرەوە بۆمان دەردەکەوێت، کە ئارەزوو فۆرمی نوێنەرایەتیکردنی ئارەزوو وەردەگرێت، کە هەر (سێ) لایەنەکەی ئارەزوو، واتە (کەسی ئارەزووخواز و نێوەندگیر و مەبەستی خوازراو) دەگرێتەوە. رێنێ جیرارد لە بنیاتنانی ئەم تیۆرییەدا پشت بە تیۆری لاساییکردنی (ئەفلاتون) دەبەستێت، کە (ئەرستۆ) فراوانتری کردووە و ڕەهەندێکی ڕەفتاری بۆ زیاد کردووە، كە بە گێڕانەوەی خەیاڵی ناسراوە. بەو مانایەش بە بۆچوونی جیرارد، ئەو بیرۆکەیەی کە هەموو ساتێک ڕۆڵی ئارەزوو-پاڵنەر لە گێڕانەوەدا دەگێڕێ و هەموو بیرۆکەکانی دیکە بۆی دەگەڕێنەوە، سێگۆشەی ئارەزووە.
ئەنترۆپۆلۆژیست و ڕەخنەگری ئەدەبی (رێنی جیرارد) لە ساڵی ١٩٢٣ لە شاری (ئەڤینۆن)ی فەرەنسا لە باوکێکی کۆماریخواز و عەلمانی و دایکێکی دینداری کاسۆلیکی لەدایکبووە. لە نێوان ساڵانی ١٩٤٣ بۆ ١٩٤٧ لە قوتابخانەیەکی ئامادەیی لە (پاریس) پسپۆڕی مێژووی سەدەی ناوەڕاست بووە، دواتر لە ساڵی ١٩٤٧ بۆ خوێندن گەشت بۆ (ئەمریکا) دەکات و لە ساڵی ١٩٥٠ بڕوانامەی دکتۆرای لە زانکۆی (ئیندیانا) بەدەستهێناوە، هەر زوو لەوێ ئەدەبیاتی خوێندووە. پاشان لە ساڵی ١٩٥٧ ڕووی لە زانکۆی (جۆنز هۆپکینز) کرد، لە ساڵی ١٩٦٦ بەشداری سیمپۆزیۆمێکی (ندوة) نێودەوڵەتی لەسەر (زمانی رەخنە و زانستە مرۆییەکان) دەكات، کە تێیدا بەشداربووان بریتی بوون لە رۆلان بارت، ژاک دێریدا و ژاک لاکان.. لە ساڵی ١٩٦٨ جیرارد لە زانکۆی (بوفالۆ) رووی لە وانەگوتنەوە کرد، تا ساڵی ١٩٧٢، دواتر بۆ زانکۆی (جۆنز هۆپکینز) گەڕایەوە. لە ساڵی ١٩٨٠ جێیهێشت و ڕووی لە زانکۆی (ستانفۆرد) کرد و تا دوای خانەنشینبوونی لە ساڵی ١٩٩٥ لەوێدا مایەوە و لە ساڵی ٢٠٠٥ پەیوەندی بە ئەکادیمیای فەرەنسییەوە کردووە و بووە ئەندامێکی دیاری ئەو ئەکادیمیایە.. (رێنی جیرارد) لە كتێبی (الكذبة الرومانسية والحقيقة الروائية، ترجمة الدكتور رضوان ظاظا، ومراجعة الدكتور سعود المولى، بیروت 2008، ص522- )دا دەڵێت: مرۆڤ بۆ ئەوەی ئارەزووی شتێک بکات، پێویستی بە لایەنی سێیەم هەیە، کە (ركابەری) لەسەر ئەو شتە بكات، کە ئارەزووی دەکات، وەك چۆن قسە لە سێگۆشەی ئارەزوو دەكات، ئارەزووی لاساییكردنەوەش بیر دەخاتەوە و ئاماژە بۆ قووڵاییە کلتورییەكەی دەكات.
سێگۆشەی ئارەزوو بۆ خوێندنەوەی ڕۆمان بەو ئەنجامە دەگات، کە پاڵەوانی ناو ڕۆمان کاتێک ئارەزووی هەر شتێک دەکات، پێویستی بە نێوەندگیرێکە كە لەسەر (بابەتی خوازراو- ئۆبێكت) ركابەری کەسی ئارەزووكەر (سوبێكت) بكات و رووناکی بکاتەوە. ئەوەی گوزارشت لەو پەیوەندییە سێ قۆڵییەش دەکات (بۆشایی خوازە)یە، دەتوانم بڵێم بۆشایی خوازە، بۆشایی خەیاڵی نێوان ئارەزووخواز و ركابەرە، کە بە شێوەیەکی سروشتی سێگۆشەکە بەیەكترەوە دەبەستێتەوە. كتێبی ناوبراودا ئارەزوو وەک گێڕانەوە ناو دەبات.
لە ڕوانگەی جیراردەوە لە رۆمانی (دۆن کیشۆت)دا ئەوە دۆن کیشۆت و ئەمانیسی راستگۆیە دەستبەرداری ئیمتیازە سەرەتاییەكانی فەردانیەت بوون، واتە چیتر دۆن كیشۆت ئارەزووی خۆی هەڵنابژێرێت، بەڵکو ئامادیس بەناوی خۆیەوە هەڵیاندەبژێرێت. لەوێشەوە بەپەلە بەرەو ئەو بابەتانە دەڕوات کە (مۆدێلی سوارچاکی)یە، (واتە رێنی جیرارد مۆدێلی سوارچاكی وەك نێوەندگیری) ئاماژە پێدەکات و بە نێوەندگیری ئارەزوو ناوی دەبات. بە بۆچوونی جیرارد، ژیانی سوارچاکی لە لاساییكردنەوەی خەونەکانەوە هاتۆتە بەرهەم..
بەڵام کێشەی مرۆڤی مۆدێرن بێهودەییە، وەك چۆن ئەو مرۆڤە خۆبەزلزانە رۆمانسییە ناتوانێت ئارەزوو لە قووڵایی خۆیەوە دەربهێنێت، بەڵکو لە کەسانی دیکەی قەرز دەکات. پاڵەوانەکانی فلۆبێر جگە لەوەی خۆیان مۆدێلێکن و دەتوانرێت وەك جووڵە، تۆنی دەنگ و جل و بەرگ لاسایی بکرێنەوە، بەپێی ئەویدیکەش كار دەكەن.. لە رۆمانەكانی فلۆبیردا ئیما بۆڤاری لە رێگای پاڵەوانانی ڕۆمانە ڕۆمانسییەکانەوە، كە خەیاڵیان سیخناخ كردووە، هەست بە ئارەزووی خۆی دەکات. واتە كاراكتەرەكانی فلۆبیر دووچاری هەمان نەزانی و هەمان لاوازی و نەبوونی و هەمان کاردانەوە و ملکەچی پێشنیاری هەمان ژینگەی دەرەکیین، هەموو ئەوانەش بەهۆی نەبوونی پێشنیارێك لەلایەن خۆیان و ناوەوەی خۆیانەوە..
دەشێ بە بۆچوونی رێنێ جیرارد هەموو بەرهەمە خەیاڵییەکان لە دوو بنەمادا كۆبكەینەوە، چونكە بەرهەمە خەیاڵییەكان خەسڵەتە لاوەكییەكانیان زۆر تێدا بڵاوە. بۆیە بۆ بنەمای یەكەم، دەتوانین باس لە نێوەندگیری دەرەکی بکەین، كە مەودایەكی تەواویان لەنێواندا هەیە، بۆ ئەوەی ئەگەرەکانی گێڕانەوە لە رۆمانەكاندا بەیەكدانەچن، یان نەبادا نێوەندگیری یەکێکیان ئەویدیكەیان داگیر بکات. بنەمای دووەم، دەشێ باس لە نێوەندگیری ناوەكی بکەین، کاتێک كاراكتەری رۆمانەكان بەیەكدادەچن، یان دوو بازنە لە گێڕانەوەدا بە قووڵی بەنێو یەکتردا تێدەپەڕن! لە بنەمای یەكەمدا لە رووی ماددییەوە تا ئەندازەیەك دەتوانین مەودای نێوان بابەت و کەسی ئارەزووخواز بپێوین، بەڵام لە بنەمای دووەمدا لە رووی مەعنەوییەوە مەودای نێوانیان ناپێورێت. دۆن کیشۆت و ساشۆ قوربانی ماددیین و ناتوانرێت نێوانیان لە مەودای کۆمەڵایەتی و فیکریی تەجاوز بكرێت. بەڵام لە رووی مەعنەوییەوە هاوخەیاڵن. بۆیە لە رووی مەعنەوییەوە لاساییكەرەوەی خەیاڵن و ئەوانەی حەز لە گەمەی خەیاڵی دەكەن، دووچاری دووبەرەكی ناوەكی دەبنەوە، چونکە بونیادی خەیاڵی بە خێرایی دەبێ بە بڕوا و ھاوشێوەکردنە ماددییەکە دەرووخێنرێت و سروشتی ئەبستراکت وەردەگرێ و لەوێشەوە پارچەپارچەبوون و نیگەرانی پیادە دەكات. بەڵام هەردووكیان لەسەر شاردنەوەی بوونی بابەتی نێوەندگیری کۆکن.
كەواتە نێوەندگیری خەیاڵی هەمیشە دەڵێ هەموو ئەم بابەتانەی تۆ هیچ نین جگە لە وەرگێڕانێکی جوانکارییانەی خەیاڵ نەبێت. بەو مانایەش نێوەندگیری ناوەكی راستەوخۆ پەیوەندی بە هەموو ئەو ئارەزووانەوە دەكات، كە هەمووان بەرگری لێدەکەن. لێرەوە دەتوانین بڵێین كێشەی پەیامی رۆمانی كلاسیكی لە دەستنیشانكردنی چەمكی ئارەزوو دەگەڕێتەوە بۆ بەرجەستەكردنی خودبوون. (بۆ زێتر بەدواداچوون بڕوانە ل37، ه.س.پ).

ئارەزوو و ركابەریكردن
لە مۆدێرنەدا چەمكی رکابەری بەهۆی هاویەكبوونی دوو ئارەزووكەر بۆ یەک بابەت سەرهەڵنادات، بەڵکو بابەت ئارەزووی خود دەکات. دۆزینەوەی مۆد ئاسانترین دیارخەری ئەو بێهودەییەیە، کە ئەمڕۆ لەگەڵ خۆی دەمانبات. ئێمە دەبینین بۆ نموونە ژنان ژیانیان بە کڕینی جل و بەرگ و ئیکسسوارات بەسەر دەبەن، نەك بۆ ئەوەی سوودی لێوەرگرن، بەڵكوو بۆ ئەوەی لاسایی بکەنەوە، لەبەر ئەوەی بابەت ئارەزوویان دەكات. هەروەک چۆن ئەو گەنجانەی کە لاسایی ئەستێرەکانی وەرزش، یان سینەماكاران دەکەنەوە و هەریەک لەمانە زیادەڕەوی لە سۆز و جیاوازی کەسی و چێژی خۆیان دەکەن، کە هەیانە، یان بە شێوەیەكی سروشتی پێیان بەخشراوە.. مرۆڤایەتی بۆ ئەوەی هەوڵبدات کەسایەتییەکی تر جگە لە کەسایەتی خۆی وەربگرێت، هەوڵدەدات لە رێگای لاساییكردنەوە خۆی بگۆڕێت بۆ کۆپییەکی رووکەش. هەڵبەتە ئەوە رێگایەكە، کە مرۆڤی مۆدێرن لە ناوەڕۆکەکەی بەتاڵ دەكاتەوە و وای لێدەكات تووشی بۆشایی و بیابانبوونی ڕۆحی و بە بابەتبوون بێت.
مرۆڤی تەكنۆلۆژی (مۆدێرنە) ئیگۆیەکی هەیە، کە لە خۆیدا توانای ئارەزووكردنی خۆی لە پێناو بەبابەتبوون لەدەستداوە… ئەگەرچی لە رووی تەكنۆلۆژییەوە هەمیشە بەرەو پێش دەچێت، بەڵام هەتا لە كۆكردنەوەی زانیارییەكان و چالاكییەكانیشدا هاوتای لاساییکردنەوەی سۆز و سۆزی تاکە جیاوازەکان نییە. ئێمە جلوبەرگێکی ئارەزوومەندانە و سۆز و شکۆمەندیی خۆمان دەپۆشین.. چالاکیی خەیاڵی ئێمە لە هەموو تەمەنەکاندا پەیوەستە بە سێگۆشەی ئارەزووەوە… بەو مانایەی كە مرۆڤ لە سیحری سێگۆشەی ئارەزوو دەرناچێت، كە دەرچوو، تووشی بەبیابانبوون دەبێتەوە.
مرۆڤ سیحری ئارەزووی لێنابێتەوە، تەنها لە لێواری مردندا نەبێت. لە وەسفەکەی رێنێ جیرارددا ڕوونە کە لاساییکردنەوەی کوێرانەی پیاوانی ئایینی یان بانگخوازێک لە وەسوەسەی سەرسامبوون بە یاریزانێکی تۆپی پێ، كەمتر نییە.. بۆیە ئەوانەی توانای بیرکردنەوەی سەربەخۆیان نییە، ئەوانەی هەستە راستەقینەکانیان لە تێکەڵەیەکدا لەدەست دەدەن، بە شێوەیەکی شەخسی ئارەزووی ئەویدیكەی دراوسێ دەكەن، لە بێهوودەییدا دەژین. بە كورتی رێنێ جیرارد ئاماژە بە کورتە قسەیەکی بیرمەند (ماکس شێلەر) دەکات، كە دەڵێت: مرۆڤ یان خودایەکی هەیە یان بتێکی هەیە. لەوێوە باسی ئەوە دەکات، چۆن مرۆڤ بزانێت کە خۆبەزلزانە؟ بۆچی (بۆ نموونە) زۆربەی چیرۆکە خۆشەویستییەکان دوای هاوسەرگیری شکست دەهێنن؟ بێگومان چونکە ئەو خۆشەویستییە پەلەی تێدا كراوە. خۆشەویستی پاڵنەرێکی راستەقینەی هەستەکان نەبووە، بەڵکو لەبەر لایەنی سێیەمە كە ئیرەیی وڕوژاندووە، خۆبەزلزانینەکەی ناوەوەی وڕوژاندووە بۆ ئەوەی کێبڕکێ بکات… بەڵام دوای ئەوەی مەترسی رکابەرەکەی تێپەڕاندووە، دوای ئەوەی كە ئەویدیكەی ركابەردەبڕێت، ئیتر دەكەوێتە بۆشاییەوە، ئیتر ئیرادەی ئازادی خۆی بەجێدەهێڵێت و دەبێتە عاشقێكی شكستخواردوو.
بە دیوەكەی دیكەش لەبیرمان نەچێ بەدەرنانی ركابەر و غیابی پەیوەندی لەگەڵ ئەویدیکەدا کەسایەتی دووچاری شێوانی دەروونی دەكات. كەواتە وەك چۆن خۆبەزلزان نابێتە هۆی رەزامەندی.. نەرگزییەتیش نابێتە هۆی ڕەزامەندی، بەڵکو لە دوو لاوە دەبێتە هۆی بریندارکردن. بەو مانایەش سڕینەوەی هێڵی نێوان خود و ئەویتر، لە ناوەوە و دەرەوەدا مرۆڤایەتی بریندار دەكات.
لە نێوان نەرگزییەت و خۆبەزلزان و سڕینەوەی ئەویدیكەدا ئەزموونی سەركەوتوو بریتییە لە پارێزگاریكردن لە مەودای پەیوەندییەكان ئەوەی (ئارسەر شوبنهاوەر) وەك (دووفاقی ژووژك- معضلة القنفذ) قسەی لێكردووە.. (هونەركاری ئەدەبیش لەوەدایە كە ئاست و مەودای رەگەزە ئەدەبییەكانی بپارێزێت) واتە بەبێ ئەوەی لە پەیوەندیدا بڕێک – کە رەنگە زۆر بێت – زیان بەیەكتر بگەیەنین و بێتە هۆی لاوازبوونی پەیوەندییە مرۆییەکان، پێویستە لە پەیوەندیگرتندا مەودایەك هەبێت، یان بە مانایەكی دیكە پێویستە سنووری ئازادی یەكتری بپارێزین.
كەواتە درووستی پەیوەندی نێوان خود و ئەویتر، نێوان رەگەزێك و رەگەزێكی دیكە، هەر ئەوە نییە، كە خود بەدوای ئازادی خۆیدا دەگەڕێت، بەڵكوو ئەوەیە، كە بە دوای ئازادی ئەویتری خۆیدا دەگەڕێت، لە ئەویتردا. لەو زنجیرە گەڕانەدا، لە ئەرزشدانان بۆ ئازادی ئیگۆ درێژ دەبێتەوە بۆ ئەوەی ئەویدیکەش بە ئازادی خۆی بگات. بەو مانایە خۆخۆشەویستن بە نەرێنی تەماشا دەكرێت، تا ئەو ئەندازەیەی کە خود ئەویدیکە لە بەرژەوەندی خۆیدا بێبەها نەکات! رێز لە سنووری ئازادییەكانی ئەویدیکە بگرێت.. كەواتە بەریەککەوتنی درووستی پەیوەندییەكان بەو مانایە دێ، کە هەمیشە دووری نێوان خۆت و ئەویدیكە لە رێگای داننان بە سنوورەكانی ئازادی بپارێزیت. لە بەرانبەردا خۆبەزالزان و نەرگسییەت بریتییە لە کاڵکردنەوەی سنوورەکانی ئازادی. پەیوەندی درووست و ئەرزشدانان بۆ ئازادی و ئازادی ئەویدیكە شادیبەخش و دڵخۆشکەرە.. واتە کاتێک دوو شوناس پێکەوە کۆدەبنەوە، یەکتری تەواودەکەن، چێژ و شادی بە یەک دەبەخشن. ئەگەرچی وەك (زیگمونت باومان) دەڵێت دەست بخەیتە سەر هەر بژاردەیەک، شتێک بەدەستدەهێنیت و شتێک لە دەستدەدەیت. هیچ رێگایەکی تر نییە. بەداخەوە ناتوانیت هەردووکیانت هەبێت. بۆیە خەڵک خۆی بۆ یەکلا نابێتەوە، ڕاڕا و دوودڵە. ئەگەرچی هەمیشە چانسی ژیانێکی تر هەیە.

ئەفسانەی ئارەزوو و ئەفسانەی گێڕانەوە
لە ڕۆمانی (غەریب)ی (ئەلبیر کامۆد)ا پاڵەوانە زیندانیکراوەکەی دەڵێ: سەرەتای بەندیم سەخت بوو، بەڵام هەوڵمدا و بەسەرییدا تێپەڕیم.. من لە زینداندا بە ئارەزووی ئازار دەچووم، ئەوەش شتێکی ئاسایی بوو. هێشتا گەنج بووم، تەنیا بیرم لە (مێری) نەدەکردەوە، بەڵکو بیرم لە هەموو ژنێک دەکردەوە… بیرم لە هەموو ژنێک دەکردەوە… لە هەموو ئەوانەی کە لە ژیانمدا ناسیبووم… لە رێگای ئەفسانەی ئەو گێڕانەوەیەدا لە ئەفسانەی ئارەزوو و ئارەزووی ئەفسانە دەگەین. تێدەگەین، كە ئارەزوو و ئەشکەنجە لێكدوور نیین، بۆیە بیرکردنەوە لە مێینە و ئارەزووکردنیان لەناو زینداندا، واتە بەدیهێنانی ئارەزووەكانم، كە خەونی ئارەزووی ئەویدیكە رەنگ دەكات. بەڵام ئایا زیندانیکردن کاریگەری نەرێنی لەسەر بینینی خەونەكانی من نییە، بۆ تێرکردنی خەونی ئەو ئارەزووانەی كە پێشتریش لە دەرەوەی ژووری رەشدا هەر خەون بوون، ئایا لە زینداندا خەونی ئارەزوو ئەفسانە نییە؟
(ئەلبیر كامۆ) لە رۆمانی (غەریب)دا هەوڵدەدات دەست بۆ خەونی ئەو پرسیارە سەرەكی و لاوەكییانە بەرێت و بڵێ کەسایەتی زیندانیكراو گوزارشت لە دیاردەیەکی نەرێنی دەکات، بەدیوەكەی دیكەش ئەوە دەخاتە روو، كە ئارەزووە بەدینەهاتووەكان بەبێ ئازادی مەیسەر نابێت، بەڵام خۆ ئارەزوو چ لە ناوەوە بێ یان لە دەرەوە هەڵگری هیچ فۆڕمێك نییە.. ئایا ئەوانەی ئازاد نیین فۆڕمییان هەیە؟ بێگومان خەونی بە فۆڕمبوونیش بۆ خۆی پرسیارە، بۆخۆی ئەفسانەیەكە و مێژووی سەرکوتکردن لەناو کەسایەتی (كاراكتەری) رۆمانی غەریبدا دەینووسێتەوە!
كەواتە ئەفسانەی ئارەزووكردن.. ئەفسانەی هەموو ئەو خەونانەیە، ئەفسانەی هەموو ئەو فۆڕم و بێ فۆڕمانەیە، كە لە ئەفسانەی گێڕانەوەی (غەریب)دا رەنگیداتەوە. بۆ نموونە (ئەمڕۆ دایكم مرد) هەر بێ فۆڕمی نییە، خەیاڵی نامێژووییشە! (غەریب) بە خەیاڵی نامێژووییەوە دەناسرێتەوە. هەر لە سەرەتاوە دەبینین لە رۆمانی (سوور و ڕەش)ی (ستاندال)دا مەودای نێوان پاڵەوان و نێوەندگیرەکەی کەمتر نییە، لە هاوتاکەی لە ڕۆمانی مادام بۆڤاریدا.. بەڵام (ئەمڕۆ دایكم مرد) وەك دەستپێكی رۆمانی غەریب ئەم مەودایە تێدەپەڕێنێ و ئیرادەی ئازادی دەچەسپێنێ، ئەوەش ئەوەیە، کە لە بنەڕەتدا جیهانی سەربەخۆ لەو جیهانانە جیا دەکاتەوە، کە لە سەرەوە باسمان کرد. لە هەردوو باردا ئەفسانەکانی گێڕانەوە، ئەو خەونە زۆر کۆن و نوێیانەن کە بەڵگە بۆ سەلماندیان لەبەر دەستدا نییە، تەنها بەڵگەیەك كە هەبێت، ئەوەیە، كە لەسەر ئەفسانەی ئارەزووە چەپێنراوەكانی مرۆڤ درێژ دەبنەوە. چونكە ئەفسانەكانی ئارەزوو، ئارەزوو ئەو خەونانەن، كە ئەگەرچی چەپێنراون، بەڵام ڕەگەز و پێكهاتەکانیان شاراوە نیین، لەبەر هەندێ هەرچۆنیان لێكبدەینەوە لە سنووری مرۆڤ و دەروونی مرۆڤ دەرناچن. لە بنەڕەتدا ئارەزووی گێڕانەوە بۆ ڕاڤەكردنی جیھان، یان وەك بەرپەرچدانەوەی مرۆڤی سەرەتایی لە بەرانبەر ھێزە سروشتییە ناسراو و نەناسراوەکاندا داڕێژراون، بۆیە بەردەوام زاراوەی ئەفسانەی ئارەزوو تێكەڵ زاراوەی ئەفسانەی گێڕانەوە و ئاوێتەی ئەمڕۆ و دوێنێ دەبێت.
بە شێوەیەكی گشتی لەو نووسینەدا دەمەوێ لە رێگای (رۆلان بارت-أسطوريات، ترجمة د. قاسم مقداد، وصدرت عام 2012 عن دار التكوين،)ەوە خەسڵەتی مێژووییبوون لە ئەفسانەی گێڕانەوە و ئارەزووی گێڕانەوە بكەمەوە! ئەگەرچی مێژووی گێڕانەوە لە ئوستوورە نزیكە..
بە مانایەكی دیكە دەمەوێ بۆ ئەفسانەی ئارەزووی گێڕانەوە هانا بۆ لێكدانەوە جیاوازەكانی بارت‌ بەرم. چونكە رۆلان بارت وەك ئەنترۆپۆلییستەكان لە ئەفسانە ناكۆڵێتەوە، بەڵكوو وەك رەخنەگرێكی مۆدێرنی ئەدەبی قسە لە جۆرێكی دیكەی ئوستوورە دەكات، ئەویش ئوستوورەی سەردەمە! ئوستوورەی سەردەم لە رێگای ئارەزووی گوتارەوە، رابردوو و ئێستا و داهاتوو بەیەكەوە دەبەستێتەوە. لە (ئوستوورەی ئەمڕۆ)دا بارت پێناسەیەک، یان وردتر کۆمەڵێک پێناسە، بۆ ئەفسانە دەخاتە روو و دەڵێ ئوستوورە سیستەمێکی پەیوەندییە، نامە و فۆڕمێکە لە مانادا، هەموو فۆرمێکیش ملکەچی بەکارهێنانی بە کۆمەڵ و ملکەچی خواستەکانی گوتارێکە کە دەگۆڕێت بۆ ئەفسانە، وەك شێوەی قسەکردن، نووسین، وێنە، پڕوپاگەندە، وەرزش، چالاکییە کولتووری یان کۆمەڵایەتییەکان… كەواتە ئەفسانە لای بارت نە چەمکە، نە بیرۆکەیە و نە شتێکە.. بەو مانایەش رۆلان بارت ئەو کەسەیە کە ئەفسانە زیندوو دەکاتەوە و ئەو کەسەیە کە ئەفسانە دەکوژێت.
ئەفسانە قسەکردنە. بەڵام هیچ قسەكردنێك نییە، لە مێشکماندا یەکسەر پێکدادان لەگەڵ سێگۆشەی ئارەزوو درووست نەكات، هیچ ئوستوورەیەك نییە، دژایەتییەك لە پرۆسە و ڕێکخستنەوەی گرامەر دروست نەکات. ئەفسانە لە پێناسەی (بارت)دا ئەو رێگایەیە (بۆ نموونە کە نامە خۆی پێدەگەیەنێت) کەواتە بەرهەمی (قسەکردن – الكلام)ە، نەوەک زمان (اللغة).. هەمیشە ئەوەی دەگوترێت شتێک دەشارێتەوە، بەڵام چۆنیەتی گوتنی ئەوەی دەگوترێت گرنگە، نەك شێوانەكەی.. لە ڕاستیدا ئەفسانە نە درۆیە، نە دانپێدانان، بەڵکو ئارەزووی گێڕانەوەیە.

هەولێر 9/2/2025

بەشی دووەم
شاردنەوە لە نواندنەوەدا
” میدیا بەنواندن و پەخشکردنی هەندێک شت، هەندێک شتی دیکە دەشارێتەوە “
پێیەر بۆردیۆ
PIERRE BOURDIEU; On Television

یەکێک لە تواناکانی میدیا تەکنیکی شاردنەوەیە. میدیا لە ڕێگەی پیشاندانی واقیعێکەوە، واقیکێکی گەورەتر دەشارێتەوە. یان بەجۆرێک فاکتەکان دەنوێنێتەوە کە لە بنەمادا وەک ئەوەی هەیە پیشان نەدرێن، یاخوود گۆڕابن بۆ شتی بێمانا و داڕشتنەوە و نواندنەوەیان لەناوەڕۆک و مانایی ڕاستەقینەی فاکتەکان بەتاڵکرابنەوە.
پاتریک شامپاین، فەیلەسووف و سۆسیۆلۆگی فەڕەنسی لە کتێبی (la misère du monde /هەژاری جیهان) فرە قەشەنگ ئەم پرسەی ڕوونکردووەتە و باسی لە چۆنێتی نواندنەوەی فاکتەکان لە میدیادا کردووە و ئەوەی خستووەتەڕوو، کە چۆن ژۆرنالیستەکان بەپێی لۆژیکی ناوەکیی کارەکانیان و بەلۆژیکی پیشە، ئایدۆلۆژیا، دنیابینی، لەکاتی ڕووماڵکردنی بابەتەکاندا تەنیا لایەنێکی فاکتەکان هەڵدەبژێرن، لایەنێک کە لەگەڵ تێگەیشتنی خۆیاندا بگونجێت.
لای شامپاین، ژۆرنالیستەکان بونیادێکی نادیاری تێگەیشتن ڕێک دەخەن کە دیاری دەکات چی ببینرێت و چی نەبینرێت.
ژۆرنالیستەکان چاویلکەی تایبەت بەخۆیان پێیە کە هەندێک دیمەنی پێ دەبینن و هەندێک دیمەن دەشارێتەوە…چاویلکەیەک بەو شێوەیەی خۆیان دەیانەوێت دەبینێت و ڕووماڵ دەکات.
شامپاین بەنموونەی مانگرتنی قوتابیانی دواناوەندی فەڕەنسا (ساڵی 1986) ئەمە ڕووندەکاتەوە. لەم نموونەیەدا دەبینین ژۆرنالیستەکان تەماحیان لە دووبارە بوونەوەی 1968ـێکی نوێیە. دەیانەوێت بەحەز و خواستەنەستەکییەکانیان واقێکی نوێ بەرهەمبهێنن، واقعێکی کارەستبار و پڕ لە تووندووتیژی. ئەوان خەیاڵیان لە نواندنەوەی 1968وە نایانەوێت لە دەستی بدەن، بەڵام مانگرتنەکە لە بنەمادا مانگرتنی کۆمەڵێک مێردمنداڵبوو کە ئەلف و بێی سیاسییان نەخوێندبوو. کۆمەڵێک منداڵ کە خۆیان نەیاندەزانی چیان دەوێت و دەیانەوێت چی بڵێن؟ لەم چرکەساتەدا ژۆرنالیستەکان وتەبێژەکانیان هاندەدا، بەپیرییانەوە دەچوون و ئەمانیش شتەکەیان لێ بەڕاست دەگەڕا.
لەم نموونەیەدا شامپاین دەیەوێت پێمان بڵێت؛ ئەوەی ژۆرنالیستەکان پیشانیان دەدا و ئەوەی تەلەفیزیۆنەکان دەیان نواندەوە واقیع نەبوو، لە بنەمادا نە خۆپیشاندانێکی سیاسی ڕوویدەدا، نە مێرمنداڵەکان سیاسیی بوون، ئەوەی هەبوو خۆپیشاندانی کۆمەڵێک خوێندکاری مێردمنداڵبوو کە خۆیان نەیاندەزانی چییان دەوێت.لێرەدا میدیا خۆی واقیع بەرهەم دەهێنێت و ئەو واقیعەی پێ دەشارێتەوە کە خۆی حەزی لێ ناکات.
ڕەنگە زۆرێکمان بینەری فیلمی (Ace in the Hole 1951) کە بە کەرنەڤاڵە گەورەکە ناسراوە، فیلمێکی تەنزئامێزی ئەمریکییە لە ساڵی 1951 لەلایەن (بیلی وایڵدەر)ەوە دەرهێنراوە. لە فیلمەکەدا کیرک دۆگلاس وەک ژۆرنالیستێک ڕۆڵی سەرەکی دەگێڕێت، کاتێک
(لیۆ) بەهۆی بومەلەرزەیەکەوە لە نێوان شاخەکەدا گیر دەخوات ژۆرنالیستەکان بەمەبەستی ڕووماڵکردن و گواستنەوەی زانیاری ڕوودەکەنە شوێنی ڕووداوەکە، بەڵام ناتوانرێت لە بن شاخەکەدا دەربهێندرێت.
دوای پێنج ڕۆژ چاوەڕوانی (چاک تاتوم) بۆ ئەوەی یەکەم کەس ببێتە خاوەنی ئەو هەواڵە، (لیۆ) دەکوژێت و دەچێتە سەر شاخەکە و هەواڵی مردنی ڕادەگەیەنێت. بەڵام لە ڕاستیدا لیۆ نەمردووە، بەڵکوو چاک تاتوم خۆی کوشتوویەتی… ئەمە توانایی ڕەهایی ژۆرنالیزمە، بەجۆرێک دەتوانێت خۆی ببێتە کەرەستەی خولقاندنی حەقیقەت. ئەگەر حەقیقەتێکیش بوونی هەبێت، دەتوانێت بیکوژێت و حەقیقەتێکی دیکە بنوێنێتەوە.
خۆ ئەگەر میدیا فاکتێکیش بڵاوبکاتەوە، پێویستە بە دەرگاوانی میدیادا تێپەڕێت. هەموو میدیایەک دەرگاوانی هەیە و هەموو فاکتێک بە دەرگاواندا تێدەپەڕێت. وەک ئەوەی نووسەری ئەمریکی (کیرت لیۆن) دەڵێت:” هەر فاکتێک پێش ئەوەی لە میدیاوە بگاتە وەرگر بەچەند دەرگایەکدا تێدەپەڕێت، لەوێدا بڕیار لەوە دەدرێت چی پێدا دەربازبێت یان چی لێبقرتێنرێت، یان چۆن بنوێنرێتەوە.”هەندێکجار ئەو زانیاریانەی لە دەرگاکەدا دەچنەژوورەوە گەلێ کەمترە لەو زانیاریانەی که لێوەی دێتە دەرەوە و دەنوێنرێتەوە.
ماوییەتی…

نەورۆز وەک سەرەتای دەستپێکردنی بەهار و ساڵی نوێ، کۆنترین جەژنی ناسراوی مرۆڤایەتییە کە جێگای لە ناو ئەفسانە و مێژوو، فەرهەنگ و سیاسەت، بە تایبەت بۆ کورد بۆتەوە. لایەنی سروشتی، بەرهەمهێنان، کار و پیشە گرێدراو لە گەڵ ژیانی مرۆڤ، ئەم جێژنە دەکاتە کۆنترین جێژن، لە بەر ئەوەی بەهار وەرزی سەرهەڵدانەوە، بۆژانەوەی زەوی و فراوانی بژیوی ژیانی مرۆڤ و تازەبوونەوەی سروشتە. مێزۆپۆتامیا (ناوچۆمان) واتە سەرزەمینی نێوان دیجلە و فورات هەتا ناوچەکانی ڕیزە چیای زاگرۆس، ناوەندی سەرەتای کشت و کاڵ و نیشتەجێبوونی مرۆڤ لە پاش ڕەوی گەورەی مرۆڤ لە ئافریقاوە بووە. ئەمەش بە پێی نوێترین زانیاریی و لێکۆڵینەوە، سێزدە هەزار ساڵ پێش ڕووی داوە و دروستکردنی گوند و شار و پێکهاتنی کۆمەڵگای لێکەوتۆتەوە، کە کانگای فەرهەنگ و دابونەریت و جێژنەکان بووە. دواتر لێرەوە ڕەوی تر بەرەو ئورووپا وشوێنیتر ڕووی داوە.

ئەمڕۆ ئەوە ڕوونە کە شارستانیەت لیرەوە سەری هەڵداوە. ئەفسانە، ئایین، پێکەوەبوون، ڕێوڕەسم و دابونوریت، فەرهەنگ، زمان بەرهەمی ژیانی گرووپی و کۆمەڵایەتی و کشت وکاڵ و کار بووە و و بێژمار بۆنە و ڕێوڕەسمیان لێکەوتۆتەوە.

نەورۆز جەژنێکی گرێدراو لە گەڵ زاوزێی سروشت و بەرهەمی سروشت و مرۆڤە. جەژنێکی دوور لە خەیاڵی ئایینی و ئەفسانەیی، هەرچەند گرێدراوەتەوە بە ئەفسانە و میتولۆگی و داستانی جەمشیدی پارس و کاوەی ئاسنگەری کوردی لێکەوتۆتەوە.

بێگوومان توخم و ڕێوڕەسمی میترایی لە نەورۆزدا دەبیندرێ کە خۆی لە جولە و هەڵپەڕکێ و دەستگرتن و بازنەیی گێڕاندا دەبینێتەوە، کە لە هەموو چەشنەکانی هەڵپەڕکێی کوردیدا هەیە و لە ڕێوڕەسمی نەورۆزشدا خۆی دەبینێتەوە. ئەوەش بەو مانایە نییە کە میللەتانی مێزۆپۆتامیا و زاگرۆس کە ئەمڕۆ لە ئاسیا و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئورووپا دەژین، خۆیان لەم جەژنە سروشتییەدا نەدیتبێتەوە و تێگەیشتنی کۆن و نوێی خۆیان تێکەڵ نەکردبێ.

نەورۆز کە خۆی لە سەرەتای بەهاردا دەبینێتەوە، ئێستاش بە چەشنی جیاواز لە وڵاتانی باڵکان هەتا هیندوستان دەبیندرێ. دەبێ ئەوەش بگوترێ بەر لە بڵاوبوونەوەی ئایینی عیسایی ئایینی زاڵ ئایینی میترایی لە ئورووپا بووە و کاریگەریی لە سەر تێگەیشتن و کەلتووری ئورووپا هەبووە و سەمبول و نیشانەکانی ئەم فەرهەنگە کۆنە کە لە مێزۆپۆتامیا و زاگرۆسەوە سەری هەڵداوە و لە ناو میللەتانی تردا پەرەی ساندووە، کە لە نەورۆزدا خۆی دەبینێتەوە.

یۆنسکۆ ساڵی ١٩٨٨ نەورۆزی وەک فەرهەنگی ئینسانی و جەژنی کوردەکان پێناسە کرد و دواتر لە ساڵی ٢٠٠٩ بەڕەسمی وەک جەژنێکی ناو میللەتان ناساندی، کە دەبێ وەک فەرهەنگی مرۆڤایەتی بپارێزرێ. یۆنسکۆ لە لاپەڕەی خۆیدا دەنووسێ:” نەورۆز کە لایەنی ڕێوڕەسم، دابونەریت، فەرهەنگ، لایەنی گۆڕینی جلوبەرگ، تازەبوونەوە و خواردنی تایبەت و دۆست و بنەماڵە لە یەک نزیککردنەوە و دیاریی بەخشین بەیەکتر بە تایبەت بۆ منداڵانی، هەیە، جەژنێکە بۆ ئاشتی و ئاشتیخوازی.” سەرجەم ئەو لایەنانەی یۆنسکۆ باسی لێوە کردوە لە جێژنی نەورۆزی کورداندا دەبیندرێ!

نەورۆز جگە لە تازەبوونەوەی ژینگە و زاوزێی سروشت و بەرهەمهێنان، ڕەمزی سەرکەوتنی ڕۆشنایی بە سەر تاریکیدا بووە، هەر بۆیە ئاور دەوری تێدا دەگێڕێ و هەڵپەڕین و مۆسیقا و کۆبوونەوەی بنەماڵە و خەڵک لە دەوری یەک و خواردنی سروشتی لە ئامێزی نەورۆزدا، دەبیندرێ. بۆ کورد ئەم جەژن و ئەم بۆنەیە ڕووی سیاسی و ئازادیی و ناسنامەیی پەیدا کردووە و لە هەموو جیهان بۆتە یەک لە ڕەمز و سەمبولەکانی ناسنامەی نەتەوەیی کوردەکان.
هەرچەند مێژووی نەورۆز بۆ سەردەمی ئەنتیک، حەوسەد هەتا هەزار ساڵ بەر لە زایین دەگەڕێندرێتەوە، بەڵام دەبێ گەلێک کۆنتر لە سەردەمی زەردەشت بێ، لە بەر ئەوەی تێگەیشتنی میترایی لە بوونی نەورۆزدا دەبیندرێ. ئاو و ڕووناکی و سرشتی میترایی لە ژیانی مرۆڤی کورددا بەردەوامە و تازەکردنەوەی ئاو لە بەرەبەیانی ڕۆژی نەورۆز، یەک لە ئەرکەکانی بنەماڵە کوردەکان بووە و لە زۆر شوێن بەردەوامە.
زیاتر لەوە، نەورۆز لە ناو کورد و نەتەوەکانی تر، لایەنی فەرهەنگی، هونەریی، کۆمەڵایەتی هەبووە و هەیە. ڕێوڕەسمەکانی بەر لە نەورۆز، ئێوارە و ڕۆژ و شەوی نەورۆز هەتا گەیشتنی سێزدەبەدەر، وەک کۆسەبەبە، کۆسەگەردی، کۆسەی هەجیج، کۆسە گەلین و گەلێکی تر خۆ لە شانۆدا دەبیننەوە، کە هەمان شێوە و فۆڕمی هەیە کە لە یۆنان سەردەمی چێکردنی شانۆ باو بووە. کۆسە گەلین ڕێک هەمان داستانی مەڕ و مرۆڤە کە بۆتە سەرەتای شانۆی تراژێدی لە یۆنان.
میرمیرێن کە هەتا سەردەمی ڕەزاشا لە کوردستان باو بووە و بۆ پازدە ڕۆژ دەستەڵاتی شار و گوند دەکەوتە دەستی میری هەڵبژاردە و دەوری کۆمەڵایەتی، سیاسی، کەلتووری و هونەریی نواندن لە چەشنی شانۆی تێدا دەبیندرێ، کە نزیکترین هۆنەر بە فەلسەفەیە، گرێدراوی نەورۆز و ئازادییە و جێگە و پێگەی خەڵک تێیدا دەبیندرێ، کە لە سەردەمی ئەنتیک بە چەشنێک لە دێموکراسی ناسراوە و ئەم ڕۆژانە لە باسی دێموکراسی ئاماژە بەو چەشنە لە دێموکراسییەی مێزۆپۆتامیا دەکرێ، بۆ وێنە لە باسەکانی “ڕاینەر ماوسفێلد” پرۆفیسۆری بواری پسیکۆلۆگی!
فەلسەفەی بوونی نەورۆز و لایەنەکانی سروشتی، کۆمەڵایەتی، هونەریی، فەرهەنگی، سیاسی هەڵدەگرێ زۆرتر باس بکرێ و باس کراوە کە لە ئەدەبیات و بازنەی ئاکادێمی ئورووپا بۆتە جێی باس، کە لەم کورتە باسەدا جێی نەبۆتەوە.
ئاوڕدانەوە لە مێژوو، کەلتوور، ئەدەبیاتی زارەکی، هونەریی بەیت، حەیران، دەنگبێژیی، گێڕانەوە، زارگێڕانەوە، دابونەریت و سەدان و هەزاران گەمەی ناو کوردەواری، ئایینە هەمەجۆرەکانی ناو کورد، سەما و هەڵپەڕکێ و زمانی فرە دەوڵەمەند، جیهانێکی چەندان هەزار ساڵە دەردەخەن کە هەموویان هێشتا وەک نەورۆز خۆیان دەرنەخستووە. ناسین و ناساندنی سەردەمێکی گرنگی مرۆڤایەتی لە مێزۆپۆتامیا و زاگرۆس کە نەرۆز تەنیا یەک وێنەیەتی، ئەرکە!
نەورۆزتان پیرۆز
برایم فەڕشی
ئاڵمان – کۆڵن
١٥/٢/٢٠٢٥

ئەنفال دانەیەكە لەو زامانەی میلەتی كورد كە هەرگیز سارێژ نابێت زۆرن نەهامەتیەكانی گەلی كورد لەدوای لۆزان و دابەشكردنی بەسەر ئەم چوار دەوڵەتە ئیتر كورد خێری لە بونی خۆی نەبینیوە،لایەنی سیاسی نامەوێت بچمە قوڵاوی باسەكە بۆ ئەوەی باسی كارە هونەریەكەم بكەم.
ماوەیەكی زۆرە سەرقاڵم بە خەیاڵات و خەونی ئەوەی مۆنۆمینتێك یان پڕۆژەیەكی گەورە و مەزن دروست بكەم بۆ كارەساتەكانی كۆمەڵكوژی چەكی كیمیاوی و پڕۆسەی ئەنفال،بەداخەوە لەبەر هۆكاری نەبونی پارە و بودجێ و خەمساردی لایەنی پەیوەندی دار لەلایەكی ترەوە نەبونی سیاسەتی كلتوری و لاوازی دامودەزگاكانی هونەر لەكوردستان نەمتوانیوە ئەم خەوەم بكەمە ڕاستی.
بەڵام لە دروستكردنی هێڵكاری و سكێچات و پلان دانان نەوەستاوم زۆرێك لەو شتانەم كردۆتە پەیكەری بچوك و لە مەوادی باش وەك بڕۆنز و ئاسن و ئەلەمینیۆم دامڕشتون،تا لە فەوتان دوربن و بۆ مێژو دوای خۆم بمێننەوە.
كاتی خۆی بە تەحدیدی ساڵی ٢٠١٣ لە هۆڵەندە و بەهۆی كەسێكەوە بەناوی(دانا هەڵبجەیی)كە هاوڵاتی هۆڵەندیە پەیوەندی پێوەكردم وتی كاك شوان لە شاری دێنهاگ كە بە (لاهای) ناسراوە بەتەمان لەشوێنی دانانی پەیكەر بۆ قوربانیانی كۆمەڵكوژی چەكی قەدەغەكراو كە زۆرێك لە وڵاتان پەیكەریان داناوە پەیكەرێك دروست بكەن بەناوی كوردەوە منیش لە شارەوانی باسی تۆم بۆكردون كە لە ئەلەمانیا كاری زۆرت كردوە بۆ شوێنە گشتیەكان و ئەو پەیكەرەی عومەری خاوەریان بینیوە زۆریان پێ جوانبوە كە بەشێوەیەكی تەعبیری سوریالی دروستمكردوە.
ماوەیەكی زۆر سەرقاڵی ئەوەبوم هیلاكی كردم بەڵام بەداخەوە لەكاتی ئەوەی كە پەیوەندیان كردبو بە وەزارەتی شەهیدان و ئەنفالی لای خۆمان ئەوكات مامۆستا(ئارام)ێك وەزیر بوە دیارە لە ڕوانگەی حیزبیەوە سەیری كارەكەی كردبو وتبوی ئێمە پەیكەرسازی خۆمان هەیە،ئیتر درێژەی پێ نەیەم كارەكەیان دروستكرد بەشێوەیەكی لاواز و ناشرین دوایش وتیان لێپرسراونی حكومەتی عێراقی پەردەیان لەسەر لابردبو.
لەو ساڵانەی پێشو لە سەفەرێكما بۆ كوردستان لە شاری سلێمانی خەریكی ئەو پەیكەرەی مامۆستا شێركۆ بێكەس بوم لە پاركی ئازادی لەسەر ئارامگەكەی،ئیتر پەیوەندیان پێوەكردم دەزگایەكی ئەلەمانی كە زیاتر كار بۆ قوربانیانی ئەنفال ئەكەن لە ناوچەی گەرمیان..وتیان حەزەكەین پەیكەرێكمان بۆ دروست بكەی لەناو پڕۆژەی مۆنۆمینتی ئەنفال.
كاری زۆرم بۆكردوە لەگەڵ قوربانیانی ئەنفال لە گەرمیان كۆبونەوەشمانكردوە گرێبەستمان نوسیوە بەڵام بەداخەوە لەو كاتەوە لەبەر نەبونی بودجیە ۆڕپژەكە وەستاوە.
لەم ماوەیە بیرم لەوە كردەوە كە هەوڵ بەم پەیكەرێك لە شێوەی مەدالیا لە بڕۆنز دروست بكەم،دوایی بیرم كردەوە مەدالیا پێویستی بە بڵاوكردنەوە هەیە،بۆ ئەمەش بە شێوەی فەرمی تا زیاتر گرنگ بێت و بڵاوبێتەوە بدرێنە میوان و كەسانی بیانی كەسەردانی كوردستان ئەكەن وتم لەسەرۆكی حكومەت و دامودەزگا تەشریفاتیەكان باشترم دەستناكەوێت.
بۆ ئەم شتانەش من كەسێكی زۆر خراپم،ناتوانم تەكلیف و داخوازی بكەم بەتایبەتی بۆ باڵاوكردنەوەی كارەكانم،بەڵام ماوەیك لەمەو بەر وەتەبێژی حكومەت خۆی پەیوەندی پێوەكردم وتی كاك شوان حەزەكەین كارو پرۆژوی هونەریت هەبێت و بۆ شارەكانی كوردستان لەگەڵ بەێز سەرۆكی حكومەتیش باسمانكردوە بەڕێزیان ڕەزامەند بوە و پێخۆشبوە لەكاتێكا خۆشیان كاری هونەری ئەكان و حەزیان بە بوژاندنەوەی فەرگەنگی كوردەواریە.
دو مەدالیای بڕۆنزیم دروستكردوە دانەیەكیان هاتوم بەندیخانەی نوگرەسەلمان لە خواری عێراقم كردوە بە سیمبولێك بۆ نەهامەتی و ئازارو ئەشكەنجەی قوربانیانی ئەنفال،خۆی مەدالیا دوو دیوە لە دیوێكیان بەندیخانەكەم دروستكردوە لەو دیوشی بە زمانی ئینگلیزی باسێكی پڕۆسەی ئەنفالم كردوە.
مەدالیاكەی تریان هاتوم كارێكی قوڕی یان گڵێنەیی سۆمەریەكان بەناوی(نەخشەی ئەستێرەكان)لە بڕۆنز دروستمكردۆتەوە دوایی لەگەڵ نوسینە مێخەكان نوسینی كوردی ئینگلیزیم داناوە باسی ئەنفالم كردوە.
وەك تەعبیرێك لەوەی لەگەڵ ئەو شارستانیەتە مەزنەی میتۆپۆتامیا و ئەم نەخشە گرنەگەی لە مۆزەخانەی لۆڤەر لە پاریس دانراوە ئەم نەهامەتیەش بەسەر میلەتی كوردا هاتوە.
بۆ زانیاری زۆربەی ئاسەوارە گڵینیە گرنگەكان لە خواری عێراق دۆزراونەتەوە كە نوگرەسەلمانی لێیە.
دوایی سەیرمكرد ئەگەر رەمزێكی تری ئەو بیابان و وشكانیەی بۆ زیاد بكەمە لەوانەیە كارەكەم تەعبیری زیاتر بێت و لەلایەنی هونەری و فۆرمی كارەكەش بایەخی باشترو جوانتر بێت،ئیتر هاتم مارومێلكەیەك یان خشۆكێكی بیابانم بۆ دروستكرد كە وەك تەعبیرێك كاتی گۆڕی بەكۆمەڵ و ئەشكەنجە و ئازاری قوربانیانی ئەنفال ئەم ئاژەڵە خشۆكە ئاگادار بوبێت وەك شایەتێك.
لە مەكتەبی سەرۆك و وتەبێژی حكومەتی هەڕێمی كوردساتنەوە ڕایانسپاردوم كە بیرۆكەكە جوان و جێی پێزانین و بەرزڕاگرتنە وتیان كاتێك كە سەردانی كوردستانت كردوە حەزەكەین لەنزیكەوە باسی پڕۆژەكان بكەین.
لەبەر ئەوەی لێرە لە ئەوروپا بەتایبەتی لە مەملەكتی سوید و وڵاتی ئەلەمانیا خەریكی كارو پڕۆژوی هونەریم و گڕێبەستم لەگەڵیان هەیە،سەفەركردن و هاتنەوە بۆ نیشتمان كەمێك ئاسان نیە بۆم.
بەهیوای ئەوەی لەداهاتویەكی نزیك بتوانم سەردانی كوردستان بكەم و كاری جوان و پڕۆژەی مەزن بۆ ئەنفال و قوربانیانی چەكی قەدەغەكرو دروست بكەم.

ڤلادیمێر لینین ئەڵێ : ( ڕۆشنبیرەکان بە تواناترین کەسن بۆ خیانەتکردن، چونکە بەتواناترین کەسن له پاساوهێنانەوەدا )
لێرەدا پرسیارێک سەرهەڵدەدات ، ئایا ڕۆشنبیرەکان خیانەت ئەکەن ؟ لە ڕاستیدا ئەو دوو وشەیە یەکناگرنەوە، ڕۆشنبیر و خیانەت، واتا هەر کاتێ ڕۆشنبیر یان هەر توێژێکی تری کۆمەڵگا خیانەتی کرد، سیفەتی ڕۆشنبیر یان هەر سیفەتێکی تری لێ جیا دەبێتەوە و پێی دەووترێت خائین …
بۆیە کاتێ لە وینستۆن چەرچڵ ئەپرسن : ( ئەگەر تەنها 10 فیشەکت پێ بمێنێ لە مەیدانی جەنگدا ، چۆن بەکاریان ئەهێنی ؟ )
چەرچڵ یەکسەر ئەڵێ : ( نۆ دانەیان ئەنێم بە ناوچاوی خائینەکانەوە..)
لێرەدا ئەو ( خائینانە ) ی چەرچڵ باسیان لێوە دەکا، نازانین لە ڕۆشنبیرەکانن، یان نەخوێندەوار یاخود مامۆستا و ئەندازیار و فەرمانبەرن چونکە کاتێ خیانەت دێتەگۆڕێ، ئەبێتە تاکە ناونیشان و تاکە نازناوی کەسەکان وەک بڵێی مرۆڤ کە خائین بوو، بە چی ئەچێ ئەگەر هەر پلە و پۆستێکی ئایدیۆلۆژیی و زانستیی و سیاسیی و کۆمەڵایەتیی هەبێت ؟ ڕێک وەک گۆشتێک کە بۆگەن ئەکات، ئەووترێ گۆشتە بۆگەنەکە، ئیتر هیچ گرنگ نییە ئەگەر گۆشتی بەرخ بێ، ئاسک بێ یان حوشتر ، چونکە بە بۆگەنبوونەکەی ، هەموو سیفەتەکانی تری نرخ و گرنگییەکیان نامێنێ . چۆن کاتێ مرۆڤ گیانی دەردەچێ، ئیدی هەموو ناو و نازناوێک وون دەکات و پێی دەووترێ تەرم واتا جەنازە، چونکە ئەو کەسە بە هۆی گیانەکەیەوە خاوەنی ناو و نازناوەکان بوو، بە جیابونەوەی لە گیان، ئەبێتە تەنها لاشەیەک، لە تەرم زیاتر هیچ هەڵناگرێ و لە شیبوونەوە و ڕزین زیاتر شتێکی تر چاوەڕوانی ناکات .
بە هەمان شێوە کاتێک موسوڵمانێک لە ژێر پەردەی موسوڵمانێتیدا کاری دژ بە ئایین ئەنجام دەدات، ئەمجارە تەنانەت نازناوی کافریشی دەست ناکەوێت، بەڵکو لە کافر خراپتر، پێی دەووترێ مونافیق واتا دوو ڕوو، ئەم دووڕووانە لە بنکی ئاگری دۆزەخدا سزا دەدرێن، لەبەرئەوەی ئەمانە تەنها بە دژایەتیکردنی خواوە نەوەستاون ، بەڵکو هاتوون بە ڕوخسارێکی ئاینییەوە دژایەتی خوا و یاسا و داب و نەریتەکانی خوایان کردووە . لەم حاڵەتەدا، ڕێک وەک ئەو ڕۆشنبیرانەی کە لینین ئاماژەی پێکردوون، ئەبنە هۆی سێ جۆر تاوانی گەورە، یەکێکیان شکاندنی یاسا و سنوورەکانی خوایه، دووەمیشیان بەکارهێنانی مۆڕفۆلۆجی ئاینییە بۆ فریودانی کۆمەڵگا و ئاسانکاریی بۆ بەجێگەیاندنی تاوانەکانیان، سێیەمیش سوککردنی ئاینی خوایە لە پێش چاوی خەڵکەکە، ئەها فڵان دیندار چ دز و حەرامزادەیەک دەرچوو .. ئەها فڵان مامۆستای مینبەر بوو بە پیاوی فڵان حیزبی دژەدین و دژە مرۆڤ، ئەها فڵانە خواناس کەوتۆتە فریودانی کچۆڵە و بێوەژنان، بە هەمان شێوە ئەو ڕۆشنبیرانەی خیانەت ئەکەن گەلێک ترسناکترن لەوانەی بە نەزانینەوە یان لە نەخوێندەواریی و لە بێکاریی و لە ترس و لە لاوازیی و کاڵفامییاندا لە خیانەتەوە گلاون، چونکە کاتێ ڕۆشنبیر خیانەت ئەکات ئیتر کایەی ڕۆشنبیریی ئەبێتە جێگای گومان، وەک ئەو کانیاوە سازگارەی زێرابی تێکەڵاو ئەبێ، وەک ئەو ئاسمانە شینەی دوکەڵی لێڵی ئەکا، لەبەرئەوە هەرچەند پاساوی بەهێز و گونجاو بێنێتەوە بۆ خیانەتەکەی، تازە ئەو سێ گورزی کوشندەی لە کۆمەڵگا وەشاندووە ،یەکەمیان سفرکردنەوەی هەموو بەرهەمەڕۆشنبیرییەکانی خۆیەتی کە ساڵەهای ساڵ خۆی و کۆمەڵگای پێوە سەرقاڵ کردبوو، دووەمیان خراپ بەکارهێنانی پێگەی ڕۆشنبیریی بۆ خواست و ئارەزووە تایبەتییەکانی خۆی، وەک سەرۆکی هەندێ دەزگای زەبەلاحی ڕۆشنبیریی کە گلابوون بە چەندەها کەیسی ئەخلاقیی و فریودانی کچۆڵە هەرزەکارەکان به ناوی ئەدەب و هونەرەوە و لادانیان لە ڕاستە ڕێی ڕەوشت و ئابڕوو .
سێیەم، بریتییە لە شکاندنی تێرمی ڕۆشنبیر و ڕۆشنبیریی لەناو کۆمەڵگادا ، ئەوەیش شکاندنی کتێب و سووککردنی کتێبخانە و خوێندنەوە و چاپ و بڵاوکردنەوەی بە دوادا دێت بە جۆرێک کایەی ڕۆشنبیریی ئەگاتە ئاستێکی زور نزم وەک لای خۆمان کە هەر کەسێ ڕاست ئەبێتەوە قسەی سوک بە ڕۆشنبیریی و کتێب دەدات بە هۆی فڵانە شاعیر یان ڕۆژنامەنوس کە هەر ڕۆژەی پیاوی کەناڵێکی ڕاگەیاندنی دژە گەل و نەتەوەیە، تف دەکەن لە کتێبەکانی ئەنگڵز و لینین کاتێ فڵان ڕۆشنبیری کۆمونیستی پێشکەش‌ کردوون، ئێستایش بووەتە تاکە سەرمایەدار، کە وار و وێخی کۆمەڵگای قوت داوە و ئەوەی یەکسانیی و مافی کرێکار بێ، لە مەزهەبیدا نییە . دژایەتی کتێبەکانی خوا ئەکەن، چونکە ئەم ڕۆشنبیرە ئاینییە خۆپەرست و غەریزە پەرستانەی بنیات ناوە، کە لە کۆشکە حەرامەکانیانەوە بەسەر خەڵکدا ئەقیڕێنن و داوای خێر و بەخشندەیی و تەرکی دنیایان لێدەکەن.
هاوڕێیەکی نووسەرم کاتی خۆی بە دڵسۆزییەوە کتێبی گیرفانی ( دوا خۆشەویستی لە ژیانی دیستۆیڤسکیدا ) ی وەرگێڕا بووە سەر زمانی کوردی و پێشکەشی پڕۆژەی کتێبی گیرفانی کردبوو، ووتی : کتێبەکەم پەسەند کرا و چاپ و هەڵەوەگێڕیی یەکەم و دووەم و سێیەمی بۆ کرا ، لە پڕێکدا بە ئەمری خاوەنی پڕۆژەی کتێبی گیرفان ڕاگیرا .. بۆچی ؟ کەس نەیزانی، تەنانەت ستافی چاپ و پەخشی دەزگاکە زۆر به داخ بوون بۆ ئەو ڕێگرییە ناقۆڵایەی ڕووبەڕووی ئەو کتێبە کرایەوە، ئەمە جۆرێکە لە خیانەتیی ڕۆشنبیرێکی بڕیار بەدەست کاتێ میللەتێک لە جوانترین کتێبی گیرفان بێ بەش دەکات .
هەر بۆیە بە ڕای من ئەبوو ڤلادیمیر لینین ، دێڕێکی تریشی بۆ ووتەکەی زیاد بکردایە و بینووسیایە : ( بەڵام ئێوە هیچ پاساوێکی خیانەت لە ڕۆشنبیرەکان وەرمەگرن و یەکسەر بە خراپترین شێوە سزایان بدەن و بە نەفرەتیان بکەن )

لە بەر ئەوەی من بابەتەكانم تەنها لە ڕۆژنامە و گۆڤارەكان بڵاو دەكەمەوە، دوای بڵاو بوونەوەیان لە بڵاوكراوەكان، ئەوكات بە شانازیی و پێزانینەوە بۆ هاوڕێ گۆران عەبدوڵای خۆشەویست و ماڵپەڕی هەرە سەنگین و پڕ خوێنەری دەنگەكان دەنێرم، بۆیە هەر نووسەرێك، هاوڕێیەك، خوێنەرێك، دەیەوێت وەڵامی بابەتەكانی من بداتەوە، با بابەتەكەی، یان ڕەخنە و سەرنجەكەی، لە هەمان ئەو گۆڤار و ڕۆژنامەیە بنووسێت، كە من وەك خوێنەرێك ( نەك ڕەخنەگر و نووسەرێك) بابەتەكەم لێ بڵاوكردۆتەوە، چونكە من نووسەری نێو تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان و پۆستی فەیسبووك و دنیای كۆمێنت نیم و دوورم لەو دنیایە. یەكێكیشم لە كەسە هەرە گۆشەگیرەكان، كە تەنانەت هاوڕێكانی خۆشم لە ڕواندز، لە بەر سەرقاڵیم بە خوێندنەوە نابینم، چ جای بگاتە ئەوەی سەرنووسەری بڵاوكراوەكان بناسم ( كە بە شانازییەوە داوای بابەتم لێ دەكەن و لە گەورەیی خۆیانە) هەر كەسێكیش خۆی بە نووسەر بزانێت، دەبێ بای ئەوە ڕۆشنبیری هەبێت، كە گۆڤار و ڕۆژنامە، چەندین فلتەریان هەیە و سەرنووسەر و سكرتێری نووسین و ستافی نووسینیان هەیە و ئەوە نییە هەر بابەتێك وەك ئەوەی لە فەیسبووك یان ماڵپەڕێك بڵاو دەكرێتەوە بۆیان بنێردرێت، ئەوانیش بڵاویبكەنەوە. لەگەڵ خۆشەویستیم بۆ ئەوانەشی كە ڕقیان لێمە، چونكە دەزانم ئەوان لە پەسن و ستاییش ڕاهاتوون.

سەدیق سەعید ڕواندزی
شارۆچكەی ڕواندز _ 18/3/2025.

ئیمشەو دیارەن دەردم کاریەن
هووناو جە زامم چوون سەیل جاریەن
ئیمشەو مەینەتان نە دەروون جەمەن
خێڵخانەی کەیفم پەڕ جە ماتەمەن

٠٠- پەرلەمانوو باشووروو کوردستانی دماو ٢٥ ساڵا هیشتا پرۆژەیاسایەوەش پەی بەڕەسمی ئەشناسای ژێنۆسایدو/جێنۆسایدو هەڵەبجەی و ئەنفالی ئامادە نەکەردەن و پێسەو ژێنۆسایدی/جێنۆسایدی بە ڕەسمیش نەشناسان!!
٠٠ – پەرلەمانوو وەڵاتوو کانادای جە (١٦/٣/٢٠١٠) تاوانەو هەڵەبجە و ئەنفالیش پێسەو تاوانیە دژ بە ئانزانیەتی بەڕەسمی ئەشناسا بەڵام نەک پێسەو تاوانەو ژێنۆسایدی کە کورد چەمەڕاش بێ.
٠٠- دادگاو باڵاو تاوانکاری ئێراقی جە ڕۆ (١٧/١/٢٠١٠) و هەرپاسە پەرلەمانوو ئێراقی جە ڕۆ (١٧/٣/٢٠١١)، جە گلێرەو بیەی ئاسایی ژمارە (٤٤)یشەنە، بە بڕیاروو ژمارە (١٢)ی تاوانەو هەڵەبجە و ئەنفالیش پێسەو ژێنۆسایدی بە ڕەسمی ئەشناساینە، بەڵام تا ئیسە هیج وجارایوەش پەی ئی تاوانێ دیاری نەکەردەن.
٠٠- ئەنجومەنوو پارێزگاو شاروو وینی ڕۆ ١٤و ٣ـی ٢٠٢٣ی، شیمیاییوارانوو هەڵەبجەیش پێسەو جینۆسایدی بەڕەسمی ئەشناسا و داواش جە پەرلەمانی سەرانسەری ئا وەڵاتیە(ئۆتریش/نەمسا) کەرد کە پەرلەمانیچ ئی تاوانێ پیسەو ژێنۆسایدی بە ڕەسمی بشناسۆ.
شیمیاییوارانوو هەڵەبجەی بێگومان جە شێوەو بەکارئاردەی ئا چەکا کوشەندا ویروزوو کۆمەڵکوشیەکەو هیرۆشیماین کە پیسەو پەڵێوی سیاوی و پەی هەتاهەتاین بە تەوێڵەو بکەراو ئی تاوانێ و هەرپاسە بە تەوێڵەو زەمینە وەشکەراو ئی ژێنۆسایدیە مەنۆوە.
جە بارەو پەشتیوانی گردلاینەو (لەشکەری، تەکنیکی، سیاسی، ماڵی و…) وەڵاتە وەرنیشتیەکا، بە تایبەت ئوروپا و ئەمریکا فرە نویسیان و وچیان و منیچ بەش بە حاڵوو وێم جە چن ساڵێ ویەردێنە و هەر پی بۆنەوە بابەتێ فرێم بە بەڵگێوە نویستێنی و وەڵاوم کەردێنێوە. بەڵام دیسان پەیوازەن بە بەردەوامی پەی نەوەی تازەی و ئایەندەی باسش کەرمێ و بە کورتیچ بۆ چەمێوەتەرشا پۆرە وزمێ.
ئاڵمان، ئەمریکا، بەریتانیا، هولەند، فەرانسە، شۆرەوی جارانی و…. دەورێو سەرەکیشا بیەن جە یاردیدای ئێراقی پەی بەرهەمئاردەی چەکی شیمیایی، چ بە کەرەسەی خام و چ بە یاونای زانیاری تێکنیکی بە ڕژیموو بەعسی. ڕێکوزیاو (مێدیکۆ ئینتەرنەشنەڵ) جە گۆڤاروو (کوردستان ئەکتوئێل)ی ساڵەو ١٩٩٨ی نامێ 56 هەرمانگای بەرهەمئاوەرێ(شەریکێ) ش وەڵا کەردێوە کە بە ساڵان و بە چڕووپڕی یاردیدەرێ ڕژیموو سەدامی بیەنێ پەی بەهەمئاردەی چەکی شیمیایی.
یۆ چا وەڵاتا کە بە ڵێشاو کەرەسەی شیمیاییش پەی دروس کەردەی ئا چەکە کوشەندا کیاست پەی ڕژیمە فاشیستەکەو سەدام حسەینی، حکوومەتوو ئا وەختەو ئاڵمانی بێ. بە پاو ئا بەڵگا کە ئینای وەروو دەسینە زیاتەر جە 60%و ئا کەرەسە شیمیاییا کە هەڵەبجەشا پەنە خنیکیا جە لاو شەریکە ئاڵمانیەکاوە و بە ئیجازەو دەوڵەتوو ئاڵمانی ورەشیاینێ بە ڕژیموو بەعسی فاشیستی. چی مامەڵە چەپەڵ و جەنایەتکارانەنە زیاتەر جە هەشتا(80) کارگای بەهەم ئاوەرێ (شەریکێ) ئاڵمانیێ بە بەڵگەوە بەشدارێ بیێنێ.
گردوو ئا هەرمانگە بەرهەمئاوەرە (شەریکە) ئاڵمانیا وکەسایەتیەکا دیارێنێ و پەی گردی ئەشناسیاێنێ. بە پاو ئا زانیاریە باوەڕ پەنەکریایا کە چاپەمەنیە ئاڵمانیەکا وەڵاشا کەردێنێوە، نزیکەو 70% و ئا گازە ژاراوی و کوشەنداو ئێراقیە بە یارمەتی هەرمانگە ئاڵمانیەکا بەرهەم ئامێنێ.
جە مانگەو ئووتی(ئاوگوستی) ساڵەو ١٩٩٧ی ٧ کەسێ جە کاربەدەساو بڕێو چا شەریکا جە چن شارێ ئاڵمانی قۆڵبەسێ کریای و دریای بە دادگای. دوێ کەسێ چا وەرپەرسا کارمەندێ ڕێکوزیاو سێخوری ئاڵمانی(ب.ن.د.) بێنێ. بەشێوە فرەو ئا کاربەدەسا بە بێ سەزا و چن کەسێچشا بە سەزایوە فرە سووکە جە دادگانە زیایرە.
جە بارەو کوشەندەیی و خنیکنای خەیراو ئی چەکە مەترسیدارا جە زوانوو شاهێدحاڵاو هەڵەبجەیەو فرە وچیان و نویسیان. ئاسەوارێ وێرانکەرێ ئی چەکا دماو ٣٧ ساڵا هیشتا بە تەمامی نەسەڕیاینێوە و جیامەکاو ئی کارەساتیە هیشتا بە دەردە جۆراوجۆرەکاو ئی گازاوە ناڵا.
دادگایی کەردەی بڕێو جە تاوانبارەکا
سەدام حوسەین و ڕژیمەکەش پێسەو تاوانباری سەرەکی:
دادگاو تایبەتوو ئێراقی سەدام حوسەینش بە تاوانەو ژێنۆسایدوو هەڵەبجەی تاوانبار و ئێعدام نەکەرد. سەرەڕاو ئانەیە کە داواکاری گردی دادگای ٥٠٠ بەڵگێ سەلەمنەری تاوانەکاو سەدامیش وەروو دەسینە بێنێ، بەڵام سەدامش تەنیا بە هۆکاروو کۆمەڵکوشی دوجەیلی جە ساڵەو ١٩٨٢ ی جە سێدارە دا. دڵێ ئا بەڵگانە و جە عانوو دادگایی کەردەکەینە بەڵگێو ئاشکرا بی کە دەزگاو هەواڵگێری لەشکەری ئێراقی جە ساڵەو ١٩٧٨ ی داواو مووڵەتیش جە سەدامی کەردێبێ پەی بەکارئاردەی گازی سارینی و خەردەلی و چن گازیتەری دژ بە کوردەکا. سەدامیج جوابش بە دەزگاو هەواڵگێری دابێوە کە لەیەک دەیدێوە و بزاندێ ئایا هێڕشێوی کتووپڕ پی چەکا کریۆ پەی سەروو کوردەکاو ئێرانیەکا. ئینە ماناش ئانەنە کە سەدام ساڵیە وەڵتەر پلانوو بەکار ئاردەی ئی چەکیشە وەروو دەسینە بیەن.
کورد بە گردی و جیامەنەکاو شیمیاییوارانوو هەڵەبجەی بە تایبەتی جە بڕیاروو دادگاو تاوانبارەکاو ڕژیموو بەعسی کە سەدامش تەنیا بە بۆنەو کۆمەڵکوشی دوجەیلی جە سێدارە دا، ناهۆمێڎی بیێ و ئی بڕیارەشا بە ناهەقێەوی گەورە زانا وەرانوەروو ئا تاوانە گەورێوە کە وەرانوەروو کوردی و بە تایبەت هەڵەجەیەکاوە ئەنجامە دریا.
دادگاو تایبەتوو تاوانباراو ئێراقی جە ڕەوتوو درێژەو دادگایی کەردەکەینە تاوانەو هەڵەبجەیش سەرەتا پێسەو تاوانکاری وەرانوەروو ئانزانیەتی جە قەڵەم دا نەک پێسەو تاوانەو ژێنۆسایدی، (١٧/١/٢٠١٠) . حەسەن عەلی مەجید، ئەشناسیا بە عەلی کیمیایی کە بکەر و راسپاردەو سەدامیی بێ پەی شیمیاییوارانوو هەڵەبجەی، سەرەتا نە بە بۆنەو تاوانەو ژێنۆسایدی، بەڵکوو بە بۆنەو تاوانەو دژ بە ئانزانیەتی بە تاوانکار ئەشناسیا و جە سێدارە دریا، (٢٥/١/٢٠١٠). تەنیا چێروو گوشارێوی فرەینە دادگا دماتەر چەمێوی دووبارەش وست سەروو بڕیارەکەیشەرە و دماو ٣٤ ئەرەنیشتێتەری دادگاکێ تاوانەو هەلەبجەیش پیسەو تاوانەو ژێنۆسایدی بە ڕەسمی ئەشناسا و کەیسەکە یەکلا کریاوە، (٢٨/٢/٢٠١٠). دماتەر ئا پەتێ کە عەلی کیمیاییش پەنە سێدارە دریا، ئاردەشاوە هەڵەبجە و جە مۆنۆمێنتوو قوربانیەکاو هەڵەبجەی نیاشارە.(٢٠١٢)
هەرپا جۆرە کە وەڵتەر ئیشارەم پەنە کەرد، پەرلەمانوو باشووروو کوردستانی کە جە ساڵەو ١٩٩٢وە مەرزیانەرە، دماو شش خولێ هۆرچنیەی پەرلەمانی تا ئیسە هیچ پرۆژە یاسایێوەش پەی بە ژێنۆساید ئەشناسای تاوانەکاو هەڵەبجەی و ئەنفالی پەسەنڎ نەکەردەن. ئینە هەم ئەوپەڕوو شەرمەزارین و هەم فرەیچ یاگێ گومانێنە کە ئی پەرلەمانە چی تائیسە پی ئەرکیشە هۆرنێستەن؟
ئی هورزوکەوتە گوماناویەو پەرلەمانی گاریگەری فرە نەرێنیش سەروو زامڎارەکا و جیامەنەکاو ئی ژێنۆسایدیە نیانەرە. جا وەختێو پەرلەمانوو کوردی ویش ئینە هۆرزو کەوتش بۆ و وێش جە خاوەنداریەتی ئی کەیسیە دزۆوە، ئیتر ئا خەڵکە قوربانیکریا و بێکەسە پەنا پەی کێ بەرۆ؟

جە لایە تەریچەو گاریگەری نەرێنی ئی وێدزیەیەو حکوومەتوو هەرێمی بە وێش و پەرلەمانشەو سەروو ئا ڕێکوزیا میادەوڵەتیارە منیۆرە کە هەوڵ و تەقەلایەو فرەشا دا و کەوتێ شۆنەو ئی کەیسەیە و یاوناشا بە پەرلەمانێ بڕێو وەلاتا. تەنانەت بڕیو چا پەرلەمانا ئی تاوانێشا پیسەو ژێنۆسایدی بەر ڕەسمی ئەشناسا، بەڵام چوون کورد وێش و پەرلەمانش تا ئیسە وێشا نەکەردەن خاوەنوو ئی کەیسەیە، هەوڵە میادەوڵەتیەکایچ بێ ئاکام مەنێنێوە.
.
هەر پا جۆرە و بە هەق خەڵکوو هەڵەبجەی باسش کەرا، هۆکاروو ئی وێدزیەیەو پەرلەمانی گێڵۆوە پەی خیانەتوو دەسەڵەتدارو باشووری بە قوربانیاو هەڵەبجەی و ئەنفالی کە سەڎان تاوانبارێ و ئەنفالچیێشا پەنا داێنێ و فرێچشا ئیسە دلی ئا حێزبانە کاربەدەسێنێ و پلێ بەرزێ حێزبیێشا ھەنێ. بڕێو چا تاوانبارا کە ئا حێزبا پەناشا داینێ، نامێشا ئینا دلێ لیستوو تاوانبارە بەعسیەکانە کە دادگاو تاوانباراو ئێراقی داواشا کەرۆ. نە تەنیا تاوانبارە بەعسیەکا، بەڵکوو وەرپەرسێ کوردێ فرێچ کە ئینای دلێ ئا حێزبە کوردیانە، دەسێوی وناڵینشا بیەن جە تاوانەکاو هەڵەبجەی و ئەنفالیەنە. ئەگەر ڕۆیە جە ڕوا تاوانەکاو هەڵەبجەی و ئەنفالی پێسەو ژێنۆسایدی بە ڕەسمی بشناسیا و تاوانبارەکا دریا بە داگایەوی تایبەتی، بێگومان وەرپەرسێ و دەسەڵاتدارێ ئی حێزبایچە مشۆ دادگایی کریا و بە سەزاو تاوانەکاشا یاوا. بی دەنگی و وێدزیەیەو حکوومەتی و هەرپاسە پەرلەمانوو باشووری نیشاندەروو ئانەینە کە ئی تاوانبارا تا چ ڕادێو یاگێ وێشا دلێ ئی دەسەڵاتیەنە قایمە کەردێنە و شۆنەمایە کاریگەرەشا دلێ ئا دەسەڵاتیەنە هەنە.

موختار کەریمی – ئاڵمان ٢٠٢٥.٣.١٦