بەپێیئەوەی نهێنی Secretهەردوو ئاکاری شاردنەوە و ئاشكراكردن لەخۆدەگرێت نهێنیەکانی ئەویتر زۆرجار دوچاری گومان و ڕاچڵەکینماندەکات. راستە جیاکردنەوەی ئەوەی نهێنییە لەوەی ناچێتە خانەی نهێنییەوە گرنگیی خۆی هەیە. بەڵام بۆمان هەیە داکۆکی لە ماف بۆ نهێنیبوونSecrecyبکەین و جەخت لەوەشبکەین،کە بەپێی هەلومەرج و دۆزی ژیانی مرۆڤەکان پێویستی بۆ نهێنی یان نەگوتنی ئەوەی ناشێت بگوترێت و لەویتر بشاردرێتەوە جوداوازە.ئەمەو دەستبردن بۆ نهێنی ئەویتر،جیانەکردنەوەی پرایڤت لە نهێنی،دەرگیریبوون بەدەست شاردنەوەی نهێنییەوە هەڵەن، زۆرجاریش گوێمان لێییە هەندێک کەس دەڵێن:من هیچ نهێنیەکم نییە.لەم گوزارەیەدا هەڵە گەورەکە نییەکەیە.
ئەگەرشتێک نەبێت بەناوی نهێنیناسییەوە خۆ نهێنی هێندە گرنگە، کە فەلسەفە گوتنی خۆی لەبارەیەوە هەبێت. نهێنیبوون و دۆزینەوەی نهێنی دیرۆکێکی بەرینی لە هزری فەلسەفییدا هەیە. فەلسەفە هەردەم لە راستیی یان نهێنیی مەرگ دەپرسێت و هەوڵیلادانی توێکڵەکانی ئەم نهێنییەش دەدات.لەبەرئەوە لە ژیانی مرۆڤ دیاردەی نهێنی شتێکی سەرنجڕاکێش و بابەتێکی مرۆیی و عەقڵیشە.هەر بۆیە شێت نهێنی نییە. بەمجۆرە ئاشنابوونی فەلسەفە بە نهێنی شتێکی نوێ نییە و نهێنی(بوون،گەردوون،یەزدان)بەشێکن لەوە. بۆنموونە،پرسی بوون لای هایدیگەر بەشێکە لەو پرسەی تایبەتە بە دۆزینەوە،چونکە بوون لە شاراوەکانە،نهێنییە،ئەمەش داوای گەڕانمانلێدەکات تا ونبوو/شاراوە بدۆزینەوە.
لەسەر ئەو بناغەیە دەپرسین:نهێنی بۆ هەیە و چۆن دێتەسازان؟چی بە نهێنی ئەژماردەکرێت،چیش ناکرێت؟نهێنی بڤەیە؟بۆ کێ؟مێژووی هەیە یان ئەوەی کە مرۆڤ نهێنی هەیە دیاردەیەکی نوێیە؟ئەوەی نایڵێم نهێنییە یان لێمبووە بە نهێنی؟ئایا رۆژێک دێت مرۆڤ لە نهێنی ببێتەوە؟سەرچاوەی نهێنی چییە و سروشتی چۆنە؟چی نهێنی لە نانهێنیی جیایدەکاتەوە؟چۆن نهێنی دەمرێت؟ئەوە دێنێت لەسەر نهێنی رووبەرووی هەڕەشە،تەنانەت کوشتن ببینەوە؟کامیان ترسناکە:بەکاربردنی نهێنی ئەویتر یان ژیانی پرایڤتی؟مرۆڤ پێویستی بە نهێنی هەیە؟لەگەڵ باڵادەستی زیرەکیی دەستکرد چیبەسەردێت؟گەمژەکان،گێلەکان نهێنییان هەیە؟نهێنیی شتێکی ڕەوشتییە یان دیاردەیەکی بەدیی مرۆییە؟نهێنی پێویست لە نهێنی ناپێویست جیادەکرێتەوە؟ئەوەی دەیشارینەوە و باسیناکەین بە نهێنی دادەنرێت؟چەند مافی ئەوەمان هەیە نهێنی ئەوی تر بزانین و شت لەوانەش بشارینەوە متمانەیان پێمانە؟لەچ هەلومەرجێكا بۆمان هەیە وتی وتی لەبارەی نهێنی ئەویترەوە بكەین؟
نهێنی چییە؟نەگوتنی شتێکە،زانیارییەکە،ئەمە بەپێی پەیمانێک دەبێت لەنێوان دوان،یان گروپێک لەناو کۆمپانیا یان دامەزراوێک، یاخود بەپێی یاسایەک دەبێت،کە کەسەکە بە باسنەکردنی ئەو نهێنییە پابەنددەکرێت.نهێنی بڕێک لە بێدەنگبوون،شاردنەوە و سەرنگومکردنی تێدایە.بەمجۆرە نهێنی ئەو شتەیە گوتن لەبارەیەوە قەدەغەیە،یان خودی شتەکە شاراوەیە،ناڕوونە،نادیارە،نائاشکرایە. بۆیە گوتنی نهێنی،وادەکات ئەوەی نهێنیبووە ئاشکرابێت،لە شاردنەوە بەدەربێت،لە نهێنیبوونبکەوێت. کاتێک باس لە نهێنی دەکرێت شتێک دێتەئاراوە بەناوی ئەرکی پاراستنی نهێنی،یان ئەرکی نەدرکاندنی نهێنی.ئاسانتر بدوێێن: نهێنی ئەو شتەیە تۆ دەتەوێت بیزانیت و ئەویتر ئەو زانینەت لێقەدەغەدەکات.
دیاردەی نهێنیپارێزی ژیرمەندیەکی خۆی دەوێت.ئەم دیاردەیە ئەندێشەییەکی تێدایە،کە زۆرێک پەیپێنابەن بۆیە رقیان لێیە. رق لە نهێنی کۆتای بە نهێنیبوون ناهێنێت.نهێنی خۆی لەنێوان دوو دیودا دەبینێتەوە: درکاندنی نهێنی و پاراستنی نهێنی، کە ئەوەش دەکرێت بەرەو گفتوگۆی لایەنیتری ئەم دوو دیوەمان بەرێت، لەوانە:مانەوەی نهێنی و لەناوبردنی نهێنی، زیندوڕاگرتنی نهێنی و مرادنی نهێنی،ئەمەو تادەگاتە نزیکبوونەوە لە نهێنی، کە پێمانوایە ترسناکە/دورکەوتنەوە لە نهێنی کە پێمانوایە چارەسەرە.گومانیناوێت نهێنی دەخوازێت وەک پەیپێنەبراو بمێنێتەوە،خۆئەگەر نهێنی کەوتەبەر درکاندن ئەوا شتێک بەناوی نهێنییەوە نامێنێتەوە. سەرەڕای ئەوە،نهێنی هەیە دەمرێت و نهێنیتر لەدایکدەبێت، هەشە نەمرە،بۆنموونە راستی مەرگ.
هەموو نهێنییەک سروشتی خۆی هەیە و هەر ئەوەش کرۆکەکەی دیاریدەکات.زۆرجاریش بەهۆی نهێنیەکانەوە خۆمان دەپارێزین و جارجارەش ئەو نهێنیانەی بوینەتە هەڵگریان ناخۆشەویستماندەکەن یان ژیانمان دەخەنە مەترسییەوە. جیاکردنەوەی نهێنی باشیش لە خراپ، پێویست لە ناپێویست گرنگیی خۆیان هەیە.چونکە لە شت نهێنی دروستکردن مەرج نییە بە نهێنی ئەژماربکرێت.واتە جاری وایە ناخوازین راستیەکە بڵێین، ئەمە بەو مانایە نایەت ئەوەی نەگوتراوە نهێنییە.لێرە قسەمان لەوە نیە،کە سایکۆلۆژیای هەندێک کەس بەجۆرێکە لەزەت لەوە وەردەگرێت هیچی خۆی لەگەڵ نزیکەکانی باسنەکات،ئەمە نهێنیپارێزی نییە،ئەوە نییە لایسەرەوە لەسەری دوایین.بەڵام کاتێک دەگوترێت(ئەو شتە کرا لە پشت پەردەوە)،واتە بەشاراوەیی کرا، لێرە بێدەنگی لە کردنی شتەکە دەبێتە نهێنی.
گەمژەکان، دەبەنگەکان،بەشێوازی خۆیان هەڵگری نهێنین،لێ نهێنی دەرهێنانلێیان زۆر ئاسانترە وەک لە مرۆڤی ئاسایی. ئاژەڵەکانیش شێوازی خۆیانیان لە خۆشاردنەوە و خۆراکشاردنەوە هەیە،بەڵام شێوازی نهێنی ئەمان لەو سیستەمە ناچێت مرۆڤ نهێنیەکانی پێدەچنێت. سەرباریئەوە،چەمکی نهێنی لەبواری کاری هەواڵگری مانایەکیتری هەیە و لەوێڕا شێوازێکیتر لە شاردنەوەی زانیاری و پاراستنی نهێنی پراکتیزەدەکرێت.بەڵام پاراستنی نهێنی بەپێی نهێنی پیشەییConfidentiality،لە بواری دادوەریی،پزیشکیی، رۆژنامەوانیی تایبەتمەندی تری هەیە، یان قەشە لە وڵاتێکی وەک سوید هەرگیز داوای شایەتحالیلێناکرێت.
کۆتا بینینمان سەبارەت بە نهێنی ئەوەیە،کە دیدگای جیاواز لەبارەی نهێنی و چۆنیەتی نهێنیبوونەوە هەیە: نهێنی و کولتوور،نهێنی و چین و توێژ،نهێنی و رەگەز(نێر، مێ)، و زۆرێکیش لەگەڵ نهێنیخوازیدا ناسازگارن. بەڵام نابێت ئەوەمان بیرچێتەوە،کە هەموان ناتوانیین نهێنیپارێزبیین.ئەمە لە هەندێک ڕوەوە پێدەچێت پەیوەندی بە پەروەردەوە هەبێت. هەندێک پەروەردەی بەجۆرێکە،یان خۆی سروشتیوایە، کە دەمشڕە و ناتوانێت شت نەڵێت و توانای پاراستی گوتنی نییە.لێرەدا پێویستە ئەوە بزانیین،کە شتێک هەیە بەناوی ئاسایشی زانیارییەوە و لەوێ پاراستنی نهێنیەکان مەرجی سەرەکییە. بەداخەوە لەناو ئەو قەرەباڵغییە سیاسییەی لە کوردستان هەیە ئەو ئاساییشە وەک پێویست رێزیلێناگیرێ و وەک خەمێکی نەتەوەییش نابینرێت.

ئازاد حەمە
پرۆفیسۆر لە فەلسەفە لە زانکۆی سلێمانی

هەموو دەقێكی ئەدەبی، زادەی زەمەن و شوێنێكی دیاریكراوە.ئەگەر دەق بەرهەمی بیركردنەوە و دنیابینی نووسەربێت لە هەڵومەرجێكی دیاریكراودا، ئەوا نووسەریش وەك مرۆڤێك لە زەمەن و شوێنێك دەژیت و لە بەریەككەوتندایە لەگەڵ واقیع و دەوروبەر. لەم ڕوانگەیەشەوە دیاردەكانی دەوروبەری دەبنە جێگەی تێڕامان و بیركردنەوە كە دواجار ئەمەش لە دنیابینی نووسەردا ڕەنگدەداتەوە. لە بەشێكی زۆری دەقی ئەدەبیدا، دیاردە كۆمەڵایەتییەكان و سروشتی ژینگەیی و پەروەردەیی كۆمەلگای كوردی، بە تایبەتیش لە ڕابردوودا دەبینرێت. كە تیایدا نووسەرانی ئێمە، وەك پەیامێكی كۆمەڵایەتی و پەروەردەیی، دەقی ئەدەبیان بینیوە و لەوێوەش ڕەخنەی هەموو ئەو دیاردانەیان كردووە، كە ئەو كات بوونیان هەبووە. ناتوانین دەقێكی ئەدەبی لە چوارچێوەی ئەو زەمەن و شوێنە داببڕین كە تیایدا نووسراوە، چونكە ئەودەقە، بەرهەمی ئەو زەمەن و ژینگە كۆمەڵایەتی و پەروەردەیەیە. بۆ نموونە: هیچ شاعیرێكی قۆناغی بیستەكان، باسی فەیسبووكی نەكردووە، چونكە بوونی نەبووە، بەڵام هەمان ئەو شاعیرانە، سەدان جار باسی نەخوێندەواریی و جیاوازی چینایەتی و ستەمی ئاغا لە جوتیار و پەچەی ئافرەتیان كردووە. كەواتە لە بونیادی هەردەقێكدا، واقیعێك بوونی هەیە كە دەلالەتە لەوكات. بە هەمان شێوە، ئێستا هیچ لە شاعیرانی ئێمە باسی نەخوێندەواری ناكەن.بۆیە ناكرێت دەقێكی چیڕۆك یاخود ڕۆمان، بە میتۆد و دنیابینی ئەمڕۆ بخوێنینەوە. بە دەربڕینێكی تر، ناكرێ دنیابینی شاعیرێك و گوتاری شیعرەكانی بە نموونە لە سەرەتاكانی سەدەی بیستدا، ببەستینەوە بە تێڕوانینی ئێستامان و لە پەراوێزییەوە ڕەخنەی ئەو دەقانە بكەین، یاخود هەوڵی خوێندنەوەی دەقەكان بە كەرستە و چەمكگەلێك بدەین، كە ڕەنگە بۆ ئەو كات و قۆناغ هەربوونیشی نەبووبێت. لەو ڕوانگەیەوە، لە كتێبی (ئایدۆلۆژست)دا، بەختیار عەلی، هەوڵدەدات گوتاری شیعری كوردی و ئەزموونی شاعیرانی سەرەتای سەدەی بیست، ببەستێتەو بە چەمكی ئایدۆلۆژییاو لە پەراوێزییەوە ڕەخنەی توندوو ڕەت كەرەوە لە شیعری ئەو شاعیرانە دەگرێت. كە بە تێگەیشتنی ئەو، مەبەستییانە كەسیەتی تاك لە كەسییەتی كۆی جەماوەر بتوێننەوە و مانایەك بۆ سەربەخۆبوون و ئازادی تاكەكان نەهێڵنەوە، كە ئەمەش بە بڕوای ئەو، كاركردنە لە پێناو دروستكردن و بەرهەمهێنانی مرۆڤێكی ئایدۆلۆژست، كە دواجار لە خزمەت تێزێكی ئایدۆلۆژی دەبێت.بێگومان شیعری كوردی بە گشتی لە سەرەتای سەدەی بیستدا، شیعرێكە لە پێناوی كۆمەلگە و ڕیفۆرمكردنی تاكەكان و هاتنەوە بەگژ هەموو ئەقڵێكی میللی و دواكەوتوویی ئایینی و چینایەتی نووسراوە. كە لەم ڕووەوە ئەزموونی هەریەك لە قانع و بێكەس دیار و بەرچاون. نووسەر لەو كتێبەیدا، دەیەوێت گوتاری شیعری ئەو قۆناغە، بە گوتارێكی ئایدۆلۆژی ڕووت و شاعیرانی ئەو سەردەمەش بە بكەر و دروستكەری ئایدۆلۆژییا بناسێنێت، كە بە بڕوای ئەو، هەرچی نەهامەتی ئێمەیە، لێرەوە دێت و تەنانەت ئەو تیرۆرستانەی ئێستاش خۆیان دەتەقێننەوە، بەرهەمی شیعری (شێخ نوری و بێكەس و ئەحمەد موختارجاف) ن، كە ئەمە نەك هەر ڕایەكی نالۆژیكییە، بگرە ترسناكیشە و دەبێت بە توندی لە دژی بوەستینەوە، چونكە پێناسەكردنی شیعری كوردی، لەو چوارچێوە فیكرییە هەڵەیەدا، لە سەرێكەوە ئەو مێژووەی شیعری كوردی دەشێوێنێت و گومانی دەخاتە سەر، هاوكات بە بڕوای من گەورەترین خزمەتیشە بە هزری ئەوانەی خۆیان دەتەقێننەوە و خاوێن كردنەوەی پەرێزییانە كە ئەوان بەرهەمی سەید قوتب و ئیخوان و داعش و جوندلئیسلام و توندەڕەوە ئیسلامییەكانی كۆمەڵگەی ئێمە نین، بەڵكو بەرهەمی شیعری كوردی سەدەی بیستن. دیارە یەكێك لە سادەترین سیمای ئەدەبی بۆ ناسینەوەی ئەو قۆناغە و ئەو ئەزموونەی شیعری شاعیرانی كورد كە ئەو بە ئایدۆلۆژست ناویان دەبات ئەوەیە، كە شیعری ئەو شاعیرانە لە چوارچێوەی گوتارێكی كۆمەڵایەتی و پەروەردەیی و هوشیاریدایە، كە ئامانجییان هوشیاركردنەوەی خودی تاك و كۆمەڵگەشە. ئەو شاعیرانە، كاتێ جەخت لەسەر هوشیاربوونەوەی تاك و ڕەخنەكردنی مرۆڤی كورد و دیاردە كولتووریی و میللییەكانی كۆمەڵگە دەكەنەوە، مەبەستییان ئەوە نییە دواجار خۆیان ببنە ئایدۆلۆژست و لە بری هەمووان بیربكەنەوە و قسە بكەن، یاخود هەوڵی تواندنەوەی كەسیەتی تاك لە كەسییەتی دەستەجەمعی و كۆ بدەن، وەك ئەوەی بەختیار عەلی دەیڵێت، بەڵكو مەبەستییانە دواجار ئەو ڕەخنەكردنە، ببێتە هەوڵێك بۆ هوشیاركردنەوە و پێشكەوتنی ئەوانیش، هاوشێوەی خۆرئاوا. كاتێ بێكەس لە شیعرێكیدا باسی ئەوە دەكات ئەوروپا پاپای تەمبێ كردو دەستی دایە عیلم و فەن، ئەوا مەبەستییەتی كە كوردیش وەك خۆر ئاواییەكان دژ بەو ئەقڵە لاهوتی و خورافییە بوەستێتەوە، كە بڕوای بە زانست و پێشكەوتن نییە. مەگەر هیچ شاعیرێك هێندەی فایەق بێكەس، ڕوانگەیەكی ڕۆشنگەریی و پێشكەوتنخوازانەی لە شیعردا هەبووە؟ شاعیرێك كە هانی یەكسانی نێوان نێر و مێ بدات، شاعیرێك كە دژی ڕوانینی خورافی و ئایینی بوەستێتەوە، شاعیرێك كە باس لە فڕێدانی پەچەی شەرم وكاركردن و پاشكەوتكردن و فەرقنەكردنی نێوان نێرو مێ دەكات، ئیدی دەكرێ بڵێین ئەمە شاعیرێكی ئایدۆلۆژستە نەك ڕۆشنگەر؟ مەگەر بێكەس لەو شیعرانەیدا، لە خزمەت هیچ ئایدییاو ئایدۆلۆژییایەكی سیاسی بووە؟ كاتێ ئەم شاعیرە، لە بەرامبەر نوێنەری ئینگلیزەكان، باس لە بیست و هەفت ساڵەی ڕەنجەڕۆیی خۆی دەكات، ئاخۆ خزمەتی ئایدۆلۆژییا دەكات، یان دژی سیاسەتی ئیمپریالییەكان دەوەستێتەوە. كاتێ ئەحمەد موختار جاف، خەون بە ڕاكێشانی هێڵی شەمەندەفەر دەبینێت، زێوەر هەموو هەوڵێك دەدات لە پێناو خوێندەواریی و قانع دژی ئاغا و دەرەبەگ و كوێخاكان دەوەستێتەوە، دەكرێ بڵێین ئەمانە شاعیری ئایدۆلۆژست بوونە و لە خزمەت ئایدۆلۆژییا دابوونە یان دیدگایەكی مرۆڤدۆستی و ڕیفۆرمانەیان بە ئامانجی پێشكەوتن و كرانەوەی كۆمەڵگە هەبووە؟ ڕووبەرێكی گەورەی شیعری كوردی لە سەرەتای بیستەكانی سەدەی ڕابردوودا، واتە ئەو شاعیرانەی نووسەر لە كتێبی ئایدۆلۆژست ڕەخنەیان دەكات و دەیانسڕێتەوە، تەرخانە بۆ دواندنی كۆمەڵگە و كاركردن لە سەر هزر و ڕوانینی مرۆڤ بە ئاراستەی هوشیاریی كۆمەڵایەتی و پەروەردەیی و چینایەتی. ئەو شاعیرانە، تاكی كورد لە پێناو ئایدۆلۆژییادا نادوێنن، وەك ئەوەی بەختیار عەلی باسی دەكات، ئەو شاعیرانە، كار لە سەر ناسنامە و سەربەخۆیی تاك ناكەن، بۆ ئەوەی دواجار لە بۆتەی نەتەوە بیتوێننەوە، یاخود ناسنامە و سەربەخۆیی و خۆیان ون بكەن، بە پێچەوانەوە، بەڵكو بۆ ئەوە دەیاندوێنن تاكو درك بە ماف و ئەرك و پێگەیان بكەن. شاعیرێكی وەك قانح، كاتێ بەگژ ئەقلێ چینایەتی دادێتەوە، ئەوا گوتاری یەكسانی نێوان مرۆڤەكان و دادپەروەری كۆمەڵایەتی وەك پەیامێك لە شیعردا بەرجەستە دەكات. بێكەس بۆچی دژی پاپا و ئەقڵی لاهوتی دەوەستێتەوە، ئەگەر شیعر وەك پەیامێك بۆ ڕۆشنبیركردنی ئەوانیتر نەبینێت؟ڕەخنەكردنی ئەو شاعیرانە و ناساندنیان بە بكەری ئایدۆلۆژستی، دەلالەت لە دابڕان و هیچ پەیوەستبوونێكی دەقی شیعر و قۆناغی شیعری و كۆمەڵایەتی لای نووسەری كتێبەكە دەكات، چونكە ئەگەر بە وردی مێژووی شیعری كوردی بخوێنینەوە، زۆر بە ئاسانی لەو ڕاستییە دەگەین، كە ئایدۆلۆژییا وەك چەمك، وەك تیمەی سیاسی، لە دوای نسكۆی شۆڕشی كورد و بە دیاریكراوی لە شیعری ناوەڕاستی هەفتاكان، سەرهەڵدەدات و درێژ دەبێتەوە تاكو سەردەمی ڕاپەڕین. شیعری ئەو قۆناغە، كە دیسانەوە بەرمەبنای ئەو هەڵومەرجە كۆمەڵایەتی و سیاسی و مرۆیەیە كە كورد تیایدا دەژیت، كە قۆناغی نائومێدی و ڕەشبینی و گەڕانە بە دوای فریادرەسێك، شیعریكە تەماهییەكی زۆری لەگەڵ ئایدۆلۆژییا دەبێت، بە تایبەتیش شیعری شێركۆبێكەس، ئەزموونێكی هەرە چڕو دیاری ئەو بە ئایدۆلۆژیكردنەی شیعرە. ئایدۆلۆژییا وەك چەمك، وەك میتۆدێكی سیاسی كە مرۆڤ بۆ بەرنامەیەكی سیاسی، ئایینی، نەتەوەیی، تەیار دەكات، چەمكێك نییە بێكەس و قانع و زێوەر دایان هێنابێت. بەڵكو ئایدۆلۆژییا ئەو كاتە دەچێتە نێو گوتاری شیعری ئێمە، كاتێ لە مێژووی ئەدەبی ئێمەدا شاعیرانێك دەردەكەون، شیعر لەپێناو ڕێكخراوێكی سیاسی، كارەكتەر و سەركردەیەكی حزبی، شۆڕشگێڕێكی ڕێگەی سیاسی دەنووسن كە ئەمەش زۆر ئاساییە، چونكە هیچ كەسێك ناتوانێت و ئەو مافەی نییە، كە ڕەنگرێژی دنیابینی شاعیرێك بكات كە چۆن و بۆچی ئەو شیعرانە دەنووسێت. بە نموونە كاتێ هەژار موكریانی شیعر بۆ بارزانی دەنووسێت، ئەو شیعر لە ڕوانگەیەكی حزبی و ئایدۆلۆژی نانووسێت، بەڵكو شیعر بۆ مرۆڤێك دەنووسێت، كە خەونی گەورەی ڕزگاركردنی نەتەوەكەیەتی. ئەو شیعر لە پێناو پڕۆژەیەكی ڕزگاری و نەتەوەییە، كە ئەویش خەونی گەیشتنە بە ئازادی. لێرەوەش گرفتی بەشێكی زۆری ڕۆشنبیرانی ئێمە لە نێویشیاندا (ڕەهەندییەكان) ی پێشوو ئەوەیە، كە هەموو شتێك بە پێوەری سیاسی و ئایدۆلۆژی دەبینن. ئەوان بۆچوونیان وایە، چونكە سیاسەت كایەكی ناشرین و بێزراوە لە نێو ئێمەدا، حزبە سیاسییەكانی ئێمە نموونەیەكی جوانی كارگێڕیی و دیموكراسی و خزمەتگوزاریان نیشان نەداوە لەو چەند ساڵانەی دوای ڕاپەڕین، ئیدی كوردایەتی، ڕزگاری نیشتمانی، خەونی سەربەخۆیی و ئازادی، خەونی بچووك و بەتاڵ و بێ مانان. ئەو ڕۆشنبیرانە، بۆچوونییان وایە، وەك چۆن تاكێكی خۆرئاوایی، تاكایەتی خۆی دەژیت و نەتەوە و نیشتمان و سیاسەت و ئایین لە پەراوێزی ژیانیدان، ئیدی دەبێ تاكی كوردیش بە هەمان ئەقڵیەتی ئەوان بیر بكاتەوە و بژیت، بێ ئاگا لەوەی كە ئێمە هێشتا لە قۆناغی ڕزگاری نیشتمانی دەژین و وەزیفەی تاك زۆر جیایە لە وەزیفەی تاكێكی خۆرئاوایی، كەچی نووسەرلە لاپەڕە(149) ی كتێبەكەیدا دەنووسێت:(لە قووڵایی قۆناغەكەدا،هەوڵێكی گەورە هەیە بۆ دروستكردنی جەستەیەكی دەستەجەمعی، پرەنسیپی مانەوە لەسەر تواندنەوەی تاك لە جەستەیەكی كۆمەڵایەتی گەورەدا، لە سەر شۆڕكردنی ئینسانەكان بۆ بەرزە منێكی ڕزگار كەر ئیش دەكات هەموو هەوڵەكان بە ئاراستەی گەورەكردنی جەستەی جەماوەرە كە بە كورد گوزارشتی لێدەكرێت) لە پەراوێزی ئەو بۆچوونەوە، دەگەینە ئەو دەرەنجامەی كە نووسەر نەك هەر بیروڕای سیاسی تاكەكان لە ئاستی نەتەوەییبوون ڕەت دەكاتەوە، بەڵكو پێی وایە سەر شۆڕیەكی گەورەشە لە شۆڕشدا، بەدوای ڕزگاركەرێكدا بگەڕێین. وەلێ دەكرێ لێرەدا ئەو پرسیارە بكەین، ئاخۆ مانایەك و هەبوونێك بۆ جەستەی تاك لە ئاستی شوناس و ناسنامەدا هەیە، ئەگەر جەستەیەكی نەتەوەیی بوونی نەبێت؟ ئایا وێرای هەموو ئەو پێشكەوتنانەی سەردەم، كاڵبوونەوەی سنوورەكان، گلۆبالیزم و تێكڵبوونی چڕی مرۆیی و نەتەوەیی، هێشتا مانایەك بۆ ناسیۆنالیزم و نەتەوە نەماوەتەوە؟ ئەو تێزەی نووسەر كە توانەوەی جەستەی تاك، لە جەستەی كۆ ڕەت دەكاتەوە، ڕەنگە بۆ خۆرئاوا، بۆ ئەو وڵاتەی ئەو لێی دەژیت، تێزێكی دروست بێت، وەلێ بۆ نەتەوەیەكی وەك كورد، دۆخێكی ترە. نەتەوەییبوون و كوردایەتی وەك شوناس، لە پڕۆگرامی سیاسی حزبێكدا كورت ناكرێتەوە، تا نووسەر بۆچوونی وابێت ئەوانەی بە دوای ڕزگاركەرێكدا ئەگەڕێن، سەركز، سەرشۆڕ و خاوەنی بوون و ناسنامەی خۆیان نین. ئێمە هەر سێ ساڵێك لەمەو بەر، لەلایەن توندترین و جەنگەڵترین ڕێكخراوی تیرۆرستی ڕووبەڕووی پەلامار بووینەوە و هەڕەشە كەوتە سەر ناسنامە و بوون و ژیانمان. بۆیە ئێستاو تا بە دەستهێنانی قەوارەیەكی نەتەوەیی، ماناكانی جەستەی نەتەوەیی ئێمە لە ئاستی بوون و مانەوەدا پێویستن. هەڵەیەكی گەورەیە نەتەوەیەك لە نێوا دوژمنەكانیدا بژیت، بەردەوام لە ژێر هەڕەشەی سڕینەوە دابێت، كەچی تۆ بۆچوونت وابێت، وەك چۆن تاكێكی خۆرئاوایی، سەربەرستی و شوناسی تاكانەی خۆی بەلایەوە هەموو شتێكە، ئەویش بەو شێوەیە بیر بكاتەوە. ئێمە لە سەرەتا ئاماژەمان بەوەكرد كە بەشێكی زۆر لە ڕووناكبیرانی ئێمە، هەموو كایەكانی ژیان، بە پێوەری سیاسەت دەبینن و دەخوێننەوە. چونكە سیاسەتیش لە میتۆدی كاركردنی حزبی سیاسی بچووك دەكەنەوە، ئیدی بۆچوونییان وایە كە ئەوە كوردایەتییە هەر لە بنەڕەتەوە ناشرینە و نابێ بە ناوی شوناسی نەتەوەیی و كوردایەتییەوە، تاك، تاكایەتی خۆی لەجەستەی گشتی بتوێنێتەوە. گرفتێكی گەورەیە، تۆ بە میتۆدی كۆمەلگەیەكی خۆرئاوایی، كۆمەڵگەی خۆت بخوێنیتەوە. لە ڕاستیدا، بەشێك لە بۆچوونەكانی نووسەر بە تایبەتی ئەوانەی پەیوەندییان بە ئەدەب و شیعری كوردییەوە هەیە، جێگەی سەرسامین. خوێنەر كاتێ ئەو دیدە دەبینێت كە ئەو نووسەرە بە توانایە شیعری كوردی پێ هەڵدەسەنگێنێت، دەكەوێتە پرسیار و شۆكێكی گەورە. بەوەی چۆن نووسەرێك، ڕایەكی لەو شێوەیە، بێ هەبوونی هیچ ئەرگۆمێنتێك دەردەبڕێت. بۆ نموونە: ئەو لەڵاپەڕە (137) ی كتێبەكەیدا، لەپەراوێزی ڕەخنەگرتن لە شیعری كوردی سەدەی بیستدا، بە تایبەتی شیعرەكانی (شێخ نوری) و(بێكەس) و(قانح) دا، دەڵێت:(ئەم ستاییشەی مردن بە درێژایی سەدەی بیست و تا ئەمڕۆش لە هەموو شوێنێك هەڵدەقوڵێت ئەو تیرۆرستانەشی كە خۆیان دەتەقێننەوە، درێژكراوەی ئەو هێڵە ستایشكردنەی مەرگن كە ئایدۆلۆژستەكان لە سەدەی بیست جێگیری دەكەن) با لەوە گەڕێین كە چۆن ئەو نووسەرە تیرۆرستێك و ئەوانەشی لە پێناوی نەتەوەدا خوێن دەڕێژن، لە تای تەرازووێكدا یەكسانییان دەكات، تەنها دەپرسین لە كوێوەی شیعری شاعیرانی كوردی ئەو قۆناغەدا، ئەو پەروەردە تیرۆرستییە دەبینرێت؟ كام شاعیر و كام شیعر خۆتەقاندنەوە دەكاتە نەریت و بە مرۆڤی كوردی ئاشنا دەكات؟ دەكرێ مردنی تیرۆرستێك، بە مردنی هەمان ئەو خۆبەختكارە بەراورد بكەین كە بە نموونە لە ڕێگەی شیعرێكی شێركۆبێكەسەوە، ئامادەیە لە پێناوی نەتەوەكەیدا خۆی بكاتە قوربانی؟ هەر خوێنەرێك ئاگاداری مێژووی شیعری كوردی بێت، بۆچوونی ترسناكی لەو شێوەیە دەرنابڕێت! ئاخر تیرۆرستان بەرهەمی شیعری شێخ نوری نین، بەرهەمی شیعری بێكەس نین، كە ئەو ئەقڵیەتە ڕۆشنگەرەی ئێستا كاك بەختیار و هاوڕێكانی هەیتیان، بێكەس هەشتا ساڵ لەمەوبەر هەڵگڕی بووە، بەڵكو بەرهەمی ئیسلام، ئیسلامی سیاسی، جوندو ئەنساڕ و ئیسلامییە توندڕۆ و تیرۆستییەكانی داعشن، كە شمێشریان بەلاوە پیرۆزە. كارەكتەری تیرۆرست، نەك هەر كارەكتەرێكی بێزراو و نامۆ و قێزەوەنە لە فەرهەنگی كۆمەڵگەی ئێمەدا، بگرە تا سەرەتا دوو هەزارەكانیش، مرۆڤی كورد نەیدەزانی تیرۆر و تۆقاندن و ملپەڕاندن بە شمشێر هەیە، هەتا مەلاكرێكارو تیرۆستانی جوند، سەری پێشمەرگەیان لە خیڵی حەمە نەبڕی. لە مێژووی كورددا، كوشتن بوونی هەبووە، وەلێ كارەساتە تیرۆرست بە بەرهەمی كۆمەڵگەی كوردی و شیعری سەدەی بیست بزانیت. ئەو بۆچوونە ترسناكە، نەك هەر دەبێ ڕەت بكرێتەوە، بەڵكو دەبێ لە دژیشی بوەستینەوە. ئەو بۆچوونە، لە دوو ڕەهەندەوە مەترسییەكی گەورەیە، لەلایەكەوە بە بڕوای من، پاككردنەوەی پەرێزی ئەوانەیە كە تیرۆریان بۆ یەكەمجار وەك دیاردەیەكی سیاسی هێنا نێو كۆمەڵگەی كوردی، كە هەموومان دەزانین كێن ئەوانە، لەلایەكی دیكەشەوە سڕینەوەی ڕیشەی مێژووی ڕۆشنبیریی و فەرهەنگی ئێمەیە، چونكە نابێ ئەوەمان بیربچێت، كە مێژووی ڕۆشنبیریی كوردی لە شیعرەوە دەست پێ دەكات. ئەو كاتەی خانی بە شێوەیەكی سەرەتایی پرەنسیپەكانی ناسیۆنالیزم لە مەم و زیندا بینا دەكات، چەمكێك نەبووە بە ناوی ناسیۆنالیزم، ئەو كاتەی بێكەس، دژی چەوسانەوەی ڕەگەزی دەوەستێتەوە، قانع خەون بە یەكسانی و دادپەروەری و نەمانی جیاوازی چینایەتی دەبینێت، ڕێكخراوێكی سیاسی نەبووە، بە میتۆدێك لە دژی چەوسانەوەی چینایەتی بوەستێتەوە. شاعیرانی كورد، منەوەرەكانی كوردن. ئەگەر كورد مێژووێكی ڕۆشنبیریی و فەرهەنگی هەبێت، ئەوا ئەو سەرمایە ڕەمزییە گەورەیەیە كە شاعیرانی كلاسیك و سەدەی بیستیش، لە شیعردا بەرجەستەیان كردووە. شاعیرانی ئێمە بە تابەتیش قانع و بێكەس، كە بەختیار عەلی ڕەخنەی زۆری ئاراستەی ئەوانە، شیعر وەك پەیامێكی كۆمەڵایەتی، مرۆیی، نەتەوەیی و نیشتمان دەبینن. هاندانی ئەوان لە شیعردا، هەرگیز هاندانێكی ئایدۆلۆژیی و ڕووت نییە، بە پێچەوانەوە قانع، بەو پەڕی هەژاری و نەهامەتی ژیا، ئاشەوان بوو، وەلێ هەرگیز ڕۆژێك لەو هەژاریی و نەداریەی خۆی پەشیمان نەبوو. ،كەس ئەوەندەی قانع، شكۆ ناكاتە بەهایەك بۆ مرۆڤەكان، ئەو كاتێ دەڵێت لە تۆزی ئاشدا غەرقم لە بنی پێم تا تەوقی سەرم، بەلام بەختەوەرم كە هەر خۆم بۆ خۆم ئامێرم، مانای وایە، مرۆ ڤەكان، فێری شكۆمەندی، سەربەرزی، شكۆی كۆمەڵایەتی و بە ئامێرنەبوون دەكات. ئێمە چ سەرمایەكی هزری، ڕۆشنبیریی، كولتووریمان هەیە، كە ئاماژەیەك بێت بۆ ڕابردوومان جگە لە شیعر؟ كەواتە چۆن دەبێت نووسەرانی ئێمە لە ڕقی سیاسییەكان، بێن هێڵێكی ڕاست و چەپ بە سەر شیعر، ئەدەبیات، شاعیران دابێنن كە مێژووی فەرهەنگی و سیاسی و نەتەوەیی ئێمە لە شیعرەوە سەریهەڵداوە بەتایبەتیش لە سەرەتاكانی سەدەی ڕابردوودا، تا كۆتایی سەدەكە، شیعری كوردی شوناسی سیاسی و ئەدەبی و بەرگریی نەتەوەی كورد، لە باشووری كوردستان پێكدەهێنێت و لەو قۆناغەدا، ئەركی شیعر لە ئەركێكی وەسفییانە و ئایینی و كۆمەڵایەتییانە، كە گوتاری شیعری كلاسیك پێكدەهێنن، دەگۆڕێت و شیعری كوردی ڕۆڵێكی سیاسی و شۆڕشگێڕیی و پەروەردەیی، بە ئاراستەی كرانەوەو هوشیاربوونەوەی نەتەوە و تاك دەبینێتز شیعری كوردی، بەدرێژایی دەیەكانی سەدەی بیست، هەتا ڕاپەڕین، بە جیاوازی قۆناعەكانییەوە، شیعرێكە هەڵگڕی گوتارێكی نەتەەیی، كۆمەڵایەتی و پەروەردەیە. ئەوانەی شاعیرانی سەدەی بیست بە شیعر كردیان، ئێستا لەكۆمەلچگای كوردی، بەو هەموو نێوەندە زانستی و پەروەردەیانە ناكرێت، مەگەر كاتێ بێكەس لەگەڵ یەكسانی نێر و مێ دایە، هەشتا ساڵ دوای ئەو تازە لەكوردستان ژنان فێری نیقاب و باڵاپۆشی ناكرێن؟ بۆیە شیعری كوردی سەدەی بیست، ئەزموونی ڕۆنگەرانە، كرانەوە هوشیارییەو هەرگیز تیرۆ و خۆتەقاندنەوە بەرهەمی ئەو شاعیرانە نین، كە دڵنیایین نووسەر بەمەبەست و لە سۆنگەی ئەوەی هەمیشە ئەدەب و كولتووری كوردی ڕەت دەكاتەوە و بڕوای وایە ڕۆژهەڵات بەگشتی مەڵبەندی جەهالەتە، ئەو بۆچوونە ترسناكانە دەر دەبڕێت، كە مایەی ڕەت كردنەوەن. دواجار دەمەوێ ئاماژە بەوە بدەم، كە كتێبی ئایدۆلۆژستی بەختیار عەلی، لە چەندین ڕووەوە شایستەی ڕەخنە لێگرتنە. من چاوەڕوانی ئەوەبووم، نووسەران و ئەكادیمییانی ئێمە، ئەو دیدە هەڵەیەی نووسەر ڕاست بكەنەوە، كە تیرۆر خۆتەقاندنەوە بە بەرهەمی شیعری (قانع و بێكەس ) دەزانێت، كەچی بە داخەوە هیچ نووسینێكی ڕەخنەییم تائێستا، لە بارەی كتێبەكەكەوە (جگە لەنووسینێكی خوالێخۆشبوو نووسەر ستیڤان شەمزینی) نەبێت نەبینی. ئەوانیتر، هەموویان ستاییشتنامە و پەسنی ئەو بەرهەمەن كە بەداخەوە ئەمەش ساڵانێكی زۆرە بۆتە باو لە نێوەندی ڕۆشنبیری كوردی و هەر ئەمەشە وایكردووە نووسینەكانی ئەو نووسەرانە، لە سەرووی ڕەخنەوە ببینرێن. لە كاتێكدا، هیچ نووسینێك، نابێ لە سەرووی ڕەخنەوە بێت. بە تایبەتیش بۆ نووسەرێك كە بەرداوام ڕەخنە لە تەوتەمكردنی كەسەكان و بە پیرۆزكردنی هەمووشتێك دەگرێت و دژی دەوەستێتەوە،بەو مەرجەی دژی خۆی نەبێت !

*ئەم بایەتە لە هزرو هونەری ڕۆژنامەی خەبات ژمارە (208) لە 20/3/2025 بڵاوكراوەتەوە.

سەرنج: ئەم وتارە، بەشێكە لە پڕۆژەی كتێبێك لەسەر نووسینەكانی بەختیار عەلی بە ناوی (بێ گوناهان بۆچی بچنە دۆزەخ) كە خوا یاربێت، لە دەرفەتێكدا چاپ و بڵاوی دەكەینەوە.

?Capitalist Artificial Intelligence, Challenges for the Left and Possible Alternatives
الذكاء الاصطناعي الرأسمالي، تحديات اليسار والبدائل الممكنة: التكنولوجيا في خدمة رأس المال أم أداة للتحرر؟‬

ئەم کتێبە بە هەردوو زمانی ئینگلیزی و عەرەبی لە ئێستادا بەخۆڕایی بەردەستە لە ئەمەزۆن و ماڵپەڕی حوار المتمدن کە لە خوارەوەی ئەم نووسینە لینکەکانی دادەنێین. شایانی باسە هەوڵدەدرێت وەربگێڕدرێتە سەر زمانی کوردی و لە شێوەی کاغەزی لە کورستان بڵاوبکرێتەوە.
بە باشمان زانی لێرەدا بۆ تیشکخستنە سەر ئەم کتێبە بە کورتی چەند دێڕێک لەسەر ناوەڕۆک و ئامانجی نووسین و بڵاوکردنەوەی بنووسین.

ئامانجی نووسەر لە نووسینی ئەم کتێبە:

ئامانجی نووسەر خوڵقاندنی زەمینەی گفتوگۆیە لە نێوان بەرەی چەپ و سۆشیالیزم سەبارەت بە ژیریی دەستکرد کە بەدڵنیاییەوە لە چەند ساڵی داهاتوودا کاریگەری گەورە دادەنێت لە زۆربەی بووارە کۆمەڵایەتی و ئابورێکاندا. ئەوەش روونە ئەم کاریگەرییانە گەر بەم ئاراستەییەی ئەمڕۆیدا بڕوات، ئەوە بەدڵنیاییەوە بە قازانجی تەواوی سەرمایەداری دەشکێتەوە، چوونکە لەلایەن ئەوانەوە کۆنترۆڵکراوە. ئەی کەواتە رۆڵ و پێگەی چەپ و سۆشیالیستەکان لە کوێی ئەم گۆڕانە گەورەیەدایە کە ژیری دەستکرد لەگەڵ خۆیدا دەیهێنێت؟

ناوەڕۆکی کتێبەکە:
باس لە پەیوەندی نێوان ھۆشداری دەستکرد (AI) و سیستەمی سەرمایەداری دەکات، بەتایبەتی لە چاوگەیەکی سیاسی و کۆمەڵایەتی کە چەپەکان لە ژێر کاریگەرییەکانی ئەم تەکنۆلۆژیایەدا دەیبینن. کتێبەکە سەرنج دەخاتە سەر ئەوەی کە چۆن AI لە چوارچێوەی سەرمایەداریدا بەکاردێت بۆ بەھێزکردنی دەسەڵاتی کۆمپانیا گەورەکان و کەمکردنەوەی دەرفەتەکانی کار و دروستکردنی نایەکسانی کۆمەڵایەتی و ئابووری. کۆمپانیا گەورەکان (وەک Google، Microsoft، Amazon و Meta) کۆنترۆڵی بەشێکی زۆری تەکنۆلۆژیای زیرەکی دەستکردیان کردووە، کە ئەمە بووەتە هۆی چڕبوونەوەی هێز و سەرمایەکی زۆر لەدەستیاندا. هەروەها رەخنە لە نایەکسانی جێندەری دەگرێت کە بەشێوەیەکی بەرچاو لە بووارە جیاوازەکانی ژیری دەستکردا دەبینرێت.

ئامانج و تێگەیشتن:
کتێبەکە ھەوڵدەدات بەرەی چەپ و سۆشیالیزم ھان بدات کە بە شێوەیەکی چالاکانە سەروکار پەیدابکەن لەگەڵ تەکنۆلۆژیای AI دا و چوارچێوەیەک بۆ بەکارھێنانی ئەم تەکنۆلۆژیایە دابین بکەن کە لەگەڵ بەرژەوەندیەکانی کۆمەڵگەدا بگونجێت، نەک تەنھا بەرژەوەندیەکانی کۆمپانیا گەورەکان و بازاڕەکان. ھەروەھا دەکرێت ڕەخنە لەو شێوازە بگرێت کە AI ئێستا لە ژێر دەستی سەرمایەداریدا بەکاردێت و ئاگادارییەک بێت بۆ ئەو مەترسیانەی کە لەگەڵ خێرابوونی بەکارهێنانی ئەم تەکنۆلۆژیایەدا دێت.

جێگرەوە:
کتێبەکە سەرباری ئەوەی جێگرەوەکان بە کراوەیی جێدەهێڵت بۆ خوێنەرەکانی، بەڵام لە ناوەخنی باسەکانیدا بۆ گەشەپێدانی زیرەکی دەستکرد، هەڵگری چەند پێشنیارێکە:

1. پرۆژەی کراوە – گەشەپێدانی سەرچاوە کراوە و دیموکراتی بۆ زیرەکی دەستکرد.
2. خاوەندارێتی گشتی – مۆدێلەکانی نوێ بۆ خاوەندارێتی گشتی یان هاوبەش بۆ زیرەکی دەستکرد.
3. ڕێکخستنی دیموکراتی – دروستکردنی ڕێکخراوێک بۆ چاودێری و ڕێنمایی گەشەپێدانی زیرەکی دەستکرد بە بەشداری کۆمەڵایەتی.

بۆ دەستڕاگەشتن بەم کتێبە کلیکی یەکێک لەو لینکانەی خوارەوە بکەن:

ئەمەزۆن.. بەزمانی عەرەبی..
https://www.amazon.co.uk/dp/B0DXWTJVLD

ئەمەزۆن- بەزمانی ئینگلیزی..
https://www.amazon.co.uk/dp/B0DYYYRHJK

بۆ خوێندنەوەو داگرتنی بە زمانی عەرەبی..
https://rezgar.com/books/i.asp?bid=3

بۆ خوێندنەوەو داگرتنی بە زمانی ئینگلیزی..
https://rezgar.com/books/i.asp?bid=4

ئامادەکردنی: گۆران عەبدوڵڵا

لیۆناردۆ دا ڤینچی (لە ١٥ی نیسانی ١٤٥٢ لە ئانکیانۆ، نزیک ڤینچی، کۆماری فلۆرەنسا [ئیتاڵیا] لەدایک بووە – لە ٢ی ئایاری ١٥١٩ لە کلو [ئێستا کلۆ-لوسێ]، فەڕەنسا کۆچی دوایی کردووە) هونەرمەندێکی ئیتاڵی، وێنەکێش، پەیکەرتاش، ئەندازیار و ئەندازیاری تەلارسازی بووە کە ڕەنگە شارەزایی و هۆشمەندیەکەی، زیاتر بووبێت لە هەر کەسێکی تر، نموونەی ئایدیالی مرۆڤدۆستی ڕێنیسانس بووە. تابلۆکانی “شێوی دوایی” (١٤٩٥-٩٨) و “مۆنالیزا” (نزیکەی ١٥٠٣-١٩) لە ناو بەناوبانگترین و کاریگەرترین تابلۆکانی سەردەمی ڕێنیسانسن. تێبینیەکانی بەرجەستەکردنێکی لێکۆڵینەوەی زانستی و داهێنانی میکانیکی دەردەخەن کە چەندین سەدە لە پێش سەردەمی خۆیان بوون.
ئەو ناوبانگە تایبەتەی کە لیۆناردۆ لە ژیانی خۆیدا پێی گەیشت و، پاڵاوتە بە ڕەخنەی مێژوویی، هەتا ئەمڕۆش بێ کاڵبوونەوە ماوەتەوە، بەشێکی زۆری لەسەر ئارەزووی بێسنووری ئەو بۆ زانین دەوەستێت، کە ڕێنمایی هەموو بیرکردنەوە و ڕەفتاری دەکرد. هونەرمەندێک بە خولیا و بەهرە، چاوەکانی بە ڕێگای سەرەکی خۆی بۆ زانین دادەنا؛ لای لیۆناردۆ، بینین بەرزترین هەستی مرۆڤ بوو چونکە تەنها ئەو ڕاستەوخۆ، بە دروستی و بە دڵنیاییەوە ڕاستییەکانی ئەزموونی دەگەیاند. لەبەر ئەوە، هەر دیاردەیەک کە هەستی پێدەکرد دەبووە بابەتی زانین، و سەپێر ڤێدێرێ (“زانینی چۆنیەتی بینین”) بووە بابەتی گەورەی خوێندنەکانی. ئەو داهێنەری خۆی بەکارهێنا لە هەر بوارێکدا کە نواندنی گرافیکی تێدا بەکاردێت: ئەو وێنەکێش، پەیکەرتاش، ئەندازیار و ئەندازیاری میکانیک بوو. بەڵام تەنانەت لەوەش زیاتر چوو. ئەو عەقڵی بەرزی خۆی، تواناکانی سەرنجدانی نائاسایی، و مامۆستایەتی لە هونەری وێنەکێشان بەکارهێنا بۆ خوێندنی سروشت بەخۆی، هێڵێکی پرسیارکردن کە ڕێگەی دا بە دوو هەوڵەکانی لە هونەر و زانستدا گەشە بکەن.
ژیان و بەرهەمەکان

سەردەمی سەرەتایی: فلۆرانس
دایک و باوکی لیۆناردۆ لە کاتی لەدایکبوونیدا هاوسەرگیرییان نەکردبوو. باوکی، سێر پیێرۆ، نووسەری یاسایی و خاوەن موڵکی فلۆرانسی بوو، و دایکی، کاتێرینا، ژنێکی گەنجی گوندنشین بوو کە دوای ماوەیەکی کورت شووی بەکرێکارێک کرد. لیۆناردۆ لە موڵکی خێزانی باوکی گەورە بوو، کە وەک کوڕێکی “یاسایی” مامەڵەی لەگەڵ کرا و خوێندنی سەرەتایی ئاسایی ئەو ڕۆژگارەی وەرگرت: خوێندنەوە، نووسین و ژمێریاری. لیۆناردۆ بە جیددی لاتینی نەخوێند، کە زمانی سەرەکی فێربوونی نەریتی بوو، تا دواتر، کاتێک کە زانیاری کارکردنی لەسەر ئەو زمانە بە شێوەیەکی سەربەخۆ بەدەستهێنا. هەروەها ئەو خۆی بۆ بیرکاری و پێشکەوتن تەرخان نەکردووە – ئەندازەی پێشکەوتوو و ژمێریاری – تا تەمەنی ٣٠ ساڵی، کاتێک دەستی کرد بە خوێندنی بە چڕی و پشوو درێژییەوە.
هونەرییەکانی لیۆناردۆ دەبێت زوو دەرکەوتبن. کاتێک نزیکەی ١٥ ساڵ بوو، باوکی، کە پێگەیەکی بەرزی لە کۆمەڵگای فلۆرانس هەبوو، کردی بە شاگرد لای هونەرمەند ئەندرێ دێل ڤێرۆکیۆ. لە کارگەی ناوداری ڤێرۆکیۆدا، لیۆناردۆ ڕاهێنانێکی فرەلایەنی وەرگرت کە وێنەکێشان و پەیکەرتاشی لەخۆ دەگرت، هەروەها هونەرە تەکنیکی-میکانیکییەکانیش. هەروەها لە کارگەی پاڵ دەست هونەرمەند ئەنتۆنیۆ پۆلایولۆش کاری کرد. لە ساڵی ١٤٧٢ لیۆناردۆ لە یەکێتی وێنەکێشانی فلۆرانس وەرگیرا، بەڵام پێنج ساڵی تر لە کارگەی مامۆستاکەی مایەوە، دوای ئەو ماوەیە بە سەربەخۆیی لە فلۆرانس کاری کرد هەتا ساڵی ١٤٨١. ژمارەیەکی زۆری وێنەی نایابی قەڵەم و پێنووس هەن لەم سەردەمە، لەوانە زۆر خەمڵاندنی تەکنیکی – بۆ نموونە،هاندان، چەکی سەربازی، ئامێری میکانیکی – کە بەڵگەن بۆ خولیا و زانیاری لیۆناردۆ لە بابەتە تەکنیکییەکاندا تەنانەت لە سەرەتای کارییەوە.

یەکەم قۆناغی میلان (١٤٨٢-٩٩)
لە ساڵی ١٤٨٢ لیۆناردۆ گواستیەوە بۆ میلان بۆ ئەوەی لە خزمەتی میراتگری شارەکەدا کار بکات – هەنگاوێکی سەرسوڕهێنەر کاتێک کەسێک بزانێت کە هونەرمەندی ٣٠ ساڵە تازە یەکەم داواکاری بەرچاوی لە شاری زێدی خۆی فلۆرێنسەوە وەرگرتبوو: تابلۆی تەواونەکراوی “پەرستنی پیاوە ژیرەکان” بۆ دێری سان دۆناتۆ ئا سکۆپێتۆ و تابلۆیەکی قوربانگا بۆ نمازگەی سەینت بێرنارد لە کۆشکی سینیۆریا، کە هەرگیز دەستی پێنەکرا. ئەوەی کە واز لە هەردوو پڕۆژەکە دەهێنێت، پێدەچێت ئاماژە بەوە بکات کە هۆکاری قووڵتری هەبووە بۆ بەجێهێشتنی فلۆرێنس. لەوانەیە ڕۆحی نوێ-ئەفلاتوونی زۆر پێشکەوتووی زاڵ لە فلۆرێنسی بنەماڵەی مێدیچی دژی ئەزموونی بیرکردنەوەی لیۆناردۆ بووبن و کەشی زیاتر ڕێکخراو و ئەکادیمی میلان سەرنجی ڕاکێشابێت. سەرەڕای ئەوەش، بێگومان سەرنجی ڕاکێشرابوو بە دەرباری پڕشنگداری میراتگر لۆدۆڤیکۆ سفۆرزا و ئەو پڕۆژە گرنگانەی کە لەوێ چاوەڕوانی دەکرد.

یەکەمی قۆناغی میلان (١٤٨٢-٩٩)
لیۆناردۆ ١٧ ساڵ لە میلان مایەوە، هەتا کەوتنی لۆدۆڤیکۆ لە دەسەڵات لە ساڵی ١٤٩٩. لە تۆماری خێزانی شاهانەدا ناوی نووسرابوو وەک pictor et ingeniarius ducalis (“وێنەکێش و ئەندازیاری دوک”). کەسایەتی نەرم بەڵام ڕێزداری لیۆناردۆ و هەڵسوکەوتی شیکی لە ناو بازنەکانی دەرباردا بە باشی پێشوازی لێکرا. بە ڕێزێکی زۆرەوە، بەردەوام سەرقاڵ بوو وەک وێنەکێش و پەیکەرتاش و وەک دیزاینەری ئاهەنگەکانی دەربار. هەروەها زۆر جار وەک ڕاوێژکاری تەکنیکی لە بوارەکانی تەلارسازی، قەڵابەندی، و کاروباری سەربازیدا ڕاوێژی پێدەکرا، و وەک ئەندازیاری هایدرۆلیکی و میکانیکیش خزمەتی دەکرد. وەک هەموو ژیانیدا، لیۆناردۆ ئامانجی بێسنووری بۆ خۆی داناوە؛ ئەگەر کەسێک هێڵە گشتییەکانی کارەکانی بۆ ئەم سەردەمە، یان بۆ ژیانی بەگشتی دیاری بکات، کەسەکە هەوڵی ئەوە دەدات کە ناوی بنێت “سیمفۆنیای تەواونەکراو”ی مەزن.

وەک وێنەکێشێک، لیۆناردۆ شەش کاری لە ماوەی ١٧ ساڵدا لە میلان تەواو کرد. (بەپێی سەرچاوە هاوچەرخەکان، لیۆناردۆ ڕاسپێردراوە بۆ دروستکردنی سێ وێنەی تر، بەڵام ئەم کارانە دواتر ون بوون یان هەرگیز ئەنجام نەدراون.) لە نزیکەی ١٤٨٣ تا ١٤٨٦، کاری لەسەر وێنەی قوربانگای “پاکیزە مەریەمی تاشەبەردەکان” کرد، پڕۆژەیەک کە بووە هۆی ١٠ ساڵ دادگاییکردن لە نێوان “ئەنجومەنی مەریەمی بێگەرد”، کە داوای کارەکەی کردبوو، و لیۆناردۆ؛ بۆ مەبەستی نادیار، ئەم ناکۆکییە یاساییە بووە هۆی ئەوەی لیۆناردۆ وەشانێکی تری کارەکە لە نزیکەی ١٥٠٨ دا دروست بکات. لە ماوەی ئەم سەردەمە میلانییە یەکەمەدا هەروەها یەکێک لە بەناوبانگترین کارەکانی دروست کرد، وێنەی دیواری مەزنی “شێوی دوایی” (١٤٩٥-٩٨) لە ژووری نانخواردنی دێری سانتا ماریا دێللە گراتسیە (بۆ شیکردنەوەی زیاتری ئەم کارە، بڕوانە خوارەوە “شێوی دوایی”). هەروەها جێگای تێبینییە وێنەی ڕازاندنەوەی بانی ژوور (١٤٩٨) کە بۆ ساڵا دێللە ئاسسێ لە قەڵای سفۆرزێسکۆی میلان دروستی کرد.

وەرگێڕانی: ڕەیان مستەفا نەجیب.

سەرچاوە: https://www.britannica.com/biography/Leonardo-da-Vinci

هاوکاتی ڕاگرتنی شەڕی داگیرکاری ئیسرائیل بۆ سەر دانیشتوانی غەززە، فڕۆکە جەنگیەکانی ئیسرائیل لەناکاو هێرشی ئاسمانیان لە سەرانسەری کەرتی غەززە دەستپێکرد، زیاتر لە ٣٦٠ فەلەستینی کوژران، کە زیادبونی ژمارەی قوربانیەکان تائێستاش بەردەوامە.
ڕێکەوتنی ئاگربەست بە نێوەندگیری ئەمریکا، میسر و قەتەر، لە قۆناغی دووەمیدا نەچووە پێشەوە، بڕیاری گەڕانەوە بۆ شەڕ لە دژی غەززە زیاتر بەهۆی کاریگەری سیاسەتی ناوخۆییەوە بووە، کە ناتانیاهۆ بۆ پاراستنی مانەوەی خۆی و یەکگرتوویی هاوپەیمانیەکەی دەیقۆزێتەوە.
ناتانیاهۆ، بە سەرکەوتوویی ئیفادەی بەرنامە بۆ داڕێژراوەکەی لەبەردەم دادگای ناوچەی تەلئەبیب دواخست، کە دەبوا وەڵامی ئەو تۆمەتانە بداتەوە کە دەربارەی گەندەڵی لەسەری تۆمار کراون، هاوکات ئیتامار بن گڤیر وەزیری دەستلەکارکێشاوەی ئیسرائیل، بە دەستپێکردنەوەی شەڕی غەززە، مەرجەکانی خۆی بۆ گەڕانەوە بۆشەڕ وەک هاوپەیمانیەکی ڕاستڕەو، کە ڕووبەڕووی قەیرانی ناوخۆ بووەتەوە، جێبەجێکرد.
داگیرکاریەکانی ئیسرائیل لەکاتی چوونە ناو قۆناغی دووەمی ئاگربەستەکەدا ئاگربەستی وەستان، هاوکات ناتانیاهۆ ڕەتیکردەوە کۆتایهاتنی شەڕەکە ڕابگەیەنێت، چونکە دەزانێت کە هەڕەشە لە بەردەوامیدان بە حکومەتەکەی دەکات و ڕەنگە ببێتە هۆی دادگایکردنی و دواتر زیندانیکردنی.
ئەم هێرشە بەرفراوانترین هێرشە لەدوای ڕێکەوتنی ئاگربەستەوە کە قۆناغی یەکەمی لە ١٩ ی ١ ی ٢٠٢٥ دەستیپێکرد، بەدوای ١٦ ڕۆژ لە داخستنی دەروازەکان و سەپاندنی گەمارۆ بەسەر هاوڵاتیانی غەززەدا هات، هاوکاتی ئەو هەموو هۆشداریە کە دەربارەی برسیەتی لە غەززە درا، بەڵام ئەو هێرشە هەر ئەنجامدرا.
هێرشەکان و گەڕانەوەی ناتانیاهۆ بۆ شەڕ بۆ سەر غەززە لەکاتێکدایە کە ئیسرائیل دوو هەفتەی نیگەرانکەری بەسەربرد لە بەرامبەر سیستەمی سیاسی خۆیدا، کە دەرگیر بە قەیرانە ناوخۆییەکانە لە بودجە و یاسای وەرگرتنی سەربازی، دەبێت تا کۆتایی مانگی ئازاری ٢٠٢٥ بودجەی دەوڵەت پەسەند بکات,،گەر بەپێچەوانەوە بێت ئیسرائیل بەرەو هەڵبژاردن دەڕوات، ئەگەر بودجە پەسەند بکرێت، ناتانیاهۆ دەتوانێت تا هەڵبژاردنەکانی تشرینی دووەمی ٢٠٢٦ لە پۆستەکەیدا بمێنێتەوە.
لەلایەکی ترەوە لەلایەن داواکاری گشتیەوە دەربارەی دورخستنەوەی ناتانیاهو لە پۆستەکەی گەراوەتەوە بۆ پێشەوە، هەرلەم بارەیەوە لەگەڵ سەرۆکی دادوەردا قەیرانێک پێشهاتووە، کە لەلایەن حکومەتەکەی ناتانیاهۆوە باوەرپێکراو نیەو دانی پێدانانێن.
هەروەها پێشنیار هەیە کە لایەنە ئۆپۆزسیۆنەکان ڕێککەوتنێکی هاوبەش بۆ ڕووخاندنی حکومەت واژۆ بکەن، جگە لەوەش ئۆپۆزسیۆن بڕیاریان دابوو ناڕەزایەتی بەرفراوان ڕێکبخەن، کە لە سەرەتادا بڕیاربوو لە ڕۆژی چوارشەمە ١٩ی ئازاری ٢٠٢٥ دەست پێبکات.
حکومەتی ناتانیاهۆ بەمەبەست ڕێکەوتنی ئاگربەستی لە غەززە پێشێلکردووە، بە ڕەزامەندی ئەمریکا، چونکە نەیدەویست تەواوی ئەو مەرجانە جێبەجێ بکات کە دوو مانگ لەمەوبەر پابەندی بووە.
٤٨ کاتژمێر بەر لە دەستپێکردنی گفتوگۆی بودجە، ناتانیاهۆ گەڕانەوەی بۆ شەڕی غەززە ڕاگەیاند، ناچاربوو پارتەکەی بن گڤیر بهێنرێتەوە ناو هاوپەیمانیەکەوە بۆئەوەی حکومەتەکەی نەڕوخێت.
پارتەکەی بن گیڤیر پێشوازی لە گەڕانەوەی شەڕ بۆ سەر غەززە کرد و بە هەنگاوێکی دروستی زانی بۆ “لەناوبردنی حەماس و گەڕانەوەی بارمتەکان، دەڵێن نابێت حەماس قبوڵ بکرێت و دەبێت تێکبدرێت”.
ئەتوانین بڵێین کۆمەڵێک ئامانجی سیاسی بەپەلە هەن کە بووە هۆی گەڕانەوەی هێرش بۆسەر غەززە، وەک گەڕانەوەی ئیتمار بن گڤیز و پارتەکەی بۆ ناو حکومەت، هێشتنەوەی بێزالێل سمۆتریچ* لە حکومەتدا، پەسەندکردنی بودجە و لابردنی مەترسی دەستبەجێ لەسەر حکومەت، دواخستنی دادگایکردنەکەی و وەستاندنی ئیفادەی لە دادگا، هەوڵی بۆ دوورخستنەوەی داواکاری گشتی و ڕونین بار سەرۆکی دەزگای ئاسایشی ناوخۆ، هەوڵی بۆ لادانی کارنامەی ڕاگەیاندن لە نێو ناڕەزایەتیەکانی دژ بە حکومەت، هەروەها هەوڵ دەدات بە پاراستنی شەڕێکی هەمیشەیی لە چەند بەرەیەکدا تا مانەوەی ئەو ڕژێمە مسۆگەر بکات، جگە لەوەش، دواتر توانی ئیفادەکەی لەبەردەم دادگای ناوچەی قودس هەڵبوەشێنێتەوە، چونکە شەڕی دژی غەززەی دەستپێکردەوە.
پێدەچێت شێرپەنجەی ململانێکان و شەڕەکان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست تەشەنە بکات، هێشتا لە دۆخێکی گێژاوی ئەوپەڕیدایە و بە ئاسانی دانامرکێتەوەو کەم نابێتەوە، ناوچەکە لەناو دیمەنی ئاڵۆزیەکاندا نوقم کراوە.
ئەم دۆخەی غەززە و فەلەستین و کارەساتی گەورەی دژی ئینسانی، شکستی تەواوەتی سیستەمی سەرمایەداری جیهانی و تەواوی بزوتنەوە کۆمەڵایەتیە جیاوازەکانی بۆرجوازیە لە مامەڵەکردن لەگەڵ ململانێ و شەڕەکان و بێتوانایی لە وەستاندنی سووڕی نوێبوونەوەی بەرفراوانی خوێنڕشتن. ئەوەی ڕوودەدات تەنها ململانێیەکی سیاسی و مانۆڕی سەربازی نییە، بەڵکو ئەڵقەیەکی نوێیە لە سووڕێکی بەردەوامی دژی مرۆڤایەتی، کە شەڕەکان دەبنە خولگەیەکی دووبارەبوەوە کە تەنیا بە گۆڕانکاری بچووک لە سیناریۆ و پاڵەوانەکاندا خۆیان بەرهەمدەهێننەوە.
ئەوەی نمایشدەکرێت و دەیبینین تەنها بەڕێوەبردنی ناکۆکیەکانە، نەک هەوڵدان بۆ چارەسەرکردن، کە لەسەر مێزی دانوسان و دیالۆگی لایەنەکان جێهێڵراوە، گەمارۆدان، پاشان پەرەسەندنی شەڕ، ئارامبوونەوەیەکی کاتی، پاشان گەڕانەوە بۆ شەڕ، هەر لایەنێکیان لە هەوڵی ئەوەدان موزایەدەکردن بەکاربهێنن، لەکاتێکدا ڕێژەی قوربانیەکان بەردەوام زیاترو زیاتر دەکات.
سەبارەت بە خەڵکی غەززە، هەرچەندە چیرۆکەکە لە ئەوانەوە دەستی پێکردووە، بەڵام چیتر بەشێک نین لە هاوکێشەکە، کەس بیر لە خەڵکی غەززە ناکاتەوە کە پێداویستی و ژیان و خەونیان هەیە، هیچ ئاماژەیەک نیە کە غەززە سەقامگیری بەخۆیەوە ببینێت. بەپێچەوانەوە، هەموو بارودۆخەکان پاڵدەنێن بەرەو تراژیدیاو کارەساتی زیاتر لە ئێستاو لە داهاتودا، بەردەوامی شەڕەکە دەبێتە هۆی خراپتربونی بارودۆخی ئابووری و مرۆیی، فەرامۆشکردن و گۆشەگیرکردنی کەرتی غەززە لە ئاستی نێودەوڵەتی و ناوچەییدا.
لەلایەکی تریشەوە حەماس بۆخۆی لە دۆخێکی تەواو ناکۆک و سەختدایە، بەتایبەتی دوای ئەوەی ئیسرائیل هێرشە توندوتیژەکانی بۆسەر کەرتی غەززە دەستپێکردەوە، کە دەیەوێت ئازادکردنی بارمتە ئیسرائیلیەکان لەژێر هەڕەشەدا خێراتر بکات، ئەمەش دەبێتە خەسارەتێکی سیاسی گەورە بۆ بزووتنەوەی حەماس، یان گەر پارێزگاری لە پێگەی خۆی بکات، دەبێتە کردنەوەی دەرگایەک بۆ ناتانیاهۆ تا هەڕەشەکانی ئەنجام بدات و هەزاران هاوڵاتی تر ببنە قوربانی.
گەر بارمتەکانیش ئازاد بکرێن، هیچ شتێک ڕێگری ناکات لە ئیسڕائیل لە درێژەدان بە پلانە بنەڕەتیەکەی بۆ هێرشکردنە سەر غەززەو زیاتر وێرانکردن وئاوارەکردنی دانیشتوانەکەی، هەروەها هەوڵدان بۆ هەڵوەشاندنەوەی حەماس و نەهێشتنی سیستمی سیاسی و ئامێرە سەربازیەکەی، جێبەجێکردنی پلانێکە کە دوای جەنگ لەسەر بنەمای ڕێگریکردن لە هەر کاریگەریەکی حەماسە کە بەسەر حوکمڕانی غەززەدا هەیبێت، جا بە ئاشکرا بێت یان بە نهێنی.
سەرەڕای بانگەوازە نێودەوڵەتیەکان بۆ کەمکردنەوەی توندوتیژی، بەڵام ناتانیاهۆ بەپشتیوانی هاوپەیمانە ئەمریکیەکەی دووپاتیکردەوە کە دەستپێکردنەوەی ئۆپەراسیۆنە سەربازیەکان “پێویستە” بۆ دەستەبەرکردنی ئازادکردنی بارمتەکان. ئەگەر بارمتەکان لەژێر فشاری هێرشەکانی ئیسرائیلدا ئازاد بکرێن، ئیتر حەماس هیچ گەرەنتیەکی نامێنێت.
سەرکردەکانی ئیسرائیل پشتگیری لە نەمانی حەماس دەکەن وەک هێزێکی سەربازی و دەسەڵاتدار لە غەززە، لەکاتێکدا حەماس ئامادەیی خۆی دەربڕیوە بۆ گۆڕینی شێوەی حکومەت لە غەززە لە قۆناغی دوای جەنگدا، بەڵام ڕەتیدەکاتەوە چەکەکانی دابنێت، ئیسرائیلیش لێی قەبوڵ ناکات.
بەڕاستی و بەکورتی حەماس لە دۆخێکی تەواو ناکۆک و سەختدایە، جا بارمتەکان ئازاد بکات یان بیانهێڵێتەوە! ئەگەر بارمتەکان ئازاد بکات، هیچ شتێک نیە ڕێگری بکات لەوەی بکرێنە ئامانج، یان ئەگەر بیانهێڵێتەوە، پاساوێکە بۆ ناتانیاهۆ بۆ لێدانیان.
ناتانیاهۆ لە هێرشی بەردەوامی بۆ سەر غەززە سود لە قسە توندەکانی دۆناڵد ترەمپ بەرامبەر بە حەماس وەردەگرێت، هەروەها هەڕەشەی نەهێشتنی بارمتەکان لەبەرامبەر حەماسدا دەکات، تا شەرعیەتێک بۆ هێرشی توندوتیژی کە هەزاران هاوڵاتی مەدەنی بکوژێت، دەهێنێتەوە.
لەم نێوەشدا بە هیچ جۆرێک باسێک لەسەر ئایندە و چارەسەری کێشەی فەلەستین ناکرێت و لە ئارادا نیە، تەنها بەدوای رێگریکردن و وەستاندنی تەواوی هاوکاریە مرۆییەکانن بۆ دانیشتوانی غەززە، لە هەوڵی جێبەجێکردنی ئەو پلانەی ترەمپەوەن بۆ ئاوارەبوونی دانیشتوانی فەلەستین لە غەززەدا.
.——————————-
*بێزالێل سمۆتریچ، وەزیری دارایی، ئیتامار بن گڤیر، وەزیری ئاسایشی نیشتیمانی ئیسرائیل هەڕەشەی دەستلەکارکێشانەوەیان لە حکومەتی ئێستای ئیسرائیل کرد، ئەگەر بێت و ناتانیاهو، ڕازیبێت بە پێشنیارەکەی جۆو بایدن، لە بارەی ئاگربەستی غەززەوە.

واژەکان وەل گشتگیرییەکان دەجەنگن *
ئەمن تامەزرۆی ڕابوونەوەم
لەو رێیەی ’پێداگریی’ وەبەرچاوانم تێپەڕین.
کات قۆشمە دەکا
ئەوان لە کاتژمێرە لمینەکان وێڵدەبن…
نێوەڕۆکە ڕووکەشەکان لە تۆزێم وەردەپێچن
ناونیشانە ڕواڵەتییەکان هەڵدەگێڕمەوە
هەمووی تێکڕا گشتگیرییە
چوارڕیانی ڕێکەوت یان جادووی خاپاندن؟
دەترسێم چیدی ئەو کیژە نەبینمەوە
وەسەر دەریادا دەڕۆیشت و گازی دەکردم
“دە وەرە، وەرە، هوون ژی دکارن” !
لە هیکڕا باران دەبارێ
یارۆیان دەبینم سەمادەکەن و سترانان دەچڕن
هاوڕێم، ئەوان بە دین و دەلوت دەزانن**
شمشێرەکەت لەبیرنەکەی
ئەگەر نیتە کوریکە سۆرەیێ بشەکێنەوە.
شەوەکان تەنیان
پڕن لە ڕاز و پاڕانەوە و پەرستن
ئازار گەمارۆتدەدا
روخساری رەنگ لەبەربڕا و دەمامکی دووڕوویی
مەگری چونکێ گشتگیرگەرایان خڕیان وێرانکرد
ئەو ماڵە هێشتا ڕۆناکە
درەختەکان باوەش بە ڕێبواراندا دەکەن
گۆڕەکان هاتنەگۆ
لێ ئەوانەی لە سەرەمەرگن نایژنەون
ڕاوی سێبەری خۆیان دەکەن
یان سێبەر ڕاویاندەکا !
با پیاسەیەک بکەین
دەمەوێ چاوزارێ لە لمدا وەشێرم
نهێنییەک لەمێژە سەرگەردانە
چاوەڕێی جەستەیەکە بیگرێتەخۆی…
ئەمن تامەزرۆی یەك ڕابوونەوەم
لێ ئەتۆ وە زوانێکی دیکە دەدوێی !

*وەل: لەگەڵ، دەگەڵ، پێڕا، پێکڕا، وێکڕا، پێکەوە
*دین و دەلو: شێت، کەسێک کە لە ڕووی دەروونییەوە کەموکورتی هەیە

و: ئومێد قەرەنی

یۆوانا سکڵەفینیتی: هۆزانڤان و شانۆکارە لە ساڵی ١٩٨١ لە لێفکادا لە یۆنان لەدایکبووە. تا ئێستا دوو کۆمەڵە هۆزانی هەیە: یەکەمیان ”مانگەکانی چێژ”، بڵاکراوەی (پنۆنی) ٢٠١٧، دووەمیشیان ”دوا شەوی پۆمپیاس”، بڵاوکراوەی (کیما) ٢٠٢٤. هەنووکە لە ئەسینا دەژی. بەشی شانۆی لە یۆنان و بەریتانیا خوێندوە.

• وەل: لەگەڵ، دەگەڵ، پێڕا، پێکڕا، وێکڕا، پێکەوە..
  ** دین و دەلوو: شێت، دێوانە، ئەو کەسەی لە ڕووی دەروونییەوە کەموکوڕیی هەیە.

بۆ خیومار

(1)
نه‌مزانی
ئه‌وه‌ی له‌ ده‌ستته‌
لیمۆیه‌كی زه‌رده‌
یا تاڵی هه‌تاوه‌ خیومار !
لێوه‌كانتم له‌ تاڵه‌ زێڕینه‌كاندا بیـنی
بۆم زه‌رده‌مسكه‌ ده‌بنه‌وه‌ ..

لێم پرسی چیم ده‌ده‌یێ
ئه‌و‌ ده‌مه‌ی ده‌سته‌كانت ‌له‌ میوه‌یه‌كی
بێستانی گه‌شاوه‌دا ده‌یچنن
یا ئێواره‌ وه‌خته‌ ئارامه‌ بۆشه‌كان؟
یا ون بوونی زێڕین ؟
یاخود ڕه‌نگه‌ ‌وێنه‌یه‌ك‌ بێ له‌ ئاوێكی وه‌ستاو
یان به‌ سووتانی چیایه‌ك بۆ ئه‌وی دی
زه‌رده‌ ده‌په‌ڕێ ؟

ئایا خۆشه‌ویستی،
تاڵی خۆرئاوایێ
له‌ ئاوێنه‌ ڕه‌نگپه‌ڕیوه‌كاندا ده‌شكێنێ ؟

(2)
خه‌ونم پێوه‌ دیتی خیومار
له‌ باخچه‌كه‌تدا بووی!
ڕووبارت به‌ ژێردا ده‌ڕۆیشتن
تۆ له‌و باخچه‌یه‌تدا بووی
كه‌ ڕۆژگارێكه‌
به‌ تامانی ئاسنینی سارده‌وه‌
ده‌وره‌ دراوه‌ ..
چۆله‌كه‌یه‌كم بینی ته‌نیا
به‌ نه‌رمی به‌‌سه‌ر دره‌ختی (ئالمیس)ـه‌وه‌
له‌ ده‌م ڕووباری پیرۆزه‌وه‌
كه‌ تینوویه‌تی و سه‌رچاوه‌ی تێدا
له‌ تینوویه‌تیان ده‌جریوێنێ ..
له‌و باخچه‌یه‌دا خیومار
باخێكی دی له‌ یه‌كگرتنی دڵه‌كانمان
له‌دایك ده‌بێ ..
كاتمان
له‌ ناویه‌كتردا ده‌توێنه‌وه‌
پێكه‌وه‌ هێشووی خه‌ون
له‌ قه‌ده‌حی بێگه‌ردماندا
ده‌گووشین
ئیتر چیرۆكی دووانه‌مان له‌بیر ده‌كه‌ین
یه‌كه‌میان
( له‌باره‌ی پیاو و ژنێك
كه‌ وه‌ك ئاسك و شێر وان
هاتوون پێكه‌وه‌ بخۆنه‌وه‌
ئه‌وی دی ده‌ڵێ :
خۆشه‌ویستی به‌ختیاوه‌ر نییه‌
دوو ته‌نیاییه‌ له‌ ته‌نیاییه‌كدا )

شاعیره‌كه‌ بیرت لێ ده‌كاته‌وه‌ خیومار !
ماوه‌ی به‌ینیشمان
له‌ لیمۆ و وه‌نه‌وشه‌یه‌
كێڵگه‌كان‌ هێشتا كه‌سكن
وه‌ره‌ له‌گه‌ڵم خیومار !
چیا له‌ هێللانه‌وه‌ به‌ره‌و لێڕی داربه‌ڕوان
قووتمان ده‌دا ..
ڕۆژ له‌ ڕۆیشتنیدا ماندوو ده‌بێ
شه‌مه‌نده‌فه‌ری ئێمه‌ش ده‌ڕوا
بێده‌نگی له‌گه‌ڵ ڕۆژدا هه‌ڵده‌لووشێ
ڕیتم به‌ره‌و سێبه‌ر ده‌بزوێ و
( خوادامارا)یش
ڕه‌نگی زێڕینی ون ده‌كا
چوون شازاده و عاشقه‌كه‌ی
پێكه‌وه‌ هه‌ڵدێن و
مانگیش هه‌ناسه‌سوار به‌ دوایانه‌وه‌یه‌ ..

شه‌مه‌ننه‌فه‌ر بزر ده‌بێ
له‌ جه‌سته‌ی شاخ دا فیشكه‌ی دێ ..
خاك نه‌زۆك‌ و ئاسمان بڵیند
له‌ پشت چیای گرانێت و
پشت چیای بازڵت
ئه‌وه‌تا ده‌ریای دیماهی نه‌هاتوو
با پێكه‌وه‌ بڕۆین
ئه‌وه‌ ئازادی یه‌ .

(3)
له‌ فارغۆنی شه‌مه‌ننه‌فه‌ره‌كه‌وه‌ بۆت ده‌نووسم
له‌ كاتی ژووانی وه‌همیدا
كه‌ ته‌لان په‌لكه‌زێڕینه‌‌ له‌ بادا ده‌شكێنێ و
خه‌میشی به‌سه‌ر پشتی چیاوه‌ ده‌قه‌ڵشێ ..
خۆر و زه‌نگه‌كان له‌ قولله‌ كۆنه‌كانیانن
ئای له‌و بانگی شێوانه‌ هێمن و بژوێنه‌
ئای له‌و ئێواره‌ منداڵانه‌یه‌ی
شاعیره‌كه‌ت خۆشی‌ویست
ئای له‌و ڕۆژه‌ … ڕۆژی گه‌نجی
كاتێ جه‌سته‌یه‌ك بووم
له‌ ڕه‌نگی گوڵان له‌ كه‌ناریدا .

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
() ئه‌نتۆنیۆ ماچادۆ ، شاعیری ئیسپانیایی 1875 له‌ ئه‌شبیلیا له‌ دایك بووه‌ ، 1903 یه‌كه‌م كۆشیعری بڵاو كردووه‌ته‌وه‌ كه‌ به‌ قه‌ڵه‌مبازێك له‌ شیعری ئیسپانیایی له‌ قه‌ڵه‌م درا . له‌ 1898 كۆشیعری دووه‌می له‌ ئه‌نده‌لووس بڵاو ده‌كاته‌وه‌ ده‌گووترێ به‌ شاعیرانی ئه‌ندلووسه‌وه‌ كاریگه‌ر بووه‌ ، هه‌روه‌ها به‌( ئیبنی عه‌ره‌بی) . (*) له‌ ماڵپه‌ڕی (دیوان العرب)ـه‌وه‌ كراوه‌ به‌ كوردی.

هەر زوو حیسابی دواترێ بکە، پەردەکان هەڵبدەوە و ئی پشت پەردە و بن بەڕێ پێبکەوە. لە بنی جوانییەکانا ناشرینییەک خۆی ڤەشارتییە.

ئاواش نا،
لە ڕەنگی دیمەنە کرێتەکانا، شەوقی جوانییەکان ببینە، جواندۆز بە، جوانییە بنکەوتووەکان هەڵگرەوە بە سینگی خۆتیەوەی بنێ، بیکە سۆز، بیکە حەز، بیکە خۆشنوودی و کەیفپێهاتن.

دونیا سپییە، ڕەنگاڵەیە، گەشە، ئەگەر پێتوانییە، دیارە چاوێلکەکەت ڕەشە.

دڵ بە دەوامی نیعمەت خۆش مەکە، بە هاتنی خۆشییەکان مەدهۆشی مەکە، ئۆغری مێوانی خۆشتڤی فەرامۆش مەکە، کۆتاییەکان ببینە.
تاپۆی هەمیشەیی لە بن سەرینت دامەنێ، بە خەونی بەهەشتی سەر دونیایێ هەڵمەفریوێ، ئەو تۆپەی دونیای جوانت، نەک تەنها خەون و خەیاڵی شەوانت، بڵقی سەر ئاوە، عومری لە عیلمی دانەری کێشراوە، ڕۆژ و کاتی لەیەکەم ڕۆژیدا بۆ دانراوە.
ئەوەی هات دەڕوا، ئەوەی هەتە، هەتا هەتا هی تۆ نیە، ئەو ڕۆژە، ڕۆژێک ڕووی لە تۆیە، ڕۆژێکی تر لە یەکێکی نەیار یان نامۆیە.
ئای لەو دڵە تەنگەت! چەند مەحزوونی!
دەمزانی نائومێد دەبی!
لەبیرتە؟
هەر کە ئەستێرە شەوقی بەسەرا ڕژاندی، شاگەشکە بووی، لەباتی چاوت ڕەنگین بێ، چاوت کوێر بوو، نەتزانی سەردەمێ ئەستێرە خۆی دەڕژێ، چراکە دەکوژێتەوە.
کە ئاسمان ڕزقی بە سەرتا باراند، بێ چاوێنی بێ، چاوت لە پترێ بوو، تەنانەت چاوت لە ڕزقی ئەم و ئەویش بوو. دەبا بزانی چوار فەسڵی ساڵێ بەهار نییە، هەموو ڕۆژی بەهارێ باران نیە. نەک: باران بڕا، هیوا بڕا، ئاخرەکەشی چۆن پێشبینیم کرد هەروا بوو: دوای بڵندفڕینێک بە دەما کەوتی.

لە نیعمەتان بە گومان بە، تەنێ چەند ڕۆژێ قاوەڵتیت دەگەڵ دەکا.
لە هەڕمێنی دیوەخانی پڕ لە مێوان، لبادی دڵنیایی ڕامەخە، میوان ماڵی خۆی هەیە بۆی بگەڕێتەوە.
دونیا مامەڵەچییە، دەبەخشێ، وەردەگرێ، قەرزت وێدەدا، ئەمانەتت لەکن دادەنێ، ئەمما بەر دەرگەشت دەگرێ بۆ وەرگرتنەوەی.

بەتەمای هەرچی ویستت یەکسەر وەدەستت کەوێ؟ وەها بی، لە نەهاتێ، لیکاو بەدەمتا وشک دەبێ، دڵت شەق دەبێ، لەمنت نەکەوێ!

خۆ هەموو شەوان خەومان لێدەکەوێ، چ لە کوختێ، چ لە کۆشکێ. چ لەسەر حەسیرێ، چ لەسەر تەختێ، ئەوەی لە کونجی کۆریتە، لەوەیە خەوی گەلێ شرینتر بێ. کێ دەڵێ!

دڵخۆشێک دەناسم گوتی: کە بازاڕی گوزەرانم گەرم بوو، درکم کرد بەوەی ڕۆژێ بایەک دێت و دەرگەی دوکانەکەم دادەخات، کە بە مەحبووبەم گەیشتم، ئەو ڕۆژەم لەپێشخۆ دانا لێکدەبین. کە نۆبەرەکەم لەدایکبوو، زانیم حەتمییە ڕۆژێک دەمرم.
ئەو برادەرە ژیا، جوان ژیا، خۆش ژیا.
بە هەبوونێ ژیا، بە نەبوونێ ژیا.
دەنگی پاسارییانی سپێدان، ئەلارمی لەخەو ڕابوونێی بوو، لەگەڵ هەڵدەستا، بە دڵێکی خۆش دەکەوتە سەما. ئاواتی خۆشیی بۆ هەموو مەخلووقات هەڵدەدا. مزگێنیی ڕۆژێکی شادی بەگوێی کائیناتدا دەدا.
بە سروەی شەماڵێ ختووکەی دەهات.
لە بەر ڕەشەبایێ، بە عەستەم دەشنایەوە، نەدەهەژا، عەرد لەرزیبا، کۆشکی خەیاڵی نائومێدانی دونیا دەڕووخا، نەدەڕما، خۆڕاگر بوو وەک چیا.
بزە هەر لەسەر لێو. دەگمەن نەبا، نەدەگریا.
ئێستەش حوزنم پێوەی نەدیت!

(ڕزگار شێروانی)