من پێم وایە ئەگەر تاوانبار لە هەر بواریکدا تاوان ئەنجامبدات دەبێ سزا بدرێت. جا ئەو پیاوانەی کە دەستدرێژی سێکسی دەکەنە سەر ژنان و کچان و تاوانی گەورە لە دژی ژنان ئەنجام دەدەن، ئەوانیش دەچنە ناو ئەو چوارچێوەیەو تاوانبارن و دەبێ سزای خۆیان وەربگرن!.لێرەدا بۆچوونەکەی من لەسەر بەریتانیایە کە سزای لە سێدارەدانی لە ساڵی ١٩٩٨ وە هەڵوەشاندۆتەوە بە هۆی کاریگەریی یاسای مافی مڕۆڤ لەو وەڵاتەدا، هەروەها بەریتانیا ئەندامە لە ئەنجومەنی پاراستنی مافی مڕۆڤ لە ئەوروپادا، بەڵام ئەوەتە ئێستا حکومەتی بەریتانیا دەیەوێت سزایەکی تر بچەسدپێنێت و بە یاسایی بکات کە ئەویش سزای خەساندنە لە ڕێی دەرمانەوە.
ئەو سزایە، بە بڕوای من، هەم توندوتیژ ترەو هەمیش زیاتر دژی مافی مڕۆڤە بە بەراورد بە سزای لە سێدارەدان. من پیم وایە سزای خەساندن، جا بە هەر ڕیبازیک بێت، ترسناکترو نامڕۆڤانەترە لە سزای لە سێدارەدان، چونکە ئەو پیاوەی کە دەیخەسێنن نامرێ و لە ژیاندا دەمێنێ و لە نێو کۆمەڵگادا دێت و دەچێت بەڵام وەک گاجووتێکی خەساو وایەو هیچ هەڵپەو ئارەزوویەکی بۆ سێکس و خۆشەویستی نامێنێت و بە هیچ شێوەیکیش تەنانەت بیریش لە سێکس و خۆشەویستی ناکاتەوە. بەڵام گرفتە گەورەکە ئا لێرەدایە کە مێشکی ئەو پیاوە خەساوە کار دەکاو بە ئاگا دەبێت و دەزانێت چیان لێکردووەو دەزانێت جیاوازی ئەو لە گەڵ پیاوانی تر چیە لە بواری سێکس و خۆشەویستیدا! ئەو پیاوە خەساوە نەمردووەو ماوە، بەڵام هەر ڕۆژێک بۆ ئەو مردنیکەو هەموو ڕۆژو ساتێک خۆزگە دەخوازێت کە ئەگەر هەڵیانواسیبایەو لە ژیاندا نەمابایە زۆر باشتر دەبوو لەو ژیانەی ئێستای. کەسی سزادراو بە ریگەی هەڵواسین و لە سێدارەدان یەک جارەو چەند خولەکێکەو دەڕواو کۆتایی دێت، بەڵام سزادان بە ڕێبازی خەساندن هەموو ڕۆژو ساتێک مردنیکە. ئەم بارودۆخەش بە لای کەسی خەساوەوە، بە بڕوای من، چەندین کێشەی تر بەدواخۆیدا دەهێنێت و بۆی هەیە جۆری تاوانەکان شێوەیەکی تر بەخۆوە بگرن و بە ڕێگایەکی تر ئەنجام بدرێن. من پیم وایە بۆی هەیە بە شێوەی کاتیی و بۆ ماوەیەک تاوان لەو بوارەدا کەم ببێتەوە بەڵام زۆری پێناچێت تاوانەکان شێوەو جۆریان دەگۆڕێت و بۆی هەیە ترسناکتر و گەورەتریش ئەنجامبدرێن! من پیم وایە، وەک چۆن سزای لە سێدارەدان لە بەریتانیاو چەندین وەڵاتی تریش نیەو هەڵوەشاوەتەوە، دەبێ هەر ئاهواش سزای خەساندنیش نەخرێتە دەستوورەوەو دەبێ دژایەتیشی بکرێت و لە جیاتی خەساندن دەبێ بیر لە جۆرێکی تری سزادان بکرێتەوە!

جا ئەو بابەتەی کە نووسینەکەی ئێمەی دەربارەیە ئەوەیە کە بە پێی هەواڵێک کە لە لایەن ڕاجیڤ سیاڵ بەرپرس و سەرنووسەری بەشی هەواڵەکانی ناوخۆ لە گاردیانی بەریتانیادا لە ٢٢ی ئایاری ٢٠٢٥دا بڵاوکراوەتەوە ئەوەیە کە:” لەو ڕۆژانەی ڕابردوودا بەرپرسێکی باڵای نێو دەزگای یاسایی و دادی بەریتانیا بە ناوی شابانە مەحمود باسی لە سزادانی خەساندن کردووە بۆ ئەو پیاوانەی کە تاوانی گەورەی سێکسیی و دەستدرێژیی گەورەی سێکسیی لە دژی ژنان و کچان ئەنجام دەدەن! هەروەها شابانە نیازیشی هەیە کە سزای خەساندن بە ڕێگای کیمیاوی، واتە داودەرمان، بخاتە بواری جیبەجێکردنەوە وەک تاقی کردنەوە لە ئینگلتەراو وەیلز!”
“پێشبینی دەکرێت کە وەزیری دادی بەریتانیا پشتگیری لە ڕیفۆرم و چاکساسازیی سزاداندا بکات لە ئینگلتەراو وەیڵز کە بەشێکی بریتی دەبێ لە بەکارهێنانی داودەرمان کە دەبێتە هۆی سەرکوت و بێدەنگ کردنی ئارەزووی سێکسی! (واتە بریتی دەبی لە پێدانی جۆرێک لە حەب و دەرمان بە کەسی تاوانبار کە دەبێتە هۆی خەساندنی ئەو کەسە!” (سەرچاوە: گاردیان)

بە پێی سەرچاوە فەڕمیەکانی دەوڵەتی شانشینی بەریتانیا شابانە مەحمود، ئەفسەرو بەرپرسی هەرێ باڵای تاج، قسە لەسەر سەرکوت و بێدەنگ کردنی ئارەزووی سێکس دەکا بە ڕێگەی داوودەرمانی کیمیاوی لە دژی ئەو کەسانەی کە تاوانی گەورەو قورس لە بواری سێکسدا لە بەرامبەر ژنان و کچاندا ئەنجام دەدەن و هەروەها دەست درێژی سێکسی دەکەنە سە ژنان و کچان!” (سەرچاوە: گاردیان)

“بەشی تایبەت بەو کارە لە وەزارەتی دادی بەریتانیا نیازی هەیە کە بەرنامەکەی فراوانتر بکاتو وەکو پاکیجێکیش لە ٢٠ بیست هەرێمدا تاقی بکاتەوە لە سەر زیندانیانی زیندانەکانی ئینگلتەراو وەیڵز و ئازاد کردنی هەزاران لەو زیندانیانە کە بە تاوانی سێکس و دەستدرێژی سێکسیی زیندانی کراون. ئەمەش وا دەکا کە ئەو فشارو قەرەباڵغیەی کە لەسەر زیندانەکان هەیە کەم ببێتەوەو نەمێنێت! هەروەها ئازادکردن و دانانی تاگ ،واتە ئامڕازی ئەلەکتڕۆنی بۆ چاودێری کردنی تاوانباران، لەسەر پیاوکوژان و ئەوانەی کە دەستدرێژی سێکسی ئەنجام دەدەن دوای ئەوەی کە نیوەی سزاکەیان لە زینداندا تەواو کردووە.”( سەرچاوە: گاردیان)

“شابانە، قسە لەسەر پێداچوونەوەیەکی وردی سەربەخۆیانەو بێلایانانە دەکات لە سەر ئەنجامەکانی ئەو کارە. هەروەها شابانە داوا لە دەسەڵات دەکات کە بنکەیەک دابمەزرێنێت کە لە سەر بەڵگە دامەزرابێ بۆ ئەو داوو دەرمانە کیمیاویانەی کە ئارەزووی سێکس کەم دەکەنەوەو سەرکوتی دەکەن یان دەبنە هۆی ئەوەی کە کەسی دەسدرێژیکار بیرکردنەوەی سێکس کردنی نەمێنێت. جێگەی باسە ئەو پێشنیارە کە بۆ دەوڵەت و لایەنی دەسەڵات کراوە لە نێو ٤٨ پێشنیاری تردایەکە دەڤید گاوک خستوونیەتە ڕوو بۆ ئەو مەبەستە! پێشبینی دەکرێت کە شابانە ڕۆژی پێنج شەمەی داهاتوو وتەیەک لە ناو ئەنجومەنی لۆردەکاندا پێشکەش بکات بۆ ئەوەی ئەو ڕێو شوێنانە دیاری بکات کە ئەو پێی باشن لە چوارچێوەی چاکسازیی دادپەروەریی تاوانکاریدا!
سەرچاوەکانی سەر بە دەسەڵات و حکومەت ڕایان گەیاند پێشبینی دەکرێت کە شابانە ڕەزامەندی لە سەر ڕێو شوێنە سەرکیەکانی پێداچوونەوەکە دەرببڕێت، کە لە نێویاندا بریتیە لە مەرجی پێدانی تاگ بە زیندانیەکە، واتە پێدانی ئامڕازی ئەلەکتڕۆنیی چاودێریکردن بدرێ بە تاوانبارەکە ئینجا ئازاد کردنی ئەو زیندانیانەیە کە ڕەفتاریان باشە دوای ئەوەی کە سێ یەکی ماوەی سزاکەیان لە زینداندا تەواو کردووە!” (سەرچاوە: گاردیان)

هەر وەها شابانە ڕەرزامەندی لە سەر ئەوەش دەربڕیوە ئەو زیندانیانەی کە تاوانی گەورەو دەستدرێژیی قورسی سێکسییان ئەنجامداوەو نیوەی سزاکەشیان لە زینداندا تەواو کردووە با ئازاد بکرێن و نیوەکەی تری سزاکەیان با بە خزمەتکرن لە لەنێو کۆمیونیتی دا تەواو بکەن!
یەکێک لە پێشنیارەکانی دەڤید گاوک وەلانراوەو گوێی پێنەدراوە کە ئەویش بریتیە لە :” پێویست دەکا کە پیسترین و ترسناکترین لە تاوانباران ڕێگایان پێبدرێت کە زووتر داواکاری پێشکەش بکەن بۆ ئەوەی بە مەرج ئازاد بکرێن هەر کاتێک کە متمانەیان لە لایەن کەسانێک و سەرچاوەکانی نزیک لە وەزیری داد بەدەست هێنا!
ڕاپۆرتەکە وەزیرەکان هان دەدا بۆ ئەوەی بناخەیەکی دامەزراو لەسەر بەڵگە دامەزرێنن دەربارەی بەکارهێنانی ڕێگای سەرکوتی کیمیاوی بۆ ئەو کەسانەی کە تاوانی سێکسی ئەنجام دەدەن و هەروەها لەو ئەنجامانەش ورد ببنەوە کە لە ئەنجامی پڕۆگرامی هاوشێوەدا بەدەست هاتوون لە وەڵاتانی وەک ئەڵمانیاو دانیمارک و پۆلەندا!

لەو ڕاپۆرتەدا هاتووە کە:” دەتوانرێت وروژانی سێکسیی و سەرقاڵبوون بە سێکسەوە کەم بکرێتەوە لە ڕێگەی پێدانی داودەرمانی کیمیاویەوە کە ئارەزووی سێکسیی سەرکوت دەکەن و کەمی دەکەنەوە . ئەو داودەرمانانە دەتوانرێت بدرێن بەو کەسانەی کە دەستدرێژی و تاوانی سێکس ئەنجام دەدەن”

هەروەها ڕاپۆرتەکە ئاماژە بەوە دەکات:” ئەو بەرنامەو پڕۆگرامەی کەساڵی ٢٠٢٢ لە سەر زیندانیەکانی زیندانەکانی خوارووی ڕۆژئاوای ئینگلتەرا تاقیکرایەوە کە بریتیبوو لەوەی داودەرمانی کەم کردنەوەی ئارەزووی سێکسیان دەدا بە زیندانیەکان، ساڵی داهاتوو ئەو بەرنامەو پڕۆگرامە تەواو دەبێ و داوا دەکرێت کە بەردەوامی پێبدرێت و بودجەشی بۆ تەرخان بکرێت.”

هەروەها سەرچاوەیەکی نزیک لە شابانە گوتی:” حکومەت پلانی هەیە کە ئەو بەرنامەیە فراوانتر بکات بە جۆریک کە ببێتە قۆناغێک و سەرەتایەک بۆ ئەوەی لێرەوە بەسەر تەواوی وەڵاتدا جێبەجێ بکرێت”

ئەو بەرنامەو پڕۆگرامە لە ڕێگەی دوو جۆر دەرمانەوە جێبەجێ دەکرێت:
یەکەم: دەرمانی SSRIs کە بریتیە لە کورتکراوەی Selective serotonin Re-uptake Inhibitors کە ئەو دەرمانە بیرکردنەوەو ئارەزووی زۆری سێکس کەم دەکاتەوەو سەرکوتی دەکات. دەرمانی دژە ئەندرۆجین Anti -androgensدەبێتە هۆی کەم کردنەوەی بەرهەم هینانی هۆڕمۆنی تێستۆستەڕۆن کە هۆڕمنۆنێکی نێرینەییەو پەیوەستە بە ئارەزووی سێکسەوە.

ئەو جۆرە دەرمانانە شانبەشانی کارە دەروونیەکانی تر کە هەندێک تاوانی سێکس دەکەنە ئامانج لە بارەی شتی تریشەوە کاری خۆیان دەکەن بۆ نموونە ئارەزووی هێز بەدەستەوە گرتن و زاڵبوون بەسەر دەوروبەردا.

دیسان سەرچاوەیەک لە حکومەتەوە گوتی:”شابانە پێی وایەو قسە لەسەر ئەوە دەکا کە دەبێ خەساندن و نەهێشتنی ئارەزووی سێکس بە زۆرە ملێیی بێت نەک ئارەزوومەندانە لە بەرامبەر ئەو کەسانەی کە تاوان و دەستدرێژی گەورەی سێکس ئەنجام دەدەن!”

ڕێژەی تاوان و دەستدرێژی سێکسی لە نێو تەمەنی گەورەساڵاندا لە کۆتایی مانگی ئازاری ٢٠٢٥ دا گەییشتۆتە ٪٢٠ کە ئەوانە یەکسەر دەستبەجێ سزا دراون. ڕاپۆرتەکە ئاماژەی بەوەداوە کە بەشداری ئەو تاوانبارانە لەو بەرنامەو پڕۆگرامانەدا لە ئینگلتەراو وەیلز بە خۆبەخشانەو ئارەزوومەندانە دەبێ!

لە نێو ئەو ڕاسپاردەو پێشنیارانەدا کە دەڤید گاوک، وەزیری پێشووی داد لە حکومەتی پارێزگاراندا، دەڵێ پێویستە حکومەت بیان کات بریتین لە:
یەکەم: دڵنیابوون لەوەی کە دەبێ سزا ی دەستبەسەرکردن تەنها لە بارودۆخێکی تایبەت و جیاوازو ناوازەدا کەمتر بێت لە ١٢ مانگ نەک لە هەموو بارودۆخێکدا.
دووەم: درێژکردنەوەی ماوەی سزای هەڵپەسێرراو بۆ ماوی سێ ساڵ و هاندانی ڕێبازی دواخستنی سزا بۆ ئەوانەی کە تاوانەکانیان سووکن.
سێیەم: زیاتر ئاوەڵاکردنی دەستی دادگا بۆ بەکارهێنانی جۆرەها سزا بۆ نموونە قەدەغەکردنی سەفەرو هات و چۆ لە تاوانبار، قەدەغەکردنی لێخوڕینی ماشێن وئۆتۆمۆبێل، هەروەها نەهێڵن بەشداری بکەن لە تپیی وەرزشیی بۆ نبموونە تۆپتۆپێن.
چوارەم: ڕێگا بە ئەفسەرانی چاودێرێی لە تاوانباران بدرێت تاکو بتوانن ئاستی چاودێریکردن ڕێکبخەن بە پێی ئاستی مەترسی تاوانبارەکان و گوێڕایەڵیی تاوانباران بۆ فەرمان و ئەرکەکانیان!
فراونکردنی دادگاکانی تایبەت بە تاوانەکانی ناوخۆی خێزان تاکو بتوانن باشتر هاوکاری قوربانیانی ناوخۆی خێزان بکەن.
پێنجەم: فراوانکردن و درێژکردنەوەی کاری تاگکردنی دەستدەێژیکاران و تاوانکاران لە دژی ژنان و کچان.

شەشەم:ڕاهێنانی زیاتر بە دەسەڵاتی دادوەری و ستافەکەی تاکو زیاتر بتوانن و شارەزابن لە یارمەتیدانی ژنان و کچانێک کە توندوتیژی و تاوانیان دەهەق کراوە.
حەوتەم:گوڕينی مەبەستی یاسایی لە سزادان. بۆ نموونە دەبێ دادوەرو دادگا چاویان لەوەبێ کە هاوکاری قوربانیەکە بکەن بە قەدەر ئەوەی بیر لە جۆری سزاو ماوەی سزای تاوانبار بکەنەوە.

هەروەها دەڤید گاوک داوا لە حکومەت دەکات کە بودجەو هاوکاری زیاد بکرێت بۆ بەشی خزمەتگوزاری چاودێریی و دەڵێ دەبێ ئامڕازەکانی چاودێریکردن، واتا تاگ، بۆ دەستبەسەرکراوو زیندانیکراوەکان زیاد بکرێن و فراوانتر بکرێن. ئەو پێی وایە ئەگەر بێت و لەو بارەوە حکومەت سستی بنوێنێت ئەوا ڕووبەڕووی پەرچەکرداری ڕای گشتی دەبێتەوە. ئەو دەڵێ:” ئەگەر بەشی چاودێریکردن هاوکاری نەکرێت ئەوا مەترسیەکەی لەوەدا دەبێ کە ئێمە هیچ بەرەو پێشچوونێک بەدەست ناهێنین لە بواری چاکسازی و گێڕانەوەی تاوانباران بۆ نێو کۆمەڵگا!

لەو بارەوە سەرۆکی پۆلیسی بەشی نیشتیمانیش هەمان داواکاریەکەی دەیڤید گاوکی بۆ زیادکردنی هاوکاری و بودجەی بەشی خزمەتگوزاریی چاودێریکردن دووبارە کردەوە.

ساشا هاشێت، سەرۆکی بەشی پۆلیسی نیشتیمانی بۆ دادپەروەری تاوانکاریی، دەڵێت:” دەرچوونی تاوانباران لە زیندان نابێ بەو مانایە بێت کە لە ژێر کۆنتڕۆڵی پۆلیس دا نەمێنن. ئەگەر ئێمە بمانەوێت کە ژمارەی زیندانیان لە زینداندەکاندا کەم بکەینەوە دەبێت دڵنیا بین لێیان کە لە دەرەوەی زیندان و نێو کۆمەڵگادا نەتوانن تاوان ئەنجام بدەن و کۆمەڵگا لێیان پارێزراوبێت!”
” دەبێ هاوکاری و زیاد کردنی بوجە بۆ ئەو مەبەستە لە پێداچوونەی خەرجیەکانی داهاتوودا دەربکەوێت و هەروەها لە وەبەرهەم هێنانیشدا لە بواری زیاد کردنی ئامڕازەکانی چاودێری واتە تاگ و وەبەرهەم هێنان لە بواری خزمەتگوزاری چاودێریکردندا.”
لەو بارەوە گرووپی چاکسازی هاوارد پشگیری لەو ڕاسپاردەو پێشنیارانەکرد.
ئەندریە کومبەر، بەڕێوەبەری جێبەجێکار، گوتی:” ئێستا تۆپەکە لە مەیدانی حکومەتدایە. چارەسەرکردنی قەیرانی توانای زیندانەکان پێویستی بە بە دەستێوەردانی گەورە هەیە، ئەمەش کاتێک دەردەکەوێت کە دەربکەوێت کە ئەو بەرنامەیە ئەنجامی باشی بەدەست هێناوەو تاوان و تاوانکاریی لە نێو کۆمەڵگادا بنەبڕکردووە.
لەوبارەوە پارتی پارێزگاران ئەو پێداچوونەوەی دەیڤید گاوکیان بەدڵنیەو ئیدانەیان کردووە. ئەوەتە ڕۆبەرت جێنریک، وەزیری داد لە حکومەتی سێبەردا گوتی:” بە هەڵوەشاندنەوەی سزای کورت بۆ زیندانیان کە تاوانەکانیان سوکە بۆ نموونە هەندێک تاوانی وەک دزی و دەستدرێژی و بەسەردادان و هەڵکوتانەسەر خەڵک و ماڵان بە مەبەستی دزی دەچنە خانەیەک کە بە تاوان دانانرین و ئەنجامدەرانیش دەچنە خانەی بێتاوانانەوە. ئەمەش وەک دیارییەک وایە کە پێشکەشی تاوانباران دەکرێت کە تاوان ئەنجام دەدەن و وا نیشاندەدەن کە بە نەزانی کردوویانە”

تێبینی: خەساندن بە ڕیگای داوودەرمانی کیمیاوی جۆن دەبێ؟
ئەو جۆرە خەساندنە بریتیە لە پێدانی جۆرێک لە دەرمان بە مەبەستی کەم کردنەوە یا بە تەواوی نەهێشتنی ئارەزووی سێکس و تەنانەت هەندێک جاران بیرکردنەوەی سیکس لە ناو دەبات. ئەو کەسانەی ئەو دەرمانانەیان دەدرێتێ دەیانگەڕێننەوە بۆ سەردەمی مێرمنداڵییان لە ڕووی ئارەزووی سێکسەوە. هەڵسوکەوت و ئارەزووی سێکسی ئەو کەسانە دەوەستێنن! ئەو دەرمانە دەگونجێت جۆریک بێت لە SSRIs کە بریتیە لە کورتکراوەی: Selective Serotonin Reuptake Inhibitors کە کار دەکاتە سەر بیرکردنەوەی ئارەزووی سێس و هەروەها Anti-Androgens کە دەبێتە هۆی کەمکردنەوەی هۆرمۆنی تێستۆستەرۆن کە هۆڕمۆنێکی نێرینەیە و پەیوەستە بە ئارەزووی سێکس. هەرچەندە دەتوانرێت کەسەکە بگەڕێنرێتەوە دۆخی پێش پێدانی دەرمانەکە بەڵام دەرمانەکە لایەنی خەراپەی تریشی هەیە بۆ نموونە کەسەکە تووشی خەمۆکی دەکا، تووشی بیرکردنەوەی خۆکووژی دەکات، تووشی ئارەقکردن و گەرمبوونی لەشی دەکات هەروەها چەندین کاریگەریی لاوەکی تەندرووستی تریشی بەدوادا دێت.
جێگەی باسە کە ئەو جۆرە دەرمانە لە هەندیک لە دەسەڵاتەکانی دادوەریدا بەکاردەهێنرێت وەک مەرج و پارێزبەندییەک بۆ ئازاد کردنی تاوانبارانی بەشی دەسترێژی سێکس بۆ سەر ژنان و کچان. هەروەها هەندێک دەزگای تەندرووستی بۆ چارەسەری هەندیک جۆری شێرپەنجەش بەکاری دەهێنن!

شابانە مەحمود کێیە؟
شابانە مەحمود ساڵی ١٩٨٠ لە دایک بووە،پارێزەرو سیاسەتمەدارێکی خەڵکی بەریتانیایە. سەر بە پارتی کرێکارانە(لەیبەر پارتی). ساڵی ٢٠٢٣ بۆ ٢٠٢٤ وەزیری دادی سیبەر بووە، لە ساڵی ٢٠٢٤ وە وەزیری دادو ڕاوێژکاری لۆردەکانە. ئەندامی پەڕلەمانەو نوینەری بیرمینگهام و لەیدوود لە نێو پەڕلەماندا لە ساڵی ٢١٠ وە. دەرچووی کۆلیجی یاسایە.

حەسەن ڕازانی
———————————————————-
لە وەرگێڕانی ئەو بابەتەدا بۆ کوردی سوودم لەو سەرچاوانە وەرگرتووە

Shabana Mahmood considers chemical castration for serious sex offenders | Prisons and probation | The Guardian
https://www.google.com/search?q=Shabana+Mahmood&sourceid=chrome&ie=UTF-8
https://www.google.com/search?q=Shabana+Mahmood&sourceid=chrome&ie=UTF-8
https://youtu.be/LNeZ_Wu
Wikipedia

دەستڕاگەیشتنی ترامپ بە دەسەڵات لە ئەمریکا بۆ دووەمین جار، لە ڕێگەی سەرکەوتنی لە هەڵبژاردنەکانی نۆڤیمبەری (تشرینی دووەمی) (٢٠٢٤) و بەدەستهێنانی زۆرینەی کورسییەکانی ئەنجومەنی نوێنەران و ئەنجومەنی پیرانی ئەم وڵاتە لەلایەن پارتی کۆماریـیەوە، وە جێبەجێکردنی چەندین سیاسەت و فەرمانی سەرۆکایەتیی پێشوەختە پلان بۆ داڕێژراو لە ماوەی کەمێک زیاتر لە دوو مانگ لە دەستبەکاربوونی پۆستی سەرۆکایەتی، کە لە (٢٠)ی ژانویەی (٢٠٢٥)ەوە دەستیپێکردووە، بووەتە هۆی لەرزانێکی سیاسی گەورە نەک تەنها لە ناوخۆی ئەمریکا، بەڵکو لە ئاستی جیهانیشدا، بەتایبەتی لەناو سیستەمی سیاسی بۆرژوازی جیهانیدا.
بۆیە دەکرێ بڵێین، لەگەڵ سەرهەڵدانی ترامپ، جیهانی سەرمایەداری پێیناوەتە ناو دەورەیەکی نوێ (حقبة جديدة) لە هەڵکشانی کۆنەپەرستی سیاسی نیوفاشیستی، پێشبڕکێیەکی توندی چەکداری و هێرشێکی توند و فرەڕەهەندی بۆرژوازی بۆ سەر بارودۆخی ژیان و کاری چینی کرێکار و چەوساوە و ئازادیخوازەکان و دەستکەوتەکانیان لە بواری خۆشگوزەرانی ئابووری و کۆمەڵایەتی و مافە سیاسی و مەدەنی و کولتوورییەکانیان و ئازادییەکانیان، لە ئەمریکا و لە زۆرێک لە وڵاتانی جیهاندا.
ئەمە دەورانێکە کە تایبەتمەندی خۆی هەیە هەر لە چڕبوونەوە و فراوانبوونی مەودای سیاسەتە سەرمایەدارییەکان، بەگوێرەی مۆدێلی ئابووری نیولیبراڵی، کە دژ بە چینی کرێکار و هەموو چەوساوەکانە، تا هەڵکشانی سیاسەتی ئابووری ناسیۆنالیستی بۆرژوازی، واتە گۆشەگیریی ئابووری ناسیۆنالیستی، و تا توندوتیژبونەوەی قەیرانی سیستەمی سیاسی بۆرژوازی لەناو ئەمریکا و لە ئاستی جیهانیدا، و چڕبوونەوەی ململانێ جیۆپۆلەتیکی و جیۆئابووری و سەربازییەکان.
ئەوەی ڕوویداوە و ڕوودەدات، دەرئەنجامی ئەم سەرکەوتنە و هێزی فەتحکەری (القوة القاهرة) ترامپ و پارتەکەی و بزووتنەوەکەی بەتەنها، وەک هێزێکی سەربەخۆ و خۆلەخۆدا، نییە، بەڵکو خودی سەرکەوتنەکە و کەسایەتی ترامپ و بزووتنەوەکەی، خۆیان، بەرهەمی پرۆسەیەکی مێژوویی پێشتری زەروەرین کە لەناو ئەمریکا و لە ئاستی جیهانیدا بەڕێوەدەچێت، ئەمەش تەنانەت پێش سەرهەڵدانی ترامپ لەناو پارتی کۆماریدا، چ جای سەرکەوتنی لە هەڵبژاردنی جاری یەکەم و دووەمدا.
بۆیە ترامپ لە ڕێکەوت و فاکتەریکی سوبژێکتیڤ لە چوارچێوەی ئەم پڕۆسە مێژووییە بابەتییە زیاتر شتێکی تر نییە. ئەگەر ترامپ نەبوایە، ئەم پرۆسە ماددییە، کەسێکی دیکەی، کە تایبەتمەندییەکی کەمتر یان زیاتر لە ترامپ، کەمتر یان دڕندەتر لەو، یان بە لێهاتووییەکی زیاتر یان کەمتر لەو دەهێنایە ئاراوە و دەیخستە سەر شانۆی کۆمەڵایەتی و سیاسی و فیکری کۆمەڵگە و سەر تەختی دەسەڵات. ئەمەش بەو مانایەیە کە لە سەرووی هەموو شتێکەوە، ئەوەی جەوهەرییە تێگەیشتنە لەو تەوەرە بنەڕەتییەی پرۆسەی مێژوویی کە بووتە هۆی ئەم گۆڕانکارییە لە سیاسەتی ئەمریکا و ئەم گۆڕانکارییە لە ئاڕاستەی سیستەمی سیاسی بۆرژوازی جیهانی، کە بە دەرکەوتنی ترامپ بەرجەستە بووەتەوە.
بێگومان ئەمەش ڕۆڵی بەرچاوی ترامپ و بزووتنەوەکەی و (پارتی کۆماری) و ترامپیزم وەک فاکتەری خودی (ذاتي) نکۆڵی لێ ناکات، لەڕووی کاریگەری و کارلێککردنیان لەگەڵ ئەو پرۆسە مێژووییەی کە لە سەرەوە ئاماژەی پێکراوە. واتە لە ڕووی ئەو کاریگەرییەی کە هەیانبووە و دەیانبێت لەسەر ڕەوندی خودی ئەم پرۆسەیە، نەک تەنها لەڕووی ڕۆڵی ئەوانەوە لە دروستکردنی ئەو فۆرمە تایبەتەی کە گوزارشت لە قۆناغی نوێ دەکات لەم پرۆسە مێژووییەدا، بەڵکو لەسەر خودی ڕەوند و پرۆسەکەش. بۆیە شیکردنەوە و تێگەیشتن لە ڕۆڵی ترامپ وەک تاک، و ترامپیزم وەک ڕەوت و حزب و بزووتنەوەیەکی سیاسی و فیکری، لە بەهێزکردنی ئەو هەڵکشانە کۆنەپەرستیـیە جیهانیـیەی ئێستادا لەو بوارە جۆراوجۆرانەی باسم کردن، گرنگییەکی سەرەکی هەیە.

قەیرانی سەرمایەی ئەمریکی و سەرهەڵدانی ترامپیزم
ئەمڕۆ سەرمایەداریی ئیمپریالیستی ئەمریکی ئیتر ئەو پێگەیەی نیـیە کە دوای ڕووخانی یەکێتی سۆڤیەت لە سەرەتای نەوەدەکانی سەدەی ڕابردوودا بەدەستی هێنابوو، وەک تاکە زلهێزێک کە سەرکردایەتی جیهانی سەرمایەداری دەکرد. ئەمە لە کاتێکدایە کە لە ڕووی ئابووری و سەربازی و کاریگەری لەسەر سیستەمی سیاسی بۆرژوازی جیهانیدا هێشتا گەورەترین دەوڵەتی سەرمایەداریە لە جیهاندا.
ئەم واقیعە نوێیە و ئەم دابەزینە ڕێژەییە لە پێگەی جیهانی ئەمریکادا، واتایەکی زۆر گرنگیان هەیە و پەرەسەندنێکی چۆنایەتی نمایش دەکەن لە مێژووی سەرمایەداری جیهانی و گەشەی ناکۆکیەکانییدا. ئەم گۆڕانکارییە لە پێگەی ئەمریکادا لەناکاو ڕووی نەداوە، بەڵکو بەرهەمی پرۆسەیەکی درێژخایەن بووە، کە زیاتر لە چوار دەیە درێژەی کێشاوە، لە پەرەسەندنی خودی سیستەمی سەرمایەداری، کە شەڕ و ڕووداوی گەورەشی تیا ڕووداوە، لەوانە ڕووخانی یەکێتی سۆڤیەت، و پەیوەستبوونی ڕووسیا و وڵاتانی “بلۆکی ڕۆژهەڵات” بە خولگەی سەرمایەداریی ئیمپریالیزمی ڕۆژئاوا و دینامیزمی کەڵەکەبوون و جووڵەی سەرمایە لەسەر ئاستی جیهانی، بە سەرکردایەتی ئەمریکا.
بەم شێوەیە ئەم دۆخە نوێیە کە ئەمریکا لە ئێستادا بەخۆیەوە دەبینێت، لە چوارچێوەی جوڵەی سەرمایەی جیهانی و گەشەی جیاوازی (متباین)ی ئابووری سەرمایەداری لە وڵاتانی جیاجیای جیهان، و لە ڕەوەندی پەرەسەندنی خودی سیستەمی سەرمایەداری جیهانی و نێو پرۆسەی ئەم پەرەسەندنەی بە درێژایی دەیان ساڵ، سەریهەڵداوە. بە واتایەکی تر پێگەی ئێستای ئەمریکا خۆی بەرهەمی دەیان ساڵەی جیهانگیری و جوڵەی سەرمایە و کەڵەکەبوون و پەرەسەندنی سەرمایەداریی بازاڕی ئازادە لەسەر ئەم مەودا (النطاق) جیهانییە، و بە پشتیوانی سیاسەتە ئابوورییە نیولیبراڵییەکان کە دەوڵەتانی سەرمایەداری لەژێر سەرکردایەتی سەرمایەداریی ئیمپریالیستی ئەمریکیدا گرتویانەتەبەر.
بەرنامە و پلاتفۆرمی سیاسی و ئابووری بۆرژوا ئیمپریالیستی جیهانی لەو دەورەیەدا، سەرباری ئەوەی لە دەوری فراوانکردنی بازنەی تایبەتیکردن (خصخصة) لە بوارەکانی بەرهەمهێنان، خزمەتگوزاری، پەیوەندییەکان، گواستنەوە و … هتد دا دەسوڕایەوە، خەریکی لابردنی کۆنتڕۆڵ و ڕیگریەکانی ( قیود) دەوڵەتی بۆرژوازی و دامەزراوەکانی بووه لەبەردەم کەڵەکەکردنی سەرمایە، و کردنەوەی بازاڕ و سنوورەکان، و شکاندنی ڕیگریەکانی بەردەم جوڵەی جیهانی سەرمایە بەگشتی و سەرمایەی دارایی بەتایبەتی، وهەروەها لە پاڵ ئەمەشدا و هاوکات، خەریکی ئەنجامدانی شەڕێکی چینایەتی توند و جیهانی بووە لە دژی چینی کرێکار و ڕێکخراوەکانی و خەباتە بەکۆمەڵەکانی، و بە پلانەوە خەریکی داماڵین و لێسەندنەوەی دەستکەوتەکانی بووە لە ماف و ئازادیەکانی و ئاستی باشبژێوی و بارودۆخی کارکردن و دەرفەتەکانی کاری، ئەمە سەرباری ئەوەی بورژوازی جیهانی هەتا ئیستاش بەردەوامە لە لێسندنەوەی ئەو خزمەتگوزارییە پەروەردەیی و تەندروستی و کۆمەڵایەتییە گشتیانەی کە لە سەرەتای هەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا چینی کرێکار لێی بەهرمەند بوو.
لە نێو ئەم پڕۆسەیەدا وڵاتان و بلۆکە ئابوورییەکانی دیکە دەستیان کرد بە گەشەکردن و لە ڕووی ئابووری و سیاسی و سەربازییەوە جێگەیەی خۆیان کردەوە لەسەر شانۆی جیهانی. بلۆکی ئابووری و نێودەوڵەتی سەریان هەڵدا، وەک یەکێتی ئەوروپا و بریکس و بلۆکی ئابووری لە ڕۆژهەڵاتی ئاسیا. هەروەها ڕووسیا پێگەی خۆی وەک هێزێکی سەربازی بەهێز لە سیستەمی بۆرژوازی نێودەوڵەتیدا دووپاتکردەوە، و چین لە ڕووی ئابووری و سەربازی و سیاسییەوە بە خێرایی گەشەی کرد؛ بە ڕێژەیەکی بەرچاو گەشەی ئابووری، تا ئەو ڕادەیەی کە بوو بە دووەم زلهێزی دوای ئەمریکا لە جیهاندا، چ لە ڕووی ئابووری و چ لە ڕووی سەربازییەوە. لە ئەنجامدا سیستەمی جیهانی بوو بە فرە جەمسەری.
بەم شێوەیە ڕۆڵی ئەمریکا لەم ماوەیەدا، بە تایبەتی بە بەراورد لەگەڵ چین، دابەزی و لە چوارچێوەی پرۆسەی پەرەسەندنی سەرمایەداریدا ڕووبەڕووی وڵاتانی دیکەی تازەپێگەیشتوو و جەمسەرە سەربازییەکان و بلۆکە ئابوورییەکان بووەوە. ستراتیژ و بەرنامە و سیاسەتی ترامپ و ترامپیزم، بە شێوەیەکی بنەڕەتی، وەڵامێکە بۆ ئەم پێگەیەی سەرمایەی ئەمریکی و سەرمایەداری ئیمپریالیستی ئەمریکی، لەنێو دینامیزم و توندوتیژبوونەوەی ناکۆکییەکانی سەرمایەداری جیهانی ئەمڕۆدا.
لێرەوە وەڵامدانەوەی ترامپ و ترامپیزم بۆ ئەم جێگەوڕیگەیەی سەرمایەداری ئەمریکی و دابەزینی ڕێژەیی لە پێگەی جیهانیدا، ناوکۆکەی سیاسەت و ئەجێندای ئەو پێکدەهێنێت، بەڵام ئەم ئەجێندایە، لە سەرووی هەموو شتێکەوە، ئەجێندایەکی سەرمایەدارییە کە دژە کرێکارییە لە ناوخۆی ئەمریکا و لەسەر ئاستی جیهانی، و ئەمەش ئەوەیە کە لە درێژەی ئەم بابەتەدا باسی دەکەین.
ترامپیزم وەک ڕەوت و باڵ و تۆێژێکی ئۆلیگارشی سەرمایەداری، و پەیوەندیی بە سەرمایەی کۆمەڵایەتی و چینی کرێکارەوە
پێش ئەوەی بچینە ناو وردەکاریی سیاسەتەکانی ترامپ بەرامبەر بە ئابووری سەرمایەداری لە ئەمریکا، و وەڵامدانەوەی بۆ كێشەکانی ئەم سیستەمە، و ستراتیژی و سیاسەتەکانی لەئاستی سیستەمی سەرمایەداری جیهانیدا، گرنگە، پێش هەر شتیك، پەیوەندی ئەم باڵە و ئەم تۆیژە بۆرژوازییە ئیمپریالیستییە و ئەم ڕەوتە سیاسی و فیکرییە نیوفاشیستییە بە سەرمایەی کۆمەڵایەتی ئەمریکاوە، و لەوەش گرنگتر پەیوەندیی بە چینی کرێکار و خەباتی چینایەتی لەم وڵاتەدا، پێناسە بکەین.
ترامپ و بزووتنەوەکەی بە پێچەوانەی ئیدیعای “دیماگۆژی” و قسە “پۆپۆلیستی”یەکانیان سەبارەت بە بەرگریکردن لە بەرژەوەندی کرێکاران لە ئەمریکا و هەوڵەکانیان بۆ دابینکردنی هەلی کار بە مووچەی بەرز و دەرهێنانیان لە چنگی هەژاری و پەراوێزخستن، خودی ترامپ و بزووتنەوەکەی دوژمنانی سەرسەختی چینی کرێکارن، و دڕندەترین بەرگریکارانی سەرمایەی ئەمریکا و بۆرژوازی گەورەی ئەم وڵاتەن. ئەمەش ئاشکرا دیارە لە سیاسەتەکانی ترامپ و پێکهاتەی حکومەتەکەی و ڕێکار و فەرمانە جۆراوجۆرەکانیدا کە بە دژی کرێکاران و گەنجان و ژنان و خوێندکاران و زۆربەی جەماوەرە.
ترامپ نوێنەرایەتی بزووتنەوەیەکی سیاسی و باڵێکی نیوفاشیست دەکات لەناو بۆرژوازی ئیمپریالیستی ئەمریکی و ڕەوتە کۆمەڵایەتی و سیاسی و فیکرییەکانیدا. لە هەمان کاتدا، دوای ئەوەی هەندێک گۆڕانکاری بەسەردا هات، ڕاستەوخۆ و بە پلەی یەکەم نوێنەرایەتی بەرژەوەندییەکانی سەرمایەی ئۆلیگارشی دەکات لە کەرتی دارایی، وزە، تەکنەلۆژیای بەرز و سەربازی و خانووبەرە، لە نیو سەرمایەی کۆمەڵایەتی ئەم وڵاتەدا. بەم مانایە نوێنەری ڕاستەوخۆی تۆێژێکی دیاریکراوی سەرمایەدارانە. ئەمە ڕوون و ئاشکرایە و ترامپ لە هیچ کەسێکی نەشاردۆتەوە، و لە هەموو سیاسەت و وتار و فەرمان و کردارەکانیدا ڕەنگدانەوەی هەیە، و لە ئیمتیازەکانیشدا کە بەم تۆێژە دەبەخشێت بۆ بەڕێوەبردنی وڵات لە بوارە جیاوازەکانی ئابووری و سیاسی و دیپلۆماسیدا، چ لە ناوخۆ و چ لە دەرەوەی ئەمریکا. ئێستا (١٣) ملیاردێر لە ئۆرگانە جیاوازەکانی بەڕێوەبردن لەخۆدەگرێت و سامانی کۆی دەوڵەمەندترینیان لە (٤٦٠) ملیار دۆلار تێدەپەڕێنێت، کە لەنێویاندا (ئیلۆن ماسک) بەرجەستەیە.*
ترامپ و بزووتنەوەکەی ستراتیژی و سیاسەتێکیان گرتۆتەبەر کە تەوەرەی سەرەکیی بەهێزکردنی ڕۆڵی ئابووری و سیاسی و سەربازی ئەمریکایە لەسەر ئاستی جیهانی، ئەمەش بە دروستکردنی هەلومەرجی ئیستغلالکردنی زیاتری چینی کرێکار و ژینگەیەکی وەبەرهێنانی سوودمەند بۆ سەرمایە لەناو ئەمریکادا، و پشتیوانیکردن لە پێشبڕکێی چەک و زیادکردنی وەبەرهێنانی سەرمایە لە کەرتی سەربازی و پیشەسازییەکانی جەنگ، و پەرەپێدانی “تەکنۆلۆژیای سەربازی بەرز”، و هەروەها بەکارهێنانی زیرەکی دەستکرد لە وەبەرهێنانی سەرمایە و پەرەپێدانی ئامێری جەنگی دەوڵەت بۆ زامنکردنی باڵادەستی سەربازی ئەمریکا بەسەر ڕکابەرە جیهانییەکانیدا، بەتایبەتی چین.**
بۆ گەیشتن بەم ئامانجە سەرمایەدارییە ئیمپریالیستییانە، چ لە ئەمریکا و چ لەسەر ئاستی جیهانی، ترامپیزم و ئەم کوتلە بۆرژوازییەی کە ئێستا چارەنووسی کۆمەڵگایان کۆنترۆڵ کردووە، وەک ڕەوت و نەریتێکی سیاسی و فیکری بۆرژوا ناسیۆنالیستی و نیوفاشیست، بەرنامە و ستراتیژێکی سیاسی نیو-فاشیستیان گرتۆتەبەر. نەک هەر ئەوە، بەڵکو دەستیان کردووە بە کارکردن بۆ دامەزراندنی ڕژێمێکی سیاسی بۆرژوازی بە ئایدۆلۆژیایەکی فاشیستییەوە کە بە توندی دژایەتی کۆمۆنیزم و ئازادی و یەکسانی و ماف و ئازادییە مەدەنی و سیاسییەکانی تاکەکەکان دەکەن. هەروەها دژایەتی ژنان و ڕزگاربوونیان دەکەن و نوقمی پراکتیکی ڕەگەزپەرستی و جیاکاری لەسەر بنەمای ڕەنگی پێست و ڕەگەز و عەقیدە و نەتەوەن، و بەکورتی دژایەتی هەموو شتێک دەکەن کە پەیوەندییان بە ڕزگاری مرۆڤ و هەموو ئەو دەستکەوتانەی کە چینی کرێکار و ڕزگاریخوازان لەو بوارانەدا بەدەستیان هێناوە.
ئەم بەرنامەیە، و ئەم ستراتیژە نیو-فاشیستییە، ئامراز و سیاسەت و پلانی پراکتیکی ئەم باڵە سەرمایەدارییە بۆ ڕێکخستنەوەی ماڵی سەرمایەی کۆمەڵایەتی لە ئەمریکا و دەستەبەرکردنی بەردەوامی باڵادەستی ئەم سەرمایەیە بەسەر چارەنوس و توانایەکانی کۆمەڵگا و پەرەپێدانی بەرژەوەندییەکانی لەناو دڵی سەرمایەداری جیهانی قەیراناوی و ناکۆکیـیەکانیدا. وە وەڵامدانەوەی سیاسی و ئایدیۆلۆژییە بۆ کێشە و گرفتەکانی سەرمایەی ئەمریکی لە دونیای سەرمایەداریی ئێستادا کە بە پەرەسەندنی ناکۆکیـیەکان و توندوتیژبوونەوەی کێبڕکێ و پەرەسەندنی بەردەوامی ململانێ جیۆپۆلەتیکی و جیۆئابووری و جیۆستراتیژیـیەکان تایبەتمەندە.
بەڵام ئەم فۆرمە سیاسی و ئایدیۆلۆژییە لەسەر بناغەی زیاتر چەسپاندن و فراوانترکردنی باڵادەستی پەیوەندیی سەرمایە و سیستەمی کاری بەکرێ (العمل المأجور) و خاوەندارێتی تایبەتی بۆرژوازی بۆ ئامرازەکانی بەرهەمهێنانی کۆمەڵایەتی، بنیات نراوە. ئەمەش ڕاستەوخۆ و بەتوندی دەیبەستێتەوە بە بەها و چەمکە لیبراڵەکانی بۆرژوازی کە خاوەندارێتی تایبەتی بۆرژوازی لە بەرهەمهێنانی کۆمەڵایەتی پیرۆز ڕادەگرن. بەم مانایە ترامپیزم درێژەپێدەری لیبرالیزمی بۆرژوازی و تەنانەت (پارتی دیموکراتی) ئەمریکییە لە ڕووی بناغەی چینایەتی بۆرژوازی و بنەماکانی سیستەمی چەمکی بۆرژوازی لیبراڵی و ئایدۆلۆژیا و فەلسەفەی بنەڕەتییەوە. تەنیا بە ستراتیژی سیاسی و ئەو فۆرمە سیاسی و ئایدیۆلۆژییە تایبەتە -نیوفاشیزم- جیا دەکرێتەوە کە ترامپیزم بۆ وەڵامدانەوەی گێرمەوکێشەکانی سەرمایەی کۆمەڵایەتی لەم سەردەمە مێژووییەدا گرتویەتەبەر.
ڕیزبەندی دوو باڵ و دوو ڕەوت و دوو حیزبی ناو ئۆردوگای بۆرژوازی، لە سەربنەمای جیاوازی یان لێکچوونەکانی نێوانیان بە شێوەیەکی فۆرماڵی، بەس نییە بۆ دیاریکردنی پەیوەندیی هیچ کامیان بە سەرمایەی کۆمەڵایەتییەوە، چونکە پێویستە توخمێکی دیکە، ئەویش جەمسەری چینایەتی دژبەرە، واتە چینی کرێکار، بخەینە ناو لێکۆڵینەوە و شیکردنەوە بۆ ئەوەی بە ڕوونی لەم پەیوەندیەیان تێبگەین.
وەڵامی ئەوپرسیارەی کە ترامپ و بزووتنەوەکەی چ پەیوەندییەکیان هەیە لەگەڵ سەرمایەی کۆمەڵایەتی لە ئەمریکادا؛ مەبەستم لەگەڵ بەرژەوەندییە گشتییەکانی بۆرژوازی لە ئەمریکادا، دەتوانرێت لە دەستنیشانکردنی پەیوەندییەکانی ترامپیزم بە چینی کرێکارەوە ببینینەوە.
بۆیە وەڵامی ئەو پرسیارە لە وردەکاریی ژمارە و بەڵگەکاندا نییە سەبارەت بەوەی کە ترامپ و بزووتنەوەکەی تا چەند نوێنەرایەتی بەرژەوەندی تاک سەرمایەدارەکان دەکەن و ئەو توێژە جۆراوجۆر و بێشومارانەی سەرمایە کە سەرمایەی کۆمەڵایەتی- واتە سەرمایەی ئەمریکی- بەسەریدا دابەش بووە، هەرچەندە ئەمە زۆر گرنگە، بەڵکو بە پلەی یەکەم لە دەرکپێکردنی (معرفة) ئەو پەیوەندییەدایە کە ترامپ و بزووتنەوەکەی لەگەڵ جەمسەری دژبەر لەناو سەرمایەی کۆمەڵایەتیدا هەیەتی، کە سەرمایە ناتوانێت لێی جیاببێتەوە، واتە لەگەڵ کار و بەم پێیەش لەگەڵ چینی کرێکاردا. بە کورتی وەڵامی پرسیارەکە لە پەیوەندییە دژایەتییە کرداریەکەی بزووتنەوەی ترامپ دایە لەبەرامبەر چینی کرێکاردا وەک چینێکی کۆمەڵایەتی.
لەم چوارچێوەیەدا دەبینین کە سەرەڕای هەموو ئەو ئیدیعایانەی کە ترامپ و چالاکەوانانی بزووتنەوەکەی سەبارەت بە پشتیوانیان لە چینی کرێکار دەیکەن، و بە تایبەتیش بانگەشەکردنیان لە بەرگریکردنیان لە کۆمەڵەیەکی دیاریکراویان؛ “کرێکاری سپی پێست” و “کرێکارانی زیانلێکەوتوو” بەهۆی کاریگەرییە وێرانکەرەکانی جیهانگیریی، و حوکمڕانی بۆرژوازی لیبراڵ و دامەزراوە لیبراڵە دەسەڵاتدارەکان لە ئەمریکا، و حوکمڕانی نوێنەری سەرەکی خۆیان، حزبی دیموکراتی ئەمریکی، سیاسەتە ئابوورییە سەرەکییەکانی ترامپ و ڕەوتەکەی و ستراتیژی سیاسی و فیکریی ناوەندییان بریتییە لە دژایەتیکردنی چینی کرێکار لە هەموو بەرەکان و لە ئاستە جیاجیاکاندا کە ئەمانەن:
زەوتکردنی مافەکانی چینی کرێکار، ئیفلیجکردنی وزەی خەباتکارانەی ڕێکخراو و دەستەجەمعیان و توندوتیژکردنەوەی فشار لەسەر سەندیکاکان و فیدراسیۆنەکان و خەباتی ئەم چینە وەک مانگرتن و خۆپیشاندان و ناڕەزایەتییەکانیان، کەمکردنەوەی باج لەسەر سەرمایەدارە گەورەکان، بەتایبەتی ئەوانەی نزیکن لە ترامپ، و هەر لەم ڕاستایەشدا نیمچە دەستبەرداربوون لە سیستەمی پشتیوانی کۆمەڵایەتی و بیمەی تەندروستی، و داخستنی وەزارەتی پەروەردە، و دەرکردنی کرێکاران و فەرمانبەران لە دایرەکانی حکومەتی فیدراڵی، و تێکدانی (شق) ڕیزی خەباتی چینایەتی کرێکاران لەسەر بنەمای ڕەنگ و ڕەگەز و جنس، و تیکڕماندنی هەموو ئەو شوێنەوارەانەی کە ماونەتەوە لە باشبژێوی ئابوری و کۆمەڵایەتی جەماوەری کرێکار، ئەمە سەرەڕای تایبەتکردنی هەرچی ماونەتەوە لە خزمەتگوزارییەکانی کەرتی گشتی. هاوکات لە گەڵ ئەمانەشدا فراوانترکردنی سەرکوتی دەوڵەت و ڕێوشوێنە پۆلیسییەکان و لابردنی میکانیزمە یاساییەکان کە سنوورداریان دەکەن، و ئەمەش بە ڕوونی دیارە لە کۆی سیاسەت و شیوازە نیوفاشیستییەکانیاندا.
بەم پێیە ترامپیزم قۆناغێکە لە توندوتیژکردنەوە و چڕکردنەوەی ئیستغلالکردنی چینی کرێکار و سەپاندنی پاشەکشەی زیاتر بەسەریدا، و زەوتکردنی ماف و ئازادی و دەستکەوتە مێژووییەکانی، بەمەش شکاندنەوەی بارگرانی قەیرانی سەرمایەداریی ئیمپریالیستی لە ئەمریکادا هەم بەسەر شانی چینی کرێکاری ئەمریکی و هەم جیهانیش.
“بەرنامەکەی ترامپ ئەو سیناریۆیە پەیڕەو دەکات کە لە پرۆژەی ناوزڕاوی (سيئ السمعة) (٢٠٢٥)دا هاتووە، کە لەلایەن دامەزراوەی (هیریتیج) داڕێژراوە، کە لە ساڵی (١٩٧٣) دامەزراوە، لە سەرەتای گڵۆبەڵایزەی سەرمایەداری و دژە شۆڕشی نیولیبراڵدا. ئەم سیناریۆیە داوای هەڵوەشاندنەوەی هەرچی ماوەتەوە لە شۆینەواری ڕێساکانی دەوڵەتی ڕێکخراوەیی (Regulatory State)؛ و بە تایبەتکردنی ئەوەی کە لە کایەی گشتیدا دەمێنێتەوە؛ بڕینی قەبەی خەرجییە کۆمەڵایەتییەکان، لەوانەش هەڕەشەی کەمکردنەوە و بە تایبەتکردنی بیمەی (ضمان) کۆمەڵایەتی؛ کەمکردنەوەی باج لەسەر سەرمایە و دەوڵەمەندەکان، و فراوانکردنی دامودەزگای سەرکوت و چاودێری دەوڵەت، سەپاندنی هەموو ئەمانە بە تێپەڕاندنی ئەو چەند میکانیزمەی کە ماونەتەوە بۆ لێپرسینەوەی دیموکراسی.”***

ترامپ و هەرچی زیاتر نیولیبرالیزمی ئابووری، و ناکۆکیەکانی گۆشەگیریی ئابووری نەتەوەیی
ترامپیزم، لە ڕوانگەی ئابوورییەوە، لە فراوانبوون و قووڵبوونەوەی زیاتری (تاچەریزم) و (ڕیگانیزم) شتێکی تر نییە، بەڵام لە سەردەمێکی جیاواز و فۆرمێکی وێرانکەرتردا؛ واتە ئەنجامدانی نیولیبرالیزمی ئابووری بە شێوەیەکی چەند هێندەتر لە لایەن و بوارە جۆراوجۆرەکاندا. ئەولەویەتی سەرەکی ترامپ هەرچی زیاتری ئەم سیاسەت و هێرشانەیە بۆ سەر کرێکاران و سەرجەم چەوساوەکان و زۆرینەی جەماوەر، و بەمپێیەش بۆ سەر کۆمەڵگا. ئەمە و ئامانجی گۆڕینی هەرچی زیاتری دەوڵەتە بۆ ئامرازێکی ئاشکرای چەوساندنەوەی چینایەتی لە خزمەت سەرمایە و سەرمایەداری و کەڵەکەبوونی سەرمایەدا، بەبێ هیچ پابەندبوونێک بە خۆشگوزەرانی چینی کرێکار و زۆربەی جەماوەرەوە.
دروشمی سەرەکی ترامپ کە بریتییە لە “جارێکی دیکە ئەمەریکا گەورە بکەینەوە” و بەڵێنەکانیشی بۆ دابینکردنی هەلی کار بۆ کرێکاران و پەرەپێدانی ئابووری ئەمەریکا لە ڕێگەی هاندانی بەرهەمهێنانی ناوخۆیی و گەڕانەوەی سەرمایەی ئەمریکی و فرەنەتەوەیی بۆ وەبەرهێنان لە ئەمریکادا، لە بناغەدا درێژکراوەی ئەو سیاسەتانەیە کە هەمیشە لەلایەن دوو پارتی دەسەڵاتدار لە ئەمریکا و هەروەها حزبەکانی دیکەی وڵاتانی جۆراوجۆری سەرمایەداری گیراونەتەبەر، لە ڕووی پێدانی ئیمتیازات و لێخۆشبوون لە باج و ئاسانکاری یاسایی بۆ سەرمایە و کۆمپانیا ئەمریکی و نێودەوڵەتییەکان بۆ وەبەرهێنان لە ناوخۆی ئەمریکا و ئەو وڵاتانەدا. بە هەر حال، گەیشتن بەم ئامانجە بە سەپاندنی باج لەسەر کاڵا هاوردەکراوەکان سیاسەتێکی پڕ لە ئاڵۆزی و ناکۆکییە و دەبێتە هۆی خراپتربوونی بارودۆخی ژیانی کرێکاران کە هەر ئێستا خۆی خراپە.
سیاسەتی گۆشەگیری ئابووری نەتەوەیی (الانعزالية الاقتصادية القومية)، بە سەپاندنی باج لەسەر کاڵا هاوردەکراوەکان و ڕێگریکردن لە هاتوچۆی ئازادی سەرمایە و کاڵاکان، لە بنەڕەتدا سیاسەتێکی سەرمایەداریی قەیرانگرتووە و ناتوانێت وەڵامی ئەو کێشە و ناکۆکێیە بنەڕەتییە بداتەوە کە لە خودی شێوازی بەرهەمهێنانی سەرمایەداری و پرۆسەی کەڵەکەبوونی سەرمایە و کێشەکانی کەڵەکەبوونیدا هەیە. جێبەجێکردنی ئەم سیاسەتە ئابوورییە تەنیا ئەنجامەکەی ئەوە دەبێت کە بارگرانی قەیرانی سەرمایەداریی ئەمریکا بخاتە سەر شانی چینی کرێکار و نزمکردنەوەی ئاستی باشبژێویان لە ڕێگەی هەڵاوسان و گرانی تێچووی ژیانەوە.
گەڕانەوەی سەرمایەی “ئەمریکی” و هاندانی سەرمایەی “بیانی” بۆ وەبەرهێنان لە ناخۆی ئەمریکادا بەو ڕادەیە بەدەست دێت کە بارودۆخی ئیستغلالکردنی کاری کرێکاران توندوتیژترە و حەقدەستەکانیان کەمترە و ئاستی خۆشبژێویان نزمتر بێت. بۆیە پەیوەندی نێوان سیاسەتە ئابورییەکانی ترامپ بە کرێکاران و زەحمەتکێشانەوە شتیک نیـیە جگە لە ئیستغلالکردن و چەوساندنەەوی زیاتری ئەم چینە لە بوارە جیاجیاکاندا، ئەمش وادەکات کە هەردەم ڕووبەڕووی ئیستغلالکردنی دڕندانە ببننەوە لەلایەن سەرمایەوە.
هاندانی ترامپیزم بۆ بیرۆکەی شۆڤێنیستی و ڕەگەزپەرستی، گرتنەبەری کۆنەپەرستی ئایینی مەسیحی، پراکتیزەکردنی شۆڤێنیزمی ئایینی لە دژی کۆچبەران و پەنابەران و دروستکردنی ناتەبایی لە نێوان توێژە جیاوازەکانی چینی کرێکاردا، هەموویان بەشێکن لەم ستراتیژە کۆنەپەرستانەیە دژی چینی کرێکار و خەڵکی زەحمەتکێش لە ئەمریکادا.
هەروەها، هاوپەیمانی ڕەوتی ترامپ و پاڵپشتیی سەرسەختی لە نیو-فاشیستەکان لە ئەوروپا، ئەمریکای باشوور، و باشووری ڕۆژهەڵاتی ئاسیا و باقی جیهان، بەشێکە لە ستراتیژە نیو-فاشیستیە بۆرژوازییەکەی بە دژی پرۆلیتاریا و کۆمۆنیزم. لەم چوارچێوەیەدا ڕەوتی ترامپ نەک هەر لە هەوڵی بڵاوکردنەوەی نیو-فاشیزمە لە سەرانسەری جیهاندا و هاوپەیمانی دەکات لەگەڵ پارت و ڕەوتەکانی و پشتیوانییان لێدەکات بە هەموو شێوەیەک، بەڵکو دژایەتی هەرچی ئەوەش دەکات کە ماوەتەوە لە شوێنەوارەکانی سازسشی چینایەتی بورژوازی دەسەڵاتدار بە تایبەتی لە ئەوروپا لە بەرامبەر چینی کرێکار و ئازادیخوازاندا، ئەمش وەک بەشیک لە هەوڵەکانی بۆ داخستنی فایلی سیستەمێکی سیاسی کە ناوی “سۆسیال دیموکرات”ە لە هەندێک وڵاتانی ئەم کیشوەرەدا.

ترامپ و ململانێ جیۆپۆلیتیکیەکان و هاوپەیمانی ناتۆ
ئەوە ڕوونە کە ترامپ بە پێی کارنامە و ئەولەویەتەکانی دەیەوێت دەسەڵات و کاریگەری ئەمریکا وەک گەورەترین دەسەڵاتی ئیمپریالیستی جیهان بخاتەوەسەریەک. دابەزینی ڕۆڵی جیهانی ئەمریکا پێویستی بەوەیە کە ترامب و ڕەوتەکەی سیاسەت و پلانێک دابڕێژن وپراکتیک بکەن کە لەگەڵ ئەم دۆخە نوێیەدا بگونجێت. لە ڕوانگەی ترامپ و ئەم ڕەوتەوە، هەر وەک ئاشکرایە لەو سیاسەت و پڕۆژە و پلانانەی کە پێشنیاری دەکەن، دەیانەوێت قەرزە زەبەلاحەکانی وڵات کەم بکەنەوە کە گەیشتۆتە چەند ترلیۆن دۆلارێک. لەم چوارچێوەیەشدا، ئەوان بەردەوامن لە بڕینی هەموو ئەو شتانەی کە “زیادە” و “ناپێویست”ن، و لەوانە دەستبەرداربوون لە پابەندبوونە سەربازی و ئەمنییەکان و داراییەکانی ئەمریکا بۆ دەستەبەرکردنی “ئاسایشی نێودەوڵەتی” هاوپەیمانەکانی، لەنێویاندا وڵاتانی ڕێکخراوی پەیمانی باکووری ئەتڵەسی (ناتۆ).
هەروەها ترامپیزم فۆکوس(یرکز)ی لەسەر بەهێزکردنی پێگەی سەرمایەداری ئەمریکی و دەوڵەتەکەیەتی لە ژینگە کیشوەرییەکەیدا، بە فشارخستنە سەر کەنەدا و پەنەما، و هەوڵدان بۆ کڕینی (گرینلاند) و ڕێوشوێنی دیکە، کە بە تەواوی ڕەنگدانەوەی دابەزینی ڕۆڵی ئەمریکا و گرنگیدانیەتی بە ناوچەکانی دەوروبەری. لە هەمان چوارچێوەدا (السیاق) وازهێنان لە پابەندبوونی ئەمریکا بە دابینکردنی ئاسایش بۆ هاوپەیمانانی لەسەر حیسابی بەرژەوەندیی سەرمایەی نەتەوەیی ئەمریکا.
سیاسەت و ئەولەویەتەکانی ترامپ بەرامبەر ناوچە جۆربەجۆرەکانی جیهان، سەرەڕای هەندێک چاوپۆشی (ئیستسنا) بەتایبەت سەبارەت بە ئیسرائیل و ڕووبەڕووبوونەوەی ڕژیمی ئێران، لەسەر بنەمای ئەولەویەتی ململانێی لەگەڵ چین و پەرەپێدانی توانا تەکنەلۆژی و سەربازییەکانی ئەمریکا و زیادکردنی خەرجییەکان لەو بوارانەدا وەک بەشێک لە ئامادەکارییەکان بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی چین، داڕیژراون.
بە لەبەرچاوگرتنی ئەوانە، سیاسەتی ترامپ لەم ڕووەوە جیاوازییەکی بەرچاوی لەگەڵ ئەولەویەتەکانی دامەزراوەی دەسەڵاتداری ئەمریکا نییە. ئەم دامەزراوەیە و هەردوو پارتە گەورەکەی (کۆماری) و( دیموکرات) لەسەر ستراتیژی ئەولویەت دانانی ململانێکان لەگەڵ چین کۆکن، هەرچەندە دیموکراتەکان دەستبەرداری بەشداری سەربازی و دارایی خۆیان بۆ دەوڵەتانی هاوپەیمانانیان لە جیهاندا، نەبوون.
هەنگاوی ترامپ بۆ کۆتایی هێنان بە شەڕی ئۆکرانیا، ئیمتیازدانی بە ڕووسیا و ڕێککەوتنی لەگەڵیدا، بەبێ بەشداریکردنی یەکێتی ئەوروپا و بەریتانیا و ئەندامانی ناتۆ، و کشانەوەی لە دابینکردنی پاراستنی سەربازی ئەوروپا لە ململانێی جیۆپۆلەتیکی لەگەڵ ڕووسیا و هەڕەشەکانی دیکە، هەموو ئەمانە نوێنەرایەتی گۆڕانکاری بەرچاو و چۆنایەتی لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان و پێگەی ناتۆدا دەکەن.
ترامپیزم و سیاسەتە جیۆپۆلەتیکی و ئابووری و جیۆستراتیژکانی بوونەتە هۆی ڕوودانی لەرزینێکی گەورە لە پێکهاتەی نەزمی سیاسی نێودەوڵەتی بۆرژوازی کە لە دوای کۆتایی هاتنی جەنگی جیهانی دووەمەوە زاڵ بووە، و ئەمش تەعبیرە لە قۆناغێک کە دابەزینی ڕۆڵی سەرکردایەتی ئەمریکایە بۆ سەرمایەداری جیهانی و هاوپەیمانییە نێودەوڵەتییەکان، و گوڕانیکی دیاریکراوە لە نەزمی سیاسی جیهانی بۆرژوازی کە تا ئیستا ئاشنا بووین پێی.

قەیرانی سەرمایەداری و ئەجێندای ترامپ، پێگەی ئەمریکا لە سیستەمی سەرمایەداری جیهانیدا
بەشێک لە لیبراڵە بۆرژوازییەکان کە لە پارتی دیموکراتی ئەمریکی و بزووتنەوەکەیاندا ڕێکخراون، وەهمیان هەیە و چاوەڕێی کۆتایی هاتنی ماوەی سەرۆکایەتی ترامپ دەکەن، بەو هیوایەی کە گەردەلولی فەرمان و بڕیارەکانی “بە ئارامی” تێپەڕێت، بەڵام لە هەمان کاتدا لە قووڵایی دڵیاندا دوودڵن، بەو پێیەی درک بەوە دەکەن کە ترامپیزم بەرنامە و ستراتیژێکی دیاریکراو پێشکەش دەکات بۆ چارەسەرکردنی کێشەکانی سەرمایەداریی هاوچەرخ لە ئەمریکا، و توانیویەتی نەک تەنها بەشێک لە کۆمەڵگا لە ئەنجامی وەهم بە سیاسەتە “پۆپۆلیستییەکانی” بە لای خۆیدا ڕابکێشێت، بەڵکو تەنانەت بەشێکی کاریگەر لە چینی دەسەڵاتداری بۆرژوازی بۆ خۆی ڕابکێشێت، ئەمە جگە لە ڕیزی یەک لە دوای یەک لە ئۆلیگارشی دارایی و تەکنەلۆژی و ئەوانی تر. ئەوە ڕوونە کە ڕەوتی ترامپ بووەتە خەتی باڵادەستی بۆرژوازی ڕێکخراو لەنێو پارتی کۆماری و لەناو توێژێکی گەورەی بۆرژوا ئیمپریالیستی ئەمریکیدا، کە ئاکام و کاردانەوەی هەیە لە سەر ئاستی ئەمریکا و جیهان.
ئەمەش بەو مانایەیە کە ترامپیزم دیاردەیەکی فراوانتر و گرنگترە لە بردنەوە یان دۆڕان لە هەڵبژاردنێکدا، چونکە سەرهەڵدانی ترامپ خۆی ڕەنگدانەوەی پەرەسەندنی ململانێی چینایەتییە کە لەناو ئەمریکا و لە سەرانسەری کۆمەڵگادا ڕوودەدات. ململانێیەکە لەسەر ئەوەی کە چ جۆرە سیاسەت و ستراتیژێک پێداویستییەکانی چارەسەرکردنی کێشەکانی سەرمایەداری ئەمریکی لە جیهانی ئێستادا جێبەجێ دەکات.
بەم مانایە ئەوەی ئێستا ترامپ و بزووتنەوەکەی دەیکەن تەنیا کردار و سیاسەتی دیاریکراوی دەورەیەکی پەرلەمانی (پارتی کۆماری) نییە، بەڵکو وەڵامێکە بۆ کێشەوگرفتەکانی گەشەکردن و پەرەسەندنی سەرمایەی ئەمریکی. بۆیە بۆرژوازی لیبراڵ کە لە لایەن پارتی دیموکراتەوە نوێنەرایەتی دەکرێت، ناتوانێ بەر بەو شەپۆلی گۆڕانکارییە بگرێت کە بەرنامە و ستراتیجی ترامپ هێناویەتییە ئاراوە. ئەم گۆڕانکاریانە نەک تەنها لەناو ئەمریکادا، بەڵکو لەسەر ئاستی جیهانیش کاریگەرییان دەبێت. لەم چوارچێوەیەدا دەتوانرێت ئاماژە بەوەی کە بەسەر ناتۆ و ڕۆڵی ئەمریکا تیایدا ڕوویدا و ررودەدات، بکرێت، کە دەبینین ناتوانرێت بگەڕێنرێتەوە بۆ سەردەمی پێشووی. هەر بەمپێیە مەحاڵە ئەو بەردە پتەوە شکاوە کۆبکرێتەوە کە ناتۆ و سیستەمی ئەمنی و سیاسی ئیمپریالیزمی ڕۆژئاوا لەسەری وەستابوون. هاوپەیمانییەکەیان پێویستی بە پایە و بەردێکی دیکە هەیە لەسەری بوەستن بەڵام بە دڵنیاییەوە پتەو نابێت.
بەڵگەی مێژوویی هەیە لەسەر ئەوەی کە چۆن ڕەوندی سیاسەت و گۆڕانکارییەکان کە باڵێکی دیاریکراوی بۆرژوازی بۆ ڕێکخستن و پاراستنی سیستەمی سەرمایەداری هێناویەتییە ئاراوە دواتر کاریگەریی جیهانی بەجێدەهێڵی. تۆنی بلێر لە بەریتانیا و بیل کلینتۆن لە ئەمریکا، دوای سەرکەوتنیان بەسەر حزبی کۆنسیرڤەتێڤ و حزبی کۆماری لە وڵاتەکانیان، بەرنامەی ئابووری تارچەریزم و ڕیگانیزمیان نەگۆڕی. بە پێچەوانەوە هەمان بەرنامەیان جێبەجێ کرد، تەنانەت بەبێ دەستکاریکردنی فۆرماڵی ئەوتۆش کە شایانی باس بێت، و بەرنامە ئابووری و کۆمەڵایەتییەکەی خۆیانیان ناو نا “ڕێگای سێیەم”.
بەدەر لە هەلومەرج و کاتی جیاواز، هەمان دیاردە پێدەچێت دووبارە ببێتەوە. ترامپیزم بە جۆرێک لە جۆرەکان بووەتە بەرنامە و ستراتیژی و پلاتفۆرمی بۆرژوازی ئیمپریالیستی لە ڕۆژئاوا و لە وڵاتانی جیهانی هاوپەیمان لەگەڵیدا. پارتە لیبراڵەکانی بۆرژوازی لە ئەوروپا و شوێنەکانی دیکەش هەمان ئەو ڕۆڵە دەبینن کە ئێستا دەیگێڕن کە ئەویش لەباربردنی هەر بزووتنەوەیەکی شۆڕشگێڕانەیە لەلایەن پرۆلیتاریا بۆ ڕووخاندنی دەسەڵاتی سەرمایە و سیستەمی بۆرژوازی جیهانی لە جەرگەی قەیرانی سەرمایەداریی جیهانیی ئێستادا، لە هەمان کاتدا پلاتفۆرمی ئابووریی ترامپیزم بە هەندێک دەستکاریی ڕووکەشەوە دەگرنەبەر.
ئەڵتەرناتیڤی پرۆلیتاری سۆسیالیستی ئینتیرناسیۆنالیست و ترامپیزم
قەیرانی سەرمایەداریی هاوچەرخ بە پلەی یەکەم لە پەرسەندنی ناکۆکی نێوان گەشەسەندنی زەبەلاحی هێزە بەرهەمهێنەرە مادییەکان و پەیوەندییە سەرمایەدارییەکانی بەرهەمهێناندایە کە کۆنترۆڵیان دەکەن. ئەم ڕاستییە سادەیە، کە مارکس (١٧٧) ساڵ لەمەوبەر لە مانیفێستی کۆمۆنیستدا دەریخستووە، بۆ چەند ملیارێک کرێکاری ئەمڕۆ لە سەرانسەری جیهاندا بووەتە واقیعێکی پڕ ئازار و فەلاکەتبار، کە ڕۆژانە و هەموو ساتێک بەدەست کاریگەرییەکانی هەژاری و چەوساندنەوە و بێکارییەوە دەناڵێنن، کە گرنگترین تایبەتمەندییەکانی سیستەمی سەرمایەداری جیهانی هاوچەرخ پێکدەهێنن.
هەموو ناکۆکییەکانی کۆمەڵگای سەرمایەداری ئەمڕۆ بە زەقترین شێوە خۆیان دەردەخەن و دەبینیین لە بازاڕە داراییەکان و بۆرسە و بانکەکانی جیهاندا بڕێکی بێئەندازە پارە هەیە کە دەگاتە دەیان و دەیان تریلیۆن دۆلار، کە ناتوانرێت دەرفەتی وەبەرهێنانی قازانجی گونجاو بۆیان بدۆزنەوە، بە هۆی مەیلی دابەزینی ڕێژەی قازانجی سەرمایە لە ئەنجامی پەرەسەندنی هێزی بەرهەمهێنان و تەکنەلۆژیای بەرهەمهێنان لە سیستەمی سەرمایەداریدا. واتە بە هۆی ئەوەی کە پێکهاتەی ئۆرگانیکی سەرمایە بە جۆرێکە کە ڕێژەی سەرمایەی جێگیر کە بۆ ئامرازەکانی بەرهەمهێنان خەرج دەکرێت بە بەراورد بە سەرمایەی گۆڕاو کە بۆ هێزی کاری کرێکاران خەرج دەکرێت زۆر زیاترە.
قەیرانی ئابووری جیهانی ساڵی (٢٠٠٨-٢٠٠٩) و پەتای (کۆڤید-١٩) ئەم قەیرانە پێکهاتەییەی لە سیستەمی سەرمایەداری جیهانیدا توندوتیژتر کردۆتەوە و بووەتە هۆی چڕتربوونەوە و فراوانتبوونی ململانێی جیۆپۆلەتیکی، جیۆئابووری و ستراتیژی لەسەر کۆنترۆڵکردنی بازاڕی جیهانی و ناوچەکانی جێگەی نفوز (مناطق النفوذ) لە نێوان سەرمایەکانی وڵاتانی سەرمایەداری جۆراوجۆردا. ترامپیزم تەنیا دیاردەیەکە لە جەرگەی ئەم گۆڕانکاریانە و توندوتیژبوونەوەی ململانێ جیهانییەکاندا و نوێنەرایەتی سەرمایەی ئەمریکا دەکات لە کێشمەکێشی جیهانیدا لە پێناو بەرژەوەندییەکانی و بۆ گەڕاندنەوەی پێگەی جیهانی خۆی.
لە کاتێکدا کە ترامپ بانگەشەی دیماگۆژیانەی خۆی بۆ “ئاشتی” جیهانی ڕادەگەیەنێت و دەستپێشکاری دەکات بۆ کۆتاییهێنان بە شەڕ لە ئۆکرانیا، بەڵام بە ئاشکرا پشتگیری لە حکومەتی فاشیستی ئیسرائیل دەکات لە بەردەوامی کۆمەڵکوژییەکانی لە غەززە و وڵاتانی دیکەی ناوچەکە، فەرمانی هێرشی ئاسمانی ئەمریکا بۆ سەر حوسییەکان لە یەمەن دەدات و بەدوای چۆڵکردنی بەکۆمەڵی دانیشتوانی غەززەوەیە. جگە لەوەش داوا لە هاوپەیمانە ئەوروپیەکانی و ئەندامانی (ناتۆ) دەکات کە تەرخانکردنی بودجەی سەربازییان بۆ لە سەدا پێنج (٥%)ی بەرهەمی ناوخۆیی خۆیان زیاد بکەن. زیادبوونی چەک لە هەمان کاتدا تۆوی شەڕی نوێ دەچێنێت و ئامادەکاری بۆ شەڕی کوشندەتر دەکات.
پەرەسەندنی سەرمایەداریی هاوچەرخ و مۆدێلە نیولیبراڵەکەی، توێژێکی گەورەی مرۆڤایەتی پاڵپیوەناوە بۆ قوڵایی هەژاری و بێکاری و بێبەشی، و کردوونی بە پرۆلیتاریایەکی بێبەش لە خاوەندارێتی لە ئامرازەکانی بەرهەمهێنان و لە سەرەتاییترین خزمەتگوزارییەکان و خۆشگوزەرانی ئابووری و کۆمەڵایەتی. هەروەها بووەتە هۆی وێرانکاری ژینگەی گونجاو بۆ ژیان و کاریگەرییە کارەساتبارەکانی زیاتر کردووە.
ڕزگاربوون لەم سیستەمە لە ڕێگەی گەشەی بزووتنەوەیەکی پرۆلیتاری سۆسیالیستی ئینتیرناسیۆنالیستی بەهێز و بەتواناوە دێت کە لە ڕێگەی شۆڕشی کۆمەڵایەتی ڕزگاریخوازانەی خۆیەوە، پێکهاتەی سیستەمێکی باڵاتر دادەمەزرێنێت کە وەڵامی گەشەسەندنی هێزە بەرهەمهێنەرە مادییەکان و وەبەرهێنانەکانیان دەداتەوە لە بەرژەوەندی ڕزگاری مرۆڤ و خۆشگوزەرانی و یەکسانی و پاراستنی ژینگەیەکی گونجاو بۆ ژیان.
دابەزینی پێگەی سەرکردایەتی ئەمریکا لە پاراستنی سیستەمی سەرمایەداریدا، نوێنەرایەتی قەیرانێکی قووڵ و بەربڵاو دەکات بۆ گەورەترین دەوڵەتی سەرمایەداری ئیمپریالیستی لەسەر زەوی، و ترامپیزم خۆی توخمەکانی ئەم قەیرانەی، لەهەموو ڕەهەندەکانیدا، هەڵگرتووە. بۆیە وەڵامدانەوەی ئەو بۆ كێشەکانی ئەم سیستەمە نوقمی کۆنەپەرستییە و بەپلەی یەکەم ئامانجی ڕێگریکردنە لە ئەگەری هەر گۆڕانکارییەکی شۆڕشگێڕانەی سۆسیالیستی کە ڕەنگە لە ئەمریکا یان لە ناوچە جیاوازەکانی جیهاندا سەرهەڵبدات.
لە جەرگەی خەباتی چینایەتی جیهانیی پرۆلیتاریا لە دژی سەرمایەداری، ترامپیزم و ئەو هەڵکشانە کۆنەپەرستانە جیهانیـیەی کە نوێنەرایەتی دەکات، و ڕۆڵی دامەزراوەی دەسەڵاتداری بۆرژوا ئیمپریالیستی ئەمریکی، بەربەستێکی گەورە لە بەردەم شۆڕشی سۆسیالیستی ئەم چینە جیهانییە پێکدەهێنن.
کاریگەرییەکانی ئەم هەڵكشانە کۆنەپەرستانەیە لە وڵاتێکی بەهێزی وەک ئەمریکا و پێگەی لە سیستەمی سەرمایەداریی جیهانیدا، پرۆلیتاریای جیهانی و بزووتنەوەی کۆمۆنیستەکەی ڕاستەوخۆ و لە هەموو شوێنێکدا دەخاتە ڕووبەرووی ئەم شەپۆلە کۆنەپەرستانەیەوە. ئەمەش پێویستی بە گەورەترین پلەی خۆ چەکدارکردنە بە تیۆری ماتریالیستی دیالێکتیکی شۆڕشگێڕانەی مارکس بۆ تێگەیشتن لەوەی کە چی ڕوودەدات، و دیاریکردنی پێگەی ترامپیزم لەناو ئەم ماجەرایەدا، و گرتنەبەر و جێبەجێکردنی سیاسەتی کۆمۆنیستی بەوپەڕی ئیرادەوە لەنێو جەرگەی ململانێی چینایەتی کە بەردەوامە لە کۆمەڵگاکاندا.

موئەیەد ئەحمەد
٢٥ی ئازاری ٢٠٢٥
—-.——–.———-
*Trump has tapped an unprecedented 13 billionaires for his administration. Here’s who they are – ABC News
**The New Age Militarists – TomDispatch.com
***Trump Tariffs Hide Capital’s Warfare Against the Working Class – LA Progressive

بۆ خوێندنەوەی ئەم بابەتە کلیکی ئێرەبکەن..

(سەبارەت بە سەردانی سەرەک وەزیرانی هەرێم بۆ واشنتن)

سەرەک وەزیرانی هەرێمی کوردستانی عێڕاق (مەسرور بارزانی) لەسەر بانگهێشتی حکومەتی ئەمریکا، هاوڕای شاندیێک پێکهاتوو لە وەزیری پێشمەرگە، وەزیری كارەبا و سامانە سروشتییەکان، لە (١٧-٥-٢٠٢٥)، سەردانی وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکای کرد. بەر لە گەشتەکەی بۆ ئەمریکا سەرەک وەزیران هەم سەردانی (کونسوڵخانەی ئەمریکا)ی کرد لە هەولێر و هەم (مارکۆ ڕۆبیۆ)ش وەزیری دەرەوەی ئەمریکا پەیوەندییەکی تەلەفۆنی لەگەڵ ئەنجام دابوو.
وێڕای کۆبوونەوە و دیدار لەگەڵ بەرپرسانی حکومی ئەمریکی، لەوانە وەزیری دەرەوە و بریکاری وەزیری گەنجینە (مالیە)، هاوکات لەگەڵ بزنێسمانەکان؛ وەبەرهێنەران و خاوەنکار و کۆمپیانیاکانی ئەمەریکیش دیدار و گفتوگۆی ئەنجامدا لەبارەی پەیوەندیی ئابووری و بازرگانی و پەرەپێدانی کەرتی گاز و نەوت و وزە. هەر لەو پەیوەندەشدا بەشداری لە کۆڕبەندێکدا کرد بەناونیشانی “داهاتووی وزە لە هەرێمی کوردستان” لە (١٨-٥-٢٠٢٥) لە واشنتن، بۆ گتووگۆکردن لەبارەی برەوپێدانی کەرتی وزە لە هەرێمی کوردستان. دواجار دوو گرێبەستی سەبارەت بە وەبەرهێنان لە کەرتی وزە بە بەهای زیاتر لەسەد ملیار واژۆکرد.
سەردانەکەی سەرەک وەزیران لە کاتێکدا بوو کە هەر هەمان ڕۆژی (١٧)ی ئایاری (٢٠٢٥) سەرۆکی هەرێمیش (نێچیرڤان بارزانی)، بە بانگهێشتی فەڕمی، سەردانی ئێرانی کرد بۆ بەشداریکردن لە (کۆربەندی گفتوگۆی تاران) و لەگەڵ گەورە بەرپرسانی ئەو وڵاتەش چەندین دیداری ئەنجامداوە.
هەرێم وەک بەشێک لە کێشمەکێشی جیۆپۆلۆتیک و جیۆئابووری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست
ئەم سەردانە فەڕمیـیانە، ئاماژەن بۆ جێگەوڕێگەیەکی گرینگ و بایەخداری هەرێمی کوردستان و بورژوا ناسیونال دەسەڵاتدارەکەی کە هەیەتی لە هاوکێشە هەرێمییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و لە کێشمەکێشە جیۆپۆلیتیک و جیۆئابوورییەکاندا، لەنێوان زلهێزە ئیمپریالستەکان و هێزە ناوچەییەکاندا.
ئەوەتا وەزیری دەرەوەی ئەمەریکا لە دیدارەکەیدا لەگەڵ (مەسرور) وێڕای تاوتوێکردنی دوایین گۆڕانکاری و پێشهاتەکانی دۆخی گشتیی عێراق و ناوچەکە، ڕایگەیاند: ئەمەریکا پابەندە بە پاڵپشتیکردنی هەرێمی کوردستانێکی بەهێز و سەقامگیر لە چوارچێوەی عێراقی فیدراڵدا و ئەمە بەشێکی بنەڕەتی و ستراتیژی ئەمریکایە لە ناوچەکەدا بە ڕێبەرایەتی سەرۆک دۆناڵد ترەمپ. هەروەها ڕاشیگەیاند ئەمریکا ئامادەیە بۆ پشتگیریکردنی حکومەتی هەرێمی کوردستان لە بوارە جیاجیاکاندا.
نەک هەر ئەوە، بەڵکو بانگهێشتنی فەڕمی سەرەک وەزیرانی هەرێم لە لایەن ئیدارەی سیاسی ئەمریکا و ئەنجامدانی گرێبەستی زیاتر لە سەد ملیار دۆلاری لە کەرتی وزە لە کوردستاندا، لە پشت سەری حکومەتی ناوەندی و دەوڵەتی عێڕاقەوە، ئاماژەیەکی ڕوونە بۆ جێگەوڕێگەی هەرێمەکە لە هاوکێشە و کێشمەکێشەکانی ناوچەکەدا.
بە ڕاستەوخۆیی دەوڵەتی ئیمپریالیستی ئەمریکا و هەردوو هێزی ناوچەیی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست؛ تورکیا و ئێران، چوارچێوەی گشتی ئەو کێشمەکێش و هاوکێشانە دیاری دەکەن، کە هەر یەکەیان لەپێناو گرتنەبەری ڕێڕەوە ئابووری و ستڕاتیژە سیاسی و ئەمنی و سەربازییەکانی خۆیاندا لە هەوڵدان بۆ کۆنتڕۆڵکردنی هەرێمەکە، بۆ دەستەمۆکردنی حکومەتی هەرێم و بۆ هاوخەتکردنی حزب و هێزە بورژوا ناسیونالیستە دەسەڵاتدارەکانی هەرێمەکە بەپێی ئەو ستڕاتیژ و ڕێڕەوانە.
بەدرێژایی تەمەنی بورژوا ناسیونالیستی کورد لە هەرێمی کوردستانی عێڕاقدا، بەتایبەت دوو حزبی دەسەڵاتدار (پارتی) و (یەکێتی) نەک هەر خۆیان لەناو ئەو هاوکێشە و کێشمەکێشانەدا بینیوەتەوە وەک شتێکی ناچاری مێژوویی، بەڵکو بە پێی بەرژەوەندییە چینایەتییەکانیشیان هەمیشە بەشێکی چالاک بوون تیا و ئەو کەناڵ و ئامڕازەش بوون کە لە ڕێگەیانەوە ستڕاتیژە سیاسی و ئابووری و سەربازی و ئەمنیەکانی هێزە ناوچەییەکان و زلهێزە ئیمپریالیستەکانی جیهان، پیادەکراوە لەم هەرێمەدا.
ئەوەی لە ئێستادا تایبەتمەندی بەو ڕۆڵەی ئەوان دەبەخشێت ئەو بارودۆخە تازەیە لە تەرازووی هێزی ناوچەکەدا هاتۆتەئاراوە لە نێوان زلهێزە ئیمپریالیستەکانی ڕووسیا و چین لە لایەک، و ئەمریکا و ڕۆژئاوا لە لایەکی ترەوە، لەگەڵ تەرازووی هێز لە نێوان هەردوو هێزی ناوچەیی تورکیا و ئێران، ئەویش بەداوی هێرشی تیرۆریستانەی (حەماس) لە (٧ی ئۆکتۆبەری ٢٠٢٣) و جەنگی جینۆسایدکردنی فەلەستینیـیەکان لەلایەن ئیسڕائیل و شکستپێهانانی (حزبوڵڵای لوبنان) و ڕووخانی ڕژێمی ئەسەد لە سوریا.
هاوڕایی دوو وەزیری پێشمەرگە و سامانە سروشتییەکان لەگەڵ سەرەک وەزیران لەم سەردانەدا هێمایەکی سمبولیکی هەیە بۆ ئەوەی کە لە هەردوو ڕووی؛ سیاسی-سەربازی و ئابوورییەوە حکومەتی هەرێم و ناسیونالیزمی دەسەڵاتداری هەرێمەکە مانەوەی دەسەڵات خۆیان لە هاوخەتی و بوون بە ئامڕازی چالاکی جێبەجێکاری ستڕاتیژە ئابووری و سیاسییە ئیمپریالیستییەکانی ئەمریکادا دەبیننەوە. ئەم ڕاستییە لە زمان وتەبێژی حکوومەتی هەرێمی کوردستانەوە، (پێشەوا هەورامانی) بەم شێوەیە لە (٢٣-٥-٢٠٢٥) گوزارشی لێکراوە: “لەم قۆناغە تازەیەدا؛ وەبەرهێنان و ئابوری و وزە لەسەر مێزی گفتوگۆی جەنابی سەرۆک وەزیرانن لەگەڵ بەرپرسانی باڵای ئەمریکا، … ئێستاش بابەتی وزەو وەبەرهێنان لە وزە، مەنەفێستی هەموو پەیوەندییەکان دەکاتەوە لەگەڵ وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا”.
گرێبەستی سەد ملیاری، تەواوکەری گرێبەستەکانی تڕامپی وڵاتانی کەنداو
(مەسرور بارزانی) لەمیانەی سەردانەکەیدا، سەرپەرشتیی واژۆکردنی دوو ڕێککەوتننامەی گرنگیشی کردووە بە بەهای (١١٠) ملیار دۆلار بۆ پەرەپێدانی کەرتی وزە لە هەرێمی کوردستان بە هاوبەشی لەگەڵ کۆمپانیا ئەمریکییەکان، دیارە دیدارەکەشی لەگەڵ جێگری وەزیری مالییەی ئەمریکی لە پەیوەند بە قەرز و دابینکردنی پوڵ و سەرمایە (تەمویل-financing) بووە بۆ ئەو پڕۆژەیە.
لێرەدا ناچینە ناو باسی کێشەکانی هەردوو حکومەتی هەرێم و ناوەند لە پەیوەند بە یاسایی و ناسایی گرێبەستەکانەوە، هەروەک وەزیری نەوتی عێڕاق (حيان عبد الغني) ڕایگەیاند کە حکومەتی عێڕاق لەگەڵ ئەم گرێبەستانەی وزەدا نییە و “گرێبەستی لەو چەشنە و لەو ڕێکەوتنانە تەنها دەبێ لە لایەن حکومەتی فیدڕاڵەوە بێت، چونکە دۆسیەی بەڕێوەبردنی سەروەت و سامانی نەوت لەدەستی ئەودایە”.
بەڵام بەدڵنییاییەوە ئەم گرێبەستانە دەبنە خاڵێکی بەهێزی حکومەتی هەرێم، چونکە وەکو گرێبەستەکانی پێشووتر نین کە تەنها لەنێوان حکومەتی هەرێم و کۆمپانیاکانی نەوت و گازدا مۆرکرا بێت، بەڵکو لە پشتی ئەم گرێبەستانەوە حکومەتی تڕامپ وەستاوە.
لە ڕاستیدا ئەم گرێبەستە تازانە بەشێکی تەواوکەری ئەو گرێبەستە ئابوورییە سەدان ملیار دۆلارییانەن کە تڕامپ لە سەردانەکەیدا بۆ وڵاتانی سعودیە و کەنداو ئەنجامی داوە، بەم پێیەش پێگەی هەرێمی کوردستان لە ستڕاتیژی درێژماوەی سیاسی و ئابووری ئیمپریالیزمی ئەمریکی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بەهێزتر دەکات بەگشتی و بەتایبەتیش لەبەرامبەر حکومەتی ناوەندیدا.

گرێبەستی سەد ملیاری و هەژاری و بێکاری خەڵکی هەرێم
دوای ئەنجامدانی گرێبەستەکان، سەرەک وەزیران (مەسرور بارزانی) لە پلاتفۆڕمی خۆی لە (ئێکس) نوسیوویەتی: “ئەم هەفتەیە ڕێکەوتننامەی گرنگی وزە واژۆ کران، گفتوگۆمان لەبارەی پەرەپێدانی بازرگانی لەگەڵ هاوبەشە ئەمریکییەکانمان و دابینکردنی خۆشگوزەرانی بۆ خەڵکی کوردستان و هەموو عێراق کرد”.
لەسەر ئاستی جیهان زۆرێک لەو وڵاتانەی دەوڵەمەندن بە سامانی سروشتی وەک نەوت و گاز و زێڕ و ئەو کانزا دەگمەنانە کە لە پیشەسازی ئەلیکترۆنی هاوچەرخدا بەکاردەهێنرێن و کۆمپانیا زەبەلاح و مڵتی-ناشناڵەکان تیادا وەبەرهێنانیان کردووە، جەماوەری کرێکار و زەحمەتکێشی ئەو وڵاتانە لە خراپترین بارودۆخی گوزەرانی ژیان و لەژێر سەرکوتی سیاسیدان، لە کاتێکدا کۆمپانیاکان بەهرەمەند بوون لە ملیارەها دۆلار وەک قازانج و کەڵەکەی سەرمایە، ئەمەش لەبناغەدا پەیوەستە بە گرتنەبەری ئەو سیستمە ئابووری-سیاسییەوە کە چینی دارا و دەسەڵاتداری ئەو ڵاتانە گرتوویانەتەبەر، بەتایبەتیش لە گرتنەبەری نیولیبرالیزمی ئابووریدا، کە سیستمێکە پێویستی بە دەستی کاری هەرزان و کرێکاری خامۆش و سەرکوتکراو هەیە.
هەرێمی کوردستان نمونەیەکی بەرجەستەی ئەو بارودۆخەیە، بەڕاگەیاندنی ئابووری سەربەخۆ و بە بازاڕکردنی نەوت و گازی هەرێمی کوردستان، لە (٢٠١٤)ی کابینەی هەشتەوە تا ئێستای کۆتایی تەمەنی کابینەی نۆ (ئایاری ٢٠٢٥) و بەر لە پێکهێنانی کابینەی دەیەم، قەرزەکانی حکومەتی هەرێم بە (٣٣) ملیار دۆلار مەزەندە دەکرێت، کە زیاتر لە (١٠) ملیار دۆلاری موچەی فەرمانبەرانی هەرێمی کوردستانە.
بەم پێیە ئەم وەبەرهێنانە تازەیەش بە پێچەوانەی بانگەشەی میدیاکانی سەر بە حزبی دەسەڵات و حکومەتی هەرێم، نەک هەر خۆشگوزەرانی ناهێنێت، بەڵکو دەبێ نەوەکانی داهاتوو چاوەڕێی دانەوەی چەند ملیارێکی تریش لە قەرزی حکومەت بن. ئەمەش واتا کەم بوونەوەی خزمەتگوزارییەکان و داسەپاندنی باجی زۆرتر بەسەر هاوڵاتیان و پاڵنانی ژیان و گوزەرانی کرێکاران و زەحمەتکێشان بۆ لێواری بێکاری و هەژاری و برسیەتی.
خۆشگوزەرانی نەک هەر لە ڕێگەی وەبەرهێنانی ئەم ملیارەها دۆلارانە و بەتاڵان بردنی سەروەت و سامانی گشتی کۆمەڵگە لە لایەن کۆمپانیاکانی ناوخۆ و دەرەکیـیەوە نایەتەدی، بەڵکو دروست بە وەلانان و هەڵپێچانی ئەو سیستمە ئابووری چینایەتییە دێتەدی کە دەسەڵاتی بورژوا ناسیونالیست و ئیسلامی سیاسی و تائیفی لە عێڕاق و لە کوردستانەکەیدا دایان سەپاندووە بە سەر جەماوەی کرێکار و زەحمەتکێشدا.
ئەمەش تەنها بە ڕێکخراوبوونی ئەو چینە زەحمەتکێشە دەبێت بە ئاسۆیەکی سۆشیالیستی شۆڕشگێرانەوە، کە لەگەڵ چوونەپێشی هەر هەنگاوێک لە خەبات و ناڕەزایەتییەکانی دەتوانێت پاشەکشە داسەپێنێت بەسەر دەسەڵات و بەسەر کۆمپانیاکانی کەرتی تایبەتدا بۆ بەدەستهێانی خۆشگوزەرانی، تا ئەو سنورەی لە ئاڵوگۆڕێکی تەرازووی هێزی چینایەتیدا توانای بەرپاکردنی شۆڕشی سۆشیالیستی و گرتنەدەستی دەسەڵاتی دەبێت.

نادر عەبدولحەمید
کۆتایی ئایاری ٢٠٢٥

تاران کراوەیی خۆی بۆ دانوستان و بەشداری ئابووری و تەنانەت وەبەرهێنانی ئەمریکی نیشان دەدات، هاوکاتی قوڵبونەوەی قەیرانی ئابووری و پەرەسەندنی نائارامی ناوخۆیی لە ئێراندا، کۆماری ئیسلامی ناچارکردوە بەپیرەوەچونی ئەم کراوەییە بەهەند وەرگرێت، لەم رۆژگارەداو لەدۆخی سیاسی ناوچەکەدا کۆماری ئیسلامی زیاتر لەسەر مەترسی کۆتایی دەسەڵاتەکەی مایەی پەیوەندی و دانوسانەکانی دادەنێت، نەک مایەدانان لەسەر ئەوەی لە رێرەوی خواستی چاکسازیدایە و بەخەمی دانیشتوانی ئێرانەوەیە.

سەردەمانێک ئێران بە سەرپێچیکردنی نەزمی نێودەوڵەتی ناسرابوو، بەڵام کە ئێستا هاوسەنگی دەرەکی و ناوخۆیی ڕژێم لە گۆڕاندایە، ڕەنگە کاردانەوەی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی و ململانێی زلهێزە جیهانیەکان  دیاری بکات کە ئایا پێشهاتەکانی ئەم دۆخە ڕێگا بۆ گۆڕانکاریەکی درێژخایەن دەکاتەوە، یان بە مانایەک مانەوەی دەسەڵاتی کۆماری ئیسلامی ئەتوانێت پارێزراو بێت!

کۆماری ئیسلامی ڕەزامەندیی خۆیان بەرامبەر بە خولی یەکەمی دانوستانە ئەتۆمیەکان لەگەڵ ئەمریکا دەربڕیوە کە لە عومان بەڕێوەچووە، سەردەمانێک عەلی خامنەیی جەختی لەوە کردەوە کە دانوستان لەگەڵ واشنتۆن نە ژیرانە و نە شەرەفمەندانەیە. لە هەمان کاتدا بەرپرسانی دیکەش لەوەش زیاتر ڕۆیشتون و دەستبەرداری ئەو بنەما ئایدیۆلۆژییانە نەدەبون  کە دەیان ساڵە تیۆریزەی دەکەن و ڕژیم بە گەرمی پابەند بووە پێیەوە، بەم شێوەیەش لایەنگرانی خۆیان پێ فریوداوە. ئێستا دەڵێن دژایەتی وەبەرهێنەرانی ئەمریکی ناکەین و ئەم جۆرە پەیوەندیە ئابوریە پێویستی بە گەڕاندنەوەی پەیوەندیە دیپلۆماسییەکان دەبێت کە چل و پێنج ساڵ لەمەوبەر پچڕابون.

خومەینی لە کۆتایی شەڕ لەگەڵ عێراقدا گوتی: “وەک چۆن خواردنەوەی ژەهر قبوڵ دەکەم ئاگربەست قبوڵ دەکەم”، ئەمڕۆ پێناچێت خامنەیی هەموو جامەکەی خواردبێتەوە، بەڵکو تەنها نیوەی خواردۆتەوە. نایەوێت تەسلیمبونی تەواو خۆی ڕابگەیەنێت، بەڵکو یەک بە یەک بازرگانی بە کەرەستەی خۆیەوە دەکات بۆ پاراستنی سەری ڕژیمەکەی، لە ئیستادا دەتوانین بڵێین جارێ دۆخەکە ڕوون نییە جگە لەوەی خامنەیی نیوەی پەرداخەکەی خواردووەتەوە، و ترامپ نیوەکەی تری دەجوڵێنێت.

سەبارەت بە داواکاریەکانی ئەمریکا، ترامپ بە دوای جێبەجێکردنی زۆرترین ئاستی مومکینەوەیە، هەوڵئەدات لە هەر پرسێکدا هەموو شتێک بەدەستبهێنێت کە خزمەت بە نەخشەو بەرژەوەندیە سیاسیەکانی ئەمریکا بکات، کە داواکاریە سەرەکیەکانی لەم دانوسانەدا بریتین لە کەمکردنەوەی بەرنامە ئەتۆمییەکەی ئێران، سنووردارکردنی توانا مووشەکیەکانی و بەدەستهێنانی ئەو گەرەنتیانەی کە ئێران دەستهەڵگرێ لە پاڵپشتی و سیاسەتی پڕچەکردنی هێزە میلیشیاکانی ناوچەکە.

هەروەها لە پشت پەردەوە ئەمریکا هەوڵێکی جدی ئەدات ئێران لە ڕووسیا و چین دابرێنێت، ئەمەش لە هەوڵێکدا بۆ ڕاکێشان و ملکەچکردنی ئێرانە لە ڕووی سیاسییەوە بەرەو ئەمریکا، ئەم ئاراستەیە سیمایەکی پراگماتیک بە دانوستانەکان دەبەخشێت و پاڵ بە واشنتۆنەوە دەنێت کاریگەرییەکانی پەکین و مۆسکۆ لە ناوچەکەدا لاواز کات.

لەراستیا ڕێبازی ئیدارەی ئەمریکا بۆ دانوستان، جۆرێکە لە شەڕی دەرونی و سیاسەتی “یان شەڕ یان دانوستان”، کە لەبەرامبەر ئێراندا پیادەی دەکات، لە ڕێگەی ئەو پەیامە ناکۆکانەی رایاندەگەیەنێت، بەم شێوەیە کۆماری ئیسلامی دەخاتە ناو چوارچێوەیەکەوە، دەرچونی لە ژێر سیاسەتەکانی ئەمریکا بە سەختی لەسەریدا بشکێتەوە.

ستراتیجی ئەمەریکا داوای دانوستانە لە نێوان توندتربونی سزا ئابورییەکان و هەڕەشە سەربازییەکان، بە ئامانجی فشارخستنە سەر ئێران بۆ ئەوەی ملکەچی دانوستان و بریارەکان بێت، جەختیش لەوە دەکات کە دەرئەنجامی ئەم ستراتیژە سەپاندنی ئیرادەی لایەنێکە بەسەر لایەنێکی دیکەدا، کە لە کەشێکی هەڕەشە و شەرەنگێزیدا بەیاندەکرێت.

ئەوەی پێویستە بیهێنینەوە پێشچاو کاتی خۆی دوای تیرۆرکردنی قاسم سولێمانی خامنەیی سوێندی “تۆڵەی توند”ی لە بەرامبەر ئەو کەسانە خوارد کە بەرپرسن لەو کاری تیرۆرکردنە، بە تایبەتی لە بەرامبەر ترامبدا، بەڵام دوای پێنج ساڵ، ڕژیمی ئێران ئێستا لەگەڵ هەمان ئەو گرووپانەدا دانوستان دەکات و ئامادەیە بۆ رێکەوتن، کە پێشتر سوێندی لەناوبردنی خواردبون.

مەسعود پزیشکیان لەم دواییانەدا ڕایگەیاند کە “ڕێبەری مەزنی شۆرش” دژایەتی وەبەرهێنەرانی ئەمریکی ناکات، هەڵبەتە نووسینگەی خامنەیی ئەمەی ڕەت نەکردەوە، کە پێچەوانەی لە مێژینەی گوتارەکانی خامنەئیە، کە ئێران بە هەموو هێزی خۆیەوە بەرەنگاری هەر جۆرە هاتنە ناوەوەیەکی ئابووری یان سیاسی ئەمریکای بە بنەما وەرگرتبو.

لەلایەکی ترەوە ئاراستەی ڕژیمی ئێران بە هەر پەرشوبڵاویەکەوە لەبەرامبەر دانیشتوانی ئێراندا پیادەی دەکات، نیشانەکانی شلکردنەوەی جێبەجێکردنی توندوتیژی بە ئاشکرا پێوەدیارە، ئەو بابەتانەی بەدژی ئیسلام پێناسەی دەکردن و سەردەمانێک بە توندی کۆنترۆڵ دەکران، ئێستا بە دەستێوەردانی کەمتر (وەک فێستیڤاڵەکانی کولتووری و مۆسیقا و گەشت و گوزار) بەڕێوەدەچن، هەرچەندە حکومەت ڕێوشوێنی نوێی بۆ چاودێریکردنی پابەندبون بە حیجاب هێناوەتە ئاراوە، بەڵام زۆرێک لە ژنانی شارە گەورەکان بەردەوامن لە سەرپێچیکردنیان بە ئاشکرا و دەسەڵاتداران لە جێبەجێکردنی تەواوی سنووردارکردنەکان وەستاون، ئێستا سۆشیال میدیای زمانی فارسی پڕ بووە لەو گرتە ڤیدیۆیانەی زۆرێکیان لە ناوخۆی ئێراندا تۆمارکراون، کە شارەزایان، چالاکوانان و بەرپرسانی پێشوو بە ئاشکرا باس لەو بابەتانە دەکەن کە سەردەمانێک ئەوانەی ئێستا لەناوخۆی ئێراندا دەبینرێت، بە حەرام دادەنراو و بەیاسا قەدەغە کراون.

بەرچاوترین بێدەنگی ڕژیم پەیوەندی بە پۆشینی زۆرەملێی حیجابەوە هەیە، بەرپرسان بەشێوەیەکی کاریگەر زەمینەیان بە زۆرینەی ژنانی ئێران رەخساندوە کە دژایەتی ئەو  ڕێسا و یاسایانە دەکەن، ڕژێم ترسی هەیە لە سەرهەڵدانەوەی ڕاپەڕینی “ژن، ژیان، ئازادی”، ئەم دڵەڕاوکێیە بە تایبەتی لە وتاری جەژنی ڕەمەزاندا بە خامنەیەوە دەبینرا، بە مانایەک دان بە ئەگەری ڕاپەڕینێکی ناوخۆی ئێراندا دەنێت.

سازدانی ئیمتیازات بۆ پاراستنی مانەوەی کۆماری ئیسلامی و شیعەگەرا، ڕەگ و ڕیشەی قووڵی لە ئایدۆلۆژیای کۆماری ئیسلامیدا داکوتاوە، خومەینی لە ساڵی ١٩٨٣دا ئاماژەی بەوەدا کە “پاراستنی کۆماری ئیسلامی لە پاراستنی هەر کەسێک گرنگترە، تەنانەت ئەگەر ئەو کەسە ئیمامی ئەو سەردەمەش بێت”، بە ئاماژەدان بە ئیمامی دوانزەهەم کە لە دڵی عەقیدەی شیعەی ئێراندایە. خومەینی توانی ئەم ئارگیومێنتە بخاتەڕوو، چونکە کۆماری ئیسلامیی لەگەڵ خودی ئیسلام یەکسان کرد.

لەگەڵ دەستهەڵگرتن لە درێژەدان بە ئیمتیازاتی قووڵی ڕژیم لە ناوخۆ و دەرەوە، پرسیارێکی بنەڕەتی دێتە ئاراوە، تا چ ڕادەیەک دەتوانرێت پارێزگاری لەم بە “ئیسلامی” کردنە بە هەند وەربگیرێت؟ لەکاتێکدا کە ئێستا هەڕەشەی وەرینی شوناسی “شۆڕشگێڕانە”ی رژێمی ئیسلامی دەستی پێکردووە، وا دیارە تا دێت ئامادەیی پووچەڵکردنەوەیان زیاتر دەبێت، ئەگەر ڕژێم دەستبەرداری جێبەجێکردنی توندی بنەما ئاینیەکەی بێت، ئەوا رابەران و دڵسۆزانی رژێمی ئێران لە کەشتیەکە دادەبەزن.

پەرەسەندنی ئاماژەکان ئەوە دەردەخەن کە توخمەکانی ناو ناوەڕۆکی ڕژیمی ئێران زیاتر بەرەو ئەوە هەنگاو دەنێت لە بەرژەوەندی مۆدێلێکی کۆماری ئیسلامین کە لە سیمای دەرەکیی ڕژیمەکەیاندا، لە توندڕەوترین توخمی ئایدۆلۆژی ئیسلامی پاشەکشە بکەن. هەرچەندە خامنەیی بە شێوەیەکی نەریتی هاوپەیمانی توندڕەوەکان بووە، بەڵام پێشهاتەکانی ئەم دواییە ئاماژە بەوە دەکەن کە دەنگی پراگماتیکتر دەست دەکەن بە کاریگەری لەسەر ئایندەی ئێران، ئەمەش بیرۆکەی ئاسایبونەوەیە لەگەڵ وڵاتانی دەوروبەری ئێراندا و کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی وەک ئامرازێکی پێویست بۆ پاراستن و مانەوەی کۆماری ئیسلامی لە شێوازێکی گونجاوتردا، گەر بۆیان بچێتە سەر.

هەر لەو چوارچێوەیەدا گوشارەکانی ئەمریکا بۆ سەر چین بۆ ڕاگرتنی کڕینی نەوتی ئێران بەشێکە لە سیاسەتێکی بەرفراوانتری ئەمریکا کە ئامانجی خنکاندنی ئابووری ئێرانە لەڕێگەی کەمکردنەوەی هەناردەکردنی نەوتی ئێرانەوە، لەڕێگەی کاریگەری دانان لەسەر هاوبەشە بازرگانیە گەورەکانی وەک پەکین. ئەمەش ڕێبازێکی سیاسیە نەک سەربازی، لە کۆتاییدا ئەگەری ئەوە زۆرە کە ئێران و ئەمریکا ڕەنگە بەم زووانە ڕێککەوتنێک سەبارەت بە پڕۆژەی ئەتۆمی ئەنجام بدەن.

ئەوەی پێشبینی دەکرێت ئەمریکا نایەوێت راستەخۆ گوشارو هێرشی سەربازی بخاتە ناوخۆی ئێرانەوەو کۆتایی بەدەسەڵاتی کۆماری ئیسلامی بهێنێت، زیاتر جەختکتردنە لەسەر کۆتاییهێنان بەو هێزە میلیشیایانەی بە پشتیوانی ئێران لە رۆژهەڵاتی ناوەراستدا بڵاوبونەتەوە. ئەوەش کە ئێستا ترامب لە رێرەوی ئەم دانوستاندا دەیەوێت بەسەر ئێراندا بیسەپێنێت، هەوڵی کۆتاییهێنانە بە حوسیەکان لەیەمەن و حەشدی شەعبی لە عێراق، تا زیاتر لاوازکردنی ئێران بسەلمێنێت و ناچار بە تەسلیمبونی بکات.

ئەم کێشەو ململانێیە بەچی دەکات و چەند دەخایەنێت؟، کاتێکی دیاریکراوی نیە، چونکە تائێستا ئێران نەچۆتە ئەو فازەی ئەمریکا هەرچی وت، ملکەچی دەبێت، لەلایەکی ترەوە ململانێکە تەنها ئەمریکا و ئیسرائیل لە لایەک و ئێرانیش لەلایەنێک نیە، بەڵکو لەئاستێکی فراواندا ململانێ و کێشەی گەورەی جەمسەرەکانی ووڵاتانی ئیمپریالیە، کەدەور دەبینین لە پرۆسەی گەیشتن بە یەکلایی کردنەوەی دۆخەکە، کەلەم بارەیەوە پەیوەندیەکانی روسیا و چین بە ئەمریکاوەو رێکەوتنیان لەسەر نەخشەی ناوچەکە کاریگەریەکی بەرچاوی هەیە، لەسەر ئایندەی ناوچەکە بەگشتی و ئێران بەتایبەتی.

ئەوەی لە ئێستادا بۆ کۆماری ئیسلامی هەستیارە، هەوڵی هەڵمژینی قسە توندەکانی ترەمپە و پێشگرتنە بە ڕوبەڕوبونەوەی ڕاستەوخۆ لە بەرامبەر ئەمریکادا. بۆیە لەم دواییانەدا چەندین ئاماژە بە چەکداماڵینی حزبولڵا لە لوبنان و میلیشیاکانی ژێر چەتری هێزەکانی حەشدی شەعبی لە عێراق کراوە، بۆیە ئاماژە بەوە دەکرێت کە ئێران کلیلی یارییەکەی بەدەستەوەیە و توانای بەستنی چالاکیەکانیانی هەیە، هەرکات لەگەڵ ئەمریکا بە رێکەوتن گەیشتن دەکرێ جێبەجێیان بکات، بەڵام لەگەڵ هەمو ئەوانەدا لەدوا شیکردنەوەدا ناتوانرێت کۆماری ئیسلامی لەژێر تورەیی نارەزایەتی جەماوەریدا رزگار بکرێت.

لەبەر گرنگی و کاریگەرییەکانی وێـژەی منـداڵان، لەسەر بـوارەکانی ژیانی منـداڵان، لە ئەمـڕۆ و لە داهاتـوودا، ئەم سەردەمە بە (سـەردەمی وێـژەی منـداڵان) ناودەبـرێـت. بە هـەزاران پەروەردەکار و دەروونناس و تـوژێنەر و نووسەر و هـونەرمەنـد و مامۆستا و میـدیاکار و پسپـۆرانی پەروەردەیی و دامـودەزگاکانی چـاپ و بڵاوکـردنەوە و لایـەنی دیکە لە جیهانـدا، سەرقـاڵن بە نووسین و بە لـێکۆڵـینەوەی ئاکادیـمی و پـراکـتیکی، لە ژانرەکانی وێـژەی منـداڵان. ئەم گـرنگی پێـدانەش بە وێـژەی منـداڵان، لە گرنگـییەکانی رۆڵی منداڵان لە داهـاتوویەکی باشتر و شیاوتر بۆ گەل و نیشتمان سەرچاوەی گرتووە.

بێگومان داهاتووی گەلی کوردمان و کوردستانی نیشتمانی شیرینمان لە دەستی منداڵانی کـوردی ئەمـڕۆمـان دایە. کەواتە گـرنگـيدانـمان بە منـداڵانی ئەمـڕۆمان، گـرنگـیـدانمانە بە داهـاتـوویەکی گەشـتر و شـیاوتـر بۆ کورد و کوردستان. ئـەم هـیوا و ئامـانجـەش لە سایەی پەروەردەکردنێکی دروست و ئاراستەکردنێکی ئامانجـدار و رێـنمایی پێـویست و راهـێنان و ئامـادەکـردنی منـداڵانی ئەمـڕۆمانـدا دێتـەدی. تا زیـاتـر و زیـاتـر گـرنـگی بە پەروەردەکـردنێ منـداڵانی ئەمـڕۆمان بـدەین، زیاتر گەشبین و هـیوادار و دڵنیادەبین، لە هـێنانەدیی ئەو داهـاتـووە خـوازراوەی کە دەمـانەوێـت. بـە کورتی کـلـیـلی داهـاتوومان جگـەرگـۆشـەکـانی ئەمـڕۆمـانـن. ئـەرکی پـەروەردەکـردن و راهـێـنان و ئـامـادەکـردنی منـداڵـەکانیـشـمان، ئەرکـێکی پیـرۆزە و لە ئەستۆی هەمـوومان دایـە. هەمـووشمان لە بـەری ئەرێـنییان سوودمەنـد دەبـین. بە پێچەوانەشەوە هەر هـەڵە و کەمـتەرخەمییەک لە پەروەردەکـردنی منـداڵەکانمانـدا بکەیـن و پەراوێـزیان بخەیـن، ئەنجامێکی خـراپ و زیـانبەخـشیان لێـدێتـە ئـاراوە. ئـۆباڵی ئەم ئاکامە نەرێنی و نەخوازراوەش، لە ئەستۆی هـەموومـان دایـە. پەشـیمانیـش بـێـسوودە، پـاکـانە و پاسـاو هـێـنانەوە و بیـانـووش لە کەسـمان قـبووڵ نـاکـرێت. هـەر هـەمـووشـمان بـاجـێکی قـورسی ئـەم هـەڵـەیە و ئـەم كەمـتەرخەمـییەمـان دەدەیـن. مێـژووش لـێمان نابـوورێـت و بـەر چەمـۆڵە و نەفـرەتی نـەوەی داهـاتـووشـمان دەکـەویـن.
(ئەلـیزابێت ماخـت) دەڵـێت:”لە کاتی ئەنجامـدانی پەروەردەکردنی منـداڵەکانمانـدا، هەر هەڵەیەک بکەین، دەبێتە هـۆی دۆڕاندنی جەنگێک، کە لە پێناوی داهاتوویەکی باشتردا دەسـتمان پـێکـردووە”. پێویـستە ئێـمەی کوردیش، بە باشی ئامـادەی ئەم جەنـگە بین، تا سەرکەوتـوو و بـراوەبین و دۆڕاونـەبین. لەم روانگە سـتراتیـژییەوە، پێویستە ئەوە بزانین، کە چ ئەرکێکی پیرۆز و چ پێویستییەکی نەتەوەیی و نیشتمانی و مۆراڵیمان لە ئەسـتـۆدایـە، چ بەرپـرسیارێـتییـەکی هـەستیار و چـارەنـووسسازمـان لە ئەسـتۆدایـە.
گرنگی وێـژەی منـداڵان لەوەدایە، کە بەشداری لە ئامـادەکردن و پێگەیاندنی نەوەیەکی نوێی کوردی متمانەبەخـۆ دەکـات، کە پـشت بە تواناکانی خۆیان ببەستن. بۆ هـێنانەدی داهـاتـوویەکی خـوازراوی گەشـتر بـۆ کورد و کوردستان. بـۆیە وێـژەی منداڵانی کورد، بە پێـویستیـیەکی گرنـگی نیـشـتـمانی و نەتەوەیـیـمان دەزانـین. هـۆکارێـکی پێـویست و گـرنگـیشە لە هـۆکارەکانی گەشەکـردنی رۆشـنبـیرییەکی خـوازراوی منـداڵانی کوردمان. هـۆش و ئەنـدێـشەی منـداڵان دەورووژێـنێـت و ئارەزوو و بەهـرە و راز و نیاز و توانا دەرنەخـستـووەکانیان پێ دەردەخـات، خـەون و هـیوا و ئارەزووەکانیـان دەهـێنـێـتە دی.

مەبەسـتیشـمان لە وێـژەی منـداڵان، ئـەو وێـژە باشـەیە، کـە هـەمـوو تایـبەتیـمەنـدییـە سەرکـییەکانی وێـژەی منـداڵانی لەخۆگـرتـووبـێـت. چـونکە هـەر نـووسـینـێکی لاواز و کرچ و کاڵ لەژێـر ناوی (بۆ منـداڵان) ناچـێتە خانەی وێـژەی منداڵانەوە. منداڵانیش ئەو نووسینانەی بە دڵیان نەبێت و چـێژ و خۆشییان لێوەرنەگرن، بە وێـژەی خۆیان نازانن.
(ران بـوسلـیک) هـۆزانـڤـانی ناسراوی بـولگاری لە بواری وێـژەی منـداڵانـدا، دەڵـێت:
“وێـژە بـۆ منـداڵان، وەک شـیری دایـک و هـەوای پـاک وایە، کە پێـویستە هـەبێـت”.

رەهەنـدی پەروەریی لە وێـژەی منداڵاندا، لایەنێکی گرنگ و کاریگەرە لە گەشەکردن و دروستکـردنی کەسایەتی دروسـت و هـاوسەنگی منـداڵان. بە تایبەتی لـەم سـەردەمـەدا، کە سـەردەمی شـۆڕشی تەکـنەلـۆژیـا و داهـێنانی شـتی سەیـر و سەمـەرەیە. سـەردەمی تەلەفـزیـۆنی رەنـگاوڕەنگ و کـۆمپیـوتـەر و ئینـتەرنێـت و ئایپـاد و ئایـفـۆنی زیـرەک و گۆڤاری رەنگاوڕەنگی منـداڵان و بە دەیان ئامـێری مۆدێـرنە. پەیـونـدیکردنیـش ئاسانتر بووە، هـۆیەکانی فـێرکـردن و گەشەکردنی رۆشـنبیریی منـداڵانیش زۆرتربـوونە، ئاستی زیـرەکی و هـۆشـیاری و فـێربـوون و وەرگـرتـنی منـداڵانیـش بەرزتـربـوونەتەوە. بـۆیە پەروەردەکـردن و راهـێنان و پـێگەیـانـدنی نـەوەی نـوێی منـداڵانـیش قـورسـتر بـووە.

وێـژەی منـداڵان هـۆکـارێکی گـرنگی پـەروەردەی منـداڵانـە. بەڵکـو وێـژەی منـداڵان و بەهـا پـەروەردییـەکـان، دووانـەن و لـە یەکـتری جیـانابـنەوە و تەواکـەری یەکـتریـن و کاریگەرییان لەسەر یەکـتری هـەیە. بە کورتی وێـژەی منـداڵان و پەروەردەی منـداڵان دوو رووی دراوێکـن، یا گـیـانـێکـن و لە دوو جەسـتە دان.

ئەگەر هیوا و ئامانجی ئێستامان داهاتووبێت، ئەوە رەهەندی پەروەردەییە کە داهاتووی وێـژەی منـداڵان دیـاری دەکـات. چونکە وێـژەی منـداڵان لـە پلـەی یەکەمـدا، وێـژەیەکی پەروەردەییە. بنەما پەروەردەییەکانن کە راستی و بوارەکانی داهـاتووی وێـژەی منداڵان دروسـت دەکەن. هـەر گـۆڕانکاری و پێشکەوتـنێک لـەم وێـژەیەدا بکـرێت، پێویستە لە دەروازەی پەروەردەوە تـێـپەڕێـت. نووسـەرانی بـوارەکـانی وێـژەی منـداڵانی کوردمـان ئـەم راسـتیـیە دەزانـن، بـۆیـە گـرنگـییەکی زۆریـان بـە رەهـەنـدی پـەروەردەیی داوە و پانتاییەکی زۆری لە نووسینە هەمەجـۆرەکانیانـدا گرتووتەوە. واتە نووسەرانی وێژەی منـداڵان، ئەگـەر پەروەردەکـار نەبـن، ناتـوانـن مەبەسـت و پەیـامـەکانیـان بـە منـداڵان بـگەیـەنـن. ناشـتـوانـن وێـژەیەکی تـازەی مـۆدێـرن و پێـشکەوتـوو بـەرهـەم بهـێـنـن.
ئەو پەیـام و ئامانجە پەروەردەییانەی کە لە میـانەی وێـژەی منـداڵانەوە، پێشکەش بە منـداڵان دەکرێن، کەمترنین لەو بەهـا پەروەردەیـیانەی، کەلەلایـەن دایکان و باوکان و باخچەی منداڵان و قوتابخانە، یا لە رێگەی هەر هۆکارێکی ترەوە پێشکەشیان دەکرێن.

وێـژەی منـداڵان، هـۆکـارێـکی پـەروەردەیی سـەرکـەوتـووی جـیهـانی هـاوچـەرخە، بۆ گەیشـتن بە دڵ و دەروونی منداڵان و بـۆ زاخاودانی هـۆش و بیریان. ئـەو هەلـەشـیان بۆ دەڕەخـسێـنـێت، کە وەڵامی بەشێک لە پـرسیارەکانیان دەستبکەوێـت. خـتووکەشیان دەدات بۆ بیرکردنەوە و نووسین و داهـێنان و گوزارشتکردن لە ئەنـدێشە و بیـرۆکە و لە هـیوا و لە خەون و لە خواستەکانیان. سەرەڕای ئەوش زمانیان دەوڵەمەنتر دەکات.
قـسەکردن و نووسین لەسەر وێـژەی منـداڵان، بوارێکی فـرە فـراوانە، پێویستیشی بە شارەزایی و بە ژێـرخانێکی وێـژەیی و رۆشـنبیریی گـشـتـیی هـەیە. تا ئێستا زیـاتر لە پانـزە نـووسـینم لە بـارەی ژانـرەکانی وێـژەی منـداڵانەوە نـووسـیوە. پانـزەی تـریـش بنووسـم، وەک دڵـۆپـێکە لە دەریـایەک.

نەرویـج: ٢٠٢٥

هێندەی ژمارە ی ئەستێرە
بەقەد گەڵای درەخت و دار
هێندەی ماسی نێو زەریاكان
بەقەد گوڵی وەرزی بەهار… خۆشم دەوێ ی
هێندەی فرمێسكی رژاوی
چاوی یاران …ئاوی كانی
بەقەد تەمەنی رۆژو شەو
ژمارەكان…هێندەی جوانی…خۆشم دەوێ ی
تێكڕای هەموو ئەو وشانەی
بۆ خۆشەویستی نوسراون
هێندەی هەموو ئەو ئەشكانەی
لە گلێنە قەتیس ماون …خۆشم دەوێ ی
بەقەد هەورە سەرشێتەكان
هێندەی خوناوی پەڕەی گوڵ
بەقەد خەمی عاشقان و
تێكرای ترپەی لێدانی دڵ …خۆشم دەوێ ی
هێندەی پەپولەی بێ ئۆقرەی
باڵ سوتاوی دەوری مۆما
گەلێك زیاتر لە وجودم
لە شیرینی رۆحی خۆما …خۆشم دەوێ ی

6/10/2007

                                                     kawa_kiwiny@yahoo.co.uk

ئەوان
ڕژامە سەر لاپەڕەیەک. بەڵام تواناى جووڵەم نییە! قەڵەمەکەى لە کۆتاییم گیرکردووە، وەک ئەوەى لە نووسینم دڵنیا نەبێت. چاوەڕوانم پیتەکانى تر دەرکەون و بەیەکەوە واتایەک ببەخشین. ڕاستە زۆر جار یەک پیتیش بەتەنیا بەکاردێت. بەڵام ئەوکات مەگەر تەنیا خاوەنەکەى بتوانێت مەبەستەکەمان بۆ شى بکاتەوە.
کاتەکەى لە شەو دەچێت. مۆمێک، تەنیا لاپەڕەکە و بەشێکى مێزەکەى ڕۆشن کردووە.
ئەوەتا خەریکە پیتێکى تر دێتە خوارەوە.
سڵاو.

• بەخیربییت هاوڕێ.
  ئێمە لە کوێین؟
• منیش نازانم! وەک دەبینیت ژوورێکى تاریکە، و لە سایەى ئەم مۆمەوە تەنیا چاویلکەکانى و بەشێکى ڕوخسارى دەبریسکێنەوە. لەوانەیە ئێرە ژوورێکى تاریکى سەدەکانى ناوەڕاست بێت. نووسینگەى کاربەدەستێک، ژوورێکى ناو پاپۆڕێک، بەندیخانەیەک، سەنگەرى شۆرشگێرێک، یان کۆشکى ستەمکارێک بێت. لەوانەشە لە خەڵوەتگەى شاعیرێک، زانایەک، فەیلەسووفێک، یان عاشقێکدا بین!
  هەرچییەک بێت ئیتر ئەوە چارەنووسى ئێمەیە. هەرجارە و لە سەردەمێک دەردەکەوین، و هەر کەسێک بۆ مەبەستێک بەکارمان دەخات. لەوانەیە بکەوینە ناو ووتارێکى سیاسى، دروشمێکى درۆ، بڕیارێکى دادگا، جاڕنامەیەکى فریودەرى مافەکان. لەوانەشە بکەوینە ناو بیردۆزى زانایەک، ووتەى دانایەک، شێعرێکى ناسک، چیرۆکێک یان نامەیەکى پڕ لە سۆز.
  • بۆچى ئێمە بەو جۆرە خولقاوین، نەتوانین خۆمان چارەنووسمان هەڵبژێرین؟ بۆچى ئەمانە بە ئارەزووى خۆیان بەدواى یەکدا بۆ مەرامى خۆیان ڕیزمان بکەن؟ من لە سەرەتاى بوونمەوە تاکو ئێستا ملیۆنان جار کەوتوومەتە سەر دیوارى ئەشکەوت و پێستە و کاغەز و شاشە و لاپەڕەکان، و بێ ویستى خۆم هەرجارە و بە شیوازێک دەرکەوتووم! ڕێگەیەک نییە لەم چارەنووسە ڕزگارمان بکات؟
• دەى ئەمەیان جوانترین چارەنووسە! گەورەیى ئیمە لەوەدایە لەهەر سەردەم و شوێنێکدا بین، پوختەى بیرکردنەوەى مرۆڤەکان و ڕازى ناخیان ئاشکرا دەکەین. بەیەکەوە کۆدەبینەوە و بیردۆزێکى زانستى پێکدێنین، کە لەوانەیە جیهان بگۆڕێت. یان لە پەیامێکى خۆشەویستیدا دوو کەس بەیەکتر دەگەیەنین. یان لە نووسینێکدا حەقیقەتى ناخى نووسەرێک ئاشکرا دەکەین. لە هەواڵێکدا دڵى بێ نەوایەک دەخەینە سەما.
  گەرچى ئێمە ژمارەمان سنووردارە، بەڵام بەیەکەوە ملیارەها ئەگەرى شێوازى ڕیزبوونمان لەبەردەستە، و لەسەرەتاى بوونمانەوە مێژووى ڕاستەقینەى مرۆڤەکانمان تۆمارکردووە. هەر لەڕێگەى ئێمەوە دەزانرێت پاکەکان چۆن مرۆڤیان بونیاد ناوە و شەڕانگێزان چۆن ڕوخاندوویانە! چۆن ژییارەکان بونیادنراوون و کێ وێرانى کردوون! ئێمە نەبواین، کێ فیرعەون و مووساکانى دەناسى؟ شکسپیر ئەم ناوبانگەى لەکوێ دەبوو؟ ئەى هیگل و دیکارت و ئۆشۆ و مەولانا و مەحوى …هتد؟
  سەیرکە سەیرکە! پیتێکى تر هات!…یەکێکى تریش…ئەوەتا یەک بەدواى یەک پیتەکان دێنە خوارەوە! ڕیزدەبین و دەستى یەکتر دەگرین و دەبین بە ووشە و بە ڕستە. بەو هیوایەى لەژێر ڕۆشنایى ئەم مۆمەدا وەک دەقێک لەدایک بین، و بە دەستى خوێنەرێک بگەین.
  ئەو:
  ئەمشەو نووسین جیاوازە. وشەکان هەست بە نامۆیى دەکەن. وەک چۆن کچۆلەیەکى لادێیی کاتێک لەناکاو خۆى لەناو ئاوەدانییەکى نامۆدا دەبینێتەوە شەرم دایدەگرێت. ئەم ئێوارەیە وشەکان لە ئاست ئەو داواکارییەى من کوڵمیان سوور هەڵگەڕاوە. ناهەق نین شەرم بکەن بۆ وەسفى کاراکتەرێکى لەو جۆرە برژێنە سەر لاپەڕەکەم. هەست بە شەرمەزاریى دەکەن لە دوو توێی گۆڤارێک یان کتێبێکدا بچنە بەردەم خوێنەرێکى خوێندەوار. ئاخر لەوانەیە بەهۆى ئەو کاراکتەرەوە ناویان بزڕێت و ئیتر لە کونجى کتێبخانەدا بەند بکرێن و جارێکى تر بە چاوى خوێنەرێکى تر ئاشنا نەبنەوە. تەنانەت لەوانەیە حوکمى تاهەتاییان بەسەردا بدرێت و ئیتر پێنووسەکانیش لەبیریان بکەن. هەر چۆنێک بوو، بریاریاندا لە نووکى پێنووسەکەم بێنە دەرەوە و سەرکێشییەک ئەنجام بدەن. خۆ جیهان هەر ئاوا نامێنێتەوە. لەوانەیە رۆژێک بێت ئەو کاراکتەرە ببێتە بووکەڵەیەکى مێژوویی و مناڵەکان لە کەلاوەیەکدا یارى پێبکەن.
  تک…تک…تک…دەنگى کاتژمێرى سەر دیوارەکە بێزارى کردبوو. پیخەفەکەى هەلدایەوە، تیشکى خۆر لە پەنجەرەکەوە نەیهێشت بەتەواوى چاوى هەلبێنێ.
  -ئاى خوایە! دیسانەوە پەردەکەیان هەڵداوەتەوە. ناهێڵن بە ئارامى بخەوم. ئاخر من چیم داوە لە ڤیتامین و تیشکى خۆر و چاڵاکبوون و نازانم چى و چى؟!
  پێخەفە چلکنەکەى کێشایەوە سەرخۆى. دەنگى کاتژمێرەکە بەردەوام بوو…تک…تک…تک… لەناکاو پێخەفەکەى هەلدایەوە و سەیرێکى تەنیشتى لاى چەپى خۆى کرد، بووکەلەی سەر مێزەکەى هەلگرت و بە کاتژمێرەکەیدا کێشا و بێدەنگى کرد. ساتێکى تر لەژێر پێخەفەکەیدا بێدەنگ مایەوە، بیرى کەوتەوە بە تەنیا لە ماڵەوەیە و هەموویان ڕۆیشتوون. هەندێکیان بۆ سەر کار و ئەوانى تریش بۆ قوتابخانە.
  -من تاقەتى ئەمانەم نییە. بەلاى منەوە ژیان خەوتنە. بخەویت و خەونى خۆش ببینیت. کاتێکیش خەبەرت دەبێتەوە، خەونەکانت بگێریتەوە و وەک یادگاریى چێژیان لێ وەرگریت. بەلام چۆن دووبارە بخەومەوە؟!
  پێخەفەکەى هەلدایەوە…ئیتر تاقەتى ئەوەم نییە سەیرى ئەم ژوورە کاولبووە بکەم. هەمیشە دیمەنى ئەو بنمیچە لەبەرچاومە و بیزارى کردووم.
  هەستى بە تینوێتى کرد. ویستى بچێتە ژوورەکەى تر بۆ ئەوەى ئاو بخواتەوە. بەڵام پاشگەز بووەوە و نەیویست بە تەواوى بێدار بێتەوە. پێخەفە چلکنەکەى کێشایەوە سەرى…خەوى لێ زرابوو بیرى دەکردەوە. لەناکاو هەستیکرد کەسێک خەریکە نزیک دەبێتەوە. ئەوەتا هاتە ژوورەوە…بەرە بەرە و بە ئەسپایى نزیک دەبێتەوە…ویستى پێخەفەکە هەلداتەوە، بەڵام پاشگەز بووەوە. گوێ قوڵاغ خۆى بێدەنگ کردبوو، نوقەى لەخۆى بڕیبوو. دلى بەخێرایى لێیدەدا…گوێى لە هەناسەکانى کەسەکەیە…نزیکتر بۆتەوە. هەرچەند هەولیدا، جورئەتى نەبوو خۆى بجوولینێت. دەستێک بەر پیخەفەکەى کەوت، زۆر ترسا. خۆى وا نیشاندا خەوتووە. کات زۆر بە هێواشى تێدەپەرى. تواناى بیرکردنەوەى نەما…نەیدەزانى چەند کات تێپەریوە. هەستیکرد دزەکە بەرەو دەرگاکە دەڕوات، هەناسەیەکى هەڵکێشا. ماوەیەک بوو هەولیدەدا پێخەفەکەى هەلداتەوە، جورئەتى نەدەکرد. دواى ماوەیەکى زۆر، پێخەفەکەى هەلدایەوە. نەیدەزانى دلخۆش بێت کە لە ژیاندا ماوە، یان نیگەران بێت لەو نامەردییەى لە بەرامبەر پارێزگاریکردن لە مالەکەیان نواندوویەتى. چاوى کەوتەوە سەر بنمیچەکە، زیاتر نیگەران بوو. جالجالۆکەیەک خەریک بوو بە دەزووە تەونەکەیەوە هێدى هێدى بەرەو روخسارى دەهاتە خوارەوە. نیازى ئەوەى کرد هەلسێتەوە و لاى بدات. بەلام نەیویست بەتەواوى لە خەوەکەى بێداربێتەوە. ویستى پێخەفەکەى بەرەو روخسارى بێنێتەوە، بۆنى زۆر ناخۆش بوو. چاوێکى بە ژوورەکەدا خشاند، جامانەکەى باوکى لەسەر مێزەکەى تەنیشتى هەڵگرت و خستییە سەر روخسارى و بەرەو خەونەکانى گەایەوە.
  من:
  ئیتر قەڵەمەکەى دانا.
  بۆ ماوەیەک کەوتە بیرکردنەوە..
  دواتر لاپەڕەکەى پچڕاند و لەناو لەپیدا گەچراندى و فرێیدایە سەر زەوى…
  مۆمەکەى کوژاندەوە و دونیا تاریک بوو.
  ✍️/ ئیبراهیم