قەڵای نزاركێ لە رۆژهەڵاتی ناوەندی شاری دهۆكە، لە نزیك گوندی بەڕۆشكێڤە، لەناو سنوری گوندی نزاركێیە، لە گەلی بێسێرێ و بەرزاییەكانی ئەردێ كەلهێ یە.
لە كۆتایی ساڵی 1976 دەست بە دروستكردنی ئەم تەلارە زەبلاحە كۆنكریتییە كراوە، لەسەر رەنگڕێژی تەلارسازی سۆڤیەتی، لە ماوەی 5 ساڵ تەواو كراوە، هەموو قەڵاكان عێراق یەك رووبەر و ئەندازیارییە 15000 مەتری چوار گۆشەیە و لە چوار لاوە چەكی دژە فڕۆكە پاراستونی.
قەڵای نزاركێ یەكێكە لە 2 قەلاكەی بادینان، لە پاڵ قەڵای سەربازی ئاكرێ، هەروەها چەند قەلایەكی دیكە بە دیزاینێكی زۆر بچووكتر هەن كەلها دەڤەرا بێرسڤێ و شێخان و زاخۆ.
لە رێكەوتی 28-8-1988 ەوە، سێ رۆژ دوای دەستپێكردنی ئەنفالی بادینان، ئەنفالكراوانی بادینانیان هێناوەتە زیندانی سەربازگەی قەڵای نزاركێ، ئەم قەڵایە تا نزیك مانگی دەی هەمان ساڵ بەردەوام ئەنفالكراوانی تێدا بووە، چونكە لە لێبوردنە گشتییەكەی 6-9-1988 یش بە دواوە لە جوگرافیای ئەنفالی بادینان ئەنفالكردن بەردەوام بووە، تەنانەت ئەوانەشی خۆیان داوە بە دەستەوە كار بە بڕیاری لێبوردن و ریكارە راگەیەنراوەكان نەكراوە بەرامبەریان.

ئەنفالكراوانی بادینان ژمارەیان چەند بووە

بەهۆی دەستكەوتنی بەڵگەنامەیەكەوە، هەموو ئاماری ئەنفالكراوانی بادینان لە پرۆسەی ئەنفالی هەشتدا ئاشكرا دەبن، بەپێی راپۆرتی ژمارە 28/8 لە رێكەوتی 3-9-1988ـی فەیلەقی پێنج كە لیوا روكن یونس محەممەد زەرب فەرماندەی فەیلەق واژۆیكردووە، لە پرۆسەی ئەنفالی هەشتدا كۆی گشتی 14473 كەس دەستگیركران، لەو ژمارەیە 2252 یان پیاو بوونە، 3303 كەسیان ژن بوونە، 7847 كەسیشیان منداڵ بوونە، هەروەها 211 كەس خۆیان داوە بە دەستەوە، 482 كەسی دیكەش لەوانەی بە موستەلەحی ئەوان “تێكدەر” ناویانیانی بردووە دەستگیركراون، بەشی زۆری ئەمانە بە قەلای نزاركێدا تێپەڕیوون جگە لەوانەی زیندانی سەربازگەی قەڵای ئاكرێ بوونە. زیندانیان لەم زیندانە لە رۆژێكەوە تا دوو هەفتە بۆ بەشێك لە پیرەكان زیاتریش ماونەتەوە.

ئەنفالكراوان لە كوێوە هێنران؟

خەڵكە دەستگیركراوەكەی قۆناغی ئەنفالی هەشت، كە پانتایی جوگرافیایەكەی زیاتر لە 10 كیلۆمەتری چوارگۆشە بووە، لە كۆمەڵێك جێگاوە گواستراونەتەوە بۆ هەردوو قەڵای سەربازی نزاركێ لە شاری دهۆك و قەڵای سەربازی لە قەزای ئاكرێ.
یەكەم قۆناغی زیندانیكردنی هەندێكیان كۆمەڵگای دێرەلوك بووە، هەندێكی دی سۆری ژێرێ و كوانێ و قوتابخانەیەك لە هاوینە هەواری سەرسەنگ، لە قەزای ئامێدیش ناوەندی پۆلیس و سەربازگەی شارەكە و بارەگای یەكێتی مامۆستایان جێگای كۆكردنەەی ئەنفالكراوان بوونە، لە قەزای زاخۆ كۆمەڵگای بێرسفێ و هێزاواو وە قەڵا سەربازییەكەی مانگێش.
لە ناحیەی مانگێش هەندێك لە ئەنفالكراوان بردراون بۆ شوێنی ئاژەڵان، بەڕێوەبەری ناحیەی مانگێشی ئەوكات كە پیاوێكی كریستان بووە، پاڕاوەتەوە لە ئەفسەری بەرپرسی سەربازی نەیان كوژن، رۆژی دواتر بردراون بۆ تەلاری ناحیەی مانگێش، ژن و منداڵی كەمتر لە 15 ساڵ بە پاس، پیاوەكانیش بە ئۆتۆمۆبیلی سەربازی بردراون بۆ زیندانی سەربازگەی قەڵای نزاركێ. بەشێك لە ئەنفالكراوانی زیندانیكراو لە ناحیەی مانگێش، سێ رۆژ لە ناحیەی مانگێش ماونەتەوە، ئەو ماوەیە خواردنیان نەداوە پێیان، هاووڵاتیانی ناحیەی مانگێش خواردنیان بۆ بردوون. هەندێكی دی لە زیندانیان وەك دەگێڕنەوە، سەرەتا بردراونەتە ناو قوتابخانە لە ناحیەی مانگێش، رۆژی دواتر بردراون بۆ زیندانی قەڵای نزاركێ، لە قوتابخانەی مانگێش پیاو لە ژورەوە دەرگایان لێ دخراوە، منداڵ و ژنانیش لە گۆڕەپانەكەی كۆكراونەتەوە. بەشێكیش سەرەتا لە نافشكە كۆكراونەتەوە، لەوێوە گواستراونەتەوە بۆ مانگێش، دواتر بۆ بەڕێوەبەرایەتی ناحیەی مانگێش، ئەوجا بۆ سەربازگەی قەڵای نزاركێ.
مریەم كەڕەم مەرعان سیتەیی رێكانی هاووڵاتی گوندی سیتە دەڵێت دوو گیان بووم بە زیل بردراین بۆ ئۆردوگای دێرەلوك، كە گەیشتین هەزاران كەس لە دێرەلوك بە زیندانی كۆكرابوونەوە، ژن و پیاویان لەوێ لە یەكتر جیا كردەوە، دوو رۆژ لە ئۆردوگای دێرەلوك ماینەوە. ئوسمانی باوك منداڵەكانم بۆ ماوەیەك لەوێ بینی، ئەفسەرەكە رێگەیانی داوە بۆ بینینی، ئەو وتبووی بە شەق و پۆستاڵ ئێمەیان كردە ناو زیلەكە كە هێنامانیان بۆ ئێرە. دواتر لە ئۆردوگای دێرەلوكەوە هێنامانیان بۆ سەربازگەی قەڵای نزاركێ بە ئۆتۆمۆبیلی زیلی سەربازی.
هەروەها بەشێك لە خەڵكە ئەنفالكراوەكان بە ئۆتۆمۆبیلی سەربازی بردراون بۆ قەڵای سەربازی قدش، لە كۆمانەوە بە سەیارەی سەربازی بردراون بۆ قەڵای قدش، لەوێ لێكۆڵینەوەیان لە گەڵ كراوەو ئەشكەنجەی پیاوەكان دراوە. بەشێكی دی براونەتە گوندی فرشا؟؟ لەوێ ژن و منداڵ جیاكراونەتەوە، بە جادەی سەرەكی كانا وە بەڕێ كراون، بەدوای یەكا بەسەر شەقامەكەیا، پیاوەكان كراونەتە ناو زیلەوە، ژن و منداڵیش بە جیا بۆ قەڵای قدش ؟، دوای كاتژمێرێك مانەوە ئەوجا بردراون بۆ زیندانی سەربازگەی قەڵای نزاركێ.
دوای دەرچوونی لێبوردنە گشتییەكەش لە ئەنفالی هەشت خەڵك دەستگیر كراون، ئەوانەی كە خۆیان تەسلیم كردووە، بە ئۆتۆمۆبیلی سەربازی برداون بۆ قەڵای قدیش، دواتر گواستراونەتەوە بۆ زیندانی قەلای سەربازی نزاركێ.
هەرچەندە میدل ئیست ۆچ وا رادەگەیەنێت “بە گوێرەی قسەی ئەفسەرە مەیدانییەكانی ئەوسا لە بادینان، كەوا فەرمانیان پێگەیشتبوو چیتر بەندییەكانیان نەكوژن” وەلێ دوای لێبوردنە گشتییەكە لە كوشتنی پیاوانی گەنجی ئەنفالی بادینان بەردەوام بوونە.
كەتان تاهیر زێوەیی هاووڵاتی گوندێ زێوا شێخ پیرامیسی نزیك بامەڕنی دەڵێت”دوای لێبوردنە گشتییەكە كە گرتمانیان جاش و جەیش بردمانیان بۆ كۆمەڵگای قەدش، جنێویان پێمان دا، چیمان پێ بوو لێمانیان سەند، ئەو ماوەیە خواردنیان پێمان نەدا، دوایی بە ئیڤای عەسكەری بردمانیان بۆ زیندانی قەلای نزاركێ.
گروپێكیش دوای لێبوردنە گشتییەكە خۆیان تەسلیم كردۆتەوە، بردراون بۆ ئەنشكا دواتر راستەوخۆ بۆ سەربازگەی قەڵای نزاركێ.
بەشێكیش لە ئەنفالكراوان بردراون بۆ قەڵای سەربازی ئاكرێ، كە لەسەر تەرزی قەڵای نزاركێ دروست كراوە، لە قەبارەرەو شێوەدا وەك ئەوە، راستەوخۆ لەوێشەوە بردراون بۆ ئۆردوگای زۆرە ملێی جێژنیكان، نایف رەشو لەم بارەوە دەڵێت ” روزا 5/9 ئەم نەچاربووین زاروك و خێزانیت خۆ مە تەسلیم كرن ،و ئەم هاتین دابین چیایێ گارەیی نێزیك 10هەزار كەس لناف چیایێ گارەیی ئاسێ مابۆن ئەم ژی وەك هەزاران كەسین دی هاتن گرتن.
ئەم ڤەگوهاستین بۆ قەلعا ئاكرێ و پاشی بۆ بارگەیی جیش شعبی، سوپاس بۆ جەماوەرێ ئاكری بومە خوارن ئینا ئەو جەند روژ بوو مە خوارنەك دورست نەخوار بوو ئەم سیاری سەیاڕێت ئیڤایێن سەربازی كرین، من ج ژ خێزان و زاروكێت خۆ نەد زانی ئەم برین بۆ ناحیا كەلەكێ توماركرین ئەم برین بەحركێ و مە ل و ێدەرێ خێزان و زاروكین خۆ ل جەژنیكان دیتن، ” ” ل دوو میحوەرا شەر بوو هەر ژ ئەتروش هەتا زاخو ئەو كەسێن د گرتن د برنە قەلعا نزاركێ ئانكو قەلعا هنگافتنێ و ژ ئەتروش هەتا خواكورك وسوران ئەوێن د هاتنە گرتن و ڤەدگوهاستن بۆ قەلعا ئاكری”. قەلای سەربازی ئاكرێ ” 95 كیلۆمەتر لە شاری مووسڵەوە دوورە و ١٢٠ كیلۆمەتر دەكەوێتە باشووری رۆژهەڵاتی شاری دهۆكەوە، لە نێوان سێ چیادایە”.
ئەم دوو قەڵایە كە ئەنفالكراوانی بادینانیان بۆیان گواستۆتەوە، هەر یەكەیان لە ژێر سەرپەرشتی بەڕێوەبەرایەتییەكی ئەمنی شارێكدا بوونە، قەڵای سەربازی ئاكرێ بەڕێوەبەرایەتی ئەمنی شاری موسڵ سەرپەرشتی زیندانییەكان ناوی كردووە، قەڵای سەربازی نزاركێش لە دهۆك لە ژێر سەرپەرشتی بەڕێوەبەرایەتی ئەمنی دهۆك بووە.

جیاكردنەوە

لە سەربازگەی قەڵای نزاركێ وەك سەربازگەی تۆپزاوا ئەوانەی تازە دەگەیشتنە جێ، یەكسەر جیادەكرانەوە، پیاو و كوڕە گەنجەكان دەكرانە لایەكەوە، ژن و منداڵ و خەڵكی بەتەمەنیش لە لاكەی دیكەی گۆڕەپانی سەربازگەكە رادەگیران.
پۆڕێ سندی دەگێڕێتەوە دەڵێت لە دهۆك مەبەستی زیندانی قەلای سەربازگەی نزاركێیە، بە قامچی بەرەو روومان هاتن لەو كاتەی دەگەن، گەنج و پیریان جیا كردەوە.
كاتێك كە جیاكردنەوە تەواو دەبوو، بەندییەكانیان بە سەر هۆڵە گەورە پیس و بۆگەنەكاندا دابەش دەكرد، هۆڵی رەق و تەقی تەڕ بە میز و پیسایی زیندانییەكان پێشتر سواق درابوو، بە تایبەت ئەوانەی درەنگ دەگەیشتن.
لە سەربازگەی قەڵای نزاركێ پیاوەكان لە نهۆمی خوارەوە دەمانەوە، ژن و منداڵیش لە بەشی سەرەوە.
زۆربەی زیندانییەكان لە نهۆمی دووەمی قەڵاكەدا بەندكرابوون، چونكە پیاوە گەنجەكان وێڕای ئەوەی ژمارەیان كەمتر بوو، زووتریش رەوان دەكران بۆ مەرگ، نهۆمی سەرێ ئەوەندە پڕ و قەرەباڵغ بووە، زیندانیان یان بە چینچكەوە دانیشتوونە، یان لەبەر قەرەباڵغی و پیسی لە تاوا دەچوونە بەر هەیوانەكان.

لێكۆڵینەوە

لە زیندانی سەربازگەی قەلای نزاركێ لێكۆڵینەوەی ورد و جیاكردنەوەی بە دیقەت لە گەڵ ئەنفالكراوان وەك زیندانی سەربازگەی تۆبزاوا نەكراوە، كەمە زانیارییەكیان لە پیاوەكان وەرگرتووە و ئەشیای بەرباخەڵ و ناسنامەكانیان لێسەندوون، بەڵام پرسیار لە ژن و منداڵەكان نەكراوە،.
دام و دەزگای ئەمن كە سەرپەرشتی زیندانی قەلای نزاركێیان كردووە بەو پێیەی كە پەرۆشی هەڵگرتن و پاراستنی تۆماری بەڵگەنامەیی بوون، ئەو كورتە لێپرسینەوەیان بە ڤیدیۆ تۆمار كردووە كە لە گەڵ پیاوەكانیان كردووە.

ئەشكەنجە

ئەو پیاوانەی لە ناو ئۆتۆمۆبیلەكان كە گەیشتوونەتە زیندانی سەربازگەی قەڵای نزاركێ، بە لێدان دایانیان گرتووەتە خوارەوە، هەندێكیان لە هۆش خۆیان چوونە، دوای سووكە لێكۆڵینەوەیەكی سەرەتایی، ئەوجا بە راكێشان بردراون بۆ نهۆمی خوارەوە، ئەوەندەیان لێیان داوە، تەنانەت هەندێكیان لە جێگا كەوتوونە.
پیاوەكان بە بەرچاوی ژن و خوشكەكانیانەوە لەو لایانەوە مات و مەلول و بێدەسەڵات بە كزی راوەستابوون، منداڵەكانیش دەگریان و هاواریان دەكرد بۆ بینینیان، قیژە و هاواریان بوو و بۆ لای باوكەكانیان ڕایاندەكرد، بەڵام بە سۆندەو شەق و جنێو دەیانگێڕانەوە بۆ لای دایكیان. پیاوەكان بە دار و سۆندە و كێبڵ فەلاقە دەكران و بەر شەق و مستەكۆڵە و زلەیان دەدان و سوكایەتیان پێ دەكردن، رێزیان لە كەرامەتیان ناگرت.
سكالاكەرانی دادگای بالای تاوانەكانی عێراقی وێنای چەند جۆرە ئەشكەنجەیەك بۆ دادگای بالای تاوانەكانی عێراقی دەگێڕنەوە، لەوانە ریشی زیندانییەكیان سوتاندووە تەنها لە بەر ئەوەی درێژ بووە، پێنج لە زیندانییە پیاوەكان بە دەست و چاو بەستراوەییەوە ئۆتۆمۆبێل بەسەر سكیانا رۆیشتووە و كوشتویانیانە، بە بلۆك كێشاویانە بە سەری زیندانییا شەهیدیان كردووە، هەروەها بەستنەوەی زیندانیان بە ستوونی نا حەوشەی زیندانییەكەوە لەبەر گەرمای مانگی ئاب و سەرەتای سەپتەمبەر.
زیندانییەكان پەڵە خوێنیان بە دیواری هۆڵەكانی خوارەوەی زیندانەكەوە بینیووە، كە شوێنی ئەشكەنجەدانی پیاوە گەنجەكان بووە. هاوكات لەسەر شێوەی دیزاینی جل و بەرگی گەنجەكان، جۆری دوورینی، درێژی ریش و زۆری پشدێن و درێژی تەزبێح و شوێنەواری كەتافەی سەر شان و لێپرسینەوە تا ئاستی فەلاقەو لێدانی زۆر بەرامبەر بە پیاوە گەنجەكان كراوە.
چەندین حالەتی ئەنجامدانی كۆمەڵكوژی لە زیندانی سەربازگەی قەڵای نزاركێ لەسەر زاری زیندانیان و هەندێك شایەدحاڵ دەگێڕدرێتەوە، وەك كۆمەڵكوژی 18 گەنجی گوندەكانی سپێندارەو سوارێی، وە سەلام زێوەیی رزگاربوویەكی ئەنفالە ئەو شاهیدی كۆمەڵكوژی 13 پیاوی ئەنفالكراوە، كە لەژێر ئەشكەنجەدا شەهیدبوون و لە تەنیشت قەڵاكە نێژراون. “هەموو ئەوانە بە دار و بەرد و بلۆك شەهیدكران، تاوەكو گیانیان دەرچوو ئەشكەنجەدران، خوێنی ئەوان بە دار و دیوارەوە بوو. من بینیم دوای ئەوە هەموویان بردن و نەیان هێنانەوە.”، شایەدحاڵی دیكە دەڵێن تەنها لە دوو رۆژی مانگی ئەیلول 20 كەس لە نزاركێ مردوونە، بەڵام تا ئێستا گۆڕی هیچ كام لەو كۆمەڵكوژیانە نەدۆزراوەتەوە، تاكو لە رێی دۆزینەوەی روفاتەكانیانەوە پشت راست بكرێنەوە، سێ ئەگەر هەیە” یان روفاتیان تا ئێستا نەدۆزراونەتەوە، یان ئەمن لە جێگایەكی دیكە ناشتویانن، یان تەنها ئەشكەنجە دراون دواتر بردراون بۆ گۆڕە بە كۆمەڵەكان لەوێ كۆتایی بە ژیانیان لەگەڵ پیاوە گەنجەكانی دی هێنراوە.
بەڵام زیندانی قەڵای سەربازگەی ئاكرێ، بەڕێوەبەرایەتی ئەمنی شاری موسڵ سەرپەرشتی كردووە، ئەشكەنجەدان تیایدا وەك سەربازگەی قەلای نزاركێ نەبووە كە ئەمنی پارێزگای دهۆك بەڕێوەی بردووە، پێی دەچێت ئەوەی گەیشتبێتە ئەو قەڵایە بەخت یاری بووبێت.

ئەو ئەنفالكراوەی بە بلۆك شەهید كرا

كەم لە ئەنفالكراوانی بادینان هەن كە دەم دەكاتەوە، چیرۆكی ئەو ئەنفالكراوە ناگێڕێتەوە لە سەربازگەی قەڵای نزاركێ، بە بەرچاوی هەموو زیندانەكانەوە بە بلۆك شەهید كراوە.
ئەو كەسەش حەیدەر عەبدوڵا حەمۆ گەرماڤی یە، یەكەم گیان بەختكردووی زیندانی سەربازگەی قەڵای نزاركێیە كە بە بلۆك درا لە سەری، گیانی بەختكرد.
ئەو پێشمەرگەی پارتی دیموكراتی كوردستان بووە لە گەڵ پێنج برای، خەڵكی گوندی گەرماڤی دەڤەری دۆسكییە، كوڕێكی لە تۆپباران لە ساڵی 1985 شەهید بووە، ئەو لە رێكەوتی 25-8-1988، لە یەكەم رۆژی ئەنفالی بادینان لە گوندی بیسكێ ئەنفال كرا، پاش ئەوەی گوندەكەیان لە رۆژهەلاتی برجینی، كەوتە بەر كیمیاباران.
هەروەها فەریدا عەلی گوندی ئیسیان دەڵێت دوو برام بە ناوەكانی شەهید ئەرجان و شەهید فەرید لە قەڵای نزاركێ و قەڵای ئاكرێ بە دارو و بلۆك كوژران.

نان و ئاو

لە زیندانی سەربازگەی قەڵای نزاركێ خەڵكەكە برسی، نەخۆش، پێ پەتی بوون، لێرە خواردنیان بە گیراوەكان نەدەدا، هەرچەندە هەندێك دەگێڕنەوە كە سەموونی رەقیان بە شەق بۆیان تێگرتووە. هەروەها رێگایان نەداوە خەڵكەكە بۆڕی ئاوی حەوشەی سەربازگەكە بەكار بهێنن، ئاوی ناو تەنكی گەرم كە پیس بووە داویانە بەو خەڵكەكە.
بەشێك لە پیاوە پیرەكان ماوەیەك زیاتر لەم سەربازگەیە ماونەتەوە، دواتر ئەوانیش كەوتوونەتە شت كڕین لە حەرەسەكان، یاخود خەڵكی دهۆك خواردنیان لە نزیك تەلبەندەكە بۆ داناون، ئەوانیش چوونە هەڵیان گرتۆتەوە.

پیاوەكان چارەنووسی نادیار
لە پرۆسەی ئەنفالی هەشتدا كۆی گشتی 2945 پیاو دەستگیر كراون یان خۆیان داوە بە دەستەوە، بە پیاوە پیرەكان و ئەوانەشی دواتر ئازاد كران، یان وەك ئەوانەی لە قەڵای ئاكرێ ئازاد كران.
پیاوە گەنجەكانیان كە جیا كردەوە، دوا جار بوو ئەوان بینران وەك گەنجەكانی تۆبزاوە، لەماوەی كورتدا لە چاو بزركران، لە پارەو سەعات و تەزبێحەوە بۆ ئەوەی پێیان بووە لە لێیان سەنراوە، گەنجەكانی نزاركێ جیاكرانەوە بە روتی تەنها بە دەرپێیەكی ژێرەوە بە ئۆتۆمۆبیلی تایبەتی بردران بۆ شوێنی نادیار ئیتر ببڕای ببڕ نەبینرانەوە. شایەدحاڵێك دەگێڕێتەوە كە رۆژی دوای هێنانیان، پیاوەكان بە چاو و دەست بەستراوی لە پشتەوە، لە سەربازگەی قەڵای نزاركێوە بردراون بۆ جێگای تا ئێستا نەزانراو، كە منداڵی كەمتر لە 15 ساڵیشییان لە گەڵدا بووە. بەڵام پیاوە پیرەكان هەندێكیان 10 رۆژ بۆ 2 هەفتە لە نزاركێ ماونەتەوە.

ناردن بۆ سەربازگەی سالمیە

سەربازگەی سەلامییە لە باشوری رۆژئاوای سەنتەری شاری موسڵە بە دوری 30 كیلۆمەتر، دەكەوێتە ناو سنووری ناحیەی نەمرودەوە، لە ژێر كارگێری شارۆچكەی نەمرودە، سەربازگەی سەلامییە دەورە درابوو بە سوپا، بۆ خۆشی پێشتر سەربازگەی سەربازی بووە.
ئەنفالكراوانی ژن و منداڵ و پیرەكان، پاش چەند ڕۆژێك لە مانەوەیان لە قەڵای نزاركێ و بینینی ئەو رۆژە حەشرە، یەكەم گروپیان رەوانەی جێگایەك كرد، كە ژن و منداڵەكان زۆریان قەت بەو رێگایەیا نەرۆیشتبوون، دوای پێنج كاتژمێر دەگەنە جێگاكە، لە كاتی گواستنەوەی یەكێك لە كاروانەكان، بە دەم رۆیشتنەوە ژنێك منداڵی دەبێت ناوی دەنرێت هاوار.
زیندانییەكان بە پاسی داخراوی بچووك و هەندێك جاریش پاسی بچووك یان كۆستەر و جاری واش بووە ئیڤای سەربازی ئاسایی بردراون، كە چەكداری ئەمن و ئیستیخبارات لە پاش و پێشی كاروانەكەوە دەڕۆیشتن و بە وردی چاودێریانیان كردووە.
لە زیندانی سەربازگەی سالمییە بۆ یەكەم جار نانووسین و لێكۆڵینەوەی زیندانیان دەستی پێكردووە، لەم سەربازگە یەك نهۆمییە گەورەیە كە كرابووە دوو بەشەوە، زیندانییەكان لە ئۆتۆمۆبیلەكان دابەزێنران و تەسلیمی پۆلیس و جەیشی شەعبی كران، خرانە ناو هۆڵەكانەوە، رۆژانە تەنها سەمونی سەربازی و ئاوی گەرمی تانكییان پێ دراوە.
زیندانیان لەناو ئەو هۆڵە گەورە گەرمانە بێ بان و بن دەخەوتن، ئاودەستەكانی پیس و بۆگەن بووە، هەروەها زیندانییەكان لە ماوەی ئەو دوو بۆ سێ هەفتەییەی كە لێرە بوونە، پەیوەندی لە نێوان قاوشەكاندا نەبووەو زیندانییەكان ئاگایان لە یەكتر نەبووە.
زیندانییەك دەڵێت دوو شەو لە نزاركێ ماینەوە، دوواتر بردمانیان بۆ زیندانی سەربازگەی سەلامییە، كۆستەر و گەڵابەو سەیارەكان پێشتریان هێنایەوە بۆ گواستنەوەمان، بە روت و قوتی هیچمان پێ نەبوو، كردمانیانە ناو ئەو هۆڵە گەورانەوە بێ هەواو پانكە بەو گەرمایە، برسی و تێنی بووین، لە سەربازگەی سەلامیە مامەڵەیان خراپتر بوو لە سەربازگەی نزاركێ.
پۆڕێ سندی رزگاربووی ئەنفالی بادینانە دەگێڕێتەوە رۆژی پێنجەم كۆكراینەوە بۆ بردن، نەچوینایەتە ناو ئەو ئۆتۆمۆبیلەی بۆ ئێمە راگیرابوون بە قامچی دەمانیان كردە ناویەوە، بردمانیان بۆ سەربازگەی سەلامییە، چەند كاتژمێر بەڕێوە بووین، مونشەئەكان لە رێگا هیچ رانەوەستان، لە سەرەتا لەو زیندانە برسی بووین، بارودۆخمان زۆر خراپ بوو، بەڵام لە كۆتایی حانوتیان دانا، ئەوجا شتمان كڕی باشتر بووین.
ئەنفالكراوێكی دیكە بۆ دادگای باڵای تاوانەكان قسە دەكات و دەڵَێت دوای 8 رۆژ بردمانیان بۆ زیندانی سەربازگەی سەلامییە، ژمارەی هۆڵەكانی 12 هۆڵ بوو، ژیان لەو سەربازگەیە زۆر ناخۆش بوو، لە كۆتاییدا دوای دەرچوونی لێبوردنە گشتییەكە بە زۆر هەڵپەڕكێیان بە خەڵكەكە كرد بە دەهۆڵَ و زوڕناوە لە خۆشی لێبوردن گشتی.
زیندانییەكی دیكە بۆ دادگای بالای تاوانەكانی عێراقی دەگێڕێتەوە كە پیاوەكانیان بۆ ماوەی 3 رۆژ بردۆتە زیندانی سەربازگەی سەلامییە، دوایی لەوێ بردویانیانە بە ئۆتۆمۆبیلی سەربازی داخراو براون بە دەست و چاو بەستراوەیی ئیتر نەبینراونەتەوە، ئەو دەڵێت خواردن خراپ بووە، خزمەتگوزاری تەندروستی نەبووە، سەربازگەكە و هۆڵەكان پیس بوونە، بۆیە منداڵ و پیر زۆر لەوێ مردوونە.

زیندانیانی كریستان و ئێزیدی

هەر لە سەربازگەی قەڵای نزارێكێ ئەنفالكراوانەوە، ئەنفالكراوە موسڵمانەكانیان لە ئەنفالكراوە كریستان و ئێزیدییەكان بە دیوارێكی دابڕكەر جیا كردۆتەوە.
هەرچەندە بەشێك لە كریستانەكان لە فەوجە جاشەكەی ملكۆ بوون، بەڵام لێبوردنە گشتییەكە ئەوانی ناگرتەوە، چونكە لە ئاماری ساڵی 1977 ەوە كریستان و ئێزیدییەكان بە عەرەب درابوونە قەڵەم.
كریستان و ئێزیدییەكان بەشێكیان ئاوارەی توركیا بوون و بە لێبوردنی گشتی گەڕانەوە، بەشێكیشیان دوای روخانی لادێكانیان چوونە شاخەكان، لە ناویشیاندا زۆرێك هەبوون پێشمەرگە بوون.
دوای لێبوردنە گشتییەكەی ژمارە 736 ی رێكەوتی 6-9-1988، ژمارەیەك پەنابەری كریستان و ئێزیدی لە توركیاوە گەڕانەوە بە خاڵی سنوری ئیبراهیم خەلیلا خۆیان رادەست كردەوە، هەر لەوێ ئەوانیان لە كوردە موسڵمانەكان جیا كردەوە، وەك ئەنفالكراوە گرتراوەكان نێردران بۆ زیندانی سەربازگەی قەڵای نزاركێ، بەلام كوردە وسڵمانەكانیان نارد بۆ ئۆردوگای زۆرە ملێی بەحركە، لە سەربازگەی نزاركێ شەش هۆڵیان لە نهۆمی سەرەوە لە جێگای ژن و منداڵەكان پێشتر، كە ئەوكاتە بردرابوون بۆ سەربازگەی سەلامییە بۆیان جیا كردبوەوە.
ژن و منداڵ و پیرەكانیش پاش ئەوەی تاقە شەوێك لە دهۆك هێشتبوونیانەوە بە پاس ڕەوانەی ئۆردوگای بەحركە و جێژنیكانیان كردوون. هەر وەها تەواوی پیاوانی گەنجی كریستان و ئێزیدییان بە ئۆتۆمبیلی داخراو وەك گەنجە كوردە موسڵمانەكان بۆجێگایەكی نەزانراو رەوانە كردووە.
هێشتا بنەو بارگەیان تەواویان نەخستبوو لە ئۆردوگای زۆرە ملێی بەحركەو جێژنیكان، لەو دەشت و دەرە لە ناو مارو دووپشك بوون، لە سەرەتای هەفتەی كۆتایی مانگی سەپتەمبەردا كریستان و ئێزیدییەكان لە لایەن ئیستخباراتی عێراقییەوە دەستگیر دەكرێن، لەوێ پێیانیان وتبوو دەتانبەین بۆ لای پیاوەكانتان.
دواتر لە بنكەی پۆلیس هەموو ناوەكانیان بەراورد دەكرێن، كریستان ئێزیدییەكان لە یەك جیا دەكەنەوە، وە ئێزیدییەكانیش ئەوانەی لە سەربازگەی قەڵای ئاكری و قەڵای نزاركێ بوونە، لە یەكتری جیا دەكرێنەوە، ئەوانەی لە زیندانی قەڵای ئاكرێ وە هێنرابوون دەستگیر ناكرێنەوە لە گەڵ چەند كریستانێك لە ئۆردوگاكە دەمێننەوە، تا نزیك ئەوكاتەی سەدام كوەیت داگیر دەكات و قەدەغەی هات و چۆ هەڵدەگرترێت، ئیتر دەگەڕێنەوە بۆ ناوچەكان خۆیان. لەم پرۆسە زاڵمانەیە كۆی گشتی 152 هاووڵاتی ئاشورو كلدانی كریستان و 183 هاووڵاتی ئێزیدی ئەنفالكران .

گۆڕێكی بە كۆمەڵ

لە ساڵی 2018 لە رێورەسمی یادی 30 ساڵەی ئەنفالی بادیناندا 13 رووفات لە قەڵای نزاركێ بە خاكسپێردران، كە لە ساڵی 2007دا لە گۆرستانی شاخكێ لە گۆڕێكی بە كۆمەڵ دەرهێنرابوون، ئەو رووفاتانە تا ئێستا نەناسراونەتەوە، ئێستا شوێنی لە گۆڕنانیان وەكو گۆڕستانی ئەنفالكراوان دەناسرێت لە قەڵای نزاركێ، كەسوكاری قوربانیان داوا دەكەن پشكنینی DNA بۆ قوربانییان بكرێت، تا رووفاتەكان بناسرێنەوە، ئیتر تاكو ئێستا هیچ گۆڕێكی بە كۆمەڵی پیاوە گەنجەكانی ئەنفالكراوانی بادینان نەدۆزراونەتەوە.

ئۆردوگاكانی بەحركەو جێژنیكان جهەنەمێك بۆ ئەنفالكراوان

ئەنفالكراوانی بادینان لە هەموو لایەكەوە رێگاكەی روو لە بەحركەو جێژنیكان بوو، لە زیندانی سەربازگەی سالمییەوەو لە زیندانی قەڵای ئاكرێوە، لە زیندانی قەلای سەربازی نزاركێوە، لە ئیبراهیم خەلیلەوە، لە سنووری ئێرانەوە، تەنانەت هەندێك لە ناحیەی بێكوڤای زاخۆوە، لەو ماڵەی هەڵاتووی ناوچەی ئەنفالكراوی بادینانی تێدا گیراوەو بە دوایدا زیندانی كراون، پاش ماوەیەك ئەشكەنجەدان بە لێبوردنی گشتی ئازادكراون و رەوانەی ئۆردوگای زۆرە ملێی بەحركە كراون.
ئەم ئۆردوگایانە توند ئابلووقە درابوون، بواری هات و چۆ زۆر كەم بوو، هیچ خزمەتگوزارییەكیان بۆ دابین نەكرابوو، لەناو خۆڵ و تۆزو مارو دووپشك لە ژێر خێمە، بێ نەخۆشخانە و قوتابخانە و ئاو و كارەبا لە سەرەتا، لەسەر هاوكاری و میهرەبانی خەڵكە میهرەبانەكەی هەولێر دەژیان. ئەنفالی هەشت تا راپەڕین بەردەوام بووە، مردن لە بەحركەو جێژنیكان بێسنوور بووە وەك درێژەی ئەنفالكردن، تەنانەت هەندێك باس لە مردنی حەوت سەت منداڵ دەكەن، كە لەو دوو ئۆردوگایە مردبێتن.

سەرچاوەكان:

1- گەلها نزاركێ خالد ئەحمەد بادی كوردستان – دهۆك بەرگی دووەم 2024 چاپخانەها پارێزگوها دهۆكێ
2- ئەنفالا بادینان قوناغا هەشتێ ودوماهێک قوناغا قرکرنێ(خاتمە الانفال)/ نایف رەشو
3- جینۆساید لە عێراقدا ..پەلاماری ئەنفال بۆ سەر كورد – هیومان ڕایتس وۆچ/ میدڵ ئیست وۆچ چاپی سێیەم 2013 چاپخانەی كەماڵ – وەرگێڕان لە ئینگلیزییەوە محەمەد حەمە ساڵەح تۆفیق
4- سی دی دۆسیەی ئامادەكراوی ئەنفال لە لایەن دادگای باڵای تاوانەكانەوە.
5- محكمە الانفال اعداد ریكار مزوری بمساعدە محامی ایاد كاكەیی
6- https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/250820239
7- https://www.facebook.com/watch/?v=948272956677311

پـێش خه‌به‌ر

(1)
ده‌روازه‌ ئاركیۆلۆژییه‌كان ئه‌وه‌یان یه‌كلا كردووه‌ته‌وه‌ یه‌كه‌م نیشته‌جی بوونی ئاده‌مزاد له‌ چه‌رخی به‌ردینی نوێیه‌وه‌، له‌ بنار و لووتكه‌ی چیاكانی باكووری ئه‌و شوێنه‌دا بووه‌، كه‌ له‌ ئاخر و ئۆخری فه‌رمانڕه‌وایه‌تی ساسانییه‌وه‌ به‌ عێراق ده‌ناسرێ.
ئه‌و ده‌مه‌ ده‌شتاییه‌كانی باشووری عێراق له‌ ژێر ئاودا بوون، بێگومان هه‌ل و مه‌رج و باری سرووشتی و ئابووریی دامێن و قه‌دی ئه‌و چیایانه‌ له‌ پێشه‌وه‌ی ئه‌و هۆیانه‌ بوون ‌ ئاده‌مزادی ئه‌و چه‌رخه‌ (چاخی به‌ردینی نوێ )ورده‌ ورده‌ واز له‌ ژیانی ڕاو و كۆكردنه‌وه‌ی بژێوی بێنێ و له‌ شوێنێك جێنشین بێ و بچێته‌ قۆناغی به‌رهه‌مهێنانی بژێوی و به‌خێو كردنی ئاژه‌ڵ و له‌ پاشانیش ئه‌و شۆڕشه‌ به‌رپا بكا كه‌ به‌ شۆڕشی كشتوكێڵ ناسراوه‌.
تا ئێستاش ( باوه‌كو له‌ شوێنی دیكه‌ش هه‌ندێ مه‌ڵبه‌ندی نیشته‌جێ بوون هه‌بوو بن، وه‌ك باشووری ڕۆژئاوای ئاسیا و به‌شی باكووری ڕۆژهه‌ڵاتی میسیۆپۆتامیا ). دۆزراوه‌ی پاشماوه‌ی به‌رهه‌می شارستانیه‌ته‌كانی ئه‌و سه‌رده‌مانه‌ ئه‌وه‌ ده‌سه‌لمێنن ‌ گوندی چه‌رموو (50 كم به‌ره‌و ڕۆژهه‌ڵاتی چه‌مچه‌ماڵ) یه‌كه‌مین گوندی كشتووكێڵی بووه‌، ئه‌و دۆزراوانه‌یش زۆربه‌یان ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ (7000ی پ.ز) كه‌ ده‌كاته‌ زیاتر له‌ 9000 نۆ هه‌زار ساڵ به‌ر له‌ ئێستا.

(2)
به‌ دۆزینه‌وه‌ی مه‌عده‌ن و سه‌رهه‌ڵدانی ئه‌و چه‌رخه‌ی كه‌ به‌ چه‌رخی به‌ردی- مه‌عده‌نییه‌وه‌ ده‌ناسرێته‌وه‌، كۆمه‌ڵێك ده‌سكه‌وتی گرنگ هاتنه‌ ده‌ست كه‌ مژده‌ی شارستانیه‌تێكی كامڵیان ده‌دا، له‌ ئاكامیشدا و له‌ ئه‌نجامی وه‌ختاوه‌ختی بێ بارانی و چه‌ند ماوه‌یه‌كی وشكان، ئاده‌مزادی به‌ره‌و خوار، به‌ره‌و ده‌شتاییه‌ به‌ پیته‌كانه‌وه‌ ڕاكێشا كه‌ هه‌موو هۆیه‌كی ژیانی تێدا بوو، به‌م جۆره‌ سه‌ره‌تای دروست بوونی شار و بڵاو بوونه‌وه‌ی كشتوكاڵێكی پێشكه‌وتوو به‌ هۆی ئاودان و به‌كارهێنانی ئه‌و ئامێره‌ نوێیانه‌ی چه‌رخی مه‌عده‌نی هێنایه‌ كایه‌ و به‌ره‌به‌ره‌یش وای لێهات كامڵتر له‌ ده‌شته‌ به‌ پیته‌كانی باشووری عێراق ده‌ر‌كه‌وت، ئه‌مه‌ش له‌ سنووری سێ هه‌زار و پێنج سه‌دی پ.ز. كه‌ به‌ چه‌رخی (نیمچه‌ مێژووییه‌وه‌-Proto historing) ناسراوه(‌1)

(3)
له‌ نیوه‌ی دووه‌می (3500 پ.ز)یش كه‌ نووسین داهێنرا بوو، له‌ هه‌زاری سێیه‌مدا به‌ره‌و پێشتر چوو، ئه‌وه‌ بوو نووسینی بزماری (Cuneiform) بوو به‌ هۆی تۆمار كردنی زۆربه‌ی لایه‌نه‌كانی ژیان و په‌رستگا و سیسته‌می حوكم، به‌ تایبه‌تیش له‌و كاته‌دا كه‌ به‌ كاتی ده‌وڵه‌تۆكه‌ی شار(دویلات المدن)ـه‌وه‌ ناسراوه‌…
ئه‌و ده‌مه‌ گه‌لێك له‌سه‌ر شانۆی ژیان بوون كه‌ به‌( سۆمه‌ری) ده‌ناسرێن.
هه‌ر له‌و كاته‌شدا واته‌ سه‌رده‌می ده‌وڵه‌تۆكه‌ی شار چه‌ند ڕه‌مزی ئه‌فسانه‌یی په‌یدا بوون، له‌ پێشه‌وه‌ی هه‌موویشیانه‌وه‌( گه‌لگامش )و پاڵه‌وانی لافاو (ئۆتۆناپووشتم).
ئه‌م ڕه‌مزانه‌یش (ئه‌گه‌ر بشێ بڵێین) نیشانه‌ی چه‌كه‌ره‌كردنی بیرو هه‌ست كردنی ئاده‌مزاد بوو به‌ ململانێی ‌ نێوان مان و نه‌مان.

(4)
بێگومان سۆمه‌ریه‌كان به‌ بنیاتنه‌ری شارستانیه‌تێكی ڕه‌سه‌ن ده‌ژمێردرێن(2) نه‌ك هه‌ر له‌ ڕۆژهه‌ڵاتدا به‌ڵكو له‌ ته‌واوی دونایێدا.
ئینجا به‌رله‌‌وه‌ی بچینه‌ سه‌ر باسی ئه‌ده‌ب، وا چاكه‌ پێشه‌كیه‌ك له‌باره‌ی وشه‌ی سۆمه‌ر و نه‌ژادی سۆمه‌ریه‌كان بزانین.
نه‌ژادی سۆمه‌ریه‌كان تا ئێستا به‌ گرفتێكی مێژوویی ماوه‌ته‌وه‌ ئایا له‌ كوێوه‌ هاتوون و كه‌ی و به‌ گوێره‌ی كۆمه‌ڵه‌ی نه‌ته‌وه‌كانی دونیا بۆ كام كۆمه‌ڵه‌ ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌؟ دیسان ئه‌م پرسیارانه‌ تا ئێستا به‌ هۆی دۆزراوه‌كانی به‌رده‌ست ئاركیۆلۆژیست و مێژووناسان نه‌یان توانیوه‌ به‌ ته‌واوی ده‌ستنیشانی نه‌ژادی سۆمه‌ریه‌كان بكه‌ن. خۆیشی ناوی (سۆمه‌ر) له‌ تێكسته‌ بزماریه‌كاندا به‌ (Ki-En-Gi)كی-ئێن -گی)یه‌وه‌ هاتووه‌، كه‌ (Ki)یش له‌ زمانی سۆمه‌ریدا نیشانه‌یه‌‌ بۆ شار یا وڵات ، بۆ نموونه‌ كه‌ ده‌نووسرا (ئوروم كی-Urimki) به‌م جۆره‌ نیشانه‌كه‌ی به‌ دوادا ده‌هات یا (له‌گه‌شLagashaki) كه‌ ده‌كاته‌ شاری له‌گه‌ش به‌ پێی ئه‌وه‌ی (Ki) به‌دوادا هاتووه‌. بڕگه‌ی دووه‌میش كه‌ (En)ـه‌ ، له‌ زمانی سۆمه‌ریدا به‌ مانانی گه‌وره‌، مه‌زن یا به‌ عاره‌بی (سید) و به‌ ئینگلیزیش (Lord) یا (master)ـه‌ بڕگه‌ی (Gi)یش نیشانه‌ی دارودره‌خته‌،كه‌ بڕگه‌كان هه‌موو ده‌كاته‌ گه‌وره‌ی وڵاتی (شاری) قامیش، یا (خه‌ڵكی وڵاتی قامیش)، كه‌ ئه‌مه‌ش ته‌واو ئه‌و شوێنه‌ ده‌گرێته‌وه‌ سۆمه‌ریه‌كان بێشكه‌ی یه‌كه‌م شارستانیه‌تیان تیا دانا(3).
له‌ مه‌سه‌له‌ی ڕه‌گه‌زی سۆمه‌ریه‌كانیش، مێژووناسان گومانیان له‌وه‌دا نه‌ماوه‌ كه‌ ئه‌م گه‌له‌ هیچ په‌یوه‌ندییه‌كیان به‌ سامییه‌كانه‌وه‌ نییه‌، به‌ڵام له‌ كوێوه‌ هاتوون و كه‌ی و چۆن و سه‌ر به‌ چ گرووپێكن وه‌ك نه‌ته‌وه‌)، ئه‌مه‌ تا ئێستا ساغ نه‌بووه‌ته‌وه(4) ‌، هه‌ر ئه‌وه‌نده‌ ئاشكرایه‌ گه‌لێك له‌ باشووری عێراق كه‌ سامیش نین ده‌رده‌كه‌ون و شارستانیه‌تێك بنیات ده‌نێن كار له‌ گه‌لانی دیكه‌ش ده‌كه‌ن.( ئه‌كه‌د)یه‌‌كانیش كه‌ ده‌ڵێن سامین ناوی ئه‌م گه‌له‌یان به‌ (شوماریم-Sumerlm) بردووه‌.
له‌ هه‌موو ئه‌و دیارده‌ شارستانیه‌تیانه‌ش گرنگتر كه‌ سۆمه‌ریه‌كان دایان هێنا نووسین بوو، ئه‌و نووسینه‌ی به‌ نووسینی بزماری ناسراوه‌ و ‌ نزیكه‌ی به‌ ته‌واوی مه‌ڵبه‌نده‌ شارستانیه‌ته‌كانی ئه‌وسادا بڵاو ببووه‌وه‌، نه‌ك هه‌ر ئه‌مه‌ش به‌ڵكو هه‌ندێ له‌ زانا ئاركیۆلۆژییه‌كان وه‌ك (موریMory) به‌ بناغه‌ی گشت نووسینێكی
دونیای داده‌نێن(5).
ئه‌وه‌ بێجگه‌ له‌ دیارده‌ی دیكه‌ی وه‌ك پیشه‌سازی و بیناسازی و بازرگانی و هونه‌ر و…تاد كه‌ دۆزراوه‌ ئاركیۆلۆژیه‌كان به‌ڵگه‌ی بینراون له‌م ڕووه‌وه‌، به‌ چه‌شنێك یه‌كه‌م بن له‌ بنیاتنانی یه‌كه‌مین قوتابخانه‌ و یه‌كه‌مین گۆرانیی دڵداری و خۆشه‌ویستی و یه‌كه‌م چه‌كه‌ره‌ی بیر و یه‌كه‌مین له‌ داهێنانی زمان و نووسین.

ئه‌ده‌بـی سۆمه‌ری

له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی بیروباوه‌ری سۆمه‌ریه‌كان ئه‌فسانه‌ئامێز بووه‌، به‌ڵام ئه‌مه‌ ئه‌وه‌ ناگه‌یه‌نێ ئه‌ده‌به‌كه‌یان هیچ په‌یوه‌ندی به‌ ژیان و گوزه‌رانی ڕۆژانه‌ و ئه‌وه‌ی پێی ده‌گوترێ بیری بابه‌تی و مه‌نتیقییه‌وه‌ نه‌بێ، به‌ڵكو له‌ هه‌موو مه‌یدانێكدا تۆماركراوی ئه‌ده‌بییان هه‌بووه‌.
بێجگه‌ له‌وه‌ش ئه‌ده‌بـی سۆمه‌ری سیما و ئادگاری تایبه‌تی خۆی هه‌یه‌ به‌وه‌ی ئه‌گه‌ر كۆنترین نه‌بێ له‌ ئه‌ده‌به‌ هه‌ره‌ دێرینه‌كانی دونیایه‌ و ئه‌ده‌بێكی ڕه‌سه‌نه‌ به‌و مانایه‌ی خۆیان به‌ ده‌ستی خۆیان، به‌و زمان و خه‌ته‌ی خۆیان دایانهێناوه‌ به‌ ده‌ستمان گه‌یشتووه‌، ئه‌مه‌ش به‌ پێچه‌وانه‌ی زۆربه‌ی ئه‌ده‌بیاتی دێرین، به‌ڵكو ئه‌ده‌بیاتی سه‌رده‌مه‌ نزیكه‌كانیش له‌ گۆڕان و ده‌سكاری و شێوانه‌وه‌ به‌ دوور بووه‌ دیسان ئه‌و ئه‌ده‌به‌ هی داهێنه‌ری سۆمه‌ری خۆیه‌تی(6) و ئاوێنه‌یه‌كی بێگه‌ردی سرووشتی ژیانی كـۆمه‌ڵایه‌تی و ئایینی بووه‌ ئه‌م سیما و ئادگاره‌ تایبه‌ته‌ش ئه‌و ئه‌ده‌به ده‌وڵه‌مه‌نده‌ی ده‌وڵه‌مه‌ندتر كردووه‌، به‌وه‌ی بووه‌ به‌ سه‌رچاوه‌ی توێژینه‌وه‌ و لێكدانه‌وه‌ی زۆر لایه‌نی ژیانی سۆمه‌ریه‌كان خۆیان ، هه‌روه‌ها زانین و لێكدانه‌وه‌ی ئه‌و مه‌سه‌له‌ گرینگانه‌ی په‌یوه‌ندییان به‌ بیروباوه‌ڕ و بۆچوونیانه‌وه‌ هه‌یه‌ له‌ به‌رامبه‌ر گه‌لێك دیارده‌ی سرووشتی و دروست بوون و گه‌ردوون و دونیا و…تاد. هه‌رچه‌نده‌ تێكسته‌ ئه‌ده‌بیه‌كان به‌ به‌رارورد له‌گه‌ڵ تێكستی دی كه‌من، به‌ڵام ئه‌مانه‌ی هه‌موو تێدا هاتووه‌.
جێی باسه‌ دوای پێكهێنانی ده‌وڵه‌تی ئه‌كه‌دی و لێكدانه‌وه‌ی ده‌وڵه‌تۆكه‌كانی شار له‌ لایه‌ن( سه‌رجۆنی ئه‌كه‌دیی)ـه‌وه‌، باوه‌كو زمانی ڕه‌سمی ده‌وڵه‌ت ئه‌كه‌دی بوو، زمانی ئه‌ده‌بی و هه‌موو ئه‌وه‌ی په‌یوه‌ندی به‌ خوداوه‌ند و په‌رستگاوه‌ هه‌بوو، ته‌نانه‌ت به‌شێكی زۆری ئه‌وه‌ی له‌ قوتابخانه‌كان ده‌خوێندرا سۆمه‌ری بوو، ئێستاش دیقه‌ت ده‌ده‌ین گه‌لێك وشه‌ی سۆمه‌ری هاتووه‌ته‌ ناو زمانی ئه‌كادیمییه‌وه‌ ته‌نانه‌ت زمانی سۆمه‌ری كاریشی كردووه‌ته‌ سه‌ر ڕێزمانی ئه‌كه‌دی.(7)
به‌م جۆره‌ به‌ گوێره‌ی سۆمه‌ریه‌كان ئه‌گه‌رچی زمانه‌كه‌یان نه‌گه‌یشته‌ پله‌ی ئه‌لفوبێ و به‌ بڕگه‌یی مایه‌وه‌، به‌ڵام له‌ لایه‌نی ئه‌ده‌به‌وه‌ ده‌وڵه‌مه‌ند بوو (8).

بابه‌ته‌كـانی ئه‌ده‌بـی سۆمه‌ری

ئه‌ده‌بی سۆمه‌ری چ ئه‌وه‌ی به‌ شیعر یا ئه‌وه‌ی به‌ په‌خشان تۆمار كراوه‌ له‌ ده‌رگای گه‌لێك بابه‌تی داوه‌ كه‌ په‌یوه‌ندی به‌ ژیان و بۆچوونیانه‌وه‌ هه‌یه‌، هه‌روه‌ها بۆ نه‌ژادی بوون و گیروگرفته‌كانی كۆمه‌ڵ و هه‌ڵسوكه‌وتی تاقه‌ كه‌س به‌رامبه‌ر ئه‌و سیما و ئاكاره‌ كۆمه‌ڵایه‌‌تیانه‌ی په‌یوه‌ندییان به‌ ژیانی ڕۆحییانه‌وه‌ هه‌یه‌، وه‌كو: مردن و دونیای پاش مه‌رگ و مه‌سه‌له‌ی نه‌مری و چاكه‌ و خراپه‌ و یا ئه‌وه‌ی كه‌ پێی ده‌گوترێ عه‌داله‌تی خوایی.
ئه‌و بابه‌تانه‌ش ده‌توانین له‌م دوو سه‌ره‌ قه‌ڵه‌مه‌دا كۆبكه‌ینه‌وه‌:

یه‌كه‌م/شیعر، دووه‌م/په‌خشان

به‌ گوێره‌ی شیعر ئێمه‌ لێره‌دا باسی چۆنیه‌تی ئادگاره‌ هونه‌ریه‌كانی ناكه‌ین سه‌باره‌ت به‌و هۆیانه‌ی په‌یوه‌ندییان به‌ پێكهاتنی زمانی سۆمه‌ری خۆیه‌وه‌ هه‌یه‌. به‌ڵام هه‌وڵ ده‌ده‌ین ده‌ستنیشانی ئه‌و داستانه‌ به‌ ناوبانگانه‌ بكه‌ین كه‌ سۆمه‌رییه‌كان به‌ شیعر نووسیویانه‌ته‌وه‌ له‌ به‌رایی هه‌موو ئه‌و داستانانه‌شه‌وه‌، داستانی گه‌لگامش، كه‌ چه‌ند مه‌سه‌له‌یه‌كی گرنگی فه‌لسه‌فی تێدایه‌، له‌ سه‌رووی هه‌موویانه‌وه‌ كێشه‌ و ململانێی مرۆڤ به‌رامبه‌ر به‌ مردن(9)…
بێجگه‌ له‌و وێنه‌ شیعریانه‌ی ئه‌و داستانه‌ نه‌مره‌… دا هاتوون به‌ نموونه‌ با پێكه‌وه‌ سه‌رنجێكی ئه‌م وێنانه‌ بده‌ین كه‌ له‌ داستانه‌كه‌دا هاتوون‌، كاتێ گه‌لگامش وه‌ڵامی عه‌شتار ده‌داته‌وه(10)‌ كه‌ داوای لێ ده‌كا بیهێنێ به‌هیوای ئه‌وه‌ی له‌ ده‌رفه‌تێكی تردا بگه‌ڕێمه‌وه‌ سه‌ری:

( گه‌ر بتهێنم چیم پێ ده‌بڕێ؟
تۆ،
تۆ له‌ ئاگردانێك زیاتر نیت
ئاگره‌كه‌ی له‌ سڕه‌دا كوژابێته‌وه‌
تۆ وه‌ك ده‌رگای بنه‌بانێی،
هیچ بـا و زریانێك ناگێڕێته‌وه‌…
تۆ كۆشكێكی قاره‌مانی تیا كۆڵ ئه‌‌ده‌ن
تۆ قیڕی،
ئه‌وه‌ پیس ده‌كه‌ی هه‌ڵتده‌گرێ
تۆ كونده‌یێكی
ئه‌وه‌ی هه‌ڵتده‌گرێ ته‌ڕی ده‌كه‌ی…
تۆ كه‌وشێكی
ئه‌و پێیه‌ ده‌گه‌زی له‌ پێت ده‌كا…)(11)

ده‌توانین ئه‌و بابه‌تانه‌ی به‌ شیعر تۆمار كراون له‌مانه‌ی خواره‌وه‌دا كۆیان بكه‌ینه‌وه‌:
• ئه‌و ئه‌فسانانه‌ی په‌یوه‌ندییان به‌ نه‌ژادی بوونه‌وه‌ هه‌یه‌، وه‌ك نه‌ژادی خوداوه‌ند و ئاده‌مزاد…
• داستانی پاڵه‌وانان، وه‌ك داستانی گه‌لگامش.
• ئه‌و چیرۆكانه‌ی په‌یوه‌ندییان به‌ لافاوه‌وه‌ هه‌یه‌.
• ئه‌و شیعره‌ ئاینیانه‌ی له‌ هه‌ندێ بۆنه‌دا له‌ په‌رستگاكان ده‌خوێندرانه‌وه‌
وه‌كو په‌رستگای (ئێنلیل-Enlil).
• ئه‌و ئه‌فسانانه‌ی په‌یوه‌ندییان به‌ مردن و دونیای خواره‌وه‌ (Nether world) هه‌یه‌، وه‌ك ئه‌فسانه‌ی چوونه‌ خواره‌وه‌ی (عه‌شتار). (nin-an-na).
• شیعری خۆشه‌ویستی و دڵداری و ئه‌وه‌ی په‌یوه‌ندی به‌ ژنهێنانی
خواوه‌نده‌وه‌ هه‌یه‌.
• شیعری لاواندنه‌وه‌، یا ئه‌و شیعرانه‌ی بۆ مردن و دونیای خواره‌وه‌ نووسراون.
بێجگه‌ له‌ چه‌ند بابه‌تی دیكه‌ش كه‌ هه‌ر به‌ شیعر نووسراونه‌ته‌وه‌، له‌مانه‌ش هه‌ندێكیان بۆ پیاهه‌ڵدانی خواوه‌ندان گوتراون‌.
وا له‌ خواره‌وه‌ چه‌ند پارچه‌ شیعرێك به‌ پێی ماوه‌ی ئه‌م وتاره‌ به‌ نموونه‌ ده‌خه‌ینه‌ ڕوو(12)
(1) به‌شێك له‌ ئه‌فسانه‌ی سه‌فه‌ری نینئه‌ننا (عه‌شتار) بۆ دونیای خواره‌وه‌…
ئه‌م شیعره‌ داڕێژراوی شاعیرێكی سۆمه‌ریه‌…
(رسته‌ دووباره‌ كراوه‌كانی لێ لابراوه‌).
شیعره‌كه‌ درێژه‌…به‌ڵام ئه‌مه‌ی خواره‌وه‌ له‌و ڕاسته‌وه‌ ده‌ست پێی ده‌كا كه‌ (نه‌نۆشۆبیر)، قاسیدی (نینئه‌ننا) بۆ ڕزگار كردنی ده‌چێته‌ لای خواوه‌ندان:
…………………
ئێنلیل، ئه‌ی باوك!
مه‌هێڵه‌ كچه‌كه‌ت
حوكمی مردنی له‌ دونیای خواره‌وه‌دا
به‌سه‌ردا بدرێ
مه‌هێڵه‌ ماده‌نه‌ بێ خڵته‌كه‌ت،
تێكه‌ڵ به‌ خۆڵی دونیای خواره‌وه‌ بێ
مه‌هێڵه‌ لازوه‌رده(13)‌‌ گرانبه‌هایه‌كه‌ت بشكێ و
ببێ به‌ به‌ردی ده‌ستی به‌رده‌وانان.
مه‌هێڵه‌ نینئه‌ننای هێشتا كچ
حوكمی مردنی له‌ دونیای خواره‌وه‌ به‌ سه‌ردا بدرێ.

ئه‌گه‌ر ئێنلیل له‌م كاره‌دا لایه‌نگیری نه‌كردی، بچۆره‌ (ئوور)… له‌ ئووریش، كه‌ له‌ ماڵدا، له‌ وڵاتدا ده‌چیته‌ ژوور(14)
له‌ (ئیكشونوگال)، مه‌زڵی ننا(15)…
له‌ پێشیدا بگری و(بڵێ):
ننا، ئه‌ی باوك!
مه‌هێڵه‌ كچه‌كه‌ت…(لێره‌دا پێنج دێر دووباره‌ ده‌بێته‌وه‌).
ئه‌گه‌ر ننایش له‌م كاره‌دا لایه‌نگیری نه‌كردی، بڕۆ (ئه‌ریدۆ)،
له‌ (ئه‌ریدۆ)ش كه‌ ده‌چێته‌ ماڵی (ئانكی)(16) له‌ پێشیدا بگری و بڵێ:
ئانكی ئه‌ی باوك!
مه‌هێڵه‌ كچه‌كه‌ت… (لێره‌دا پێنج دێره‌كه‌ی پێشوو دووباره‌ ده‌بنه‌‌وه‌).
ئانكی باوك و گه‌وره‌ی حیكمه‌ت
كه‌ (خۆراكی ژیان) و (ئاوی حه‌یات) ده‌ناسێ
به‌ ڕاستی ژیانم پێ ده‌داته‌وه‌…تاد ‌(17)

(2)) نموونه‌ له‌ ئه‌ده‌بی لاواندنه‌وه‌، كه‌ بۆ لاوانه‌وه‌ی شاری (ئوور) گووتراوه‌كه‌ خوداوه‌ند به‌ جێی دێڵن (دوای ئه‌وه‌ی دێره‌ دووباره‌كراوه‌كانی لێ لابراوه‌).
………………
حه‌وشه‌ی مێگه‌لی به‌جێ هێشت،
بۆیه‌ بـا بردی
(گای كێوی)(18)
حه‌وشه‌ی مه‌ڕه‌كانی به‌جێ هێشت و بـا بردی.
ئێنلیل حه‌وشه‌ی ڕانی به‌جێ هێشت ئیتر بـا بردی…
………………
له‌ چله‌مین دێردا شیعره‌كه‌ ده‌گاته‌ لاواندنه‌وه‌ی شاری ئور:
( لاوانه‌وه‌ت، به‌ ئێشه‌، تاڵه‌
ئه‌ی شاره‌كه‌
شاری ئووری وێران بوو، لاوانه‌وه‌ی تاڵه‌، به‌ ئێشه‌
چه‌ندی لاوانه‌وه‌ به‌ ئێشه‌كه‌ت بمێنێ
گه‌وره‌ی گریاوت ئه‌وه‌نده‌،
خه‌مبار ده‌بێ…
ئه‌و خواوه‌نده‌ی ماڵی خۆی كاول كرد
له‌ گریان و وه‌خۆڕاهاتندا هاوبه‌شی شاره‌كه‌یه‌تی…تاد(19)

(3) نموونه‌ی شیعری خۆشه‌ویستی وعه‌شق
ئه‌م نموونه‌یه‌ی خواره‌وه‌ پارچه‌ شیعرێكه‌ تایبه‌ت به‌ ئاهه‌نگی ژنهێنانی خواوه‌ند كه‌ پێی ده‌گوترا (گـیپار). ئه‌م ئاهه‌نگه‌ش له‌ په‌رستگا، یا كۆشكی پاشادا ساز ده‌درا، پاشا ده‌وری خواوه‌ندی ده‌دی وكاهنێكیش ده‌وری نینئه‌ننای ده‌دی. هه‌ردووكیشیان ده‌ڕازێنرانه‌وه‌ و ژوورێكی تایبه‌تیان له‌ په‌رستگادا بۆ ته‌رخان ده‌كرا، ئینجا بووك به‌م شیعره‌ پێشوازی زاوای ده‌كرد.
ئه‌م شیعره‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ سه‌رده‌می پاشایه‌كی ئیسن (2017 پ.ز):

ئه‌ی ئه‌و زاوایه‌ی ‌ دڵم عاشق و سه‌وداسه‌ریه‌تی
به‌ تۆ گه‌یشتن چه‌ند خۆشه‌،
شیرینه‌ وێنه‌ی هه‌نگوین
به‌ خۆشه‌ویستیت ئه‌سیرت كردم.
خۆزگه‌ ده‌هاتیه‌ ژووری نووستن…
لێمگه‌رێ ڕاتمووسم زاواكه‌م
ماچه‌كانم له‌ هه‌نگوین شیرینترن…
له‌ پێخه‌فی چوونه‌ باڵ یه‌كدا
بمهێڵه‌ چێژ له‌ جوانیت وه‌ربگرم…
هه‌سته‌ ڕابه‌ ئه‌ی زاواكه‌م بۆ ماڵمان
تا ڕۆژ ده‌بێته‌وه‌ لێی بنوو(20)…

(4) ئه‌م شیعره‌ی خواره‌وه‌ش نموونه‌ی شیعرێكه‌ له‌ به‌یه‌ك گه‌یشتنی دوو خواوه‌ندی عاشق ده‌دوێ، زۆربه‌شی به‌ زمانی نینئه‌ننا و دموزی- ته‌موز ده‌رده‌بڕێ.
له‌م شیعره‌ی خواره‌وه‌ دموزی داوای به‌ یه‌كگه‌یشتنێكی په‌له‌ له‌نینئه‌ننا (عه‌شتار) ده‌كا.
شیعره‌كه‌ دێره‌ دووباره‌كراوه‌كانی لێ لابراوه‌:

دوێنێ، كه‌ من،
شاژنی ئاسمان
وه‌ختێ له‌سه‌ر یه‌ك ته‌ل ڕازابوومه‌وه‌
به‌ خۆم ده‌نازیم…
كاتێ به‌ ته‌نێ كه‌یفم ده‌كرد،
ورشه‌م ده‌دا…
كاتێ له‌گه‌ڵ هه‌ڵاتنی نووری شه‌فه‌ق گۆرانیم ده‌چڕی
كه‌(كولی-ئاننا-(21) هاته‌ لام
كه‌ تاجی سه‌رم (دموزی) پێم گه‌یی
(ئوشم-گال-ئاننا) (22)ده‌ستی تێوه‌رێنام…
لێره‌دا نینئه‌ننا ده‌یه‌وێ له‌به‌ری هه‌ڵبێ و پێی ده‌ڵێ:

ئه‌وه‌ چییه‌(گای كێوی)! لێم گه‌ڕێ…
ده‌مه‌وێ به‌ره‌و ماڵ ببمه‌وه‌…
چ به‌ دایكم بڵێم؟
چ بیانوویه‌ك بۆ (ننگاڵی) دایكم بهێنمه‌وه‌…؟
ده‌موزیش به‌م جۆره‌ وه‌ڵامی ده‌داته‌وه‌:
ئه‌ی نینئه‌ننا…
ئه‌ی له‌ هه‌موو ژنان ژنتر
فێرت ده‌كه‌م چی بڵێی،
پێی بڵێ،
له‌گه‌ڵ ده‌سته‌ خوشكێكم بۆ مه‌یدانی گشتی شار چووین
به‌ گۆرانی و هه‌ڵپه‌ڕكێ ڕامانبوارد و
سترانه‌كی خۆشی بۆ چڕیم
له‌ خۆشیان…خۆم له‌ بیر چوو و
دره‌نگیم لێ داهات(23)
(ئه‌وی به‌ په‌خشانیش نووسرابێته‌وه‌ گه‌لێك بابه‌تی گرتووه‌ته‌وه‌ له‌وانه‌( سه‌ره‌رای ئه‌و قانوونانه‌ی كه‌ سۆمه‌ریه‌كان به‌ گه‌لێك له‌ پێش حامورابییه‌وه‌ دایان ناوه‌، هه‌روه‌ها چه‌ندین بابه‌تی دیكه‌ی زانیاری و ئه‌ده‌بی حیكمه‌ت و په‌ند و قسه‌ی نه‌سته‌ق و چیرۆكی هه‌مه‌جۆری دی.
وا له‌ خواره‌وه‌ نموونه‌ی هه‌ندێ له‌و په‌ند و قسه‌ نه‌سته‌قانه‌ ده‌خه‌ینه‌ ڕوو به‌ هیوای ئه‌وه‌ی له‌ ئاینده‌دا سه‌ربه‌خۆ باسی دیارده‌ تۆماركراوه‌كانی شارستانیه‌تیان بكه‌ین:

• (هه‌ر به‌ ته‌نها هه‌ژارانن له‌ وڵاتی سۆمه‌ردا ‌ بێده‌نگن.
• (قسه‌ی دایكت وه‌ك فه‌رمانێكی خودایی وه‌رگره‌‌).
• (داوای ژیان له‌ (نه‌نگشزیدا)(24) مه‌كه‌.
• (ماڵ، وه‌ك باڵنده‌ وایه‌ نیشتمانێكی جێگیری نییه‌).
• (تۆڕم كردووه‌ته‌وه‌، به‌ڵام كۆته‌كان مه‌حكه‌من).
• (قازانج بێ ماندوو بوون نابێ).
• (كه‌ هه‌ستی كرد نزیكه‌ مردنه‌ وتی هه‌رچی هه‌مه‌ با بیخۆم،
كه‌ چاكیش بووه‌وه‌ وتی با ده‌ستم بگرم).
• (ده‌شێ براده‌رایه‌تی ڕۆژێ بخایه‌نێ ،كۆیلاییه‌تیش زه‌مانێ).
• (پیاو سێبه‌ری خواوه‌نده‌، كۆیله‌ش سێبه‌ری پیاوه‌،
به‌ڵام پاشا وێنه‌ی خواوه‌نده‌).
• (كه‌ هێوێنی بیره‌ ترش بێ، بیره‌ چۆن شیرین ده‌بێ).
• (دووپشك به‌ مرۆڤێك وه‌ده‌دا چ سوودێكی پێ ده‌گا؟
سیخوڕێكیش مردن بۆكه‌سێ دێنێ چی پێ ده‌بڕێ).
• (گای بێگانان گیای ده‌خوا، هی خاوه‌ن كێڵگه‌ش له‌ برسا مۆڵ ده‌بێ).
• (ئه‌وه‌ی خۆشت ده‌وێ، ده‌بێ به‌رگه‌ی زوڵمیشی بگری).
• (هونه‌ری نووسین باوكی زانایان و دایكی خه‌تیبانه‌).
• (ژنی ده‌ست بڵاو له‌ ماڵێدا له‌ هه‌موو شه‌یتانان به‌ زیانتره‌).

دواجار ئه‌وه‌ په‌نجه‌نمایه‌ك بوو بۆ ئه‌ده‌بی سۆمه‌ری، ئه‌و ئه‌ده‌به‌ی ئێستاشی له‌گه‌ڵدا بێ سه‌رچاوه‌ی گه‌لێك داهێنانی نوێیه‌، پێم وایه‌ به‌قه‌د ئه‌وه‌ی بابه‌تێك نییه‌ بتوانرێ به‌ ئاسانی كون و كه‌له‌به‌ره‌ شاراوه‌كانی ده‌ستنیشان بكرێ، به‌ قه‌ده‌ ئه‌وه‌ بابه‌تێكی چه‌شه‌ به‌خشه‌. هه‌رچی چۆنێكه‌ ئه‌م سه‌ره‌قه‌ڵه‌مه‌ له‌ مشتی خه‌روار زیاتر نییه‌.

پـه‌راوێـز

(1) بۆیه‌ پێی ده‌ڵێن چه‌رخی نیمچه‌ مێژوویی، چونكه‌ ئه‌و ده‌مه‌ نووسین هێشتا له‌ سه‌ره‌تادا بوو و له‌ كاروباری په‌یوه‌ندار به‌ ژیان به‌كار نه‌هاتبوو.
(2) شارستانیه‌تی ڕه‌سه‌ن (Original Civilization) واته‌ ئه‌و شارستانیه‌تیانه‌ی كه‌ له‌ شارستانیه‌تی تره‌وه‌ په‌یدا نه‌بووبن، به‌ڵكو له‌ كو‌لتووری چه‌رخه‌كانی پێش مێژوو په‌یدا بووبن و نه‌شونمایان كردبێ.
(3) هه‌ندێ له‌و باوه‌ڕه‌دان كه‌ (سۆمه‌ر) و (كی- ئین- گی) دوو وشه‌ی دوو شێوه‌ی سۆمه‌ری (ئه‌میكۆ) و (ئه‌میزاڵ) بن كه‌ یه‌ك مانا ببه‌خشن (كه‌ ئه‌میكۆ)ش زمانی نووسین و (ئه‌میزاڵ)یش شێوه‌ی قسه‌كردن بووه‌)… هه‌ندێكی دی (كی-ئین- گی) یان به‌ (وڵاتی خواداوه‌ند ئانگی) وه‌رگێراوه‌- (بڕوانه‌: جۆرج ڕۆ – العراق القدیم- وه‌رگێرانی حسین عه‌لوان حسین-ل585).
(4) ئاركیۆلۆژی كه‌ ده‌كاته‌ زانستی هه‌موو شوێنه‌وارناسی هه‌میشه‌ پشت به‌ به‌ڵگه‌ی دۆزراوه‌وه‌ ده‌به‌ستێ، له‌م زانسته‌دا هه‌موو مه‌سه‌له‌یه‌كی مێژوویی جێگای گومان ده‌بێ به‌و پێیه‌ی ده‌گونجێ دۆزراوه‌ی نوێ زانیاریه‌كانی پێش خۆی ڕه‌ت بكاته‌وه‌ یا خود زیاتر بیچه‌سپێنێ… بۆ نه‌ژادی سۆمه‌ریه‌كانیش هه‌ر به‌و ڕه‌نگه‌، شایه‌د سبه‌ی زانیاری تازه‌ به‌ هۆی پشكنینی ئاركیۆلۆژی بدۆزێته‌وه‌.
(5) بۆ زانیاری زیاتر بڕوانه ‌(Moory: The Origien of Civilization-Oxford).
(6) هه‌رچه‌نده‌ كه‌م وارێك كه‌وتووه‌ ناوی نووسه‌ر یا داهێنه‌ره‌كه‌ی به‌ سه‌ره‌وه‌ بێ- ته‌نها نووسه‌ره‌كان وه‌ك له‌ تابلۆ قوڕیه‌كاندا ده‌رده‌كه‌وێ به‌ ته‌واوی خۆیان به‌ تێكسته‌ ئه‌سڵیه‌كه‌ ده‌به‌سته‌وه‌.
(7) هه‌ر بۆ نموونه‌ ده‌بووایه‌ فرمان وه‌ك ئه‌وه‌ی له‌ كۆمه‌ڵه‌ی زمانه‌ سامییه‌كاندا له‌ پێشه‌وه‌ی ڕسته‌دا بێت، سه‌یر ده‌كه‌ین له‌ زمانی ئه‌كه‌دیدا (كه‌ ده‌یگه‌ڕێننه‌وه‌ بۆ كۆمه‌ڵه‌ی زمانه‌ سامییه‌كان) فرمان له‌ كۆتاییدا دێ.
(8) زۆر تێكستی سۆمه‌ری كه‌ بۆ زمانی ئه‌كه‌دی و شێوه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی بابلی و ئاشووری وه‌رگێڕدراون دۆزراونه‌ته‌وه‌.
(9) نووسه‌ری ئه‌م چه‌ند دێره‌ ده‌به‌ردایه‌ ئه‌م داستانه ‌)مه‌به‌ستم داستانی گه‌لگامش)ـه‌ ده‌كاته‌ كوردی دوای ئه‌وه‌ی كه‌ به‌راوردی تێكسته‌ وه‌رگیڕدراوه‌كان ته‌واو ده‌كا و به‌ تایبه‌تیش تێكسته‌كه‌ی مامۆستا ته‌ها باقر له‌گه‌ڵ تێكستی چـپایزه‌ر.

( ئه‌وه‌ی سه‌ره‌وه‌ له‌كاتی خۆیدا لێره‌ له‌ په‌راوێزی(9) نۆیه‌مدا ئاماژه‌م پێ دابوو ، پاش ماوه‌یه‌ك له‌ وه‌رگێڕانی داستانه‌كه‌ بوومه‌وه‌ به‌ په‌راوێزنووسی و ڕوونكردنه‌وه‌ی زۆری لایه‌نی داستانه‌كه‌ كه‌‌ پشتم به‌ستبوو به‌ كۆمه‌ڵێك سه‌رچاوه‌ی باوه‌ڕپێكراو ( به‌وی من خۆم شوێنه‌وارناسی)م له‌ زانكۆی به‌غدا ته‌واو كردبوو ، كه‌م تا كورتێك شاره‌زاییم له‌ هه‌ڵبژاردنی سه‌رچاوه‌كانه‌وه‌ هه‌بوو .. ، ئه‌و ده‌مه‌ش چاپكردن ئاسان نه‌بوو ، مایه‌وه‌ تا پاش (ڕاپه‌ڕین)، ڕاستی ئاماده‌م كردبوو هه‌وڵی چاپكردنی بده‌م ، زۆر له‌ براده‌رانیش سیایی داستانه‌كه‌یان دیبوو، كه‌چی له‌ پرۆسه‌یه‌كی باوه‌ڕنه‌كرده‌دا ، له‌ شه‌ڕی(قاره‌مانانه‌)ی برایاندا كۆمه‌ڵێك له‌و جه‌رده‌ و ڕێـگر و داخ له‌ دڵه‌ جاهیلانه‌ی نه‌ له‌ مێژوو گه‌یشتوون نه به‌ته‌مان تێی بگه‌ن له‌ به‌ره‌به‌یانێكی شوومدا (پاڵه‌وان)انه‌ هه‌ڵیان كووتایه‌ سه‌رماڵی دایك و خوشك و برام له‌ گه‌ڕه‌كی شۆڕش له‌ هه‌ولێر كه‌ ته‌نیا ژن و منداڵی لێ بوون (من ئه‌وسا به‌هۆی بارودۆخی ماددی ماڵی سه‌ربه‌خۆم نه‌بوو به‌ خێزانه‌وه‌ له خزمه‌ت دایكمدا بووم) ، كتێبخانه‌كه‌م كه‌ هه‌موو براده‌رانم ئه‌وانه‌ی نمه‌كیان كردووم ده‌زانن خۆی له‌ زیاتر له‌ هه‌شت هه‌زار8000 كتێب و دیكۆمێنتی مێژوویی ده‌دا له‌گه‌ڵ ژماره‌یه‌ك ده‌سنووس له‌ پێشه‌وه‌یان ئه‌م داستانی(گه‌لگامش)ـه‌ ‌ كه‌ زۆری پێوه‌ ماندوو بوو بووم ، كتێبه‌كان له‌ بازاڕی هه‌ولێر هه‌رزانفرۆش كرا بوون( به‌وه‌ی هه‌ندێ خزم چه‌ند دانه‌یه‌كیان بۆ كڕیبوومه‌وه‌ كه‌ ناوی منیان به‌سه‌ره‌وه‌ دیبوو) و ده‌سنووسه‌كانیشم هه‌مووی تـیاچوون ، زۆر به‌ داخه‌وه‌ش كه‌سێ ، كه‌من زیاتر ڕووم له‌و براده‌رانه‌یه‌ نان و نمه‌كمان له‌به‌ین بوو ورته‌یان لێوه‌ نه‌هات .
به‌م چه‌شنه‌ داستانی گه‌لگامش ، باسی ڕۆحی به‌فرینی دایكم ناكه‌م كه‌ پاشان به‌ ماوه‌یه‌كی كورت دوای ئه‌وه‌ی به‌ پێخواسه‌وه‌ له‌ بازگه‌ به‌ڕێیان كردبوو و له‌ داخا به‌ گه‌یشتنی به‌ چه‌ند ڕۆژێك گیانی سپارد ، كه‌ل و په‌لی ماڵێش له‌ولاوه‌ بوه‌ستێ..
(سه‌یرایه‌تی – مفارقة)ـه‌كه‌ له‌وه‌دایه‌ زۆربه‌ی هه‌ره‌ زۆری به‌رپرسه‌ گه‌وره‌كانی ئه‌م لا و ئه‌و لا هه‌بوو مڵك و ماڵه‌كانیان وه‌ك گوڵ پارێزرابوون!!) ..

(10) سۆمه‌ریه‌كان پێیان گووتوه‌ (نینئه‌ننا) كه‌ به‌ زمانی سۆمه‌ری (شاژنی ئاسمان) ده‌گه‌یه‌نێ، ئه‌م خوداوه‌نده‌ خواوه‌ندی خۆشه‌ویستی و شه‌ڕه‌ له‌ یه‌ك كاتدا و كچی (مانگۆ)ی خواوه‌ندی ئاسمان و (سن)ی خواوه‌ندی مانگه‌. ئه‌كه‌دیه‌كان پێیان گوتووه‌ (عه‌شتار).
(11) باقر، ته‌ها- مقدمه‌ فی ادب العراق القدیم- به‌غدا 1976 ل111.
(12) بێگومان لێكدانه‌وه‌ی ئه‌و شیعرانه‌ و شیعری سۆمه‌ری به‌ گشتی و تێگه‌یشتنی دونیای، لێكۆڵینه‌وه‌ و له‌سه‌ر وه‌ستانێكی ده‌وێ كه‌ ده‌شێ بابه‌تێكی سه‌ربه‌خۆ بێ ئێمه‌ لێره‌دا هه‌ر بۆ ئاشنا كردنی خوێنه‌ر به‌م نووسینه‌ كورته‌ ئه‌م نموونانه‌مان هێنانه‌وه‌، شایه‌د ڕۆژێ به‌ درێژی بگه‌ڕێینه‌وه‌ سه‌ری.
(13) به‌ردێكی به‌ نرخه‌ وه‌ك پیرۆزه‌ وایه‌ له‌ هه‌موو دونیادا ته‌نیا له‌ (مه‌كسیك)و(ئه‌فغانستان)دا هه‌یه‌ له‌ جیهانی دێریندا بازرگانی پێوه‌ ده‌كراو
له‌ به‌رامبه‌ر زێڕی بوو.
(14) لێره‌دا ماڵ و وڵات، مه‌به‌ستی له‌ په‌رستگایه‌.
(15) ناوی په‌رستگای خواوه‌ندی مانگ(ننار)ـه‌ كه‌ خواوه‌ندی سه‌ره‌كی
شاری(ئوور) بوو.

(16) خواوه‌ندی ئاو و خاك و حیكمه‌ته‌ لای سۆمه‌ریه‌كان و مه‌ڵبه‌ندی په‌رستنیشی شاری (ئه‌ریدۆ) بووه‌.
(17) كرێمر، سموئێل-الواح سومر-وه‌رگێڕانی ته‌ها باقر و د.ئه‌حمه‌د فه‌خری ل٠72
(18) له‌ سیفه‌ته‌كانی دموزی بووه و‌ پێی وه‌سف كراوه‌.
(19) باقر، ته‌ها-مقدمه‌ فی ادب العراق القدیم- به‌غدا-1976 ل 412.
(20) هه‌مان سه‌رچاوه‌ی پێشوو ل 291.
(21) ئه‌مه‌ش خواوه‌ند دموزی پێ وه‌سف كراوه‌، خۆیشی (Kuli) له‌ زمانی سۆمه‌ریدا به‌رامبه‌ر (Friend)ی ئینگلیزییه‌ كه‌ ده‌كاته‌ براده‌ر، به‌ڵام لێره‌دا به‌ مانای (هاوڕێی ئانو) هاتووه‌.
(22) ئوشوم، گاڵ -ئانا، واته‌ (ئه‌ژدیهای ئاسمانی مه‌زن)، كه‌ ئه‌مه‌ش خواوه‌ند دموزی(ته‌موز) پێ وه‌سف كراوه‌.
(23) باقر، ته‌ها، مقدمه‌ فی ادب العراق القدیم- ل 196.
(24) خواوه‌ندی مردنه‌.

سه‌رچاوه‌كان:

❊ كریمر،صموئیل -من الواح سومر -ترجمه‌:طه‌ باقر و د .احمد فخری
مؤسسه‌ فرانكلین.
❊ باقر،طه‌- مقدمه‌ فی ادب العراق القدیم: بغداد- 1976.
❊ رشید، فوزی- السیاسه‌ والدین فی العراق القدیم- بغداد 1983.
❊ كریمر،صموئیل -السومریون- ترجمه‌ فیصل الوائلی- وكاله‌ المطبوعات- الكویت.

ئەمە مانشێتی هەڕەشەکانی چەندبارەی دەسەڵاتی ڕوزەردو زەبونی پارتیی و هاو ئاهانگەکانیەتی کە لەموچەخۆرانی هەرێم دەکرێت.
ناوەرۆکی ئەم مانشێتەو هەڕەشەکانیان، بەڵگەی تاسەرمۆخ نیشاندانی دەسەڵاتێکە کە چەندە دژە ئازادیە هەرەسەرەتاییەکانی خەڵکی کرێکارو زەحمەتکێشە لەکوردستاندا.
بەڵگەی ئەوەیە کە لە بەرامبەر خواست و ویست و بەرژەوەندی زۆرینەی کۆمەڵگادا، زیاتر لەسی وسێ ساڵە سەنگەریان لەخەڵک گرتوەو بەهەر جۆرێک و شێوازێک کە خۆیان ویستبێتیان هەوڵیان داوە خەڵکی کەمدەرامەدی کوردستان لەبەرامبەر خۆیاندا لەو پەڕی زەلیلی و بێ ئیرادەییدا بخەنە سەرئەژنۆ.
لە سەرکوتی هەر ناڕەزایەتیەک کەلەبەرامبەیاندا بۆ باشترکردنی ژیان و گوزەران و دەستبەرکردنی ئازادیە سیاسی و مەدەنیەکانیان، دەستی بۆبرابێت، هەتا ئاستی تەقەکردن و کوشتن و بریندارکردن و کەم ئەندامکردنیان، یان زیندان وئازارو ئەشکەنجە، یان هەڕەشەو چاوسورکردنەوە لە هەڵسوڕاوان و ڕۆژنامەوانان و هەتا تیرۆرکردنیان، کە ئەگەر ناویان لێرەدا بیربهێنرێتەوە لیستێکی دورو درێژی سەدان کەسی لە تیرۆرکراوانی دەستی ئەم دەسەڵاتە دزێوەی کوردایەتی، لەم بابەتەدا دەگرێت.
ئەمە کارنامەی دزێوی ئەم دەسەڵاتە دزو گەندەڵەی ئەم دو بنەماڵە ئۆلیگارشیەی کوردستان و دەستەو تاقمی دەورو بەریان بوە.
هەڕەشەی ڕاگرتنی موچەی فەرمانبەران بەبیانوی پەیوەست نەبونیان بە”هەژماری من” ی ئەوان، کە مەعلومە هەژمارێکە لەپێناو دزی و تاڵانی زیاتر لەلایەک و لەلایەکی دیکەش بەبارمتەگرتنی موچەخۆرانە لەهەژمارێکەوە، کە کۆنتڕۆڵی دان ونەدانی موچە لەژێر دەستی خۆیاندا دەهێڵێتەوە و لەم ڕێگایەشەوە وەک چۆن ئێستا ناوەرۆکی هەڕەشەکە بەڵگەی ئەمەمان دەسەلمێنێت کە دەوترێت موچەکانیان ڕادەگیرێت ئەگەر پێیەوە پەیوەست نەبن، بەهەمان شێوەش ئەگەر موچەخۆران بچنە ژێر باری ویستی ئەوان، سبەینێ لەدەستبردن بۆ هەر ناڕازیبونێک و خۆپیشاندانێک، لەڕێگای هەژماری ئەوانەوە هەڕەشەی موچە نەدان کارتێکی فشاری ئەم باندە دزو مافیاو تیرۆریستە حاکمەی ئێستا دەبێت.
ئەم دەسەڵاتی جوت بنەماڵەییە، کە هەریەکەیان زۆنێکی بۆخۆی ڕەنگڕێژکردووە، هەریەکەی لەقەڵەمڕەوی خۆیدا باشخانێکی پیسی دزی وفەسادی و سەرکوتی ئازادیە سیاسی و فکریەکانی خەڵکی ناڕازی پشت سەری خۆی ناوە، شەرعیەتی ئەم جۆرە لە حوکمڕانییان لەڕێگای پەنجەمۆری خەڵکەوە لەهەڵبژاردنە ساختەکانیاندا، بۆخۆیان بەدەست هێناوە.
ترش و خوێی ئەم ڕێگا پوچەی بەقەول دیموکڕاسیی و فرەیی و پلۆڕالیزمییە، دەرکەوتن وسەرهەڵدانی ناوە ناوەی ئۆپۆزیسیۆنی ساختە بووە، ئۆپۆزیسیۆنێک کە “DNA” کە ی سەد لەسەد لەم دەسەڵاتە دزو گەندەڵە واوەتر نەبوەو نییە. ئەوەی جێگای باسیشە لێرەدا، لێدوانێکی قوباد تاڵەبانییە، کە براکەی، بافڵ تاڵەبانی، لەهەڵبژاردنەکانی خولی شەشەمی پەڕلەماندا، بەسەختی ودژواری بانگەشەیەکی تەفرەئامێزی دەرخواردی خەڵکداو، وای ئیدیعا دەکرد کە دەیەوێت جیاوازتربێت لەسیاسەت و کارنامەی ڕابردوی باوکی و ژیانی خەڵک دەگۆڕێت، بانگەشەی دەستبردن بۆ هەژماری منی وەک کارتێکی هەستیارو کاریگەر لەهەڵبژاردنەکاندا بەکار هێناو دەنگی خۆی بەساختە خستە پاڵ دەنگی موچەخۆران بۆ ڕەتکردنەوەی پڕۆژەی هەژماری مەسروربارزانی، بەڵام دوای دیدارو گفتوگۆکانی لەگەڵ مەسروربارزانی، سەبارەت بەهەژماری من وتی ئەو تێبینایانەی پێشتر بوومە لەسەر هەژماری من ئێستا لێکتێگەیشتنمان بۆ دروست بووە و چارەسەرکراون.
دو ڕۆژ لەمەوبەریش، قوباد تاڵەبانی، لەکۆنگرەیەکی ڕۆژنامەوانیدا ڕایگەیاند، خۆشبەختانە هەمو ئەو تێبینیانەی کەهەبون لەسەر پڕۆژەی هەژماری من یەکلابونەتەوە.
لەڕاستیدا ئەمانە چۆن بای بێت لەوێدا بەو ئاراستەیە شەن و کەوی خۆیان دەکەن، دەنا مەسەلەکە پەیوەست نییە بە تێبێنی و ڕەوینەوەو نەڕەوینەوەی سەرنج، بەڵکو خۆشیان هیچ سەرنجێکیان هەتا پێش دەورانی خولی شەشەمی پەڕلەمان لەسەر هەژماری من نەبو، بەڵکو لە زۆربەی دام دەزگاکانی سلێمانیش بەزۆر فۆڕمی هەژماری من بە موچەخۆران پڕ دەکرایەوە، ئەمەش نیشانەی کەم مۆڕاڵی سیاسیی ئەم حیزب و کەسایەتیانەیە، کە لەبەرامبەر خەڵکدا بۆ تەفرەدانیان دەگیرێتە بەر.
مەسعود بارزانیش چەند ڕۆژێک لەمەو بەر هەڕەشەی لەحکومەتی ناوەندی عێڕاق کرد، کە ئێمە چیتر بەمجۆرە قبوڵناکەین، کە موچە لەکاتی دیاریکراودا نەیەت، ئەو گوتی خۆ ئێمە سواڵکەر نین!
لەکاتێکدا ئەوان بەدەیان ساڵە یاری بە موچەو قوتی خەڵکی کوردستانەوە دەکەن و بە دەیان مانگی موچەی موچەخۆران، یان بەناوی پاشەکەوتەوە خواردوە یان بەلێبڕینەوە یان هەر پێیان نەداون، سەرباری دواکەوتنی موچە هەتا نزیک لەدو مانگیش، کەچی مەسعود بارزانی ڕو بەبەغدا دەڵێت خۆ ئێمە سواڵکەر نین؟
لەڕاستیدا حکومەتی گەندەڵی سودانی و دەسەڵاتی گەندەڵی کوردی دو دەسەڵاتی بۆرجوازی گەندەڵ و دزو فەسادی ناوچەکەن، هەردوکیان بەرژەوەندیەکانیان لێکهەڵپێکراوە و لەیەکتر هێز بۆ حوکمڕانی و دەسەڵات وەردەگرن!
بەڵام، پارتی و بارزانی بەدو کەسایەتی جیاواز لەگەڵ بەغدا هەڵس وکەوت دەکەن، بەواتای دوچاری لەتبونی کەسایەتی هاتون، چونکە هەتا ئێستاش لەناو تەم ومژی ئاڵ وگۆڕەکانی ناو سیستەمی چاوەڕوانکراوی تازەی جیهان و ناوچەکەو ڕۆژهەڵاتی ناویندا بەرچاویان ڕۆشن نییە، پێشتر کە لەسیاسەتی ئابوری سەربەخۆو فرۆشی نەوت و دواتریش بەڵای ڕیفڕاندۆمدا، سەرکەوتو نەبون، دوای ئەوە حکومەتی ناوەند وردە وردە ئەو سەنگەرانەی پێچۆڵکردن، کە پێشتر لە سەردەمی دەسەڵاتی دیفاکتۆییاندا هەیان بو، هەم لەئاستی عێڕاق وناوچەکەداو هەم لەئاستی جیهانیشدا قورساییان هەبو، دوای ئەمەو هەنگاو بەهەنگاو لەبەرامبەر بەغدادا پاشەکشەیان پێکرا.
لەلایەک لە حکومەتی ناوەنددا شەریکن، تا ئەو جێگایەی پێگەی حکومەتی ناوەند لەناو ئاڵ وگۆڕە سیاسی و ئابوری و سەربازیەکانی ئێستای ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، پارێزراو بێت ئەوان بەشێکن لەو حکومەتە، زۆر لەمێژ نییە لەسەرو بەندی دوای ملشکانی ڕژێمەکەی ئەسەدو دەرکەوتنی سیمای تیرۆریستی ئیسلامی ئەحمەد جۆلانیدا لەسوریا، هەڕەشەی ئەوەیان دەکرد لەحکومەتی ناوەندو پەڕلەمان دەکشێنەوە، دواتر ئەو شەپۆلی ئاڵ وگۆڕانە، بەنیازو ویستی ئەوان نەڕۆیشتە پێش و لەم هەنگاوەشدا، شلیان کردەوە، وە هەندێک جاریش تەحلیل و لێکدانەوەکانیان دەیان باتە کەشکەڵانی خەیاڵ پڵاویی و پێیان وایە لەبەرەبەیانێکدا بانگ دەکرێن بۆ لەسەرنانی تاجی دەوڵەتداری و هەڕەشەکانیان دەستپێدەکاتەوە.
پێکنەهێنانی حکومەتیشیان، کە زیاترلە شەش مانگ بەسەر خولی شەشەمی هەڵبژاردنەکانی پەڕلەماندا تێپەڕیوە، هەر پەیوەستە بەم ئاڵ وگۆڕانەی ناوچەکەو دنیاو ناڕۆشنی لەبارەی ئاییندەی دیزاینی تازە و جێگەو پێگەی هێزە ئیقلیمیەکان لەسیستەمی عالەمی تازەدا.
ئەم هەمو ماوەیەش کە حکومەت پێکنەهێندراوە، نیشانەی ئەوەیە، کە لەم هەرێمەدا بون ونەبونی حکومەت هەر وەک یەک وایەو ژیانی خەڵک لەهەردو حاڵەتیدا هەر لەدۆخی خراپیدایە.
دواجار مافێکی سادەو بێچەندو چونی هەر فەرمانبەرو کارمەندێکی موچە خۆرە لەم دنیا پان وبەرینەی سەرمایەداریدا، کە چۆن موچەی کارەبەکرێ و نیوە لێدزراوەکەی لە ڕێگای یەکێک لەو بانقانەی کەخۆی هەڵیدەبژێرێت، وەردەگرێت.
بەڵام لەم هەرێمەی زیاتر لە سیی وسێ ساڵە کۆمەڵێک باندی دزو قاچاخچی کە وەکو مۆتەکە وان بەسەر دڵی خەڵکی هەژارو نەدارو کەمدەرامەدەوە، خۆیان لەڕێگای هێزی میلیشیاو هێزی سەرکوتکەرەوە بەسەر خەڵکی کوردستاندا داسەپاندوەو تەنانەت مافی هەڵبژاردنی ئازادانەی هەژماری بانقیشیان لە موچەخۆران سەندۆتەوە.
خەڵکی زەحمەتکێشی کوردستان، تەنیا لەڕێگای پەیبردن بە بەرژەوەندیە هاوبەشەکانیان لەناو دنیای سەرمایەداریداو تێگەیشتن لەوەی ئەم جیهانەو یاساو ڕێساکانی، هەر لە کاری کرێگرتەو زێدەباییەکەی کە لەڕەنج وهێزی ئەوان دەدزرێت و دەچێتە گیرفان یان قاسەی سەرمایەدارانەوە، هەتا ئەو یاسای مڵکداریەی کە تەواوی هۆکارەکانی ژیانی کۆمەڵگای خستۆتە ژێر دەستی مشتێک لە ملیادلێرە ناوچەیی و مەڵتی ملیاردلێرە جیهانیەکان، تێگەیشتن لەوەی ژن بم یان پیاو ڕەش بم یان سپی جوبم یان موسوڵمان یەزیدی بم یان گاور، کوردبم یان عەڕەب، لە لێکهەڵپێکانی بەرژەوەندیەکان و بەریەککەوتنەکانی بەرژەوەندیەکانەوە، دەتوانین بزانین کێ هاوچارەنوسەو کێش نەیار، دەتوانین تێبگەین لەوەی کە دەبێت بۆ وەستانەوەمان لەبەرامبەر ئەوانەی لەگەڵ ویست و خواست و بەرژەوەندیەکانماندا ناکۆکن، پێویستمان بە هاودەنگی وهاوخەباتی هەیە، هاودەنگیەک کە لەو تێگەیشتنە سەرچاوەی گرتبێت، کە نیزامی سەرمایەداری ئەمڕۆ چۆن ژیان وگوزەران و خۆشی و بەختەوەری و ئازادیە سروشتیە مرۆڤئاساییەکانمانی لێ لەقالب داوین و لەڕۆبۆتێک واوەتر کە دەتوانێت تەنیاو تەنیا لەو تەمەنە مەحدودەی کەمرۆڤ لەناو گەردوندا وەک یەکەیەکی بایۆلۆجی سەری دەرهێناوە، کەڵک لەوزە و حەوسەڵەمان وەرگرێت، لەپێناوی کەڵەکەکردنی هەرچی زیاترو زیاتری سەرمایەدا، هاودەنگیەک بۆ ئەوەی ئەگەر نەشتوانین لای کەمی ژیانێکی دڵخوازی خۆمان بۆخۆمان بەدەستبهێنین، بەڵام هەمیشە بونمان لەناو ئەم دنیا پڕ ململانێ چینایەتیەدا، بە پێی ڕێژەو کەمی و زۆریمان لە ڕوبەڕوبونەوەو نەبەردیەکانماندا، دەتوانێت وەک فاکتەری پارسەنگی هێز بۆ باشتر کردنی ژیانی ئێستاو ئاییندەمان کەم وزۆر دەور ببینێت، هەر پەوپێیەی دنیای سەرمایەداری ئەمڕۆ سەر باری سەرهەڵدانی چەندین قوتبی جۆراوجۆرو ململانێیان لەسەر هەژمون و بەشیان لە دیزایێک کە لەپارسەنگی هێزی ئابوری و سەربازیدا دەتوانێت لەساتە وەختێکدا لەنگەر بگرێت، بەڵام لەناوەرۆکدا سەرجەمیان لەسەر ئەوە ساغن، کە لەباشترین حاڵەتیاندا بەبەڕبەڕیانەترین شێوازی چەوساندنەوە، لەهێزی کاری هەرزانمان کەڵک وەرگرن، هەندێک جاریش واپێویست دەکات لەجەنگی ململانێی هەژمونگەراییاندا، بە ملیۆنانمان لێ بەکوشت بدەن و بەملیۆنانیشمان لێ بریندارو پەککەوتەو ئاوارەو سەر گەردان و بێماڵ وحاڵ بکەن، هەر بۆیەش تێگەیشتنێک بەدەر لەم تێگەیشتنە جیهانداگرە، ناتوانێت ئاکامێک لەخەبات و تێکۆشانی ئەم زۆرایەتییە مرۆییە، بەتەنیا لەناوچەیەک و وڵاتێکدا گرێ بخوا، سەرمایەو بەڵاکانی گەردونین، دەبێت خەبات و تێکۆشان و نەبەردیەکانیش گەردونی بن، ئەمەیان چۆن و بەچ شێوازو بەکام میکانیزمی کارسازو گونجاو دەڕواتە پێش، بە ئاگایی و وشیاری ملیاریی نێونەتەوەیی بەرهەمدار دەبێت، بۆ ئەمەش تەنیا کات دەوری یەکلاکەرەوەی دەبێت، لەناو کاتیشدا بەبێ ویست و ئیرادەی من وئەم وئەو یان ئەم تاقم و ئەم حیزب و ئەم ڕێکخراو، جوڵانەوە و بەریەککەوتنە چینایەتیە ناکۆکەکان، لەپڕۆسەیەکی دورو درێژی لە نەوەستان نەهاتودا، ماتریاڵی مرۆیی ئاگامەند وەک فاکتەری ئاڵ وگۆڕی بنەڕەتی لەم دنیا پڕ لەنەهامەتیانەدا بەدیدەهێنێت. بەدەر لەمەش دەکرێت ڕوداوهای جۆراوجۆری دیکەی وەک کۆمۆنەی پاریس و شۆڕشی ئۆکتۆبەرو شۆڕشی چین و ئینقلابی حەفتاو نۆ لەئێران و دەیان سەدان ڕوداوی لەم جۆرە ڕوبدەن، بەڵام لەنەبونی وشیاری و ئاگایی چینایەتی سیاسی ئابوریدا، حەتمەن ئامانجەکانیش بەدینایەن.

تاهیر عیسا
20.05.2025

بۆ ئەو بەهـرەمەنـد و ئارەزوومەنـدە لاوانـەی کە خـولـیای نووسیـنی کـورتە چـیرۆکن بـۆ منـداڵان. چەنـد پێـوەر و بنـەمـا و رێـنماییەک هـەیە، دەتـوانـن لە نووسـینی کورتە چـیرۆکی کوالیتی باش بۆ منـداڵان بەکاریـان بهـێـنـن. پـێـش هـەمـوو شـتـێک مـتـمانەبـوونتـان بە تـوانـاکانی خۆتـان هـەبێـت، کە فـاکـتەرێکی گـرنگی سەرکەوتـنتانە. هـەمـیشەش ئەوتان لە خەیـاڵـدا بێـت، کە چـیرۆکەکانتان بۆ منـداڵان دەنووسن. پێویستە شارەزای قـۆناغـەکانی تەمەنی منداڵان و فـەرهـەنگی زمـانی منداڵان و دەروونناسیی منـداڵان بن. تا بتوانن بچـنە نـاو جـیهانی وەنەوشەیی و ئەفـسووناوی منـداڵانەوە، کە جیهـانێکە سەرانسەر لە پـاکی و بـێـتاوانی، لە راز و نیـازی پـاک، لە هـیوا و گەشـبـینی، لە خەونی سـەوز، لە جوانی و لە خەنـدە و پـێکەنـین. لە خۆشەویسی، لە قـسەی قـوت و شیرین، لە… هـتد.
زۆر بە کـورتی و بەچـڕی لـەم خاڵانـەدا، باس لە گـرنگـتریـن بنـەمـاکانی نووسینی کـورتە چـیرۆک بـۆ منـداڵان دەکـەیـن:
١ـ ئیـلهـامی چـیـرۆک: ئیـلهـام بۆ نووسینی چـیرۆک، لە خەیاڵکردنێکی ئازادەوە دێت. زۆر زۆرن، دەتـوانن لە هەموو شوێنێکـدا بیـدۆزنەوە، تەنیا ئەوەی دەوێت کە بزانن چۆن دەیدۆزنەوە. دەکرێت لە رووداوێکەوە، یان لە راسـتییەکانی ژیـانی رۆژانەی منداڵانەوە، یا لە بیرەوەرییەکانی ژیانتانەوە یان ئیلهامێکی کوتوپـڕدا بۆتان بێـت، بە کورتی ئیلهامی کورتە چیرۆک، لە زۆر سەرچاوەوە دێـت.
٢ـ بیـرۆکە: بیـرۆکە یەکـێکە لە بنەما سەرەکییەکانی چیرۆک. بە دینەمۆ و بە بـڕبـڕە پشتی کورتە چـیرۆک بۆ منداڵان دادەنرێـت. چیرۆکەکان بە دەوری بیرۆکەکاندا دەسووڕێنەوە. پێویستە بیـرۆکە راست و لۆژیکی بێـت و پەیامێکی پەروەردەیی روونی لەخۆگـرتـووبێـت، تا منـداڵان لـێی تێـبگەن.
٣ـ ناونیـشانی چـیرۆک: دانـانی ناونیشانی خـۆش و ئاسان و سەرنجـڕاکـێش و گـونجاو، کە لەگـەڵ نـاوەڕۆکی کـورتـە چـیرۆک بـۆ منـداڵان زۆر گـرنـگە. بە قـەوارەیەکی گەورەتـریـش بنووسـرێـت.
٤ـ پـڵـۆت یان گـرێی چـیرۆک: پڵـۆت لە کورتە چـیرۆک بۆ منداڵان، بریتییە لەو کێشە و ئاریشەیە، کە پاڵەوانی چـیرۆکەکە رووبـەڕووی دەبێتەوە و چارەسەرێکی گونجاوی بۆ دەکات. کە پەیـوەنـدی بـە ژیـانی رۆژانـەی منـداڵانـەوە هـەبـێـت، مـلـمـلانـێی کـارەکـتـەرەکـانی چـیرۆکـەکـە، بـە دەوری چارەسەرکـردن و کـردنـەوەی ئـەو گـرێـیـەدا دەسـووڕێـنـەوە.
٥ـ کارەکـتەرەکـان: مـرۆڤ بن یان ئـاژەڵ و بـاڵـندە و زیـنـدەوەر و رووەک و شـتی تـر، پێـویـستە کارەکـتەرەکانی کورتە چـیرۆکی باش بـۆ منـداڵان، نوێـنـەری کـۆمەڵـێکی فـراوان بـن. وا بکەن کە تەنیا یەک کـارەکـتەری سـەرەکی هـەڵـبژێـرن، دوو یا سێ کارەکـتەری دیکەش پـاڵـپـشتی بـن. فـرە کـارەکـتەری لە کـورتە چـیرۆکـدا بۆ منـداڵان، سـەر لە منـداڵان دەشـێوێنن.
٦ـ مـلـمـلانێ: توانای سەرکەوتـن یا شکـستی پاڵەوان لە مـلـملانێـدا دەردەکـەوێـت. نابێـت ملمـلانی لە کورتە چـیرۆک بۆ منـداڵان، نالـۆژیکی و درێـژ و بـێـزارکەر بێـت. ناشـبێـت کاری لەتـوانابـەدەر، بـدرێـتە پاڵ پاڵەوانی کورتە چـیرۆکەوە بۆ منداڵان. تا منـداڵان گومـان لە راستییان نەکەن. پێویستە لە ملـملانێـدا، جەخـت لەسەر سەرکەوتنی: باشە بەسەر خـراپـەدا، ئاشتی بەسەر شـەڕدا، گەشبینی بەسـەر رەشبـیـنـیدا، دڵـسۆزی بەسـەر ناپـاکـیدا، خـۆشـەویـستی بەسەر رقـدا،…هـتد، بکـرێتـەوە.
٧ـ زمـانی چـیرۆک بۆ منـدان: زمان گـرنگترین کـۆڵەکە و فـاکـتەرە لە نووسینی کورتە چـیروک بۆ منـداڵان. پێویستە بە زمانێکی کوردی پەتی و ئاسان و شیریـن دابـڕێـژرێـت. وشەکان روون و واتا زانـراوبـن، رستەکان کـورت و ئاسان بـن، تا منـداڵان بە ئاسانی لـێیان تێبگەن. بەکارهـێنانی وشە و رستەی بـزوێنەر، زیـاتر سەرنجی منـداڵان رادەکـێـشن. وەک: چـۆلەکەکە هـەڵـفـڕی، نـازە پـێکەنی.
٨ـ دیـالـۆگ: دیـالـۆگ بنەمـایەکی سەرەکی تـری کورتە چـیرۆکی باشە بۆ منـداڵان. دیالـۆگ بـریتییە لە گفـتوگۆ لەنێوان دوو کارەکتەر یا زیاتر. دیـالـۆگ لەنێـوان کارەکـتەرە سەرەکـییەکان بەکاربهـێنن. چونکە دیـالـۆگ چـێژ و خـۆشی بە منـداڵانی خوێـنـەر یان گـوێگـرانی چـیرۆکەکـانتان دەبخـشـێـت.
٩ـ بیـرکـردنەوە و خەیـاڵ: ئێـوەی چـیروکـنووسانی کـورتـە چـیرۆک بـۆ منـداڵان، پێـویـستـیـتان بە خەیاڵـێکی فـراوان و بە بیرکردنەوەیەکی قـووڵ هـەیە. چونکە خەیاڵ رەگەزێکی گرنگە لە چیرۆک.
١٠ـ داڕشـتنی کورتە چـیرۆک: لەوانەیە هەر چیرۆکنووسێک، رێباز و شـێواز خـۆی لە گـێڕانەوە و لە نووسینی چـیرۆکدا هەبێـت. بیر لە شـێواز و لە ستایـلی جیاواز و ناوازە بکەنەوە. گـرنگ ئەوەیە کە بە شێوازێکی سووک و ئاسان و کورت و پوخت، بەپێی قۆناغەکانی تەمەنی منداڵی و فەرهەنگی زمانیان چـیرۆکەکانتان دابـڕێژن. بە سەرەتایەکی بەهـێز و سەرنجـڕاکێش دەست بە نووسینی کورتە چـیرۆکەکـانتـان بـکەن. لـە هـەر چـیرۆکـێکـیشدا، سەرەتـا و نـاوەڕاست و کـۆتـایی هـەیە. پێـویـستە دووربکەونەوە لە شێوازی کلاسیکی، تەڵقین ئاسایی و وتاربێژی و پەندێری و رێنمایی راستەوخۆ.
١١ـ کات و شـوێـن: دوو بنەمای سەرەکیی ترن، لە نووسینی کورتە چـیرۆک بۆ منداڵان. بەبێ کات و شـوێـن، لێکـدانەوە بۆ رووداوەکان ناکـرێـت. پێویستە کات و شوێنی رووداوەکان دیاری بکـرێـن.
١٢ـ وێنـەی رەنگاوڕەنگی روونکـردنەوە: وێنـەی روونکـردنەوەی فـۆتـۆگـرافی یان کـێـشراو، بۆ باتەکـانی چـیرۆکەکـانتان بۆ منـداڵان پێـویسـتـن. وێنـە چـیرۆکەکـان جـوانـتر و شـیریـنتر دەکـەن و زیـاتـریـش سـەرنجی منـداڵان رادەکـێـشن. وشـە و رسـتە و وێـنـە دەبـن بە تەواوکـەری یەکـتری.
١٣ـ پیـاچـوونەوە: پێـش بڵاوکـردنەوەی چـیرۆکەکانتـان، بە وردی پـێیانـدا بچـنەوە. لە هـەڵـەکـانی رێنووسی و رێـزمانی و خاڵبەنـدییەکان، بـژاریان بکەن و راسـتیان بکەنەوە. نەنگـیش نیـیە ئەگەر پـێـشانی نووسـەرانـێـكی بە ئـەزمـوونی بـواری کـورتە چـیرۆکی منـداڵان بـدەن. سـوود لە را و لە تـێـبینییەکـانیان وەربگـرن. کەسیش بە چـیروکـنووس لەدایـک نەبـووە. بە ئەزمـوونـدا تـێـپەڕیـوە.
١٤ـ دیـزایـنـێکی جـوان: ئەگەر کورتە چـیرۆکەکانتان، لە کتێبێکی چاپکراودا پێشکەش بە منداڵان بکـریـن. پێویـستە دیـزایـن و بـەرگی کـتـێـبەکە و ناونـیشان و قەوارەی پـیـتەکانی چاپ و هـونەری رازانـدنـەەوەی کـتـێـبەکـە جـوان و سەرنـجـڕاکـێـشبـن بـۆ منـداڵان.
١٥ـ کۆتـایی چـیرۆکەکان: کۆتایی لە کورتە چـیرۆک بۆ منـداڵان زۆر گرنگە. پێویستە کۆتاییەکانیان دڵخـۆشکەربـن و بە هـێوا و گەشبینی و بە گەیـانـدنی ئامانج و بە پەیامێکی پـەروەردەیی کۆتایی بە چیرۆکەکانتان بهـێنن، بە چارەسەرکردنی کێشەکان و بە پەند و وانەیەکی ئەرێنی کۆتاییان پێبهـێنن.

دوبـەی: ٢٠٢٥

یەکەم گەڵای گوڵەکەی لێ کردەوە وتی: تۆ منت خۆشدەوێت.
دووەمیانی دەرهێنا.
وتی
تۆ منت خۆش ناوێت.
سێیەم و چوارەمی لێکردوە و…
گەڵاکانی تەواو کرد،
پاشان گوڵە بچووکەکە بە تووڕەییەوە
کەوتە خوارەوە.
گوڵ گریا و
هەستی بە سەرما کرد
لەکاتێکدا
رووت بوەووە
وتی
تۆ منت خۆش
ناوێت

وەرگێڕانی شەهلا نوری
لەنوسینی عزالدين الماعزي ” المغرب”.

سەرچاوە:

مجموعة (حب على طريقة الكبار) قصص قصيرة جدا عزالدين الماعزي