نێرۆ، ستالین و بن لادن هەموویان هۆگری شیعر بوون، بەڵام چی وای کردووە شیعر لای ئەم سەرکردانە خۆشەویست بێت؟
بێنجامین ڕام پەیوەندی نێوان دڵڕەقی و سۆزداری دەخاتە ڕوو.

شیعر هونەرێکی ناسکە، هاوواتای ناسکێکەشی هەستیارییە. پێدەچێت دژ بە یەکیشبێت وە لەهەمان کاتدا دەشێت ستایشی دڵڕەقیشبێت. دەکرێت ئەو فۆرمە هونەرییە بێت کە دیکتاتۆرەکان خۆشیان دەوێت. بەڵام لە سەردەمی کۆنەوە تا ئێستا، دیکتاتۆرەکان هانیان دراوە شیعر بنووسن بۆ دۆزینەوەی دڵنەوایی، نزیکی، یان شکۆ. کارەکانیان زانیاریمان پێدەدەن دەربارەی سروشتی دەسەڵات، سەرنجڕاکێشی بەردەوامی شیعر و مەترسییەکانی لێکدانەوەی هونەری.

نموونەی سەرەکی شاعیری ستەمکاری ئیمپراتۆری ڕۆمانی نێرۆیە Nero (٣٧-٦٨ی زایینی)، خۆبەزلزانی خۆبەبەزەییپێداهاتووی نمایشکار کە حوکمە داڕماوەکەی هاوشێوەی هونەرە لاوازەکەی بوو. مێژوونووسەکانی نێرۆ، تاسیتۆس و سوێتۆنیۆس، پێشنیاری ئەوە دەکەن کە ڕۆما بە شیعرەکانی ئازاردرا هەروەک چۆن بە سیاسەتەکانی. گاڵتەپێکردن شێوازێکی دڵخۆشکەری تۆڵەی ڕەخنەییە، بەڵام ئەم گێڕانەوانە پرسیارێکی نیگەرانکەر دەوروژێنن: ئایا تاوانی ستەمکارەکە کەمتر دەکرێنەوە ئەگەر هونەرەکەی بە بەهادار دابنرێت؛ یان بە پێچەوانەوە، ئایا دەتوانین دادپەروەرانە حوکم لەسەر چۆنیەتی شیعری ستەمکارێک بدەین؟

وەک زانا ئۆلریش گۆتەر ( Ulrich Gotter ) لە کتێبە تازەکەیدا “ستەمکاران شیعر دەنووسن”دا ئاماژەی پێدەکات، بە بەراورد لەگەڵ شاعیرەکان -ئیمپراتۆر سیزار و ئۆگەستۆس ,Caesar and Augustus فەرمانڕەوایەتی نێرۆ “بە شێوەیەکی سەرنجڕاکێش کەمترین خوێنی تێداڕژا”. بەڵام سەرەڕای نەبوونی خواستی سەربازی، کردەوە تۆڵەسێنەکانی نێرۆ زۆر دیار بوون، تێڕوانینی ئێمە بۆی وەک دەسەڵاتدارێکی بێزراوە، کە جلی شانۆی تراجیدی لەبەردایە، گۆرانی بۆ داگیرکردنی ترۆی دەچڕێت کاتێک شارە ئیمپڕاتۆرییەکەی کرایە خۆڵەمێش؛ سوێتۆنیۆس دەڵێت نێرۆ “زۆر دڵخۆش بوو بە جوانی بڵێسەکان”.

نێرۆ خۆی لە نمایشکردندا دەبینییەوە… بەشداریدەکرد لە پێشبڕکێی شیعر، گۆرانی و ژەنینی قیسارە، هەروەها گالیسکەلێخوڕین

نێرۆ لە ڕۆما فێستیڤاڵێکی ئاڵۆزی بە ئیلهام لە هیلینی دامەزراند، نێرۆنیا لە گەشتێکیدا بۆ یۆنان بەشداری لە پێشبڕکێی شیعر، گۆرانی و ژەنینی قیسارەکرد، هەروەها گالیسکەلێخوڕین. (لە ئۆڵەمپیاددا، لە گالیسکەی دە ئەسپی فڕێدرایە دەرەوە، بەڵام هێشتا بە براوە لەقەڵەمدرا لەلایەن دادوەرە ماستاوچی و ترسنۆکەکانەوە). نێرۆ پێداگری کرد کە پەیکەری براوەکانی پێشوو لە بنکەکانیان لاببردرێن و بە ١٨٠٨ خەڵاتەوە گەڕایەوە ڕۆما.

ئەم وێنەیەی شاعیر وەک کەسێکی خۆپەرست، کە جیهان لە خەیاڵی وەهماوی خۆیەوە دادەڕێژێت، ئیلهامبەخش بوو بۆ هونەرمەندانی وەک مارکیز دی ساد Marquis de Sade و نووسەری براوەی خەڵاتی نۆبڵ هێنریک سیێنکیێڤیچ Henryk Sienkiewicz ، کە ڕۆمانەکەی ساڵی ١٨٩٦ “کوۆ ڤادیس ( Quo Vadis) ” بوو بە فیلمێکی ناسراو بە نمایشی ئەکتەر پیتەر ئۆستینۆڤ. تەنانەت نێرۆ هەوڵی دا دوا نمایشی خۆی کۆریۆگرافی بکات – خۆکوشتنە سەرنەکەوتووەکەی خۆی و ڕستەی ماڵئاوایی خۆی لەشێوەی نمایش، نمایش کرد:
(“چ هونەرمەندێک لەگەڵ مندا دەمرێت”.)

هێزی جادوویی وشەی گوتراو

بێگومان، دیکتاتۆرەکان نائومێدییە هونەرییەکانیان دەڕژێننە ناو سیاسەتەوە

نزیکەی دوو هەزار ساڵ دواتر، گروپێک لەشاعیرانی ئیتاڵی پێشبینی فاشیزمیان کرد بە یادکردنەوەیەکی نێرۆیی بۆ نمایشی وێرانکاری. ‘با هونەر گەشە بکات، ئەگەر چی جیهانیش لەناو بچێت’ یەکێک بوو لە دروشمەکانی داهاتووگەرا ئیتاڵییەکان، کە لەلایەن شاعیر فیلیپۆ تۆماسۆ مارینێتییەوە (Filippo Tommaso Marinetti ) دامەزرا، کە ‘شەڕی وەک تەنیا چارەسەری جیهان’ بە پیرۆز دەزانی. مارینێتی هەوڵیدەدا زمان گەشەپێبدات و دایبڕێژێتەوە بە ‘شیعری واقعی’، کە لەلایەن نیرۆی سەرکوتگەرەوە سەرەتا دەستی بۆ برا. داهاتووگەراییەکان کاریگەر بوون بە شاعیری جەنگاوەر گابریێل دانونزیۆ، کەسایەتییەکی ڕێزلێگیراو کە لە ساڵی ١٩١٩ ‘دیکتاتۆریەتێکی لیریکی’ کورتخایەنی دامەزراند، کە ئیلهامبەخش بوو بۆ دەستگرتنی مۆسۆلینی بەسەر دەسەڵاتدا سێ ساڵ دواتر.

مۆسۆلۆنی سەرەڕای دەربڕینی خۆشحاڵی بۆ ‘یەکێتی سۆفیگەری’ کە دانونزیۆ D’Annunzio پێشنیاری کردبوو کەچی شیعرەکانی مەیلی بۆ دەستبەرداربوونی سۆزداری هەبوو هەروەها تاڕادەیەک خۆدەرخستنیش لە بابەتەکانیدا دەردەکەوت. نووسەری ژیاننامەکەی ڕیچارد بۆسوۆرس باس لەوە دەکات کە مۆسۆلینی بەرهەمی شاعیرە ناودارەکانی “بە شێوەیەکی خۆنواندنانە لەسەر مێزەکەی بەکراوەی بەجێ دەهێشت کاتێک کەسایەتییە بیانییەکان سەردانیان دەکرد”. شیعرەکانی دواتری گوزارشتی لە گۆشەگیری دەکرد، دوور لە ئایدیالیزمی گەنجێتی سۆسیالیستی، کە شیعری بەرهەم دەهێنا کە شین و ڕۆڕۆی بۆ ڕووخانی جاکۆبینیزم- Jacobinism دەکرد (“تەورەکە لە دەمارەکانی خەڵکی ئاساییدا سوور هەڵگەڕابوو”) و تاسەی پێشبینی شۆڕشگێڕی دەکرد (“لە چاوە مەرگەساتەکانیدا بیرۆکەکە دەدرەوشایەوە، / بینینی سەدەکانی داهاتوو”.)

بێگومان، دیکتاتۆرەکان نائومێدییە هونەرییەکانیان دەڕژێننە ناو سیاسەتەوە.
هیتلەر ئەوەی راگەیاندبوو کە بڕوای بە (هێزی وشەی گوتراوی سحراوی هەیە) لەبەرانبەر دەربڕینە نەرم و نیانێکانی جووانناسێکاندا، جارێک خۆی وەک بۆهیمیەکی ڤیەننایی وێنا کردبوو. گۆبێڵز Goebbels لە هونەری پڕوپاگەندە بەتوانا بوو، ڕۆمانێکی بە خەسڵەتی دەربڕینگەرایی نووسی، لەکاتێکدا پۆڵ پۆت Pol Pot، کە لە پاریس خوێندبووی، ستایشکەری شیعری سیمبۆلیستی ڤێرلەین Verlaine بوو.

مارکسیزمی ڕووسی شەپۆلێکی بزووتنەوەی جوانیناسی ڕادیکاڵی دەستپێکرد، بەڵام شاعیری ستەمکاری یەکێتی سۆڤیەت بە شێوازێکی سەرسوڕهێنەر پارێزگارانە دەینووسی. ستالینی گەنج شیعری بە زمانی جۆرجی دەنووسی زمانێک کە لەو قوتابخانە ئۆرتۆدۆکسییەی تێیدا ڕاهێنرا قەدەغە کرابوو وە کارەکەی موتیڤی ڕۆمانسی دووبارە دەکردەوە، لە ژێر کاریگەری شاعیرانی یاخی و چاخی زێڕینی لەدەستچووەوە. بەپێی ڕەخنەگر یێڤگینی دۆبرێنکۆ- Evgeny Dobrenko، شیعرەکانی ستالین بە لاسایکردنەوەی هونەرمەندانە، نەبوونی گاڵتەجاڕی-خود و “جۆشی زیادەڕۆیانە” دەناسرێنەوە.

شیعری ستالین پڕە لە کلێشە سروشتییەکان: “لە دارستانێکدا، لە ژێر ئاسمانێکی شیندا، چریکەی بولبولێک “،.. ئەگەرچی خودی خۆی لە ڕووی سیاسییەوە ناشیرینە، بەڵام شیعرەکانی ناسکن:

بە دڵنیاییەوە بزانە ئەوکاتەی
پیاوێکی چەوساوە فڕێدەدرێتە سەر زەوی،
دیسان هەوڵدەدات بگاتەوە لوتکەی پاکی،
ئەو کاتەی ناخی پڕ دەبێتەوە لە هیوا.

لە “بەسەر ئەم زەوییەدا” (١٨٩٥)، هونەرمەندێک مۆسیقای ئاشکراکەر دەبەخشێتە جەماوەر:

دەنگەکە دڵی زۆر کەسی هێنایەوە جۆش
کە کرابوون بە بەرد؛
زەینی زۆر کەسی ڕووناک کردەوە
کە فڕێدرابوونە ناو تاریکترین تاریکی.

بەڵام پێغەمبەر لەلایەن ئەوانەوە ناناسرێتەوە کە هەوڵی ڕزگارکردنیان دەدات: “خەڵکەکە لەبەردەم دوورخراوەکەدا / قاپێکی پڕ لە ژەهریان دانا”.
ستالین لە شیعرێکی دواتردا وەک گۆرانیبێژێک دەردەکەوێتەوە، “بە چارەنووسی تاڵی جوتیار فرمێسک دەڕێژێت”، کاتێک ئەوبە دووربینییەوە “پەیکەرێکی بۆ خۆی… لە دڵی هەموو جۆرجییەکدا دروست کرد”. شیعری ستالین لە گۆڤارە ئەدەبییە بەناوبانگەکاندا بڵاوکرایەوە و وەک نموونەیەکی ئەدەبی کلاسیکی جۆرجی کۆکرایەوە.

بەڕاستی، تەنانەت ڕەخنەگرترین ژیاننامەنووسەکانی ستالینیش ستایشی شیعرەکانی دەکەن: سایمۆن سێباگ-مۆنتەفیۆر – Simon Sebag-Montefiore نووسی کە “جوانییەکانی لە ڕیتم و زماندایە” (کە زەحمەتە لە وەرگێڕاندا دەربکەوێت)، لەکاتێکدا ڕۆبەرت سێرڤیس دەڵێت کارەکە “پاکییەکی زمانەوانی هەیە کە هەموو کەس دانی پێدا دەنێت”. جوانی ڕازاوەیی و هەڵوێستی قارەمانانەی دواتر لە پاڵپشتی ستالین بۆ ڕیالیزمی سۆشیالیستی دەردەکەوێتەوە، لە دژی ئەزمونگەرییە نوێیەکان.

قەڵەم و شمشێر

میراتگری ڕۆحی ستالین، یوری ئاندرۆپۆڤ Yuri Andropov ، بیرۆکراسی و ڕۆمانسی تێکەڵ کرد. وەک سەرۆکی کەی جی بی، ئازاری کەسانی ناڕازی دەدا و ڕاپەڕینی هەنگاریای سەرکوت کرد، لەکاتێکدا شیعری خۆشەویستی بۆ ژنەکەی دەنووسی. (دووڕووی خەسڵەتێکی گرنگی داهێنەر-دیکتاتۆرەکانە). شاعیری ئۆزبەکی حەمید ئیسماعیلۆڤ Hamid Ismailov حیکایەتێکی دەربارەی ئاندرۆپۆڤ ئاشکراکرد: یەکێک لە وتارنووسەکانی کارتی پیرۆزبایی بۆ نارد، کە تێیدا گاڵتەی بەوە کرد کە دەسەڵات خەڵک گەندەڵ دەکات، ئاندرۆپۆڤ بە شیعرێک وەڵامی دایەوە:

جارێک خراپەکارێک قسەیەکی لەدەم هاتەدەر
کە دەسەڵات خەڵک گەندەڵ دەکات.
ئێستا هەموو پسپۆڕەکان دووبارەی دەکەنەوە
بۆ ساڵانێکی زۆر
بێ تێبینیکردن (داخەکەم!)
کە زۆربەی جار خەڵک دەسەڵات گەندەڵ دەکەن.

کیم ئیل-سۆنگی سەرکردەی کۆریای باکوور، کە ستالینیستێکی دانپێدانراو بوو، دەستی هەبوو لەنووسینی شانۆنامەی شۆڕشگێڕی و کاری تیۆری، بەتایبەتی ‘تیۆری ناوکە’، کە کیم وەک باوکی داهێنانی هونەری دەناسێنێت. لە ساڵی ١٩٩٢، کیم شیعرێکی بۆ کوڕەکەی، جۆنگ-ئیل نووسی:

دەکرێت پەنجا ساڵەی تەمەنی ئەستێرە درەوشاوەکە بێت؟
لەلایەن هەموانەوە ستایش دەکرێت بۆ هێزی پێنووس و شمشێری
لەگەڵ مێشکی پڕ لە دڵسۆزی و بنیاتنەرانەی،
ستایش و هوتافی یەکدەنگ ئاسمان و زەوی دەهەژێنێت.

کیم، باوکی نەتەوە، وەک ‘خۆری نەتەوە’ ستایش دەکرا، بە هەمان شێوەی ماو زێدۆنگ (‘خۆرە سوورەکە لە دڵەکانماندا’). ماو ئەو کەسە بوو کە نموونەی پێنووس و شمشێری فەرمانڕەوایی بەرجەستە کرد، لەسەر بنەمای یەکێتی توانای کەلتووری لەگەڵ لێهاتوویی سەربازی. ماو هەوڵیدا نەریتی ئیمپراتۆری بۆ خۆی بگوازێتەوە و لە هەمان کاتدا لێی تێپەڕێت. لە شیعرێکدا ساڵی ١٩٣٦ ئاماژەی بەوە کرد کە کەم ئیمپراتۆر میراتی ئەدەبییان بەجێهێشتووە، لە ئێستادا پیاوە ڕاستەقینە گەورەکان تەنها سەیری ئەم سەردەمە دەکەن.
شیعری ماو لە فۆرمدا ڕێکخراوە و لە بابەتدا کلاسیکییە، نمایشکردنی ئەو نەریتەیە کە دەیوت ڕقی لێیەتی. سەرەڕای فەرمانی خۆی بۆ لەناوبردنی چوار بنەمای کۆن (کەلتوور، داب و نەریت، خووەکان، بیرۆکەکان)، ماو بە شێوازی کۆن دەینووسی، تەنانەت کاتێک وەک نوخبەخواز و کۆن سەرزەنشت دەکرا. تەنانەت جارێکیان ماو بە سەرنووسەری گۆڤارێکی وت ( من ترسام بڵاوبوونەوەی ئەم هەڵانە لاوان گومڕا بکات)، بەڵام سەرەڕای ئەوەش خۆی لە ئارەزووەکانی بێبەش نەکرد، لەگەڵ ئەوەی قەدەغەی کردبوو لە خەڵکی تر.

ماو لە زماندا خۆی نوقم کرد، لە وێنەسازیدا لێهاتوویی خۆی سەلماند..
(“گردەکان شین وەک دەریا،
خۆر لە خۆراوادا سوور وەک خوێن”)
بابەتە کلاسیکییەکان (“جیهانی مرۆڤ بێبارە، دەریاکان دەبن بە دەشتاییەکی ئەرخەوانی”)، جار جار پەندئامێز (“قوربانیدانی تاڵ بڕیاری ئازایانە بەهێز دەکات”) و پڕوپاگەندەیی (“کچانی چین ئاوەزیان بەرزەفڕە، / ئەوان ڕیزی خەباتیان خۆشدەوێت، نەک ئاوریشم و کەتان”).

کاری ماو بەڵگەیە کە ناسکی هونەری زەمانەتی کاری سیاسی نەرم نییە. لە ساڵی ١٩٦٦، پاسەوانە سوورەکان کتێبە سوورە بچووکەکەیان تەواو کرد لەگەڵ کۆی ٢٥ شیعر کە دەدرایە پاڵ ماو. ئەو کارە بووە هۆی خولیایەک بۆ شیعری شێوازی کۆن بەتایبەت لەناو ئەوانەی کە تەرخانکرابوون بۆ لەناوبردنی “پاشماوە فیوداڵییەکان”. دوا دێڕ کە ماو نووسی، ساڵێک پێش دەستپێکردنی شۆڕشی کەلتووری، پێشبینییەک بوو بۆ ئاژاوەی داهاتوو: “سەیرکە، جیهان سەرەوخوار دەکرێت”.

سانسۆرچی و داهێنەر

شیعر وەک بەڵگەی تاوانکاری لە دادگای تاوانی نێودەوڵەتی خراوەتەڕوو، کە تێیدا ڕادۆڤان کارادزیچ Radovan Karadžić ، ‘قەسابی بۆسنیا’، بە تاوانی جینۆساید تاوانبار کرا. دۆکیومێنتارییەکی بی بی سی لە ساڵی ١٩٩٢ دیدارێکی نێوان کارادزیچ و شاعیری نەتەوەپەرستی ڕووسی ئێدوارد لیمۆنۆڤی تۆمار کرد، کە تێیدا کارادزیچ شیعرێک دەخوێنێتەوە کە پێشبینی توندوتیژی دەکات و لیمۆنۆڤ زنجیرەیەک گوللە بەرەو دۆڵەکەی خوارەوە دەتەقێنێت. کارادزیچ ئیدیعای ئەوە دەکات کە چەند ساڵ پێشتر پێشبینی شەڕەکەی کردووە، و شیعرەکەی ساڵی ١٩٧١ی “سارایێڤۆ” ئەم دێڕانەی تێدایە:

شارەکە وەک پارچە بخوورێک دەسووتێت
لە دووکەڵەکەدا هۆشیاریمان دەگرمێنێت…
دەزانم هەموو ئەمانە ئامادەکاری هاوارن:
کانزا رەشەکەی ناو گەراج چی هەیە بۆمان؟

سەلماندنی نیەتی تاوانکار داواکارییەکە بەپێی یاسای نێودەوڵەتی. کارادزیچ کەسایەتییەکی سەرەکی بوو ئەوەی سلاڤۆ ژیژەک Slavoj Žižek ناوی دەنێت ‘کۆمپلێکسی شیعری-سەربازی’، کە ڕێز لە میراتی ئەدەبی نەتەوەپەرستی دەگرت، بەتایبەتی شیعرە داستانییەکەی پێتار پێترۆڤیچ-نیێگۆش ‘تاجە چیاییەکە’ (١٨٤٧)، کە تێیدا ڕشتنی خوێنی موسوڵمانان وەک کردەوەی لە ئاوهەڵکێشان (baptism) بۆ نەتەوەی سرب پێشکەش کراوە.

وتاری جینۆساید میتافۆرێکی شاراوەی بێهۆشکەرە: نەتەوەیەک لە ڕێگەی ‘پاککردنەوەی نەژادی’یەوە ‘پاک دەکرێتەوە’. بەڵام خوێنەران دەبێت ئاگاداری مەترسییەکانی مامەڵەکردنی کەسایەتی هونەری وەک هی نووسەریش بن. سەیری کارەکانی ئایەتوڵڵا خومەینی بکە، کە شیعرە فارسییەکانی ڕۆحی سۆفیگەرەکانی وەک ڕۆمی و حافزی تێدایە:

من داواکاری پیاڵەیەک شەرابم
بە دەستی خۆشەویستێک.
لەلای کێ دەتوانم ئەم نهێنییەی خۆم بدرکێنم؟
ئەم خەمەم بۆ کوێ ببەم؟

ئەم شیعرانە زەحمەتە لەگەڵ کەسایەتی گشتی خومەینی یەک بگرنەوە:

من بەندکراوم، ئەی خۆشەویست، بە خاڵی سەر لێوت!
چاوە نەخۆشەکانتم بینی و بە خۆشەویستی نەخۆش کەوتم…
دەرگای مەیخانە بکەرەوە و با شەو و ڕۆژ بچینە ئەوێ،
چونکە من لە مزگەوت و مەدرەسە بێزار و ماندووم.

لایەنگرانی ئایەتوڵڵا حەریسن ئەم شیعرانە تەنها بە شێوەیەکی ڕەمزی بخوێننەوە (‘مزگەوت و وتاربێژ نمایشی بەتاڵی دینداری دەرەکین’) – هەرچەندە هەندێک دێڕ زەحمەتە بێلایەن بکرێن:
“من جلی زاهید و دووڕووییم دادڕیوە”.
شیعرەکان، ئایەتوڵڵا وەک سۆفییەک دەردەخەن، کاتێک کەسێک بتوانێت فەتوا دەربکات و هەم هونەر بنوێنێت، ئەمە دەیکاتە هەم سانسۆرچی و هەم داهێنەر.

پەلاماری سەر ماڵەکەی ئوسامە بن لادن لە ساڵی ٢٠١١ بووە هۆی لێدوانی میدیایی دەربارەی کتێبەکانی، کە جەختی لەسەر نەبوونی ڕۆمان کردەوە و باسی خۆشەویستی ئەوی بۆ شیعر نەکرد. لە ساڵی ٢٠١٠، بن لادن نامەیەکی بۆ جێگرێکی نووسی بە وردەکاری پیلانێکی گەورەوە، پێش ئەوەی داواکارییەک زیاد بکات: “ئەگەر هەر برایەک لەگەڵتاندا هەیە کە دەربارەی کێشی شیعری بزانێت، تکایە ئاگادارم بکەنەوە، هەر کتێبێکیشتان سەبارەت بە زانستی کێشی کلاسیکی هەیە، تکایە بۆم بنێرن”.
بن لادن یەکێک بوو لە شاعیرە جیهادییە هەرە ناسراوەکان و پێگەکەی بەشێکی لە سەروەری لە ڕەوانبێژی کلاسیکییەوە سەرچاوەی دەگرت. ئەمیری بن لادن لە عێراق، ئەبو موسعەب ئەلزەرقاوی، هاوکات بە ‘قەساب’ و ‘ئەوەی زۆر دەگری’ ناسرابوو – کە پەیوەندی نێوان دڵڕەقی و سۆزداری، ئارەزووی دووانەی هێز و بەزەیی ڕوون دەکاتەوە. سەرکردەی ئێستای ئەلقاعیدە، ئەیمەن ئەلزەواهیری، ئەویش شیعر دەنووسێت و خەلیفەی خۆڕاگەیەنراوی بەناو دەوڵەتی ئیسلامی، ئەبوبەکر ئەلبەغدادی، تێزی دکتۆراکەی لەسەر شیعری ئایینی نووسی.

یەکێک لەو ستەمکارانەی کە تا کۆتایی تەمەنی شیعری نووسی سەدام حوسێن بوو. شیعرە زیندانییەکەی ساڵی ٢٠١٣ی بە زمانێکی ناشیرینی شەعبی نووسراوە:
“تۆ شنەی ئارامبەخشی
گیانم بە تۆ دەگەشێتەوە
پارتی بەعسمان وەک لقێک سەوز هەڵدەگەڕێت”.
سەدام، کە حەزی لە وێنەگرتن بوو بە کڵاشینکۆفەوە، خۆی وەک کەسێکی بەرگریکار پیشان دەدا: “لێرەدا سنگمان بۆ گورگەکان دەکەینەوە”.
بە سەرنجڕاکێشی، ئەو پیاوەی کە تفەنگەکەی داهێنا، میخائیل کڵاشینکۆف Mikhail Kalashnikov، خۆی دەیویست ببێت بە شاعیر. وەک دەبلیو ئێچ ئۆدن WH Auden لە وتەیەکی سەر گۆڕی هیتلەردا نووسی، “ئەو شیعرەی ئەو دایهێنا تێگەیشتنی ئاسان بوو”.

٢٥ی ئۆکتۆبەری ٢٠١٧
بێنجامین ڕام
سەرچاوە:
https://www.bbc.com/culture/article/20171025-why-tyrants-love-to-write-poetry

کە ڕەوە گورگەکان، لەسەر بەفرێ، پاشەڵ بەدوای خۆدا ڕادەکێشن و دەلوورێنن، ئەودەمی، پشتیرە کلۆمدراوەکان و گەرووی سەگەکان گڕدەگرن، من گوێم لە کرخەی دینۆکایە.
“گەواهییەک”
لە کێڵگەکانی شووتیی سوور، لە دەوری گوندی، ئاسمان پەرتدەبوو و بۆشاییە سەربە داوی جاڵجاڵۆکە و کڵاوی ژاندارمە گیراوەکەی دەخستەڕوو، کە دینۆکا لەوێ بە ڕووتی دەهاتەدەرێ و ڕەوە ڕێوییەکی بەرەو لایەکی بێ پارچە ساچمە وەپێشەخۆ دابوو.
“گەواهییەک”
دینۆکا
چ بەو ڕاوچییانە بڵێم، کە لە سەری شنگال و چیای عەبدولعەزیزی، تاژییان زین کردووە؟ تۆ خۆت لە شوێنێک شاردووەتەوە، ڕەنگە لە پشتیرێک بێ، بۆن بە خاک و ئاخوڕی کاوڕانەوە دەکەی. تۆ مەزنی. بایەکی فێنکی، نشیمەی خەرمان و منی.
گوێم لە باوکتە، بانگ دەکا : دینۆکا…. گوێم لە دایکتە بانگ دەکا : “دینۆکا، ئەو نانەجۆیەی بۆ کۆچبەران ببە و پێیان بڵێ با وچانێک بدەن”.
ڕۆژ لەدوای ڕۆژ، ژمارەیان پتر دەبوو … لە تاشکەند و هۆزستان و ئەرمینیا و باشووری خۆرئاوای ڕووسیاوە، بێ پێڵاو یان بێ داس، چارۆکە و بوخچەی لاولاویان بۆ “جزیرە” دێنا. تۆش بچووک بووی و درکت بەوەی نەدەکرد ئەوان پێویستیان بە ئاو و بە ژنێک یان بێوەژنێکی شێتە، تا لە دوور لە شەقاری دەشتودەرانی ڕاکەن، بەڵکو لە ساڵانی کۆچ، وەک نیسک و کلۆمسکە بڕوێ. تۆ نازانی چۆن خەرەندەکانی نێوان “عاموودا” و “مۆسیسیانا” پڕ کەلاکی ئێستر و ئەندامی پەڕیو دەبن. نازانی بەدووەکان لەکوێ تفەنگی فەرەنسییان دەستدەکەوێ و لەبەرچییش، کاتێ سەریان بە عاباکانیان دەبەستن و هێرش دێنن، لەسەر تخووبی گوندەکان هەڵدایسێن.
دەڵێن : لە بەری چۆڵییەوە دەرچووی و “بریڤا”ش لە بەری چۆڵییەوە دەرچوو و خوداش لە بەری چۆڵییەوە دەرچوو، سەرسامی و موختارکوژیش، کە منداڵان لە بەرمیلەکانی زبڵی سەرایان هێنان، هاتن. گوتیان تۆ ڕانە مەڕێکی دڵخۆش و یەک بەرانت هێنایەوە، کە وەک جەنگاوەر و لە هەر شوێنێکی میزی لێ کرابێ، ئەو بەچۆکدا دەهات.
دینۆکا … دینۆکا …
من ماندووم، لەوجێی بانەکانی “معێریکا” و عارەبانە پڕ پووشەکانی کوردان دەبینم، گوێم لە دەنگی تۆ نییە.
فەرمان / ڕاوەدوونان
هێی کیژی ڕۆژە زیناکارەکانم
نە ئێسترەکەت، نە چۆلەوانییەکە، نە تەلبەندەکان، ناتشارنەوە ، شەبەنگەکەشت – ئەو شەقبردووە – بەلادادێ و خۆی دەدەمە پشتی تا ڕاوەدوونانەکەم درێژ بکەمەوە.
ئەوڕۆ، باڵندەکەت لە لێژاییەک، لە پشت دارەبازەی لقەکانم، یەخ بکە.
من بە چەرخی بە گەردش، بە چرپە، بە سێبەری ئامێری سەربڕینەوە نووساوم

---

لەپشت درەختەکانەوە
تەونکەرەکان، فرێتەکانی ئاگربەستی نێوان چۆڵگەردی ودنیایان لەسەر دارتەونەکان ڕایەڵ دەکرد؛
سییەکانم لە پشت درەختەکان سەرسمیان دا
ئەوجا ئانیشکم لەسەر لقە وشکەکان دادایەوە و گڕم گرت؛
گڕم لە تەونکەرە هەژارەکان بەردا، ئەوانیش ناوقەدیان هەژاندم و بەسەر قەدە وشکەکاندا بەربوونەوە و خۆیان بە گوڵ و ڕووەکەکانم دەگرتەوە،
خۆیان بە دەسکێشی ژنێک دەگرتەوە، وا لە بەرانبەر بەدووە تۆقیوەکانی دەرکی لوولەی خوێنبەرەکانم، دەکشایەوە.
لالەی ئاو و تۆز و گەرد لە پشت درەختەکانەوەن، هەردوودەستت بەدی دەکەم وا دەتوێنەوە…
خۆت ماتکە هەی کیژی ڕۆژە زیناکارەکانم
نە دەشت و دەر، نە تەلبەندەکان ناتشارنەوە. لەگەڵ مندا و بە تەنکێشی بێشە یان چیاوە، باران و ڕۆژم دەبینی وا ئانیشکیان داداوەتەوە و بەزەیی و با و سێبەری ئامێری سەرپەڕاندن ڕاکێش ڕاکێشیان دەکەن و
باڵندە خۆگێلکەرەکانی خوێنم دەبینی
“بەڵێنێک هەیە تا وەک شەرافەتمەندان خۆی لێ گێل بکەم،
لە نێوان کەنیزەکەکانی کۆمار و پاسەوانان لاقەی نەکەم”
خوێنم دەبینی
پڕ پڕە لە پاشایانی دەریا و قرمیتی شاران.
منیش خەڵکانێک پشتگوێ دەخەم نزیک دەبنەوە و دەڕۆن، سۆلەکەم کون دەکەم تا شتێک بزانم کە ڕووتە و گەجەرێک دەربارەی شەهیدە بێزراوەکانی سەر ڕێگای مەزاران دەیزانێ
تا بشزانم زەمەنم چۆنم لەگەڵ پێکدێتەوە و
دەشت، پڕ گیایەک دەبن خەمبارم دەکا
“برووسک، ئەگەر لە دەوری جۆگە بریسکە بدا، خەمبارم دەکا، جۆگەش ئەگەر بەسەر وشکانیدا سەربکا، خەمبارم دەکا. وشکانیش، ئەگەر دەوڵەت لە مێژووی دەوڵەتی دابڕێ، خەمبارم دەکا؛ دەوڵەتیش، ئەگەر خەم نێوانی لەگەڵ ببڕێ، خەمبارم دەکا. خەمیش خەمبارم دەکا”
من لە پشتتم هەی کیژی ڕۆژە زیناکارەکانم
گەڵای سنجووان ، بۆ سەراسیمەیی گەلێک بانگێشت دەکەم : “هێی گەلای سنجووان، بۆ ناوچەکەم لە سوریا، پێ هەڵێنە”، تووبی و خودا پەلەکە، من سەرقاڵی دووکەڵێکم، لە ئازادیی ئەو نەوانەم دەپارێزێ کە نەوەی دیکە ڕاودەکەن؛ مەودای من زین و گەردەلوولە
تیایدا پێشنیاری ناوێکی دیکە بۆ ئاوم دەکەم و
هاواڵیی مەمکەکانی سەردەم دەکەم بەرەو دیوەخانی قوڕاویلکە و سمڵەکانی، بەرەو مەمکێکی لەپشت گوڵەگەنمێ لەهیکڕا خودای لێ پەیدابووە.
هێی گەڵا سنجوو، جوگرافیازانان خەوتوون، فیشەکەکان مشتی نهێنیییەکانی گیا کراون …
“من کەشتیبان و کەشتییەکەم
هەنگاوی ژەنگاوییە”. لە پشتەخۆت، لە هەردوو لاکەلەکەت خوێنم دەبینی
خەرەندێکم لە خەرەندیدا زیندوودەکاتەوە و
بە ڕەوە ئەسپێکی ترسەوە مل لە چەپەرەکانی ڕۆحەوە هەڵدەبڕێ و
لە جلوبەرگی “بریڤا”ی بە غەوارە و تەقسی خواوەندان کوژراو، دەحیلێنێ.
بەلای توندوتیژیدا کێل دەکەمەوە و هەناوی ئەسپان لە بەرچیغێک گرێ دەدەم کە چەرکەس و کورد خۆی پێ دەخورێنن و بە چوستی قیت دەبنەوە.
واریقاتیان بە نێرگز و باوەڕی ئەبەدی ختم دەکەم و وەک درەخت و چۆلەکان بەرەو ڕووبارەکە دەچین،
دەڵێین : “هێی ڕووبار وەرە،
هێی چیا، وەرە”
دەشڵێین : “هێی پۆڕ وەرە
هێی گەڵای سنجوو، تۆش وەرە بۆ سارایەکی لە کونی کەللەسەرەوە دێتەدەرێ”.
بەلای توندوتیژیدا کێل دەکەمەوە و بانگێشتی ساتەکان دەکەم، تا هەندێ بلەوری دڵ بەسەر عەورەتی ئەو باڵایانەدا بدا کە لە کەفی جەمسەر و قرمیتی شارانەوە دێن.
هەوڵ دەدەم، ئەوجێیانەی لە لێوم دادەخورێن، بۆ لەداردان بکەمەوە و ئەو جێیانەی بێئاگاییشم بکەمەوە کاتێکی جەستەی ئاودار کامڵ دەبێ و بەرەو خەرەندی کات و لوورەی پەرجووان ڕاپێچ دەکرێ.
شەبەنگی ئەو کیژە هاواڵانەم گەشتم پێ دەکەن، کە خولگەیان بریندار دەکردم. ئێستا و دوای ئێستاش گۆڕستان و خوێنێک دەبەمەوە و بە زنجیرێکی دەستی ڕاست و دەستی چەپم دێمەلات، وا دارستانێک خەڵقەندەی کۆتایی لێ هەڵدەوەرێ و باڵی خاپووریش بەردەبنەوە. لە ئامێزێت دەگرم تا دەست بە دەستوەشاندنێوە بگرم.
بەرایی هەناوت دەگرم و فڕێتدەدەم، ئیدی بەرەو خوانی دنیا گلۆردەبییەوە.
(ئێستا لە لێژاییەکە تێدەپەڕی، قوڵنگ خۆت پێدادەدا و بۆشایی سک تا ساڵی دادێ بەکرێ دەگرێ، دوای ساڵی دادێ
تانکەکان بە کرێت دەگرن و دوای سەد ساڵییش قوڵنگەکان لەگەڵ تانکەکان دەچنە بۆشایی سینە و دوای هەزارەی یەکەمیش، سەگ بە خۆ و بە ڕیزێک تووتکەوەی بەسەر گورچیلە و دڵ و فۆبی جگەردا دەمیزن، بە ناوتدا دەگەڕێ)
فڕێمدای و دەستم کردە تەشیی دەنگی سەر لمی بیابانت و
وازم لە دەروونیش هێنا بۆ ئەو شتەی لە قورئانی لێبووردنێ سەرقاڵی کردووە و گەڕامەوە خەرەندەکەم.
آ/ لە خشەی شەرواڵی بارانی بە نوێژ بترازێ، هیچ مەودایەک لە نێوان گەردەکانمدا نییە.
_ پارچە پارچە بە ….
_ پارچە پارچە دەبم،
با گۆڕەپانەکان لەبەر قرخەی من پارچە پارچەبن، تا لەگەڵ شۆڕشی تەریکیی خۆی دادەخا و لەو کەسەش زویر دەبێ بە یەکگرتوویی دێتەلای، بە ئاڵایان دڵخۆش بم.
ب _ لە نازی گەل بترازێ، هیچ بۆشاییەکی دی لە نێوان گەردەکانمدا نییە.
_ پارچە پارچە بە ….
_ پارچە پارچە دەبم،
هەڕەشە لەوەش دەکەم بە یەکگرتنێ بێتە لام.
ج _ لە میکرۆبەکانی شەڕ بترازێ، هیچ بۆشاییەکی دی لە نێوان گەردەکانمدا نییە،
وەرن،
ماشووقە و سارداو و مانگە بەدبەختەکانی بە ستوونی تەلەفۆن و برسییەتیدا شۆڕبوونەتەوە.
بە پێکدا لکاویی قەڵایی هەراوزەناوە وەرن، تا لە یەکدیتان بکەمەوە و فەلەکی بۆمباش بدەمە دەست هەر دەستەیەکتان.
لە ژنان من میراتگرتانم، لە سەر جێ و بالینگانی کیژەی سواری دایکی دەبم،
یان دوو خوشکان لەسەر تیغی هەناسەم کۆدەکەمەوە و
نەریتەکانتان، لە بەندەری گوڵەوە دەبەمە ناو بەلەمی بارکردنی ژنە خواوەندان و ڕۆژانی “بابی عالی”ی لە هەڵڕژانی زەندەقەی جمەی دێ.
د _ لە ڕەگوڕیشەی خوراسان بترازێ، هیچ بۆشاییەک لە نێوان گەردەکانمدا نییە،
_ پارچە پارچە بە ….
_ لە گرتووخانەیەکدا پارچە پارچە نابم
دەتوانم لێیەوە دەرچم و بچمە ناو چاوەقوولکە . وەرن
دووزمان و نێربازان، بەنگییان وەرن، با هەژەندێک بۆ زەنگەکانم وەڕێخەین.
گوێم بۆ دنیا ڕادێرا
گوێم بۆ دینۆکا بریڤا ڕادێرا
گوێم بۆ سیما و خەواڵوویی خۆم ڕادێرا
گوێم بۆ خۆشەویستی ڕادێرا، کە لە فشۆڵیی یاخووبوونم ڕادەکا و ئاشتی لە پێڵووی هەندێ ژندا دەکاتەوە وا چڕدەبنەوە و بەسەر کووڵخەنی هەژاراندا دادەکەن:
دەستخۆشی لە گەرووم دەکەم
دەچمە سەردانی ئەو کۆمەڵی هەژارانەی لە سەرەڕێیەکانی گوندەکانیان مەتەرێزیان دامەزراندووە و غەیبی ناو مەستیی گەواڵەی پاشایەتی دەبن وا بە سواری دولدولەکەی و بە دەستەسڕی ئاوریشمەوە دێ، کە لەژێر فەزای ڕاونانیشمدا گونی خۆیان وێران دەکەن، من لەناو مەستیدا غەیب دەبم و
لە سارداوێکی دەگاتەوە سەروچاوەکانی گەل، لە قاقا دەدەم،
ئەگەر گەلیش ڕادەستی باران و باڵندانم بکا، بانگی دەکەم :
_ کەرتوپەرت بە
تۆ و ئەو کەسەشی وا لە شاری سەردەم بالووکە بالووکە خەریکی دەرۆزەیە.
گەرووم پیرۆز دەکەم و
لە خەڵوەتی خۆردا، قەڕەپەستانێ لەگەڵ ئاڵاکانی دۆڵێک دەکەم، وا ڕامدەگرێ :
“بەرد و ئەسپ
بەرد و خیانەتی سپی
بەردو و چارۆکەی کەشتیی سپی”.
وەک سەبازێکی سەربازانی بت پەرستەکان، لە نەریت و زێدەکەم دێمەدەرێ،
دێمەدەرێ و مێشەنگ دەکەمە چەلاوخۆری گوڵی غەواران
با ئەودەمی مردن پڕ بە گۆڕستانەکانم بێ و
با ڕووباریش ببێیتە نێردراوی لەسێدارەدان، منداڵان قەرەبەقەرەی وی تا مزگەوتی باوانم دەبەم،
منی لەناو یاقووتی داخراو و ڕۆژە داخراوەکاند مەلە دەکەم
بە زەبران، دادڕسێمە سەر خەونە گشتییەکان و ڕوخساری ئەتڵەنتیش دەکەمە باڵکۆنی سۆزانییەکی دێتە بەرچاوی کاروانە تاپۆییەکە و
وادەکەم نیوەی لای خوارێی جەستەم بە کێڵگەیەکدا بگەڕێ فرمێسک و سۆسنی تێدا پێکداچووە و
چەندین ئاودزەش، لە دەوری کەنارەکانی ئەبەدی، بۆ پەژیوانییەکانم دروستدەکەم.
ئاڵای سەر بانەکان، ئیستێکم پێ دەگرن : “لە خەونی خۆرهەڵاتی واگاهاتین و هاوارمان کردیتێ بە بیابان رابوێرە وهاوینان بە پێخواسی بیبە بالینگانە نەرمونۆڵەکەت” و
ئاڵاکان هەڵیانکوتایە سەر بۆنەکەم و لە ساڵۆنی ئاوێ چاوەڕوان بووم و
ئەبەدییەتیش چاوەڕێی کردم تا لە لێوارەکانی شکۆفەیدا هامڕایی سرووش بکەم
یان بە داردەستەکەم لە “لەیلەک”ی ڕۆحەکان بدەم، تا حیکمەتەکەی هەندێ منداڵ جەلە بکا کە دەچنە وادەی “قوداس”ێکی نووتەک و
هەندێ ئاسکی تەرجەمەناکرێن، من تەرجەمەیان دەکەم؛
“هەر ئاسکێک فاتیحایەکە”
بانە بەیداغەکانیش تەرجەمە دەکەم : “واگاهاتین و دیتمان تۆ ساچمەی
خانەوادەی لم بۆ تەقیلە دەگوازییەوە، عارەبیش دەبەیە ناو یادگەی سۆدیۆمی گەردوون؛
بە ناوی خۆت بانگمان کردی،
بەناوی ئەڵماس و مەرجانیش بانگمان کردی : هیچ هاریکارێکت نەبوو
ئاڕاستەکانت وەک ماسوولکە خاودەبوونەوە و خاویان دەکردییەوە،
مێروولە ئەو شانانەیان کۆدەکردەوە کە لە تۆدا بەردەبوونەوە
شانەیەکی دیکە
شانەیەکی دیکەش
ئیدی لەشێوەی خەڵقەندەیەکی بە بەردی پێش زایین و بە بەردی پاش زایین بەردڕێژکرابێ، هەڵدەستییەوە؛
دیتمان هاواردەکەی : “منی براهماتیی مێروولە، بە مەلەکووتی پرسەداریی خۆمیدا دەبەم.
ئیدی تۆمان کوشت”.
گەرووی خۆم پیرۆزدەکەم و
لە کەلەبەرەکانی هەورێش، بەرەو گوڵەگەنمەکانی دینۆکا، ئاڵا ئاڵا قەڕاپەستانێ لەگەڵ ڕۆژەکەمدا دەکەم :
“کەسێکی وەک من، ئەگەر یەکی وەک تۆ بۆ کوشتنێ تی نەکاتەوە ئەدی چ بکا، دوای کوشتنێش بە وردی لەناو ئەندامەکانت بگەڕێ و شێتانە بێتەدەرێ و داوای مردنی مرۆڤ و مردنی دەریا و ئەو شتانەش بکا کە دواڕۆژ لە کانزا و ئۆکسید دەیاننەخشێنێ تا کۆرپەڵەکانی خۆی پێ ئافەریدە بکا؟
باشە چی بکەم، کە من لە پشت درەختەکانم و شنەی ساتت هەڵدەمژم ؛ شنەی بۆنی پووشت هەڵدەمژم و بەلای ئێسترەکانی داربڕانیشدا هەور و هاتییەکی ژاندارمە گەمژە و دڕەکان دەستی بەسەردا دەگرن. ڕێک دەشزانم تۆ بە سەندەلی و تفەنگەوە بەرەو من ڕادەکەی، خەمی خەونەکانمتە و لێیان دەترسێی و بەسەر قەمتەرەیەکی نێوان کەناری من و کەناری ئەو جەستەیەدا دەسووڕێیەوە وا لەژێر فانۆسەکانی “جومێز”دا فڕێدراوە. خۆ داوێیە لێوارەکانی ڕووبارێ، هەردوودەستت لەسەر گرمۆڵەی جلەکانە، نەوەکا تەڕیش بێ، لەبەردەم هەڵچوونی ئاوێ دەشەکێنەوە و بەرزدەبنەوە، هەندێ بڵق لە مێژووی “ڕان”ان دادەچڵەکێن کە نامە هەیوییەکانی بۆ هەساران دەنووسێ. دڵنیام تۆکلیلەکانی ڕووبار لە ژیانە شەقارەکانی زەماوەندی لیتراوان دەڕفێنی و خۆ دەکوتییە ناو خۆڵەمێشی سەری هەتا بنی بەرەو هۆڵی پارچەکانم دێی
ڕووت، تەنیا هەندێ تۆزی هەلاڵەی سەر نێوچەوان و هەردوو نێکان نەبێ؛ دێمە تەنکێشت و هەوەسەکانمان لە بازنەی داربران، جەندرمان، دەنگ، وشکانی، خەشخاش، وێنە دەکێشم؛ دێمە تەنکێشت و هەوەسەکانمان لە سیقەتۆرەی ڕەشۆڵەوە دەگوازمەوە بۆ وادەی درەختان”.
کێی دی لە کەلەبەرەکانی جوگرافیا واگابێنم، تا گەواهیم بۆ بدا و گەواهیم لەسەر بدا و گەواهیی قەسابخانەیەکم بدا ئاو لە ئەستێڵکەکانی دووڕیانی نێوان دنیاو خودا هەڵدەهێنجێ؟ خۆم دەخالەتی دۆڵان کرد تا پێشەمن دەنگدانەوەی باڵەکانم ببەنە کوختە بەچۆکدا هاتووەکان، بۆ ئەو کیژە قوتابییانەی ببا کە لە شوورای قوتابخانەکانیانەوە لەپێناو من هاواردەکەن؛ خۆم دەخالەتی ڕووداوێک کرد، گەرم و سارد، تەڕ و وشکی بۆ تێکهەڵدەشەقێنرێ، تا لە ئاهەنگی تاج لەسەرنانی دیموکراتییەکانی جێگرەوە لە سەروسامانەکانی دڵ، لەسەری منی بنێ.
دەنگ هەڵدەبڕم : با ئەو دڵە هێوربێتەوە
هەموو پەڕیوەیەک دەبینم کە ناعوورەکەی هەڵدەبەستێ و وەک سەرکردەیەک لە سەرکردەکانی خۆشەویستیی ناکام گوڵاوپڕژێنم دەکا و
گوێم لێیە چۆن چۆلەکەیەکی نیشتمانی چەنە بۆ چۆلەکە نیشتمانییە مێیەکەی دراوسێی لێدەدا، دارخورماش خۆی بۆ دیدەنیم ئامادە دەکا
منیش، لە پشت بەردووچکەکانی مێژوو و شەوڕۆیی درەختەکانەوە
خەرەندێک دەنێرمە ناو خەرەندەکانم و
کونی ئەستێرەی شوێنکەوتەکانم بە تەپەدۆر و خۆشیی پەڕەکراو دەگرم و دەچمە لای جەماوەرێکی لە هەرێمی سیحرەوە وەک نەیار دێنەلام و دادگاییم دەکەن.
(من دەجەنگام و لۆردەکانیش لە باڵکۆنی هۆتێلەکانیانەوە، ڕووبەری پەژارەکانی منیان بە دووربین دەپێوا و
مێشوولەی تۆقینیش، کە دوو فریشتەی بەفرین بەدەوری ناوکی دینۆکاوە گێژیان دەخوارد).
بەرەو جەماوەرێک دەچم دادگاییەکەم
پڕ چرای ئەندامەکانی دەکا؛ دادگایەکی دۆزیمییەوە و منیش هۆکارەکانی ئاگرم بۆ ئاشکرا کرد و چوومەوە سەر شکۆی گەواڵەم دەستنوێژ بگرم، تا لە هاوین، لەکاتێکی شەپۆل گلەییم لەگەڵ دەگۆڕێتەوە و گەڵای دارخورماش دێتە خوازبێنیی دۆستایەتیم
ئەو دەمەی پەرییەکان، لەسەر لقێکی دیجلە، بە خۆ و بە دەفتەرەکانیانەوە، لەهیکڕا لێم پەیدادەبن
منیش، چەندین دەستە وشەی وەک فیشەکە شێتە و یادگەی داگیرکراویان پێ دەنووسمەوە. دەڕۆم،
گوتم بەیانی دەچمە بەیانییەکی تەس دەبێتەوە یان لە قوڕنەیەکی پێش سنووری مرۆڤ پێچ دەداتەوە:
گوێم لێبوو مرۆڤ، ئێستای خۆی پینە دەکد و دەمرد،ئیدیبەلۆقە رامکردەلای گوڵەگەنم، تا بە دینۆکا ڕاگەیەنێ من بەڕێوەم و
هەندێ بیانگەم لەسەر کاغەز پێیە، نەوەکا کاتێکی دەیگەمێ زمانم بگیرێ و،
پێی بڵێ خەرەندەکەشمم پێیە.

بەیرووت ١٩٧٢

ئومێدی ئارامی

چەند ڕۆژێکی کەمی دیکە و قرژاڵی نەخۆشی، دوا قەپ لە گۆشتی گەنجە بێهێزەکە دەگرێ و ڕاپێچی دوا مەنزڵی دەکات.
من دکتۆری ئەوم و ئەوەم لێ مەعلوومە.
بە تکایەکی کزۆڵەوە داوام لێدەکات:
هەمووان پەیوەندییان لەگەڵ بڕیوم، قەینا، بەڵام توخوا وەزعی من لە دایکی دڵڕەنجاوم بگەیەنە و لێی بپاڕێوە بێت بۆ دوا نیگا.
ڕۆژی دواتر وەڵامە پەیامی دایکیم وا پێگەیاند :
دایەت دێت و چاوت ماچدەکات، دێت بۆ نیگات، دێت، زۆر نابات، هاکا هات.
ئومێد و ئارامی یەکەو ڕۆژێکیان لە تەمەنی درێژ کردەوە، ئیتر سینگی بە دوا هەناسەی ئومێدی کون بوو و دوا پێڵووی ئارامی لێکنا.
ئومێد و ئارامی، تەرجەمەی من بوو بۆ ئەسڵی پەیامەکەی دایکی:
مەحاڵە جارێکی تر چاوم بە چاوی بکەوێت، با بمرێت.ئەو دەمێکە مردووە.
…..

ویژدان

حیزب باوکە بۆ منداڵت کە بێ باوکە.
حیزب لانکە بۆ منداڵت کە بێ لانکە.
ماڵە بۆ تۆ، بۆ حیزبییەک کە دڵسۆزە، کەسی چاکە.
ڕەشماڵە بۆ ئەندامێکی کە هەواڵ دەهێنێ، چالاکە.

• ئاتاجت بپێچەوە،
  پەلی منداڵەکانت بگرە.
  چۆڵ کە، بار کە.
• شوفێر، دەتۆش بلدۆزەرێکی لێدە.
  ئەم خانووە لە دژەحیزبی پیس، پاک کە.

کەسێکی جێ متمانە و شایستەمان هێناوە ئەم خانووە ئاوەدان کا.

ویژدان، کچە مناڵەکەی دراوسێ، بە هەڵەداوان چوو هەواڵ بداتە دایکی:
دایە دایە… ماڵیان بە مامۆستای کوردیمان چۆڵکرد بۆ ماڵی خوشکەکەی!
….

کـیژۆڵەی رووسی (ئەلـیسا سادیکۆڤـا) هـارپـژەنێکی کلاسیکی بەناوبانگی جیهـانییە.
شایەنی باسیشە، یەکەم ژنی کورد کە هـارپی ژەنی، مـوزیکـژەن و گـۆرانبـێژ خاتـوو (تـارا جـاف)ە. هـارپ (چـەنـگ) ئامـێرێکی مـوزیـکی تەلـدارە (تـاردارە). یەکـێکە لە کـۆنتریـن ئامێرە مـوزیکـییەکان. مـێژووی بۆ زیاتـر لە (٥٠٠٠) ساڵ بـەر لە ئـێـستا دەگەڕێتەوە، سۆمەرییەکان ـ بە رەچەک کوردن ـ بەناوبانگ بـوون لە دروستکـردنی هـارپ. لە شـوێنەوارە کـۆنەکانـدا، هـارپـێکی زێـڕیـن دۆزراوەتـەوە، کە مـیژووی بۆ سەردەمی سـۆمەرییەکان دەگەڕێتەوە. هـارپ نـرخی گـرانە، لە (٢٠) هـەزار دۆلاری ئەمریکـی زیاترە. لە زیاتر لە (٢٠٠) پارچە دروست دەکرێت. ژەنـینیشی ئاسان نییە.
ئەلـیسا سادیکـۆڤـا، لە (٣٠/ ئادار/٢٠٠٣) لە شاری (سانت پـترسبـۆرگ) لە رووسیا لەدایـک بـووە. لە ساڵی (٢٠١٨) دا، قـوتابخـانەی ئامادەیی تایبەت بە مـوزیکی سەر بە پەیـمانگای سانـت پـترسـبۆرگ تەواکردووە. لە ساڵی (٢٠٢١) دا، لە قوتابخـانەی کـامبریـج میـوزیکی مـۆنـدی لە شاری واتـرلـو لە بەلچـیکا تەواو کردووە. لە ئێستادا دوا ساڵی خوێنـدنیەتی لە قـوتـابخـانەی جـولـیارد لە شاری نیـویـۆرک لە ئەمریکا. بۆ وەرگـرتنی بـڕوانـامـەی بەکـالـۆریـۆس لە مـوزیکـدا.

لە ساڵی (٢٠١٥) ەوە، دامەزراوەی خـێرخوازی نیۆدەوڵەتی (ڤـلادیـمێر سـپیڤـاکـۆڤ) مووچـەیەکـی مـانگانەیـان بۆ ئەلـیسا سـادیکـۆڤـا بـڕیـیەوە، بۆ درێـژەدان بە چالاکـییە مـوزیکـییەکانی. هەر ئـەم دامەزراوەیە. وەک یارمـەتییەک (سکـۆلـەرشـیـپ ـ خوێندن لەسـەر ئـەرکی دامـەزراوەکە) یان پـێـبەخـشی بـۆ درێـژەدان بە خوێنـدن لە بەلـچـیکا. لە سـاڵی (٢٠٢١) یـش، سکـۆلەشـیپێکی تـری لەلایـەن (دامەزراوەی گـوزیـگ) ەوە، پێبەخشرا. بۆ تەواکردنی خوێندن و بەدەستهێنانی بڕوانامەی بەکالۆریۆس لە ئەمریکا.
لە کاتێکـدا کە منـداڵە هـاوتـەمەنەکـانی، خەریکی یـاریکـردن بـوون بە یـاریـیەکـانـیان. ئەلیسا سەرقـاڵی فـێربوونی هارپـژەنین بوو. چێژێکی زۆری لە دەنگەکانی وەردەگرت.
تەمەنی ئەلیسا (٥) ساڵ بـوو. لەو کـاتەی خەریکی هـارپـژەنـین بـوو، کە هـارپەکە لە باڵای خۆی بەرزتـر بـوو. هـاوڕێی خـێزانەکەیان (ئـۆڵگا شـیڤـیلـیچ) کە مامـۆستایەکی هـارپـژەنە، هـات بـۆ ماڵـیان و گـوێی لە ژەنینەکەی ئەلیسا بـوو. زۆر سەرسامی بوو. ئـۆڵـگا یەکـسەر تـێگەیـشـت، کە کەسێکی نـاوازەی دۆزیـیەوە. تا مـاوەیەک بـوو بە راهـێـنەری ئەلـیسا سادیکـۆڤـا.
ئەلـیسا لە تەمەنی (٦) ساڵـیدا بـۆ یەکـەم جار، یەکـەم نمایـشی هـارپـژەنـینی لە هـۆڵی شاری سانت پترسبۆرگ، زێـدی لەدایکبوونی، پێـشکەش کرد. بینەرانی سەرسام کرد. ئەلیسا لـێرەوە وەک سـۆڵـۆیـست (ژەنیاری بە تەنیا) ناوبانگی دەرکـرد و بە منداڵـێکی بەهـرەمەندی بـلیمەت و ناوازە ناسرا. ئێستا ئەلیسا لەسەر ئاستی جیهانیدا بەناوبانگە.
ئەلـیسا لە (٧) ساڵـیدا، بۆ یەکەم جـار لە هـۆڵی بەنـاوبانگی (گـارنـێگی) هـارپی ژەنی.
ئەلیسا لە تەمەنی (٨) ساڵیدا، لەگەڵ ئـۆرکیستراکانـدا، کۆنـسـێرتـۆی هـارپی ژەنـد، بە سەرکردایەتی ئـۆرکـیسترای بەناوبانگ ڤـلادیـمـێر سپیڤـاکـۆڤ و یـوری تـێمـیرکانـۆف.
لە تەمەنی (٩) ساڵـیدا، یەکەم کۆنـسێرتی تاکە کەسی خـۆی، بۆ مـاوەی یەک کاتـژمێر و نیـو پـێـشکەش کـرد.
لە تەمـەنی (١١) ساڵیـدا، یەکـەم ( سی دی ) خـۆی تـۆمـارکـرد. هـەر لـەم تەمـەنەدا، ئەلیسا سادیکۆڤا، لە ساڵی (٢٠١٤) دا، بچووکترین هـارپـژەن بوو، کە لە کۆنگـرەی دوانـزەمینی هـارپـدا، کە لە شاری سـیدنی لە ئـوسترالـیادا بەسترا، بەشـداریی کـرد و هـارپی ژەنی. ئەم کۆنگـرەیە سێ ساڵ جارێک دەبەسترێت، لە (٤٠) وڵاتەوە (٢٠٠) هـارپـژەن بەشـداریی تـێـدا دەکـەن. ئەلـیـسا وەک سـۆڵـۆیــستـێکی هـارپـژەنـیـش، لە هـونگ کۆنگ لە چـین بەشـداری لە کۆنسێرتیکـدا کـرد. ئەلـیسا لە هـۆڵـە زەبـەلاح و بەنـاوبـانگەکـانی سـەرانـسەری جیهـانـدا، نمـایشی هـارپـژەنـینی پـێـشکەش کـردووە. ناوبـانگ و رێـز و شکـۆداری بـۆ خـۆی و بـۆ نیـشـتـمانـەکەی بەدەسـتهـێـناوە.
ئەلیسا وەک سۆڵۆیـستـێکی هـارپـژەن و لەگەڵ ئۆرکـیسترا بەناوبانگەکانـدا، لە دەیـان کـۆنسێرت و فـێستیڤـاڵ و لە ئاهەنگی مـوزیکی و لە چەنـدین پـێشبڕکێی نێودەوڵەتیـدا بەشداریی کردووە. لە دەوڵەتانی وەک: ئوسترالیا، نەمسا، رووسیا، ئەڵمانیا، بەلچیکا، نەرویـج، دانـیمارک، ئـینگـلـتەرا، بیـلارووسـیا، کـۆماری چـیک، سـویـسرا، ئەمـریـکا، سـویـد، فەرەنـسا، فـیـنـلەنـدا، چـین، هـۆڵەنـدا، پۆڵەنـدا، ئیـسپانیا، کـرواتیا، ئیـستۆنیا، ئـیسرائیـل، سـلۆڤـینیا، هـەنگاریـا. بە کورتی لـە (١٦) دەوڵـەتـدا، وەک سـۆڵـۆیست و لەگەڵ ئۆرکـيسترای ئەو وڵاتانەدا، (٢٦) کـۆنسـێرتی هـارپـژەنینی پێشکەش کـردووە. زیاتر لە (١٥بۆ٢٠) هەزار بینەر، ئامادەی کۆنسـێرتەکانی بوونە و سەرسامی بوونە.
ئەلیسا (٥) سی دی موزیکی لە ئەڵمانیا و روسیا و فەرەنسا و بەلچیکادا تۆمارکرووە. تازەترین ئەلبومی بە ناوی (ئەستێرەی هارپ) ە، کە لە (٢٠٠٣) دا، تۆماری کردووە.
ئەلیسا سادیکۆڤـا ئەمساڵیش لە (٩/ شوبات/ ٢٠٢٥) دا، لە ویلایەتی داکـۆتای باکوور لە ویلایـەتـە یەکگـرتـووەکانی ئەمـریکا، کـۆنسـێرتێکی هـارپـژەنـینی پـێـشکەش کـرد.
ئەلیسا سادیکۆڤا، نوێنەری فەرمی و باڵـیۆزی دامەزراوەی لیـۆن و هـێـلی هـاریس و سالـڤی هـاریـسە.
ئەلیسا سادیکۆڤا، تا ئێستا چەندین خەڵاتی شایستەی، لە چەندین پێشبڕکێی نیۆدەوڵەتی لـە وڵاتـانی جیهـانـدا بـۆ مـوزیـک، بەدەسـتهـێـناوە. خـەڵاتـەکـانی بەپـێی ساڵـەکـان:
١ـ لە (٢٠١٠)دا، خەڵاتی یەکەم لە پێشبڕکێی نیۆدەوڵەتی لاوان لە نیویۆرک، ئەمریکا.
٢ـ لە (٢٠١١) دا، خەڵاتی یەکەم لە پێشبڕکێی نیـۆدەوڵەتی، بۆ بەهـرەمەنـدانی مـوزیک لە شاری هـانـیشتاتـن لە ئەڵمانیا.
٣ـ لە (٢٠١١) دا، خەڵاتی یەکەم، لە پێشـبڕکێی نیـۆدەوڵەتی لە هـێلـسیـنگی، فـینلەنـدا.

٤ـ لە (٢٠١٢) دا، خەڵاتی بەناوبـانگی (یـوری تـێـمیـرکانـۆف) ی وەرگـرت.
٥ـ لە (٢٠١٧) دا، خەڵاتی سـێـیەم لە پـێـشبڕکـێی بەهـرەمـەنـدە لاوەکـان لە رووسیا.
٦ـ لە (٢٠١٨) دا، خەڵاتی چـوارەم، لە بـیستەمـین پـێشـبڕکێی هـارپ لە ئـیـسرائیـل.
٧ـ لە (٢٠٢٣) دا، خەڵاتی یەکەم. لە پێشبڕکێی نیودەوڵەتی بۆ موزیک لە سکانـدناڤـیا.
٨ـ لە (٢٠٢٣) دا، خەڵاتی یەکەم. لە پێشبڕکێی خـەڵاتی گەورەی جیهـانی نیـۆدەوڵەتی بۆ مـوزیک.
٩ـ لە (٢٠٢٣) دا، بـراوەی یەکەمی، یازدەهەمین پێـشبڕکێی نێودەوڵەتی سـیـبـێـلـیۆس بـۆ مـوزیـک.
١٠ـ لە (٢٠٢٣) دا، بـراوەی یەکـەم، لە پێـشبڕکیی نیـۆدەوڵـەتی کـلار شـۆمـان.
١١ـ بـێجگە لەو خەڵاتـانە، ئەلـیسا چەنـدیـن خـەڵاتی تـر و رێـزگـرتنی بەدەستهـێـناوە.

تەنیا بە یەک وشە، دەتـوانیـن ستایـشی هـارپـژەن ئەلـیسا سادیکـۆڤـا بکەیـن ئەویـش ئـەوەیە ـ بـلـیـمەت ـ ە. پـێمـوایە کە ئەلـیـسا داهـاتـوویەکی باڵاتـر و گەشـتری دەبێـت.

(*) بۆ نووسینی ئەم بابـەتە، سـوودم لە چەنـدیـن سایتی ئینگـلـیزی وەرگـرتـووە.
دوبـەی: ٢٠٢٥

بیرتچوو بەڵێنت پێدام
هەرگیز دڵم نەڕەنجێنی
رۆژانێک هاوڕاشم نەبی
خۆت لەگەڵما بگونجێنی

ئێستا هەروەکو گەلاوێژ
ساڵی جارێک خۆت دەنوێنی
لەبری من شەیدای مانگی و
شەوانەش ئەو دەلاوێنی

بەڵێنی خۆت بوو ئەزیزم
عیشقێکی جوان دابهێنی
هەرگیز دەستبەردارم نەبی و
خۆتم بەدیاری بۆ بێنی

ئێستا تۆ لەنێو ئاسمان و
شوێنێکی پڕ لە نهێنی
منیش لەنێو دۆزەخی ژین
دەتوێنیەوە و رامدەهێنی.