پێـرێست:

پێشەكی
ئێمە هەركاتێك بمانەوێ باسی فەلسەفە بكەین ئەبێت سەرەتا بزانین فەلسەفە چیە؟ فەلسەفە ووشەیەكی یۆنانیە كە بە دوو چەمك پێك دێت مانایی خۆشەویستی و دانایی دێت واتە خۆشویستی بۆ زانست و زانیاری بۆیەكەم جاریش لالەیەن یۆنانیەكانەوە سەری هەڵداوە هەمووكات هەوڵی ئەوەیان داوە كە زانستی مەعریفە بەفرۆشنەوە بەچینی خانەدانەكان لەم بەیندا سۆفیستایەكان دەسەلاتەكەیان بۆخۆیان قۆرخ كربووە ئەوەی چینی دەولامەند بوایە وەریان ئەگرد لەبەرامبەردا پاریەكی زۆریان لێ وەرەگرتن دووابەدوای ئەوە كاتێك كە سوكرت هاتە ئاراوە ئیتر زانین و زانین گەشەی سەند بۆ تەواوی یۆنان بەڵام یۆنانیەكان و دەسەلاتی سپارتایەكان هەموو كات لەو بەینەدا بوون كە ئایە سوكرات چینی گەنجان لەخشتە ئەبات بۆیە بریاریان دا لە سالێ 399 پ .زائین فەرمانی ژەهرخواردنی بۆكراو لەناوچوو ئینجا ئەوەی كەهەیە هەتا ئێستاش دەسەڵاتی یۆنانی هەربەسەروەمابوو هەتا دوای مردنی سوركرات ئینجا ئەفلاتوون و ئەرستۆ هاتە ئاراوە بۆیە ئەرستۆ قوتتبی ئەفلاتوون بووە هەردووكیان بنەچەیان بۆ سوكرات ئەگەرێتەوە ئەفلاتوون خۆی قوتابی سوكرات بووە ئینجا ئەرستۆ هات كی ئەویش بوو بە قوتابی لای ئەفلاوون بەلام ئەوەی وەك ئاشكرایە ئەرستۆ كەسێكی زۆر چەنەباز ببوە هەمووكات خۆی بەگەورەزانیوە هاتە ئەوكاتەش كەمامۆستای ئەسكندەر مەكدەدۆنی بوو وای زانی لەدوای مردنی مامۆستاكەی ئەی كەن بە مامۆستای ئاكادیمیاكەی لەجێ ئەفلاتوون كاتێ ئەفلاتوون ئەمرێت ئینجا سوكراتیش لە یۆنان دەرەكرێت . زۆر كەس لەمن زیاتر ئاشنای فەیلەسوفەكان چونكە زانست هەنگاوێكە بۆ بەرەو پێش چوون پەیوەست دەبێت بە ئەزەلێتەوە بەڵام لەنێوان ئەزەلێت و زانست دا بەرزەخێك بوونی هەیە كە بۆ هەردوولا شاراوەیەو كەوتۆتەبەرهێرشی ئەم دولاوە!ئەم بەرزەخەش فەلسەفەیەزۆرترین سەرنجمان پێداوەئەوشتانەیە كەزانست ناتوانێت وەلامیان بداتەوە…

ئەرستۆ
ئەریستۆ تاڵیس سالێ [384 ی پ.ز- 322 ی پ.ز] فەیلەسوفێكی یۆنانی بوو ئەو قوتابی ئەفلاتوون بوو مامۆستای ئەسكندەری مەزن بوو. نوویسنەكانی زۆر بابەتی گرتۆتە خۆ،وەك [میتافیزیك، شیعر، شانۆ، مۆسیقا، لۆژیك، سیاسەت، حوكمەت، ئەخلاق ،] هتد. هاوڕێ لەگەڵ ئەفلاتوون و سوكرات (مامۆستای ئەفلاتوون ) ئەرستۆ یەكێك بوو لەگرینگ ترین بناخەداڕێژانی فەلسەفەی ڕۆژئاواییە.

ژیانی ئەرستۆ

پێناسەی فەلسەفەلەی ئەرستۆ
ئەرستۆش بەم جۆرە پێناسەی فەلسەفەی كردووە، كە خۆشەویستی بێ بۆ دانایی . دیارە ئەرستۆ تەنها لەڕووی زمانەوانی یۆنانییەوە زانستی و زانیاریی گرینگەكان هەر ئەوەندە بوو بەڵام ئەمڕۆ لەبەر ئەوەی زانست و زانیاریی زۆر لەو سەردەمەی ئەرستۆ زیاتر كەڵەكە بووە و كەوتۆتە بەردەست ئەو پێناسە كۆنە كۆن بووە و پێناسەی نۆێ بۆ فەلسەفە دەبێ هاوسەنگ بێ لەگەڵ ئەم سەردەمە نۆێ یەدا كە پڕ بووە لە ڕێباز و یاسای بیرسیاسی و كەلەَكەی زانیاری و زانستی و ئەزموون و پراكتیك و تەكنەلۆژیا. واتە ئەمرۆ فەلسەفە لە بڕیی ئەوەی تەنها خۆشەویستی بێ بۆ دانایی دەبێ بەرهەم هێنانی دانایی بێ بەپێ قۆناغێك بە دوایەكەكانی بەرەو پێش چوونی فەلسەفە، بابەتەكانی فەلسەفە بەم شێوەیە هاتن گەوهەرو سەرچاوەی گەردوون.

[هۆكارەكانی كار لای ئەرستۆ]

[داهێنەرو داهێنراو: خەسڵەتەكانی داهێنەر: پرسیار لەمەبەستی بوونی مرۆڤـ: نیشانەكانی بوونی سەلماندنی داهێنەر:
پرسیار لە بوون، لەبوونەوەر، لەڕەوشت، لەچاكەلەزانین، لەجوانی، لە ڕاستی: خوودیی ڕاستی چییە:
چۆن بۆچی چاكە لەخراپ، ڕاست لە ناڕاست جیادەكەینەوە: چۆن بیردەكەینەوە: بیركردنەوەچییەو دانایی چییە:
بەزانین هەمووشت دەزانین: چۆن دەزانین كەدەزانین .
دیارە هەر لە كۆنەوە زۆربەی قوتابخانە فەلسەفیەكان بۆ ئەوپرسیارەی سەرەوە یان ڕوانگەی ئایینەكان هەبووە یاخود ڕەوانگەی زانستی. بەڵام گرینگ ئەوەیە بە هەر ڕوانگەیەك بێ فەیلەسوفەكان پرسیاری زۆر گەورە و گرانیان لەیارەی سرووشتی بیرو بۆچوونەكانیان ووروژاندووە و خستۆتەڕوو.]
[پەیوەندی نێوان فەلسەفەو پەروەردە لای ئەرستۆ ]
ئەرستۆ لای راست ئەفلاتون لای چەپ كە مەبەست پێ قوتابخانەكانی یۆنانە
ئەرستۆش لە كتێبەكەی دا سیاسەت و پەیوەندی پتەوەكەی نێوان بنەڕەتی نێوان فەلسەفەو پەروەردەی ڕوونكردۆتەوە، كتێبەكەی لەفەلسەفەی پەروەردەیەكاندا پراكتیكی دیدە فەلسەفەكەیەتی ئەرستۆ لە نووسینەكانی لە ژێر كاریگەری ئەفلاتووندا دەردەكەوێت ڕەنگە ئەویش لەوەدا خۆی دەربخات كەهەردووكیان تورەن لە ئاست نەبوونی ئەركەكانی دەوڵات بۆ پەروەردە دەڕوانن، لەبەر ئەوە دەبینین هەردووكیان توڕەن لە ئاست نەبوونی سیستەمێكی پەروەردەی گشتی یەكگرتوو لە ئەسینادا داوای ئەنجامدانی شۆڕشێكی گشتگیریان لە ڕیزەكانی پەروەردەی نەوەی ئایندەی ئەسینیەكاندا كردووە.
ئەرستۆ وەك لقێك لەسیاسەت بۆ پەروەردەی دەڕوانێ و بۆ سیاسەتیش وەك هونەری ئاراستەكردنی كۆمەڵگە دەڕوانێ بە شێوەیەك كەمەزنترین خێر بۆ مرۆڤایەتی بەرهەم بهێنی تێبینی كراوەكە ئەرستو فەلسەفە دابەش دەكات بۆ فەلسەفەی تیۆری و فەلسەفەی عەمەلی سیاسەتیش یاریەكە لە یاریەكانی فەلسەفەی عەمەلی كرداری . ئەرستو تێبینی ئەوەی كردووە كەسەركەوتنی سیاسەتمەداران لە هەواڵانیاندا لەسەر بوونی ئەوماددە چاكە وەستاوە كە مامەڵەی لەگەڵدا دەكەن، واتە بوونی گەلێكی چاك بەمەش كار یەكەمی سیاسەتمەدار بووە بە ئامادەكردنی هاوڵاتیان ئەركی پەروەردەش پێگەیاندنی ئەم جۆرە كۆمەلەَیە لە هاوڵاتیان . پەروەردەتیۆرەكانی فەلسەفەی ئەرستۆ كاریگەری بووە بەسوودەكانی دەزانین لێرەدا ئاماژە بەهەندێك لەم شێوێنەوانە دەكەین: دیدی فەلسەفەی ئەرستو دەربارەی مرۆڤ شوێنەواری لە پەروەردەدا بەجێهێشتووە، بۆئەوە رۆیشتووە كە مرۆڤ لەدەروون و جەستە پێك هاتووە، دەروونیش لەسێ هێز پێكدێت: ڕووەكی و ئاژەلێ و عاقڵمەندا، مرۆڤیش بە عەقڵ لە ئاژەڵ جیادەكرێتەوە ئەم ئیمتییازەی ئەرستۆ بە مرۆڤێكی بەخشیوە هانیداروە بۆ جەختكرنە سەر گەشەی فەزیلەتە عەقڵیەكان، ئەوەش بەو پێ یەی چەند بەهایەكی بڵای ڕەفتاری مرۆیین. لێرەدا گرینگدان لە لایەن عەقلێ لە پەروەردەدا لەبەر ئەوەی لایەنی گرینگی كەسێتی مرۆڤە.ئەرستو بروای بەقرنسیپێكی فەلسەفی هەیە كە پێ وایە بیركردنەوە و لەبن نایەت لووتكەی ژیانی عاقڵیە و بەسەرخۆی لەجەستە كاری خۆی دەكات ئەم تیۆرانە یاریدەی نەمركردنی ئەو بیرۆكە فەلسەفیەكرد كەقسە لە دوانەیی پێنایە سرووشتی مرۆیی دەكات واتە ئەوەی كە مرۆڤ لە عەقڵ و جەستە پێكهاتووە، ئەم تێڕوانینە لە پەروەردەدا ڕەنگیداوەتەوە كە وایلێكردووە بەلای گرینگدان بەلایەنی عەقڵیەكاندا بچێت فەلسەفەی ئەرستۆ ئامانجی گرینگدان بە فەزیلەت و چاكە بەشەریەتە جیاوازەكانە، فەلسەفەكەی فەزیڵەی بەشێوەیەك دابەشكردووە كە بەرامبەری هێزەكانی دەروونی مرۆییە و ئەم دابەشكارییە لە پەروەردەدا ڕەنگیداوەتەوە لەبەر ئەوە دەبینین ئەرستۆ بڕوای وایە كەنەفسی ڕووەكیانە هیچ فەزیلەیەكی لێوە سەرچاوە ناگرێت و لەبەرامبەر ژیانی منداڵیدایە، لێرەوە دەرك بەهاوكاری بیروباوەڕی ئەرستوو دەكەین سەبارەت بەوەی پەروەردە لە ڕێگای پێكهاتەكانی نەریتە چالاكەكانەوە، دەبێ پێش پەروەردەی عەقڵ بكەوێ، لەبەرئەوەی ئەم پەروەردەیە كە لەگەڵ منداڵندا گونجاوە لەڕێگای نەریتەكانەوە بەهایی باڵاكانی ژیان لەعاقڵی ئەو منداڵدا لەسەرەتاكانی منداڵیەوە نەخش دەبێت.سەبارەت بەنەفسی ئاژەڵانیش یەكێتی یەكی دیكە لەو ئەفسانەیی فەزیلەی لێوە بەرهەم نایەت مەگەر لەژێر سەرپەرشتی و رابەرایەتی ئەو هێزە قسەكەر و فەزیلەتانەوە بەڕێوە بچێت كە لێوەی دەردەچێ و بریتین لە جوامێری و ریاكەوتن و فەزیلەتە عاقڵیەكان لە هێزە قسەكەرەكانەوە سەرچاوە دەگرێت ئەم دیدی فەلسەفەیە كاریگەری لەسەر پەروەردەش هەبووە بەپەروەردەیەك كە عەقلێ مرۆڤ و ئەرستو فەیلەسوفەكانیش دەگرێتەوە.

دادپەروەری لای ئەرستۆ
بەشێكی زۆری فەیلەسوفان و لە ناویاندا ئەرستۆ دادپەروەرترین بە گرینگی بەشی ڕەوشت دەزانن و لە هەمان كاتدا ئەوان دڵنیامان دەكەنەوە كەمەیدانی ئەخلاق فراوان ترە لە مەیدانی دادپەروەری . ئەفلاتوون و ئەرستۆ هەردووكیان دادپەروەری بەچاكە فەزیلەتێكی تایبەتی دەناسێنین كە دەبێت لەچاكەی گشتی جیابكرێتەوە، ئەمەش ئەو جیاكەرەوەیە كە ئەمرۆ لە فیكرو فەلسەفەدەیبینین . بۆنموونە ئەگەر بڵێن هەندێك كوشتن خراپەیەكی رەهایە، سیستەمی ئەخلاقی دەبێت چوارچێوەیەكی دیاری كراوی بۆ مامەڵكردن لەگەڵ ئەوڕەوشانەدا هەبێت كە لەناویانددا تووشی بەرژەوەندی ناكۆك یان دژ دەبین بەڵام چارمان نیە و دەبێت وەڵامی تایبەتمەندیمان بۆ هەر پرسیارێك هەبێت، كە كەسەكان دەبێ چیبكەن. مەبەست لەو وەڵامانەیە كە دەكەونە ناو مەیدان و پرسی دادپەروەرییەوە،چەمكی دادپەروەری هەتا وردترو ڕۆشن تر پێناسە بكرێت..
دووجیاوازی بونیادی كە پەیوەندی بە عەدالەتەوە هەیە سنوورداری و فراوانی ماناكەی دیاری دەكەن. یەكەمین جیاوازی بریتییە لەو جیاوازیەی كە ئەرستو لە دەفتەری پێنجەمی ئەخلاقی، چاكەدا لەنێوان دادپەروەری دابەشكردن و دادپەروەری قەرەبووكردنەوە باسی دەكات . دادپەروەری دابەشكردنی مەبەست لەدابەشكردنی داراییە لە نێوان ئەندامانی یەك كۆمەلدا، ئەرستۆ بروای بە بنەمای بیاردانی ئەو بیروباوەڕە هەیە كە دەبێت لەگەڵ بوونەوەری هاوشێوەدا وەكو یەك ڕەفتاربكرێت و دەڵێ دابەشكردنی دارایی و كاڵاكان یان دەبێت بەپێی شایستەیی بێت یان بەپێی حەق ئەو كەسانەی كە شایستەی بەشی یەكسانن دەبێت بەشی یەكسانیان بەربكەوێ و بە پێچەوانەشەوە كەسانێك كە شایەنی بەشی نایەك سانن دەبێت بەشی نایەكسانیان وەربگرن . عەدالەتی قەرەبووكردنەوە پەیوەندی بەو بابەتانەوە هەیە كە لە ئەنجامی مامەلەَیی نێوان خەڵك پەیدا دەبێت وەكو دانوستاندن لە بازار ِ یان لەشێوەكانی ئاڵوگۆری دوولایەنە و هەموو پەیوەندی و دەرگیریەكانی مەدەنی و جەزایی سزایی . دادپەروەریی قەرەبووكردنەوەگرینگی دەدات بە یەكسان كردنی ئامانجی كاری بەویژدان و كاری بێ ویژدان. مافناسی (ڕاستی ناسین ) و چاكە لەبەرامبەر چاكەدا بەلایەنی گرینگەكانی دادپەروەری قەرەبووكردنەوە دەژمێرێ .. دووەمین جیاكردنەوە پەیوەندی هەیە بەو بابەتانەی (زەمینانەی) كە دادپەروەری تیا دەردەكەوێ. دادپەروەری یان لەناو تاك دایە یان دەربارەی دامودەزگایی گشتی و كۆمەڵایەتی یەكاە، دادپەروەری بەشێكە لەفەزیلەت و چاكەی تاك و كاریگەری دڵنیایی لەسەر كارو ڕەفتاری كەسەكان دادەنێ. لەئاستی گشتی و دامەزراوەكانیشدا، دادپەروەری لە پیكهاتەی سەرەكی كۆمەڵگادا دەخرێتەڕو.

ئەدەب و بەهاكانی ئەرستو
تێوانینی ئەرستۆ بەرامبەر بە ئەدەب و بەهاكانی ئەدەب جیاوازی یەكی زۆری هەیە لەگەڵ تێڕوانی فەیلەسوف و ڕەخنەگرانی سەردەمی خۆی ئەوەگومانیش لەوەناكرێت كە لەگەڵ ئەرستودا ڕەخنە بەشێوەیەكی فەرمی دەستپێكردووە، چونكە ئەرستو یەكەم كەس بووە كنێبیكی ڕەخنەی نووسیوە هەربۆیەش بەیەكەم ڕەخنەگر دادەنرێت دیدو تێروانینی ئەرستو بەرامبەر بە ئەدەب دیدو تێروانینكی راستەقینەیە و ئەرستو پێی وایە كە ئەدەب گرینگی یەكی زۆری هەیە بۆ ژیانی مرۆڤـ هەر ئەدەبیشە دەتوانێت گوزارشت لە راستەقینەی مرۆڤـ و دەووروبەری بكات هەروەها لەدیدی ئەرستودا ئەدەب قریەتی لەشتەجوانەكان و راستەقینەكان و بەهامرۆییەكان كاتێكیش ئەرستو دەیەوێت وەڵامی هەموو ئەوانە باتەوە كەوادەبنێن ئەدەب سوودی بۆ مرۆڤـ نییەو پێیان وایە ئەدەب تەنها شتی خەیاڵەوییەو لاسایكردنەوە و چەند شتێكی تێدایە كە سوودێكی ئەوتۆیان نییە ئەرستو وەلامی هەموو ئەوانەی داوەتەوە هەم وەك ڕەخنەگرێك و هەم وەك فەیلەسوفێك دیدو تێڕوانینی خۆی لەبەرامبەر ئەدەب و گرینگی یەكی ئەدەب دەربڕیوە ..

پەیوەندی لازوێل
پەیوەندی لازوێل یەكێكە لە یەكەم و كاریگەرترین مۆدێلەكانی پەیوەندی . لەسەرەتادا لەلایەن هاڕۆڵد لازوێل لەساڵی [1948]
بڵاوكرایەوە و پەیوەندی شی دەكاتەوە لە ڕووی، پێنچ پرسیارە سەرەكیەكە: [كێ، چی، دەڵێت، لە چی كەناڵێكدا، بۆ كێ ، بەچی كاریگەریەك] ئەم پرسیارە پێنچ پێكهاتەی پرۆسەی پەیوەندیەكان هەڵدەبژێرین: [نێرەرەكە، پەیامەكە، كەناڵەكە، وەرگرەكە ،كاریگەرەكە ] هەندێك لە تیۆرەكان گومانیان دروستكردووە كەتایبەتمەندی بەفراوانی بەكاردێت وەك مۆدێلی پەیوەندی درووست و لەجیاتی ئەوە بە هاوكێشەی لازوێل ” پێناسەی لازوێل ” یان بونیاد نانی لازوێل ناودەبات . لە سەرەتادا بەتایبەتی بۆ شیكردنەوەی پەیوەندییە جەماوەریەكان وەك: [ڕادیۆ، تەلاڤزیۆن، ڕۆژنامەكان ] هەڵگیراوە هەرچۆنێك بێت بۆ بوارە جۆراوجۆرەكانی تر كاری پێكراوە و زۆر لە تیوری زانان وەك: مۆدێلێكی گشتی لەپەیوەندی تێدەگەن، مۆدێلی لازوێڵ هێشتا بەكاردێت ئەمرۆ كاریگەری لەسەر زۆرێك لە تیۆریزانانی پەیوەندی دوای خۆی هەیە . هەندێك لەوان مۆدێلەكەیان فراوان كرد لە ڕێگەیی پرسیاری زیادەوە وەك: لەچی بارودۆخێكدا ؟ و بۆچی مەبەستێك ؟ ئەوانی تر وەك
خاڵی دەستپێك بۆ پێشكەشەوتنی مۆدێلەكانی خۆیان بەكاریان هێناوە . لازوێڵ زۆر جار ڕەخنەی دەگرێت بۆ سادەیی . ناڕازیەكی هاوبەش ئەوەیە كە بەئاشكرا باس لە ئەڵقەی كاردانەوە یان كاریگەری دەفەكە ناكات لەسەر پرۆسەی پەیوەندی كردن ڕەخنەیەكی تر ئەوەیە كە كاریگەری ژاوەژاوی لەبەرچاو ناگرێت هەرچۆنێك بێت، هەموو كەس رازی نییە لەگەڵ ئەم ناڕەزاییانەو پێشیناركراوە كەبەشێوەیەكی سەرەكی لەسەر چۆنێتی پێشكەشكردنی مۆدێلی لازوێلی و لێكدانەوە لەلایەن تیۆری زانەكانی ترەوە جێبەجێ بكرێت و نەك بۆ داڕشتنی ئەسڵی لازوێڵ .

[چەمك و بەكارهێنان ]
لازوێڵ یەكێكە لە سەرەكیترین و كاریگەرترین مۆدێلەكانی پەیوەندی … 109 بۆیەكەم جار لەلایەن هاڕۆڵد لازوێل لە كتێبێكی ساڵی [1948] پێكهاتەی پەوەندی لەكۆمەڵگەدا بڵاوكرایەوە. ئامانجی ئەوەیە كە خوێندنی زانستی پرۆسەی پەیوەندیكردنێكی ڕێكبخرێت بە پرۆسەیەكی [unidirectional ] پرۆسەیەكی یەك ڕێگایی مۆدێلی كرداری ” 134 بیردۆزێكی میدیایی كلاسیك بە شێوەیەكی بەرباڵوی بەكاردێت لە پرۆسەی پەیوەندی كردن و شێوازەیەكی سادە، هێلێ و بە شێوەیەكی شاراوە. لازوێل پەیوەندیەكان شیدەكاتەوە لە پێنچ پرسیاری سەرەكی: كێ، چی، دەڵێت، لەچ كەناڵێكدا بۆكی و بەچی زمانێك و كاریگەری یەك . ئەم پرسیارانە ئاماژە بە بەهێزترین پێكهاتەكانی پرۆسەی پەیوەندی كردن دەكەن كە پرسیاردەكات دەربارەی ئەو كەسەی پەیامەكەی داڕشتووە و ناوەڕۆكی پەیامەكە چییە؟ كەناڵەكە شێوازی گەیاندنی پەیامەكە لە نێرەرەوە بۆ وەرگرەكە. كە ئاماژەیە بۆ وەرگری نامەكە دەكات .
ئەمە دەتوانێت تاكە بێت یان بینەرێكی گەورەترین بێت، وەك لەحالەَتی پەوەندی بەكۆمەڵدا. كاریگەریەكی دەرەنجامی پەیوزەندیەكە، بۆ نموونە، كە ئامادەبووان قایل بوون بە قبووڵكردنی ئەو تێروانینیەی كە لە پەیامەكەدا دەری خرابوون . ئەوە دەتوانێ ئەو كاریگەریەكان لە خۆ بگرێتەوە كەلەلایەننێرەكەنەبوو.
لەحالەَتی مانشێتی كاغەزی هەوڵدا نێرەرەكە پەیامەكە ناوەڕۆكی مانشێتەكەو خودی ڕۆژنامەكە كەناڵەوە بینەریش خوێنەرە و كاریگەریەكەی ئەوەیە خوێنەر چۆن وەڵامی مانشێتەكە و حودیی دەداتەوە . لازوێڵ هەرپرسیارێكی تەرخان دەكات بۆ بواری لێكۆڵنەوەی خودی لە ناو دیسپلینی لێكۆڵینەوەكانی پەیوەندی، لەگەڵ شیكردنەوەی ناوەڕۆك، شیكردنەوەی میدیای، شیكردنەوەی بینەران، و شیكردنەوەی كاریگەرب . بەهۆی مەركەزییەتی، پێنچ پرسیارییەوە هەندێك جار بە مۆدێلی پێنچ پەیوەندی ناودەبرێت .

شیكردنەوەی توخمی پرسیار

چەمكی جێگرەوەكان
سەرەڕای ئەوەی كە بەشێوەیەكی فراوان وەك مۆدێڵیكی پەیوەندی تەماشا دەكرێت، هەموو كەس رازی نین كە ئەمە كەسایەتیەكی درووستە. مۆدێلی پەیوەندی كردن نمایشێكی سادەیە كە مەبەسیەتی ڕوونكردنەوەیەكی بنەڕەتی پرۆسەكە بدات بە شێوەیەكی بدت بە تیشك خستنە سەر سەرەكیترین یایبەتمەندی و پێكهاتەكانی .بۆنموونە جەیمس واستۆن ئان هێڵ لازوێڵ وەك تەنها ئامێرێكی پرسیاركەر دەبینن نەك وەك مۆدێڵكی تەواو لە پەیوەندی. لە سەرەتای پێشوازیدا، دەستەواژەی [هاوكێشەی لازوێڵ] بەگشتی بەكاردەهێنرا لەجیاتی ئەوەی توێژەران حەزیان لەباسكردن و پۆلێنكردنی كردارەكانی پەیوەندی بوو. هەرچۆنێك بێت رۆژێك لە تیۆریزانەكانی دواتر ئەم زاراوەیە ڕەت كردەوە لەوكاتەوەی وادیارە دەستەواژەكە بەشێك لەبایەخ و كار و بەرنامەكان لەدەست دەدات. زۆر بەراوردكرد لەگەڵ مۆدێلێ [شانۆن -ویڤەر] زاراوەی مۆدیڵ یان لێرە بانگێشت كرد . لەم بوارەدا لەوانەیە وەك چوارچێوەیەك بۆ تێگەشتنی پەیوەندی تێبگات هەندێك لە تیۆرەكان چەمكی هاوكێشەی لازوێڵ تەنیا بۆپرسیاری، كێ چی دەڵێت، لەچی كەناڵێك بەچ كاریگەری یەك بۆكی ؟ بەكاردێنن و نەك بۆ چوارچێوەكە بەگشتی لەبەرئەوەی مامەلەَ لەگەڵ چەمكە سەرەتاییە جۆراوجۆرەكانی پەیوەندی دەكات هەندێك زاناش بەپێناسەی لازوێڵ ناودەنێن و هەندێكش لە فەرهەنگەكان تەنانەت لە پێناسەكانی پەیوەندا ئاماژە بەلازوێڵ دەكەن زاخاری ساپیننزا و هەروەها ڕادەگرن كە چەندین چەمكی جیاواز لە مۆدێلی لازوێڵ هەیە كە هەموو لالەیەن خۆی و هەمووی لەلایەن تیۆریزانەكانی ترەوە دراوە. بۆ ئەم مەبەستەش پێشینازی چەمكی بونیادی لازوێڵ دەكەن بر جەختكردنەوە لەوەی كە مۆدیلێكی دیاریكراو نییە بەڵكو زاراوەیەكی چەترییە كە ڕێگا بەفرە چەمك دەدات بەكارهێنانی مۆدێلی لازوێڵ سەرەتا بەتایبەتی بۆ شیكردنەوەی پەیوەندیە بەكۆمەڵكەكان وەك [ڕادیۆ، تەلاڤزیۆن، ڕۆژنامەكان.] داڕێژرا . بەڵام هەروەها بۆ بوارەكانی جۆۆراوجۆرەكانی تر و شێوەكانی پەیوەندی كاری پێكراوە بریتین لەشیكردنەوەی میدیای نوێ، وەك ئینتەرنێت، ئەنیمێشنی كۆمپیتەر، و یاری ڤیدیۆیی مۆدێلێ لازوێڵ هەروەها لە ڕێكبەندە پەداگۆگییەكان كەڵك وەردەگرێت بۆ فێركردنی توخمەسەرەكیەكانی پڕۆسەی پەیوەندیكردن و وەك خاڵی دەست پێك بۆ پەرەپێدانی گریمانەكان . لازوێڵ و ئەوانی تر مۆدێلی خۆیان لە دەرەوەی مەدای پەیوەندی بە كۆمەڵ بەكارهێناوە وەك ئامرازێك بۆ شیكردنەوەی هەموو شێوەكانی پەوەندی زارەكی . ئەمەش لەو ڕاستییەدا ڕەنگی داوەتەوە كە هەندێك لە تیۆرریستەكا مۆدێلەكەی خۆیان لە پێناسەی پەیوەندیدا بەگشتی دادەمەزرێنن .

كاریگەری و پێشكەوتەكان
وەك یەكێك لە مۆدێلە سەرەتاییەكانی پەیوەندی، مۆدێلی لازوێڵ زۆر كاریگەر بووە لە بواری لێكۆڵینەوەكانی وەك یەكێك لە مۆدێلە سەرەتاییەكانی پەیوەندیەكاندا . لە سالێ 1993 زانایانی پەیوەندی دینس ماككوایل و ویندهێل ئاماژەیان بە مۆدالێ لازوێل كرد، كاریگەری مۆدێەكە هەروەها لە فراوانبوون و پەرەسەندنە جۆاوجۆرەكاندا ڕەنگی داوەتەوە . زۆرێك لە تیۆریزانان وەك خاڵی دەستپێك بۆ پەرەسەندنی تیۆرییەكانی خۆیان بەكاریان هێناوە. جۆرج گێرنبەر دامەزرێنەری بیردۆزی كیشتوكاڵ مۆدێلی لازوێڵ لە سالێ 1956 فراوان كرد بۆ ئەوەی سەرنج بدەینە سەر تێگەیشتن و كاردانەوە لەلایان هەستەوەر و دەرەنجامی پەیوەندیەكە. مۆدێلی پەیوەندی درێژكراوەی هاوكێشەی لزوێڵ. دوو پرسیاری زیادە لە خۆ دەگرێت: لە چ بارودۆخێكدا؟ و بۆچ مەبەستێك یەكەم پرسیار جەخت دەكاتەوە لەسەر گرینگی دەقەكە كەلەسەر پەیوەندی كردن. دووەم پرسیار جەخت لەوە دەكاتەوە كەڕەنگەجیاوازی هەبێت مەبەستی نێرەر و كاریگەری ڕاستەقینەی پەیامەكە. درێژكراوەی هاوكێشەكان لالەیەن لێنۆكس گرەی پێشنیار كران و پرسیار لەچی بارودۆخێكدا ؟ و هێربێرت هیمان، كە پرسیاری بەچی وەلامێكی دەست بەجێ؟ لەخۆ گرت.تی دەنكان و ئێس مۆریاتی پۆلێنێكیان بۆ دەنگ زیاد كرد و ئەوسەرنجیان حستەسەركاردانەوە لەجیاتی كاریگەری.بەپێ توێژینەوەی میدیای مایكڵ ڕیاڵ هەموو ئەو هەواڵەنە سەركەوتوو نین لەگرتنی مەبەستی ڕەسەنی لازوێل 5،244 لازوێڵ خۆی هەروەها پرسیاری زیادە پێشیناركرد عادەتەن بۆ بەكارهێنانی مۆدێلەكە بۆ بوارە تایبەتەكان. لە بواری پەیوەندی سیاسیدا بۆ نموونە ئەم پرسیارانە لە خۆ دەگرێت كە بەدوای چی دەرەنجامێكی بەهادەگەڕێت و ئەیا كاریگەریەكەی لەگەڵ ئەنجامەكانی قسەكەردا دەچێت یان نا.
ڕەخنە مۆدێلی لازوێل ڕەخنەی لێگیراوە لەسەر بنەمای ئەو بانگەشەیەی كە ئاماژە بەفاكتەرە گرینگەكان ناكات وەك كاردانەوە و ژاوەژاوە.
زۆربەی ڕەخنەكان لە مۆدێلی لازوێڵ جەخت لەسەر سادەیی و نەبوونی گفتووگۆی بێمانا دەكات بۆنموونە گرینبێرگ و ویلایەتی سالوین: هەرچەندە مۆدێلی لازوێل سەرنجی چەند توخكێكی سەرەكی لەپرۆسەی پەیوەندی بەكۆمەڵدا ڕادەكێشێت، بەڵام لە لازوێڵ لەوەسفكردنی ناوچەگشتییەكانی حوێندن زیاتر نییە توخمەكان بەیەكەوە گرێ نادات لەگەڵ هیچ تایبەتمەندییەك وە هیچ بیرۆكەیەك نیە بر پرۆسەیەكی چالاك.

شانــۆن

[شانۆن ویڤەر]لەیەكەم كاریگەرترین مۆدێلەكانی پەیوەندیكردن. سورەتا لە توێژینەوەی تیۆری بیركاری پەیوەندیكردن لەساڵی [1948]دا بڵاوكرایەوە و پەیوەندیكردن لە ڕووی پێنچ پێكهاتەی بنەڕەتیەكەیەوە ڕوون دەكاتەوە كە بریتین لە سەرچاوەی گواستنەوە كەناڵ وەرگر و شوێنی مەبەست. سەرچاوە پەیامی ئەسلێ بەرهەم دەهێنێت.گواستنەوەكە پەیامێكە دەگوڕێت بۆ سیگناڵێك كەبەكارهێنانی كەناڵێك دەنێردرێت. وەرگرەكە سیگناڵەكە دەگۆڕێتەوە بۆپەیامی ئەسڵی و دەی خاتە بەردەستی شوێنی مەبەست.بۆ پەیوەندی تەلافونی زەمینی، ئەو كەسەی پەیوەندی دەكات سەرچاوەیە. ئەوان تەلافون وەك گواستنەوە بەكاردەهێن، كە سیگناڵێكی كارەبایی بەرهەم دەهێنێت كە لە ڕیگای وایەرەوە وەك كەناڵێك دەنێردرێت. ئەو كەسەی پەیوەندییەكە وەردەگرێت شوێنی مەبەست و تەلافۆنەكەیان وەرگرەكەیە .

[شانۆن ویڤەر]

شانۆن ویڤەر\ سێ جۆر كێشەی پەیوەندیكردن جیا دەكەنەوە: كێشەی تەكنیكی، مانا و كاریگەری. ئەوان سەرنج یان لەسەر ئاستی تەكنیكی دەبێت، كە پەیوەندی بە كێشەی چۆنێتی بەكارهێنانی سیگناڵیكەوە هەیە بۆ دووبارە بەرهەم هێنانەوەی پەیامێك لەشوێنیكەوە بۆ شوێنێكی تر بەوردی. سەختی لەم ڕووداوە ئەوەیە كە ڕەنگە ژاوەژاو سیگناڵەكە بشێوێنێت. ئەوان باس لەزیادەڕۆیی دەكەن وەك چارەسەرێك بۆ ئەم كێشەیە: ئەگەر پەیامی ڕەسەن زیادەڕۆیی بێت ئەوان دەتوانرێت شێواندنەكان دەست نیشان دەكرێت، ئەوەش وادەكات بتوانێت مەبەستی ڕەسەنی سەرچاوەكە بنیات بنرێتەوە . پەیوەندی شانۆن ویڤەر لە بوارە جیاوازەكاندا زۆر گاریگەر بووە، لەوانە تیۆری پەیوەندی و تیۆری زانیاری . زۆرێك تیۆرسیتەكانی دواتر مۆدێلی خۆیان لەسەر تێڕوانینەكانی ناوە. بەڵام زۆرجار ڕەخنەی لێدەگرێت لەسەر بنەمای ئەو ئید یعایەی كە پەیوەندیكردن زۆر ئاسان دەكات. یەكێك لە ناڕەزایەتییە باوەكان ئەوەیە كەپەیوەندیكردن نابێت وەك پرۆسەیەكی یەكلایەنە تێبگەیەن بەڵكو وەك كارلێكی دینامیكی پەیامەكان كە لەنێوان هەردوو بەشداربووەكاندا دەگەڕێنەوە. ڕەخنەیەكی تری بیرۆكە ڕەتدەكاتەوە كەپەیامەكە پێش پەیوەندییەكە بوونی هەیەو لەبڕی ئەوە دەڵێت كە كۆد كردن خۆی پرۆسەیەكی داهێنەرانەیە كە ناوەڕۆكەكە درووست دەكات .

                                              شـانــۆن 

[30 نیسان 1916 بۆ 23 شوباتی 2001] matmatic ئەندازیاری كارەبا بووە فۆتۆگرافێكی ئەمریكیش بووە كە بەباوكی تیۆری زانیاری ناسراوە . وەك خوێنكارێكی ماستەری تەمەن 21 ساڵ لە پەیمانگای تەكنەلۆجیای تێزەكەی خۆی نووسی كە دەری خستبوو كە بەكارهێنانی كارەبایی جەبری برلین دەتوانێت هەر پەیوەندییەكی لۆجیكی ژمارەیی درووست بكات . شــانــۆن لەجەنگی جیهانی دووەمدا بەشداری كردن لە بواری بەرگری نەتەوەیی لەویلایەتە یەگرتووەكان، لەوانەشە كارە بنچی نەیەكانی لەسەر كۆدبۆك و پەیوەندیە پارێزراوەكان
خێزانی شانۆن لە گایلۆرد، میشیگان و كلاود لە نەخۆشخانەیەكی نزیك پێتۆسكی لە دایك بووە. باوكی كلۆدسر [1862-1934] بازرگان بوو بۆ ماوەیەك دادوەری دادگای گایلۆرد بوو. دایكی مابێلف شانۆن [1890-1945] مامۆستای زمان بووە، كەهەروەها وەك بەڕێوبەری قوتابخانەی ئامادەیی گایلۆرد خزمەتی دەكرد. كلاود سر لەنەوەی نیشتەجێبووانی نیوجێرسی بوو، لەكاتێكدامابێل منداڵی كۆچبەرانی ئەڵمانی بوو. زۆربەی [16]ساڵی یەكەمی ژیانی شانۆن لە گایلۆرد بەسەربرد لەوێ لەقوتابخانەی گشتی بوو، لەقوتابخانەی ئامادەیی گالیۆرد سالێ [1932] دەرچوو شانۆن مەیلێكی نیشان دا بۆ شتە میكانیكی و كارەباییەكان باشترین بابەتەكانی زانست و بیركاری بووە لەماڵاوە ئەو ئامێرانەی درووست كرد وەك مۆدێلی فرۆكەكان بەلەمێكی مۆدێلی كۆنترۆلكراوی، ڕادیۆ وسیتەمی تەلەگرافی وایەری بۆماڵی هاوڕی كەی نیو میڵ دوورتر لەكاتی گەورەبووندا، هەروەها وەك نێراوێك بۆ كۆمپانیای یەكێتی ڕۆژئاوا كاری دەكرد.

ژیانی تاكە كەس
شانۆن لە كانوونی دووەمی 1940 هاوسەرگیری لەگەڵ ئۆرما لێڤۆر، رۆشنبیرێكی دەوڵەمەند جولەكە پڕۆڵی تاڵی كرد.
هاوسەرگیریەكە دووای ساڵێك بەتەلاق كۆتایی هاو لیڤۆر دواتر هاوسورگیری لەگەڵ بێن بارزمان كرد. شانۆن چاوی بەژنی دووەمی بێتی شانۆن كەوت [نی ماری ئیلیزابیس موور] كاتێك كە شیكەرەوەیەكی ژمارەیی بوو لە بیل لابس . ئەوان لە ساڵی [1949] هاوسورگیریان كردووە بێتی یامەتی كلۆدی دا لە درووستكردنی هەندێك لە بەناوبانگترین داهێنانەكانی . سێ منداڵیان هەبووە. شانۆن خۆی بەبێ سیاسی و بێ باوەڕی پێشكەش كردو ستایشەكان شەش پەیكەری شانۆن هەیە للایەن یوجین داوبەوە هەڵی كێشاوە: یەك پەیكەری لەزانكۆی میشیگان، یەكێك لە میت لە تاقیگەی زانیاری و سیستەمەكانی بریار، یەكێك لە گالیۆرد میشیگان یەكێكە لە زانكۆكانی كالیۆرنیا سان دیی ێگۆ، یەكێك لە تاقیگەكانی بێڵ وەیەكێتی تر لەتاقیگاكانی ئەتی شانۆن پەیكەری لە گایلۆرد دەكەوێتە پاركی یادگاری كلۆد شانۆن. دوای تێك شكاندی سیستەمی بێڵ ئەو بەشەی لە تاقیگەی بێڵ كە لەگەڵ كۆمپانیای ئەی تی –تی مایەوە بەشەرەفی خۆی ناوی تاقیگەكەی بوو بە شانۆن

بەرنامەی شەتڕەنجەكەی شانۆن

لە [9 مایسی 1949] شانۆن كاغەزێكی پێشكەش كرد بەناوی پرۆگرامیكی كۆمپیتەر بۆ یاری كردنی شەتڕەج . پەرەكە لە پەیمانگای نەتەوەیی بۆ كۆنگرەی ئەندازیارانی ڕادیۆ لە نیۆرك پێشكەش كرا ئەو وەسفی كرد كە چۆن كۆمپیتەرێك پڕۆگرامێك كار بكات بۆیاری كردنی شەتڕەنج لەسەر بنەمایی تۆماركردنی شوێن و جوڵاندنی هەڵبژاردن . ئەوپێشیناری ستردیژی كرد بۆ سنورداركردنی ژمارەی ئەگەرەكان كەلەیاری شەترەنجدا ڕەچاوبكرێن لەمانگی [ئازاری ساڵی 1950] دا لە گۆفاری فەلسەفیدا بڵاوكرایەوە و بەیەكێك لەیەكەم وتارەكاندا دادەنرێت كە لەسەر بابەتی پڕۆگرامكردنی كۆمپیتەرێك بۆیاری كردنی شەتڕەنچ و بەكارهێنانی كۆمپیتەرێك بۆ چارەسەركردنی یارییەكە بڵاوكرایەوە.
پرۆسەی ئەو بۆئەوەی كۆمپیتەرەكە بڕیار بدات لەسەر ئەوەی كە چ جوڵایەك بكات كردارێكی مینی ماكس بوو، لەسەر بنەمایی كرداری هەڵسەنگاندنی شوێنی شەتڕەنج. شــانۆن نموونەیەكی زبریی لەكراری هەڵسەنگاندنی دا كە تێیدا بەهای شوێنی ڕەش لەشوێنی سپی داخرا. مادەكە بەپیێ بەهای ڕێژەیی ئاسایی شەترەنج دەژمێنردرا [1 خاڵ بۆ شاژنێك، 3خاڵ بۆسوارچاكێك یان بیشۆپێیك، 5خاڵ بۆ شاژنێك، 9خاڵ بۆ شاژن ]

——————————————-

 سەرچاوەكان
.1سایتی شۆ مەگەزین
.2ساتیی كوردستانی ڕۆژنامەی نوێ
.3سایتی خۆشەویستی بۆ كورد
.4سایتی كڵاو ڕۆژانە
.5سایتی كورد پڵەس
culturapparatus. WordPress.com . 6
discover.hubpages.com . 7
claude Elwood Shannon . 8
the lives they lived،claude Shannon . 9
slonae n.j.a wyner، Aarona d، eds claude elwood Shannon،colledced . 10
claude E.an oral history .11
Shannon c،e. (1938) A symbolic Analysis of relay and switching . 12
Shannon claude elwood 1940 an algebra for theoretical genetics the of thrchnologe . 13
Aristotle the philosophers \ Betrand Russell، history of western und .14
Aristole ،philosophy، simon and Schuster، . 15
steinberg Sheila 2007 Anintroduction to communication studieds .16
Lasswell’s Model of Communication Backward: Three Scholarly Misconceptions”. 17
Lasswell: An Annotated Bibliography Haven: New Haven Press .18
Media Theory: Contributions to an Understanding of American Mass Communications”..19

دەستپێك
لەم وتارەدا ڕۆشنایی دەخرێتە سەر لایەنە شاردراوەکانی بەرهەمهێنانی کاری شیعریی، دوور لە باو، لەکاتێکدا چەمکی گشتی شیعر لای زۆرینە هەر بریتییە لە ڕەگەزەکانی کێش و قافیە و مۆسیقا ، لەکاتێکدا (تەوەرە، بیرۆکە، تەکنیک) ڕۆحی زیندوون لە هەموو دەقێکی شیعریدا، کە زۆرێک لە خوێنەران درکی پێ ناکەن و زۆربەی ڕەخنەگران باسی ناکەن، چونکە بابەتی تەکنیکەکانی شیعر نازانن (بە ڕووە پراکتیکییەکەیدا) ، جگە لە ڕەخنەگرێکی شاعیر یان شاعیرێکی ڕەخنەگر نەبێت کە تەواو درکیان پێدەکات، وەک چۆن لە بەرهەمەکانی تی. ئێس.ئەلیۆت و ئەحمەد شەوقی و ئەوانی تردا هەیەو باسکراون.
جا چ گەر ئەو دەقانەی باسیان دەکەین: شیعری ستوونی بن، یان شیعری ئازاد یان پەخشانە شیعر، ئەم سێ رەگەزەی ناونیشانەکە گرنگن و بێ ئەمانە بۆی هەیە دەقی شیعر گرنگی و کاریگەری لەسەر ڕۆحی وەرگر لەدەست بدات. ڕیزبەندی شاعیران لە ڕووی ماناکانەوە بە پێی بۆچوونی (قەرتاجەنی) چوارن: داهێنان و شایستە و هاوتاو دزین..داهێنان لە لوتکەدایەو شایستەش دوای ئەو دێت، سێیەمیان ئەوەیە کە هاوتای ئەوانی ترەو بێئاگاداری و چاولێکەریی نووسیویەتی، ئەمە هیچ عەیب نییە، بەڵام گەر دووەمیان لەسەر یەکەم دابمەزرێت و هاوشێوەی ئەو بێت، ئەمە عەیبەیە و دزیش هەمووی کەموکوڕییە، هەرچەندە هەندێکیان لە هەندێکی تریان ناشرینترن.
هەموو شتێکی کۆن خراپ نییە و هەموو شتێکی نوێ باش نییە و بە پێچەوانەشەوە. داهێنەر نەمرە، تەنانەت ئەگەر خۆشی بمرێت، دەقی شیعری ڕەسەن لە هەموو زمانێکدا هەر بە شیعر دەمێنێتەوە دوای پەرچەڤەکردنی، چونکە کۆڵەکە سەرەکی و سیفەتە شیعرییەکانی لە دەقی یەکەمدا پاراستووە..

ناوەڕۆك
لەم ڕۆژانەدا کەسانێك هەن شیعر و ڕەخنە و بابەتی جۆراوجۆر دەربارەی شیعرناسیی دەنووسن.. بێ گوێدانە ئەوەی کە تۆ ئەم هەوڵانە ڕەتدەکەیتەوە یان حەزت لێیە، بەڵام بە دەگمەن کتێبێك یان بابەتێك دەخوێنینەوە کە باس لە لایەنەکانی شیعر بکات و باس لە وردەکاری و نهێنییەکانی نووسینەکەی بکات، چونکە ئەوانەی کە دەتوانن ئەم کارە بکەن شاعیری ڕەخنەگرن (وەک ڕەخنەگر تی ئێس ئەلیۆت) (١) و ئەحمەد شەوقی و ئەوانی تر …
بەڵام هەموو ڕەخنەگران شەڕی ئەم مەیدانەیان نەکردووە و ئەمەش بۆ کەمکردنەوەی توانایان ناگەڕێتەوە، بەڵکو لەبەر ئەوەی (شاعیر-ڕەخنەگر)ەکان ئەو ساتە شیعرییانە دەژین و شیرینی و تاڵییەکانیان تێدەپەڕێنن. ئەوان باشتر لەوانی تر دەزانن لەمەڕ بابەتەکانی ئیلهام وەرگرتن و لەدایک بوونی شیعر، کە لە قووڵایی ڕۆحەوە چی ڕوودەدات تا دەگاتە دەوروبەر، یان تا ئەو کاتەی بە بڵاوکردنەوەی بەرهەمەکە لە دوتوێی کتێب یان ڕۆژنامەی ئەدەبی و پلاتفۆرمە کۆمەڵایەتییەکان… ڕووناکی دەبینێت. دوای بەرهەمهێنانی بەرهەمە شیعرییەکە، خوێنەران دەبنە خاوەنی ئەو شیعرە، هاوبەشی شاعیر دەکەن لە لایەنە داهێنەرانەکانیدا، لەگەڵیدا دەفڕن لە ئاسمانی ئەندێشەی شیعریدا بۆ گەیشتن بە ئامانجی شاعیر یان نزیك بوونەوە لێی، بە چاودێریکردن و خەیاڵکردنی ئەو وێنە مێتافۆریکانەی کە قەرتاجەننی لە (منهاج البلغاء و سراج الادباء)دا دەڵێت: “هۆنینەوە پیشەیەکە ئامێرەکەی تەبعی مرۆڤە”. تەبع تەواوکردنی خودە لە تێگەیشتن لە نهێنیەکانی قسەکردن، تێگەیشتن لەو ڕێچکە و مەبەستانەی کە دەبێت قسەی شیعریی، بەرەو ئەوێ ئاراستە وەرگرێت”.(٢)
بەگشتی؛ بە دەگمەن لێرە و لەوێ دەبینین کە باس لە هونەرەکانی نووسینی شیعر و لایەنە فراوان و بەربڵاوەکانی بکرێت. ڕەنگە هۆکارەکەشی بۆ گرنگی بابەتەکە بگەڕێتەوە لە بەرهەمهێنانی شیعردا کە تایبەتە بە شاعیران، بێ ئەوانی تر. هێزی ڕێنمایی بیرۆکەو خاتەرەی ناوەکیی کە شاعیران لەم بارەدا جیاوازو جۆراوجۆرن ڕۆڵێکی سەرەکی دەبینێت لەم ڕووەدا. (٣)
ئەگەر لەسەر ئەوە کۆك بین کە بەرهەمی شیعری دەوڵەمەند و داهێنەر بریتییە لە (بەکارهێنانی تایبەتمەندییەکانی مادەی سەرەتایی زمان بە باشترین شێوە)، سروشتی بەرجەستە و میتافیزیك، واتە: وشە و مانا، ئەوا ئەم دەربڕینە ئینسانییە ئەبەدییە پێویستی بە بەردەستبوونی کەرەستە سەرەتاییەکان هەیە لە هەر شیعری شاعیرێکدا بێتە دی بۆ ئەوەی قۆناغەکانی پێ تەواو بکات و ببێتە شیعرێکی باس و وەك پێویست نوێنەرایەتی شاعیرەکەی بکات لە دنیای ئەدەبیاتی بەرهەمدار و ئێمەی خوێنەرانیش بەشێك لە کاتی خۆمانی پێ بدەین و بەرەنجام ناوی بە (بەرهەمێکی ئەدەبی کاراو دڵخواز) بهێنین، سەرەتا لە بەهرە دەست پێ دەکەین و لە ڕێگەی میکانیزمەکانی بەکارهێنانەوە بە وردبینی و هۆشیارییەوە تا دەگاتە هەڵبژاردنی گونجاوی بابەتەکە و تێپەڕاندنی بەربەستەکانی تەوەری زیندوو و بیرۆکەی نوێی داهێنەرانە، یان زیادکردنی نوێ لەسەر ئەوەی لەلایەن ئەوانی پێش ئێمەوە ئافراندوویانە.
شاردراوە نییە لە خوێنەری هونەرەکانی شیعر بە فۆرم و ناوەڕۆکەوە، کە نووسینی شیعر بەهرەیە پێش ئارەزوو، شیعر سەر بە هیچ جوگرافیایەك نییە، یان سەر بە ڕەهەندە بەرتەسکەکان، بەڵکو لە پلەی یەکەمدا هی مرۆڤایەتییە. وەك ئاشکرایە مۆدێرنیتەی شیعر بە تەنیا کێش و قافیە نییە، یان چەردەیەکی وەرزیی بێت کە دەقی شیعر بە مەبەستی گەیشتن بە هەندێك پێشکەوتنی جوانکاری لەبەری بکات، بەڵکو پێکهاتەی بنەڕەتی و شاراوەی شیعرەکە ئەو بەشەیە کە دوای وەرگێڕانی بۆ زمانەکانی دیکە وەك خۆی دەمێنێتەوە. بۆیە کەسانێک هەن پێیان وایە شیعر لە دەرەوەی بازنەی وەرگێڕاندایە، بەڵام وەک کارێکی ئینسانی و ناوەڕۆکێکی ڕۆحی هەمووان لە خاڵی ئافراندندا هاوبەشیی دەکەن، بە سروشت لە دەرگای ویژدانی هەمووان دەدات، پێش ئەوەی زاراوەی زمانەوانی بێت، ئاڕاستەی دڵ و دەروون دەکات، نزیکترینە لە هەمووان بێ هیچ ئیستیسنایەك.
(سوزان بێرنارد) لەم پێوەندییەدا سەبارەت بە (پەخشانە شیعر) دەنووسێت کە چۆن سەرەتا لە ڕەوتی سەرەکی یاخی بوو و لە ئەنجامدا بە ملکەچکردنی بۆ یاساکانی تری هاوشێوەی شیعر، بازنەی شیعری بەجێنەهێشتووە، بەڵکو بە جلوبەرگی مۆدێرنیتە بە فۆرم و زمانەوە خۆی نمایش دەکاتەوە، ڕوونە کە پەخشانەشیعر لە سەربنەمای فەوزاو ڕوخاندن کاردەکات، هەندێکجاریش لەسەر تێکدانی ڕێسا ئاساییەکانی زمان، بەڵام هەر یاخیبوونێك لە یاسا هەبووەکان ناچارە لە کۆتاییدا – ئەگەر بیەوێت کارێکی ئەدەبیی باش و بەردەوام بخاتەڕوو – پێویستی بە جێگرتنەوەی ئەم یاسایانە هەیە بە یاسای تر. ترس لە تێپەراندنی ئەو شتەی کە نائۆرگانیکە و فۆڕمی نەماوە، ئەوە – لە ڕاستیدا – پێداویستییەکی تایبەتی شیعرە کە بەم کارە هەڵدەستێت.(٤)
لایەنی گرنگ و بناغەی پتەو هەیە کە هەر بەرهەمێکی شیعری لەسەر بنیات دەنرێت، بێ گوێدانە ئەوەی سەر بە چ قوتابخانەیەکی شیعرییە، بەڵام ئێمە بە دەگمەن لێکۆڵینەوە و خوێندنەوەی چڕمان هەیە؛ جارانێك وردەکاریی شاراوە هەیە لە بەرهەمێکی شیعریدا و لە نێو دێڕو کۆپلەکاندا خۆیان مەڵاسداوە، تەنیا ئەو کەسانە هەستی پێدەکەن کە بە وردی دەیخوێننەوە و بە هێمنی لێی تێدەگەن، بە تایبەت کە زۆربەی بەرهەمە ئەدەبییەکان لە سەردەمی ئێستای ئێمەدا لە لایەن خوینەرانەوە زۆر گرنگییان پێ نادرێت و دەستەبژێرو نوخبەش لەم (دنیای تەرکیزی چاو وبینینەدا لەبری هزرو رامان) ڕوو لە کەمییە. شیعری ڕەسەن بریتییە لە پارچە هونەرێک کە پیتەکانی دەتوانن تەرازووی مانا لاسەنگ بکەن. شاعیر هەیە حەزی لە بەرزکردنەوەی توانای زمانەوانیی و وشەسازی خۆیەتی لە دەقەکاندا، وەك گەمەو لایەنەکانی ڕێزمان و ئاڵوگۆڕ و ڕێنووس و هتد… ، بەڵام دەقەکە لە کۆتاییدا وەك پێویست کاریگەریی نابێت و ڕۆڵی خۆی ناگێڕێت، بگرە هیچ هەژانێك یان دڵەڕاوکێیەک لە ڕۆحدا بەرپاناکات، چونکە بەپێی ئەو بنەمایەی ئەو کارە ئاتاج و پێویستی بە بیرۆکەو تییمەی تازەو کاریگەرە تا زمان خۆی لە دووتوێیدا ببینێتەوە، بۆیە لەئەنجامدا لەگەڵیدا کارلێك ناکەین.
گومانی تێدا نییە بەو پێیەی کە پەیوەندییەکی نزیک لە نێوان وشە و بیرکردنەوەدا هەیە بۆ فۆرمولەکردنی مانا، واتا بە تەنیا لە ناو دەقێکدا بە (وشەی شیعریی) جوڵە بەرپا ناکرێت، ئەوان دوو دیوی یەک دراون. ئەگەرنا بێ بوونی هەریەکە لەم دووانە لە فەنتازیایەك یان شتێکی زیاتر لە دیکۆرات و ڕازاندنەوەی زمانەوانەی زیاتر سەیر ناکرێت، هەڵبژاردنی فەنکشنی گونجاوی زاراوە و بەکارهێنانی لە شوێنی جوگرافیای دروستی خۆی لە دەقدا تەنیا وەڵامێکە بۆ هێنانەدی پێداویستییەکانی بیرۆکە و خزمەتەکردنی.
ئیبن تەباتەبا پشتڕاستی دەکاتەوە و پێی وایە قۆناغی یەکەمی داهێنانی شیعریی: (سەرگەردانی بیرۆکەیە لە عەقڵدا) بەو پێیەی بیرۆکە مانا و ئامانجی یەکگرتووی شیعرەکەیە. بگرە کەسانێك هەن لەوە زیاتر ڕۆیشتن کاتێك دەیانگوت: هونەری ڕاستەقینە ئەو بەخشینەیە کە بیرۆکەی داهێنەر و لە هەمان کاتدا شاراوە پێشکەش دەکات، خوێنەر چێژ دەبینێت لە کەشفکردنی ئەو گەمەو تەکنیك و جوانکاریانە. بۆیە شاعیر و ڕەخنەگری ئینگلیزی (شێلی) زیاتر لایەنگری هارمۆنی لە فیکردایە نەك ملکەچکردن بۆ سیستەمێکی فۆرماڵی و زمانەوانی تایبەت، ئەو لە (لە بەرگریکردن لە شیعر)دا دەنووسێت: “لە ڕوانگەیەکی توندی فەلسەفییەوە، ناتوانرێت جەماوەر دابەش بکرێت بەسەر پەخشان و شیعردا. ناکرێت شاعیر زمانەکەی ملكەچی یاسایەکی باوی فۆرم بکات گەر مەرجی هارمۆنی لە بیرۆکەدا لەبەرچاو نەگرێت”. (٥)
بۆیە دۆزینەوەی بیرۆکەیەکی گونجاو بۆ دەقێکی شیعریی یەکەم قۆناغی تەواوکردنی کارە بەرهەمدارەکەیە، ئەمەش ئاسان نییە وجارانێك پیویستی بە هۆکارو بەهرەوەرگرتنە.
جاحیز لە (البيان والتبيين) دەڵێت: “هەموو جۆرەکانی نیشانە لەسەر مانای وشە و غەیرە وشە، پێنج شت کەم و زیاد نابن، یەکەم: وشە، پاشان نیشانە، پاشان گرێ، پاشان هێڵ، پاشان حاڵەت کە پێی دەوترێت تۆو یان نەمام، و ئەمەش حاڵەتی ئاماژەکردنە، کە بەکاری هەموو ئەو جۆرانە هەڵدەستێت. هەرەوەها ئاماژەو زاراوە هاوبەشن، بەڵکو باشترین پاڵپشتە بۆ زاراوەو باشترین تەرجومان و نومایندەیە بۆی”(٦).
لە لایەکی تریشەوە کەسانێك هەن وا دەزانن کە بیرۆکە هاوواتای ئیلهامبەخشینە، ئەوەش وەکو ناوکی ڕووەک و میوەیە، گەر بمانەوێت درەختێکی ڕازاوەمان هەبێت ناتوانرێ دەستبەرداری تۆو و یان نەمامەکە بین، بۆ نموونە دەبینین شاعیرانی ناودار هەن ئەم توخمەیان نییە بۆ درێژەدان بە کارەکانیان پێویستیان پێیەتی، بۆیە ڕەنگە ئەمە هۆکاری بێ پێزیی و نەبوونی کاریگەری دەقەکانیان بێت لە قۆناغەکانی دواتری تەمەنیان، یان دەبێتە هۆی ئەوەی بێ بەخشین بمێننەوە و ئیدی خۆیان بەدوور بگرن لە نووسینی شیعر بۆ ماوەیەک، تا مادەی خاو و وزەی مەعنەوی و هێزی ناوەکی و ڕۆحی پێویست بەدەست دەهێننەوە بۆ دۆزینەوە و پێگەیشتنی بیرۆکە و… تەقینەوەی لە شێوەی شیعرێکی نوێبەخشی داهێنەرانەدا، ئەم بیرۆکانە دەتوانن لە توخمەکانی ژیانی ڕۆژانە، ئەزموونەکان، پەیوەندییەکان، ئەزموونەکانی سەفەرەوە….تاد سەرچاوە بگرن یان بگرە دیتنێکی ڕاگوزەری دیمەنێك یان ڕووداوێك، جا کاریگەرییەکە بچووک بێت یان گەورە، نزیک بێت یان دوور گرنگ نییە.. پاشان لە تاقیگەی ناخدا شێوەیەك وەردەگرێت و دەگۆڕێت بۆ بیرۆکەی دەقێك، لە ڕێگەی بەکارهێنانی شێوازە شیعرییەکان بە بەکارهێنانی ئامرازی شیعری گونجاو بۆ پێکهێنانی دەقێك: لە دانان و ڕێکخستنی وشەکانەوە، زاراوەسازی، بڕگەو کۆپلە، ڕیتۆریک، مێتافۆر، وێنەسازی خەیاڵ و تەواوکردنی پێکهاتەی شیعریی لەگەڵ چوار توخمە سەرەکییەکەدا بەپێی پۆلێنکردنی هەندێک لە ڕەخنەگران: (ناوەڕۆك، پێکهاتە، فەرهەنگ، وێنەی شیعریی) و هەروەها بەم پێوەرانە دەتوانین هەستین بە جیاکردنەوەی شیعر لە ژانرە ئەدەبیەکانی دیکە.
ئێمە پێشتر گرنگیی دۆزینەوە و لەدایکبوونی بیرۆکەیەکی گونجاو بۆ هەر دەقێک پێشوەختە لەناخی شاعیردا ڕوونکردنەوەمان دا. پاشان ڕۆڵی تەوەرە(تییمە) دێتە ئاراوە، کە گرنگی لە خاڵی یەکەم کەمتر نییە، ئەمە خودی بابەتەکە نییە و ڕۆڵەکەی تەنیا بە یەك وشە یان ناونیشانی دەقەکە سنووردار ناکرێت، بەڵکو هەموو شتێك کە پەیوەندی هەبێت بە هەموو مانا سەرەکی و لاوەکییە بەردەستەکانەوە لە دەقێکی شیعریدا لە ژێر سەردێڕی تییمەدا پۆلێن دەکرێت، کەواتە تییمە، بابەت(موضوع) نییە و بەڵکو زۆر لەو فراوانترە، تییمەش لەسەر بنەمای بیرۆکە دادەمەزرێت، کە بە تەکنیکە کاریگەرەکانی نووسینی شیعر پشتگیری دەکرێت. کەسانێك هەن کە تەوەرە لە شیعردا بە پێگەی دڵ بۆ جەستە وەسف دەکەن، و پێناسەی دەکەن کە “هەموو وێنەیەك، ئۆبژەیەك یان بیرۆکەیەك کە بۆ دەربڕینی تایبەتمەندییەکانی دەق بەکاربێت، بە چوارچێوەی بنەڕەتی دادەنرێت کە قووڵی و دەنگدانەوە بە بەرهەمە ئەدەبییەکان دەبەخشێت، یان ئەو عەدەسەیە کە خوێنەر دەتوانێت بەهۆیەوە تەفسیری دەقی پێ بکات”. (٧)
ڕەخنەگری لێهاتوو (نادیە هینداوی) پەنجەی خستە سەر ئەم توێژینەوەیە و لە ڕوانگەی خۆیەوە تەوەرەکەی باس کرد و بە وردی ڕوونی کردەوە و ئەو تییمەی بە زەریا چوواند. واتە تییمە هەمەلایەنەتر و گەورەترە لە بابەت، کەواتە ئەگەر بابەتەکە سنووردار بێت بە یەك وشە یان دەستەواژەیەك یان ناونیشان، ئەوا تییمە هەموو پەیوەندییە لاوەکییەکانی ماناکان و ئاماژەکانیان لەخۆدەگرێت لەگەڵ هەموو بڕگەو کۆپلەکانی ناو دەق، هەر وەک چۆن (ڕۆلاند بی. تۆبیاس)سەبارەت تییمە دەڵێت: “سیستەمێکی خودکرداریی ئاراستەکردنە لەبەردەستداو لە خزمەت خوێنەردایە”.(٨)
وەک لە سەرەوە ئاماژەمان پێدا، دەقێکی جددی و سەرکەوتوو تەنیا لەم دوو توخمەدا سنووردار نییە، بەڵکو شاعیر بەدوای تەکنیکە جیاوازەکاندا دەگەڕێت بۆ داڕشتنی بیرۆکە و تەوەر لەپێناو گەیشتن بە ئامانجەکەی و تەواوکردنی کارە شیعرییەکەی بە جیاوازی و سەرکەوتوویی.
تەکنیکە شیعرییە جیاوازەکان وەک فاکتەرێکی گرنگ بۆ بەرهەمهێنانی جوانیناسی لە دەقە شیعرییەکاندا بە هەر سێ جۆرەکەیانەوە بنەڕەتێکی گرنگن: چ شیعری ستوونی بێت یان شیعری ئازاد یان پەخشانە شیعر، بە بەکارهێنانی کۆمەڵێك ئامرازی جیاوازی وەك: چڕکردنەوە، هێماسازی، فۆرمالیزە، دەربڕین، دەقئاوێزان، بەهرەوئیلهام، مێتافۆر، خەیاڵ و بەشەکانی ڕەوانبێژی وئەوانی دیکە… بەجۆرێك لێرەدا ڕۆڵی زمان و بەکارهێنانە ڕیتۆریکییەکانی و ناوەڕۆکەکەی لە هونەرەکانی داڕشتنی دەقەکە دەردەکەوێت، بە پێی ئەوەی شاعیر پێشوەختە هەڵیبژاردووە و لە خەیاڵی خۆیدا نەخشەی بۆ داناوە، پاشان لە شێوەی لافاوێکدا دەردەچێت لە سەرچاوە ڕەسەنە خاوەکەیەوە لەناو ڕۆحدا ڕێڕەوی خۆی وەردەگرێ و تادەگاتە شوێنگای تێڕژینەوە و پاشان پێداچوونەوە، لابردن و زیادکردن و ڕاستکردنەوە… تا دەگاتە لێبوونەوە لە دوا نوسخەی بەرهەمهاتووی دەقە شیعرییەکە.
هەروەها هەندێك لە تایبەتمەندانی شیعر ڕەسەنایەتی لە بەکارهێنانی ئەم تەکنیکانەدا وەک فاکتەری یارمەتیدەر زیاد دەکەن بۆ بەهێزکردنی تەوەری دەقەکە، هاوتەریب لەگەڵ هەڵبژاردنی بابەتی شیعر وەک هەڵبژاردنێکی ئایدیاڵ و ناوازە، کە ئەمە زۆر بە گرنگ دادەنرێت؛ چونکە ئەوە ئەو خاڵەیە کە هەستی یەکەمی ناوەوەی شاعیر لەخۆ دەگرێت، دەبێت شاعیرئاگاداری ئەوە بێت کە بابەتەکە بە وردی هەڵبژێرێت، دەربڕینی خودی دنیای شاعیر خۆی بێت یان نزیك بێت لە دونیای خۆی و تێڕوانین و پرەنسیپ و قەناعەتەکانی خۆی. بۆ نموونە دەوڵەمەند ناتوانێ شیعرێك لەسەر ئازارەکانی هەژار بنووسێت وەک ئەوەی هەژارێک دەینووسێت، هەروەك چۆن پیاوی ناعاشق ناتوانێت شیعرێکی غەزەل و دڵداری بنووسێت وەک چۆن عاشقێک دەینووسێت(٩).
قەرتاجەنی سەبارەت بە جۆری شاعیران سەبارەت ماناکان دەڵێت: “پلەبەندی شاعیران لە ماناکاندا چوار پشكن: : داهێنان و شایستە و هاوتاو دزین..داهێنان لە لوتکەدایەو شایستەش دوای ئەو دێت، سێیەمیان ئەوەیە کە هاوتای ئەوانی ترەو بێئاگاداری و چاولێکەریی نووسیویەتی، ئەمە هیچ نییە عەیب، بەڵام گەر دووەمیان لەسەر یەکەم دابمەزرێت و هاوشێوەی ئەو بێت، ئەمە عەیبەیە و دزیش هەمووی کەموکوڕییە، هەرچەندە هەندێکیان لە هەندێکی تریان ناشرینترن ” (١٠)
لە کۆتاییدا تەنیا ئەوە ماوە ئاماژە بە وتەیەکی سوزان بێرنارد بکەم سەبارەت بە هۆکارە سەرەکییەکانی ڕۆڵی ڕامبۆ لە مێژووی سەردەمی پێش سوریالیزمدا تا ئەمڕۆش، ئەو نووسیویەتی کە ڕامبۆ یەکەم کەس بوو شێلگیرانە جەختی لەسەر پەیوەندی توندی نێوان فۆرمولەی نوێی شیعری و گەڕان بەدوای نەزانراودا دەکردەوە، کە ئەمەش شیعری مۆدێرن دەکاتە هەوڵێکی میتافیزیکی، زیاتر لە فۆرمێکی هونەری. (١١) هەروا با مەیلی زاڵ لە سەردەمی جاهیلی شیعری عەرەبیدا لەبیر نەکەین کە ئیلهامبەخشی شیعرییان بە فاکتەرە نەبینراوەکانی وەک پەری یان ئەوەی کە هەندێك پێی دەڵێن شەیتانی شیعر لێکدەدایەوە. بەڵام لە ڕاستیدا ئەگەر لایەنە نەبینراوەکانی مرۆڤ بە سێ جۆرەکەیانەوە (دەروون، فیکر، ڕۆح) بە سەرچاوەی ڕاستەقینەی شیعری ڕەوان و پاراو هەژمار بکرێن، ئەمە حاڵەتی شاعیری لێهاتووی شکۆمەندە کە بە ئەزموونە تیۆرییە قووڵەکانی خۆی لە زانستەکانی شیعر و زمان و ئەزموونە پراکتیکییەکانی ژیاندا بەرهەمی داهێنەرانەی شیعر بەرهەم دێنێت.

بەرەنجام:
من شیعر دادەنێم بە (خود) بە هەموو پێکهاتە جۆراوجۆرەکانییەوە، واتا خودی ئاگا و نائاگا، خودی هەست و نەست، خودی ئەزموون و دنیا بینی، خودی زمان و جوانیناسی، خودی گیان و ئەندێشەکردن، خودی دەربڕین و ڕووبەڕووبوونەوە، خودی دوێنێ و ئەمرۆ و سبەینێ… بۆیە هەموو شیعرێك هەڵگری چەمکی دنیایەك لە هەمەجۆرییە، چ دەروونیی بێت یان کۆمەڵایەتی، یان دنیابینی و هەڵوێست، یان وشەسازیی و ئیستاتیك..تاد
بەشێك لەوەش کە دەبێتە زاخاودانی ئەم ئەزموونەو بەرەوپێشچوونی؛ بریتییە لە بڵاوکردنەوەو خستنەڕووی بەرهەمە شیعرییەکان، گرنگ نییە لە بڵاوکراوەی کاغەزیی وەك دیوان و ڕۆژنامەو گۆڤاردا بێت، یان بە خوێندنەوەی جەماوەریی و تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان و پێگە ئەدەبییەکان و تاد..
بەڵام لەبەرئەوەی لەمڕۆماندا بەداخەوە زۆربەی بڵاوکراوە کاغەزییەکان قۆرخکراون و هێندەی بە دوای شوێنگەی حیزبی و مامەحەمەیی و برادەرایەتی و خۆخۆیی دا دەگەڕێن، نیو هێندەش خۆیان نادەن لە قەرەی شیعری جددی و داهێنەر، بۆیە من زۆربەی ئەو شاعیرانەی لە (تەم) دا کۆبوونەتەوە بە شاعیرانی (سەعلوك)(١٢) ناودەبەم، ئەو زاراوەیەش بەو شاعیرانەی قۆناغی شیعری جاهیلی دەگوتران کە مەحروم و بەدەربوون لە بازنەکانی دەسەڵاتی خێڵ، هاوشێوەی درەوشانەوەی یاخیبوونی ڕامبۆ شیعرەکانیشیان ناوازەو جیاواز بوو، بێ ئینتیماو یاخی بوون، ڕەفزکراو و ڕەفزکەرەوە بوون لەلایەن بازنە دۆگماکانی شیعرو کۆمەڵ و گروپە ڕەسمییەکانەوە، لەکاتێکدا زۆرینە ئەجنداو بەرژەوەندی خۆیان هەیەو ئەمانیش لەخەمی شیعرو ئەفراندندا استگۆیانە لەگەڵ شیعردا دەژین. جوانتریش لەمە ئەو شاعیرانەی لە (تەم)دا کۆبوونەتەوە هەریەکە خاوەنی شێوازێکی جیای نووسینی شیعرو دنیابینی شیعرە جیاواز لەوانی دی.
بالێرەدا کەمێك رابمێنێن و پێکەوە گوزەرێكی خێرا بکەین بە شیعرێکی بڵاوکراوەی ئەو پێگەیەدا لەژێر ناونیشانی (ماڵی سەر فەرشەکان)(١٣)ی شوان تۆفیق دا، کە من وادەزانم هەمان شاعیرە کە پێشتر بەناوی شوان سەعیدەوە هاوشێوەی تەرزی ئەم دەقەی بڵاودەکردەوە. شاعیر لەم شیعرەدا گەمەیەکی تەکنیکی جوان بە ئەوین دەکات و مانایەکی نوێی شیعریی لێ بەرجەستە دەکات، کە لێرەدا ئەم بەشەی پەیوەندی هەیە بە بابەتی ئەم وتارەوە، کە چۆن شاعیر دەتوانێت بە بیرۆکەی نوێ و تەوەر و تەکنێکی جیاوازەوە دەقێکی شیعریی داهێنەرانە وەدی بێنێت و نوێبوونەوەیەك بەو ئاراستە کلاسیکییە ببەخشێت کە زۆربەی شاعیرانی غەزەل، بە کۆن و ڕۆمانسی و مۆدێرنەکانەوە تێوەی گلاون و هەمیشە لە خولگەیەکی دووبارەدا دەسوڕێنەوە.
هەر خوێنەرێك کە ئەو شیعرە دەخوێنێتەوە لە دیدگای خۆیەوە لێکدانەوەی بۆ دەکات، کە ڕەنگە زۆرینە بە دیوە باوەکەی ڕۆمانسییەتدا بیخەنە پاڵ زۆرینەی شیعری غەزەل و چیدی خۆماندوونەکەن و وازبێنن لە لێوردبوونەوەو تێگەشتنی زیاترو جیاوازییەکانی ناوی، کە هەندێكی زۆر وردەو هەندێکیشی بەرچاوە.
زمانی دەقەکە، زمانێکی ئاڵۆز نییەو بابەتەکەشی زۆر سەیرو نامۆ نییە، بۆ نموونە ئەو بە ئاودانی باخچە دەست پێدەکات، بەڵام وشەی (پاکانە) ئاراستەیەکی تر دەدات بە کۆی دەلالەتەکانی ئاودان و وشكبوون، ئاراستەیەکی موچڕکئامێز، کە ئەمەشە وەرچەرخان و موفاجەئەی شیعر لای خوێنەر بەرپادەکات، ئاوها شاعیر لە ڕێی دۆزینەوەی تەکنیکی نوێی دەربڕین و هەڵکۆڵینی تییمەیەکی نوێ لە نێو تییمە کۆنەکەی ڕۆمانسییەتدا هێڵێکی ڕاست و چەوت دەهێنێت بەسەر بیردۆزی لێکدانەوەی زایەندی فرۆیدا(١٤)، کە فرۆید وای دەبینێت چالاکی و غەریزەی زایەند تەنیا کارێکی بایۆلۆژی نییە، بەڵکو هێزی پاڵنەری ژیانە وهەر ئەوەشە هۆکاری هەموو ئەو دڵەراوكێ و بەرزونزمییە دەروونیانەی کە مرۆڤ لە ژیاندا توشی دێت، وێڕای ئەوەی دابەشی پێنج قۆناغی دەکات و تەنانەت قۆناغی شیرخواردنی کۆرپەش بۆ ئەو پاڵنەرە دەگەڕێنێتەوە!.
شوان لەم دەقەدا بەوردیی کاری لەسەر بونیاد کردووەو لە بیرۆکەی چنینی سەر مافوورەوە وێنە ئەندێشەییەکان تێکەڵی شیعرو مەجاز دەکات و هەم دەیکاتە ناونیشان و هەم دوا کۆپلەی شیعرەکەی و خاڵی جیاوازبوون. بیرۆکەی وێنەی چنراوی سەرمافوور لە کۆپلەیەکی شیعری کوردیدا شتێکی جوان و ناوازەیە و کەم بەرچاودەکەوێت، هەر ئەو وێنە شیعرییەی سەر مافوورەکەیە کە پێچوپەناکانی تییمە ئاوەڵا دەکات، نازانم ڕەنگە لە شیعری فارسیدا بوونی هەبووێت، لێرەدا چڕکردنەوەی پنتەکانی نێودەقەکە لەو وێنەیەدا خۆی لە خۆیدا چەند ئاماژەیەك هەڵدەگرێ، کە ناکرێت لەم دەرفەتە تەسکەدا لەسەر هەموویان بوەستین.
ئەو شیعرە زۆر ڕەهەندی جیاواز و پنتی داهێنەرانەی تێدایە بۆ لەسەردووان، بۆنموونە وەك بەکارهێنانی کۆدو سیمبوڵ لە دێڕەکانی :
بەبەر چاوی (ئاسمان)ەوە،
وشک بوون
(هەورەکان)، (بایەکی دڵڕەق) لەگەڵ خۆیدا بردنی…
تەنانەت (زستانیش) جارێک بە (گەرمی) لە ئامێزی نەگرتین
لەلایەکی ترەوە دەقێکی کراوەیە بە ڕووی هەموو جێهێشتنەکاندا، کە هەر یەکەمان دەتوانێت بەشێک لە ئەزموونی خۆی تێدا ببینێتەوە، هەرچەندە لە خوێندنەوەی ڕووکەشیدا بۆ خوێنەری سادەبین وادەردەکەوێت کە ئەمە شیعرێکی باوی ئەڤینداریی و رۆمانسییە، بەڵام شاعیر تا کۆتایی توانیویەتی پارێزگاری بەو خەسڵەتی کەشفنەکردن و لەهەمان کاتدا فرە ڕەهەندییەوە بکات. ئەگەر لە شیعرەکانی (ئێدگار ئەلان پۆ)دا بۆنی کراسەکەی (لینۆر) ڕاپێچی زۆر یادگەی جیاوازمان بکات، ئەوا لای شوان (ئەو)ێکی سیماکاڵ لەپشت کۆپلەکانەوە ئاماژەمان بۆ دەکات و بەگیان لەگەڵ شاعیردا دەدوێ و بۆی دەگری وهێشتا پەیوەندییان هەر ماوە دوای دابڕان و جێهێشتن، بەڵام هەر کە لێی نزیك دەبینەوە وەکو خەوێکی دەم سەحەر زوو ون دەبێت، ئەم نیگەرانییەی شاعیر شایستەی ئەو تنۆکانەیە کە لەمۆزەخانەی شیعردا هەڵگیرێن و لە شوشە بنرێن.
فۆرمی گشتی مانا لێرەدا شێوازێك بەخۆوە دەگرێت، دەمانباتەوە سەر زۆرانی دوالیزمیەکانی نێو ناخی مرۆڤ و دەرەوەی ئەو، یان گیان و مادە، کە ئەویان وێنەی خانوویەکی چۆڵی لەخۆگرتووەو ئەمیشیان درزوسوتان و فرمێسک و برین و شکان و کاڵبوونەوە.
چەند ناخ هەژێنە وێنەیەکی پڕ جۆش و خرۆشی دەرووونی کە بەرجەستە دەبێت لە باڵای مانگدا بە شوبهاندنی بە حزوری ئەو، لە ئاوابوونی مانگدا ئاوابوونی ئەو، کەواتە ئەو ڕووناکییەی لە تاریکاییدا دەدرەوشایەوە ئاوابوو، نایەوێت بڵێت تۆ مانگ بوویت، چونکە شاعیرەکانی تر بە ڕووە باوەکەیدا زۆر بەکاریان هێناوە.
چەند خولەکێک پێش ئەوەی مانگ ئاواببێت،
تۆ لێرەبوویت
ئەم دەقە تژیە لە وێنەی شیعریی ئاوێزانی ئۆنتۆلۆژیا و دیدی قووڵی ڕۆچوون بە وجودییەتدا و شوبهاندنی بە دەریا، بەڵکو ئەو ونبوونە دەکرێت هێندەی قووڵیی دەریایەك بێت لە برین، بەڵام مرۆڤ دەسەوسانە لە بەرانبەر پرسیاری مەرگ و ناتوانێت ئەو گرێکوێرەیە بکاتەوە تا خۆی نەیچێژێت، ئیدی هەموو شتێك کۆن دەبێت لە تەمەن و ئەزموون و شتەکان، ئێمەی بەلەمی تێکشکاو کەی لەناو دەیای قەدەردا دەتوانین سەوڵ لێبدەین؟ ناتوانرێت بە ماددە، میتافیزیك بپێوین و لێی تێبگەین، ئەم کەرەسانە بەو پنتانە ناخۆن، وەك ئەوەی بە بێژنگ بمانەوێت ئاو بخۆینەوە، یان بە مقاش بمانەوێت پارچە قوماشێك ببڕین و بە مقەست بمانەوێت بزمارێك داکوتین.
برینی نەبوونی تۆ
هێندەی دەریایەک قووڵ بوو
قووڵی دەریا، کەی به ئێمە چارەسەر دەکرێت؟
بەم بەلەمە کۆنانەی تەمەنمانەوە،
کوا دەتوانین بە دەریادا بپەڕینەوە؟
ئەوەی زیاتر ئەم لێکدانەوەمان پشت ڕاست دەکاتەوە ئەو (ئەوینە)یە کە لێرەدا بە باڵا باسکراوە، واتا جیا لە باو، پیرۆزو پاكە، هەر لە کۆپلەی دوای ئەویشدا دالی ژن دەرگای ئەو کۆپلە شیعرە جوان و ناوازەیە دەکاتەوەو داشی دەخات، جیاوازیەکەش لەوەدایە هەر ئەو مانگە بوو کە لێرەدا ژنەو کچ نییە تا نەڵێین شیعرێكی دڵدارییەو ئیشق تەنیا لەو پنتەدا قەتیس نەکەین، دڵ کاتێك دەبێتە گۆزەیەکی شکاو و جێماو کە دوو وەسفی تراژیدیاو خەمناكن بە ڕادەیەك باری شڵەژان و کاریگەربوونی دەروونیی، ئان و ساتی نوووسینی شیعرەکە دەردەخات لەلایەن شاعیرەوە:
ئەوینی باڵا؛ زۆر شتت لێ دەبات و
لە بەرانبەردا هیچت پێ نادات،
*
لەدوای تۆ هیچ ژنێک لە باوەشی نەگرتم
دڵم گۆزەیەکی شکاو بوو، لەبەر باراندا،
لێم بەجێما
وەکو پێشتر گوتمان بیرۆکە هێڵێکی سەرەکی نووسینی شیعرە کە هاوکاریی شاعیر دەکات تا بزانێت دالەکان و کۆپلەکان چۆن ڕیزبەند بکات و بیانبەستێتەوە بە بونیادی سەرەکی تەوەرەوە، ئایا شاعیر توانیویەتی بیرۆکەیەکی تازە لە وێنە شیعرییەکی نوێدا بکاتە کەرەسەی دەربڕینی ئەو هەستە شیعرییەی کە جیاوازە لە هەر هەستێکی ڕاگوزەری کەسێکی ئاسایی ناشاعیر؟ لەم دەقەداو لە کۆی ئەو خەونانەی لە ژیاندا ڕابوردن، لە کۆی ئەو خۆشی و ئازارانە، کە خۆشییەکان کەمیان باسکراون و لەگەڵ جێهێشتنی ئەودا و سەرەتا دێڕدا دەرگای لەسەر دادەخرێت، جگە لە دێڕی (چنینی فەرشی سوور) کە فلاشباکی ئەو هەستەی سەرەتای پێش دەستپێکی شییعرەکەیە، لە دواکۆپلەدا حزوری هەیە، هەروا ئەمەش بەڵگەیەکی ئەو تێگەیشتنەی سەرەوەمانە، چونکە بابەتی شیعرەکە رۆمانسی باو نییە، ئەگەر ئەوەش بووایە ڕەنگە زۆر کاریگەریی و هەڵچوونی لەسەر دەروونی خوێنەر دروست نەکردایە.
جێی ئاماژەکردنە کە مەرج نییە ئەو کۆپلانەی خوێنەر لە شیعرێکدا بەریان دەکەوێت هەر واقیعی بن، بەڵکو شاعیر مامەڵە لەگەڵ میتافۆڕو مەجازدا دەکات و تواناو سەلیقەی ئەو لەوەدایە کە گیان بکات بەبەری ئەو بیرۆکانەداو خوێنەر وا لێی تێبگات هەروەکو ئەوەی ڕوویاندابێت لە گەڵیاندا بژی، لە دوماهیدا شاعیر کارامانە بەم ئەوینە گەردوونی و باڵایە، دەقەکەی بەرەو تەواوبوون دەبات و لەناو ئەو بیرۆکەی مافوورە سوورە چنراوەدا ئەوینێکی پاشەڕۆژیی نەبەکام دەنەخشێنێت، وەك خەونێکی بەدینەهاتوو (لینۆر)ئاسا کە هەرگیز ناگاتە ئەنجام و دەبێتە هەوێنی دەقەکانی تری ئێدگار پۆ. لەم وێنەیەدا ماڵی ئەو دڵۆپەی دەکردو بەرەو ڕمان و جێهێشن چوو، ماڵەکەی شاعیریش کە لەسەر مافوورەکە نەخش کرابوو بەرەو کاڵبوونەوە چوو بە فرمێسك، چەند گونجاندن و هاتنەوەیەکی تەباو ئەفرێنەرانەیە لە نێوان وێنەو ماناو واقیع و تییمەی دەقدا، هەردووکیان ناسۆر سیماکەیانی شێوان و کوژانەوە، ئەمەیە بیرۆکەی نوێ لە شیعردا کە شاعیری پڕ بەخشین سەرکەوتووانە ئەنجامی ئەدات.
جگە لەمەش دەمانباتەوە بۆ چەمکی پرسیاری فەلسەفەو بۆ خەمێکی وجودی کە چۆن مرۆڤ هەمیشە بەدوای سەرچاوەکەیەوە وێڵە، ئەو هیزەی کە سەرجاوەی بوونییەتی و دەیبەستێتەوە بە هەموو ڕەگەزەکانی دی بوونەوە:
دایکم فەرشی سووری دەچنی
جارێکیان بەدەم گۆرانی گوتنەوە لەناو فەرشێکی “سێ بەچوار”دا
ماڵێکی بچکۆلەی بۆ دروست کردین
خانووەکەی دایکم دڵۆپەی دەکرد
ماڵەکەی من و تۆ بەسەر فەرشەکەمانەوە،
کاڵ دەبووەوە
پەنجەرەکانمان لەبەر باراندا دەخووسان
بۆیاغ نەیدەتوانی دیوارەکانی ئەم ماڵە جوان بکاتەوە،
هێندە دەستی بە فرمێسکمان
پێ سڕی بوو،
هێندە بەدیار داخرانی دەرگەکانیەوە
گریابووین،
بەداخەوە ڕەنگ بەدار و
بەردیەوە نەمابوو
***.

پەراوێزو سەرچاوەکان:
The Use of Poetry and Use of Criticism، T.S. Eliot ،1986 by Harvard University Press١-
٢- القرطاجني، أبي الحسن حازم، (منهاج البلغاء و سراج الادباء)، تحقيق: ابن خوجة، محمد الحبيب. الطبعة الثالثة، دار العربي الاسلامي، السنة ١٩٨٦، بيروت. ص١٩٢
. ٣-أبي عثمان عمرو بن بحر بن محبوب، الجاحظ (البيان والتبيين)، تحقيق السندوبي، حسن ، دار أحياء العلوم،
ص٣١-٣٢.
٤-برنار، سوزان (قصيدة النثر من بودلير حتی الوقت الراهن)، ترجمة: صادق، راوية، دار شرقيات للنشر والتوزيع، السنة ٢٠٠٠، الجزء الاول ص ٣٤
٥-المصدر السابق ص ٢٩
٦- مصدر رقم ٣/ ص ٣٢-٣٣
iraqpalm.com/ar/article/-Theme٧-مفهوم الثيمة في النص الأدبي، عباس،عبد الكريم حمزة (الناقد)
hindawi.org/books/41862715/12٨-هنداوي، نادية، «الثيمة» تلك البوصلة الخفية
٩- منصور، حسن عبد الرازق، الشعر والعقل- منهج للفهم، دار أمواج للطباعة والنشر والتوزيع ،٢٠١٤، ص١٠٣.
١٠-مصدر رقم ٢، الصفحة١٧٧، ١٩٨ .
١١-مصدر رقم ٤، ص ٣٤.

١٢-پێگەی تەم ، بەرواری ١٣/٦/٢٠٢٥ دەقی (ماڵی سەر فەرشەکان)، شوان تۆفیق.
13- wikipedia.org/wiki/
14- Sexuality and the Psychology of Love by Sigmund Freud with an introduction by Philip Rieff Touchstone Books 9780684838243

درۆکردن بەتەنیا گەمەیەکی زمانەوانی نیە، هێندەی دەزگایەکی ئایدیۆلۆژی لەپشتیەوە دەوەستێت و فانتازیا دەخولقێنێت، هێزە فاشیستەکان وەک ئەخلاقێکی میدیایی سەیری دەکەن، تاوەکو کۆنترۆلی بینەری بەردەم تەلەفزیۆنەکان و خوێنەری رۆژنامەکان بکەن، هەر هێزێکی ئایدیۆلۆژی بگریت خاڵی نیە لە درۆکردن، ئیتر وای لێهاتووە شتێکی سرووشتیە حزبەکان درۆ بکەن، چونکە ئەوە ئامرازی پەیوەندی کردنیانە بە کۆمەڵگاوە، ڕەنگە ئەو پرسیارە ڕووبەرووی خۆمان بکەینەوە، کەواتە شتە ناسرووشتیەکە چیە؟
رەنگە گەڕان بەدوای ناسرووشتی بوون لە درۆکردن بۆ ئێمە جێگای بایەخی تایبەت بێت، چونکە ئیدی گرفتێکمان نیە لەگەڵ درۆکردن، تا ئاستی ئەوەی کۆمەڵگا ئارەزووی خۆفریوودان دەکات لەگەڵ درۆکردندا، بەلام ناسرووشتی بوونەکە لە ئەخلاقێکی ئایدیۆلۆژیەوە دەبێت بە کولتور، ئاخۆ درۆکردن وەک کولتور بەتەنیا هێزە سیاسیەکانن پێی هەڵدەستن؟
لەڕاستیدا هێزە سیاسیەکان کارێکی زۆریان بەوەیە ئەو ئەخلاقە بکەن بە کولتور، تا ئاستی ئەوەی گومان دەکەن بتوانن ئەو کارە بەئەنجام بگەیەنن، بۆیە دەیانەوێت وەک سیمای ئەخلاقی خۆیان بمێنێتەوە تا ئەو کاتەی رۆشنبیران دێن لەبڕی ڕەخنەگرتن لەو ئەخلاقە درۆکردن دەکەن بە کولتور؟
لەوانەیە ئەوە وەک وێنەیەکی کاریکاتۆری سەیر بکەین؟ بەڵام گرفتەکە ئەوەیە ئەوە حەقیقەتێکی ناو ژیانە، کاتێک حزب ئەوەی بۆ مەیسەر نابێت و رۆشنبیران ئەو ڕۆڵەی بۆ دەبینن، رۆشنبیران بە فەرمانی حزب ئەو کارە بە ئەنجام ناگەیەنن، هێندەی وەک بیانوی زیرەکی خۆیان سەیری دەکەن، بەوەی ئەوان دەتوانن بۆ سوود گەیاندن بەخۆیان ئەو ئەخلاقە بکەن بە کولتور، ڕەنگە وێنەکە هێندە خەمبارانە بێت تا ئاستی ئەوەی ئیدی ئومێدێک نامێنێت بەوەی کێ لەدەرەوەی درۆکردنە، ئەو جوانیە چیە لەناو تێکستەکانەوە دەیبینین و خاڵین لە درۆکردن، گەمژەییەکی گەورەیە خەیاڵ و درۆکردن وەک یەک تەماشا بکەین، خەیاڵ خولقێنەری جوانیە و درۆکردن زادەی دەروونێکی نەخۆشە، خەیاڵ تێکستی ئەدەبی دەخولقێنێت، درۆکردن ناتوانێت تێکست بخولقێنێت، بۆیە لەشوێنی خەیاڵ دێت وێنای بانگەشەکاریەک دەکات بۆ تێکست.
ئەوانەی هیچ بەهایەکیان بۆ نووسین نەهێشتۆتە هێندە بەرەو سادەبوونەوە رۆیشتوون یاخود هەر خۆی نووسینەکانیان لە ئاخاوتنی رۆژانە جیا نابێتەوەو نابێت بە تێکست، هەست دەکەن وەک سەرەتا دەتوانن خوێنەرانێک فریوو بدەن نەک لەرێگەی نووسینەکانیانەوە، بەڵکو لەڕێی بانگەشەکاری ساختە تا بازار بۆ نووسینەکانیان پەیدا بکەن، بۆ ئەوەش دێن خۆیان وەک پارێزگارێکی ئەخلاق و ئاین نیشان دەدەن، ناتوانن قسە لەنهێنی نووسین بکەن، توانای ئەوەیان نیە لەناو نووسینەکاندا وێنای خەیاڵ بکەن، بۆیە لەدەرەوەی نووسین دێن وەک نوێنەری ئاین قسە دەکەن، قسەکردنێک پڕە لە درۆکردن، داکۆکیکارێکی بێمانایی بێ بڕوایی وا دەکات، وەک سەلەفیەکی ئاینی بدوێن، پرسیارە سەرەکیەکە ئەوەیە ئاخۆ ئەو درۆکردنە دەبێتە هۆی خولقاندنی بازارگەرمی بۆ کتێبەکان؟
بە بڕوای ئێمە ئەوە پرسەکە نیە، هێندەی بۆ ئەوان سەرنج ڕاکێشانی کۆمەڵگایە بەوەی ئەوان وەک نوسەرانی کلاسیک بەرهەمی حوجرەو خانەقان، بەڵام دەبێت بزانن ئەوەشیان درۆیەکیتری بێ مانایە، نوسەرانی کلاسیک زادەی درۆکردن نەبوون، واقعی کۆمەلایەتی و مێژوویی ئەو فۆڕمەی لەژیان و نووسین بەوان بەخشی، ئەوان زادەی بیرکردنەوەی ناو تێکست بوون، نەک بانگەشەکردن و داکۆکیکاری لە ئاین تا بازار بۆ تێکستەکانیان درووست بکەن.
لەو ساتەوەختەدا ئەوەی سوود مەند دەبێت ئەو نووسەرانە نین، هێندەی هێزە سیاسیەکانن لەوەی دڵنیا دەبن کە ئیتر درۆکردن وەک ئەخلاقێکی ئەوان دەبێت بە کولتور، بە کولتورکردنی درۆکردنیش کۆمەکێکی زۆری هێزە سیاسی و دینیەکان دەکات، تا تەواو کۆنترۆلی هۆشیاری کۆمەلگا بکەن و تا ئاستی ئەوەی لەدەرەوەی هەموو خەیالێکی جوانی تێکست، دنیایەک بۆ درۆکردنی دەرەوەی تێکست هەیە بۆ شیعری بێ شاعیریەت و چیرۆکی بێ ڕووداو، ئەوەش فۆڕمێکیتری ئەوانە هێزە سیاسیەکان لەو کولتورە باشتر دەتوانن درۆ بکەن، دواکەوتووترین هێزی سیاسی دەتوانێت زۆرترین کورسی هەڵبژاردنەکان وەدەست بێنێت، چونکە لەهەمووان زیاتر توانای درۆکردنی دەبێت، خۆی بە نوێنەری ئەخلاقی کۆمەڵایەتی ئێمە دەزانێت، هاوشێوەی ئەو رۆشنبیرانەی نووسینەکانیان باس لەشەهوەتە چەپێنراوەکانیان دەکات، کەچی لەدەرەوەی نووسینەکانیان، دلخۆشی خۆیان بە کتێبی ئاینی و موسوڵمانبوونی خۆیان نیشان دەدەن.

نیهاد جامی-فەڕەنسا

بە شێوەیەکی ساکار و سانا دەڵێین: (من) تۆ نییم، واتە (من) خودیخۆمم. ئەم تێگەیشتنە گۆشەنیگای خۆی هەیە و بەرەو ئەوەشماندەبات، کە خودیخۆمان بدۆزینەوە، کە هەرئەمەشە لێرەدا دەبێتە ناواخنی ئەوەی لەبارەیەوە دەدوێیین. ئەمەش بەپێی ئەوەی، کە خودی خۆبوون(خۆتبوونTo be yourself) بەمانای ئەوەدێت،کە لەگەڵ خودی یان منی خۆماندا ببیین و لە خەمی دۆزینەوەی پێگەی خودیخۆماندا بیین.
ئەمە سەرەتای خۆویستییە Selfishness، لێ خودی پرۆسەکە، گەڕانیشە بەدوای خودی خۆدا، یان دۆزینەوەی منی خۆت، کە کارزانیی دەوێت. هەروەها لێرە قسە لە خۆویستیەکە بەمانای منپارێزییە نەک خۆپەرستیی. وەکیتر، خۆتبوون بە مانای پەسەندکردن و وەستان لەسەر ناسنامەی خودیخۆش دێت.
ئەو پرسیارانە، کە لێرەدا، ئارمانجی بنەڕەتی باسەکە دەپێکن ئەمانەن: خۆبوون چییە؟ چۆن فێربین خۆمان بیین؟ خۆبوون خۆدۆزینەوە نییە؟ ئەی من کێم چییە؟ منایەتی من چی دروستیکردوە؟ خۆم یان ئەویتر دروستیکردووە؟ چ منێک بیین؟منی خۆمان بیین یان کۆپی منەکانیتر بیین؟ کۆمەڵگە، ئەوانی دیکە، دەیانەوێت چ منێک بیین؟ منی رەگەزی مێ منێکی دیکەیە، یاخود هاوجۆری منی نێرە؟ خۆبوون واتە من بەهای خۆم دەزانم؟ باشە خۆبوون واتە تەنهابوون و بەس لەگەڵ خودیخۆبوون دەگەیێنێت، یان دەکرێت خۆمبم و لەناو کۆمەڵگاش بم؟
خودیخۆبوون(خۆتبوون) être soi-même واتە چی؟ واتە من تۆ نییم، من ئێوە، ئەوانی تر نییم. ئەم نییمە بەو مانایە نییە، کە ئێوە خراپن،بەڵکو کە من تۆ نییم، واتە من وەک ئێوە باش و بەد نییم. من بەشێوازی خۆم هەم و دەبم. من کە تۆ نییم،واتە من دەزانم من کێم. لێرەوە پرسیاری (من) لەدایکدەبێت. (من) کێم سەرەتای پرسیارەکانە. کێیەتی من سەرەتای دەرکەوتنی منە، ڕێگایەکە بۆئەوەی خۆمی خۆم تەنها لەرێگای من کێمەوە نیشاندەم.
منبوون تۆ بوون، یان ئەویتر بوون، نییە. هەموو منێک منایەتی خۆی هەیە. منی (من) منی تۆ نییە. ئەمە هەر مانای ئەوە نییە وێنەیەکی ئەرێنیت لەسەر خودیخۆت هەبێت، بەڵکو پێویستیشت بەوەیە، کە خودیخۆت فریونەدەیت و خۆت بەلاڕێ نەبەیت. ئەمەش کاتێک ڕوودەدات، کە خۆتت لێببێتە کەسێکی (منێکی)تر.
کە من تۆ نییم، واتە من متمانەم بەخۆمە. ئەمە وادەکات (من) لە تۆ جیاکاتەوە. متمانە، کە بەرهەمی هێزی بیرکردنەوە و دادوەری خۆمە، وادەکات، من منێکی بەهێز و سەروەرانەم هەبێت. کەواتە، من تۆ نەبم، ئاگام لە بەهای خۆمە، لە چاوەڕوانی ئەوەدا نییم تۆ بەهام پێببەخشیت.
کە من خودیخۆمبووم فریوخواردوو و ده‌سخه‌ڕۆنابم. منێک لەناو خودیخۆما دەسازێنم، کە رووبەڕووی ئاستەنگ و گووشارەکان ببێتەوە. ئەوەش دەڵێین، کە گشت منێک پێویستی بە دەرککردنی خودی خۆیەتی. ئەمە من بەرەو خۆناسیی دەبات. هەژێنەرتر بڵێین: منناسی تەنها کاری منە نەک ئەویتر. بۆیە منبوون خودیخۆمبوونە.
منناسی ئاشنابوونە بە خۆم، چەشنی خۆم خۆمدەبم، نەک چەشنی تۆ. ئەمەو منناسی کاری قوڵ و چڕوپڕی فەلسەفیی لە تاک، خودیخۆ، داوادەکات، ئەمەش تەنها بە تێڕامان لە منایەتی من دێتەبەرهەم. بۆئەوە من پێویستی بەوەیە یەخەی خۆی بگرێت. وێڕای مەترسییەکانی ئەم لایەنە، لێ پەیبردن بەخودی خۆ ئاسوودەیی بۆ خود دێنێت. وایلێدەکات گەنجینەی شاراوەی خۆی بدۆزێتەوە. بەواتایەکیتر، منناسی خۆدۆزینەوە، شکۆمەندیشە بۆ تاک تا وێڵی دۆزینەوەی خودیخۆی بێت. چونکە خۆبزرکردن(خۆونکردن) هەمیشە بە قازانجی من ناگەڕێتەوە.
وێڕای ئەوەی گوترا، شوێنێک لەم جیهانە هەیە کە شوێنی منە. ئەو شوێنە بواری دەرکەوتنی منی منە. بەهۆێ ئەو شوێنەوە، لەوێ ئاگام لە خودی خۆمە. دەشتوانم بڕیاربدەم چۆن لەگەڵ جیهانی دەرەوەم مامەڵەبکەم. ئەمەش خۆپەسەندکردن و متمانەبەخۆبوون دروستدەکات. بوارێکی باشیشە بۆ لەناوبردنی ماسکەکان، کە ساڵانیکە خۆممتیاشاردوەتەوە. هاوکات ئەمە دەرگا لە خۆڕەخنەکردن دەکاتەوە.
هێما بۆئەوەشدەکەین، کە بۆ ئەوەی نەکەوینە تەڵەی ئەویترەوە پێویستمان بە خۆدۆزینەوە هەیە. ئەم تەقەلایە هەڵبژاردنێکی گەورەی هەستیارە و بێ سەختییش نییە. چونکە ژیانی تاک بارگەوییە بە زۆر ئەزموونی شکستاویی، ده‌سخه‌ڕۆیی و گوشارەوە. بۆیە لەناو نامۆبوونەکانەوە دەبێت (من)ێک سەردەربێنێت. ئەو پرسە لەناو ژینگەی هەنووکەی ئێمەدا بە ڕەوشێکی خراپدا تێدەپەڕێت. لەم ڕوانگەیەوە دەگەین بەوەی، خۆناسیی دەرفەت ڕەخسانە بۆ هاتنەدەرەوە لە خودی ئەویتر و هاتنەناوەوە، یاخود گەڕانەوە بۆلای خۆت. چونکە منەکانی کۆمەڵگەی ئێستای ئێمە پڕیانکردووین لە خۆیان. سەرنجڕاکێشترین ئەوەیە،کە خەریکە هێدی هێدی دەبیین بە (ئەوان). گشت منێک بەڕێگاوەیە ببێتە کۆپی منێکی دیکە(تر).
سەرباری ئەوەی گوترا،یەکێک لەو پرسانەی لە دیدی سیاسییەوە ناخرێتەڕوو، بابەتی خۆناسیی سیاسییە، بەواتەیەکی دیکە، من کێم لەناو سیاسەتدا،لە دونیای ئێمەدا، بوونی نییە. بۆنموونە گەر ئەم خۆناسییە سیاسییە لە ژینگەی سیاسیی ئێمەدا هەبایە ئەوکات زۆرێک لەوە حاڵیدەبوون، کە شەرمە تۆ سێ حیزبتکردبێت و ئێستاش بەتەمای ئەوەبیت دەنگ کۆبکەیتەوە بۆ ئەو حیزبەی پەنات بۆبردووە.
سەبارەت بە دوا گوتنمان تایبەت بە من تۆ نییم و خودیخۆمم، ئەوە دەڵێین کە (من) پێویستی بە خۆناسییە Self-knowledge. بۆئەوەش من، یان خودی خۆ، پێویستی بە رەخنەکردنی خودیخۆ Auto-critique یەتی. ئەم شێوە رەخنەیە هاوشانە لەگەڵ خۆرەخنەکردن Self-critique، کە بەواتای خۆپشکنین و بینینی خودی خۆ، هەڵسەنگاندن و گریمانەکردن بەسەر رەفتار،کردار و بیرکردنەوەی خودی خۆوە دێت. خۆبینین و وەستان لەسەر گشت شتێکی خودیخۆ، من قایمتردەکا لای خودیخۆم. بگرە ئەو پرۆسەیە من بەخۆم دەناسێنێت و واشملێدەکات لەو شوێنەی پێویستبکات ستۆپی خودیخۆم بکەم. ئەمە منایەتی من لاوازناکات، بگرە توندوتۆڵتردەکات، لێدەگەڕێ منی (من) ئاگای لەخۆی بێت و بزانێت (من) خۆی کێیە.

ئازاد حەمە
پرۆفیسۆر لە فەلسەفە لە زانکۆی سلێمانی

ته‌یب قادر زۆرجار بەدواداچوون بۆ تەوەری بوون و شوناس و بارودۆخی مرۆڤ دەکات. شیعری ته‌یب گوزارشت لە هەستێکی قووڵی حەسرەت و خەبات دەکات کە دەتوانرێت هاوتەریب بکرێت لەگەڵ دیدگای نیتشە. نيشته‌ به‌ چه‌مكه‌كانی ” سوپه‌رمان” و “ئیرادەی دەسەڵات” ناسراوە. ئەم بیرۆکانە جەخت لەسەر هێزی تاک و زاڵبوون و دروستکردنی بەهاکانی مرۆڤ دەکەنه‌وه‌ لە جیهانێكى تايبه‌تدا.
له‌ قه‌سیده‌ی” موشەک”ی تەیب قادر, لە کاتێکدا وردەکاریی تایبەت سەبارەت بە كوشتن و جه‌نگ لەلایەن شاعيره‌وه‌ خراوەتەڕوو، دەتوانین تەوەرەکانی قەیرانی بوون، شوناس، یان بارودۆخی مرۆڤ, وەک زەمینەیەکی بەپیت بۆ گفتوگۆ تێبینی بكه‌ین.
له‌ ده‌قی ” موشه‌ك” دا, شاعير بەدواداچوون بۆ ئازارى ئينسان ده‌كا، جێگای سەرنجه‌ كه‌ ده‌قه‌كه‌, مامەڵە لەگەڵ پرسی مانا و ئامانج دەکات، ڕەنگە دەنگدانەوەی ئەو توڕەییە وجودييه‌ بێت له‌ شیعره‌كه‌دا هه‌یه‌:
له‌ شه‌ڕدا نازانن منداڵ چییه‌
له‌ شه‌ڕدا نازانن ژن چییه‌
ته‌نیا ده‌زانن مرۆڤ بكوژن
مرۆڤ نابێت بكوژرێت، دڵی هه‌یه‌.

• چەمکی “ئیرادەی دەسەڵات”ی نیتشە دەتوانێ لە ڕۆحی ته‌وه‌ره‌كانی ناو ” مه‌شه‌ك”دا ڕەنگ بداتەوە کە جەخت لەسەر خۆڕاگری و ئیرادە ده‌كه‌نه‌وه‌ و پاڵنەرن بۆ زاڵبوون بەسەر ناخۆشییه‌كان. ئه‌م شیعره‌، دەست ده‌خاتە سەر بابەتەکانی خۆڕاگری و توانای ڕۆحی مرۆڤ بۆ بەرگەگرتن، ئەمەش خاڵێك بۆ جەختکردنەوە له‌سه‌ر گۆشه‌ فەلسەفییەکانی نیتشە دابین ده‌کات.
  -برينی ئه‌م ده‌قه‌ كه‌ ڕەگ و ڕیشەی لە کولتوور و زمانی کوردیدا هەیە، ڕوانگەیەکی ناوازە بۆ شوناس و تەوەرە وجودیەکان پێشکەش دەکات. فەلسەفەی نیتشە، جەخت لەسەر ڕۆڵی تاک دەکاتەوە لە دروستکردنی شوناس و بەهاکانی خۆیدا. “موشه‌ك” دەتوانێت وەک گەڕانێکی دژه‌ مۆدێرنه‌ بۆ ئەم بابەتانە ده‌ربكه‌وێ، ناسنامەی کولتووری لەگەڵ پرسیارە وجودییەکان تێکەڵ ده‌كات:
  ئه‌و ده‌یه‌وێت گه‌وره‌ بێت و بچێته‌ زانكۆ و
  ببێته‌ ئه‌ندازیار و
  نه‌خشه‌یه‌كی نوێ بهێنێت و
  بینایه‌ك دروست بكات،
  تا هه‌ست بكات زیندووه‌.
  ئه‌م شیعره‌، تێڕوانینێک پێشکەش دەکات کە چۆن فۆرمە جیاوازەکانی دەربڕین تاقی بكه‌ینه‌وه‌ بۆ گوزارشت كردن وه‌ك چۆن باس لە تەوەرە گشتگیرەکانی بوون، شوناس و بارودۆخی مرۆڤ دەکا, تیشک دەخاتە سەر پەیوەندییە بەردەوامەکانی خود له‌ ئه‌ستانه‌ی ژیان و سته‌می جیاوازی ئينساندا.
  بە لێکۆڵینەوە لە تێما و مۆتیڤەکانی ناو شیعری (ته‌یب) و بیرۆکە فەلسەفیەکانی نیتشە، دەتوانین تێگەیشتنێکی قووڵتر لە پرسیارە وجودييه‌كان كه‌ په‌یوه‌ندیدارن به‌ شوناسەوە بەدەست بهێنین, كه‌واته‌ ده‌قه‌كه‌ بە گەڕان بەدوای تەوەرە وجودیەکان و شوناس و بارودۆخی مرۆڤ دەناسرێتەوە:
  ئه‌و ده‌یه‌وێت ته‌نیا ببێت به‌ دایك
  ئه‌و ده‌یه‌وێت ته‌نیا ببێت به‌ باوك
  بەکارهێنانی هێما و وێنە و مێتافۆر، دیمەنێکی دەوڵەمەند و ئاڵۆز دروست دەکات کە خوێنەران بانگهێشت دەکات بۆ ئەوەی بیر لە بوون و شوێنی خۆیان بکەنەوە لە جیهاندا, تاک هاندەدرێت بۆ تێپەڕاندنی سنوورەکانی خۆی و هەوڵدان بۆ گەورەیی ئاسمانى, ئەم تەوەرە لە خواستی خود بۆ زاڵبوون بەسەر ناخۆشییەکان و گەیشتن بە ئامانجەکانی ڕەنگ دەداتەوە, دەتوانرێت گەشتی خود وەک پرۆسەیەکی داهێنەرانە سەیر بکرێت، کە دەبێت به‌ خيابانى ئاڵۆزییەکانی بووندا بڕوات و به‌ مانای خۆی بگات. ئەنجام: ئەم شيعره‌ تیشک دەخاتە سه‌ر په‌یوه‌ندییه‌ كۆنه‌كانی مرۆڤ و ئازار, له‌و سیاقه‌ (ئه‌ده‌بی_ فیكری)یه‌، دەتوانین تێگەیشتنێکی قووڵتر لە وجود و شوناس بەدەست بهێنین کە لە “موشةك”دا خراونەتەڕوو, هاوكات بەهای ئينسان و توانای مانه‌وه‌ی ئه‌و ئینسانه‌ و سته‌می ئینسان ده‌رحه‌ق به‌ ئینسان، به‌یان ده‌كا، پێمان ده‌ڵێ كه‌ زه‌مین پڕه‌ له‌ تاوان مه‌گه‌ر خه‌یاڵی جوانییه‌كانی ئاسمان ئارامی بێت.

سه‌رچاوه‌:
موشه‌ك، ته‌یب قادر، سایتی (ته‌م)، 2025
در امدى بر جامعە شناسى ادبیات: لوکاج، ادورنو، گلدمن، گرامشى، مترجم: محمد جعفر پویندە، نشر چشمە، تهران، ١٣٨٠.
المدخل الى الفلسفة، جون لویس، ترجمة: د. انور عبدالملک.

هەرچەندە هەم دیکتاتۆرییەتی شا و هەم دیکتاتۆرییەتی ئایینی زۆر تاوانیان دژ بە گەلی ئێران ئەنجام داوە، بەڵام رۆژی، ٣٠ی جۆزەردانی ١٩٨١ خاڵی وەرچەرخان بوو لە مێژووی خەباتی گەلی ئێران لە دژی دیکتاتۆرییەت. بۆچی؟
یەکەم ٣٠ی جۆزەردان!
٣٠ی جۆزەردانی یەکەم بۆ ساڵی ١٩٨١ (1360) دەگەڕێتەوە، لە رۆژێکی وەک ئەمڕۆدا خومەینی فەرمانی بە پاسداران کرد کە تەقە لە خۆپیشاندانێکی ئاشتیانەی نیو میلیۆن کەسی خەڵکی تاران بکەن کە بۆ پشتیوانیکردن لە سازمانی موجاهیدینی خەلقی ئێران رێکخرابوو و بەمجۆرە خەباتی ئاشتییانە لە ئێران سەرکوت کرا. ئەم دەرکەوتنە لە سروشتی دیکتاتۆریی ئایینی، ئاراستەی هەموو ئازادیخوازانی ئێران بوو کە تایبەت نەبوو بە چین و نەتەوەیەکی دیاریکراودا. ئامانجی دیکتاتۆری ئایینی، سەرکوتکردنی هەموو جۆرەکانی ئازادی و ئازادیخوازان بوو لە ئێراندا. ئەمە یەکەم هۆکارە بۆ ناشەرعیبوون و نامرۆڤایەتیبوونی دیکتاتۆرییەتی ئایینی! هەربۆیە رۆژی 30 جۆزەرانی 1360 هێڵێکی سوور بوو کە لە لایەن خەڵکی ئێرانەوە بەسەر دیکتاتۆرییەتی مەزهەبیدا کێشرا. بەشێک لە رووداوەکانی ئەم ناڕەوایەتییە بەم شێوەیەن:
دوای رووخاندنی دیکتاتۆرییەتی شا لەلایەن خەڵکی ئێرانەوە، سازمانی موجاهیدینی خەلقی ئێران، رۆژێک دوای رووخانی دیکتاتۆرییەتی شا، لە رۆژی 23ی رێبەندانی 1357 (1979)، بە مەبەستی فراوانکردنی بنکە کۆمەڵایەتییەکەی، “بزووتنەوەی نەتەوەیی موجاهیدین”ی وەک “ئۆرگانی سیاسی” راگەیاند.
دوای مانگێک و لە ٢١ی رەشەمەی ساڵی ١٣٥٧، موجاهیدین لە هەڵوێستێکی تونددا لە دژی دەسەڵات، هەموو جۆرەکانی (حیجاب) بەسەر ژنانی ئێراندا بە ناعەقڵانی و قبوڵنەکراو راگەیاند و پەنجەیان بۆ ئازادیی تەواو یاسایی و سیاسی و کۆمەڵایەتی ژنان راکێشا.
شەش رۆژ دواتر و لە 27 رەشەمەی 1357(1979)، موجاهیدین لە بەیاننامەیەکدا جەختی لەسەر پێویستبوونی بەرگریکردن لە مافە رەواکانی گەلی کورد و نەهێشتنی ستەمی دوو چەندانە لە دژی کورد کردەوە و داوای چارەسەری ئاشتیانە و جەماوەری و شۆڕشگێڕانە کرد بۆ کێشەی کورد لە ئێران. ئەوان هەروەها هۆشدارییان دا لەمەڕ رووداوەکانی وەک تێکهەڵچوونەکانی کوردستان و گونبەد (تورکەمەن سەحرا).
هەر لەو رێکەوتەدا، موجاهیدین بەیاننامەی لانیکەمی چاوەڕوانی لە کۆماری ئیسلامییان بڵاوکردەوە و داوایان کرد سوپای جەماوەری و نیشتمانی دابمەزرێت و رایگەیاند کە دەبێ ئازادیی رۆژنامەگەری و ئازادیی حیزبەکان و کۆبوونەوە سیاسییەکانی هەڵگری بیروباوەڕ و ئایدیا دەستەبەر و مافی سیاسی و کۆمەڵایەتی ژنان مسۆگەر بکرێت و ستەمی دوو چەندانەی لە سەر هەموو گرووپە ئەتنیکی و نەتەوەییەکان لە هەموو پارێزگاکاندا نەهێڵرێت. لە رۆژی 17ی جۆزەردانی ساڵی 1358یشدا، موجاهیدین لە بەیاننامەیەکدا لەسەر پێویستی پێکهێنانی (مەجلیسی دامەزرێنەر) بۆ داڕشتنی یاسای بنەڕەتی (واتا دەستوور) بڵاوکردەوە و رایگەیاند کە “ئەنجومەنێکی دامەزرێنەری راستەقینە بە بەشداربوونی نوێنەرانی گروپە کۆمەڵایەتی و سیاسی و نەتەوەیی و رەگەزییە جیاوازەکانی خەڵک مومکینە. ئەگەر پێکهێنانی ئەمجۆرە مەجلیسە، بە هۆی فراوانبوونی گروپ و سەندیکاکان، قورسە یان مەحاڵە، دەکریت ئەو ئەنجوومەنە بە رێگەی ئەنجوومەنە جەماوەرییەوەکان بەدی بهێنرێت و ئەگەر دامەزراندنی ئەنجومەنەکان بەم شێوەیەیش نەکرێت، تاکە رێگەی تاڕادەیەک رەوا ئەوەیە کە هەڵبژاردنی گشتی سەرتاسەریی ئەنجام بدرێت.
موجاهیدین لە ١٣ی رەزبەری 1358(1979)دا رایگەیاند کە “پرسی کوردستان هیچ چارەسەرێکی سەربازیی نییە. چارەسەری شۆڕشگێڕانە و جەماوەرییەکەی ئەم پرسە، لە بنەڕەتدا لە داننان بە “مافی چارەی خۆنووسین” و “بەڕێوەبردنی کاروباری ناوخۆ”ی کوردستانەوە دەست پێدەکات لە چوارچێوەی خەوشهەڵنەگری یەکپارچەیی خاکی ئێراندا.
لە رۆژی یەکەمی سەرماوەزی 1358(1979) دا موجاهیدین رایانگەیاند کە بەشداریی ناکەن لە ریفراندۆمی یاسای بنەڕەتی (واتا دەستوور) بەهۆی نەبوونی لانیکەمی داخوازییە سیاسی و ئاڕمانییەکانی موجاهیدین. سەرەڕای ئەوەش، لە رۆژی 15ی بەفرانباری ساڵی 1358(1979)، موجاهیدین کاندیدبوونی (مەسعود رەجەوی)یان لە هەڵبژاردنی سەرۆکایەتی کۆماریدا راگەیاند، کە زۆرینەی حزب و رێکخراو و گروپ و کەسایەتییە پێشکەوتنخوازەکان و هەروەها کەمینە نەتەوەیی و ئایینییەکان پێشوازییان لێکرد. لە بەرامبەردا، خومەینی لە بەرامبەر ئەو پێشوازییە بەرفراوانە گشتییەی لە کاندیدبوونی مەسعوود رەجەوی کرا، ناچار بوو هەموو قسەکانی پێشووی خۆی بخواتەوە و “سەرەڕای ئەوەی بەڵێنی دابوو کە بە هیچ شێوەیەک دەستوەردان لەم هەڵبژاردنەکاندا ناکات” و رێز لە هەڵبژاردنی گەل بگرێت، “بە شێوەیەکی شەخسی دەستوەردانی کرد و فەتوایەکی دەرکرد بۆ دوورخستنەوەی مەسعوود رەجەوی لە کاندیدبوون.”
ڕۆژنامەی “کۆماری ئیسلامی” لە ٨ی خەرمانانی ساڵی 1359(1980) (واتا 12 رۆژی بەر لە دەستپێکی شەڕی ئێران و عێراق) نووسی: “بە فەرمانی فەرماندەی گشتیی هێزەکان، هێزەکانی شۆڕش، ئامادەیی خۆیان بۆ داگیرکردنی عێراق راگەیاندووە بە پشتیوانیکردنی موسڵمانان”. دواتر لە رۆژی 7ی گەڵاڕێزانی 1359 (1980)، داواکاری گشتیی خومەینی لە دژایەتیکردنی موجاهیدین و قۆستنەوەی دۆخی جەنگ، بڵاوکردنەوەی بڵاوکراوە و بەیاننامەی موجاهیدین و لایەنگرانی موجاهیدینیان بە تەواوی قەدەغە کرد. بەڵام سازمانی موجاهیدین لە بەرامبەر رژێمی خومەینیدا، پاشەکشەیان له سەر پرەنسیبەکانی خۆیان نەکرد و لەسەر هێڵە سیاسیەکانی خۆیان بۆ ئارگومێنتی مێژوویی و سیاسی و کۆمەڵایەتی بەرامبەر بە رژێم، تا کۆتایی مانەوە و بە ئێستایشەوە.
بۆچی خاڵی وەرچەرخان؟!
مەسعوود رەجەوی رێبەری موقاومەتی ئێران لەم پێوەندییەدا دەڵێ: ئەوەندەی پێوەندی بە ئێمەوە بوو، لە دوای شۆڕشی دژە پاشایەتیی خەڵکی ئێران، ئێمە هەرگیز توندوتیژی و ململانێ و رووبەڕووبوونەوەی خوێناوی و چەکداریمان نەدەویست و ئێمەش پێشوازیمان لێ نەکرد. بەڵام کاتێک خومەینی رۆژنامەکانی داخست و حیزبەکانی قەدەغە کرد، ماوەیەک وریاییمان دا. مەجلیسی نیشتمانی هەر نەبوو، حیزبەکان سەرکوت کران، رۆژنامەکان داخران و لەژێر ناوی ئاییندا، چەقۆی تەکفیر بەسەر نەیارانی رژیمدا بە باران کرا، واتە لە ٣٠ی جۆزەردانی ساڵی 1360، لە کاتێکدا ئێمە هەموو رێگاکانی ئاشتیمان تاقی کردبووەوە، ئەوە خومەینی بوو کە ئێمەی بەڕەوڕووی (بژاردەیەکی گەورە) و (مێژوویی) کردەوە. ئێمە لە بەردەم دوو رێگادا بووین. یان تەسلیمبوون یان بەرخۆدانی شەڕافەتمەندانە. کە خۆشبەختانە شەرەفی خۆمان و گەلەکەمان پاراست.
بەم شێوەیە “یەکەم 30ی جۆزەردان” لە دژی دیکتاتۆرییەتی ئایینی لە تاران روویدا. لەم بەروارەوە هەر دانوستانێک لەگەڵ رژێم بۆ گەیشتن بە مافەکانی خەڵک هەنگاوێکی ناڕەوایانە بوو.
٣٠ی جۆزەردانەکانیتر!
هەر لە سەر ئەم بۆنە و وەرچەرخانە مێژووییەوە بوو کە هاوکات لەگەڵ پێشکەوتنی خەباتی خەڵکی ئێران لە دژی دیکتاتۆریی ئایینی، لە ساڵانی دواتردا، ئەم خەبات و تێکۆشانە لە دژی دیکتاتۆرییەت قووڵتر بووەوە. لە کاتێکدا کە داگیرکاریی رژێم گەیشتبووە دوورترین شوێنی ئێران و رۆژانە ژمارەی شەهیدان و زیندانیانی سیاسی لە زیادبووندا بوو و زیندانەکان فراوانتر کرابوون و “ئێران” بووبووە “زیندانێکی گەورە” بۆ خەڵکی ئێران، “ڕۆژی شەهیدان و زیندانیانی سیاسی” وەک “نوێکردنەوەی بەڵێنی ئازادیخوازان و خەڵکی ئێران بۆ خوێنی شەهیدان” راگەیەندرا.
لە گەرماوگەرمی ئەم خەباتە و قووڵبوونەوەی لە دژی دیکتاتۆریی دوژمنکار دژ بە ژنان بوو، “ژنان” لە موقاومەتی ئێراندا گەیشتنە ئاستی سەرکردایەتی و رزگارکردن و گەڕاندنەوەی مافەکانی ژنان، وەک مەرجێکی پێویست بۆ رزگارکردنی پیاوان راگەیەندرا. ئەمەیش دیاریکردنی سنووری ئایدیۆلۆژیکی بوو بەرامبەر بە دیکتاتۆرییەتی ئایینی. لە هەنگاوی کۆتاییدا و لە رۆژێکی وەک ئەمڕۆدا لە ساڵی 1366 دا، “ئەڕتەشی رزگاریخوازی نیشتمانیی ئێران” لە تەنیشت خاکی ئێراندا دامەزرا و لە یەکەمین ساڵیادی دامەزراندنیدا، جامی ژەهرئ ئاگربەست بە قوڕگی خومەینیدا کرا و 30ی جۆزەەردان کرا بە وەرچەرخانێکی سیاسی، ستراتیژی، شۆڕشگێڕانە و ئایدیۆلۆژیکی لە دژی دیکتاتۆرییەتی مەزهەبی. وردە وردە شەڕی سەرەکیی خەڵکی ئێران لەگەڵ دەسەڵاتی دیکتاتۆری هەموو رۆژێک قووڵتر و فراوانتر دەبووەوە و توانی دیکتاتۆرییەتی وەلی فەقیهی بگەیەنێتە ئاستی رووخاندن. هەر لەبەر ئەمەشە کە موقاومەتی ئێران چەندین جار رایگەیاندووە کە “رووخاندنی دیکتاتۆریی ئایینی کاری خەڵکی و موقاومەتی ئێرانە!”

عەبدولڕەحمان گەورکی، شرۆڤەکاری سیاسی و نووسەر

دواكەوتنی موچە و عاسێ كردنی مامەڵەی خانەنشینە نوێیەكان بۆ چەندین مانگ، تەنیا باغەڵی فەرمانبەران و خانەنشینان چۆڵ ناكا، بازاڕ رادەگرێ و دەمی غەدر لێكراوان دەكاتەوە و ئەو پینە و پەڕۆیانەش هەڵدەداتەوە كە هەمیشە بیانووی دەسەڵاتن و لەسەر عەورەتی خەڵكی دادەنێن، پەردە لەسەر كۆمپاكانیان لادەبات و بەبیریان دێنێتەوە كە دەزانین لە پێناوی ئەواندا واتا كۆمپانیاكانتان رێكەوتنەكان تەمەنیان كورتە و برسی كردنی هاوڵاتیانیش تەمەن درێژ، نەدانی موچە هەڵوەشاندنەوەی رایەڵەكانی متمانەیە و جێگیر كردنی گۆڕانكاری ریشەییە لە هەر دەسەڵاتێك كە گرنگی بەبرسی كردنی توێژەكان نادات، دەبێت دەسەڵاتداران باش بزانن بێزاركردنی هاوڵاتیانیش كە داینەمۆی گۆڕانكاریەكانن سنووریان بۆ خۆخواردنەوەو پینەوپەڕۆكان هەیە
ئەگەر مەبەستمان بێت دادپەروەری كۆمەڵایەتی پەیڕەوكەین دەبێت كۆمەڵگەیەكی ئازاد دوور لە چەوساندنەوە لەسەر بناغەی فڕێدانی ناكۆكییە چینایەتیەكان دابمەزرێ، لەكاتێكدا خەبات بۆ بەرژەوەندییە گشتیەكان لەپێشەوەی تایبەتیەكان بێت و تەواوی چین و توێژەكانیش لە چوارچێوەی دامەزراوەیەكی پتەو كۆبكرێنەوە، تا هیچكام لە توێژە جۆراو جۆرەكان هەست بە پەراوێزخستن نەكەن و هەموان خۆیان بەبەرپرسیار بزانن كار بۆسەرخستن و پێشكەوتنی بكەن.
هەمیشە لینین كۆمەڵگای بەگرنگ زانیوە سەرنجی دەخستە سەر بەرنامەو بیرورا سیاسیەكان و بەرژەوەندی چینەكانیشی دەخستە پێشەوەو لەكوێدا خزمەتی زیاتر بەخوارەوە كرابا لەوێدا دروشمەكانی هەڵدەهێنجا، دەچۆ ناو تەواوی توێژە جۆراوجۆرەكان و گوێی لێدەگرتن، داواكاریەكانی بەهەند وەردەگرت و بۆی جێبەجێ دەكردن، ئەو بەئاشكرا دژی سەرمایەداری و چەوساندنەوە بوو، پشت و پەنای زۆرینە بوو توانیبووی وڵات بە سیستەمێكی پتەو بپارێزێ.
بەڵام ئەزموونی چەند ساڵەی حوكمڕانی لێرە زۆر جاران پێچەوانەی زانستە سیاسیەكانەو هەمیشە ئەو توێژانە بێ هیوا دەكرێن كە بڕبڕەی پشتی كۆمەڵگان، ئەوەتا لاو كە هێزێكی دیارو بەرچاوە و هەموو وڵاتێك پشت ئەستوورە بەم وزەو توانایە، كە لە رێگەی ئەم توێژەوە گۆڕانكاری بنچینەیی و داهێنان بەرهەم دێت، پشتگوێ خراوە، بەتایبەتیش كە وڵات لە توێژی مشەخۆرەوە ئاراستەی بەرهەم هێنان دەكات، لێرە لاو كەوتۆتە نێوەندی ئەو پەراوێزەی لە سەرەوە باسمان كرد، بەتایبەتیش تەواوی دروشم و بەڵێنەكانی سەردەمی هەڵبژاردنەكانی پێشووتر خرانە ئەستۆی بارودۆخە سیاسیەكان و بە بیانووی قەیرانەكان كە هەر خۆیان هۆكاری بوون، ئەم توێژەش بەتاقی تەنێ لەسەر شەقامەكان بەجێمان و ساڵ بەساڵیش بێكاری شێلگیرانەتر یەخەیان دەگرێ، هەروەك چۆن جوتیارانیش خرانە لیستی موچەخۆرانی حزبی و خواستی بەرهەم هێنانیان ریشە كێش كردوو هەڵیاندانە بەر دەرگای حزبیەكان و فێری دەست پانكردنەوەو سەرە گرتنێكیان كردوون كە ئیدی نەتوانای جۆماڵكرنی هەرەوەزی و وەشاندنی دانەوێڵەو گرتنی داسیان ماوە، نەبیریش لە زیادكردنی بەرهەم و بەبازاڕكردنی دەكەنەوە.
سلكی پەروەردەش بە جۆرێك تێكو پیك دراوە خەریكە لەنێو مامەڵە دارایەكاندا ئەودەستی و دەستی پێدەكرێت، قوتابخانەی تایبەت و حكومی و كۆ ژمارەی ئەوێ و ئێرەو زانكۆ ئەهلیەكان قوتابیانی دەسخەڕۆی دوودڵی و راراییەك كردووە خەریكە ئەوانیش دەخلیسكێنە نێو نەزانی ئەو پلانانەی وەزارەتەكەیان بۆیان دادەنێ، بەم هۆكارەشەوەیە ترازانی زیاتر دەكەوێتە نێوان ئاستی قوتابیان و چینێكی خاوەن داراییەكی زۆر دەبێتە نمرە كڕو قوتابییە ماندووەكانیش بە نیگەرانییەوە سەرنج لە ئەنجامەكانیان دەدەن.
ئەوەی كەزۆر مەبەستە ئەم بارودۆخەی ئێستایە كە هاوڵاتیانی پێدا گوزەر دەكات، سەرەرای ئەوەی بێكاری پانتاییەكی بەرفراوانی داگیر كردووە، جموجۆڵی بازاڕیش دوای ئەم كرنتینەی بێ موچەییە وەك ئاوێكی مەند وەستاوەو موچە كەوتۆتە دەستی هەردوو حكومەتی تاسەر ئێسقان گەندەڵ و دەروونی هاوڵاتیانی بەجۆرێك تێكوپێك داوە بایی یەك گەرد متمانەیان بە كۆمپانیاكانی بەڕێوەبردنی ئەم نیشتمانە نەماوە، چونكە لە هەر قەیرانێك كە روو لە وڵات دەكات ئەوان دەستەوەستان دەمێننەوەو پڕ دەدەنە موچەی هاوڵاتیان و هەر لەیەكەم ساتەوە بیر لە دواخستن و كەمكردنەوەو نەدانی دەكەنەوە كە ئەوە لەمێژووی مرۆڤایەتیدا زۆر دەگمەنە.
هەموو ئەم هۆكارانە چینایەتی بە جۆرێك زەق كردۆتەوە كە لەدیاردەوە بۆتە مەترسی و پێناچێ بانگەشەو بەڵێنی كۆمپانیاكانی دەسەڵات توڕەیی ئەم چینانە هێور كاتەوە، چونكە ئەو شەقارە گەورەیەی درووستیان كردووە بەو تەقەڵە رزیوانە یەكناگرنەوە كە هەمیشە لەكاتی بیانوەكاندا نێوانەكانی پێدەدروونەوە.
بۆیە چارەسەری ریشەیی گەڕانەوەیە بۆ ناو خەڵك و گوێگرتنە لەو داواكاریانەی لە شەقامەوە دەردەچن، نەك كپكردنی خۆپیشاندان لەپێناوی مافەكانیان و زەقكردنەوەی دوو زۆن و دەستگیر كردنی چالاكوانان، چونكە چەقی گۆڕانكاریەكان لەوێ لە دایك دەبن، هەروا جێبەجێ كردنی بەڵێنەكان و هاوسەنگ كردنی موچە، كە دەروونی زۆرینەی فەرمانبەران و خانەنشینانی برینداركردووە، بەتایبەت كە هیچ بەهایەك بۆ ساڵی خزمەت و فەرمانبەرە بەتەمەن و ماندووەكان دانەنراوەو لە بەرامبەردا پلەی حزبی جێگەی گرتۆتەوە، بۆیە دەبێت هەنگاوی هاوسەنگ كردنی موچە یەك لە كارە سەرەكیەكان بێت، چونكە ئەوە هەوڵێكی سەرەتاییە و ئاوڕدانەوەیە لە توێژە كەمدەرامەتەكان، خۆ گەڕانەوەی متمانە و شكۆی دەسەڵاتی خۆماڵی هەرچی زووە دەبێت كاری بۆ بكرێ، چونكە ئەگەر بەتەمای بەغدا تێگوشین هەمیشە ئەو دوژمنەو رەزیل و رەزیلترماندەكات، ناكرێ چارەنووسی گەلێك بخەینەوە بندەستی دوژمن، لە پێناوی مانەوەی كۆمپانیاكانی ئێمە كە ئێوە بەناوی خۆتان كردووە.
دواتر بیر لە نەهێشتنی چینایەتی بكرێتەوە كە ئێستا خەریكە زۆر بەزەقی پانتاییەكانی كۆمەڵگا دادەپۆشێ و شەقام دەوروژێنێ بەجۆرێك گەیشتۆتە ئەو ئاستەی خەڵك بیر لە هاتنەوەی بەغدا كە دوژمنە بكاتەوە، ئەوەش بەخۆداچوونەوەی دەوێ.

بەدوای توندبوونەوەی کێشەکانی ئەمریکاو ئیسرائیل لەگەڵ ئێران کە پێی نایە قۆناغێکی توندی پڕوپاگەندەی شەڕو هێرش و بۆمبارانی بنکە سەربازی و ئابوریەکانی یەکتر و هەروەها پێشبڕکێ لە کوشتاری خەڵکی مەدەنی لە ئێران و ئیسرائیل، کە وایکرد مەسەلەی بەردەوامی کوشتاری خەڵكی فەلەستین و بەتایبەت غەززە لەگەڵ بەردەوامیدا بشارێتەوە، وە ناڕەزایتەکان بەرێتە دواوە، بەڵام بزوتنەوەیەکی ناڕەزایەتی جیهانی بەدژی جەنگ و کوشتارو ملهوڕی ئیسرائیل کە بە پشتیوانی ئەمریکا و وڵاتانێکی ئەوروپا، مەترسی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستێکی لەخوێنهەڵکێشراو وێنەیەکی ئینسانکوژیی فراوان دەخاتە بەردەم کۆمەڵگای مرۆڤایەتیەوە، نەک تەنها بەدژی حکومەتەکەی ناتانیاهۆ، بەڵکو بەدژی خودی ئەمریکاو وڵاتانی ئەوروپا سەری بەرزکردەوە.
ئەمریکاو دەوڵەتانی ئەوروپی بەبیانوی ئەوەی کە گوایە هاوکاریکردنی ئیسرائیل بە چەك و پشتیوانی سەربازی بۆ “بەرگریکردنە لە ئەمنیەتی ئیسرائیل” و ” پێشگرتنە لە دەستڕاگەیشتی ئێران بە چەکی ئەتۆمی”، بیانویەکی پووچە، چونکە ئەوەی ئەمنیەتی ناوچەکەو خەڵکی ناوچەکەی رووبەڕووی مەترسی کردۆتەوە، هاوڵاتی مەدەنی کۆمەڵکوژ دەکات، شارەکان وێران دەکات، کۆمەڵگاکان لەبەریەك هەڵدەوەشێننەوە، ئەوە خودی ئەمریکاو دەوڵەتانی ئەوروپی و ئیسرائیلە کە سڵ ناکەنەوە لەهیچ تاوانێک. لەکاتێکدا ئیسرائیل بە بەرچاوی جیهانەوە مناڵی برسی فەلەستینی لەسەرەی خواردن وەرگرتندا دەکوژێت، ئەوان بە مافی ئیسرائیل بۆ پارێزگاریکردن لەخۆی ناوزدەی دەکەن، ئیسرائیل هێرشە دەکاتە سەر ئێران و ناویان لێناوە مافی ئیسرائیل بۆ پاراستن لەخۆی، هەر بزوتنەوە و ناڕەزایەتیەك دژی دەرکەوتی فاشیستی ئیسرائیل و تاوانەکانی لە غەززە بە دژایەتی جولەکە تاوانبار دەکەن و هەڵسوڕاوانی خۆپیشاندانەکانی پشتیوانی لە غەززە دەستگیر دەکەن!
بەڵام سەرەنجام هێزی ناڕەزایەتی مرۆڤایەتی ئاشتیخواز و ئازادیخواز و مرۆڤدۆست لە دەنگی دەنگی فڕۆکەو بۆمبەکانی ئەوان بەهێزترە. سەرەنجام ئەو هێزە جیهانیە ئینسانیەیە کە توانی سنورێك بۆ ملهوڕی ئەمریکاو ئیسرائیل دابنێ، تا دەستیان بلەرزێ لەوەی ناوچەکەو جیهان بەرەو وێرانکاری ڕابکێشن. ئەو دەنگەی ناڕەزایەتیە بوو کە دەوڵەتانی ئەوروپای پشتیوانی ئەمریکاو ئیسرائیلی ناچارکرد بکەونە بۆڵەبۆڵ بەرامبەر بە تاوانەکانی ئیسرائیل و هێرشەکانی ئەمریکاو ئیسرائیل و بە هۆکاری تێکدانی دۆخی سیاسی و ئەمنی ناوچەکەو جیهانی بزانن. باسی مەترسی تەنینەوەی نائارامی و ئاژاوە بکەن بەهۆی درێژەکێشانی جەنگەکەو هێرشەکانی ئەمریکاو ئیسرائیلەوە بۆسەر ئێران و وێرانکاری لە غەززە. سەرەنجام ترامپ، دوای نیشاندانی هێزی بازووی شەقاوەچێتی ئیمپریالیزمی ئەمریکی، بانگەشەی ڕاگرتنی جەنگ و بۆمبارانەکانی نێوان ئێران و ئیسرائیل دەکات!
هەڵبەتە، لەنێوان جەنگ و وەستانی شەڕدا، بەهەموو پێوانەیەکی مرۆڤایەتی وەستانی شەڕ مایەی خۆشحاڵیە، ئەگەرچی ئەم هەنگاوەی ترەمپ و ئەمریکا لەلایەک جێگای گومانە، لەلایەکی ترەوە لەبەرژەوەندی ئەمریکاو ئیسرائیل و بۆ مانەوەی رژێمی ئێرانە، بەڵام بەرژەوەندی خەڵک لەوەدایە کەبەڵای کوشتار بەسەر خەڵكی ئەم دوو وڵاتەو بەڵای جەنگ بەسەر سەری خەڵکی ناوچەکەوە بڕواتە دواوە. خەڵكی ئێران و ئیسرائیل و ناوچەکەش بەرژەوەندیان لە جەنگی ئەم دوو حکومەتە کۆنەپەرستە سەرمایەداریەدا نیە، ئەگەرچی ئاشتیشیان لەوەوە نیە کە لەبەرژەوەندی خەڵكەوە سەرچاوەی گرتبێت، بەڵكو لەبەرژەوەندیەکانی خۆیانەوەیە. کۆمەڵگای جیهانی و ریزی خەڵكی مرۆڤدۆست و ئازادیخواز و یەکێتیە کرێکاری و لایەنە چەپ و سۆشیالسیتەکان ئەمە باش دەزانن، هەربۆیە ناڕەزایەتی جیهانی نزیک بەدوو ساڵ بەدژی کۆمەڵکوژی ئیسرائیل لە غەززە و هاوپەیمانە ئەمریکی و ئەوروپاییەکانی بەردەوامبوو لەشێوەیەکی تردا، ئەگەرچی بەشێوەیەکی کاتی فەزای جەنگ چ لە ئیسرائیل و چ لە ئێران ناڕەزایەتی خەڵکی لەو دوو رژێمە بردە داوە، خەڵکی هەردوو ووڵات بەهۆی ترسی بۆمباران و مووشەکەکانی ئێران و ئیسرائیل ناچاربوون ماڵو حاڵی خۆیان چۆڵ بکەن یاخود ژیان لەژێر زەمینەکاندا بەسەر بەرن، بەڵام سەرەنجام دوورکەوتنەوەی بەڵای شەڕ دەتوانێ ئومێدیك لای خەڵکی ئەو دوو وڵاتە و ناوچەکەش دروست بکاتەوە بۆئەوەی بتوانن ناڕەزایەتیەکانی خۆیان، رەنگە لە هەلومەرجێکی سەخت تردا دووبارە دەست پێبکەنەوەو فراوانی بکەنەوە.
ئێمە کۆمۆنیستەکان دەزانیین، خەڵكی هەروەک چۆن بەرژەوەندی لە جەنگی ئەو وڵاتە سەرمایەداری و کۆنەپەرستانەدا نیە بێجگە لە کوشتارو ئاوارەیی و کاولکاری، بەهەمانشێوە ئاشتی نێوانیشیان لەبەرخاتری خەڵک نیە بەڵکو رێکەوتنیانە لەسەر دابەشکردنی ئەو تالانی و دزیەی کە لە رەنجی چینی کرێکار و جەماوەری زەحمەتکێشدا دەستی بەسەردا دەگرن!، بەڵام نەبوونی فەزای جەنگ بۆ خەڵک لەبارترە بۆ رێکخراوبوون و ناڕەزایەتی، وە خەڵكی مرۆڤدۆستیش ئەمە دەزانن، هەربۆیە فەزای وەستانی جەنگەکە دەتوانێت ریزی ناڕەزایەتیەکان گەورەتر بکات، خەڵک لە جێگاو رێگاو شوێنی کاری خۆیدا بێت.
٢٤ی جونی ٢٠٢٥

پێش ئەوەی باس لەجیاوازی بکەین، دەبێ باس لەداهێنان بکەین، چونکە داهێنان هیچ پەیوەندییەکی بەجیاوازییەوە نییە، بەڵکو کەسێکی ئاسایی، عەقڵێکی ئاسایی، کردەوەیەکی ئاسایی، کەچی لەنێوەندی، ئەم هەموو ئاساییە، خاڵێکی داناوە، ئەو ئاساییانە پەرە پێ بدا، دەبینی لەنێو جەنجاڵی ژیاندا، دەیەوێ خاڵێکی نوێ بدۆزێتەوە، بەهەوڵەکانیان دەیدۆزنەوە و دەبنە داهێنەر، بەڵام هیچ جیاواز نین، تەنیا عەقڵیان بەباشی بەکارهێناوە….هەرچۆنێک با بێنە لای ئەوانەی خۆیان بەجیاواز دەزانن.
راست دەکەن، ئەوانە جیاوازن، زوڵم و زۆری دەکەن، هیچ باکێکیان بەکەس نییە، بەڵێ جیاوازن، چونکە نازانن، دەرئەنجامی ئەم سیاسەتە، ئەوان بووکەڵەیەکن، بەدەست ئەوانی دیکەوە، یان ئەوانەی لەبنەڕەتدا خوا وایکردووە، کەم عەقڵ بن، دەبینی کەسانێکی دیکە دەیان دوێنن، کەچی قسەی جوان و بەسەلیقە و لەبنی کودی دەدەن، بەشێک لەوانە زۆر سەرسوڕمان دەبن، دەڵێن بەڵێ ئەمە جیاوازە، گۆرانیبێژێک دەنگی خۆشە، بەجیاواز نابیندرێ، ئەو جیاواز نییە، بەڵام دەنگی خۆشە، کاتێک شێوازێکی دیکە لەدەنگ بەکاردەهێنێ و سەرکەوتووە و هەوادارێکی زۆری دەبێ، ئەو جیاواز نیێە، ئەو داهێنەرە.
زۆر هەن خۆیان لەخۆیان گۆڕاوە، دەڵێن ئێمە جیاوازین، راست دەکەن، ئەوان جیاوازن،چونکە کەر لەنێوەندی هەموو ئاژەڵەکانی دیکە بەجیاواز داناندرێ، بەڵام کاتێک دەزەڕێ، جیاواز دەبێ، ئەمەش لەقورئانی پیرۆز باسکراوە، کەس بۆی نییە تانەی لێ بدات، ئەوەی کەر دەیکات بۆ خزمەتی مرۆڤ جیاوازی نییە، بەڵکو ئەرکی خۆیەتی، لەوتەی هەیە هەر وابووە، زۆر جار ئەو کەرە باز و غاردانی ئەوەندە چوستە، یەکسەر خاوەنەکەی دەڵێ، بەڕاستی جیاوازە، کەواتە جیاواز بوون بەداهێنانە، نەوەک بەقسەی هەلەق و بەلەق، شاعیرانی کلاسیک هیچ کامیان جیاواز نین، بەڵام شیعری هەندێک لەو شاعیرانە داهێنانی تیادا کراوە، نووسەرێک ئەدیبێک خۆی وا نیشان دەدا جیاوازە، بەڵام لەبنەڕەتدا ئەو خۆی بەجێاواز نابینێ، کەچی لەناکاوێکدا دەبێتە گاڵتەجاری دەسەڵات و ئۆپزسێۆن، هەرجی دەیڵێ وا دەزانێ کەس نایزانێ، هەی گوناح، خەڵک نایەوێ خۆی بخاتە نێو کەوانەیەک لێی دەرنەچێ، کەسانێک هەن خۆیان بەجیاواز دەزانن، کەچی هەر لەتەک ئەوانە دەبیندرێن، رۆژێک لەرۆژان لەپسپۆڕییەکەیان داهێنانیان کردووە.
لەنێو هەموو ئاژەڵەکان شێر و پڵنگ خۆیان بەجیاواز نەزانیووە، کەچی لەکاتی راودا، دەیانەوێ داهێنان بکەن، بەڵکو لوقمە گۆشتێک بۆ بێچووەکانی رابکێشێ، (دەزانم ئەوەتان لەناشیوناڵ جوگرافیک بینووە)٫، زەڕافە بەو زەڕافەی خۆی، خۆی بەجیاواز نازانێت، بەبێ بۆتۆکس و فیلەر بکات، کەچی شانازی بەو گەردنەی دەکات، کاتێک مانگایەک لەنێو ڕەوەیەکدایە، پەڵەی جەستەی لەدوورەوە دیارە، کەچی رەوە شێرێک دەیەوێ پەلاماری بدات، لەو کاتەدا پێش ئەوەی خۆی رزگار بکات، دەبێتە رێگرێک تا بێچووەکانی دیکە بڕۆن، خۆی دەکاتە قوربانی، لەوانەشە رزگاری بێ، بەهۆی ئەو داهێنان و گۆزرانەی بەقۆچەکانی بەرامبەر شێر دەبتەوە.
هەرچۆنێک بێ، داهێنان جیا دەکرێتەوە، لە جیاواز بوون، هەڵە بن یان هەڵە نەبن، داهێنان بەئەزموون و خوێندنەوەی دروست دێتەکایەوە، نەک خۆی بەپاڵەوان بزانی و کاغەزی کەس نەخوێنێتەوە و بێ ئەزموونێک هەڵسەنگاندن بۆ کەسانی لێهاتوو بکات.
کاتێک جیاواز دەبیت، داهێنانێکت بۆ خۆت و دەوروبەر و ژینگە و کۆمەڵگەکەت هێناکایەوە، هەی جیاواز.

رەسووڵ بەختیار

چیڕۆكنووس و ڕۆماننووسی كوردی ئێران، عەلیئەشرەف دەروێشیان بەر لە ڕوخانی شا، بەهۆی هەڵوێست و نووسینەكانییەوە لە زیندانبوو، كە ڕژێمی ئیسلامی لە ئێران دەستەڵاتیوەرگرت، ئازاد كرا، وەلێ بەهۆی چالاكیی سیاسیو نووسینەكانییەوە، ڕژێمی ئیسلامییشچەندین جار لە زیندانی پەستاوەتەوە. دەقەكانی دەروێشیان بەلای ڕێبازی ڕیالیزمیو بایەخدان بە كاروبارە كۆمەڵایەتییەكان و ڕووداوەمیللییەکانی ناو کۆمەڵەوەیە، هەروەهاسەنجڕاكێش و ڕەخنەگرانەن. دەروێشیانسەردەمانێكی زۆری لە تەنگەتاوكردنی لەلایەنڕژێمە داپلۆسێنەر و دیكتاتۆرەكانی ئێران بەسەربردووە، كە تیایاندا بەردەوام هەوڵیكپكردنی دەنگ و ڕەنگی ئازاد دراوە، هەمبەرپێشێلكارییەكانی دەستەڵاتداران دەنگی زوڵاڵو هەڵوێستی مرۆڤانەی بە دەقی داهێنەرانەدەربڕیوە. دەروێشیان لە بیرەوەرییەكانیخۆی، بەسەر كەتواردا زاڵ بووە، ئەو كە منداڵێكینەدار و برسیی كووچەكانی كرماشان بووە،بێبەش لە نانی گەرم و بە سكی برسییەوەلەژێر ڕۆشنایی كزە چرایەكەوە دەستی بەنووسین كردووە. كە لەبارەی منداڵیی خۆینووسیویە، نەهاتووە سۆزی خۆیمان بۆبگێڕێتەوە، بەڵكە دلێرانە ناڕەزایییەكانی ئەوانسەردەمی تۆمار كردووە: (كە خرامە بەر خوێندن،بەر لەوەی فێر بكرێم، لە مینای پەنجەرەوەهەستم كرد دادپەروەری لەنێو ئێمەدا ونە).
دەروێشیان بەشێكی جەوانیی خۆی لەبوارەكانی فێركردن بەسەربرد، بەڵام كەبینیی قوتابییەكانی بەردەوامی بە خوێندننادەن و نایەنەوە بەر خوێندن، هەر زوو تووشیهیك بوو، لەبەر ئەوەی زۆربەیان پێخواس و بێپێڵاو بوون!. هەر ئەوكاتە نووسیی: ئەمە چ فێركردنێكە كە ئاوڕ لە پێخواسیی منداڵانماننەدرێتەوە؟
لە بیرەوەرییەكانیدا، باسوخواسیبەندیخانە و سانسۆر و دەست بەسەرداگرتنیموڵك و ماڵ و چەوسانەوە و زۆر دژایەتیی تر كراوەكە ژیانیان لێ تاڵ كردووە، بەڵام ئەو بەمبارودۆخانەیشەوە، قەت خیانەتی لەگەڵقەڵەمەكەی خۆی نەكردووە و ژیانی خەڵك و سادەیی كۆمەڵگا و دایكان و بارودۆخی لادێكان و كرێكارانی كردووە بە دەق و ڕۆمانی داهێنەرانە. لەبارەی دایكی گوتوویەتی: دایكم نەخوێندەواربوو، بەڵام ئەو لە هەموو كتێبان جوانتر لە ژیانتێدەگەیشت. لەم سەردەمەدا كتێب زیندانیدەكرێت و ویژدان تووڕ هەڵدەدرێت، بەڵام چیڕۆكدەتوانێ بە چرپەیەكیش بێت، ڕووداوەكانمان بۆبگێڕێتەوە. ئێوارەیەكی زستان لە قوتابخانەدەهاتمەوە، دەستەكانم سەرما تەزاندبوونی، جانتا پڕ لە پارچە قاقەز و كتێبە دڕاوەكانیشمم بەشانەوە بوو، لە كووچە و كۆڵانەكان، تاریكیبەپێشم دەكەوت، وەك ئەوە وابوو كە لە خۆمزیاتر شارەزای ڕێی چوونەوەم بێت. پیاوێكمبینی، نزیك قوڕە دیوارێك دانیشتبوو،پەڕۆیەكی لەخۆی ئاڵاندبوو، سیمای لەنێوبێدەنگیی خۆی ون كردبوو، وەك ئەوەی لەمدنیایەدا چاوەڕێی هیچ نەبێت، بە وریایییەوەلێی نزیك بوومەوە، هەر وام دەزانی مردووە، وەلێكە زەینم دایێ، پێڵووی چاوەكانی بە هێواشیدەكردنەوە، بە دەنگ و نووزەیەكی بەحاڵبیستراوەوە، گوتمیێ: (بخوێنە ڕۆڵەكەم، ئەوەیبخوێنێ وەك منی بەسەر نایەت). ئەم وشانەیوی، لە جانتاكەم، هەروەها لە سەرماكەیشسەنگینتر بوون. ئەمەم بۆ دایكم نەگێڕایەوە،نەكا بگریێ. ئەوكاتە توولاز بووم، بەڵام زانیم من تەنیا بۆ ئەوە نانووسم كە چیڕۆكم خۆش دەوێت،بەڵكە بۆ ئەوەیە دەمەوێ ئەو پیاوە كەنەفتە و هاوچەشنەكانی، لەناو پیت و وشە و دێڕەكانمزیندوو بمێنن.
لەو قوتابخانەیەی تیایدا مامۆستا بووم، بیرملە برسێتیی قوتابییەكانم دەكردەوە كە بە پێیقەڵەشتیوو و پۆشاكی دڕاوی بەرگەنەگریسەرما و سەقەمەوە دەهاتنە مەكتەب،دەفتەرەكانیان وەك دڵی خۆیان لەبەردەمتەختەمێزەكانیان دادەنا، یەك لەو قوتابییانەملەبیرە كە ناوی ڕەسوول بوو، دەمبینی هەمووڕۆژێ ڕستەیەكی بۆ خۆی دەنووسی، كە ئەمە بوو: (دەمەوێ ببمە دختۆر، بۆ ئەوەی دایكەنەخۆشەكەم چارەسەر بكەم). ئەو ڕۆژە سەرما و سۆڵەیەكی تووشی بە باوبۆران بوو، ڕەسوولنەهاتبووە قوتابخانە، لە هاوڕێكانیم پرسی ئەرێكوا ڕەسوول؟ پێیان گوتم: شەوی ڕابردوو دایكیمردووە، پڕوپاتاڵیشیان نەبووە پێیدادەن، ناچار ڕەسوول بە كتێب و دەفتەرەكانی خۆیدایپۆشیوە! ئیتر ڕەسوول نەهاتەوە دەوام. لەبیرمە ئەو ڕۆژە نەمتوانی دەرسەكانم بڵێمەوە،بەرانبەر قوتابییان بێ دەنگ مامەوە و پاشان لەسەر تەختەڕەشەكە نووسیم: (هەموومان ڕۆڵەیئەم نەدارییەین، بەڵام نامانەوێ تا هەتایە ئەمبارەمان بۆ بمێنێتەوە).
دەروێشیان لەبارەی ژیان و مەینەتییەكانیزیندانی، نووسیویە: لە زیندان، دیوارەكانزیاتر لە بەندییەكان دەدوان، هەر درز و بەردێكیدیوارەكان چیڕۆكی خۆیان و هاوار و گریەی كڕیخۆیان هەبوو. من لە سووچێك دادەنیشتم، چۆك و سینگمم دەهێنانەوە یەك، ئەمەم لەترسیسەرماكە نەبوو، بەڵكە بۆ ئەوەم بوو چیم لەدەنگ و مەبەستم هەیە بیانپارێزم. لەوێ لە قەڵەمو قاقەز و تەنانەت هەوای پاكیش بێبەشیانكردبووم، بەڵام نەیانتوانی چیڕۆكم لێبسێننەوە. من لەناو هزر و بیردانی خۆمدەمنووسینەوە، پاڵەوانەكانمم لەژێر پێڵوویچاوەكانم دەشاردنەوە. لە ناوەوەی خۆم، هەستم بەدەنگیان دەكرد. چاوەنۆڕی هەر پاڵەوانێكمم دەكردكە بە كووچەكاندا دەڕۆیشتن، جارجارە بەگێمدادەچرپاندن: دەنگتان بەرز مەكەنەوە، نەكابەندییەكان گوێیان لێ بێت و ڕاپۆرتم لەبارەوەبنووسن. شەوێكیان پاسەوانێك هاتە لامان، بینیی من بە پەنجەی شایەدمانم لەسەر خۆڵەكەدەنووسم، پێكەنی و گوتی: ئەمەی دەیكەی چ سوودێكی هەیە؟ باران دەبارێت و دەیسڕێتەوە. منیش بە هێواشی وەڵامم دایەوە: لەوانەیە وا بێت، وەلێ باران ناتوانێ حەكایەت و گێڕانەوەكانم بسڕێتەوە، بەڵكە دەیانباتە سەردرەختێك، هەر كە درەختەكە وەبەرهەم هات،دەخوێنرێنەوە.

*بۆ ئەم نووسینە، سوود لە چەند چیڕۆكێكی دەروێشیان وەرگیراوە كە لە كتێبێكدا بە ناوی (ئابشۆران) لەلایەن د. ئەحمەد مووسا كراوە بە عەرەبی. لە ساڵی 2016 دەزگای ڕەوافید ی میسری بڵاوی كردووەتەوە، كتێبەكە بریتییە لە 12 چیڕۆك.

عەبدولڕەحمان فەرهادی

1
ئاسمان گەشتی مانگ و
هەسارەکانی دادەگرێ
بە وردی گوێ ڕادەدێرێ
کاتێ دایکم نزا دەکا
2
بازەکە فڕی
بەردەکە تەنیا مایەوە
لە ڕووبارەکە.
3
لە باخەکە گوڵێک و پەپولەیەک
ژوانیان هەیە
دەبوو ئەوەم بە ڕەشەبا بگوتبایە.
4
ئاگرەکە خۆشدەکەم،
هاوینی تەنیایی
ساردە
5
لەم زەمەنە خۆڵەمێشییەدا
ڕەشهەڵگەڕاون
خەونە سپییەکان
6
گوێم لە قالۆنچەیەک بوو دەیگوت:
خۆشبەختی ئەوەیە
گڵۆڵەت بکەوێتە لێژیی
7
بە تەنها بۆم ناخورێ
نانێکی ڕەقم هەیە
زۆرە.
8
بازاڕی باڵندە فرۆشان،
خۆشحاڵ بووم بە بینینی ـ
قەفەسێکی بەتاڵ!
9
پیاوێک دەناسم لەبەر چاوەزار
دڵێکی سپی
لەژێر کراسێکی ڕەشدا شاردۆتەوە.
10
ئاسمان و زەوی،
فاریزەیەک نێوانیانە ـ
گوڵ،گوللـە.
11
پاییز و جەنگ،
درەخت و منداڵانی بێ پەناگە
هاوخەمن.
12
ناوێرم بمرم،
دەترسێم بێ خانەو لانە بمێنێتەوە ـ
تەنیایی.
13
من تەنیایی خۆم میقات کردووە
کە کتێبێک دەکەمەوە
خۆی دەکوژێتەوە.
14
بێدەنگییەکی ترسناک،
هەڕەشە لە هەناسەکانم دەکات
کەڵبەی گورگ.
15
سێبەری چیای سەر سپی،
نیشتۆتە سەر شانی شار
تەمومژی سپێدە!
16
لەگەڵ دیوارێکی پیر ،
قومارمان لەسەر ڕوخان کرد
من بردمەوە.
17
چۆن لە بەژنی چرکەیەکدا
بینایی ئەستێرەیەک دادەچۆڕێت
وەهان دڵخۆشییەکانی من .
18
لەسەر نەخشەی جیهان
بەسەر ڕوومەتی ئەودیوی دنیا دەنیشێتەوە
ڕوانینم!
19
چۆلەکەیەکی باڵشکاو
زمانی حاڵی دەیگوت
ئاسمان مشتێک خۆڵی خۆڵەمێشییە
20
لەسەر پێستی شەپۆل
پەنجە لەرزۆکەکانی دەڕەقسن
هەتاو!
21
من و نابینایەک
پێکەوە نەمانبینی
ئەو بایەی ڕژابووە کۆڵان
22
ئەو پیاوەی سێوێک بە تەنیا دەخوا
تێگەیشتووە
سێبەر تامی گێلاس نادا
23
کۆلارەکەم نەبوو ،
گەڵا ڕژاوەکانی تەمەن بوو
ئەوەی با بردی .
24
دەبێت بڕۆم،
لە کافێ جەنجاڵەکە چاوەڕێمە ـ
کورسییەکی تەنیا.
25
بە خەتێکی درشت،
لەسەر دیواری خانووەکەم
دنیا هەڕاج دەکەم
26
بە گریانی ئاسمان،
سەوز، سەوز پێدەکەنێ
زەوی
27
خەتای باپیرە گەورەم بوو
بە منداڵی
دوو چۆلەکەم بە بەردێک دەکوشت
28
هەمیشە ڕووخساری مرۆڤ،
لە تاریکیدا دەشارێتەوە
شێوەکارێک!
29
جانتاکەم قورس نییە
من دەست دڵمەوە
ماندووم.
30
ماڵم دەگوازمەوە ئاسمان
ئەم زەوییە
کۆڵانێکی تەنگەبەرە
31
بەڕووتی بە شەقامدا تێدەپەڕێ
مەحڕەمی هەموومانە
خاتوونی با
32
نەیهێشت چێژ لە سەمای
ڕەهێڵەی باران ببینم
مەرگی دراوسێکەم!
33
باپیرە گەورەم زوو زوو دەیگوت:
بە بیرمدێت ، ڕۆژگارێک
نیشتیمان هی هەموان بوو

حوزەیرانی 2025

سمکۆ ئەحمەد ڕەشید

ژیـنـا مـودەڕیـس گـورجـی، کـچـێکی ناسـراوی کـوردە. خـەڵـکی شـاری (سـنە) یـە، لە رۆژهەڵاتی کوردستان. نووسەر و رۆژنامەوان و تێکۆشەر و چالاکوانێکی سەرسەخت و چـاونەتـرس و بەناوبـانگی مافـەکـانی ژنـانە، لە رۆژهـەڵاتی کوردسـتان و لە ئێـران.
ژینا مودەڕیس، خوێندکاری زانکۆ بـوو. خاوەنی کـتێبخـانەی (ژیـرا) یە لە شاری سنە.

ژینـا مـودەڕیس گـورجی، نـاوی چـووە لیستی (١٠٠) ژنـانی چالاکـۆنان و تێکـۆشەر و کـاریـگەری جـیهـانەوە، کە مـۆرپـەنجـەیـان لـە گـۆڕانـکاری دیـارە. وەکو چـالاکـوان و داکۆکـیکار لە مافـەکـانی ژنـان و لە دژی تـاوانی تـونـدوتـیژیی دەرهـەق بە ژنـان و لە دژی پیـاوسالاری و دەستـدرێـژی سێکـسی. لە لیـستی ساڵی پاردا (٢٠٢٤) ناوی ژینا مـودەڕیـس گـورجی، لـە ریـزبـەنـدیی (١٤) مـیـنی ئـەو لـیـستە دایـە.
هەروەهـا کچـە چالاکـوانی کـورد، نادیـە مـوراد، بـراوەی خەڵاتی نـۆبـڵی ئاشتیی ساڵی (٢٠١٨) کە یەکەم کوردە خەڵاتی نـۆبـڵی بردەوە. ناوی لە هەمان لیستی (١٠٠) ژنی جیهـانی، ساڵی (٢٠٢٤) دایـە. نـاوی نادیـە مـوراد، لە ریـزبەنـدیی (٤٧) میـن دایـە. ئەمەش شانـازییە بۆ گـەلی کوردمـان کە دوو کـچی چالاکـوانی کوردمـان لەو لـیستەدا ریـزبەنـدی کراون. هـیوادارم لە لیستی (١٠٠) ژنـانی ئەمساڵیشدا (٢٠٢٥) دوو ژنی تـری کـورد، نـاویـان لە ریـزبـەنـدی ئەمساڵـدا بـن. چـەنـدیـن کـچ و ژنی چـالاکـوان و تێکـۆشەرمان هـەیە، کە لە جـیهـانـدا ناسـراون و ناوبانگـیان هـەیە. شایـەنی ئەوەن، کە لـەم لـیـستەدا تـۆمـاربکـرێـن.
ژینا مودەڕیس گورجی، بە هـۆی تێکۆشان و چالاکـییەکانی و داکۆکیکردنی لە مافەکانی ژنـان، رووبەڕووی ئاستەنگی و بەرۆکگـیری و لـێـدان و جوێنـدان و سوکایەتیکـردن و بەنـدکـردن و ئەشکەنجـەدانی جەستەیی و دەروونی بـووەوە. بەڵام هـەمـوو دڕنـدەیی و کردارە قـێزەوەنانەکانی، رژێمی پەت و سێدارەی کۆماری ئیسلامی ئێـران، نەیانتوانی و ناتـوانـن، وا لە تێکـۆشەرێکی خـۆڕاگـر و کـۆڵـنەدەری کوردمـان، وەک ژینا مودەڕیس بکەن، کە چۆکـیان بـۆ دادات و ملکەچـیان بێـت و دەست لە خەبـات و لە چالاکـییەکانی هەڵبگرێت. بە پێچەوانەی خواستی داگیرکەرکەری رۆژهەڵاتی کوردستان، ژینا گورجی، زیـاتر سووربـوو لەسەر چـالاکـییەکـانی و درێـژەدان بە خەبـات و بە گەیـانـدنی پەیـامە مـرۆییەکـانی و رووبـەڕووبـوونەوەی تـاوانـەکـانی رژێـمی دیکـتاتـۆریی ئـیران.
رژێـمی ئاخودی ئێرانی، چەند جارێک، ژینا مودەڕیسییان خستە ژووری تەسکی تاکە کەسی و گـۆشەگـیریی، لە گـرتـوخـانەی سـنە و هـەمـەدان. ئەشکەنجەی جەستەیی و دەروونیان دەدا. لە دادگـایی کـردنێکی نادادپـەروەریـدا، بـڕیـاری مـاوەی (٢١) ساڵی زیندانـیکـردنیان بە سەریدا سەپـانـد. بە کـۆمەڵـێک تـاوانی هـەڵـبەستراوی بێ بنـەما تاوانبـاریـان کـرد. لـە دوای تـانـەلـێـدان لـە بـڕیـارەکـانی دادگـا و تـێهـەڵـچـوونـەوە و پیـداچـوونەوە و داکـۆکـیکردنی پارێـزەرەکـانی و سەلـمانـدنی بێتاوانیی لەو تاوانانەی خستـوویـانـەتە پـاڵی. مـاوەی زینـدانـیکـردنی، لـە (٢١) سـاڵـەوە، کـەم کـرایـەوە بـۆ مـاوەی (٢) سـاڵ و (٤) مانـگ.
(قـانع) ی نەمر کە لە ساڵی (١٩٦٣) دا، خۆی وریای کوڕی لە تاران زیندانی دەکرێن، لە هـۆنـراوەی (لە بەندیخانەدا). ئەم چـوار دێـڕەمان لەو هـۆنـراوەیەی هەڵـبژاردووە:
بــیـری ئـازادیــــم لـە زیـنــدانـا فــــراوانــتـر ئــەبێ
قـوڕ بەسـەر ئەو دوژمنە هـیوای بە بەنـدیخـانـەیـە
چـاوەڕوانی شــۆڕشـــێکـم عـالــەمێ رزگـــار بــکـا
مـیـللـەتـم بـۆ ئـەم مەبەســتە کـردەوەی شـێرانـەیـە
چـەکی شۆڕشگـێڕی مـن نووسـین و بیـر و باوەڕە
راپەڕینـە، هەڵـمەتە، پـڕ لە نەعـرەتەی کوردانەیـە
گـەر بـە ئــــازادی نـەژیــــــم خـــەڵاتـە بـۆ لـەشـــم
نـۆکـەری و سـەردانـەوانــدن کــاری نامـەردانـەیـە
مامۆستای زمـانی کوردی (زارا محەمـەدی) لە رۆژهـەڵاتی کوردستان، کە لەسەر ئەوەی خۆبەخـشانە زمانی کوردیی بە کۆمەڵێک منـداڵانی کورد دەوتەوە. رژێـمی رەگـەزپەرستی ئـێران، کە بـۆ زینـدانی کـردن بـردیـان، مامـۆستا زارا محـەمەدی، لەبەردەم دادگای شاری سنەدا، لەنێو ئاپۆڕای دڵسۆزانیدا، بە زەردەخەنەوەیەکەوە، وتی:” قـوڕ بەسـەر ئـەو دوژمـنـەی هـیـوای بە بەنـدیـخـانـەیـە”.
ئەم نیوە دێڕە هـۆنراوەیەی قانع بوو هەوێنی چەندین هـونراوە و پەخشان و وتار.
بەشـێک لە چالاکـییەکانی ژینـا گـورجی:
١ـ لە سـاڵی (٢٠١٩) دا، لە رۆژهـەڵاتی کوردسـتان، رێکخـراوی (ژیـڤـانـۆ) ی ژنـانی دامـەزرانـد. کـە هـەڵگـری ئایـدۆلـۆژیای فـیمـیـنـیـستە. ئـەم رێـکخـراوەیـە بارەگـای لە شاری سـنەیە لە رۆژهـەڵاتی کوردستان. لە رێگەی پـەروەردە و چـالاکی و پـشتیوانی، سەرسەختانە داکۆکی لە مافەکانی ژنان و لە مافە کۆمەڵایەتی و کولتوورییەکانی کچان دەکـات. بەرەنـگاری تونـدوتیـژی دژی ژنـان و پیـاوسالاری دەبـێـتەوە، لە رۆژهـەڵاتی کوردسـتان و لـە ئـێران. ژیـڤـانـۆ دڕکـێکی تـیـژە لـەسـەر دڵ و لەنـاو چـاوانی رژێـمی فـاشیستی پیاوسالاریی ئێـران. لە دادگـاییکـردنی ژینـا گـورجی، تـۆمەتی ئەوەیان دایە پاڵي، کە دامەزرێنەری ئەم رێخراوەیەیە، رژێم وا تێدەگەن، کە ئامانج و دروشمەکانی ژیـڤـانـۆ وێـرانـکەر و تـێکـدەرانـەن و بـۆ رووخـانـدنی رژێـمی ئێـران دامـەزراوە.
٢ـ ژیـنـا گـورجی، ئـەنـدامی کەمـپـیـنی کـۆکـردنەوەی یـەک مـلـیـۆن واژوو بـوو. بۆ ریـفـۆرمی یاسـای ژنـان لە ئـێـرانـدا.
٣ـ ژیـنا گـورجی، تێکـۆشـەرێـکی سـەرگـەرم و دیـاری بـزووتـنەوەی شـۆڕشی ژنـان
(ژن ، ژیـان ، ئـازدی) بـوو، کە لە رۆژهـەڵاتی کوردستان. و لە سەرانسەری ئـێران، دوای جـوانەمەرگ کەردنی کچە کوردی بـێتاوان (ژینـا ئەمـینی) کە بـۆ یەکەمجـار لە شاری سەقـزی رۆژهەڵاتی کوردستان، شوێنی لە دایک بوونی ژیا ئەمینی، لە رۆژی (١٦/ سێـپتەمبەر/ ٢٠٢٢) سەرهـەڵـدا و دوایی بـوو بە راپەڕینێکی سەرتاسەری و هەموو شارەکانی رۆژهـەڵاتی کوردستان و ئێرانی گـرتەوە. بەڵکو لە پایتەخـت و لە شارە گەورەکانی گەلێ لە وڵاتـانی جیهـانیش، رەونـدی کورد و بیانیش، خۆپێشاندانی ناڕەزاییان سازکرد و سەرکۆنەی رژێمی ئێرانیان کرد، هەمو جیهان سەرکۆنەی ئەم تاوانەیان کـرد. رژێـمی تایـفی و رەگـەزپەرستی ئێـرانی، بە تـۆمەتی روومـاڵکـردنی
ئەم خۆپێـشانـدانە ناڕەزایـیانـە، ژینا مودەڕیس گورجـیان گـرت و ئەشکەنجـەیان دا.
٤ـ ژینـا مـودڕیس، لە چەنـد کـۆنـفـرانـسێکی نێودەوڵەتی، کە لە دەرەوەی کوردستان سـزا کـرا، بەشـداریی کـرد. لە چەنـد کەنـاڵـێکی تەلەڤـزیـۆنی دەروەی کوردستانـیش، دیمان و گـفـتوگـۆیان دەربارەی چالاکـییەکانی و داکـۆکـیکردنی لە مافـەکـانی ژنـان لە رۆژهـەڵاتی کوردستان و لە ئێـران کـرد. چەنـد وۆرکـشـۆپـێکـیشی سازکـرد. رژێـمی ئـێرانی، ئەم بەشـداریکـردنانەی ژینای کـردوونە بە تـۆمـەت و سـزایـان دا.
٥ـ ژینا مودەڕیس کتێبخانەکەشی (ژیـرا) ببوو بە ژوانگەی کچان و ژنانی رۆشنبریی رۆژهەڵاتی کوردستان لە شاری سنەی ناوەنـدی هـونـەر و ئـەدەبی رەسـەنی کوردی. بۆیـە رژێـمی ئـێرانی بە بیانووی ئەوەی. کە ژینا پاڵاپـۆشی ئیسلامیی نەپـۆشـیـیەوە، کـتێـبخـانەکەیـان بـۆ ماوەیـەک داخـست و خـۆشـیان دەستبەسەر کـرد و ئەشکەنـج و ئازارێکی زۆری جەستەیی و دەروونی زۆریان دا، سووکـایەتییەکی زۆریان پێـیکرد.

ئەو تاوانـانەی خـرانە پـاڵ ژینا مـودەڕیس گـورجی:
١ـ ژینا مودەڕیس، بۆ یەکەمجار، لە رۆژی (٢١/ سێپتەمبەر/ ٢٠٢٢ ) دا، بە تـۆمەتی ڕووماڵکـردنی ئـەو ناڕەزایەتییانەی کە لە دوای جـوانەمەرگ کردنی (ژینا ئەمـینی) کە لە ژێر دروشمی (ژن ، ژیان ، ئازدی) لە سەرتاسەری شارەکانی رۆژهەڵاتی کوردستان و لە ئێران بڵاوبووەوە، بە شێوەیەکی دڕندانە، لەلایەن هـێزەکانی ئیتلاعاتی ئێرانەوە لە شەقـامی (سەفـەری) ی شاری سـنە دەستگـیرکـرا.
دوای لێدان و سـوکایەتی پـێكردن و و جوێنی پیس، چاویان بەستنەوەی، دەسـتبەسەر کـرا و خـرایە (ناوەنـدی چاکسازی و پەروەردە) ی بەندیخانەی شاری سنە. لە دوای (٤٢) رۆژ دەستبەسەرکـردنی، بـە دانـانی بارمـتەی یـەک ملیـار تـومەنی ئـێرانی، بە شێوەیەکی کاتی ئازادکـرا. بەڵام دوای ئەوەی کە تـۆمەتی تـریان بـۆ زیادکـرد، دانانی بارمتەکەیـان بـۆ (١٠) ملـیـار تـومەن بەرزکـردەوە.

٢ـ بـۆ جـاری دووەم لەلایەن هـێزە ئەمـنییەکـانی ئێـرانەوە بە تـاوانی رۆماڵکـردنی خۆپـێـشاندانە ناڕەزایەتییەکـان، کە لە رۆژی (١٠/ نیسان/ ٢٠٢٣). لە سنە، لەنـاو کـتێبخانەکەی دەستگیرکـرایەوە و بۆ ماوەی (٨٤) ڕۆژ دەستـبەسەرکـرا. خـستـیانە بەندیخانەی ژنـان لە سنە. دوایی ئـەو ماوەیە، بە بارمتـەی (٥٠) ملیار تـومەن، بە شـێوەیەکی کـاتی ئازاد کـرا.
٣ـ خاتـوو ژینا مودەڕیس، لە ماوەی نێـوان ئەو دوو دەستبەسەرکردنەیدا، هەمیشە لەژێـر چاودێری و فـشار و هەڕەشەی دەزگا ئەمنییەکان و دەسەڵاتی دادوەریدا بوو.
٤ـ تاوانی بڵاوکردنەوەی( پـڕوپـاگەنـدە) لە دژی رژێـمی ئـێران و هـانـدانی خەڵکی
بـۆ تونـدوتیـژی.
٥ـ تـاوانی (چـاوپـێکەوتنی لەگـەڵ میـدیـای بیـانی) و رسـواکـردنی دۆخی وڵات.
٦ـ تـاوانی (هـاوکاریکـردن لەگەڵ گـروپ و دەوڵـەتی دژەبـەر).
٧ـ تـاوانی (پـێکهـێـنانی گـروپی نایاسایی بە ئامـانجی روخانـدنی رژێـم).
ژینا گـورجی دەڵـێـت:” کاتـێک کە کەلـوپـەلـەکـانم بـۆ بەنـدیخـانە ئامادەکـرد، پێـش هـەمـوو شـتـێک، هـیـوام خـسـتە جـانـتـاکـەمـەوە”. بەپـێی خـۆی چـوو بـۆ دادگـای یـەکی شاری سنە بـۆ دادگـایی کـردنی.
بـڕیاری سزادانی بەندکـردنی بۆ ماوەی (٢١) ساڵ:
بەپـێی ئـەو تاوانە جۆراوجـۆرە تـرسناکانەی خستیانە پاڵي، کە لەلایـەن هـەواڵگـریی وەزارەتی ئیتلاعـاتەوە بۆیـان داڕشـبوو. لـقی یەکی دادگـای شـۆڕش لە سـنە، سـزای
(٢١) ساڵ زینـدانی بەسەردا سەپەنـدا. رەوانەی بەندیخانەی شاری هەمەدانیان کرد.

دوای تانەلێـدان و تێهـەڵچـوونەوە و سەلـمانـدنی بێتاوانیی لـەو تاوانـانەی دراونـەتە پـاڵی، لە رۆژی (٧/ ئـۆکـتۆبـەر/ ٢٠٢٤) دا، دادگـای تـێهـەڵچـوونەوەی شاری سنە، سزای زیندانیکردنی لە (٢١) ساڵەوە، کەم کردەوە بۆ (٢) ساڵ و (٤) مانگ زیندانی. لە هەنـدێ سەرچاوەشـدا نووسـراوە، بـۆ (١٦) مانـگ، واتـە (١) ساڵ و (٤) مـانگ. لە رۆژی (٢/ نۆڤەمبەر / ٢٠٢٤) ژیـنا گورجـی، چالاکوان و داکـۆکیکاری مافـەکانی ژنـان، مـاوەی (١٦) مانگی لە بەنـدیخـانەی شـاری سـنەدا بەڕێـکـرد.
(*) بۆ ئەم نووسینە، سوودم لە چەنـدین ماڵـپەڕی ئینگـلـیزی وەرگـرتـووە.