پێـرێست:

پێشەكی
ئێمە هەركاتێك بمانەوێ باسی فەلسەفە بكەین ئەبێت سەرەتا بزانین فەلسەفە چیە؟ فەلسەفە ووشەیەكی یۆنانیە كە بە دوو چەمك پێك دێت مانایی خۆشەویستی و دانایی دێت واتە خۆشویستی بۆ زانست و زانیاری بۆیەكەم جاریش لالەیەن یۆنانیەكانەوە سەری هەڵداوە هەمووكات هەوڵی ئەوەیان داوە كە زانستی مەعریفە بەفرۆشنەوە بەچینی خانەدانەكان لەم بەیندا سۆفیستایەكان دەسەلاتەكەیان بۆخۆیان قۆرخ كربووە ئەوەی چینی دەولامەند بوایە وەریان ئەگرد لەبەرامبەردا پاریەكی زۆریان لێ وەرەگرتن دووابەدوای ئەوە كاتێك كە سوكرت هاتە ئاراوە ئیتر زانین و زانین گەشەی سەند بۆ تەواوی یۆنان بەڵام یۆنانیەكان و دەسەلاتی سپارتایەكان هەموو كات لەو بەینەدا بوون كە ئایە سوكرات چینی گەنجان لەخشتە ئەبات بۆیە بریاریان دا لە سالێ 399 پ .زائین فەرمانی ژەهرخواردنی بۆكراو لەناوچوو ئینجا ئەوەی كەهەیە هەتا ئێستاش دەسەڵاتی یۆنانی هەربەسەروەمابوو هەتا دوای مردنی سوركرات ئینجا ئەفلاتوون و ئەرستۆ هاتە ئاراوە بۆیە ئەرستۆ قوتتبی ئەفلاتوون بووە هەردووكیان بنەچەیان بۆ سوكرات ئەگەرێتەوە ئەفلاتوون خۆی قوتابی سوكرات بووە ئینجا ئەرستۆ هات كی ئەویش بوو بە قوتابی لای ئەفلاوون بەلام ئەوەی وەك ئاشكرایە ئەرستۆ كەسێكی زۆر چەنەباز ببوە هەمووكات خۆی بەگەورەزانیوە هاتە ئەوكاتەش كەمامۆستای ئەسكندەر مەكدەدۆنی بوو وای زانی لەدوای مردنی مامۆستاكەی ئەی كەن بە مامۆستای ئاكادیمیاكەی لەجێ ئەفلاتوون كاتێ ئەفلاتوون ئەمرێت ئینجا سوكراتیش لە یۆنان دەرەكرێت . زۆر كەس لەمن زیاتر ئاشنای فەیلەسوفەكان چونكە زانست هەنگاوێكە بۆ بەرەو پێش چوون پەیوەست دەبێت بە ئەزەلێتەوە بەڵام لەنێوان ئەزەلێت و زانست دا بەرزەخێك بوونی هەیە كە بۆ هەردوولا شاراوەیەو كەوتۆتەبەرهێرشی ئەم دولاوە!ئەم بەرزەخەش فەلسەفەیەزۆرترین سەرنجمان پێداوەئەوشتانەیە كەزانست ناتوانێت وەلامیان بداتەوە…

ئەرستۆ
ئەریستۆ تاڵیس سالێ [384 ی پ.ز- 322 ی پ.ز] فەیلەسوفێكی یۆنانی بوو ئەو قوتابی ئەفلاتوون بوو مامۆستای ئەسكندەری مەزن بوو. نوویسنەكانی زۆر بابەتی گرتۆتە خۆ،وەك [میتافیزیك، شیعر، شانۆ، مۆسیقا، لۆژیك، سیاسەت، حوكمەت، ئەخلاق ،] هتد. هاوڕێ لەگەڵ ئەفلاتوون و سوكرات (مامۆستای ئەفلاتوون ) ئەرستۆ یەكێك بوو لەگرینگ ترین بناخەداڕێژانی فەلسەفەی ڕۆژئاواییە.

ژیانی ئەرستۆ

پێناسەی فەلسەفەلەی ئەرستۆ
ئەرستۆش بەم جۆرە پێناسەی فەلسەفەی كردووە، كە خۆشەویستی بێ بۆ دانایی . دیارە ئەرستۆ تەنها لەڕووی زمانەوانی یۆنانییەوە زانستی و زانیاریی گرینگەكان هەر ئەوەندە بوو بەڵام ئەمڕۆ لەبەر ئەوەی زانست و زانیاریی زۆر لەو سەردەمەی ئەرستۆ زیاتر كەڵەكە بووە و كەوتۆتە بەردەست ئەو پێناسە كۆنە كۆن بووە و پێناسەی نۆێ بۆ فەلسەفە دەبێ هاوسەنگ بێ لەگەڵ ئەم سەردەمە نۆێ یەدا كە پڕ بووە لە ڕێباز و یاسای بیرسیاسی و كەلەَكەی زانیاری و زانستی و ئەزموون و پراكتیك و تەكنەلۆژیا. واتە ئەمرۆ فەلسەفە لە بڕیی ئەوەی تەنها خۆشەویستی بێ بۆ دانایی دەبێ بەرهەم هێنانی دانایی بێ بەپێ قۆناغێك بە دوایەكەكانی بەرەو پێش چوونی فەلسەفە، بابەتەكانی فەلسەفە بەم شێوەیە هاتن گەوهەرو سەرچاوەی گەردوون.

[هۆكارەكانی كار لای ئەرستۆ]

[داهێنەرو داهێنراو: خەسڵەتەكانی داهێنەر: پرسیار لەمەبەستی بوونی مرۆڤـ: نیشانەكانی بوونی سەلماندنی داهێنەر:
پرسیار لە بوون، لەبوونەوەر، لەڕەوشت، لەچاكەلەزانین، لەجوانی، لە ڕاستی: خوودیی ڕاستی چییە:
چۆن بۆچی چاكە لەخراپ، ڕاست لە ناڕاست جیادەكەینەوە: چۆن بیردەكەینەوە: بیركردنەوەچییەو دانایی چییە:
بەزانین هەمووشت دەزانین: چۆن دەزانین كەدەزانین .
دیارە هەر لە كۆنەوە زۆربەی قوتابخانە فەلسەفیەكان بۆ ئەوپرسیارەی سەرەوە یان ڕوانگەی ئایینەكان هەبووە یاخود ڕەوانگەی زانستی. بەڵام گرینگ ئەوەیە بە هەر ڕوانگەیەك بێ فەیلەسوفەكان پرسیاری زۆر گەورە و گرانیان لەیارەی سرووشتی بیرو بۆچوونەكانیان ووروژاندووە و خستۆتەڕوو.]
[پەیوەندی نێوان فەلسەفەو پەروەردە لای ئەرستۆ ]
ئەرستۆ لای راست ئەفلاتون لای چەپ كە مەبەست پێ قوتابخانەكانی یۆنانە
ئەرستۆش لە كتێبەكەی دا سیاسەت و پەیوەندی پتەوەكەی نێوان بنەڕەتی نێوان فەلسەفەو پەروەردەی ڕوونكردۆتەوە، كتێبەكەی لەفەلسەفەی پەروەردەیەكاندا پراكتیكی دیدە فەلسەفەكەیەتی ئەرستۆ لە نووسینەكانی لە ژێر كاریگەری ئەفلاتووندا دەردەكەوێت ڕەنگە ئەویش لەوەدا خۆی دەربخات كەهەردووكیان تورەن لە ئاست نەبوونی ئەركەكانی دەوڵات بۆ پەروەردە دەڕوانن، لەبەر ئەوە دەبینین هەردووكیان توڕەن لە ئاست نەبوونی سیستەمێكی پەروەردەی گشتی یەكگرتوو لە ئەسینادا داوای ئەنجامدانی شۆڕشێكی گشتگیریان لە ڕیزەكانی پەروەردەی نەوەی ئایندەی ئەسینیەكاندا كردووە.
ئەرستۆ وەك لقێك لەسیاسەت بۆ پەروەردەی دەڕوانێ و بۆ سیاسەتیش وەك هونەری ئاراستەكردنی كۆمەڵگە دەڕوانێ بە شێوەیەك كەمەزنترین خێر بۆ مرۆڤایەتی بەرهەم بهێنی تێبینی كراوەكە ئەرستو فەلسەفە دابەش دەكات بۆ فەلسەفەی تیۆری و فەلسەفەی عەمەلی سیاسەتیش یاریەكە لە یاریەكانی فەلسەفەی عەمەلی كرداری . ئەرستو تێبینی ئەوەی كردووە كەسەركەوتنی سیاسەتمەداران لە هەواڵانیاندا لەسەر بوونی ئەوماددە چاكە وەستاوە كە مامەڵەی لەگەڵدا دەكەن، واتە بوونی گەلێكی چاك بەمەش كار یەكەمی سیاسەتمەدار بووە بە ئامادەكردنی هاوڵاتیان ئەركی پەروەردەش پێگەیاندنی ئەم جۆرە كۆمەلەَیە لە هاوڵاتیان . پەروەردەتیۆرەكانی فەلسەفەی ئەرستۆ كاریگەری بووە بەسوودەكانی دەزانین لێرەدا ئاماژە بەهەندێك لەم شێوێنەوانە دەكەین: دیدی فەلسەفەی ئەرستو دەربارەی مرۆڤ شوێنەواری لە پەروەردەدا بەجێهێشتووە، بۆئەوە رۆیشتووە كە مرۆڤ لەدەروون و جەستە پێك هاتووە، دەروونیش لەسێ هێز پێكدێت: ڕووەكی و ئاژەلێ و عاقڵمەندا، مرۆڤیش بە عەقڵ لە ئاژەڵ جیادەكرێتەوە ئەم ئیمتییازەی ئەرستۆ بە مرۆڤێكی بەخشیوە هانیداروە بۆ جەختكرنە سەر گەشەی فەزیلەتە عەقڵیەكان، ئەوەش بەو پێ یەی چەند بەهایەكی بڵای ڕەفتاری مرۆیین. لێرەدا گرینگدان لە لایەن عەقلێ لە پەروەردەدا لەبەر ئەوەی لایەنی گرینگی كەسێتی مرۆڤە.ئەرستو بروای بەقرنسیپێكی فەلسەفی هەیە كە پێ وایە بیركردنەوە و لەبن نایەت لووتكەی ژیانی عاقڵیە و بەسەرخۆی لەجەستە كاری خۆی دەكات ئەم تیۆرانە یاریدەی نەمركردنی ئەو بیرۆكە فەلسەفیەكرد كەقسە لە دوانەیی پێنایە سرووشتی مرۆیی دەكات واتە ئەوەی كە مرۆڤ لە عەقڵ و جەستە پێكهاتووە، ئەم تێڕوانینە لە پەروەردەدا ڕەنگیداوەتەوە كە وایلێكردووە بەلای گرینگدان بەلایەنی عەقڵیەكاندا بچێت فەلسەفەی ئەرستۆ ئامانجی گرینگدان بە فەزیلەت و چاكە بەشەریەتە جیاوازەكانە، فەلسەفەكەی فەزیڵەی بەشێوەیەك دابەشكردووە كە بەرامبەری هێزەكانی دەروونی مرۆییە و ئەم دابەشكارییە لە پەروەردەدا ڕەنگیداوەتەوە لەبەر ئەوە دەبینین ئەرستۆ بڕوای وایە كەنەفسی ڕووەكیانە هیچ فەزیلەیەكی لێوە سەرچاوە ناگرێت و لەبەرامبەر ژیانی منداڵیدایە، لێرەوە دەرك بەهاوكاری بیروباوەڕی ئەرستوو دەكەین سەبارەت بەوەی پەروەردە لە ڕێگای پێكهاتەكانی نەریتە چالاكەكانەوە، دەبێ پێش پەروەردەی عەقڵ بكەوێ، لەبەرئەوەی ئەم پەروەردەیە كە لەگەڵ منداڵندا گونجاوە لەڕێگای نەریتەكانەوە بەهایی باڵاكانی ژیان لەعاقڵی ئەو منداڵدا لەسەرەتاكانی منداڵیەوە نەخش دەبێت.سەبارەت بەنەفسی ئاژەڵانیش یەكێتی یەكی دیكە لەو ئەفسانەیی فەزیلەی لێوە بەرهەم نایەت مەگەر لەژێر سەرپەرشتی و رابەرایەتی ئەو هێزە قسەكەر و فەزیلەتانەوە بەڕێوە بچێت كە لێوەی دەردەچێ و بریتین لە جوامێری و ریاكەوتن و فەزیلەتە عاقڵیەكان لە هێزە قسەكەرەكانەوە سەرچاوە دەگرێت ئەم دیدی فەلسەفەیە كاریگەری لەسەر پەروەردەش هەبووە بەپەروەردەیەك كە عەقلێ مرۆڤ و ئەرستو فەیلەسوفەكانیش دەگرێتەوە.

دادپەروەری لای ئەرستۆ
بەشێكی زۆری فەیلەسوفان و لە ناویاندا ئەرستۆ دادپەروەرترین بە گرینگی بەشی ڕەوشت دەزانن و لە هەمان كاتدا ئەوان دڵنیامان دەكەنەوە كەمەیدانی ئەخلاق فراوان ترە لە مەیدانی دادپەروەری . ئەفلاتوون و ئەرستۆ هەردووكیان دادپەروەری بەچاكە فەزیلەتێكی تایبەتی دەناسێنین كە دەبێت لەچاكەی گشتی جیابكرێتەوە، ئەمەش ئەو جیاكەرەوەیە كە ئەمرۆ لە فیكرو فەلسەفەدەیبینین . بۆنموونە ئەگەر بڵێن هەندێك كوشتن خراپەیەكی رەهایە، سیستەمی ئەخلاقی دەبێت چوارچێوەیەكی دیاری كراوی بۆ مامەڵكردن لەگەڵ ئەوڕەوشانەدا هەبێت كە لەناویانددا تووشی بەرژەوەندی ناكۆك یان دژ دەبین بەڵام چارمان نیە و دەبێت وەڵامی تایبەتمەندیمان بۆ هەر پرسیارێك هەبێت، كە كەسەكان دەبێ چیبكەن. مەبەست لەو وەڵامانەیە كە دەكەونە ناو مەیدان و پرسی دادپەروەرییەوە،چەمكی دادپەروەری هەتا وردترو ڕۆشن تر پێناسە بكرێت..
دووجیاوازی بونیادی كە پەیوەندی بە عەدالەتەوە هەیە سنوورداری و فراوانی ماناكەی دیاری دەكەن. یەكەمین جیاوازی بریتییە لەو جیاوازیەی كە ئەرستو لە دەفتەری پێنجەمی ئەخلاقی، چاكەدا لەنێوان دادپەروەری دابەشكردن و دادپەروەری قەرەبووكردنەوە باسی دەكات . دادپەروەری دابەشكردنی مەبەست لەدابەشكردنی داراییە لە نێوان ئەندامانی یەك كۆمەلدا، ئەرستۆ بروای بە بنەمای بیاردانی ئەو بیروباوەڕە هەیە كە دەبێت لەگەڵ بوونەوەری هاوشێوەدا وەكو یەك ڕەفتاربكرێت و دەڵێ دابەشكردنی دارایی و كاڵاكان یان دەبێت بەپێی شایستەیی بێت یان بەپێی حەق ئەو كەسانەی كە شایستەی بەشی یەكسانن دەبێت بەشی یەكسانیان بەربكەوێ و بە پێچەوانەشەوە كەسانێك كە شایەنی بەشی نایەك سانن دەبێت بەشی نایەكسانیان وەربگرن . عەدالەتی قەرەبووكردنەوە پەیوەندی بەو بابەتانەوە هەیە كە لە ئەنجامی مامەلەَیی نێوان خەڵك پەیدا دەبێت وەكو دانوستاندن لە بازار ِ یان لەشێوەكانی ئاڵوگۆری دوولایەنە و هەموو پەیوەندی و دەرگیریەكانی مەدەنی و جەزایی سزایی . دادپەروەریی قەرەبووكردنەوەگرینگی دەدات بە یەكسان كردنی ئامانجی كاری بەویژدان و كاری بێ ویژدان. مافناسی (ڕاستی ناسین ) و چاكە لەبەرامبەر چاكەدا بەلایەنی گرینگەكانی دادپەروەری قەرەبووكردنەوە دەژمێرێ .. دووەمین جیاكردنەوە پەیوەندی هەیە بەو بابەتانەی (زەمینانەی) كە دادپەروەری تیا دەردەكەوێ. دادپەروەری یان لەناو تاك دایە یان دەربارەی دامودەزگایی گشتی و كۆمەڵایەتی یەكاە، دادپەروەری بەشێكە لەفەزیلەت و چاكەی تاك و كاریگەری دڵنیایی لەسەر كارو ڕەفتاری كەسەكان دادەنێ. لەئاستی گشتی و دامەزراوەكانیشدا، دادپەروەری لە پیكهاتەی سەرەكی كۆمەڵگادا دەخرێتەڕو.

ئەدەب و بەهاكانی ئەرستو
تێوانینی ئەرستۆ بەرامبەر بە ئەدەب و بەهاكانی ئەدەب جیاوازی یەكی زۆری هەیە لەگەڵ تێڕوانی فەیلەسوف و ڕەخنەگرانی سەردەمی خۆی ئەوەگومانیش لەوەناكرێت كە لەگەڵ ئەرستودا ڕەخنە بەشێوەیەكی فەرمی دەستپێكردووە، چونكە ئەرستو یەكەم كەس بووە كنێبیكی ڕەخنەی نووسیوە هەربۆیەش بەیەكەم ڕەخنەگر دادەنرێت دیدو تێروانینی ئەرستو بەرامبەر بە ئەدەب دیدو تێروانینكی راستەقینەیە و ئەرستو پێی وایە كە ئەدەب گرینگی یەكی زۆری هەیە بۆ ژیانی مرۆڤـ هەر ئەدەبیشە دەتوانێت گوزارشت لە راستەقینەی مرۆڤـ و دەووروبەری بكات هەروەها لەدیدی ئەرستودا ئەدەب قریەتی لەشتەجوانەكان و راستەقینەكان و بەهامرۆییەكان كاتێكیش ئەرستو دەیەوێت وەڵامی هەموو ئەوانە باتەوە كەوادەبنێن ئەدەب سوودی بۆ مرۆڤـ نییەو پێیان وایە ئەدەب تەنها شتی خەیاڵەوییەو لاسایكردنەوە و چەند شتێكی تێدایە كە سوودێكی ئەوتۆیان نییە ئەرستو وەلامی هەموو ئەوانەی داوەتەوە هەم وەك ڕەخنەگرێك و هەم وەك فەیلەسوفێك دیدو تێڕوانینی خۆی لەبەرامبەر ئەدەب و گرینگی یەكی ئەدەب دەربڕیوە ..

پەیوەندی لازوێل
پەیوەندی لازوێل یەكێكە لە یەكەم و كاریگەرترین مۆدێلەكانی پەیوەندی . لەسەرەتادا لەلایەن هاڕۆڵد لازوێل لەساڵی [1948]
بڵاوكرایەوە و پەیوەندی شی دەكاتەوە لە ڕووی، پێنچ پرسیارە سەرەكیەكە: [كێ، چی، دەڵێت، لە چی كەناڵێكدا، بۆ كێ ، بەچی كاریگەریەك] ئەم پرسیارە پێنچ پێكهاتەی پرۆسەی پەیوەندیەكان هەڵدەبژێرین: [نێرەرەكە، پەیامەكە، كەناڵەكە، وەرگرەكە ،كاریگەرەكە ] هەندێك لە تیۆرەكان گومانیان دروستكردووە كەتایبەتمەندی بەفراوانی بەكاردێت وەك مۆدێلی پەیوەندی درووست و لەجیاتی ئەوە بە هاوكێشەی لازوێل ” پێناسەی لازوێل ” یان بونیاد نانی لازوێل ناودەبات . لە سەرەتادا بەتایبەتی بۆ شیكردنەوەی پەیوەندییە جەماوەریەكان وەك: [ڕادیۆ، تەلاڤزیۆن، ڕۆژنامەكان ] هەڵگیراوە هەرچۆنێك بێت بۆ بوارە جۆراوجۆرەكانی تر كاری پێكراوە و زۆر لە تیوری زانان وەك: مۆدێلێكی گشتی لەپەیوەندی تێدەگەن، مۆدێلی لازوێڵ هێشتا بەكاردێت ئەمرۆ كاریگەری لەسەر زۆرێك لە تیۆریزانانی پەیوەندی دوای خۆی هەیە . هەندێك لەوان مۆدێلەكەیان فراوان كرد لە ڕێگەیی پرسیاری زیادەوە وەك: لەچی بارودۆخێكدا ؟ و بۆچی مەبەستێك ؟ ئەوانی تر وەك
خاڵی دەستپێك بۆ پێشكەشەوتنی مۆدێلەكانی خۆیان بەكاریان هێناوە . لازوێڵ زۆر جار ڕەخنەی دەگرێت بۆ سادەیی . ناڕازیەكی هاوبەش ئەوەیە كە بەئاشكرا باس لە ئەڵقەی كاردانەوە یان كاریگەری دەفەكە ناكات لەسەر پرۆسەی پەیوەندی كردن ڕەخنەیەكی تر ئەوەیە كە كاریگەری ژاوەژاوی لەبەرچاو ناگرێت هەرچۆنێك بێت، هەموو كەس رازی نییە لەگەڵ ئەم ناڕەزاییانەو پێشیناركراوە كەبەشێوەیەكی سەرەكی لەسەر چۆنێتی پێشكەشكردنی مۆدێلی لازوێلی و لێكدانەوە لەلایەن تیۆری زانەكانی ترەوە جێبەجێ بكرێت و نەك بۆ داڕشتنی ئەسڵی لازوێڵ .

[چەمك و بەكارهێنان ]
لازوێڵ یەكێكە لە سەرەكیترین و كاریگەرترین مۆدێلەكانی پەیوەندی … 109 بۆیەكەم جار لەلایەن هاڕۆڵد لازوێل لە كتێبێكی ساڵی [1948] پێكهاتەی پەوەندی لەكۆمەڵگەدا بڵاوكرایەوە. ئامانجی ئەوەیە كە خوێندنی زانستی پرۆسەی پەیوەندیكردنێكی ڕێكبخرێت بە پرۆسەیەكی [unidirectional ] پرۆسەیەكی یەك ڕێگایی مۆدێلی كرداری ” 134 بیردۆزێكی میدیایی كلاسیك بە شێوەیەكی بەرباڵوی بەكاردێت لە پرۆسەی پەیوەندی كردن و شێوازەیەكی سادە، هێلێ و بە شێوەیەكی شاراوە. لازوێل پەیوەندیەكان شیدەكاتەوە لە پێنچ پرسیاری سەرەكی: كێ، چی، دەڵێت، لەچ كەناڵێكدا بۆكی و بەچی زمانێك و كاریگەری یەك . ئەم پرسیارانە ئاماژە بە بەهێزترین پێكهاتەكانی پرۆسەی پەیوەندی كردن دەكەن كە پرسیاردەكات دەربارەی ئەو كەسەی پەیامەكەی داڕشتووە و ناوەڕۆكی پەیامەكە چییە؟ كەناڵەكە شێوازی گەیاندنی پەیامەكە لە نێرەرەوە بۆ وەرگرەكە. كە ئاماژەیە بۆ وەرگری نامەكە دەكات .
ئەمە دەتوانێت تاكە بێت یان بینەرێكی گەورەترین بێت، وەك لەحالەَتی پەوەندی بەكۆمەڵدا. كاریگەریەكی دەرەنجامی پەیوزەندیەكە، بۆ نموونە، كە ئامادەبووان قایل بوون بە قبووڵكردنی ئەو تێروانینیەی كە لە پەیامەكەدا دەری خرابوون . ئەوە دەتوانێ ئەو كاریگەریەكان لە خۆ بگرێتەوە كەلەلایەننێرەكەنەبوو.
لەحالەَتی مانشێتی كاغەزی هەوڵدا نێرەرەكە پەیامەكە ناوەڕۆكی مانشێتەكەو خودی ڕۆژنامەكە كەناڵەوە بینەریش خوێنەرە و كاریگەریەكەی ئەوەیە خوێنەر چۆن وەڵامی مانشێتەكە و حودیی دەداتەوە . لازوێڵ هەرپرسیارێكی تەرخان دەكات بۆ بواری لێكۆڵنەوەی خودی لە ناو دیسپلینی لێكۆڵینەوەكانی پەیوەندی، لەگەڵ شیكردنەوەی ناوەڕۆك، شیكردنەوەی میدیای، شیكردنەوەی بینەران، و شیكردنەوەی كاریگەرب . بەهۆی مەركەزییەتی، پێنچ پرسیارییەوە هەندێك جار بە مۆدێلی پێنچ پەیوەندی ناودەبرێت .

شیكردنەوەی توخمی پرسیار

چەمكی جێگرەوەكان
سەرەڕای ئەوەی كە بەشێوەیەكی فراوان وەك مۆدێڵیكی پەیوەندی تەماشا دەكرێت، هەموو كەس رازی نین كە ئەمە كەسایەتیەكی درووستە. مۆدێلی پەیوەندی كردن نمایشێكی سادەیە كە مەبەسیەتی ڕوونكردنەوەیەكی بنەڕەتی پرۆسەكە بدات بە شێوەیەكی بدت بە تیشك خستنە سەر سەرەكیترین یایبەتمەندی و پێكهاتەكانی .بۆنموونە جەیمس واستۆن ئان هێڵ لازوێڵ وەك تەنها ئامێرێكی پرسیاركەر دەبینن نەك وەك مۆدێڵكی تەواو لە پەیوەندی. لە سەرەتای پێشوازیدا، دەستەواژەی [هاوكێشەی لازوێڵ] بەگشتی بەكاردەهێنرا لەجیاتی ئەوەی توێژەران حەزیان لەباسكردن و پۆلێنكردنی كردارەكانی پەیوەندی بوو. هەرچۆنێك بێت رۆژێك لە تیۆریزانەكانی دواتر ئەم زاراوەیە ڕەت كردەوە لەوكاتەوەی وادیارە دەستەواژەكە بەشێك لەبایەخ و كار و بەرنامەكان لەدەست دەدات. زۆر بەراوردكرد لەگەڵ مۆدێلێ [شانۆن -ویڤەر] زاراوەی مۆدیڵ یان لێرە بانگێشت كرد . لەم بوارەدا لەوانەیە وەك چوارچێوەیەك بۆ تێگەشتنی پەیوەندی تێبگات هەندێك لە تیۆرەكان چەمكی هاوكێشەی لازوێڵ تەنیا بۆپرسیاری، كێ چی دەڵێت، لەچی كەناڵێك بەچ كاریگەری یەك بۆكی ؟ بەكاردێنن و نەك بۆ چوارچێوەكە بەگشتی لەبەرئەوەی مامەلەَ لەگەڵ چەمكە سەرەتاییە جۆراوجۆرەكانی پەیوەندی دەكات هەندێك زاناش بەپێناسەی لازوێڵ ناودەنێن و هەندێكش لە فەرهەنگەكان تەنانەت لە پێناسەكانی پەیوەندا ئاماژە بەلازوێڵ دەكەن زاخاری ساپیننزا و هەروەها ڕادەگرن كە چەندین چەمكی جیاواز لە مۆدێلی لازوێڵ هەیە كە هەموو لالەیەن خۆی و هەمووی لەلایەن تیۆریزانەكانی ترەوە دراوە. بۆ ئەم مەبەستەش پێشینازی چەمكی بونیادی لازوێڵ دەكەن بر جەختكردنەوە لەوەی كە مۆدیلێكی دیاریكراو نییە بەڵكو زاراوەیەكی چەترییە كە ڕێگا بەفرە چەمك دەدات بەكارهێنانی مۆدێلی لازوێڵ سەرەتا بەتایبەتی بۆ شیكردنەوەی پەیوەندیە بەكۆمەڵكەكان وەك [ڕادیۆ، تەلاڤزیۆن، ڕۆژنامەكان.] داڕێژرا . بەڵام هەروەها بۆ بوارەكانی جۆۆراوجۆرەكانی تر و شێوەكانی پەیوەندی كاری پێكراوە بریتین لەشیكردنەوەی میدیای نوێ، وەك ئینتەرنێت، ئەنیمێشنی كۆمپیتەر، و یاری ڤیدیۆیی مۆدێلێ لازوێڵ هەروەها لە ڕێكبەندە پەداگۆگییەكان كەڵك وەردەگرێت بۆ فێركردنی توخمەسەرەكیەكانی پڕۆسەی پەیوەندیكردن و وەك خاڵی دەست پێك بۆ پەرەپێدانی گریمانەكان . لازوێڵ و ئەوانی تر مۆدێلی خۆیان لە دەرەوەی مەدای پەیوەندی بە كۆمەڵ بەكارهێناوە وەك ئامرازێك بۆ شیكردنەوەی هەموو شێوەكانی پەوەندی زارەكی . ئەمەش لەو ڕاستییەدا ڕەنگی داوەتەوە كە هەندێك لە تیۆرریستەكا مۆدێلەكەی خۆیان لە پێناسەی پەیوەندیدا بەگشتی دادەمەزرێنن .

كاریگەری و پێشكەوتەكان
وەك یەكێك لە مۆدێلە سەرەتاییەكانی پەیوەندی، مۆدێلی لازوێڵ زۆر كاریگەر بووە لە بواری لێكۆڵینەوەكانی وەك یەكێك لە مۆدێلە سەرەتاییەكانی پەیوەندیەكاندا . لە سالێ 1993 زانایانی پەیوەندی دینس ماككوایل و ویندهێل ئاماژەیان بە مۆدالێ لازوێل كرد، كاریگەری مۆدێەكە هەروەها لە فراوانبوون و پەرەسەندنە جۆاوجۆرەكاندا ڕەنگی داوەتەوە . زۆرێك لە تیۆریزانان وەك خاڵی دەستپێك بۆ پەرەسەندنی تیۆرییەكانی خۆیان بەكاریان هێناوە. جۆرج گێرنبەر دامەزرێنەری بیردۆزی كیشتوكاڵ مۆدێلی لازوێڵ لە سالێ 1956 فراوان كرد بۆ ئەوەی سەرنج بدەینە سەر تێگەیشتن و كاردانەوە لەلایان هەستەوەر و دەرەنجامی پەیوەندیەكە. مۆدێلی پەیوەندی درێژكراوەی هاوكێشەی لزوێڵ. دوو پرسیاری زیادە لە خۆ دەگرێت: لە چ بارودۆخێكدا؟ و بۆچ مەبەستێك یەكەم پرسیار جەخت دەكاتەوە لەسەر گرینگی دەقەكە كەلەسەر پەیوەندی كردن. دووەم پرسیار جەخت لەوە دەكاتەوە كەڕەنگەجیاوازی هەبێت مەبەستی نێرەر و كاریگەری ڕاستەقینەی پەیامەكە. درێژكراوەی هاوكێشەكان لالەیەن لێنۆكس گرەی پێشنیار كران و پرسیار لەچی بارودۆخێكدا ؟ و هێربێرت هیمان، كە پرسیاری بەچی وەلامێكی دەست بەجێ؟ لەخۆ گرت.تی دەنكان و ئێس مۆریاتی پۆلێنێكیان بۆ دەنگ زیاد كرد و ئەوسەرنجیان حستەسەركاردانەوە لەجیاتی كاریگەری.بەپێ توێژینەوەی میدیای مایكڵ ڕیاڵ هەموو ئەو هەواڵەنە سەركەوتوو نین لەگرتنی مەبەستی ڕەسەنی لازوێل 5،244 لازوێڵ خۆی هەروەها پرسیاری زیادە پێشیناركرد عادەتەن بۆ بەكارهێنانی مۆدێلەكە بۆ بوارە تایبەتەكان. لە بواری پەیوەندی سیاسیدا بۆ نموونە ئەم پرسیارانە لە خۆ دەگرێت كە بەدوای چی دەرەنجامێكی بەهادەگەڕێت و ئەیا كاریگەریەكەی لەگەڵ ئەنجامەكانی قسەكەردا دەچێت یان نا.
ڕەخنە مۆدێلی لازوێل ڕەخنەی لێگیراوە لەسەر بنەمای ئەو بانگەشەیەی كە ئاماژە بەفاكتەرە گرینگەكان ناكات وەك كاردانەوە و ژاوەژاوە.
زۆربەی ڕەخنەكان لە مۆدێلی لازوێڵ جەخت لەسەر سادەیی و نەبوونی گفتووگۆی بێمانا دەكات بۆنموونە گرینبێرگ و ویلایەتی سالوین: هەرچەندە مۆدێلی لازوێل سەرنجی چەند توخكێكی سەرەكی لەپرۆسەی پەیوەندی بەكۆمەڵدا ڕادەكێشێت، بەڵام لە لازوێڵ لەوەسفكردنی ناوچەگشتییەكانی حوێندن زیاتر نییە توخمەكان بەیەكەوە گرێ نادات لەگەڵ هیچ تایبەتمەندییەك وە هیچ بیرۆكەیەك نیە بر پرۆسەیەكی چالاك.

شانــۆن

[شانۆن ویڤەر]لەیەكەم كاریگەرترین مۆدێلەكانی پەیوەندیكردن. سورەتا لە توێژینەوەی تیۆری بیركاری پەیوەندیكردن لەساڵی [1948]دا بڵاوكرایەوە و پەیوەندیكردن لە ڕووی پێنچ پێكهاتەی بنەڕەتیەكەیەوە ڕوون دەكاتەوە كە بریتین لە سەرچاوەی گواستنەوە كەناڵ وەرگر و شوێنی مەبەست. سەرچاوە پەیامی ئەسلێ بەرهەم دەهێنێت.گواستنەوەكە پەیامێكە دەگوڕێت بۆ سیگناڵێك كەبەكارهێنانی كەناڵێك دەنێردرێت. وەرگرەكە سیگناڵەكە دەگۆڕێتەوە بۆپەیامی ئەسڵی و دەی خاتە بەردەستی شوێنی مەبەست.بۆ پەیوەندی تەلافونی زەمینی، ئەو كەسەی پەیوەندی دەكات سەرچاوەیە. ئەوان تەلافون وەك گواستنەوە بەكاردەهێن، كە سیگناڵێكی كارەبایی بەرهەم دەهێنێت كە لە ڕیگای وایەرەوە وەك كەناڵێك دەنێردرێت. ئەو كەسەی پەیوەندییەكە وەردەگرێت شوێنی مەبەست و تەلافۆنەكەیان وەرگرەكەیە .

[شانۆن ویڤەر]

شانۆن ویڤەر\ سێ جۆر كێشەی پەیوەندیكردن جیا دەكەنەوە: كێشەی تەكنیكی، مانا و كاریگەری. ئەوان سەرنج یان لەسەر ئاستی تەكنیكی دەبێت، كە پەیوەندی بە كێشەی چۆنێتی بەكارهێنانی سیگناڵیكەوە هەیە بۆ دووبارە بەرهەم هێنانەوەی پەیامێك لەشوێنیكەوە بۆ شوێنێكی تر بەوردی. سەختی لەم ڕووداوە ئەوەیە كە ڕەنگە ژاوەژاو سیگناڵەكە بشێوێنێت. ئەوان باس لەزیادەڕۆیی دەكەن وەك چارەسەرێك بۆ ئەم كێشەیە: ئەگەر پەیامی ڕەسەن زیادەڕۆیی بێت ئەوان دەتوانرێت شێواندنەكان دەست نیشان دەكرێت، ئەوەش وادەكات بتوانێت مەبەستی ڕەسەنی سەرچاوەكە بنیات بنرێتەوە . پەیوەندی شانۆن ویڤەر لە بوارە جیاوازەكاندا زۆر گاریگەر بووە، لەوانە تیۆری پەیوەندی و تیۆری زانیاری . زۆرێك تیۆرسیتەكانی دواتر مۆدێلی خۆیان لەسەر تێڕوانینەكانی ناوە. بەڵام زۆرجار ڕەخنەی لێدەگرێت لەسەر بنەمای ئەو ئید یعایەی كە پەیوەندیكردن زۆر ئاسان دەكات. یەكێك لە ناڕەزایەتییە باوەكان ئەوەیە كەپەیوەندیكردن نابێت وەك پرۆسەیەكی یەكلایەنە تێبگەیەن بەڵكو وەك كارلێكی دینامیكی پەیامەكان كە لەنێوان هەردوو بەشداربووەكاندا دەگەڕێنەوە. ڕەخنەیەكی تری بیرۆكە ڕەتدەكاتەوە كەپەیامەكە پێش پەیوەندییەكە بوونی هەیەو لەبڕی ئەوە دەڵێت كە كۆد كردن خۆی پرۆسەیەكی داهێنەرانەیە كە ناوەڕۆكەكە درووست دەكات .

                                              شـانــۆن 

[30 نیسان 1916 بۆ 23 شوباتی 2001] matmatic ئەندازیاری كارەبا بووە فۆتۆگرافێكی ئەمریكیش بووە كە بەباوكی تیۆری زانیاری ناسراوە . وەك خوێنكارێكی ماستەری تەمەن 21 ساڵ لە پەیمانگای تەكنەلۆجیای تێزەكەی خۆی نووسی كە دەری خستبوو كە بەكارهێنانی كارەبایی جەبری برلین دەتوانێت هەر پەیوەندییەكی لۆجیكی ژمارەیی درووست بكات . شــانــۆن لەجەنگی جیهانی دووەمدا بەشداری كردن لە بواری بەرگری نەتەوەیی لەویلایەتە یەگرتووەكان، لەوانەشە كارە بنچی نەیەكانی لەسەر كۆدبۆك و پەیوەندیە پارێزراوەكان
خێزانی شانۆن لە گایلۆرد، میشیگان و كلاود لە نەخۆشخانەیەكی نزیك پێتۆسكی لە دایك بووە. باوكی كلۆدسر [1862-1934] بازرگان بوو بۆ ماوەیەك دادوەری دادگای گایلۆرد بوو. دایكی مابێلف شانۆن [1890-1945] مامۆستای زمان بووە، كەهەروەها وەك بەڕێوبەری قوتابخانەی ئامادەیی گایلۆرد خزمەتی دەكرد. كلاود سر لەنەوەی نیشتەجێبووانی نیوجێرسی بوو، لەكاتێكدامابێل منداڵی كۆچبەرانی ئەڵمانی بوو. زۆربەی [16]ساڵی یەكەمی ژیانی شانۆن لە گایلۆرد بەسەربرد لەوێ لەقوتابخانەی گشتی بوو، لەقوتابخانەی ئامادەیی گالیۆرد سالێ [1932] دەرچوو شانۆن مەیلێكی نیشان دا بۆ شتە میكانیكی و كارەباییەكان باشترین بابەتەكانی زانست و بیركاری بووە لەماڵاوە ئەو ئامێرانەی درووست كرد وەك مۆدێلی فرۆكەكان بەلەمێكی مۆدێلی كۆنترۆلكراوی، ڕادیۆ وسیتەمی تەلەگرافی وایەری بۆماڵی هاوڕی كەی نیو میڵ دوورتر لەكاتی گەورەبووندا، هەروەها وەك نێراوێك بۆ كۆمپانیای یەكێتی ڕۆژئاوا كاری دەكرد.

ژیانی تاكە كەس
شانۆن لە كانوونی دووەمی 1940 هاوسەرگیری لەگەڵ ئۆرما لێڤۆر، رۆشنبیرێكی دەوڵەمەند جولەكە پڕۆڵی تاڵی كرد.
هاوسەرگیریەكە دووای ساڵێك بەتەلاق كۆتایی هاو لیڤۆر دواتر هاوسورگیری لەگەڵ بێن بارزمان كرد. شانۆن چاوی بەژنی دووەمی بێتی شانۆن كەوت [نی ماری ئیلیزابیس موور] كاتێك كە شیكەرەوەیەكی ژمارەیی بوو لە بیل لابس . ئەوان لە ساڵی [1949] هاوسورگیریان كردووە بێتی یامەتی كلۆدی دا لە درووستكردنی هەندێك لە بەناوبانگترین داهێنانەكانی . سێ منداڵیان هەبووە. شانۆن خۆی بەبێ سیاسی و بێ باوەڕی پێشكەش كردو ستایشەكان شەش پەیكەری شانۆن هەیە للایەن یوجین داوبەوە هەڵی كێشاوە: یەك پەیكەری لەزانكۆی میشیگان، یەكێك لە میت لە تاقیگەی زانیاری و سیستەمەكانی بریار، یەكێك لە گالیۆرد میشیگان یەكێكە لە زانكۆكانی كالیۆرنیا سان دیی ێگۆ، یەكێك لە تاقیگەكانی بێڵ وەیەكێتی تر لەتاقیگاكانی ئەتی شانۆن پەیكەری لە گایلۆرد دەكەوێتە پاركی یادگاری كلۆد شانۆن. دوای تێك شكاندی سیستەمی بێڵ ئەو بەشەی لە تاقیگەی بێڵ كە لەگەڵ كۆمپانیای ئەی تی –تی مایەوە بەشەرەفی خۆی ناوی تاقیگەكەی بوو بە شانۆن

بەرنامەی شەتڕەنجەكەی شانۆن

لە [9 مایسی 1949] شانۆن كاغەزێكی پێشكەش كرد بەناوی پرۆگرامیكی كۆمپیتەر بۆ یاری كردنی شەتڕەج . پەرەكە لە پەیمانگای نەتەوەیی بۆ كۆنگرەی ئەندازیارانی ڕادیۆ لە نیۆرك پێشكەش كرا ئەو وەسفی كرد كە چۆن كۆمپیتەرێك پڕۆگرامێك كار بكات بۆیاری كردنی شەتڕەنج لەسەر بنەمایی تۆماركردنی شوێن و جوڵاندنی هەڵبژاردن . ئەوپێشیناری ستردیژی كرد بۆ سنورداركردنی ژمارەی ئەگەرەكان كەلەیاری شەترەنجدا ڕەچاوبكرێن لەمانگی [ئازاری ساڵی 1950] دا لە گۆفاری فەلسەفیدا بڵاوكرایەوە و بەیەكێك لەیەكەم وتارەكاندا دادەنرێت كە لەسەر بابەتی پڕۆگرامكردنی كۆمپیتەرێك بۆیاری كردنی شەتڕەنچ و بەكارهێنانی كۆمپیتەرێك بۆ چارەسەركردنی یارییەكە بڵاوكرایەوە.
پرۆسەی ئەو بۆئەوەی كۆمپیتەرەكە بڕیار بدات لەسەر ئەوەی كە چ جوڵایەك بكات كردارێكی مینی ماكس بوو، لەسەر بنەمایی كرداری هەڵسەنگاندنی شوێنی شەتڕەنج. شــانۆن نموونەیەكی زبریی لەكراری هەڵسەنگاندنی دا كە تێیدا بەهای شوێنی ڕەش لەشوێنی سپی داخرا. مادەكە بەپیێ بەهای ڕێژەیی ئاسایی شەترەنج دەژمێنردرا [1 خاڵ بۆ شاژنێك، 3خاڵ بۆسوارچاكێك یان بیشۆپێیك، 5خاڵ بۆ شاژنێك، 9خاڵ بۆ شاژن ]

——————————————-

 سەرچاوەكان
.1سایتی شۆ مەگەزین
.2ساتیی كوردستانی ڕۆژنامەی نوێ
.3سایتی خۆشەویستی بۆ كورد
.4سایتی كڵاو ڕۆژانە
.5سایتی كورد پڵەس
culturapparatus. WordPress.com . 6
discover.hubpages.com . 7
claude Elwood Shannon . 8
the lives they lived،claude Shannon . 9
slonae n.j.a wyner، Aarona d، eds claude elwood Shannon،colledced . 10
claude E.an oral history .11
Shannon c،e. (1938) A symbolic Analysis of relay and switching . 12
Shannon claude elwood 1940 an algebra for theoretical genetics the of thrchnologe . 13
Aristotle the philosophers \ Betrand Russell، history of western und .14
Aristole ،philosophy، simon and Schuster، . 15
steinberg Sheila 2007 Anintroduction to communication studieds .16
Lasswell’s Model of Communication Backward: Three Scholarly Misconceptions”. 17
Lasswell: An Annotated Bibliography Haven: New Haven Press .18
Media Theory: Contributions to an Understanding of American Mass Communications”..19

دەستپێك
لەم وتارەدا ڕۆشنایی دەخرێتە سەر لایەنە شاردراوەکانی بەرهەمهێنانی کاری شیعریی، دوور لە باو، لەکاتێکدا چەمکی گشتی شیعر لای زۆرینە هەر بریتییە لە ڕەگەزەکانی کێش و قافیە و مۆسیقا ، لەکاتێکدا (تەوەرە، بیرۆکە، تەکنیک) ڕۆحی زیندوون لە هەموو دەقێکی شیعریدا، کە زۆرێک لە خوێنەران درکی پێ ناکەن و زۆربەی ڕەخنەگران باسی ناکەن، چونکە بابەتی تەکنیکەکانی شیعر نازانن (بە ڕووە پراکتیکییەکەیدا) ، جگە لە ڕەخنەگرێکی شاعیر یان شاعیرێکی ڕەخنەگر نەبێت کە تەواو درکیان پێدەکات، وەک چۆن لە بەرهەمەکانی تی. ئێس.ئەلیۆت و ئەحمەد شەوقی و ئەوانی تردا هەیەو باسکراون.
جا چ گەر ئەو دەقانەی باسیان دەکەین: شیعری ستوونی بن، یان شیعری ئازاد یان پەخشانە شیعر، ئەم سێ رەگەزەی ناونیشانەکە گرنگن و بێ ئەمانە بۆی هەیە دەقی شیعر گرنگی و کاریگەری لەسەر ڕۆحی وەرگر لەدەست بدات. ڕیزبەندی شاعیران لە ڕووی ماناکانەوە بە پێی بۆچوونی (قەرتاجەنی) چوارن: داهێنان و شایستە و هاوتاو دزین..داهێنان لە لوتکەدایەو شایستەش دوای ئەو دێت، سێیەمیان ئەوەیە کە هاوتای ئەوانی ترەو بێئاگاداری و چاولێکەریی نووسیویەتی، ئەمە هیچ عەیب نییە، بەڵام گەر دووەمیان لەسەر یەکەم دابمەزرێت و هاوشێوەی ئەو بێت، ئەمە عەیبەیە و دزیش هەمووی کەموکوڕییە، هەرچەندە هەندێکیان لە هەندێکی تریان ناشرینترن.
هەموو شتێکی کۆن خراپ نییە و هەموو شتێکی نوێ باش نییە و بە پێچەوانەشەوە. داهێنەر نەمرە، تەنانەت ئەگەر خۆشی بمرێت، دەقی شیعری ڕەسەن لە هەموو زمانێکدا هەر بە شیعر دەمێنێتەوە دوای پەرچەڤەکردنی، چونکە کۆڵەکە سەرەکی و سیفەتە شیعرییەکانی لە دەقی یەکەمدا پاراستووە..

ناوەڕۆك
لەم ڕۆژانەدا کەسانێك هەن شیعر و ڕەخنە و بابەتی جۆراوجۆر دەربارەی شیعرناسیی دەنووسن.. بێ گوێدانە ئەوەی کە تۆ ئەم هەوڵانە ڕەتدەکەیتەوە یان حەزت لێیە، بەڵام بە دەگمەن کتێبێك یان بابەتێك دەخوێنینەوە کە باس لە لایەنەکانی شیعر بکات و باس لە وردەکاری و نهێنییەکانی نووسینەکەی بکات، چونکە ئەوانەی کە دەتوانن ئەم کارە بکەن شاعیری ڕەخنەگرن (وەک ڕەخنەگر تی ئێس ئەلیۆت) (١) و ئەحمەد شەوقی و ئەوانی تر …
بەڵام هەموو ڕەخنەگران شەڕی ئەم مەیدانەیان نەکردووە و ئەمەش بۆ کەمکردنەوەی توانایان ناگەڕێتەوە، بەڵکو لەبەر ئەوەی (شاعیر-ڕەخنەگر)ەکان ئەو ساتە شیعرییانە دەژین و شیرینی و تاڵییەکانیان تێدەپەڕێنن. ئەوان باشتر لەوانی تر دەزانن لەمەڕ بابەتەکانی ئیلهام وەرگرتن و لەدایک بوونی شیعر، کە لە قووڵایی ڕۆحەوە چی ڕوودەدات تا دەگاتە دەوروبەر، یان تا ئەو کاتەی بە بڵاوکردنەوەی بەرهەمەکە لە دوتوێی کتێب یان ڕۆژنامەی ئەدەبی و پلاتفۆرمە کۆمەڵایەتییەکان… ڕووناکی دەبینێت. دوای بەرهەمهێنانی بەرهەمە شیعرییەکە، خوێنەران دەبنە خاوەنی ئەو شیعرە، هاوبەشی شاعیر دەکەن لە لایەنە داهێنەرانەکانیدا، لەگەڵیدا دەفڕن لە ئاسمانی ئەندێشەی شیعریدا بۆ گەیشتن بە ئامانجی شاعیر یان نزیك بوونەوە لێی، بە چاودێریکردن و خەیاڵکردنی ئەو وێنە مێتافۆریکانەی کە قەرتاجەننی لە (منهاج البلغاء و سراج الادباء)دا دەڵێت: “هۆنینەوە پیشەیەکە ئامێرەکەی تەبعی مرۆڤە”. تەبع تەواوکردنی خودە لە تێگەیشتن لە نهێنیەکانی قسەکردن، تێگەیشتن لەو ڕێچکە و مەبەستانەی کە دەبێت قسەی شیعریی، بەرەو ئەوێ ئاراستە وەرگرێت”.(٢)
بەگشتی؛ بە دەگمەن لێرە و لەوێ دەبینین کە باس لە هونەرەکانی نووسینی شیعر و لایەنە فراوان و بەربڵاوەکانی بکرێت. ڕەنگە هۆکارەکەشی بۆ گرنگی بابەتەکە بگەڕێتەوە لە بەرهەمهێنانی شیعردا کە تایبەتە بە شاعیران، بێ ئەوانی تر. هێزی ڕێنمایی بیرۆکەو خاتەرەی ناوەکیی کە شاعیران لەم بارەدا جیاوازو جۆراوجۆرن ڕۆڵێکی سەرەکی دەبینێت لەم ڕووەدا. (٣)
ئەگەر لەسەر ئەوە کۆك بین کە بەرهەمی شیعری دەوڵەمەند و داهێنەر بریتییە لە (بەکارهێنانی تایبەتمەندییەکانی مادەی سەرەتایی زمان بە باشترین شێوە)، سروشتی بەرجەستە و میتافیزیك، واتە: وشە و مانا، ئەوا ئەم دەربڕینە ئینسانییە ئەبەدییە پێویستی بە بەردەستبوونی کەرەستە سەرەتاییەکان هەیە لە هەر شیعری شاعیرێکدا بێتە دی بۆ ئەوەی قۆناغەکانی پێ تەواو بکات و ببێتە شیعرێکی باس و وەك پێویست نوێنەرایەتی شاعیرەکەی بکات لە دنیای ئەدەبیاتی بەرهەمدار و ئێمەی خوێنەرانیش بەشێك لە کاتی خۆمانی پێ بدەین و بەرەنجام ناوی بە (بەرهەمێکی ئەدەبی کاراو دڵخواز) بهێنین، سەرەتا لە بەهرە دەست پێ دەکەین و لە ڕێگەی میکانیزمەکانی بەکارهێنانەوە بە وردبینی و هۆشیارییەوە تا دەگاتە هەڵبژاردنی گونجاوی بابەتەکە و تێپەڕاندنی بەربەستەکانی تەوەری زیندوو و بیرۆکەی نوێی داهێنەرانە، یان زیادکردنی نوێ لەسەر ئەوەی لەلایەن ئەوانی پێش ئێمەوە ئافراندوویانە.
شاردراوە نییە لە خوێنەری هونەرەکانی شیعر بە فۆرم و ناوەڕۆکەوە، کە نووسینی شیعر بەهرەیە پێش ئارەزوو، شیعر سەر بە هیچ جوگرافیایەك نییە، یان سەر بە ڕەهەندە بەرتەسکەکان، بەڵکو لە پلەی یەکەمدا هی مرۆڤایەتییە. وەك ئاشکرایە مۆدێرنیتەی شیعر بە تەنیا کێش و قافیە نییە، یان چەردەیەکی وەرزیی بێت کە دەقی شیعر بە مەبەستی گەیشتن بە هەندێك پێشکەوتنی جوانکاری لەبەری بکات، بەڵکو پێکهاتەی بنەڕەتی و شاراوەی شیعرەکە ئەو بەشەیە کە دوای وەرگێڕانی بۆ زمانەکانی دیکە وەك خۆی دەمێنێتەوە. بۆیە کەسانێک هەن پێیان وایە شیعر لە دەرەوەی بازنەی وەرگێڕاندایە، بەڵام وەک کارێکی ئینسانی و ناوەڕۆکێکی ڕۆحی هەمووان لە خاڵی ئافراندندا هاوبەشیی دەکەن، بە سروشت لە دەرگای ویژدانی هەمووان دەدات، پێش ئەوەی زاراوەی زمانەوانی بێت، ئاڕاستەی دڵ و دەروون دەکات، نزیکترینە لە هەمووان بێ هیچ ئیستیسنایەك.
(سوزان بێرنارد) لەم پێوەندییەدا سەبارەت بە (پەخشانە شیعر) دەنووسێت کە چۆن سەرەتا لە ڕەوتی سەرەکی یاخی بوو و لە ئەنجامدا بە ملکەچکردنی بۆ یاساکانی تری هاوشێوەی شیعر، بازنەی شیعری بەجێنەهێشتووە، بەڵکو بە جلوبەرگی مۆدێرنیتە بە فۆرم و زمانەوە خۆی نمایش دەکاتەوە، ڕوونە کە پەخشانەشیعر لە سەربنەمای فەوزاو ڕوخاندن کاردەکات، هەندێکجاریش لەسەر تێکدانی ڕێسا ئاساییەکانی زمان، بەڵام هەر یاخیبوونێك لە یاسا هەبووەکان ناچارە لە کۆتاییدا – ئەگەر بیەوێت کارێکی ئەدەبیی باش و بەردەوام بخاتەڕوو – پێویستی بە جێگرتنەوەی ئەم یاسایانە هەیە بە یاسای تر. ترس لە تێپەراندنی ئەو شتەی کە نائۆرگانیکە و فۆڕمی نەماوە، ئەوە – لە ڕاستیدا – پێداویستییەکی تایبەتی شیعرە کە بەم کارە هەڵدەستێت.(٤)
لایەنی گرنگ و بناغەی پتەو هەیە کە هەر بەرهەمێکی شیعری لەسەر بنیات دەنرێت، بێ گوێدانە ئەوەی سەر بە چ قوتابخانەیەکی شیعرییە، بەڵام ئێمە بە دەگمەن لێکۆڵینەوە و خوێندنەوەی چڕمان هەیە؛ جارانێك وردەکاریی شاراوە هەیە لە بەرهەمێکی شیعریدا و لە نێو دێڕو کۆپلەکاندا خۆیان مەڵاسداوە، تەنیا ئەو کەسانە هەستی پێدەکەن کە بە وردی دەیخوێننەوە و بە هێمنی لێی تێدەگەن، بە تایبەت کە زۆربەی بەرهەمە ئەدەبییەکان لە سەردەمی ئێستای ئێمەدا لە لایەن خوینەرانەوە زۆر گرنگییان پێ نادرێت و دەستەبژێرو نوخبەش لەم (دنیای تەرکیزی چاو وبینینەدا لەبری هزرو رامان) ڕوو لە کەمییە. شیعری ڕەسەن بریتییە لە پارچە هونەرێک کە پیتەکانی دەتوانن تەرازووی مانا لاسەنگ بکەن. شاعیر هەیە حەزی لە بەرزکردنەوەی توانای زمانەوانیی و وشەسازی خۆیەتی لە دەقەکاندا، وەك گەمەو لایەنەکانی ڕێزمان و ئاڵوگۆڕ و ڕێنووس و هتد… ، بەڵام دەقەکە لە کۆتاییدا وەك پێویست کاریگەریی نابێت و ڕۆڵی خۆی ناگێڕێت، بگرە هیچ هەژانێك یان دڵەڕاوکێیەک لە ڕۆحدا بەرپاناکات، چونکە بەپێی ئەو بنەمایەی ئەو کارە ئاتاج و پێویستی بە بیرۆکەو تییمەی تازەو کاریگەرە تا زمان خۆی لە دووتوێیدا ببینێتەوە، بۆیە لەئەنجامدا لەگەڵیدا کارلێك ناکەین.
گومانی تێدا نییە بەو پێیەی کە پەیوەندییەکی نزیک لە نێوان وشە و بیرکردنەوەدا هەیە بۆ فۆرمولەکردنی مانا، واتا بە تەنیا لە ناو دەقێکدا بە (وشەی شیعریی) جوڵە بەرپا ناکرێت، ئەوان دوو دیوی یەک دراون. ئەگەرنا بێ بوونی هەریەکە لەم دووانە لە فەنتازیایەك یان شتێکی زیاتر لە دیکۆرات و ڕازاندنەوەی زمانەوانەی زیاتر سەیر ناکرێت، هەڵبژاردنی فەنکشنی گونجاوی زاراوە و بەکارهێنانی لە شوێنی جوگرافیای دروستی خۆی لە دەقدا تەنیا وەڵامێکە بۆ هێنانەدی پێداویستییەکانی بیرۆکە و خزمەتەکردنی.
ئیبن تەباتەبا پشتڕاستی دەکاتەوە و پێی وایە قۆناغی یەکەمی داهێنانی شیعریی: (سەرگەردانی بیرۆکەیە لە عەقڵدا) بەو پێیەی بیرۆکە مانا و ئامانجی یەکگرتووی شیعرەکەیە. بگرە کەسانێك هەن لەوە زیاتر ڕۆیشتن کاتێك دەیانگوت: هونەری ڕاستەقینە ئەو بەخشینەیە کە بیرۆکەی داهێنەر و لە هەمان کاتدا شاراوە پێشکەش دەکات، خوێنەر چێژ دەبینێت لە کەشفکردنی ئەو گەمەو تەکنیك و جوانکاریانە. بۆیە شاعیر و ڕەخنەگری ئینگلیزی (شێلی) زیاتر لایەنگری هارمۆنی لە فیکردایە نەك ملکەچکردن بۆ سیستەمێکی فۆرماڵی و زمانەوانی تایبەت، ئەو لە (لە بەرگریکردن لە شیعر)دا دەنووسێت: “لە ڕوانگەیەکی توندی فەلسەفییەوە، ناتوانرێت جەماوەر دابەش بکرێت بەسەر پەخشان و شیعردا. ناکرێت شاعیر زمانەکەی ملكەچی یاسایەکی باوی فۆرم بکات گەر مەرجی هارمۆنی لە بیرۆکەدا لەبەرچاو نەگرێت”. (٥)
بۆیە دۆزینەوەی بیرۆکەیەکی گونجاو بۆ دەقێکی شیعریی یەکەم قۆناغی تەواوکردنی کارە بەرهەمدارەکەیە، ئەمەش ئاسان نییە وجارانێك پیویستی بە هۆکارو بەهرەوەرگرتنە.
جاحیز لە (البيان والتبيين) دەڵێت: “هەموو جۆرەکانی نیشانە لەسەر مانای وشە و غەیرە وشە، پێنج شت کەم و زیاد نابن، یەکەم: وشە، پاشان نیشانە، پاشان گرێ، پاشان هێڵ، پاشان حاڵەت کە پێی دەوترێت تۆو یان نەمام، و ئەمەش حاڵەتی ئاماژەکردنە، کە بەکاری هەموو ئەو جۆرانە هەڵدەستێت. هەرەوەها ئاماژەو زاراوە هاوبەشن، بەڵکو باشترین پاڵپشتە بۆ زاراوەو باشترین تەرجومان و نومایندەیە بۆی”(٦).
لە لایەکی تریشەوە کەسانێك هەن وا دەزانن کە بیرۆکە هاوواتای ئیلهامبەخشینە، ئەوەش وەکو ناوکی ڕووەک و میوەیە، گەر بمانەوێت درەختێکی ڕازاوەمان هەبێت ناتوانرێ دەستبەرداری تۆو و یان نەمامەکە بین، بۆ نموونە دەبینین شاعیرانی ناودار هەن ئەم توخمەیان نییە بۆ درێژەدان بە کارەکانیان پێویستیان پێیەتی، بۆیە ڕەنگە ئەمە هۆکاری بێ پێزیی و نەبوونی کاریگەری دەقەکانیان بێت لە قۆناغەکانی دواتری تەمەنیان، یان دەبێتە هۆی ئەوەی بێ بەخشین بمێننەوە و ئیدی خۆیان بەدوور بگرن لە نووسینی شیعر بۆ ماوەیەک، تا مادەی خاو و وزەی مەعنەوی و هێزی ناوەکی و ڕۆحی پێویست بەدەست دەهێننەوە بۆ دۆزینەوە و پێگەیشتنی بیرۆکە و… تەقینەوەی لە شێوەی شیعرێکی نوێبەخشی داهێنەرانەدا، ئەم بیرۆکانە دەتوانن لە توخمەکانی ژیانی ڕۆژانە، ئەزموونەکان، پەیوەندییەکان، ئەزموونەکانی سەفەرەوە….تاد سەرچاوە بگرن یان بگرە دیتنێکی ڕاگوزەری دیمەنێك یان ڕووداوێك، جا کاریگەرییەکە بچووک بێت یان گەورە، نزیک بێت یان دوور گرنگ نییە.. پاشان لە تاقیگەی ناخدا شێوەیەك وەردەگرێت و دەگۆڕێت بۆ بیرۆکەی دەقێك، لە ڕێگەی بەکارهێنانی شێوازە شیعرییەکان بە بەکارهێنانی ئامرازی شیعری گونجاو بۆ پێکهێنانی دەقێك: لە دانان و ڕێکخستنی وشەکانەوە، زاراوەسازی، بڕگەو کۆپلە، ڕیتۆریک، مێتافۆر، وێنەسازی خەیاڵ و تەواوکردنی پێکهاتەی شیعریی لەگەڵ چوار توخمە سەرەکییەکەدا بەپێی پۆلێنکردنی هەندێک لە ڕەخنەگران: (ناوەڕۆك، پێکهاتە، فەرهەنگ، وێنەی شیعریی) و هەروەها بەم پێوەرانە دەتوانین هەستین بە جیاکردنەوەی شیعر لە ژانرە ئەدەبیەکانی دیکە.
ئێمە پێشتر گرنگیی دۆزینەوە و لەدایکبوونی بیرۆکەیەکی گونجاو بۆ هەر دەقێک پێشوەختە لەناخی شاعیردا ڕوونکردنەوەمان دا. پاشان ڕۆڵی تەوەرە(تییمە) دێتە ئاراوە، کە گرنگی لە خاڵی یەکەم کەمتر نییە، ئەمە خودی بابەتەکە نییە و ڕۆڵەکەی تەنیا بە یەك وشە یان ناونیشانی دەقەکە سنووردار ناکرێت، بەڵکو هەموو شتێك کە پەیوەندی هەبێت بە هەموو مانا سەرەکی و لاوەکییە بەردەستەکانەوە لە دەقێکی شیعریدا لە ژێر سەردێڕی تییمەدا پۆلێن دەکرێت، کەواتە تییمە، بابەت(موضوع) نییە و بەڵکو زۆر لەو فراوانترە، تییمەش لەسەر بنەمای بیرۆکە دادەمەزرێت، کە بە تەکنیکە کاریگەرەکانی نووسینی شیعر پشتگیری دەکرێت. کەسانێك هەن کە تەوەرە لە شیعردا بە پێگەی دڵ بۆ جەستە وەسف دەکەن، و پێناسەی دەکەن کە “هەموو وێنەیەك، ئۆبژەیەك یان بیرۆکەیەك کە بۆ دەربڕینی تایبەتمەندییەکانی دەق بەکاربێت، بە چوارچێوەی بنەڕەتی دادەنرێت کە قووڵی و دەنگدانەوە بە بەرهەمە ئەدەبییەکان دەبەخشێت، یان ئەو عەدەسەیە کە خوێنەر دەتوانێت بەهۆیەوە تەفسیری دەقی پێ بکات”. (٧)
ڕەخنەگری لێهاتوو (نادیە هینداوی) پەنجەی خستە سەر ئەم توێژینەوەیە و لە ڕوانگەی خۆیەوە تەوەرەکەی باس کرد و بە وردی ڕوونی کردەوە و ئەو تییمەی بە زەریا چوواند. واتە تییمە هەمەلایەنەتر و گەورەترە لە بابەت، کەواتە ئەگەر بابەتەکە سنووردار بێت بە یەك وشە یان دەستەواژەیەك یان ناونیشان، ئەوا تییمە هەموو پەیوەندییە لاوەکییەکانی ماناکان و ئاماژەکانیان لەخۆدەگرێت لەگەڵ هەموو بڕگەو کۆپلەکانی ناو دەق، هەر وەک چۆن (ڕۆلاند بی. تۆبیاس)سەبارەت تییمە دەڵێت: “سیستەمێکی خودکرداریی ئاراستەکردنە لەبەردەستداو لە خزمەت خوێنەردایە”.(٨)
وەک لە سەرەوە ئاماژەمان پێدا، دەقێکی جددی و سەرکەوتوو تەنیا لەم دوو توخمەدا سنووردار نییە، بەڵکو شاعیر بەدوای تەکنیکە جیاوازەکاندا دەگەڕێت بۆ داڕشتنی بیرۆکە و تەوەر لەپێناو گەیشتن بە ئامانجەکەی و تەواوکردنی کارە شیعرییەکەی بە جیاوازی و سەرکەوتوویی.
تەکنیکە شیعرییە جیاوازەکان وەک فاکتەرێکی گرنگ بۆ بەرهەمهێنانی جوانیناسی لە دەقە شیعرییەکاندا بە هەر سێ جۆرەکەیانەوە بنەڕەتێکی گرنگن: چ شیعری ستوونی بێت یان شیعری ئازاد یان پەخشانە شیعر، بە بەکارهێنانی کۆمەڵێك ئامرازی جیاوازی وەك: چڕکردنەوە، هێماسازی، فۆرمالیزە، دەربڕین، دەقئاوێزان، بەهرەوئیلهام، مێتافۆر، خەیاڵ و بەشەکانی ڕەوانبێژی وئەوانی دیکە… بەجۆرێك لێرەدا ڕۆڵی زمان و بەکارهێنانە ڕیتۆریکییەکانی و ناوەڕۆکەکەی لە هونەرەکانی داڕشتنی دەقەکە دەردەکەوێت، بە پێی ئەوەی شاعیر پێشوەختە هەڵیبژاردووە و لە خەیاڵی خۆیدا نەخشەی بۆ داناوە، پاشان لە شێوەی لافاوێکدا دەردەچێت لە سەرچاوە ڕەسەنە خاوەکەیەوە لەناو ڕۆحدا ڕێڕەوی خۆی وەردەگرێ و تادەگاتە شوێنگای تێڕژینەوە و پاشان پێداچوونەوە، لابردن و زیادکردن و ڕاستکردنەوە… تا دەگاتە لێبوونەوە لە دوا نوسخەی بەرهەمهاتووی دەقە شیعرییەکە.
هەروەها هەندێك لە تایبەتمەندانی شیعر ڕەسەنایەتی لە بەکارهێنانی ئەم تەکنیکانەدا وەک فاکتەری یارمەتیدەر زیاد دەکەن بۆ بەهێزکردنی تەوەری دەقەکە، هاوتەریب لەگەڵ هەڵبژاردنی بابەتی شیعر وەک هەڵبژاردنێکی ئایدیاڵ و ناوازە، کە ئەمە زۆر بە گرنگ دادەنرێت؛ چونکە ئەوە ئەو خاڵەیە کە هەستی یەکەمی ناوەوەی شاعیر لەخۆ دەگرێت، دەبێت شاعیرئاگاداری ئەوە بێت کە بابەتەکە بە وردی هەڵبژێرێت، دەربڕینی خودی دنیای شاعیر خۆی بێت یان نزیك بێت لە دونیای خۆی و تێڕوانین و پرەنسیپ و قەناعەتەکانی خۆی. بۆ نموونە دەوڵەمەند ناتوانێ شیعرێك لەسەر ئازارەکانی هەژار بنووسێت وەک ئەوەی هەژارێک دەینووسێت، هەروەك چۆن پیاوی ناعاشق ناتوانێت شیعرێکی غەزەل و دڵداری بنووسێت وەک چۆن عاشقێک دەینووسێت(٩).
قەرتاجەنی سەبارەت بە جۆری شاعیران سەبارەت ماناکان دەڵێت: “پلەبەندی شاعیران لە ماناکاندا چوار پشكن: : داهێنان و شایستە و هاوتاو دزین..داهێنان لە لوتکەدایەو شایستەش دوای ئەو دێت، سێیەمیان ئەوەیە کە هاوتای ئەوانی ترەو بێئاگاداری و چاولێکەریی نووسیویەتی، ئەمە هیچ نییە عەیب، بەڵام گەر دووەمیان لەسەر یەکەم دابمەزرێت و هاوشێوەی ئەو بێت، ئەمە عەیبەیە و دزیش هەمووی کەموکوڕییە، هەرچەندە هەندێکیان لە هەندێکی تریان ناشرینترن ” (١٠)
لە کۆتاییدا تەنیا ئەوە ماوە ئاماژە بە وتەیەکی سوزان بێرنارد بکەم سەبارەت بە هۆکارە سەرەکییەکانی ڕۆڵی ڕامبۆ لە مێژووی سەردەمی پێش سوریالیزمدا تا ئەمڕۆش، ئەو نووسیویەتی کە ڕامبۆ یەکەم کەس بوو شێلگیرانە جەختی لەسەر پەیوەندی توندی نێوان فۆرمولەی نوێی شیعری و گەڕان بەدوای نەزانراودا دەکردەوە، کە ئەمەش شیعری مۆدێرن دەکاتە هەوڵێکی میتافیزیکی، زیاتر لە فۆرمێکی هونەری. (١١) هەروا با مەیلی زاڵ لە سەردەمی جاهیلی شیعری عەرەبیدا لەبیر نەکەین کە ئیلهامبەخشی شیعرییان بە فاکتەرە نەبینراوەکانی وەک پەری یان ئەوەی کە هەندێك پێی دەڵێن شەیتانی شیعر لێکدەدایەوە. بەڵام لە ڕاستیدا ئەگەر لایەنە نەبینراوەکانی مرۆڤ بە سێ جۆرەکەیانەوە (دەروون، فیکر، ڕۆح) بە سەرچاوەی ڕاستەقینەی شیعری ڕەوان و پاراو هەژمار بکرێن، ئەمە حاڵەتی شاعیری لێهاتووی شکۆمەندە کە بە ئەزموونە تیۆرییە قووڵەکانی خۆی لە زانستەکانی شیعر و زمان و ئەزموونە پراکتیکییەکانی ژیاندا بەرهەمی داهێنەرانەی شیعر بەرهەم دێنێت.

بەرەنجام:
من شیعر دادەنێم بە (خود) بە هەموو پێکهاتە جۆراوجۆرەکانییەوە، واتا خودی ئاگا و نائاگا، خودی هەست و نەست، خودی ئەزموون و دنیا بینی، خودی زمان و جوانیناسی، خودی گیان و ئەندێشەکردن، خودی دەربڕین و ڕووبەڕووبوونەوە، خودی دوێنێ و ئەمرۆ و سبەینێ… بۆیە هەموو شیعرێك هەڵگری چەمکی دنیایەك لە هەمەجۆرییە، چ دەروونیی بێت یان کۆمەڵایەتی، یان دنیابینی و هەڵوێست، یان وشەسازیی و ئیستاتیك..تاد
بەشێك لەوەش کە دەبێتە زاخاودانی ئەم ئەزموونەو بەرەوپێشچوونی؛ بریتییە لە بڵاوکردنەوەو خستنەڕووی بەرهەمە شیعرییەکان، گرنگ نییە لە بڵاوکراوەی کاغەزیی وەك دیوان و ڕۆژنامەو گۆڤاردا بێت، یان بە خوێندنەوەی جەماوەریی و تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان و پێگە ئەدەبییەکان و تاد..
بەڵام لەبەرئەوەی لەمڕۆماندا بەداخەوە زۆربەی بڵاوکراوە کاغەزییەکان قۆرخکراون و هێندەی بە دوای شوێنگەی حیزبی و مامەحەمەیی و برادەرایەتی و خۆخۆیی دا دەگەڕێن، نیو هێندەش خۆیان نادەن لە قەرەی شیعری جددی و داهێنەر، بۆیە من زۆربەی ئەو شاعیرانەی لە (تەم) دا کۆبوونەتەوە بە شاعیرانی (سەعلوك)(١٢) ناودەبەم، ئەو زاراوەیەش بەو شاعیرانەی قۆناغی شیعری جاهیلی دەگوتران کە مەحروم و بەدەربوون لە بازنەکانی دەسەڵاتی خێڵ، هاوشێوەی درەوشانەوەی یاخیبوونی ڕامبۆ شیعرەکانیشیان ناوازەو جیاواز بوو، بێ ئینتیماو یاخی بوون، ڕەفزکراو و ڕەفزکەرەوە بوون لەلایەن بازنە دۆگماکانی شیعرو کۆمەڵ و گروپە ڕەسمییەکانەوە، لەکاتێکدا زۆرینە ئەجنداو بەرژەوەندی خۆیان هەیەو ئەمانیش لەخەمی شیعرو ئەفراندندا استگۆیانە لەگەڵ شیعردا دەژین. جوانتریش لەمە ئەو شاعیرانەی لە (تەم)دا کۆبوونەتەوە هەریەکە خاوەنی شێوازێکی جیای نووسینی شیعرو دنیابینی شیعرە جیاواز لەوانی دی.
بالێرەدا کەمێك رابمێنێن و پێکەوە گوزەرێكی خێرا بکەین بە شیعرێکی بڵاوکراوەی ئەو پێگەیەدا لەژێر ناونیشانی (ماڵی سەر فەرشەکان)(١٣)ی شوان تۆفیق دا، کە من وادەزانم هەمان شاعیرە کە پێشتر بەناوی شوان سەعیدەوە هاوشێوەی تەرزی ئەم دەقەی بڵاودەکردەوە. شاعیر لەم شیعرەدا گەمەیەکی تەکنیکی جوان بە ئەوین دەکات و مانایەکی نوێی شیعریی لێ بەرجەستە دەکات، کە لێرەدا ئەم بەشەی پەیوەندی هەیە بە بابەتی ئەم وتارەوە، کە چۆن شاعیر دەتوانێت بە بیرۆکەی نوێ و تەوەر و تەکنێکی جیاوازەوە دەقێکی شیعریی داهێنەرانە وەدی بێنێت و نوێبوونەوەیەك بەو ئاراستە کلاسیکییە ببەخشێت کە زۆربەی شاعیرانی غەزەل، بە کۆن و ڕۆمانسی و مۆدێرنەکانەوە تێوەی گلاون و هەمیشە لە خولگەیەکی دووبارەدا دەسوڕێنەوە.
هەر خوێنەرێك کە ئەو شیعرە دەخوێنێتەوە لە دیدگای خۆیەوە لێکدانەوەی بۆ دەکات، کە ڕەنگە زۆرینە بە دیوە باوەکەی ڕۆمانسییەتدا بیخەنە پاڵ زۆرینەی شیعری غەزەل و چیدی خۆماندوونەکەن و وازبێنن لە لێوردبوونەوەو تێگەشتنی زیاترو جیاوازییەکانی ناوی، کە هەندێكی زۆر وردەو هەندێکیشی بەرچاوە.
زمانی دەقەکە، زمانێکی ئاڵۆز نییەو بابەتەکەشی زۆر سەیرو نامۆ نییە، بۆ نموونە ئەو بە ئاودانی باخچە دەست پێدەکات، بەڵام وشەی (پاکانە) ئاراستەیەکی تر دەدات بە کۆی دەلالەتەکانی ئاودان و وشكبوون، ئاراستەیەکی موچڕکئامێز، کە ئەمەشە وەرچەرخان و موفاجەئەی شیعر لای خوێنەر بەرپادەکات، ئاوها شاعیر لە ڕێی دۆزینەوەی تەکنیکی نوێی دەربڕین و هەڵکۆڵینی تییمەیەکی نوێ لە نێو تییمە کۆنەکەی ڕۆمانسییەتدا هێڵێکی ڕاست و چەوت دەهێنێت بەسەر بیردۆزی لێکدانەوەی زایەندی فرۆیدا(١٤)، کە فرۆید وای دەبینێت چالاکی و غەریزەی زایەند تەنیا کارێکی بایۆلۆژی نییە، بەڵکو هێزی پاڵنەری ژیانە وهەر ئەوەشە هۆکاری هەموو ئەو دڵەراوكێ و بەرزونزمییە دەروونیانەی کە مرۆڤ لە ژیاندا توشی دێت، وێڕای ئەوەی دابەشی پێنج قۆناغی دەکات و تەنانەت قۆناغی شیرخواردنی کۆرپەش بۆ ئەو پاڵنەرە دەگەڕێنێتەوە!.
شوان لەم دەقەدا بەوردیی کاری لەسەر بونیاد کردووەو لە بیرۆکەی چنینی سەر مافوورەوە وێنە ئەندێشەییەکان تێکەڵی شیعرو مەجاز دەکات و هەم دەیکاتە ناونیشان و هەم دوا کۆپلەی شیعرەکەی و خاڵی جیاوازبوون. بیرۆکەی وێنەی چنراوی سەرمافوور لە کۆپلەیەکی شیعری کوردیدا شتێکی جوان و ناوازەیە و کەم بەرچاودەکەوێت، هەر ئەو وێنە شیعرییەی سەر مافوورەکەیە کە پێچوپەناکانی تییمە ئاوەڵا دەکات، نازانم ڕەنگە لە شیعری فارسیدا بوونی هەبووێت، لێرەدا چڕکردنەوەی پنتەکانی نێودەقەکە لەو وێنەیەدا خۆی لە خۆیدا چەند ئاماژەیەك هەڵدەگرێ، کە ناکرێت لەم دەرفەتە تەسکەدا لەسەر هەموویان بوەستین.
ئەو شیعرە زۆر ڕەهەندی جیاواز و پنتی داهێنەرانەی تێدایە بۆ لەسەردووان، بۆنموونە وەك بەکارهێنانی کۆدو سیمبوڵ لە دێڕەکانی :
بەبەر چاوی (ئاسمان)ەوە،
وشک بوون
(هەورەکان)، (بایەکی دڵڕەق) لەگەڵ خۆیدا بردنی…
تەنانەت (زستانیش) جارێک بە (گەرمی) لە ئامێزی نەگرتین
لەلایەکی ترەوە دەقێکی کراوەیە بە ڕووی هەموو جێهێشتنەکاندا، کە هەر یەکەمان دەتوانێت بەشێک لە ئەزموونی خۆی تێدا ببینێتەوە، هەرچەندە لە خوێندنەوەی ڕووکەشیدا بۆ خوێنەری سادەبین وادەردەکەوێت کە ئەمە شیعرێکی باوی ئەڤینداریی و رۆمانسییە، بەڵام شاعیر تا کۆتایی توانیویەتی پارێزگاری بەو خەسڵەتی کەشفنەکردن و لەهەمان کاتدا فرە ڕەهەندییەوە بکات. ئەگەر لە شیعرەکانی (ئێدگار ئەلان پۆ)دا بۆنی کراسەکەی (لینۆر) ڕاپێچی زۆر یادگەی جیاوازمان بکات، ئەوا لای شوان (ئەو)ێکی سیماکاڵ لەپشت کۆپلەکانەوە ئاماژەمان بۆ دەکات و بەگیان لەگەڵ شاعیردا دەدوێ و بۆی دەگری وهێشتا پەیوەندییان هەر ماوە دوای دابڕان و جێهێشتن، بەڵام هەر کە لێی نزیك دەبینەوە وەکو خەوێکی دەم سەحەر زوو ون دەبێت، ئەم نیگەرانییەی شاعیر شایستەی ئەو تنۆکانەیە کە لەمۆزەخانەی شیعردا هەڵگیرێن و لە شوشە بنرێن.
فۆرمی گشتی مانا لێرەدا شێوازێك بەخۆوە دەگرێت، دەمانباتەوە سەر زۆرانی دوالیزمیەکانی نێو ناخی مرۆڤ و دەرەوەی ئەو، یان گیان و مادە، کە ئەویان وێنەی خانوویەکی چۆڵی لەخۆگرتووەو ئەمیشیان درزوسوتان و فرمێسک و برین و شکان و کاڵبوونەوە.
چەند ناخ هەژێنە وێنەیەکی پڕ جۆش و خرۆشی دەرووونی کە بەرجەستە دەبێت لە باڵای مانگدا بە شوبهاندنی بە حزوری ئەو، لە ئاوابوونی مانگدا ئاوابوونی ئەو، کەواتە ئەو ڕووناکییەی لە تاریکاییدا دەدرەوشایەوە ئاوابوو، نایەوێت بڵێت تۆ مانگ بوویت، چونکە شاعیرەکانی تر بە ڕووە باوەکەیدا زۆر بەکاریان هێناوە.
چەند خولەکێک پێش ئەوەی مانگ ئاواببێت،
تۆ لێرەبوویت
ئەم دەقە تژیە لە وێنەی شیعریی ئاوێزانی ئۆنتۆلۆژیا و دیدی قووڵی ڕۆچوون بە وجودییەتدا و شوبهاندنی بە دەریا، بەڵکو ئەو ونبوونە دەکرێت هێندەی قووڵیی دەریایەك بێت لە برین، بەڵام مرۆڤ دەسەوسانە لە بەرانبەر پرسیاری مەرگ و ناتوانێت ئەو گرێکوێرەیە بکاتەوە تا خۆی نەیچێژێت، ئیدی هەموو شتێك کۆن دەبێت لە تەمەن و ئەزموون و شتەکان، ئێمەی بەلەمی تێکشکاو کەی لەناو دەیای قەدەردا دەتوانین سەوڵ لێبدەین؟ ناتوانرێت بە ماددە، میتافیزیك بپێوین و لێی تێبگەین، ئەم کەرەسانە بەو پنتانە ناخۆن، وەك ئەوەی بە بێژنگ بمانەوێت ئاو بخۆینەوە، یان بە مقاش بمانەوێت پارچە قوماشێك ببڕین و بە مقەست بمانەوێت بزمارێك داکوتین.
برینی نەبوونی تۆ
هێندەی دەریایەک قووڵ بوو
قووڵی دەریا، کەی به ئێمە چارەسەر دەکرێت؟
بەم بەلەمە کۆنانەی تەمەنمانەوە،
کوا دەتوانین بە دەریادا بپەڕینەوە؟
ئەوەی زیاتر ئەم لێکدانەوەمان پشت ڕاست دەکاتەوە ئەو (ئەوینە)یە کە لێرەدا بە باڵا باسکراوە، واتا جیا لە باو، پیرۆزو پاكە، هەر لە کۆپلەی دوای ئەویشدا دالی ژن دەرگای ئەو کۆپلە شیعرە جوان و ناوازەیە دەکاتەوەو داشی دەخات، جیاوازیەکەش لەوەدایە هەر ئەو مانگە بوو کە لێرەدا ژنەو کچ نییە تا نەڵێین شیعرێكی دڵدارییەو ئیشق تەنیا لەو پنتەدا قەتیس نەکەین، دڵ کاتێك دەبێتە گۆزەیەکی شکاو و جێماو کە دوو وەسفی تراژیدیاو خەمناكن بە ڕادەیەك باری شڵەژان و کاریگەربوونی دەروونیی، ئان و ساتی نوووسینی شیعرەکە دەردەخات لەلایەن شاعیرەوە:
ئەوینی باڵا؛ زۆر شتت لێ دەبات و
لە بەرانبەردا هیچت پێ نادات،
*
لەدوای تۆ هیچ ژنێک لە باوەشی نەگرتم
دڵم گۆزەیەکی شکاو بوو، لەبەر باراندا،
لێم بەجێما
وەکو پێشتر گوتمان بیرۆکە هێڵێکی سەرەکی نووسینی شیعرە کە هاوکاریی شاعیر دەکات تا بزانێت دالەکان و کۆپلەکان چۆن ڕیزبەند بکات و بیانبەستێتەوە بە بونیادی سەرەکی تەوەرەوە، ئایا شاعیر توانیویەتی بیرۆکەیەکی تازە لە وێنە شیعرییەکی نوێدا بکاتە کەرەسەی دەربڕینی ئەو هەستە شیعرییەی کە جیاوازە لە هەر هەستێکی ڕاگوزەری کەسێکی ئاسایی ناشاعیر؟ لەم دەقەداو لە کۆی ئەو خەونانەی لە ژیاندا ڕابوردن، لە کۆی ئەو خۆشی و ئازارانە، کە خۆشییەکان کەمیان باسکراون و لەگەڵ جێهێشتنی ئەودا و سەرەتا دێڕدا دەرگای لەسەر دادەخرێت، جگە لە دێڕی (چنینی فەرشی سوور) کە فلاشباکی ئەو هەستەی سەرەتای پێش دەستپێکی شییعرەکەیە، لە دواکۆپلەدا حزوری هەیە، هەروا ئەمەش بەڵگەیەکی ئەو تێگەیشتنەی سەرەوەمانە، چونکە بابەتی شیعرەکە رۆمانسی باو نییە، ئەگەر ئەوەش بووایە ڕەنگە زۆر کاریگەریی و هەڵچوونی لەسەر دەروونی خوێنەر دروست نەکردایە.
جێی ئاماژەکردنە کە مەرج نییە ئەو کۆپلانەی خوێنەر لە شیعرێکدا بەریان دەکەوێت هەر واقیعی بن، بەڵکو شاعیر مامەڵە لەگەڵ میتافۆڕو مەجازدا دەکات و تواناو سەلیقەی ئەو لەوەدایە کە گیان بکات بەبەری ئەو بیرۆکانەداو خوێنەر وا لێی تێبگات هەروەکو ئەوەی ڕوویاندابێت لە گەڵیاندا بژی، لە دوماهیدا شاعیر کارامانە بەم ئەوینە گەردوونی و باڵایە، دەقەکەی بەرەو تەواوبوون دەبات و لەناو ئەو بیرۆکەی مافوورە سوورە چنراوەدا ئەوینێکی پاشەڕۆژیی نەبەکام دەنەخشێنێت، وەك خەونێکی بەدینەهاتوو (لینۆر)ئاسا کە هەرگیز ناگاتە ئەنجام و دەبێتە هەوێنی دەقەکانی تری ئێدگار پۆ. لەم وێنەیەدا ماڵی ئەو دڵۆپەی دەکردو بەرەو ڕمان و جێهێشن چوو، ماڵەکەی شاعیریش کە لەسەر مافوورەکە نەخش کرابوو بەرەو کاڵبوونەوە چوو بە فرمێسك، چەند گونجاندن و هاتنەوەیەکی تەباو ئەفرێنەرانەیە لە نێوان وێنەو ماناو واقیع و تییمەی دەقدا، هەردووکیان ناسۆر سیماکەیانی شێوان و کوژانەوە، ئەمەیە بیرۆکەی نوێ لە شیعردا کە شاعیری پڕ بەخشین سەرکەوتووانە ئەنجامی ئەدات.
جگە لەمەش دەمانباتەوە بۆ چەمکی پرسیاری فەلسەفەو بۆ خەمێکی وجودی کە چۆن مرۆڤ هەمیشە بەدوای سەرچاوەکەیەوە وێڵە، ئەو هیزەی کە سەرجاوەی بوونییەتی و دەیبەستێتەوە بە هەموو ڕەگەزەکانی دی بوونەوە:
دایکم فەرشی سووری دەچنی
جارێکیان بەدەم گۆرانی گوتنەوە لەناو فەرشێکی “سێ بەچوار”دا
ماڵێکی بچکۆلەی بۆ دروست کردین
خانووەکەی دایکم دڵۆپەی دەکرد
ماڵەکەی من و تۆ بەسەر فەرشەکەمانەوە،
کاڵ دەبووەوە
پەنجەرەکانمان لەبەر باراندا دەخووسان
بۆیاغ نەیدەتوانی دیوارەکانی ئەم ماڵە جوان بکاتەوە،
هێندە دەستی بە فرمێسکمان
پێ سڕی بوو،
هێندە بەدیار داخرانی دەرگەکانیەوە
گریابووین،
بەداخەوە ڕەنگ بەدار و
بەردیەوە نەمابوو
***.

پەراوێزو سەرچاوەکان:
The Use of Poetry and Use of Criticism، T.S. Eliot ،1986 by Harvard University Press١-
٢- القرطاجني، أبي الحسن حازم، (منهاج البلغاء و سراج الادباء)، تحقيق: ابن خوجة، محمد الحبيب. الطبعة الثالثة، دار العربي الاسلامي، السنة ١٩٨٦، بيروت. ص١٩٢
. ٣-أبي عثمان عمرو بن بحر بن محبوب، الجاحظ (البيان والتبيين)، تحقيق السندوبي، حسن ، دار أحياء العلوم،
ص٣١-٣٢.
٤-برنار، سوزان (قصيدة النثر من بودلير حتی الوقت الراهن)، ترجمة: صادق، راوية، دار شرقيات للنشر والتوزيع، السنة ٢٠٠٠، الجزء الاول ص ٣٤
٥-المصدر السابق ص ٢٩
٦- مصدر رقم ٣/ ص ٣٢-٣٣
iraqpalm.com/ar/article/-Theme٧-مفهوم الثيمة في النص الأدبي، عباس،عبد الكريم حمزة (الناقد)
hindawi.org/books/41862715/12٨-هنداوي، نادية، «الثيمة» تلك البوصلة الخفية
٩- منصور، حسن عبد الرازق، الشعر والعقل- منهج للفهم، دار أمواج للطباعة والنشر والتوزيع ،٢٠١٤، ص١٠٣.
١٠-مصدر رقم ٢، الصفحة١٧٧، ١٩٨ .
١١-مصدر رقم ٤، ص ٣٤.

١٢-پێگەی تەم ، بەرواری ١٣/٦/٢٠٢٥ دەقی (ماڵی سەر فەرشەکان)، شوان تۆفیق.
13- wikipedia.org/wiki/
14- Sexuality and the Psychology of Love by Sigmund Freud with an introduction by Philip Rieff Touchstone Books 9780684838243

درۆکردن بەتەنیا گەمەیەکی زمانەوانی نیە، هێندەی دەزگایەکی ئایدیۆلۆژی لەپشتیەوە دەوەستێت و فانتازیا دەخولقێنێت، هێزە فاشیستەکان وەک ئەخلاقێکی میدیایی سەیری دەکەن، تاوەکو کۆنترۆلی بینەری بەردەم تەلەفزیۆنەکان و خوێنەری رۆژنامەکان بکەن، هەر هێزێکی ئایدیۆلۆژی بگریت خاڵی نیە لە درۆکردن، ئیتر وای لێهاتووە شتێکی سرووشتیە حزبەکان درۆ بکەن، چونکە ئەوە ئامرازی پەیوەندی کردنیانە بە کۆمەڵگاوە، ڕەنگە ئەو پرسیارە ڕووبەرووی خۆمان بکەینەوە، کەواتە شتە ناسرووشتیەکە چیە؟
رەنگە گەڕان بەدوای ناسرووشتی بوون لە درۆکردن بۆ ئێمە جێگای بایەخی تایبەت بێت، چونکە ئیدی گرفتێکمان نیە لەگەڵ درۆکردن، تا ئاستی ئەوەی کۆمەڵگا ئارەزووی خۆفریوودان دەکات لەگەڵ درۆکردندا، بەلام ناسرووشتی بوونەکە لە ئەخلاقێکی ئایدیۆلۆژیەوە دەبێت بە کولتور، ئاخۆ درۆکردن وەک کولتور بەتەنیا هێزە سیاسیەکانن پێی هەڵدەستن؟
لەڕاستیدا هێزە سیاسیەکان کارێکی زۆریان بەوەیە ئەو ئەخلاقە بکەن بە کولتور، تا ئاستی ئەوەی گومان دەکەن بتوانن ئەو کارە بەئەنجام بگەیەنن، بۆیە دەیانەوێت وەک سیمای ئەخلاقی خۆیان بمێنێتەوە تا ئەو کاتەی رۆشنبیران دێن لەبڕی ڕەخنەگرتن لەو ئەخلاقە درۆکردن دەکەن بە کولتور؟
لەوانەیە ئەوە وەک وێنەیەکی کاریکاتۆری سەیر بکەین؟ بەڵام گرفتەکە ئەوەیە ئەوە حەقیقەتێکی ناو ژیانە، کاتێک حزب ئەوەی بۆ مەیسەر نابێت و رۆشنبیران ئەو ڕۆڵەی بۆ دەبینن، رۆشنبیران بە فەرمانی حزب ئەو کارە بە ئەنجام ناگەیەنن، هێندەی وەک بیانوی زیرەکی خۆیان سەیری دەکەن، بەوەی ئەوان دەتوانن بۆ سوود گەیاندن بەخۆیان ئەو ئەخلاقە بکەن بە کولتور، ڕەنگە وێنەکە هێندە خەمبارانە بێت تا ئاستی ئەوەی ئیدی ئومێدێک نامێنێت بەوەی کێ لەدەرەوەی درۆکردنە، ئەو جوانیە چیە لەناو تێکستەکانەوە دەیبینین و خاڵین لە درۆکردن، گەمژەییەکی گەورەیە خەیاڵ و درۆکردن وەک یەک تەماشا بکەین، خەیاڵ خولقێنەری جوانیە و درۆکردن زادەی دەروونێکی نەخۆشە، خەیاڵ تێکستی ئەدەبی دەخولقێنێت، درۆکردن ناتوانێت تێکست بخولقێنێت، بۆیە لەشوێنی خەیاڵ دێت وێنای بانگەشەکاریەک دەکات بۆ تێکست.
ئەوانەی هیچ بەهایەکیان بۆ نووسین نەهێشتۆتە هێندە بەرەو سادەبوونەوە رۆیشتوون یاخود هەر خۆی نووسینەکانیان لە ئاخاوتنی رۆژانە جیا نابێتەوەو نابێت بە تێکست، هەست دەکەن وەک سەرەتا دەتوانن خوێنەرانێک فریوو بدەن نەک لەرێگەی نووسینەکانیانەوە، بەڵکو لەڕێی بانگەشەکاری ساختە تا بازار بۆ نووسینەکانیان پەیدا بکەن، بۆ ئەوەش دێن خۆیان وەک پارێزگارێکی ئەخلاق و ئاین نیشان دەدەن، ناتوانن قسە لەنهێنی نووسین بکەن، توانای ئەوەیان نیە لەناو نووسینەکاندا وێنای خەیاڵ بکەن، بۆیە لەدەرەوەی نووسین دێن وەک نوێنەری ئاین قسە دەکەن، قسەکردنێک پڕە لە درۆکردن، داکۆکیکارێکی بێمانایی بێ بڕوایی وا دەکات، وەک سەلەفیەکی ئاینی بدوێن، پرسیارە سەرەکیەکە ئەوەیە ئاخۆ ئەو درۆکردنە دەبێتە هۆی خولقاندنی بازارگەرمی بۆ کتێبەکان؟
بە بڕوای ئێمە ئەوە پرسەکە نیە، هێندەی بۆ ئەوان سەرنج ڕاکێشانی کۆمەڵگایە بەوەی ئەوان وەک نوسەرانی کلاسیک بەرهەمی حوجرەو خانەقان، بەڵام دەبێت بزانن ئەوەشیان درۆیەکیتری بێ مانایە، نوسەرانی کلاسیک زادەی درۆکردن نەبوون، واقعی کۆمەلایەتی و مێژوویی ئەو فۆڕمەی لەژیان و نووسین بەوان بەخشی، ئەوان زادەی بیرکردنەوەی ناو تێکست بوون، نەک بانگەشەکردن و داکۆکیکاری لە ئاین تا بازار بۆ تێکستەکانیان درووست بکەن.
لەو ساتەوەختەدا ئەوەی سوود مەند دەبێت ئەو نووسەرانە نین، هێندەی هێزە سیاسیەکانن لەوەی دڵنیا دەبن کە ئیتر درۆکردن وەک ئەخلاقێکی ئەوان دەبێت بە کولتور، بە کولتورکردنی درۆکردنیش کۆمەکێکی زۆری هێزە سیاسی و دینیەکان دەکات، تا تەواو کۆنترۆلی هۆشیاری کۆمەلگا بکەن و تا ئاستی ئەوەی لەدەرەوەی هەموو خەیالێکی جوانی تێکست، دنیایەک بۆ درۆکردنی دەرەوەی تێکست هەیە بۆ شیعری بێ شاعیریەت و چیرۆکی بێ ڕووداو، ئەوەش فۆڕمێکیتری ئەوانە هێزە سیاسیەکان لەو کولتورە باشتر دەتوانن درۆ بکەن، دواکەوتووترین هێزی سیاسی دەتوانێت زۆرترین کورسی هەڵبژاردنەکان وەدەست بێنێت، چونکە لەهەمووان زیاتر توانای درۆکردنی دەبێت، خۆی بە نوێنەری ئەخلاقی کۆمەڵایەتی ئێمە دەزانێت، هاوشێوەی ئەو رۆشنبیرانەی نووسینەکانیان باس لەشەهوەتە چەپێنراوەکانیان دەکات، کەچی لەدەرەوەی نووسینەکانیان، دلخۆشی خۆیان بە کتێبی ئاینی و موسوڵمانبوونی خۆیان نیشان دەدەن.

نیهاد جامی-فەڕەنسا

بە شێوەیەکی ساکار و سانا دەڵێین: (من) تۆ نییم، واتە (من) خودیخۆمم. ئەم تێگەیشتنە گۆشەنیگای خۆی هەیە و بەرەو ئەوەشماندەبات، کە خودیخۆمان بدۆزینەوە، کە هەرئەمەشە لێرەدا دەبێتە ناواخنی ئەوەی لەبارەیەوە دەدوێیین. ئەمەش بەپێی ئەوەی، کە خودی خۆبوون(خۆتبوونTo be yourself) بەمانای ئەوەدێت،کە لەگەڵ خودی یان منی خۆماندا ببیین و لە خەمی دۆزینەوەی پێگەی خودیخۆماندا بیین.
ئەمە سەرەتای خۆویستییە Selfishness، لێ خودی پرۆسەکە، گەڕانیشە بەدوای خودی خۆدا، یان دۆزینەوەی منی خۆت، کە کارزانیی دەوێت. هەروەها لێرە قسە لە خۆویستیەکە بەمانای منپارێزییە نەک خۆپەرستیی. وەکیتر، خۆتبوون بە مانای پەسەندکردن و وەستان لەسەر ناسنامەی خودیخۆش دێت.
ئەو پرسیارانە، کە لێرەدا، ئارمانجی بنەڕەتی باسەکە دەپێکن ئەمانەن: خۆبوون چییە؟ چۆن فێربین خۆمان بیین؟ خۆبوون خۆدۆزینەوە نییە؟ ئەی من کێم چییە؟ منایەتی من چی دروستیکردوە؟ خۆم یان ئەویتر دروستیکردووە؟ چ منێک بیین؟منی خۆمان بیین یان کۆپی منەکانیتر بیین؟ کۆمەڵگە، ئەوانی دیکە، دەیانەوێت چ منێک بیین؟ منی رەگەزی مێ منێکی دیکەیە، یاخود هاوجۆری منی نێرە؟ خۆبوون واتە من بەهای خۆم دەزانم؟ باشە خۆبوون واتە تەنهابوون و بەس لەگەڵ خودیخۆبوون دەگەیێنێت، یان دەکرێت خۆمبم و لەناو کۆمەڵگاش بم؟
خودیخۆبوون(خۆتبوون) être soi-même واتە چی؟ واتە من تۆ نییم، من ئێوە، ئەوانی تر نییم. ئەم نییمە بەو مانایە نییە، کە ئێوە خراپن،بەڵکو کە من تۆ نییم، واتە من وەک ئێوە باش و بەد نییم. من بەشێوازی خۆم هەم و دەبم. من کە تۆ نییم،واتە من دەزانم من کێم. لێرەوە پرسیاری (من) لەدایکدەبێت. (من) کێم سەرەتای پرسیارەکانە. کێیەتی من سەرەتای دەرکەوتنی منە، ڕێگایەکە بۆئەوەی خۆمی خۆم تەنها لەرێگای من کێمەوە نیشاندەم.
منبوون تۆ بوون، یان ئەویتر بوون، نییە. هەموو منێک منایەتی خۆی هەیە. منی (من) منی تۆ نییە. ئەمە هەر مانای ئەوە نییە وێنەیەکی ئەرێنیت لەسەر خودیخۆت هەبێت، بەڵکو پێویستیشت بەوەیە، کە خودیخۆت فریونەدەیت و خۆت بەلاڕێ نەبەیت. ئەمەش کاتێک ڕوودەدات، کە خۆتت لێببێتە کەسێکی (منێکی)تر.
کە من تۆ نییم، واتە من متمانەم بەخۆمە. ئەمە وادەکات (من) لە تۆ جیاکاتەوە. متمانە، کە بەرهەمی هێزی بیرکردنەوە و دادوەری خۆمە، وادەکات، من منێکی بەهێز و سەروەرانەم هەبێت. کەواتە، من تۆ نەبم، ئاگام لە بەهای خۆمە، لە چاوەڕوانی ئەوەدا نییم تۆ بەهام پێببەخشیت.
کە من خودیخۆمبووم فریوخواردوو و ده‌سخه‌ڕۆنابم. منێک لەناو خودیخۆما دەسازێنم، کە رووبەڕووی ئاستەنگ و گووشارەکان ببێتەوە. ئەوەش دەڵێین، کە گشت منێک پێویستی بە دەرککردنی خودی خۆیەتی. ئەمە من بەرەو خۆناسیی دەبات. هەژێنەرتر بڵێین: منناسی تەنها کاری منە نەک ئەویتر. بۆیە منبوون خودیخۆمبوونە.
منناسی ئاشنابوونە بە خۆم، چەشنی خۆم خۆمدەبم، نەک چەشنی تۆ. ئەمەو منناسی کاری قوڵ و چڕوپڕی فەلسەفیی لە تاک، خودیخۆ، داوادەکات، ئەمەش تەنها بە تێڕامان لە منایەتی من دێتەبەرهەم. بۆئەوە من پێویستی بەوەیە یەخەی خۆی بگرێت. وێڕای مەترسییەکانی ئەم لایەنە، لێ پەیبردن بەخودی خۆ ئاسوودەیی بۆ خود دێنێت. وایلێدەکات گەنجینەی شاراوەی خۆی بدۆزێتەوە. بەواتایەکیتر، منناسی خۆدۆزینەوە، شکۆمەندیشە بۆ تاک تا وێڵی دۆزینەوەی خودیخۆی بێت. چونکە خۆبزرکردن(خۆونکردن) هەمیشە بە قازانجی من ناگەڕێتەوە.
وێڕای ئەوەی گوترا، شوێنێک لەم جیهانە هەیە کە شوێنی منە. ئەو شوێنە بواری دەرکەوتنی منی منە. بەهۆێ ئەو شوێنەوە، لەوێ ئاگام لە خودی خۆمە. دەشتوانم بڕیاربدەم چۆن لەگەڵ جیهانی دەرەوەم مامەڵەبکەم. ئەمەش خۆپەسەندکردن و متمانەبەخۆبوون دروستدەکات. بوارێکی باشیشە بۆ لەناوبردنی ماسکەکان، کە ساڵانیکە خۆممتیاشاردوەتەوە. هاوکات ئەمە دەرگا لە خۆڕەخنەکردن دەکاتەوە.
هێما بۆئەوەشدەکەین، کە بۆ ئەوەی نەکەوینە تەڵەی ئەویترەوە پێویستمان بە خۆدۆزینەوە هەیە. ئەم تەقەلایە هەڵبژاردنێکی گەورەی هەستیارە و بێ سەختییش نییە. چونکە ژیانی تاک بارگەوییە بە زۆر ئەزموونی شکستاویی، ده‌سخه‌ڕۆیی و گوشارەوە. بۆیە لەناو نامۆبوونەکانەوە دەبێت (من)ێک سەردەربێنێت. ئەو پرسە لەناو ژینگەی هەنووکەی ئێمەدا بە ڕەوشێکی خراپدا تێدەپەڕێت. لەم ڕوانگەیەوە دەگەین بەوەی، خۆناسیی دەرفەت ڕەخسانە بۆ هاتنەدەرەوە لە خودی ئەویتر و هاتنەناوەوە، یاخود گەڕانەوە بۆلای خۆت. چونکە منەکانی کۆمەڵگەی ئێستای ئێمە پڕیانکردووین لە خۆیان. سەرنجڕاکێشترین ئەوەیە،کە خەریکە هێدی هێدی دەبیین بە (ئەوان). گشت منێک بەڕێگاوەیە ببێتە کۆپی منێکی دیکە(تر).
سەرباری ئەوەی گوترا،یەکێک لەو پرسانەی لە دیدی سیاسییەوە ناخرێتەڕوو، بابەتی خۆناسیی سیاسییە، بەواتەیەکی دیکە، من کێم لەناو سیاسەتدا،لە دونیای ئێمەدا، بوونی نییە. بۆنموونە گەر ئەم خۆناسییە سیاسییە لە ژینگەی سیاسیی ئێمەدا هەبایە ئەوکات زۆرێک لەوە حاڵیدەبوون، کە شەرمە تۆ سێ حیزبتکردبێت و ئێستاش بەتەمای ئەوەبیت دەنگ کۆبکەیتەوە بۆ ئەو حیزبەی پەنات بۆبردووە.
سەبارەت بە دوا گوتنمان تایبەت بە من تۆ نییم و خودیخۆمم، ئەوە دەڵێین کە (من) پێویستی بە خۆناسییە Self-knowledge. بۆئەوەش من، یان خودی خۆ، پێویستی بە رەخنەکردنی خودیخۆ Auto-critique یەتی. ئەم شێوە رەخنەیە هاوشانە لەگەڵ خۆرەخنەکردن Self-critique، کە بەواتای خۆپشکنین و بینینی خودی خۆ، هەڵسەنگاندن و گریمانەکردن بەسەر رەفتار،کردار و بیرکردنەوەی خودی خۆوە دێت. خۆبینین و وەستان لەسەر گشت شتێکی خودیخۆ، من قایمتردەکا لای خودیخۆم. بگرە ئەو پرۆسەیە من بەخۆم دەناسێنێت و واشملێدەکات لەو شوێنەی پێویستبکات ستۆپی خودیخۆم بکەم. ئەمە منایەتی من لاوازناکات، بگرە توندوتۆڵتردەکات، لێدەگەڕێ منی (من) ئاگای لەخۆی بێت و بزانێت (من) خۆی کێیە.

ئازاد حەمە
پرۆفیسۆر لە فەلسەفە لە زانکۆی سلێمانی

ته‌یب قادر زۆرجار بەدواداچوون بۆ تەوەری بوون و شوناس و بارودۆخی مرۆڤ دەکات. شیعری ته‌یب گوزارشت لە هەستێکی قووڵی حەسرەت و خەبات دەکات کە دەتوانرێت هاوتەریب بکرێت لەگەڵ دیدگای نیتشە. نيشته‌ به‌ چه‌مكه‌كانی ” سوپه‌رمان” و “ئیرادەی دەسەڵات” ناسراوە. ئەم بیرۆکانە جەخت لەسەر هێزی تاک و زاڵبوون و دروستکردنی بەهاکانی مرۆڤ دەکەنه‌وه‌ لە جیهانێكى تايبه‌تدا.
له‌ قه‌سیده‌ی” موشەک”ی تەیب قادر, لە کاتێکدا وردەکاریی تایبەت سەبارەت بە كوشتن و جه‌نگ لەلایەن شاعيره‌وه‌ خراوەتەڕوو، دەتوانین تەوەرەکانی قەیرانی بوون، شوناس، یان بارودۆخی مرۆڤ, وەک زەمینەیەکی بەپیت بۆ گفتوگۆ تێبینی بكه‌ین.
له‌ ده‌قی ” موشه‌ك” دا, شاعير بەدواداچوون بۆ ئازارى ئينسان ده‌كا، جێگای سەرنجه‌ كه‌ ده‌قه‌كه‌, مامەڵە لەگەڵ پرسی مانا و ئامانج دەکات، ڕەنگە دەنگدانەوەی ئەو توڕەییە وجودييه‌ بێت له‌ شیعره‌كه‌دا هه‌یه‌:
له‌ شه‌ڕدا نازانن منداڵ چییه‌
له‌ شه‌ڕدا نازانن ژن چییه‌
ته‌نیا ده‌زانن مرۆڤ بكوژن
مرۆڤ نابێت بكوژرێت، دڵی هه‌یه‌.

• چەمکی “ئیرادەی دەسەڵات”ی نیتشە دەتوانێ لە ڕۆحی ته‌وه‌ره‌كانی ناو ” مه‌شه‌ك”دا ڕەنگ بداتەوە کە جەخت لەسەر خۆڕاگری و ئیرادە ده‌كه‌نه‌وه‌ و پاڵنەرن بۆ زاڵبوون بەسەر ناخۆشییه‌كان. ئه‌م شیعره‌، دەست ده‌خاتە سەر بابەتەکانی خۆڕاگری و توانای ڕۆحی مرۆڤ بۆ بەرگەگرتن، ئەمەش خاڵێك بۆ جەختکردنەوە له‌سه‌ر گۆشه‌ فەلسەفییەکانی نیتشە دابین ده‌کات.
  -برينی ئه‌م ده‌قه‌ كه‌ ڕەگ و ڕیشەی لە کولتوور و زمانی کوردیدا هەیە، ڕوانگەیەکی ناوازە بۆ شوناس و تەوەرە وجودیەکان پێشکەش دەکات. فەلسەفەی نیتشە، جەخت لەسەر ڕۆڵی تاک دەکاتەوە لە دروستکردنی شوناس و بەهاکانی خۆیدا. “موشه‌ك” دەتوانێت وەک گەڕانێکی دژه‌ مۆدێرنه‌ بۆ ئەم بابەتانە ده‌ربكه‌وێ، ناسنامەی کولتووری لەگەڵ پرسیارە وجودییەکان تێکەڵ ده‌كات:
  ئه‌و ده‌یه‌وێت گه‌وره‌ بێت و بچێته‌ زانكۆ و
  ببێته‌ ئه‌ندازیار و
  نه‌خشه‌یه‌كی نوێ بهێنێت و
  بینایه‌ك دروست بكات،
  تا هه‌ست بكات زیندووه‌.
  ئه‌م شیعره‌، تێڕوانینێک پێشکەش دەکات کە چۆن فۆرمە جیاوازەکانی دەربڕین تاقی بكه‌ینه‌وه‌ بۆ گوزارشت كردن وه‌ك چۆن باس لە تەوەرە گشتگیرەکانی بوون، شوناس و بارودۆخی مرۆڤ دەکا, تیشک دەخاتە سەر پەیوەندییە بەردەوامەکانی خود له‌ ئه‌ستانه‌ی ژیان و سته‌می جیاوازی ئينساندا.
  بە لێکۆڵینەوە لە تێما و مۆتیڤەکانی ناو شیعری (ته‌یب) و بیرۆکە فەلسەفیەکانی نیتشە، دەتوانین تێگەیشتنێکی قووڵتر لە پرسیارە وجودييه‌كان كه‌ په‌یوه‌ندیدارن به‌ شوناسەوە بەدەست بهێنین, كه‌واته‌ ده‌قه‌كه‌ بە گەڕان بەدوای تەوەرە وجودیەکان و شوناس و بارودۆخی مرۆڤ دەناسرێتەوە:
  ئه‌و ده‌یه‌وێت ته‌نیا ببێت به‌ دایك
  ئه‌و ده‌یه‌وێت ته‌نیا ببێت به‌ باوك
  بەکارهێنانی هێما و وێنە و مێتافۆر، دیمەنێکی دەوڵەمەند و ئاڵۆز دروست دەکات کە خوێنەران بانگهێشت دەکات بۆ ئەوەی بیر لە بوون و شوێنی خۆیان بکەنەوە لە جیهاندا, تاک هاندەدرێت بۆ تێپەڕاندنی سنوورەکانی خۆی و هەوڵدان بۆ گەورەیی ئاسمانى, ئەم تەوەرە لە خواستی خود بۆ زاڵبوون بەسەر ناخۆشییەکان و گەیشتن بە ئامانجەکانی ڕەنگ دەداتەوە, دەتوانرێت گەشتی خود وەک پرۆسەیەکی داهێنەرانە سەیر بکرێت، کە دەبێت به‌ خيابانى ئاڵۆزییەکانی بووندا بڕوات و به‌ مانای خۆی بگات. ئەنجام: ئەم شيعره‌ تیشک دەخاتە سه‌ر په‌یوه‌ندییه‌ كۆنه‌كانی مرۆڤ و ئازار, له‌و سیاقه‌ (ئه‌ده‌بی_ فیكری)یه‌، دەتوانین تێگەیشتنێکی قووڵتر لە وجود و شوناس بەدەست بهێنین کە لە “موشةك”دا خراونەتەڕوو, هاوكات بەهای ئينسان و توانای مانه‌وه‌ی ئه‌و ئینسانه‌ و سته‌می ئینسان ده‌رحه‌ق به‌ ئینسان، به‌یان ده‌كا، پێمان ده‌ڵێ كه‌ زه‌مین پڕه‌ له‌ تاوان مه‌گه‌ر خه‌یاڵی جوانییه‌كانی ئاسمان ئارامی بێت.

سه‌رچاوه‌:
موشه‌ك، ته‌یب قادر، سایتی (ته‌م)، 2025
در امدى بر جامعە شناسى ادبیات: لوکاج، ادورنو، گلدمن، گرامشى، مترجم: محمد جعفر پویندە، نشر چشمە، تهران، ١٣٨٠.
المدخل الى الفلسفة، جون لویس، ترجمة: د. انور عبدالملک.

هەرچەندە هەم دیکتاتۆرییەتی شا و هەم دیکتاتۆرییەتی ئایینی زۆر تاوانیان دژ بە گەلی ئێران ئەنجام داوە، بەڵام رۆژی، ٣٠ی جۆزەردانی ١٩٨١ خاڵی وەرچەرخان بوو لە مێژووی خەباتی گەلی ئێران لە دژی دیکتاتۆرییەت. بۆچی؟
یەکەم ٣٠ی جۆزەردان!
٣٠ی جۆزەردانی یەکەم بۆ ساڵی ١٩٨١ (1360) دەگەڕێتەوە، لە رۆژێکی وەک ئەمڕۆدا خومەینی فەرمانی بە پاسداران کرد کە تەقە لە خۆپیشاندانێکی ئاشتیانەی نیو میلیۆن کەسی خەڵکی تاران بکەن کە بۆ پشتیوانیکردن لە سازمانی موجاهیدینی خەلقی ئێران رێکخرابوو و بەمجۆرە خەباتی ئاشتییانە لە ئێران سەرکوت کرا. ئەم دەرکەوتنە لە سروشتی دیکتاتۆریی ئایینی، ئاراستەی هەموو ئازادیخوازانی ئێران بوو کە تایبەت نەبوو بە چین و نەتەوەیەکی دیاریکراودا. ئامانجی دیکتاتۆری ئایینی، سەرکوتکردنی هەموو جۆرەکانی ئازادی و ئازادیخوازان بوو لە ئێراندا. ئەمە یەکەم هۆکارە بۆ ناشەرعیبوون و نامرۆڤایەتیبوونی دیکتاتۆرییەتی ئایینی! هەربۆیە رۆژی 30 جۆزەرانی 1360 هێڵێکی سوور بوو کە لە لایەن خەڵکی ئێرانەوە بەسەر دیکتاتۆرییەتی مەزهەبیدا کێشرا. بەشێک لە رووداوەکانی ئەم ناڕەوایەتییە بەم شێوەیەن:
دوای رووخاندنی دیکتاتۆرییەتی شا لەلایەن خەڵکی ئێرانەوە، سازمانی موجاهیدینی خەلقی ئێران، رۆژێک دوای رووخانی دیکتاتۆرییەتی شا، لە رۆژی 23ی رێبەندانی 1357 (1979)، بە مەبەستی فراوانکردنی بنکە کۆمەڵایەتییەکەی، “بزووتنەوەی نەتەوەیی موجاهیدین”ی وەک “ئۆرگانی سیاسی” راگەیاند.
دوای مانگێک و لە ٢١ی رەشەمەی ساڵی ١٣٥٧، موجاهیدین لە هەڵوێستێکی تونددا لە دژی دەسەڵات، هەموو جۆرەکانی (حیجاب) بەسەر ژنانی ئێراندا بە ناعەقڵانی و قبوڵنەکراو راگەیاند و پەنجەیان بۆ ئازادیی تەواو یاسایی و سیاسی و کۆمەڵایەتی ژنان راکێشا.
شەش رۆژ دواتر و لە 27 رەشەمەی 1357(1979)، موجاهیدین لە بەیاننامەیەکدا جەختی لەسەر پێویستبوونی بەرگریکردن لە مافە رەواکانی گەلی کورد و نەهێشتنی ستەمی دوو چەندانە لە دژی کورد کردەوە و داوای چارەسەری ئاشتیانە و جەماوەری و شۆڕشگێڕانە کرد بۆ کێشەی کورد لە ئێران. ئەوان هەروەها هۆشدارییان دا لەمەڕ رووداوەکانی وەک تێکهەڵچوونەکانی کوردستان و گونبەد (تورکەمەن سەحرا).
هەر لەو رێکەوتەدا، موجاهیدین بەیاننامەی لانیکەمی چاوەڕوانی لە کۆماری ئیسلامییان بڵاوکردەوە و داوایان کرد سوپای جەماوەری و نیشتمانی دابمەزرێت و رایگەیاند کە دەبێ ئازادیی رۆژنامەگەری و ئازادیی حیزبەکان و کۆبوونەوە سیاسییەکانی هەڵگری بیروباوەڕ و ئایدیا دەستەبەر و مافی سیاسی و کۆمەڵایەتی ژنان مسۆگەر بکرێت و ستەمی دوو چەندانەی لە سەر هەموو گرووپە ئەتنیکی و نەتەوەییەکان لە هەموو پارێزگاکاندا نەهێڵرێت. لە رۆژی 17ی جۆزەردانی ساڵی 1358یشدا، موجاهیدین لە بەیاننامەیەکدا لەسەر پێویستی پێکهێنانی (مەجلیسی دامەزرێنەر) بۆ داڕشتنی یاسای بنەڕەتی (واتا دەستوور) بڵاوکردەوە و رایگەیاند کە “ئەنجومەنێکی دامەزرێنەری راستەقینە بە بەشداربوونی نوێنەرانی گروپە کۆمەڵایەتی و سیاسی و نەتەوەیی و رەگەزییە جیاوازەکانی خەڵک مومکینە. ئەگەر پێکهێنانی ئەمجۆرە مەجلیسە، بە هۆی فراوانبوونی گروپ و سەندیکاکان، قورسە یان مەحاڵە، دەکریت ئەو ئەنجوومەنە بە رێگەی ئەنجوومەنە جەماوەرییەوەکان بەدی بهێنرێت و ئەگەر دامەزراندنی ئەنجومەنەکان بەم شێوەیەیش نەکرێت، تاکە رێگەی تاڕادەیەک رەوا ئەوەیە کە هەڵبژاردنی گشتی سەرتاسەریی ئەنجام بدرێت.
موجاهیدین لە ١٣ی رەزبەری 1358(1979)دا رایگەیاند کە “پرسی کوردستان هیچ چارەسەرێکی سەربازیی نییە. چارەسەری شۆڕشگێڕانە و جەماوەرییەکەی ئەم پرسە، لە بنەڕەتدا لە داننان بە “مافی چارەی خۆنووسین” و “بەڕێوەبردنی کاروباری ناوخۆ”ی کوردستانەوە دەست پێدەکات لە چوارچێوەی خەوشهەڵنەگری یەکپارچەیی خاکی ئێراندا.
لە رۆژی یەکەمی سەرماوەزی 1358(1979) دا موجاهیدین رایانگەیاند کە بەشداریی ناکەن لە ریفراندۆمی یاسای بنەڕەتی (واتا دەستوور) بەهۆی نەبوونی لانیکەمی داخوازییە سیاسی و ئاڕمانییەکانی موجاهیدین. سەرەڕای ئەوەش، لە رۆژی 15ی بەفرانباری ساڵی 1358(1979)، موجاهیدین کاندیدبوونی (مەسعود رەجەوی)یان لە هەڵبژاردنی سەرۆکایەتی کۆماریدا راگەیاند، کە زۆرینەی حزب و رێکخراو و گروپ و کەسایەتییە پێشکەوتنخوازەکان و هەروەها کەمینە نەتەوەیی و ئایینییەکان پێشوازییان لێکرد. لە بەرامبەردا، خومەینی لە بەرامبەر ئەو پێشوازییە بەرفراوانە گشتییەی لە کاندیدبوونی مەسعوود رەجەوی کرا، ناچار بوو هەموو قسەکانی پێشووی خۆی بخواتەوە و “سەرەڕای ئەوەی بەڵێنی دابوو کە بە هیچ شێوەیەک دەستوەردان لەم هەڵبژاردنەکاندا ناکات” و رێز لە هەڵبژاردنی گەل بگرێت، “بە شێوەیەکی شەخسی دەستوەردانی کرد و فەتوایەکی دەرکرد بۆ دوورخستنەوەی مەسعوود رەجەوی لە کاندیدبوون.”
ڕۆژنامەی “کۆماری ئیسلامی” لە ٨ی خەرمانانی ساڵی 1359(1980) (واتا 12 رۆژی بەر لە دەستپێکی شەڕی ئێران و عێراق) نووسی: “بە فەرمانی فەرماندەی گشتیی هێزەکان، هێزەکانی شۆڕش، ئامادەیی خۆیان بۆ داگیرکردنی عێراق راگەیاندووە بە پشتیوانیکردنی موسڵمانان”. دواتر لە رۆژی 7ی گەڵاڕێزانی 1359 (1980)، داواکاری گشتیی خومەینی لە دژایەتیکردنی موجاهیدین و قۆستنەوەی دۆخی جەنگ، بڵاوکردنەوەی بڵاوکراوە و بەیاننامەی موجاهیدین و لایەنگرانی موجاهیدینیان بە تەواوی قەدەغە کرد. بەڵام سازمانی موجاهیدین لە بەرامبەر رژێمی خومەینیدا، پاشەکشەیان له سەر پرەنسیبەکانی خۆیان نەکرد و لەسەر هێڵە سیاسیەکانی خۆیان بۆ ئارگومێنتی مێژوویی و سیاسی و کۆمەڵایەتی بەرامبەر بە رژێم، تا کۆتایی مانەوە و بە ئێستایشەوە.
بۆچی خاڵی وەرچەرخان؟!
مەسعوود رەجەوی رێبەری موقاومەتی ئێران لەم پێوەندییەدا دەڵێ: ئەوەندەی پێوەندی بە ئێمەوە بوو، لە دوای شۆڕشی دژە پاشایەتیی خەڵکی ئێران، ئێمە هەرگیز توندوتیژی و ململانێ و رووبەڕووبوونەوەی خوێناوی و چەکداریمان نەدەویست و ئێمەش پێشوازیمان لێ نەکرد. بەڵام کاتێک خومەینی رۆژنامەکانی داخست و حیزبەکانی قەدەغە کرد، ماوەیەک وریاییمان دا. مەجلیسی نیشتمانی هەر نەبوو، حیزبەکان سەرکوت کران، رۆژنامەکان داخران و لەژێر ناوی ئاییندا، چەقۆی تەکفیر بەسەر نەیارانی رژیمدا بە باران کرا، واتە لە ٣٠ی جۆزەردانی ساڵی 1360، لە کاتێکدا ئێمە هەموو رێگاکانی ئاشتیمان تاقی کردبووەوە، ئەوە خومەینی بوو کە ئێمەی بەڕەوڕووی (بژاردەیەکی گەورە) و (مێژوویی) کردەوە. ئێمە لە بەردەم دوو رێگادا بووین. یان تەسلیمبوون یان بەرخۆدانی شەڕافەتمەندانە. کە خۆشبەختانە شەرەفی خۆمان و گەلەکەمان پاراست.
بەم شێوەیە “یەکەم 30ی جۆزەردان” لە دژی دیکتاتۆرییەتی ئایینی لە تاران روویدا. لەم بەروارەوە هەر دانوستانێک لەگەڵ رژێم بۆ گەیشتن بە مافەکانی خەڵک هەنگاوێکی ناڕەوایانە بوو.
٣٠ی جۆزەردانەکانیتر!
هەر لە سەر ئەم بۆنە و وەرچەرخانە مێژووییەوە بوو کە هاوکات لەگەڵ پێشکەوتنی خەباتی خەڵکی ئێران لە دژی دیکتاتۆریی ئایینی، لە ساڵانی دواتردا، ئەم خەبات و تێکۆشانە لە دژی دیکتاتۆرییەت قووڵتر بووەوە. لە کاتێکدا کە داگیرکاریی رژێم گەیشتبووە دوورترین شوێنی ئێران و رۆژانە ژمارەی شەهیدان و زیندانیانی سیاسی لە زیادبووندا بوو و زیندانەکان فراوانتر کرابوون و “ئێران” بووبووە “زیندانێکی گەورە” بۆ خەڵکی ئێران، “ڕۆژی شەهیدان و زیندانیانی سیاسی” وەک “نوێکردنەوەی بەڵێنی ئازادیخوازان و خەڵکی ئێران بۆ خوێنی شەهیدان” راگەیەندرا.
لە گەرماوگەرمی ئەم خەباتە و قووڵبوونەوەی لە دژی دیکتاتۆریی دوژمنکار دژ بە ژنان بوو، “ژنان” لە موقاومەتی ئێراندا گەیشتنە ئاستی سەرکردایەتی و رزگارکردن و گەڕاندنەوەی مافەکانی ژنان، وەک مەرجێکی پێویست بۆ رزگارکردنی پیاوان راگەیەندرا. ئەمەیش دیاریکردنی سنووری ئایدیۆلۆژیکی بوو بەرامبەر بە دیکتاتۆرییەتی ئایینی. لە هەنگاوی کۆتاییدا و لە رۆژێکی وەک ئەمڕۆدا لە ساڵی 1366 دا، “ئەڕتەشی رزگاریخوازی نیشتمانیی ئێران” لە تەنیشت خاکی ئێراندا دامەزرا و لە یەکەمین ساڵیادی دامەزراندنیدا، جامی ژەهرئ ئاگربەست بە قوڕگی خومەینیدا کرا و 30ی جۆزەەردان کرا بە وەرچەرخانێکی سیاسی، ستراتیژی، شۆڕشگێڕانە و ئایدیۆلۆژیکی لە دژی دیکتاتۆرییەتی مەزهەبی. وردە وردە شەڕی سەرەکیی خەڵکی ئێران لەگەڵ دەسەڵاتی دیکتاتۆری هەموو رۆژێک قووڵتر و فراوانتر دەبووەوە و توانی دیکتاتۆرییەتی وەلی فەقیهی بگەیەنێتە ئاستی رووخاندن. هەر لەبەر ئەمەشە کە موقاومەتی ئێران چەندین جار رایگەیاندووە کە “رووخاندنی دیکتاتۆریی ئایینی کاری خەڵکی و موقاومەتی ئێرانە!”

عەبدولڕەحمان گەورکی، شرۆڤەکاری سیاسی و نووسەر

دواكەوتنی موچە و عاسێ كردنی مامەڵەی خانەنشینە نوێیەكان بۆ چەندین مانگ، تەنیا باغەڵی فەرمانبەران و خانەنشینان چۆڵ ناكا، بازاڕ رادەگرێ و دەمی غەدر لێكراوان دەكاتەوە و ئەو پینە و پەڕۆیانەش هەڵدەداتەوە كە هەمیشە بیانووی دەسەڵاتن و لەسەر عەورەتی خەڵكی دادەنێن، پەردە لەسەر كۆمپاكانیان لادەبات و بەبیریان دێنێتەوە كە دەزانین لە پێناوی ئەواندا واتا كۆمپانیاكانتان رێكەوتنەكان تەمەنیان كورتە و برسی كردنی هاوڵاتیانیش تەمەن درێژ، نەدانی موچە هەڵوەشاندنەوەی رایەڵەكانی متمانەیە و جێگیر كردنی گۆڕانكاری ریشەییە لە هەر دەسەڵاتێك كە گرنگی بەبرسی كردنی توێژەكان نادات، دەبێت دەسەڵاتداران باش بزانن بێزاركردنی هاوڵاتیانیش كە داینەمۆی گۆڕانكاریەكانن سنووریان بۆ خۆخواردنەوەو پینەوپەڕۆكان هەیە
ئەگەر مەبەستمان بێت دادپەروەری كۆمەڵایەتی پەیڕەوكەین دەبێت كۆمەڵگەیەكی ئازاد دوور لە چەوساندنەوە لەسەر بناغەی فڕێدانی ناكۆكییە چینایەتیەكان دابمەزرێ، لەكاتێكدا خەبات بۆ بەرژەوەندییە گشتیەكان لەپێشەوەی تایبەتیەكان بێت و تەواوی چین و توێژەكانیش لە چوارچێوەی دامەزراوەیەكی پتەو كۆبكرێنەوە، تا هیچكام لە توێژە جۆراو جۆرەكان هەست بە پەراوێزخستن نەكەن و هەموان خۆیان بەبەرپرسیار بزانن كار بۆسەرخستن و پێشكەوتنی بكەن.
هەمیشە لینین كۆمەڵگای بەگرنگ زانیوە سەرنجی دەخستە سەر بەرنامەو بیرورا سیاسیەكان و بەرژەوەندی چینەكانیشی دەخستە پێشەوەو لەكوێدا خزمەتی زیاتر بەخوارەوە كرابا لەوێدا دروشمەكانی هەڵدەهێنجا، دەچۆ ناو تەواوی توێژە جۆراوجۆرەكان و گوێی لێدەگرتن، داواكاریەكانی بەهەند وەردەگرت و بۆی جێبەجێ دەكردن، ئەو بەئاشكرا دژی سەرمایەداری و چەوساندنەوە بوو، پشت و پەنای زۆرینە بوو توانیبووی وڵات بە سیستەمێكی پتەو بپارێزێ.
بەڵام ئەزموونی چەند ساڵەی حوكمڕانی لێرە زۆر جاران پێچەوانەی زانستە سیاسیەكانەو هەمیشە ئەو توێژانە بێ هیوا دەكرێن كە بڕبڕەی پشتی كۆمەڵگان، ئەوەتا لاو كە هێزێكی دیارو بەرچاوە و هەموو وڵاتێك پشت ئەستوورە بەم وزەو توانایە، كە لە رێگەی ئەم توێژەوە گۆڕانكاری بنچینەیی و داهێنان بەرهەم دێت، پشتگوێ خراوە، بەتایبەتیش كە وڵات لە توێژی مشەخۆرەوە ئاراستەی بەرهەم هێنان دەكات، لێرە لاو كەوتۆتە نێوەندی ئەو پەراوێزەی لە سەرەوە باسمان كرد، بەتایبەتیش تەواوی دروشم و بەڵێنەكانی سەردەمی هەڵبژاردنەكانی پێشووتر خرانە ئەستۆی بارودۆخە سیاسیەكان و بە بیانووی قەیرانەكان كە هەر خۆیان هۆكاری بوون، ئەم توێژەش بەتاقی تەنێ لەسەر شەقامەكان بەجێمان و ساڵ بەساڵیش بێكاری شێلگیرانەتر یەخەیان دەگرێ، هەروەك چۆن جوتیارانیش خرانە لیستی موچەخۆرانی حزبی و خواستی بەرهەم هێنانیان ریشە كێش كردوو هەڵیاندانە بەر دەرگای حزبیەكان و فێری دەست پانكردنەوەو سەرە گرتنێكیان كردوون كە ئیدی نەتوانای جۆماڵكرنی هەرەوەزی و وەشاندنی دانەوێڵەو گرتنی داسیان ماوە، نەبیریش لە زیادكردنی بەرهەم و بەبازاڕكردنی دەكەنەوە.
سلكی پەروەردەش بە جۆرێك تێكو پیك دراوە خەریكە لەنێو مامەڵە دارایەكاندا ئەودەستی و دەستی پێدەكرێت، قوتابخانەی تایبەت و حكومی و كۆ ژمارەی ئەوێ و ئێرەو زانكۆ ئەهلیەكان قوتابیانی دەسخەڕۆی دوودڵی و راراییەك كردووە خەریكە ئەوانیش دەخلیسكێنە نێو نەزانی ئەو پلانانەی وەزارەتەكەیان بۆیان دادەنێ، بەم هۆكارەشەوەیە ترازانی زیاتر دەكەوێتە نێوان ئاستی قوتابیان و چینێكی خاوەن داراییەكی زۆر دەبێتە نمرە كڕو قوتابییە ماندووەكانیش بە نیگەرانییەوە سەرنج لە ئەنجامەكانیان دەدەن.
ئەوەی كەزۆر مەبەستە ئەم بارودۆخەی ئێستایە كە هاوڵاتیانی پێدا گوزەر دەكات، سەرەرای ئەوەی بێكاری پانتاییەكی بەرفراوانی داگیر كردووە، جموجۆڵی بازاڕیش دوای ئەم كرنتینەی بێ موچەییە وەك ئاوێكی مەند وەستاوەو موچە كەوتۆتە دەستی هەردوو حكومەتی تاسەر ئێسقان گەندەڵ و دەروونی هاوڵاتیانی بەجۆرێك تێكوپێك داوە بایی یەك گەرد متمانەیان بە كۆمپانیاكانی بەڕێوەبردنی ئەم نیشتمانە نەماوە، چونكە لە هەر قەیرانێك كە روو لە وڵات دەكات ئەوان دەستەوەستان دەمێننەوەو پڕ دەدەنە موچەی هاوڵاتیان و هەر لەیەكەم ساتەوە بیر لە دواخستن و كەمكردنەوەو نەدانی دەكەنەوە كە ئەوە لەمێژووی مرۆڤایەتیدا زۆر دەگمەنە.
هەموو ئەم هۆكارانە چینایەتی بە جۆرێك زەق كردۆتەوە كە لەدیاردەوە بۆتە مەترسی و پێناچێ بانگەشەو بەڵێنی كۆمپانیاكانی دەسەڵات توڕەیی ئەم چینانە هێور كاتەوە، چونكە ئەو شەقارە گەورەیەی درووستیان كردووە بەو تەقەڵە رزیوانە یەكناگرنەوە كە هەمیشە لەكاتی بیانوەكاندا نێوانەكانی پێدەدروونەوە.
بۆیە چارەسەری ریشەیی گەڕانەوەیە بۆ ناو خەڵك و گوێگرتنە لەو داواكاریانەی لە شەقامەوە دەردەچن، نەك كپكردنی خۆپیشاندان لەپێناوی مافەكانیان و زەقكردنەوەی دوو زۆن و دەستگیر كردنی چالاكوانان، چونكە چەقی گۆڕانكاریەكان لەوێ لە دایك دەبن، هەروا جێبەجێ كردنی بەڵێنەكان و هاوسەنگ كردنی موچە، كە دەروونی زۆرینەی فەرمانبەران و خانەنشینانی برینداركردووە، بەتایبەت كە هیچ بەهایەك بۆ ساڵی خزمەت و فەرمانبەرە بەتەمەن و ماندووەكان دانەنراوەو لە بەرامبەردا پلەی حزبی جێگەی گرتۆتەوە، بۆیە دەبێت هەنگاوی هاوسەنگ كردنی موچە یەك لە كارە سەرەكیەكان بێت، چونكە ئەوە هەوڵێكی سەرەتاییە و ئاوڕدانەوەیە لە توێژە كەمدەرامەتەكان، خۆ گەڕانەوەی متمانە و شكۆی دەسەڵاتی خۆماڵی هەرچی زووە دەبێت كاری بۆ بكرێ، چونكە ئەگەر بەتەمای بەغدا تێگوشین هەمیشە ئەو دوژمنەو رەزیل و رەزیلترماندەكات، ناكرێ چارەنووسی گەلێك بخەینەوە بندەستی دوژمن، لە پێناوی مانەوەی كۆمپانیاكانی ئێمە كە ئێوە بەناوی خۆتان كردووە.
دواتر بیر لە نەهێشتنی چینایەتی بكرێتەوە كە ئێستا خەریكە زۆر بەزەقی پانتاییەكانی كۆمەڵگا دادەپۆشێ و شەقام دەوروژێنێ بەجۆرێك گەیشتۆتە ئەو ئاستەی خەڵك بیر لە هاتنەوەی بەغدا كە دوژمنە بكاتەوە، ئەوەش بەخۆداچوونەوەی دەوێ.

بەدوای توندبوونەوەی کێشەکانی ئەمریکاو ئیسرائیل لەگەڵ ئێران کە پێی نایە قۆناغێکی توندی پڕوپاگەندەی شەڕو هێرش و بۆمبارانی بنکە سەربازی و ئابوریەکانی یەکتر و هەروەها پێشبڕکێ لە کوشتاری خەڵکی مەدەنی لە ئێران و ئیسرائیل، کە وایکرد مەسەلەی بەردەوامی کوشتاری خەڵكی فەلەستین و بەتایبەت غەززە لەگەڵ بەردەوامیدا بشارێتەوە، وە ناڕەزایتەکان بەرێتە دواوە، بەڵام بزوتنەوەیەکی ناڕەزایەتی جیهانی بەدژی جەنگ و کوشتارو ملهوڕی ئیسرائیل کە بە پشتیوانی ئەمریکا و وڵاتانێکی ئەوروپا، مەترسی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستێکی لەخوێنهەڵکێشراو وێنەیەکی ئینسانکوژیی فراوان دەخاتە بەردەم کۆمەڵگای مرۆڤایەتیەوە، نەک تەنها بەدژی حکومەتەکەی ناتانیاهۆ، بەڵکو بەدژی خودی ئەمریکاو وڵاتانی ئەوروپا سەری بەرزکردەوە.
ئەمریکاو دەوڵەتانی ئەوروپی بەبیانوی ئەوەی کە گوایە هاوکاریکردنی ئیسرائیل بە چەك و پشتیوانی سەربازی بۆ “بەرگریکردنە لە ئەمنیەتی ئیسرائیل” و ” پێشگرتنە لە دەستڕاگەیشتی ئێران بە چەکی ئەتۆمی”، بیانویەکی پووچە، چونکە ئەوەی ئەمنیەتی ناوچەکەو خەڵکی ناوچەکەی رووبەڕووی مەترسی کردۆتەوە، هاوڵاتی مەدەنی کۆمەڵکوژ دەکات، شارەکان وێران دەکات، کۆمەڵگاکان لەبەریەك هەڵدەوەشێننەوە، ئەوە خودی ئەمریکاو دەوڵەتانی ئەوروپی و ئیسرائیلە کە سڵ ناکەنەوە لەهیچ تاوانێک. لەکاتێکدا ئیسرائیل بە بەرچاوی جیهانەوە مناڵی برسی فەلەستینی لەسەرەی خواردن وەرگرتندا دەکوژێت، ئەوان بە مافی ئیسرائیل بۆ پارێزگاریکردن لەخۆی ناوزدەی دەکەن، ئیسرائیل هێرشە دەکاتە سەر ئێران و ناویان لێناوە مافی ئیسرائیل بۆ پاراستن لەخۆی، هەر بزوتنەوە و ناڕەزایەتیەك دژی دەرکەوتی فاشیستی ئیسرائیل و تاوانەکانی لە غەززە بە دژایەتی جولەکە تاوانبار دەکەن و هەڵسوڕاوانی خۆپیشاندانەکانی پشتیوانی لە غەززە دەستگیر دەکەن!
بەڵام سەرەنجام هێزی ناڕەزایەتی مرۆڤایەتی ئاشتیخواز و ئازادیخواز و مرۆڤدۆست لە دەنگی دەنگی فڕۆکەو بۆمبەکانی ئەوان بەهێزترە. سەرەنجام ئەو هێزە جیهانیە ئینسانیەیە کە توانی سنورێك بۆ ملهوڕی ئەمریکاو ئیسرائیل دابنێ، تا دەستیان بلەرزێ لەوەی ناوچەکەو جیهان بەرەو وێرانکاری ڕابکێشن. ئەو دەنگەی ناڕەزایەتیە بوو کە دەوڵەتانی ئەوروپای پشتیوانی ئەمریکاو ئیسرائیلی ناچارکرد بکەونە بۆڵەبۆڵ بەرامبەر بە تاوانەکانی ئیسرائیل و هێرشەکانی ئەمریکاو ئیسرائیل و بە هۆکاری تێکدانی دۆخی سیاسی و ئەمنی ناوچەکەو جیهانی بزانن. باسی مەترسی تەنینەوەی نائارامی و ئاژاوە بکەن بەهۆی درێژەکێشانی جەنگەکەو هێرشەکانی ئەمریکاو ئیسرائیلەوە بۆسەر ئێران و وێرانکاری لە غەززە. سەرەنجام ترامپ، دوای نیشاندانی هێزی بازووی شەقاوەچێتی ئیمپریالیزمی ئەمریکی، بانگەشەی ڕاگرتنی جەنگ و بۆمبارانەکانی نێوان ئێران و ئیسرائیل دەکات!
هەڵبەتە، لەنێوان جەنگ و وەستانی شەڕدا، بەهەموو پێوانەیەکی مرۆڤایەتی وەستانی شەڕ مایەی خۆشحاڵیە، ئەگەرچی ئەم هەنگاوەی ترەمپ و ئەمریکا لەلایەک جێگای گومانە، لەلایەکی ترەوە لەبەرژەوەندی ئەمریکاو ئیسرائیل و بۆ مانەوەی رژێمی ئێرانە، بەڵام بەرژەوەندی خەڵک لەوەدایە کەبەڵای کوشتار بەسەر خەڵكی ئەم دوو وڵاتەو بەڵای جەنگ بەسەر سەری خەڵکی ناوچەکەوە بڕواتە دواوە. خەڵكی ئێران و ئیسرائیل و ناوچەکەش بەرژەوەندیان لە جەنگی ئەم دوو حکومەتە کۆنەپەرستە سەرمایەداریەدا نیە، ئەگەرچی ئاشتیشیان لەوەوە نیە کە لەبەرژەوەندی خەڵكەوە سەرچاوەی گرتبێت، بەڵكو لەبەرژەوەندیەکانی خۆیانەوەیە. کۆمەڵگای جیهانی و ریزی خەڵكی مرۆڤدۆست و ئازادیخواز و یەکێتیە کرێکاری و لایەنە چەپ و سۆشیالسیتەکان ئەمە باش دەزانن، هەربۆیە ناڕەزایەتی جیهانی نزیک بەدوو ساڵ بەدژی کۆمەڵکوژی ئیسرائیل لە غەززە و هاوپەیمانە ئەمریکی و ئەوروپاییەکانی بەردەوامبوو لەشێوەیەکی تردا، ئەگەرچی بەشێوەیەکی کاتی فەزای جەنگ چ لە ئیسرائیل و چ لە ئێران ناڕەزایەتی خەڵکی لەو دوو رژێمە بردە داوە، خەڵکی هەردوو ووڵات بەهۆی ترسی بۆمباران و مووشەکەکانی ئێران و ئیسرائیل ناچاربوون ماڵو حاڵی خۆیان چۆڵ بکەن یاخود ژیان لەژێر زەمینەکاندا بەسەر بەرن، بەڵام سەرەنجام دوورکەوتنەوەی بەڵای شەڕ دەتوانێ ئومێدیك لای خەڵکی ئەو دوو وڵاتە و ناوچەکەش دروست بکاتەوە بۆئەوەی بتوانن ناڕەزایەتیەکانی خۆیان، رەنگە لە هەلومەرجێکی سەخت تردا دووبارە دەست پێبکەنەوەو فراوانی بکەنەوە.
ئێمە کۆمۆنیستەکان دەزانیین، خەڵكی هەروەک چۆن بەرژەوەندی لە جەنگی ئەو وڵاتە سەرمایەداری و کۆنەپەرستانەدا نیە بێجگە لە کوشتارو ئاوارەیی و کاولکاری، بەهەمانشێوە ئاشتی نێوانیشیان لەبەرخاتری خەڵک نیە بەڵکو رێکەوتنیانە لەسەر دابەشکردنی ئەو تالانی و دزیەی کە لە رەنجی چینی کرێکار و جەماوەری زەحمەتکێشدا دەستی بەسەردا دەگرن!، بەڵام نەبوونی فەزای جەنگ بۆ خەڵک لەبارترە بۆ رێکخراوبوون و ناڕەزایەتی، وە خەڵكی مرۆڤدۆستیش ئەمە دەزانن، هەربۆیە فەزای وەستانی جەنگەکە دەتوانێت ریزی ناڕەزایەتیەکان گەورەتر بکات، خەڵک لە جێگاو رێگاو شوێنی کاری خۆیدا بێت.
٢٤ی جونی ٢٠٢٥

پێش ئەوەی باس لەجیاوازی بکەین، دەبێ باس لەداهێنان بکەین، چونکە داهێنان هیچ پەیوەندییەکی بەجیاوازییەوە نییە، بەڵکو کەسێکی ئاسایی، عەقڵێکی ئاسایی، کردەوەیەکی ئاسایی، کەچی لەنێوەندی، ئەم هەموو ئاساییە، خاڵێکی داناوە، ئەو ئاساییانە پەرە پێ بدا، دەبینی لەنێو جەنجاڵی ژیاندا، دەیەوێ خاڵێکی نوێ بدۆزێتەوە، بەهەوڵەکانیان دەیدۆزنەوە و دەبنە داهێنەر، بەڵام هیچ جیاواز نین، تەنیا عەقڵیان بەباشی بەکارهێناوە….هەرچۆنێک با بێنە لای ئەوانەی خۆیان بەجیاواز دەزانن.
راست دەکەن، ئەوانە جیاوازن، زوڵم و زۆری دەکەن، هیچ باکێکیان بەکەس نییە، بەڵێ جیاوازن، چونکە نازانن، دەرئەنجامی ئەم سیاسەتە، ئەوان بووکەڵەیەکن، بەدەست ئەوانی دیکەوە، یان ئەوانەی لەبنەڕەتدا خوا وایکردووە، کەم عەقڵ بن، دەبینی کەسانێکی دیکە دەیان دوێنن، کەچی قسەی جوان و بەسەلیقە و لەبنی کودی دەدەن، بەشێک لەوانە زۆر سەرسوڕمان دەبن، دەڵێن بەڵێ ئەمە جیاوازە، گۆرانیبێژێک دەنگی خۆشە، بەجیاواز نابیندرێ، ئەو جیاواز نییە، بەڵام دەنگی خۆشە، کاتێک شێوازێکی دیکە لەدەنگ بەکاردەهێنێ و سەرکەوتووە و هەوادارێکی زۆری دەبێ، ئەو جیاواز نیێە، ئەو داهێنەرە.
زۆر هەن خۆیان لەخۆیان گۆڕاوە، دەڵێن ئێمە جیاوازین، راست دەکەن، ئەوان جیاوازن،چونکە کەر لەنێوەندی هەموو ئاژەڵەکانی دیکە بەجیاواز داناندرێ، بەڵام کاتێک دەزەڕێ، جیاواز دەبێ، ئەمەش لەقورئانی پیرۆز باسکراوە، کەس بۆی نییە تانەی لێ بدات، ئەوەی کەر دەیکات بۆ خزمەتی مرۆڤ جیاوازی نییە، بەڵکو ئەرکی خۆیەتی، لەوتەی هەیە هەر وابووە، زۆر جار ئەو کەرە باز و غاردانی ئەوەندە چوستە، یەکسەر خاوەنەکەی دەڵێ، بەڕاستی جیاوازە، کەواتە جیاواز بوون بەداهێنانە، نەوەک بەقسەی هەلەق و بەلەق، شاعیرانی کلاسیک هیچ کامیان جیاواز نین، بەڵام شیعری هەندێک لەو شاعیرانە داهێنانی تیادا کراوە، نووسەرێک ئەدیبێک خۆی وا نیشان دەدا جیاوازە، بەڵام لەبنەڕەتدا ئەو خۆی بەجێاواز نابینێ، کەچی لەناکاوێکدا دەبێتە گاڵتەجاری دەسەڵات و ئۆپزسێۆن، هەرجی دەیڵێ وا دەزانێ کەس نایزانێ، هەی گوناح، خەڵک نایەوێ خۆی بخاتە نێو کەوانەیەک لێی دەرنەچێ، کەسانێک هەن خۆیان بەجیاواز دەزانن، کەچی هەر لەتەک ئەوانە دەبیندرێن، رۆژێک لەرۆژان لەپسپۆڕییەکەیان داهێنانیان کردووە.
لەنێو هەموو ئاژەڵەکان شێر و پڵنگ خۆیان بەجیاواز نەزانیووە، کەچی لەکاتی راودا، دەیانەوێ داهێنان بکەن، بەڵکو لوقمە گۆشتێک بۆ بێچووەکانی رابکێشێ، (دەزانم ئەوەتان لەناشیوناڵ جوگرافیک بینووە)٫، زەڕافە بەو زەڕافەی خۆی، خۆی بەجیاواز نازانێت، بەبێ بۆتۆکس و فیلەر بکات، کەچی شانازی بەو گەردنەی دەکات، کاتێک مانگایەک لەنێو ڕەوەیەکدایە، پەڵەی جەستەی لەدوورەوە دیارە، کەچی رەوە شێرێک دەیەوێ پەلاماری بدات، لەو کاتەدا پێش ئەوەی خۆی رزگار بکات، دەبێتە رێگرێک تا بێچووەکانی دیکە بڕۆن، خۆی دەکاتە قوربانی، لەوانەشە رزگاری بێ، بەهۆی ئەو داهێنان و گۆزرانەی بەقۆچەکانی بەرامبەر شێر دەبتەوە.
هەرچۆنێک بێ، داهێنان جیا دەکرێتەوە، لە جیاواز بوون، هەڵە بن یان هەڵە نەبن، داهێنان بەئەزموون و خوێندنەوەی دروست دێتەکایەوە، نەک خۆی بەپاڵەوان بزانی و کاغەزی کەس نەخوێنێتەوە و بێ ئەزموونێک هەڵسەنگاندن بۆ کەسانی لێهاتوو بکات.
کاتێک جیاواز دەبیت، داهێنانێکت بۆ خۆت و دەوروبەر و ژینگە و کۆمەڵگەکەت هێناکایەوە، هەی جیاواز.

رەسووڵ بەختیار

چیڕۆكنووس و ڕۆماننووسی كوردی ئێران، عەلیئەشرەف دەروێشیان بەر لە ڕوخانی شا، بەهۆی هەڵوێست و نووسینەكانییەوە لە زیندانبوو، كە ڕژێمی ئیسلامی لە ئێران دەستەڵاتیوەرگرت، ئازاد كرا، وەلێ بەهۆی چالاكیی سیاسیو نووسینەكانییەوە، ڕژێمی ئیسلامییشچەندین جار لە زیندانی پەستاوەتەوە. دەقەكانی دەروێشیان بەلای ڕێبازی ڕیالیزمیو بایەخدان بە كاروبارە كۆمەڵایەتییەكان و ڕووداوەمیللییەکانی ناو کۆمەڵەوەیە، هەروەهاسەنجڕاكێش و ڕەخنەگرانەن. دەروێشیانسەردەمانێكی زۆری لە تەنگەتاوكردنی لەلایەنڕژێمە داپلۆسێنەر و دیكتاتۆرەكانی ئێران بەسەربردووە، كە تیایاندا بەردەوام هەوڵیكپكردنی دەنگ و ڕەنگی ئازاد دراوە، هەمبەرپێشێلكارییەكانی دەستەڵاتداران دەنگی زوڵاڵو هەڵوێستی مرۆڤانەی بە دەقی داهێنەرانەدەربڕیوە. دەروێشیان لە بیرەوەرییەكانیخۆی، بەسەر كەتواردا زاڵ بووە، ئەو كە منداڵێكینەدار و برسیی كووچەكانی كرماشان بووە،بێبەش لە نانی گەرم و بە سكی برسییەوەلەژێر ڕۆشنایی كزە چرایەكەوە دەستی بەنووسین كردووە. كە لەبارەی منداڵیی خۆینووسیویە، نەهاتووە سۆزی خۆیمان بۆبگێڕێتەوە، بەڵكە دلێرانە ناڕەزایییەكانی ئەوانسەردەمی تۆمار كردووە: (كە خرامە بەر خوێندن،بەر لەوەی فێر بكرێم، لە مینای پەنجەرەوەهەستم كرد دادپەروەری لەنێو ئێمەدا ونە).
دەروێشیان بەشێكی جەوانیی خۆی لەبوارەكانی فێركردن بەسەربرد، بەڵام كەبینیی قوتابییەكانی بەردەوامی بە خوێندننادەن و نایەنەوە بەر خوێندن، هەر زوو تووشیهیك بوو، لەبەر ئەوەی زۆربەیان پێخواس و بێپێڵاو بوون!. هەر ئەوكاتە نووسیی: ئەمە چ فێركردنێكە كە ئاوڕ لە پێخواسیی منداڵانماننەدرێتەوە؟
لە بیرەوەرییەكانیدا، باسوخواسیبەندیخانە و سانسۆر و دەست بەسەرداگرتنیموڵك و ماڵ و چەوسانەوە و زۆر دژایەتیی تر كراوەكە ژیانیان لێ تاڵ كردووە، بەڵام ئەو بەمبارودۆخانەیشەوە، قەت خیانەتی لەگەڵقەڵەمەكەی خۆی نەكردووە و ژیانی خەڵك و سادەیی كۆمەڵگا و دایكان و بارودۆخی لادێكان و كرێكارانی كردووە بە دەق و ڕۆمانی داهێنەرانە. لەبارەی دایكی گوتوویەتی: دایكم نەخوێندەواربوو، بەڵام ئەو لە هەموو كتێبان جوانتر لە ژیانتێدەگەیشت. لەم سەردەمەدا كتێب زیندانیدەكرێت و ویژدان تووڕ هەڵدەدرێت، بەڵام چیڕۆكدەتوانێ بە چرپەیەكیش بێت، ڕووداوەكانمان بۆبگێڕێتەوە. ئێوارەیەكی زستان لە قوتابخانەدەهاتمەوە، دەستەكانم سەرما تەزاندبوونی، جانتا پڕ لە پارچە قاقەز و كتێبە دڕاوەكانیشمم بەشانەوە بوو، لە كووچە و كۆڵانەكان، تاریكیبەپێشم دەكەوت، وەك ئەوە وابوو كە لە خۆمزیاتر شارەزای ڕێی چوونەوەم بێت. پیاوێكمبینی، نزیك قوڕە دیوارێك دانیشتبوو،پەڕۆیەكی لەخۆی ئاڵاندبوو، سیمای لەنێوبێدەنگیی خۆی ون كردبوو، وەك ئەوەی لەمدنیایەدا چاوەڕێی هیچ نەبێت، بە وریایییەوەلێی نزیك بوومەوە، هەر وام دەزانی مردووە، وەلێكە زەینم دایێ، پێڵووی چاوەكانی بە هێواشیدەكردنەوە، بە دەنگ و نووزەیەكی بەحاڵبیستراوەوە، گوتمیێ: (بخوێنە ڕۆڵەكەم، ئەوەیبخوێنێ وەك منی بەسەر نایەت). ئەم وشانەیوی، لە جانتاكەم، هەروەها لە سەرماكەیشسەنگینتر بوون. ئەمەم بۆ دایكم نەگێڕایەوە،نەكا بگریێ. ئەوكاتە توولاز بووم، بەڵام زانیم من تەنیا بۆ ئەوە نانووسم كە چیڕۆكم خۆش دەوێت،بەڵكە بۆ ئەوەیە دەمەوێ ئەو پیاوە كەنەفتە و هاوچەشنەكانی، لەناو پیت و وشە و دێڕەكانمزیندوو بمێنن.
لەو قوتابخانەیەی تیایدا مامۆستا بووم، بیرملە برسێتیی قوتابییەكانم دەكردەوە كە بە پێیقەڵەشتیوو و پۆشاكی دڕاوی بەرگەنەگریسەرما و سەقەمەوە دەهاتنە مەكتەب،دەفتەرەكانیان وەك دڵی خۆیان لەبەردەمتەختەمێزەكانیان دادەنا، یەك لەو قوتابییانەملەبیرە كە ناوی ڕەسوول بوو، دەمبینی هەمووڕۆژێ ڕستەیەكی بۆ خۆی دەنووسی، كە ئەمە بوو: (دەمەوێ ببمە دختۆر، بۆ ئەوەی دایكەنەخۆشەكەم چارەسەر بكەم). ئەو ڕۆژە سەرما و سۆڵەیەكی تووشی بە باوبۆران بوو، ڕەسوولنەهاتبووە قوتابخانە، لە هاوڕێكانیم پرسی ئەرێكوا ڕەسوول؟ پێیان گوتم: شەوی ڕابردوو دایكیمردووە، پڕوپاتاڵیشیان نەبووە پێیدادەن، ناچار ڕەسوول بە كتێب و دەفتەرەكانی خۆیدایپۆشیوە! ئیتر ڕەسوول نەهاتەوە دەوام. لەبیرمە ئەو ڕۆژە نەمتوانی دەرسەكانم بڵێمەوە،بەرانبەر قوتابییان بێ دەنگ مامەوە و پاشان لەسەر تەختەڕەشەكە نووسیم: (هەموومان ڕۆڵەیئەم نەدارییەین، بەڵام نامانەوێ تا هەتایە ئەمبارەمان بۆ بمێنێتەوە).
دەروێشیان لەبارەی ژیان و مەینەتییەكانیزیندانی، نووسیویە: لە زیندان، دیوارەكانزیاتر لە بەندییەكان دەدوان، هەر درز و بەردێكیدیوارەكان چیڕۆكی خۆیان و هاوار و گریەی كڕیخۆیان هەبوو. من لە سووچێك دادەنیشتم، چۆك و سینگمم دەهێنانەوە یەك، ئەمەم لەترسیسەرماكە نەبوو، بەڵكە بۆ ئەوەم بوو چیم لەدەنگ و مەبەستم هەیە بیانپارێزم. لەوێ لە قەڵەمو قاقەز و تەنانەت هەوای پاكیش بێبەشیانكردبووم، بەڵام نەیانتوانی چیڕۆكم لێبسێننەوە. من لەناو هزر و بیردانی خۆمدەمنووسینەوە، پاڵەوانەكانمم لەژێر پێڵوویچاوەكانم دەشاردنەوە. لە ناوەوەی خۆم، هەستم بەدەنگیان دەكرد. چاوەنۆڕی هەر پاڵەوانێكمم دەكردكە بە كووچەكاندا دەڕۆیشتن، جارجارە بەگێمدادەچرپاندن: دەنگتان بەرز مەكەنەوە، نەكابەندییەكان گوێیان لێ بێت و ڕاپۆرتم لەبارەوەبنووسن. شەوێكیان پاسەوانێك هاتە لامان، بینیی من بە پەنجەی شایەدمانم لەسەر خۆڵەكەدەنووسم، پێكەنی و گوتی: ئەمەی دەیكەی چ سوودێكی هەیە؟ باران دەبارێت و دەیسڕێتەوە. منیش بە هێواشی وەڵامم دایەوە: لەوانەیە وا بێت، وەلێ باران ناتوانێ حەكایەت و گێڕانەوەكانم بسڕێتەوە، بەڵكە دەیانباتە سەردرەختێك، هەر كە درەختەكە وەبەرهەم هات،دەخوێنرێنەوە.

*بۆ ئەم نووسینە، سوود لە چەند چیڕۆكێكی دەروێشیان وەرگیراوە كە لە كتێبێكدا بە ناوی (ئابشۆران) لەلایەن د. ئەحمەد مووسا كراوە بە عەرەبی. لە ساڵی 2016 دەزگای ڕەوافید ی میسری بڵاوی كردووەتەوە، كتێبەكە بریتییە لە 12 چیڕۆك.

عەبدولڕەحمان فەرهادی

1
ئاسمان گەشتی مانگ و
هەسارەکانی دادەگرێ
بە وردی گوێ ڕادەدێرێ
کاتێ دایکم نزا دەکا
2
بازەکە فڕی
بەردەکە تەنیا مایەوە
لە ڕووبارەکە.
3
لە باخەکە گوڵێک و پەپولەیەک
ژوانیان هەیە
دەبوو ئەوەم بە ڕەشەبا بگوتبایە.
4
ئاگرەکە خۆشدەکەم،
هاوینی تەنیایی
ساردە
5
لەم زەمەنە خۆڵەمێشییەدا
ڕەشهەڵگەڕاون
خەونە سپییەکان
6
گوێم لە قالۆنچەیەک بوو دەیگوت:
خۆشبەختی ئەوەیە
گڵۆڵەت بکەوێتە لێژیی
7
بە تەنها بۆم ناخورێ
نانێکی ڕەقم هەیە
زۆرە.
8
بازاڕی باڵندە فرۆشان،
خۆشحاڵ بووم بە بینینی ـ
قەفەسێکی بەتاڵ!
9
پیاوێک دەناسم لەبەر چاوەزار
دڵێکی سپی
لەژێر کراسێکی ڕەشدا شاردۆتەوە.
10
ئاسمان و زەوی،
فاریزەیەک نێوانیانە ـ
گوڵ،گوللـە.
11
پاییز و جەنگ،
درەخت و منداڵانی بێ پەناگە
هاوخەمن.
12
ناوێرم بمرم،
دەترسێم بێ خانەو لانە بمێنێتەوە ـ
تەنیایی.
13
من تەنیایی خۆم میقات کردووە
کە کتێبێک دەکەمەوە
خۆی دەکوژێتەوە.
14
بێدەنگییەکی ترسناک،
هەڕەشە لە هەناسەکانم دەکات
کەڵبەی گورگ.
15
سێبەری چیای سەر سپی،
نیشتۆتە سەر شانی شار
تەمومژی سپێدە!
16
لەگەڵ دیوارێکی پیر ،
قومارمان لەسەر ڕوخان کرد
من بردمەوە.
17
چۆن لە بەژنی چرکەیەکدا
بینایی ئەستێرەیەک دادەچۆڕێت
وەهان دڵخۆشییەکانی من .
18
لەسەر نەخشەی جیهان
بەسەر ڕوومەتی ئەودیوی دنیا دەنیشێتەوە
ڕوانینم!
19
چۆلەکەیەکی باڵشکاو
زمانی حاڵی دەیگوت
ئاسمان مشتێک خۆڵی خۆڵەمێشییە
20
لەسەر پێستی شەپۆل
پەنجە لەرزۆکەکانی دەڕەقسن
هەتاو!
21
من و نابینایەک
پێکەوە نەمانبینی
ئەو بایەی ڕژابووە کۆڵان
22
ئەو پیاوەی سێوێک بە تەنیا دەخوا
تێگەیشتووە
سێبەر تامی گێلاس نادا
23
کۆلارەکەم نەبوو ،
گەڵا ڕژاوەکانی تەمەن بوو
ئەوەی با بردی .
24
دەبێت بڕۆم،
لە کافێ جەنجاڵەکە چاوەڕێمە ـ
کورسییەکی تەنیا.
25
بە خەتێکی درشت،
لەسەر دیواری خانووەکەم
دنیا هەڕاج دەکەم
26
بە گریانی ئاسمان،
سەوز، سەوز پێدەکەنێ
زەوی
27
خەتای باپیرە گەورەم بوو
بە منداڵی
دوو چۆلەکەم بە بەردێک دەکوشت
28
هەمیشە ڕووخساری مرۆڤ،
لە تاریکیدا دەشارێتەوە
شێوەکارێک!
29
جانتاکەم قورس نییە
من دەست دڵمەوە
ماندووم.
30
ماڵم دەگوازمەوە ئاسمان
ئەم زەوییە
کۆڵانێکی تەنگەبەرە
31
بەڕووتی بە شەقامدا تێدەپەڕێ
مەحڕەمی هەموومانە
خاتوونی با
32
نەیهێشت چێژ لە سەمای
ڕەهێڵەی باران ببینم
مەرگی دراوسێکەم!
33
باپیرە گەورەم زوو زوو دەیگوت:
بە بیرمدێت ، ڕۆژگارێک
نیشتیمان هی هەموان بوو

حوزەیرانی 2025

سمکۆ ئەحمەد ڕەشید

ژیـنـا مـودەڕیـس گـورجـی، کـچـێکی ناسـراوی کـوردە. خـەڵـکی شـاری (سـنە) یـە، لە رۆژهەڵاتی کوردستان. نووسەر و رۆژنامەوان و تێکۆشەر و چالاکوانێکی سەرسەخت و چـاونەتـرس و بەناوبـانگی مافـەکـانی ژنـانە، لە رۆژهـەڵاتی کوردسـتان و لە ئێـران.
ژینا مودەڕیس، خوێندکاری زانکۆ بـوو. خاوەنی کـتێبخـانەی (ژیـرا) یە لە شاری سنە.

ژینـا مـودەڕیس گـورجی، نـاوی چـووە لیستی (١٠٠) ژنـانی چالاکـۆنان و تێکـۆشەر و کـاریـگەری جـیهـانەوە، کە مـۆرپـەنجـەیـان لـە گـۆڕانـکاری دیـارە. وەکو چـالاکـوان و داکۆکـیکار لە مافـەکـانی ژنـان و لە دژی تـاوانی تـونـدوتـیژیی دەرهـەق بە ژنـان و لە دژی پیـاوسالاری و دەستـدرێـژی سێکـسی. لە لیـستی ساڵی پاردا (٢٠٢٤) ناوی ژینا مـودەڕیـس گـورجی، لـە ریـزبـەنـدیی (١٤) مـیـنی ئـەو لـیـستە دایـە.
هەروەهـا کچـە چالاکـوانی کـورد، نادیـە مـوراد، بـراوەی خەڵاتی نـۆبـڵی ئاشتیی ساڵی (٢٠١٨) کە یەکەم کوردە خەڵاتی نـۆبـڵی بردەوە. ناوی لە هەمان لیستی (١٠٠) ژنی جیهـانی، ساڵی (٢٠٢٤) دایـە. نـاوی نادیـە مـوراد، لە ریـزبەنـدیی (٤٧) میـن دایـە. ئەمەش شانـازییە بۆ گـەلی کوردمـان کە دوو کـچی چالاکـوانی کوردمـان لەو لـیستەدا ریـزبەنـدی کراون. هـیوادارم لە لیستی (١٠٠) ژنـانی ئەمساڵیشدا (٢٠٢٥) دوو ژنی تـری کـورد، نـاویـان لە ریـزبـەنـدی ئەمساڵـدا بـن. چـەنـدیـن کـچ و ژنی چـالاکـوان و تێکـۆشەرمان هـەیە، کە لە جـیهـانـدا ناسـراون و ناوبانگـیان هـەیە. شایـەنی ئەوەن، کە لـەم لـیـستەدا تـۆمـاربکـرێـن.
ژینا مودەڕیس گورجی، بە هـۆی تێکۆشان و چالاکـییەکانی و داکۆکیکردنی لە مافەکانی ژنـان، رووبەڕووی ئاستەنگی و بەرۆکگـیری و لـێـدان و جوێنـدان و سوکایەتیکـردن و بەنـدکـردن و ئەشکەنجـەدانی جەستەیی و دەروونی بـووەوە. بەڵام هـەمـوو دڕنـدەیی و کردارە قـێزەوەنانەکانی، رژێمی پەت و سێدارەی کۆماری ئیسلامی ئێـران، نەیانتوانی و ناتـوانـن، وا لە تێکـۆشەرێکی خـۆڕاگـر و کـۆڵـنەدەری کوردمـان، وەک ژینا مودەڕیس بکەن، کە چۆکـیان بـۆ دادات و ملکەچـیان بێـت و دەست لە خەبـات و لە چالاکـییەکانی هەڵبگرێت. بە پێچەوانەی خواستی داگیرکەرکەری رۆژهەڵاتی کوردستان، ژینا گورجی، زیـاتر سووربـوو لەسەر چـالاکـییەکـانی و درێـژەدان بە خەبـات و بە گەیـانـدنی پەیـامە مـرۆییەکـانی و رووبـەڕووبـوونەوەی تـاوانـەکـانی رژێـمی دیکـتاتـۆریی ئـیران.
رژێـمی ئاخودی ئێرانی، چەند جارێک، ژینا مودەڕیسییان خستە ژووری تەسکی تاکە کەسی و گـۆشەگـیریی، لە گـرتـوخـانەی سـنە و هـەمـەدان. ئەشکەنجەی جەستەیی و دەروونیان دەدا. لە دادگـایی کـردنێکی نادادپـەروەریـدا، بـڕیـاری مـاوەی (٢١) ساڵی زیندانـیکـردنیان بە سەریدا سەپـانـد. بە کـۆمەڵـێک تـاوانی هـەڵـبەستراوی بێ بنـەما تاوانبـاریـان کـرد. لـە دوای تـانـەلـێـدان لـە بـڕیـارەکـانی دادگـا و تـێهـەڵـچـوونـەوە و پیـداچـوونەوە و داکـۆکـیکردنی پارێـزەرەکـانی و سەلـمانـدنی بێتاوانیی لەو تاوانانەی خستـوویـانـەتە پـاڵی. مـاوەی زینـدانـیکـردنی، لـە (٢١) سـاڵـەوە، کـەم کـرایـەوە بـۆ مـاوەی (٢) سـاڵ و (٤) مانـگ.
(قـانع) ی نەمر کە لە ساڵی (١٩٦٣) دا، خۆی وریای کوڕی لە تاران زیندانی دەکرێن، لە هـۆنـراوەی (لە بەندیخانەدا). ئەم چـوار دێـڕەمان لەو هـۆنـراوەیەی هەڵـبژاردووە:
بــیـری ئـازادیــــم لـە زیـنــدانـا فــــراوانــتـر ئــەبێ
قـوڕ بەسـەر ئەو دوژمنە هـیوای بە بەنـدیخـانـەیـە
چـاوەڕوانی شــۆڕشـــێکـم عـالــەمێ رزگـــار بــکـا
مـیـللـەتـم بـۆ ئـەم مەبەســتە کـردەوەی شـێرانـەیـە
چـەکی شۆڕشگـێڕی مـن نووسـین و بیـر و باوەڕە
راپەڕینـە، هەڵـمەتە، پـڕ لە نەعـرەتەی کوردانەیـە
گـەر بـە ئــــازادی نـەژیــــــم خـــەڵاتـە بـۆ لـەشـــم
نـۆکـەری و سـەردانـەوانــدن کــاری نامـەردانـەیـە
مامۆستای زمـانی کوردی (زارا محەمـەدی) لە رۆژهـەڵاتی کوردستان، کە لەسەر ئەوەی خۆبەخـشانە زمانی کوردیی بە کۆمەڵێک منـداڵانی کورد دەوتەوە. رژێـمی رەگـەزپەرستی ئـێران، کە بـۆ زینـدانی کـردن بـردیـان، مامـۆستا زارا محـەمەدی، لەبەردەم دادگای شاری سنەدا، لەنێو ئاپۆڕای دڵسۆزانیدا، بە زەردەخەنەوەیەکەوە، وتی:” قـوڕ بەسـەر ئـەو دوژمـنـەی هـیـوای بە بەنـدیـخـانـەیـە”.
ئەم نیوە دێڕە هـۆنراوەیەی قانع بوو هەوێنی چەندین هـونراوە و پەخشان و وتار.
بەشـێک لە چالاکـییەکانی ژینـا گـورجی:
١ـ لە سـاڵی (٢٠١٩) دا، لە رۆژهـەڵاتی کوردسـتان، رێکخـراوی (ژیـڤـانـۆ) ی ژنـانی دامـەزرانـد. کـە هـەڵگـری ئایـدۆلـۆژیای فـیمـیـنـیـستە. ئـەم رێـکخـراوەیـە بارەگـای لە شاری سـنەیە لە رۆژهـەڵاتی کوردستان. لە رێگەی پـەروەردە و چـالاکی و پـشتیوانی، سەرسەختانە داکۆکی لە مافەکانی ژنان و لە مافە کۆمەڵایەتی و کولتوورییەکانی کچان دەکـات. بەرەنـگاری تونـدوتیـژی دژی ژنـان و پیـاوسالاری دەبـێـتەوە، لە رۆژهـەڵاتی کوردسـتان و لـە ئـێران. ژیـڤـانـۆ دڕکـێکی تـیـژە لـەسـەر دڵ و لەنـاو چـاوانی رژێـمی فـاشیستی پیاوسالاریی ئێـران. لە دادگـاییکـردنی ژینـا گـورجی، تـۆمەتی ئەوەیان دایە پاڵي، کە دامەزرێنەری ئەم رێخراوەیەیە، رژێم وا تێدەگەن، کە ئامانج و دروشمەکانی ژیـڤـانـۆ وێـرانـکەر و تـێکـدەرانـەن و بـۆ رووخـانـدنی رژێـمی ئێـران دامـەزراوە.
٢ـ ژیـنـا گـورجی، ئـەنـدامی کەمـپـیـنی کـۆکـردنەوەی یـەک مـلـیـۆن واژوو بـوو. بۆ ریـفـۆرمی یاسـای ژنـان لە ئـێـرانـدا.
٣ـ ژیـنا گـورجی، تێکـۆشـەرێـکی سـەرگـەرم و دیـاری بـزووتـنەوەی شـۆڕشی ژنـان
(ژن ، ژیـان ، ئـازدی) بـوو، کە لە رۆژهـەڵاتی کوردستان. و لە سەرانسەری ئـێران، دوای جـوانەمەرگ کەردنی کچە کوردی بـێتاوان (ژینـا ئەمـینی) کە بـۆ یەکەمجـار لە شاری سەقـزی رۆژهەڵاتی کوردستان، شوێنی لە دایک بوونی ژیا ئەمینی، لە رۆژی (١٦/ سێـپتەمبەر/ ٢٠٢٢) سەرهـەڵـدا و دوایی بـوو بە راپەڕینێکی سەرتاسەری و هەموو شارەکانی رۆژهـەڵاتی کوردستان و ئێرانی گـرتەوە. بەڵکو لە پایتەخـت و لە شارە گەورەکانی گەلێ لە وڵاتـانی جیهـانیش، رەونـدی کورد و بیانیش، خۆپێشاندانی ناڕەزاییان سازکرد و سەرکۆنەی رژێمی ئێرانیان کرد، هەمو جیهان سەرکۆنەی ئەم تاوانەیان کـرد. رژێـمی تایـفی و رەگـەزپەرستی ئێـرانی، بە تـۆمەتی روومـاڵکـردنی
ئەم خۆپێـشانـدانە ناڕەزایـیانـە، ژینا مودەڕیس گورجـیان گـرت و ئەشکەنجـەیان دا.
٤ـ ژینـا مـودڕیس، لە چەنـد کـۆنـفـرانـسێکی نێودەوڵەتی، کە لە دەرەوەی کوردستان سـزا کـرا، بەشـداریی کـرد. لە چەنـد کەنـاڵـێکی تەلەڤـزیـۆنی دەروەی کوردستانـیش، دیمان و گـفـتوگـۆیان دەربارەی چالاکـییەکانی و داکـۆکـیکردنی لە مافـەکـانی ژنـان لە رۆژهـەڵاتی کوردستان و لە ئێـران کـرد. چەنـد وۆرکـشـۆپـێکـیشی سازکـرد. رژێـمی ئـێرانی، ئەم بەشـداریکـردنانەی ژینای کـردوونە بە تـۆمـەت و سـزایـان دا.
٥ـ ژینا مودەڕیس کتێبخانەکەشی (ژیـرا) ببوو بە ژوانگەی کچان و ژنانی رۆشنبریی رۆژهەڵاتی کوردستان لە شاری سنەی ناوەنـدی هـونـەر و ئـەدەبی رەسـەنی کوردی. بۆیـە رژێـمی ئـێرانی بە بیانووی ئەوەی. کە ژینا پاڵاپـۆشی ئیسلامیی نەپـۆشـیـیەوە، کـتێـبخـانەکەیـان بـۆ ماوەیـەک داخـست و خـۆشـیان دەستبەسەر کـرد و ئەشکەنـج و ئازارێکی زۆری جەستەیی و دەروونی زۆریان دا، سووکـایەتییەکی زۆریان پێـیکرد.

ئەو تاوانـانەی خـرانە پـاڵ ژینا مـودەڕیس گـورجی:
١ـ ژینا مودەڕیس، بۆ یەکەمجار، لە رۆژی (٢١/ سێپتەمبەر/ ٢٠٢٢ ) دا، بە تـۆمەتی ڕووماڵکـردنی ئـەو ناڕەزایەتییانەی کە لە دوای جـوانەمەرگ کردنی (ژینا ئەمـینی) کە لە ژێر دروشمی (ژن ، ژیان ، ئازدی) لە سەرتاسەری شارەکانی رۆژهەڵاتی کوردستان و لە ئێران بڵاوبووەوە، بە شێوەیەکی دڕندانە، لەلایەن هـێزەکانی ئیتلاعاتی ئێرانەوە لە شەقـامی (سەفـەری) ی شاری سـنە دەستگـیرکـرا.
دوای لێدان و سـوکایەتی پـێكردن و و جوێنی پیس، چاویان بەستنەوەی، دەسـتبەسەر کـرا و خـرایە (ناوەنـدی چاکسازی و پەروەردە) ی بەندیخانەی شاری سنە. لە دوای (٤٢) رۆژ دەستبەسەرکـردنی، بـە دانـانی بارمـتەی یـەک ملیـار تـومەنی ئـێرانی، بە شێوەیەکی کاتی ئازادکـرا. بەڵام دوای ئەوەی کە تـۆمەتی تـریان بـۆ زیادکـرد، دانانی بارمتەکەیـان بـۆ (١٠) ملـیـار تـومەن بەرزکـردەوە.

٢ـ بـۆ جـاری دووەم لەلایەن هـێزە ئەمـنییەکـانی ئێـرانەوە بە تـاوانی رۆماڵکـردنی خۆپـێـشاندانە ناڕەزایەتییەکـان، کە لە رۆژی (١٠/ نیسان/ ٢٠٢٣). لە سنە، لەنـاو کـتێبخانەکەی دەستگیرکـرایەوە و بۆ ماوەی (٨٤) ڕۆژ دەستـبەسەرکـرا. خـستـیانە بەندیخانەی ژنـان لە سنە. دوایی ئـەو ماوەیە، بە بارمتـەی (٥٠) ملیار تـومەن، بە شـێوەیەکی کـاتی ئازاد کـرا.
٣ـ خاتـوو ژینا مودەڕیس، لە ماوەی نێـوان ئەو دوو دەستبەسەرکردنەیدا، هەمیشە لەژێـر چاودێری و فـشار و هەڕەشەی دەزگا ئەمنییەکان و دەسەڵاتی دادوەریدا بوو.
٤ـ تاوانی بڵاوکردنەوەی( پـڕوپـاگەنـدە) لە دژی رژێـمی ئـێران و هـانـدانی خەڵکی
بـۆ تونـدوتیـژی.
٥ـ تـاوانی (چـاوپـێکەوتنی لەگـەڵ میـدیـای بیـانی) و رسـواکـردنی دۆخی وڵات.
٦ـ تـاوانی (هـاوکاریکـردن لەگەڵ گـروپ و دەوڵـەتی دژەبـەر).
٧ـ تـاوانی (پـێکهـێـنانی گـروپی نایاسایی بە ئامـانجی روخانـدنی رژێـم).
ژینا گـورجی دەڵـێـت:” کاتـێک کە کەلـوپـەلـەکـانم بـۆ بەنـدیخـانە ئامادەکـرد، پێـش هـەمـوو شـتـێک، هـیـوام خـسـتە جـانـتـاکـەمـەوە”. بەپـێی خـۆی چـوو بـۆ دادگـای یـەکی شاری سنە بـۆ دادگـایی کـردنی.
بـڕیاری سزادانی بەندکـردنی بۆ ماوەی (٢١) ساڵ:
بەپـێی ئـەو تاوانە جۆراوجـۆرە تـرسناکانەی خستیانە پاڵي، کە لەلایـەن هـەواڵگـریی وەزارەتی ئیتلاعـاتەوە بۆیـان داڕشـبوو. لـقی یەکی دادگـای شـۆڕش لە سـنە، سـزای
(٢١) ساڵ زینـدانی بەسەردا سەپەنـدا. رەوانەی بەندیخانەی شاری هەمەدانیان کرد.

دوای تانەلێـدان و تێهـەڵچـوونەوە و سەلـمانـدنی بێتاوانیی لـەو تاوانـانەی دراونـەتە پـاڵی، لە رۆژی (٧/ ئـۆکـتۆبـەر/ ٢٠٢٤) دا، دادگـای تـێهـەڵچـوونەوەی شاری سنە، سزای زیندانیکردنی لە (٢١) ساڵەوە، کەم کردەوە بۆ (٢) ساڵ و (٤) مانگ زیندانی. لە هەنـدێ سەرچاوەشـدا نووسـراوە، بـۆ (١٦) مانـگ، واتـە (١) ساڵ و (٤) مـانگ. لە رۆژی (٢/ نۆڤەمبەر / ٢٠٢٤) ژیـنا گورجـی، چالاکوان و داکـۆکیکاری مافـەکانی ژنـان، مـاوەی (١٦) مانگی لە بەنـدیخـانەی شـاری سـنەدا بەڕێـکـرد.
(*) بۆ ئەم نووسینە، سوودم لە چەنـدین ماڵـپەڕی ئینگـلـیزی وەرگـرتـووە.

دۆخی کەوتن، بە مانایەکی فەلسەفیی و ئۆنتۆلۆژیی، ئەوەیە کە کۆمەلگایەک لە پاشەکشەیەکی گەورەدایە نەوەکو تەنها لە پڕۆژە ستراتیژیی و خەونەکانی لە گەشە و هەڵکشان، بەڵکو تەنانەت ناتوانێت لە هەلومەرجی خراپی خۆیدا خۆی ڕابگرێت وبوەستێت لە داگەڕانی زیاتر. داگەڕانێک کە نازانێت و ناتوانێت پێشبینی و وێنای ئەوە بکات بەرەو چ خەرەندێکی قووڵ و بەرەو چ تاریکایی و داخراوییەکی ترسناکی دەبات، داگەڕانێکی خێرا و بەردەوام.

سەرەولێژبوونەوەیەکی ترسناک
جڤاتێک لە سەرەولێژبوونەوەیەکی بەردەوامدایە و بەردەوام پارچە پارچە دەبێت بە ئەندازەیەک هیچ هێزێک ناتوانێت جارێکی دیکە ڕۆحی هاوبەشیی و هاوپشتیی تێدا زیندوو بکاتەوە، هیچ پڕۆژەیەکی سیاسیی و فیکریی ناتوانێت هەستی پێکەوەبوون و پێکەوەگرێدراویی بە تاکە تاکەی ئەندامان و بە ڕۆحی جڤات ببەخشێتەوە. بە کورتیی هیچ پەڕجوویەک ناتوانێت ئەم پارچەپارچە بوون و ووردوخاشبوونە کۆبکاتەوە و پێکەوەی ببەستێتەوە.

دەسەڵاتدارێتییەکی بە تەواوی ستەمکار
دەسەڵاتدارێتییەکی بێشوناس لە ناونان “تسمیە” دا بەرمەبنای پۆڵێن و میتۆدە سیاسییەکان. دەسەڵاتدارێتییەک بە تەواوی “completely” ستەمکار، گەندەڵ و داگیرکەر بۆ کۆی سامان و بونیادی ئابووریی، داگیرکەر بۆ کۆی دەزگا و جومگەکانی حوکمڕانێتیی و دەسەڵاتدارێتیی، دەسەڵاتدارێتییەک بە خواست و میزاجی نەخۆشخانەی ئەندامانی دوو بنەماڵەی پێکهاتوو لە کۆمەڵێک ئەندامی خۆبەشتزانی بچووک بچووکی دەسەڵاتخواز و پڕ لە گرێی سایکۆلۆژیی و پڕ لە غروری بۆش.
دەسەڵاتدارێتییەک بونیادنراو لەسەر تیۆریای لێدان لە ئینسانی کورد، لێدان لە جڤاتی کوردیی، لێدان لە هەر ڕەنگ و ڕوخسارێکی شارستانیی و مەدەنیی.
دەسەڵاتدارێتییەک و دەسەڵاتدارانێک چێژ لە لاوازیی و کەوتویی کۆمەڵگا و تاکەکانی دەبینن و لێرەوە هەست بە دەسەڵاتی خۆیان دەکەن. ئەم دەسەڵاتدارانە سایکۆلۆژیا نەخۆشانە، چەند کۆمەڵگای کوردیی لە دۆخی وێرانەیی و ئینسانی کورد لە دۆخی کەوتووییدا ببینن هێندە ئەو هەەستەیان هەیە بەرامبەر بە خۆیان کە گوایا ئەوان فریادڕەسن. چەند خەڵک لاواز بێت ئەوان پتر هەست بە دەسەڵات و هێزی خۆیان دەکەن.

پاتاڵیی مێدیا و قەرەقۆزەکانی نووسین
ئەو مێدیاکارانەی لە هەر شکۆ و ئیرادەیەکی ئینسانی کەوتوون بە تەواوی بوونەتە پاتاڵی مێدیایی لەگەڵ ئەو نووسەرانەی! تەنها میکیاژی ئەو بوونەوەرە دزێوەی ناوی دەسەڵاتدارە دەکەن و کەناڵەکان و تۆڕە کۆمەڵایەتییەکانیان پڕ کردووە لە نووسین! کە بۆ هەموو تاڵانکاریی و ستەمکارییەکیان دەیان پاساوی نالۆژیکیی و نزمترین ئاستی گوزارش و فیکر بڵاودەکەنەوە، جگە لەوەی کە لە پڕۆسێسی فووتێکردنی ئیگۆی دوو خێڵە سیاسییەکە، ئەندامان و منداڵەکانیان بکەری سەرەکیی و هاوکات تاوانباری ڕاستەقینەن، چیدیکە نین و چیدیکە ناکەن.
ئیگۆی فووتێکراوی دەسەڵاتدارانی پووچ و منداڵە نزم و پووچەکانیان، یەکەم فیگەر کە بە بچووک و نزم دەیبینێت، خودی مێدیاکارانی کەناڵە نەوتاوییە پارەدارە خەیاڵییەکان و نووسەرە هەزیلەکانیانن.

پۆپۆلیزمی ئۆپۆزیسیۆنی! سیاسیی کۆمەڵگای ئێمە – پاسیفیزم و ئۆپۆرتۆنیستێکی ترسنۆک

ئۆپۆزیسیۆنی سیاسیی لە کۆمەڵگای ئێمەدا، ڕێک و ڕەوان بە تەواوی دیوەکەی تری دەسەڵاتدارێتییە. لە هەر ئاکار و شێوازێکی مامەڵەیاندا لە تەک کۆمەڵگای ئێمەدا، هەمان دیوەکەی تری دەسەڵاتدارێتیی بەرجەستە دەکەن. غرورێکی پووچ لە ناخی هەر یەکێکیاندا و ئیگۆیەکی هەڵئاوساو، کە ڕێگەی گرتووە لە ئەندامانی سەرەوەی ئەو هێزانە و کەسانی سەرەوەی ئەو لایەنانە کە ڕاستەوخۆ بێنە نێو خۆپیشاندان و ناڕەزایەتییەکانی خەڵک، لە خولەکی یەکەم و سەرەتاوە تا خولەکی کۆتایی لە خۆپیشاندانەکاندا ئامادە بن و چالاک بن و بەشێکی زیندوو، ڕاستەوخۆ و ڕاستەقینەی ناڕەزایەتییە فراوانەکانی کۆمەڵگای ئێمە بن. تەنها ئەوەندە نا، بەڵکو ئەگەر دیوی پێچەوانەی دەسەڵات نەبووبان، دەبایە، خۆیان ڕێکخەری خۆپیشاندان بوونایە، خۆیان دروستکەری توڕەیی و ناڕەزایەتیی کۆمەڵایەتیی بووبان. دەبایە لە وێرانکردنی کۆمەڵگای ئێمەدا و نابوودبوونی ژیانی تاکە تاکەی ئینسانەکاندا، پاسیفیزمێکی ڕووت و هەڵوێستی ترسنۆکانەیان هەڵنەبژاردایە.

ئۆپۆزیسیۆنی سیاسیی کۆمەڵگای ئێمە، نمایشکار، ساختە و شوێنکەوتووی ڕووداو
ئۆپۆزیسیۆنی ڕاستەقینە
ئۆپۆزیسیۆنی ڕاستەقینە، ئەو هێزەیە کە پڕۆژەیەکی ڕاستەقینە و ڕادیکاڵی هەیە بۆ گۆڕانکاریی و ئەکتێکی ڕاستەقینەی بەرەنگاربوونەوە و کۆمەڵایەتیی فراوانی هەیە بۆ جێگا پێ لێژکردنی دەسەڵاتدارێتیی و لەرزاندنی دەسەڵاتداران. ئۆپۆزیسیۆنی سیاسیی ڕاستەقینە، بوێریی و جورئەتیی سیاسیی و کۆمەڵایەتیی بە کۆمەڵگا گروپە کۆمەڵایەتییەکان دەبەخشێت و بیرکردنەوەی قووڵی ڕەخنەیی و ڕیشەدار لە کۆی ئایدیۆلۆژیای دەسەڵاتداران و وە ژێر پرسیارخستنی حیکایەت و دۆکترینەکانی دەسەڵاتدارێتییدا، پێشەنگایەتی کۆمەڵگا دەکات. ووزەی پۆتێنشڵی کۆمەڵگا دێنێتە سەرەوە و دەبێتە داگیرسێنەر و بزوێنەری ڕۆحی شۆڕشگێڕیی و تیشکخستنە سەر تەواوی مافە هەمە لایەنەکانی تاک بە تاکی ئیسانەکان و کۆمەڵگا بە گشتی.
ئۆپۆزیسیۆنی ساختە، جگە لەوەی هیچ یەک لەوانەی سەرەوەی تێدا نییە و ناتوانێت هەیبێت، هەروەها بەردەوام لە پەڕاوێزی ڕووداوەکاندا، خۆی پیشانی خەڵک دەدات، واتا ئۆپۆزیسیۆنی ساختە خۆی پیشانی دەسەڵات نادات، بەڵکو خۆی پیشانی خەڵک دەدات بە ئامانجی ڕاکێشانی هەست و لایەنگیریی ئەوان. ئۆپۆزیسیۆنی ساختە ناتوانێت دیدگای ڕوونی هەبێت و خاوەندارێتیی لێبکات و پلانی کرداریی هەبێت بۆ جێبەجێکردنی. هەروەها هێندەی خەرێکی نمایشە بۆ چەواشەکردن و خەڵەتاندنی کۆمەڵگا و جەماوەر، هێندە خەریکی کاری ڕاستەقینە و کرداریی نییە بۆ پاشەکشەپێکردنی دەسەڵات.
ئۆپۆزیسیۆنی ساختە، ئۆپۆرتیونیستە، واتا دەخوازێت هەلێک بێتە پێشەوە کە کۆمەڵگا یان ئەوانیدی هێناویانەتە کایەوە، و ئەو خۆی بکاتە خاوەنی و کەلکئاوەژوو لە توانا و هێزی خەڵک وەربگرێت.
هەر ئێستا، کۆمەڵگای ئێمە لە دۆخی سەرەولێژبوونەوەیەکی ترسناکدایە، ئەگەر ئێستا و لەم دۆخە قورسەدا ئۆپۆزیسیۆن، بەرپرسیار و خاوەندار لە کۆمەڵگا، نەیاتە مەیدان، کەی دێت؟!
ئەگەر لە پەڕاوێزی ڕووداوەکان و خۆپیشاندانەکانی خەڵکدا قسەیەکی ترسنۆکانەی کردووە و بەلاغ و بەیاننامەی بێ هیچ ناوەڕۆکێک دەرکردووە، ئۆپۆزیسیۆنی کۆمەڵگای ئێمە جگە لە ئۆپۆرتیونیستێکی ترسنۆک چدیکەیە؟!
ئەگەر نابوودبوونی ئابووریی خەڵک و وەستانی تەواوی کایەکان بۆ ئۆپۆزیسیۆن بابەت و گرنگ نەبێت، بەڕاست چی شتێک بۆ ئەو بابەت و گرنگە؟!
ئۆپۆزیسیۆنی سیاسیی لە کۆمەڵگای ئێمەدا بە ئیمتیاز، پاسیڤ، ئۆپۆرتیونیستێکی ترسنۆک، لاواز و بێ ئیرادەیە. واتا ئۆپۆزیسیۆن لە کۆمەڵگای ئێمەدا دیوەکەی تری دەسەڵاتدارێتییە، بە هەمان بونیاد و گوتار و سایکۆلۆژیاوە.

جڤاتێک لاوازکراو و نووزەلێبڕاو
کۆمەڵگای ئازاد و زیندوو
ڕووبەرە گشتییەکان لە هەر جڤاتێکی ئازاد و زیندوودا، ڕووبەری پڕ ووزە و پڕ ئەگەری جیاوازن بۆ چالاکیی کۆمەڵایەتیی هەمەجۆر. لە دۆخی نارەزایەتیی سیاسیی کۆمەڵایەتییدا، ڕووبەرە گشتییەکان، دەبنە ئەو ڕووبەرانەی ووزەی ناوەکیی کۆمەڵگایان تێدا چڕ دەبنەوە و وەکو ئەکتی ڕاستەقینەی بەرەنگاربوونەوەی دەسەڵاتدارێتیی و دەسەڵاتداران چالاک دەبن. کۆمەڵگای ئازاد و زیندوو، لە هەر پنتێکی کۆمەڵایەتیی خۆیدا بەشێک لە ئیرادە و هێزی تێدایە و هەردەم دەسەڵاتدارێتیی و دەسەڵاتداران لێی ترساون و هەرگیزیش نەتوانراوە ڕام و کۆنترۆڵبکرێت. کۆمەڵگای ئازاد و زیندوو، لە دۆخی داگەڕاندا توانای خۆگرتنەوە و خۆ هەڵساندنەوەی هەیە. لە دۆخی داگیرکارییەکانی دەسەڵاتدارێتیی و دەسەڵاتداراندا، توانا و ووزەی بەرگری لە خۆ کردن و پارێزگاری لە خۆ کردنی تێدایە.
لە کۆمەڵگای ئازاد و زیندوودا، هاوپشتیی و هاوبەشیی کۆمەڵایەتیی لە پرسە گشتیی جڤاتییەکاندا لە فەزای گشتییدا، لە ئەوج و ئەوپەڕی خۆیدایە. لە وەها کۆمەڵگایەکدا، تاکە کەسەکان چەندە ئازاد و سەربەخۆن و ژیانی تایبەتیی و کەسیی خۆیان دەژین، هێندەش هەستی پێکەوەگرێدراویی و هاوچارەنووسیی لە تەک ئەوانیدیکەدا و هێندە هەست وبیری هاوجڤاتیی تێیاندا بەهێزە.

کۆمەڵگای نائازاد و دەستبەسەرداگیراو
کۆمەڵگای بەحزبییکراو
لە دوای ڕاپەرینەوە، کۆمەڵگای ئێمە لە ژێر خواستێکی فاشیستیانەی دوو حزبخێڵە دەسەڵاتدارەکەی کۆمەڵگای ئێمەدا بۆ داگیرکردن. ئەم دوو هێزە، هەمان خواستی داگیرکردنی کۆمەڵگایان هەبووە کە لەلای هەر هێزێکی دیکتاتۆریی تۆتالیتار هەیە. داگیرکردنی تەواوی دەزگا کارگێڕیی و قەزاییەکان تا بە داگیرکردنی هێزی چەکدار و دەزگا سیاسیی و ڕێکخراوەییەکان دەگات. لە دەستبەسەرداگرتنی ئابووریی و تەواوی سامان و داهات تا دەگات بە دەستبەسەرداگرتنی تەواوی کایەکان. بە حزبییکردنی ڕووبەری گشتیی لێکەوتووەتەوە. واتا بە حزبییکردنی کۆمەڵگا و تەواوی دەزگاکانی.
لەو سۆنگەیەوەش کە حزب لەسەر دەستی دوو بنەماڵە دەسەڵاتدارەکەوە، بەتاڵکراوەتەوە لە هەر ووزەیەکی ڕەخنەیی و توانا و هێزێکی خۆ دروستکەر. حزب خراوەتە ژێر خواست، میزاج، بڕیار و بەرژەوەندییەکانی بنەماڵەی دەسەڵاتدارەوە. واتا حزب و ئەندامانی حزب لە ئەندامێکی سادەوە تا دەگات بە ئەندامانی سەرکردایەتیی، مەکتەبی سیاسیی و سەرکردە سەربازییەکان، کراونەتە بوونەوەری لاواز و بێئیرادە و کراونەتە بوونەوەری بێ فیکر و بێ کاراکتەر. لێرەوە و لەم پڕۆسێسەدا، دەرئەنجام حزب بووەتە بۆدییەکی بۆش و بەتاڵ، بەتاڵ لە فیکر و ستراتیژ، بەتاڵ لە هێز و ئیرادە، بەتاڵ لە توانای خۆ بونیادنان و خۆ بەرهەمهێنان، خاڵی لە شوناس و کاراکتەر.
ئەوەی کە ئێستا کۆمەڵگای ئێمە تێیدا دەژی، بەرهەمی ئەو پڕۆسێسی بە حزبییکردنەیە. کۆمەڵگایەک، تەواوی کایە خزمەتگوزارییە گشتییەکانی لەسەر لێواری وەستانی تەواوەتین و بێدەنگە. تەواوی کەرتەکانی خزمەتگوزاری گشتی دەکرێنە کەرتی تایبەتی بەڵام بێدەنگ و بێباکە. کۆمەڵگایەک بینەری پارچەپارچەبووبی خۆیەتی و ناتوانێت جووڵەیەک بکات و قسەیەک بکات. تەواوی خاک و ئاوی داگیردەکرێت و تاڵان دەکرێت بۆ هەتایە و وێران دەکرێت لەلایەن دووحزبخێڵی چاوچنۆکەوە، بەڵام بێهەڵوێستە. تەنانەت جووڵەی بازرگانیی وەستاوە و مووچە بە دوو مانگ نادرێت و هێشتا ناتوانێت خۆپیشاندانێکی کاریگەر و ناڕەزایەتییەکی گەورە و فراوان بەڕێبخا.
ئیدی لە دوا دەرئەنجامدا، کۆمەڵگای بە حزبییکراو، دەبێتە کۆمەڵگایەکی خاڵیکراوە لە ووزەی ڕەخنەیی و لە توانای خۆ بەرهەمهێنان و خۆ دروستکردن. خاڵی لە هێزی پێکەوە گرێدراوی ئەندامانی. خاڵی لە هێزی هاوبەشی و هاوپشتیی لە نێوان ئەندامانی. خاڵی لە هێزی هاوچارەنووسیی و هاوجڤاتیی تاکەکانی. خاڵی لە هێزی بەرگریکردن و پارێزگاریکردن لە خۆی. کۆمەڵگای بەحزبییکراو دواجار دەبێتە کۆمەڵگایەکی زەلیل کراو، لاواز و بێئیرادە. دەکرێتە جڤاتێکی نووزەلێبڕاو. کۆمەڵگایەک، هیچ پڕۆژەیەکی نییە و بینەری مردنی هێواشی خۆیەتی.
………………….
ئەم وتارە نووسراوە لە پەڕاوێز و لە پەیوەند بە ئەو خۆپیشاندانەی کە بڕیار بوو ئەنجامبدرێت لە ڕۆژەی ٥ شەممە ڕێکەوتی ٢٦-٦-٢٠٢٥ لە کاتژمێر ١٠ ی سەر لە بەیانی لە بەردەمی بەڕێوەبەرایەتی پەروەردەی ڕۆژاوا-سلێمانی لە شاری سلێمانی کە لەلایەن دەستە و ئەنجومەنەکانی ناڕەزایەتیی مامۆستایان و فەرمانبەران و خەڵکەوە بانگەشەی بۆ کرا، دواتر لە کاتی هێما بۆ کراودا هیزە ئەمنییەکان بە سەرکوتێکی زۆر زاڵکردنی کەشوهەوایەکی سەربازیی و دەستگیرکردنی چەندین کەس و لە ڕۆژی پێشتریش دەستگیرکردنی کۆمەڵێک لە ڕێبەرانی خۆپیشاندەران و دوو ئەندام پەرلەمانی کوردستان و دوو ئەندام پەرلەمانی عێراقی پێشتر.

ڕۆچۆنە نێو پەیڤی هەمانSame دەمانبات بەرەوئاشنابوون بە پەیڤگەلێکی وەک: هاوتا، هاوشێوە ،لێکچوو و..تاد. لەم گۆشەنیگایەوە دەخوازین بڵێین: پەیڤی هەمان دوورە لە جۆراوجۆریی، هەمەچەشنیی و جیاوازییەوە. کاتێک دەگوترێت ئەوانە هەمانن(هەمان کەسن، هەمان شتن) واتە جیاواز و دیکە(تر) Other نیین. لەبەرئەوە باسکردنی هەمان و هەمانبوونSameness باسی جیاوازیی Difference دێنێتەگۆڕێ. کاتێک هەمان کەس هەمان شت دەکات، واتە شتێک بەناوی جیاوازییەوە بوونی نامێنێت.
سەرباری ئەوە، بەریککەوتنی هەمان لەگەڵ هەمان ناگاتە هیچ دەرئەنجامێک و هەمان و دیکەش(تریش) هەرگیز یەکناگرنەوە. دیکە لە جیاوازییەوە نزیکە، بەڵام هەمان و جۆراوجۆریی ناهاوتایی کۆیاندەکاتەوە. هەمان بۆیە هەمانە چونکە رەوتی هەمان گۆڕانی نایەتەسەر و ئەمەش وادەکات وەک خۆی بمێنێتەوە، چونکە جیاواز نییە.
لەسەرئەو بنەمایەی لایسەرەوە دەپرسین: هەمانەکان هەمانن؟ دوو شت،کە تایبەتمەندییەکی هاوبەشیان هەیە یەک شتن؟ دەکرێت قسە لە بەریەککەوتنی پەیڤی هەمان لەگەڵ پەیڤی دیکەدا بکەین؟ هەمانەکان وەک هەمان دەمێننەوە؟ ئەوەی لێکچووە هەمانیشە؟ هەمان لەگەڵ کاتدا بەهەمان ناودەبرێت؟ ئەوەی هەمان نییە جیاوازە؟ ئاینیی ئیسلام لەگەڵ ئاینیی مەسیحی یان ئاینیی جوولەکە هەمانە؟ شارستانی یۆنانی وەک شارستانی رۆمانیی وایە؟ زانکۆکانی ئێمە هاوشێوەی زانکۆکانی دانیمارکە؟ سفرەی نانخواردنی ئێمە لە سفرەی نانخواردنی ئیتاڵی دەچێت؟ کاریگەریی بەکاربردنی ئاوەڵناو لەڕستەدا وەک بەکاربردنی ئاوەڵفرمان وایە؟ دۆزی کۆمەڵایەتیی ،یان هەستی سێکسیی، هەژارێک هەمان دۆزی کۆمەڵایەتیی، یان هەستی سێکسیی، دەوڵەمەندێکە؟
هەمان چییە؟ هەمان ئەو شتەیە/ یان کەسەیە، کە لەسەر بناغەی تایبەتمەندییە هاوبەشەکان هەمانە. دوو شت یان دوو کەس،کە هەمانبوون واتە خاڵی هاوبەشیان تایبەتمەندییە هاوبەشەکانیانە. بەڵام هەمان لەگەڵ جیاوازییدا دژە. یەکنەگرتنەوەی هەمان و جیاوازیی هەمان وەک خۆی دە‌هێڵێتەوە. تا هەمان هەبێت جیاوازیی بوونی هەیە. هەمان بۆ ئەوەیە جیاوازییەکان هاوتابکرێن. بۆنموونە، کە دەڵێین هەمان خۆراک واتە بە فۆرم و کواڵیتێ و سروشت خواردنەکە لەگەڵ خواردنی تر (پێشوو)هەمان و یەکن. کە بەو جۆرە خواردنەکان هەمانبوون پەیڤی جیاوازDifferent لەو حاڵەتەدا هیچ بەهایەکی نابێت. هاوکات هەمان هەردەم وەک خۆیەتی، جیگیرە، ناگۆڕێت و ناشتوانێت جیاوازبێت.
لەناو هەماندا دووبارەبوونەوەیەک بوونی هەیە، کە پڕ و سیخناخە لە هەمانیی. بۆنموونە، کاتێک دەگوترێت: هەمان شت کە گوتمان(کە کردمان،کە بینیمان، کە باسمانکرد) بەو مانایەدێت جیاوازییەک لە کردەکاندا بوونی نییە.
کردنی هەمان شت، گێڕانەوەی هەمان شت یان هاوکاریکردنی هەمان کەس، لێرەدا هەمان لە ناخی خۆیدا هاوشێوەیی، یەکسانی و هاوتایی مەڵاسداوە. ئەو شتەی، یان کەسەی، لە هەمان شت و کەسەکەی دیکە دەکات هەمانییەک کۆیاندەکاتەوە. ئەمەش واتە لەیەکدەچن و هاوجۆرن. لێرە ئەوەندەی هەمان جێگای باسە جیاوازی جێگای باس نییە.
لەبەرئەوە لێرەدا بە چاکی دەزانین ئاماژە بۆ ئەوە بکەین، کە شیاوی هەڵوەستە لەسەركردنە، کە هەمان خۆی بەوە لە جیاواز جیادەکاتەوە، شتێک، کە هەمان بێت، دەبێت شتێکی دیکە هەبێت، کە هاوتای ئەم شتەبێت. گەر نەبوو کەوابێت جیاوازن و لەیەک ناچن. ئەوەتا لە زماندا هاوواتاکان هەمانن. بەڵام لە مێژوودا جەنگەکان هەمان نیین. ناوی جەنگ بۆ هەموو جەنگەکان هاوشێوەیە بەس گەورەو و بچووکیی، زیان و جۆری جەنگەکان جیاوازن.
جیاوازەکان هەمان نین. هەمانەکان لێکدەچن، هاوتا و هاوشێوەی یەکن، لێ جیاوازەکان ناکۆک و ناجۆرن. هەمەچەشنی و جۆراوجۆریی لە نێو جیاوازەکاندا هەیە، بەڵام هەمان نیین، یان مەگەر هەمانبن لە جیاوازییەکانیاندا. زۆر جار هەمەجۆر و هەمەچەشنەکان هەمانن لە جیاوازییاندا.
له‌م ڕوانگه‌یه‌‌وه دەڵێین: هەمان و جیاواز لە ناوەڕۆكدا لێکناچن. چونکە هەمان بارگاوییە بە تاکجۆری، یەکشێوەیی. واتە هەمانەکان جۆراجۆرنیین. ئەوانەی هەمانەکانن هەردەم هاوشێوەی یەکبوونە بۆیە بەشدارییان لە دروستکردنی هیچ جیاوازیەکدا نەکردووە. تێڕوانینەکان ئەو کاتە هەمانن، کە لەیەکتر دەکەن. بۆنموونە دەربڕینی دێمۆکراسی باشە و دێمۆکراسی بە سوودە هەمان مانا دەپێکن، کە دێمۆکراسی پۆزەتیڤە.
کە گوترا دوو شت یەکسانن مەبەستمان ئەوەیە یەکێکیان هاوشێوەی ئەوی دیکەیە لە هەموو روویەکەوە. دوو ئۆتۆمۆبیل کاتێک لە هەموو روویەکەوە لەیەک دەچن (هەمان کۆمپانیا، مۆدێل،ساڵ و رەنگبن).
ئەوەی باسکرا ئەوەشمان پێدەڵێت، کاتێک باس لە یەکسانیی دەکرێت واتە شتەکان هەمانن. کاتێک کە باس لە هاوشێوەیی دەکرێت واتە جیاوازیی بوونی نییە. کاتێک باس لە هەمان جیاوازیی دەکرێت لەنێوان کەسەکان یان شتەکان واتە جیاوازییەکان لەیەکتر دەکەن و ناجۆر نیین.
گرنگە ئەوەش بزانیین،کە هەمان جیایەیە لە لێکچوونSimilarity/Resemblance (هاوشێوە). هەمان بەوە جیادەکرێتەوە، کە رەنگە ئەو شتانەی لێکچوون هەمان نەبن لێ هاوشێوەن. لەناو هەماندا لێکچوونێک پەنهانە. لێکچوون بەجۆرێکە، کە شتەکانی دەوروبەری هاوجۆری خۆیدەکات. A لە B ناچێت وەک نووسین، بەڵام هەردوو هەمانن وەک پیت. واتە هەردوو لە بەکاربردندا پیتیانپێدەوترێت. مۆز و لیمۆ هەردوو میوەن، وەک میوە لەیەک ناچن و سودەکانیشیان وەک یەک نییە، بەڵام لەوەدا لێکچوون، کە میوەیاننپێدوترێت.
وێڕایئەوە، لێکچوو واتە هاوشێوە، ئەو شتانەی لەیەکدەچن لێکچوو و هاوشێوەن. کاتێک لێکچوون یان هاوشێوە لە زماندا بەکاردەهێنین ئەگەر دوو شت یان زیاتر بە تەواوی وەک یەک نەبن. واتە هەمان نەبن. هەرچی یەکسانە ئەوکاتە بەکاریدەهێنین ،کە دوو شت یان زیاتر بە تەواوی وەک یەک بن. واتە هەمانبن.
ئێمە، کە هەمان شتمان هەبێت،واتە شتەکان وەک یەکن، نەک لەیەک دەچن. هەرچی لێکچوونە، یان هاوشێوەییە، دۆخێتری هەیە. هاوشێوە، واتە دوو شت یان زیاتر لەیەکەوە نزیکن. ئەڵبەتە هۆکار و پاڵنەری سەرەکی هەن،کە وادەکەن شتەکان و کەساکان هەمانبن. خۆئەگەر شتەکان و کەسەکان هەماننەبن، ئەوا یان جیاوازن یانیش لێکچوو و هاوشێوەن.
سەبارەت بە لێکچوون یاخود هاوشێوەبوون ئەوەش دەکرێت بگوترێت، کە دوو شت یان زیاتر تایبەتمەندییەکی هاوبەشیان هەیە بەبێ ئەوەی یەکسان identical بن. کە باسیش لە هەمان دەکەین ناکرێت باس لە بوونی گۆڕاو بکەین. گۆڕاوەکانی ناو شتێک یان کەسێک واتە هەمان ئیتر هەمان نییە.
دوا پەیڤمان سەبارەت بە هەمان و هەمانبوون ئەوەیە،کە دڕدۆنگ و دوودڵی ئێمە تایبەت بە هەمان ئەوەیە، کە هەمانبوون دەرگاداخستنە لە جیاوازیی، لەو شتەی لە ئێمە ناچێت و هاوشێوەمان نییە. دانپێدانان بە جیاوازیی سەرەتای دەرکەوتنی تازەگەرییەکان و داهێنانە، هیوایەکە لەبەردەم نالێکچوون و ناهاوشیوەبوون. کوردبوون جیاوازییە، دەرکەوتی ئەویترێکە، کە هێشتا دانیپیاناهێنرێت. کەواتە جیاوازیی دانپیاهێنانە نەک هەمانبوون.

ئازاد حەمە
پرۆفیسۆر لە فەلسەفە لە زانکۆی سلێمانی

پرسەکانی ئەدەب و ڕۆشنبیری، هەرجارەی لەسەر بابەتێک چەند نووسەر و هونەرمەند و ڕۆشنبیرێک دێنێتە گۆ. بانیژەی ئەدەب و کلتوور لەڕێگەی ئەم گۆشەیەوە دەیەوێت پەنجە بخاتە سەر گیروگرفتەکانی کایەی ئەدەب و ڕۆشنبیریی کوردی و ورووژاندنی پرسیاری جیددی. لەم گۆشەیەدا پرسی هەژموونی زمانی نێرسالاریی لە ئەدەبی کوردی دەوروژێنێت.
پرسیار : ئایا ئەدەبی کوردی توانیویەتی هەژموونی زمانی نێرسالاری لەنووسینی دەق تێپەڕینێت؟ هۆکارە بنەڕەتییەکانی هەژموونی زمانی نێر سالاریی لە ئەدەبی کوردیدا چین؟ بەبڕوای تۆ چی بکرێت بۆ ئەوەی دەسەڵاتی هەژموونی ئەو زمانە نێرسالارییە تێکبشکێنرێت؟

سروە ساڵەیی:

کورد و کوردلانە سەرچاوەی شارستانییەت و ئاوێتەی ڕەنگ و بۆچوونە. کورد لە دێرزەمانەوە باوەڕی بە بۆچوونی جیاواز و ڕاپرسی و باوەڕگۆڕینەوە هەبووە. ژنان لە مێژووی کوردی وەکو پیاوان هاوبەش و هاوبیر و بنیاتنەر بوونە ،مێژووی نووسین و ئەدەب عەیامێکە وەك مرۆڤ کوردان پێ هەڵساون. ئەوەی دەمەوێت ئاماژەی پێبدەم ئەوەیە کە مرۆڤ بە هەردوو ڕەگەز و جیاوازی چینایەتی و کلتووری دەبێت یەك شت بەهەند وەربگرن ئەویش بیری ڕووناکە کە بوغز و قینە و شکاندنەوە لە گۆشەکانی بونیادەم بوونمان دەرنەکەوێ. لە ئاسۆی کوردەواری توانایی و لێهاتوویی لە خودی مرۆڤەکان بدرەوشێتەوە. جوتیار و کرێکار و پێنووس بەدەست و گەورە و بچووکمان مرۆڤ بین و تەواوکاری یەکدی بین. ئەرێ وەك ئێستا زۆر بەزەقی و بەرچاو دەبینرێ و هەستی پێدەکەین، نێرسالاریی هەر لە چواچێوە تەنگەکەی خۆی نەماوە پێیەکانی پتر داگرتووە و ڕوو لە تەشەنەیە بەداخەوە، بگرە ئەدەبیش پشکی شێری بەرکەوتووە هەمدیسان بە داخەوە. کاتێك نووسینەکانمان لەقەفەزی ڕەخنەی ڕووخێنەر دەکرێ و بە مەیلی چەند کەسێك هەڵسەنگاندنی بۆ دەکرێ، لەدیوی ئەودیوی پەردەکە وەك بووکەڵەی دەزوویی چەند کەسانێکی دەستنیشانکراو دەیجوڵێنەوە. کەواتە ئەدەبیش دوور نییە لەزەبری ئەو وشەیە. پیاوسالاریی دەردێکی کوشندەیە، زۆریش تەشەنەی کردووە، لەبری چارەسازی هەندێك هەستاون وەڵامی خراپ بە خراپ دەدەنەوە ئەویش پەیرەوکردنی بیری مێ سالاریی(فێمەنیست). بگرە زۆربەیان هەر قینە و دووبەرەکیی لە نێرسالاریی خراپتر دەهێننە کایە. لێرەدا بەمانای ئەوە نییە پیاوسالاریی دۆز و بیرۆکەیەکی براوەیە ،نا بە پێچەوانەوە؛ ئەوەی لەقازانجی مرۆڤایەتی نەبێت هەمیشە تەمەنی کورتە و هێندە نابات لە بەین دەچێت. چونکە لەکاتێکدا بێ ئاگای لەوەی دژی کیژەکەت دەوەستی بۆ پاڵپشتی کوڕەکەت ئەوەش لەسەرکام بنەما؟ بنەمای کۆڵەواری و دواکەوتن، لەهەمان کاتدا تەرازووی لۆجیك لار دەبێت و نیوەی کۆمەڵگە کە ژنە لەدەستی دەدەین کە مەل بەباڵێك نافڕێ ! گەر ئەدەب و هونەر بخەینە لاوە هەر لەژیانی ئاسایی بنۆڕین، باوکێك کە خۆی هۆکارە بۆنێرسالاریی، ماندووە بە بیر و جەستە بەوەی ژن بە هاوبیر و هاوبەشی خۆی نازانێت، بەردەوام لە هاوبیرێك دەگەڕێت بۆ دۆزینەوەی گوێگر و چارەسازێك بۆ چارەسازی ئەو کۆسپ و تەگەرانەی ڕۆژانە ڕێگای لێدەگرن. لەهەمان کاتدا ژنان هەر دایك نین، ئەوان مرۆڤێکی کامڵ وپڕ بەرپرسیارێتین، بگرە ئەگەر نەبنە دایکیش وەکو بایۆلۆجی هەمیشە ئارامبەخش ودەروونێکی پڕ سۆز و دەستێکی چارەساز و هەتوان ئاسایان هەیە بۆتاکی دەوروبەریان. بۆیە ئاشتەوایی و زانست و تێگەیشتن دەتوانێت ئەو کاڵفامییە بسڕێتەوە و کۆمەڵگەیەکی پڕ بیروبڕوا و ئازاد بهێنێتە کارا کە چیدی ئەو ژنە و من پیاوم نەمێنێت ، ناوچەیەکی پڕ هۆشیاری و مرۆڤگەلێکی دەروون ئارام و تەواوکاری یەکدی بڕەخسێت لە ئەقڵی ژەنگاوی ڕزگارمان بێت بۆیە بەلایەنی کەم نابێت ئەوڕەوشی نێرسالارییە لەو ناوەندە جێگەی هەبێت بگرە دەبێت ئێمەی نووسەران قبوڵمان نەبێت و بەرپەرچی ئەو دیاردە ناپەسەندە بدەینەوە و بەهەموولایەکمان بۆ ڕێگا پڕ ئامانجەکە بەڕێ بکەوین ئەویش مرۆڤبوون. ڕەنگبێ تا ئاستێك نووسەران و ڕۆشنبیران لە دەقەکانیان ئەو دیاردە لاسارە پشتگوێ بخەن. من هەمیشە لە دەیان دەق و نووسین جەختم لە مرۆڤبوون کردۆتەوە دژی پۆلینکردنم بەهەموو شێوەکانی. من هیچ سەنگەرێکم نییە نە فیمنیستم ونە لایەنگری باب سالاریی. چونکە هۆکار زۆرن بە هێزترینیان ئەوەیە دژی منداڵەکانم نانووسم . ئینجا با بێمەوە سەر ئەسلی مەسەلەکە، بێگومان لەسۆنگەی مرۆڤ بوونم و باوەڕی تەواومەوە بە یەکسانی جێندەری، وەك نووسەرێك بە شەرمی دەزانم دەقەکانم بۆ چین و ڕەگەز بنووسم و قبووڵی جۆرە دەقێک بکەم کە نێرسالارانە و مێ سالارانە نووسراوە. چۆن پیاوسالاری نەخۆشییەکی کوشندە و دیاردەیەکی قێزەون و نامرۆڤانە و دێرینەیە و کۆمەڵ تووشی پەرتەوازەیی و دووبەرەکی و ئیفلیج و دەرد و بەڵاو ئافات و ماڵوێرانی دەکات، ژن سالاریش هەمان شێوە. ئێمە دەبێ دایمە مرۆڤ سالارانە بیربکەینەوە و ژیان بکەین، ئەو دیواری جیاکاری ڕەگەزییە بڕوخێنین، کە لەسەر بنەمای جیاکاری جێندەری لەنێوان هەردووک ڕەگەزدا بنیاتنراوە. بە بڕوای من ئەو ئەقڵییەتە نێرسالارییە نەخۆشییە و دەبێت بسڕیتەوە لە هزری تاك بەتاکی کۆمەڵگە و ئاگادارکردنەوەی مرۆڤەکان لە مەترسییەکانی ئەنجامە خراپەکەی زیتر ڕێچکەی هۆشیاری و مرۆڤبوون و مرۆڤدۆستی بگیرێتەبەر. نابێت چیتر جیاوازی جێندەری لەباس و خواست بێتە ئاراوە، ئەوەش بەهەنگاوی پتەو و بڕوابەخۆبوون و دەست خستنە ناو دەستی یاسا سەردەگرێت و هەموان لەڕێگەی پەروەردە و یاسا، خێزان و کۆمەڵگە بەهەموو چینەکانییەوە، ڕاهێنانی ڕۆژنامەکاران و ڕاگەیاندنی تۆکمە و مامۆستایان کە ئەرکی پێگەیاندنی نەوە یەك لە دوا یەکەکانیان لە ئەستۆیە ، ئاشنای چەمکی یەکسانی بکەین، یاسا و داد وپشتگیری پتەو دژی جیاکاری جێندەری لە ماف و ئەرك و دیاردەی بزێو کە دەبێتە هۆی گواستنەوە و ئیفلیج کردنی تاك بە بیری کۆن و کۆلەوار کەلە زەرەرمەندی مرۆڤایەتی چیدی لێ سەوز نابێت. ئێمە نیشتمانمان پێویستی بەبیری ئازاد و یەکگرتووی مرۆڤەکان هەیە، کوا کاتی شکاندنی باڵی یەکترییە. ژنان وەك پیاوان با دەنگ و ڕەنگ دەرکەون، چارەی دەردی ئێمە خوێندنە و خۆ دروستکردنە. لەمێژووی دێرینی کوردەواری ژنان زۆر کارا و پڕ ووزە دەرکەوتبوون.
ژنان سەرکردە و کارگوزار، دەورێکی هەرەپڕهەندیان هەبووە لە کۆمەڵگەی کوردەواری،چونکە ئەدەب لەکانگەی کۆمەڵگەوە سەردەکات و کلتوور و سەرزاری خەڵک دەگوازێتەوە بۆیە پشکی شێری بەرکەوتووە. بەواتای ئێمەش وەك نووسەران و شاعیران پڕوشکی ئەوئاگرەمان بەرکەوتووە و ڕۆژانە بە دەستییەوە دەناڵێنین ،هەرچەندەپشت گوێی دەخەین، بەڵام هەر لە بوارەکەی خۆمان هەمان هاوڕێ و هاوبیرانی خۆمان ئەو تاڵییەمان دەرخوارد دەدەن.

ئیمان یادەوەر :

من بڕوام وایە ئەدەبی کوردی هێشتا نەیتوانیوە هەژموونی زمانی نێرسالاری تێپەڕێنێت، هەرچەندە لە دوو دەیەی ڕابردوودا هەوڵی جددی دراوە بۆ گۆڕینی ئەم دۆخە. ئەمەیش بۆ کۆمەڵێک هۆکاری بنەڕەتیی ئەم هەژموونە دەگەڕێتەوە کە پێگەی کۆمەڵایەتی و کولتووری کۆمەڵگای کوردی هێشتا زۆربەی دامەزراوە کولتووری و ڕۆشنبیرییەکان لەژێر دەسەڵاتی پیاواندان. ئەمەیش ڕەنگدانەوەی ڕاستەوخۆی لەسەر زمانی نووسین و دەربڕین هەیە. هۆکارێکیتر کەمیی ژمارەی نووسەر و ڕەخنەگری ژن خۆیەتی لە کایەی ئەدەبی کوردیدا، کە ئەمەیش وایکردووە زمانی نێرسالاری زاڵ بێت بەسەر زۆربەی دەقە ئەدەبییەکاندا. یەکێک لە گرفتەکان کە بەردەوامی بە ئەدەبیاتی (نێرسالاری) دەدات ژنان خۆیانن کە هەوڵدەدەن بۆ ئەوەی هەست بەکەمی نەکەن بەرامبەر پیاو دەیانەوێت وەک پیاوان بنوسن، لەکاتێکدا دەبێت باوەڕیان بەوە هەبێت کەئەوان هیچیان لە پیاوان کەمتر نییە بگرە لە زۆر ڕووەوە لەپیاوان باڵاتر و چالاکترن، گەر بتوانرێت ئەدەبیاتێکی فێمێنستی ئازادانەمان هەبێت . ژن بتوانێت لە تێکست و نوسینەکانیدا کێشە و ئازارەکانی ماف و بیرکردنەوەکانی خۆی بەیان بکات ئیدی چاوەڕێی پیاوێک ناکات بۆی بنوسێتەوە، بۆیە پێویستە ژن خۆی نوسەری خۆی و گێڕەوەی ژنبونی خۆی بێت بەوشێوە تۆ کۆمەڵگەیەکی ڕۆشنبیری بونیاد دەنێیت کە سەرچاوەکەی تەنیا مرۆڤـبوونە نەک جیاوازی ڕەگەزگەرایی . بۆیە دەڵێم نەخێر ئەدەبی کوردی نەیتوانیوە هەژموونی نێرسالاری تێپەڕێنێت. ئەو زمانە هەر لە کۆنەوە بەرهەمە ئەدەبییەکانی ئێمەی داگیرکردووە. زمانی نێرسالاری تەنیا پرسی دەربڕین و ڕستەسازی نییە، بەڵکو پرسی عەقڵییەتێکی قووڵە کە ڕیشەی لە مێژووی کۆمەڵایەتی و کولتووریماندا هەیە. کاتێک باس لە زمانی نێرسالاری دەکەین، باس لە سیستەمێکی گەورەی بیرکردنەوە دەکەین کە وەک چەترێک هەموو جومگەکانی کۆمەڵگای داپۆشیوە. کەئەمەیش ڕوونە ئەم زمانە لە ئەدەبی کوردیدا، تەنیا ڕەنگدانەوەی ئەو واقیعە تاڵەیە کە ژن تیایدا وەک بوونەوەرێکی لاوەکی سەیر دەکرێت. کۆمەڵگای پیاوسالاری کە مێژوویەکی دوور و درێژی لە داگیرکردنی زمانی نووسیندا هەیە. ئەمە کێشەیە نەبوونی دەزگایەکی ڕەخنەیی بەهێز کە بتوانێت ئەم زمانە هەڵوەشێنێتەوە. هەروەها لاوازی بزووتنەوەی فێمێنیستی کوردیش کە نەیتوانیوە ئەڵتەرناتیڤێکی بەهێز دروست بکات. بۆیە بۆ تێکشکاندنی ئەم هەژموونە، پێویستمان بە شۆڕشێکی زمانەوانی هەیە. دەبێت زمان لە چوارچێوەی ئەو دیوارە تاریکە ڕزگار بکەین کە پیاوسالاری دروستی کردووە. پێویستە ئەو زمانە بخوڵقێنین کە دەنگی ژن و پیاو بە یەکسانی تێیدا دەربکەوێت. ئەمەش تەنیا بە گۆڕینی وشە و دەستەواژە نایەتە دی، بەڵکو پێویستی بە گۆڕانکارییەکی قووڵی فەلسەفی و فیکری هەیە لە تێڕوانینمانەوە بۆ زمان و دەسەڵات و … تد.

بەندی عەلی

بەبڕوای من زمان گرنگترین کەرەستەی پەیوەندی و بیرکردنەوەی مرۆڤەکانە لەگەڵ یەکتر. لەهەر کۆمەڵگەیەکی دیاریکراویشدا وابەستەیە بە کلتوور و فەرهەنگی ئەو کات و شوێنەوە. ئەگەرچی خودی زمان وەك کەرەستەیەکی سەربەخۆی بێلایەن دەردەکەوێت، لێ لەهەر سەردەمێکدا دوو کلتوور هاوتەریب و بەرانبەر بەیەك دەگوزەرێن. یەکیان ڕابردووی ڕوو لەدوێنێ و یەکیان ئەمڕۆی ڕوو لەسبەی. لێرەدا ململانێ دروست دەبێت لەنێوان هزری کۆن و نوێدا لەڕێگەی زمانەوە. هەر بۆیە دەکرێ دوو شێواز لەزمان خۆیان نماییش بکەن، یەکیان کۆنخواز و یەکیان پێشکەوتووخواز. بێگومان دیاردەی نێرسالاریی لەزماندا دەکەوێتە نێو ئەم حاڵەوە و هاوکات و بەتایبەتی لەکۆمەڵگە ڕۆژهەڵاتییەکاندا بەحوکمی کلتووری باوی نێر سالاری ، بەشێکی زمانیش دەکەونە ژێر کارگەریی هزر و کلتووری باوەوە . ئەرکی ڕۆشنبیرو نووسەرە مردۆدۆست و یەکسانی خوازەکانیش لێرەوە ئەرزشیان دەبێت لەڕێگەی بەگژداچوونەوەی ئەو کلتوورو زمانە نێرسالارییەوە بەتایبەتی لەبوارەکانی ئەدەبدا کە دەکرێت ڕۆڵی گرنگ و یەکلاییکەرەوەی هەبێت لە بەگژداچوونەوەی هەموو جۆرەکانی بێدادی لەبەکارهێنانی زماندا . پێ بەپێی کاتیش (بەبڕوای من) لە کۆمەڵگەی کوردەواریدا، زمان یەکێك بووە لەو ڕەهەندانەی بەرەوپێشچوونی بەرچاوی بەخۆوەدیوە، بەتایبەتی لەبواری ئەدەبدا، کەنەوە بە نەوە هەم لەهەوڵی گەشەسەندنی زماندا و هەمیش لەهەوڵی پاکژکردنەوەیدا بوون. لەکاتێکدا کەهەردوو کلتووری ئایینی و نەژادی سەردەمانێکی زۆر جڵەوی زمانیان گرتبووە دەست بۆ بەرژەوەندی ئایدیۆلۆژی تایبەت ، لێ کەمیش نین ئەو نووسەر و نووسەرانەی لەخەمی ئەودابوون کە زمان ڕەهەندە مرۆییە یەکسانیخوازەکان لەدەست نەدات و ئەگەر بەراوردێکی وردی چەند دەیەیەکی پێش ئەمڕۆ بە ئەدەبی ئەمڕۆ بکرێت، گۆڕانکارییەکی بەرچاو دەبینرێت لەکەمکردنەوەی ئەژموونی نێرسالاری. ئەگەر چی هێشتا هەڕەشەی ئایدۆلۆژییە کۆنەکان کۆتاییان نەهاتووە و ململانێی نێوان هەردوو ڕەهەندی کۆنخواز و نوێخوازەکان بەردەوامە، لێ هیچ دیاردەیەکی باوی فەرهەنگی و کۆمەڵایەتی بەبێ هەوڵ و خەباتی نووسەرانی مرۆڤ دۆست بنبڕ نابێ و هەر ئەم لایەنگیرییەشە نووسەران دابەش دەکەن بەسەر فەرهەنگی باو و نوێخوازیدا. زمان ئامڕازی دەربڕینی هزری مرۆڤەکانە، هەر بۆیە شێوازی بەکارهێنانی، دەبێتە پێوەر بۆ چۆن و چی بوونی نووسەر و دیاریکردنی لایەنگیری بۆ چ بەرەیەکی هزری و فەرهەنگیی.

بەکر ئەحمەد

بە بروای من لە ئاستێکی ڕووکەشدا سەفەری پیاوی ئێمە لە خاوەن سمێڵێکی گەورەوە کە بە” ئەبوشوارب “دەستپێدەکات و بە “نادر ئاوێنە”دا تێدەپەڕێت و دەگات بە “واحیدی عەلینەژاد”، خۆ گۆڕین و خۆ ساف و لووسکردن بەو شێوازەی کە ئەمڕۆ پیاوی کورد خۆی تێدا دەبێنێتەوە و بە ئایدلبوونی بەشێکی زۆر لە گۆرانیبێژانی لاوی کورد ئەگەرچی موونەرمن و وەک پیاوی ڕەسمی کۆنی کورد مووڕەق نین، دەرکەوتنی دەموچاوی دیکەی پیاوانە کە دەکرێ لە ڕووخساری ڕەسمی پیاوی کورددا جێی نەبێتەوە، ئاماژەی ئاڵوگۆڕێکی هەتا بلێی کلتووری تازەن کە سیستەمی دیجیتالی کۆمەڵگەی نوێ فەراهەمی کردووە، نەک پراکتیکێکی بە ئاگاهانەی یەکسانیخوازانە. بەڵام هێشتاش ئەڵتەرناتیڤێکی کارا و جیاوازتر لە پێناسەکردنی چۆنێتی نێربوون لە کۆمەڵگەی ئێمەدا، خەریکی دەمکردنەوەیە ئەگەرچی لەرێی سووکایەتی و گاڵتەپێکردنەوە پێی، نێت و یوتوب و فەیسبووکیان کردۆتە شوێنی ئەم لەشکرکێشییە کلتوورییە لە بەرانبەریدا. لە پاش ئەم ڕوونکردنەوە کورتە، با بگەڕێینەوە بۆ پرسیارە سەرەکییەکە: ئایا ئەدەبی کوردی توانیویەتی هەژموونی زمانی نێرسالاری لە نووسینی دەق تێپەڕێنێت؟ بە بڕوای من، زمانێکی نێرسالارانە، یان دیدو بۆچوونێک کە نێرینەیی لە کۆمەڵگەی کوردستاندا لە ناو چوارچێوەکانی نێرینەییەکی هەژمووندارانەدا بەرهەم دەهێنێتەوە، ئاسان لە ناو تێکستە ئەدەبی و تابلۆ و لەسەر شانۆ و لە ناو گۆرانییەکاندا نمایشی خۆیدەکات و بێدەنگ تێدەپەڕێت بە بێ کاردانەوەیەکی ڕەخنەگرانە. من بڕیارێکی ڕەها نادەم و دەکرێ لێرە و لەوێ کەسانێکی دیکە هەبن کە مەراقی یەکسانی نێوان ڕەگەزەکان، چاویلکەیەکی جەندەرییان دەکاتە چاو و توانای بینینی ئەو ڕووبەرە کۆمەڵایەتییە جیاوازانە دەبێتە شوێنی نیگای ڕەخنەگرانەیان تا مەملەکەتەکانی نایەکسانی پێبدۆزنەوە. بەڵام ئەم نیگایە، خود بەخود لە ئینساندا دروستنابێت و ئەوە هەموو ئەندامەکانی کۆمەڵگە نین کە سوودمەندی خوڵقاندنی دنیایەکی یەکسانیخوازانەی نێوان ڕەگەزەکانن. کەسێک دەتوانێت ئەم ڕێگایە بگرێتە بەر کە پێیوابێت پرسی نایەکسانی ڕەگەزی بەرانبەر، بە تەنها گرفتی ئەوی دی بەرانبەر نییە و تۆیەکیش کە ئەم نایەکسانییە نەیگرتوویتەوە، بە جۆرێک دەکەویتە ناو داوەکانی کۆیلەبوونی ئەوی دیکەوە. پرسیاری یەکسانی بەرلەوەی خەبات بێت بۆ ڕزگارکرنی ئەوی نایەکسانی بەرانبەر، خەباتە بۆ ڕزگارکردنی خۆ لەو هەموو پێوەر و بەها و ستراکتۆرانەی کە تۆ دەکاتە سەرەک کۆیلەی ڕاگرتنی ئەم سیستەمی کۆیلەدارییە. بە بڕوای من، تێکشکاندنی ئەو زمانەی نێرسالاری بەرهەمدەهێنێتەوە، بە تەنیا کارێک نییە کە لە بواری ئەدەبدا دەکرێ بەشوێن تەنگ پێهەڵچنینتیەوە بیت. نایەکسانی نێوان ڕەگەزەکان لە هەوادا ڕوونادات و بەشکیکی دانەبڕاوی ئەو نابەرابەرییە پەرگیر و هەمەلایەنەیە کە سیسەتەمی ئابووری کۆمەڵگە دووبارە بەرهەمی دەهێنێتەوە. تۆ بۆ ئەوەی قازانجێکی زیاتر بکەیت، دەبێت کرێیەکی کەمی مەمرە و مژی بدەیتە کیژۆلەیەکی بەنگلادیشی و پاساو بۆ ئەم کۆیلەدارییە لەوەدا بدۆزیتەوە کە ئەو کرێکارێکی بیانییە و ئەو کرێیەی لێرە وەریدەگرێت، کۆشێ خێزانی لە بەنگلادیش پێبەخێودەکرێت. کەمێ بێئینسافتریش بیت، ڕەشبوونی ڕەنگی ئەو دەکرێ ببێتە پاساوێکی دیکەی هەرزان. نایەکسانی نێوان ڕەگەزەکان، لە ناو سیستەمێکی چڕ و پڕی کۆمەڵایەتیدا کاردەکات کە سەرتاپای ئەو شوێنانەی پەیوەندی نێوان ئینسانەکانی تێدایە دەگرێتەوە. لە ئامۆژگارییەکانی ڕۆژنامەی هاوڵاتیدایە لە بەشی گۆشەی خانماندا کاتێک دەنووسێ: ” رێنمایی بۆ رێکخستنی ژووری منداڵی دوو نەفەری، چۆن دیکۆری بەلەکۆنەکەت دەکەیت.”. لە تیکستی گۆرانی بەیتبێژەکانی گەعدەی ئەو هەرزەکارانەدایە کە بێوەژن و بە گەلەمارەکردنیان لە پیاوێک، لە مکەبەرەکانیانەوە گوێچکە کەڕدەکات. لە ڕیپۆرتاژی تەلەفیزیۆنی ڕووداوی “شاهۆ ئەمین”دایە لەسەر ئەو گەنجانەی لە شاری جوانڕۆی کوردستانی ئێران کاتێک دەرەلنگی شەڕواڵەکانییان تەسک کردۆتەوە و بەمەش حەیای جلی پیاوانەی کوردییان بردووە و دەبێ نەفرەت بکرێن. لە سەربەزی ئەو مەلایەدایە کە پێیوایە لە پاسدا دانیشتن لە تەنیشتی کچێکەوە، ئەگەر عەورەت بەرزبوونەوی لێنەکەوتەوە، بڕۆ حسابێک بۆ ناپیاوبوونی خۆت بکە. لە تیکستی ئەو داخوازینامانەی کاردایە کە مەرجی وەرگرتن تیایدا لە پرسگەی ئۆفیسێکی بچکۆلەیشدا، دەبێ تەمەنت لە خوار ٢٥ بێت و کچ بیت. لە ریکلامەکانی برنجی مەحموددایە. بۆ ڕاوەستانەوە لەبەرانبەر ئەم هێرشە سیستماتێک و هەمیشە ئامادەیە، سیاسەت و ستراتیژی دەوڵەتی دەوێت کە یەکسانی لە باخچەی ساوایانەوە بۆ پەروەردە وبازاڕی کار و کەرتی نیشتەچیبوون هەموو جومگەکانی دیکەی کۆمەڵگە دەگرێتەوە. دانانی پلانی یەکسانی گەرەکە کە دەبێ دەوڵەت بچێتە ژیر بوودجەکەی. ئاخر دەمێکە ئەوە وتراوە کە یەکسانی پارەی تێدەچێت. لەم گۆشەنیگایەوە سەیری پرسیارەکەی ئێوە بکرێت، هەست دەکرێت تێکشکاندنی هەژموونی ئەم زمانە نێرسالارییە، سەدەها جۆری زمانی دیکەی دەوێ کە لەبەرانبەر نایەکسانی و دەرکەوتە جۆراوجۆرەکانیدا، هەژموونی بە زمانەکانی خۆی بدات.

تێبینی : وەڵامی بەکر ئەحمەد، بۆ بەشداری لەتەوەرەی ئەم ژمارەیەی پرسەکانی ئەدەب و ڕۆشنبیریی زۆر درێژ بوو و ئێمە هەر ئەوەندەمان لێ هەڵبژارد. بەڵام لەژمارەی داهاتوودا تەواوی نووسینەکە بڵاودەکەینەوە.

ڕۆژ هەڵەبجەیی

ئه‌م پرسیاره‌ درێژه‌ی‌ هه‌یه‌ له‌ كۆنه‌وه‌ هه‌تا ئێستا. جۆره‌ پرسیارێكه‌ چه‌نده‌ ڕوونه‌ ئه‌وه‌نده‌ قووڵ..ئه‌گه‌ر لاپه‌ڕه‌كانی‌ مێژوو هه‌ڵده‌ینه‌وه‌، بۆمان ده‌رده‌كه‌وێت هه‌ژموونی‌ زمانی‌ نێرسالاری‌ به‌ گشتی‌ ئه‌ده‌بی كوردی‌ داگیر كردووه‌. ئیتر ئایا شیعر بێت یان ژانرێكی‌ تری‌ ئه‌ده‌ب..ئه‌ڵبه‌ت ئه‌م هه‌ژموونه‌ هه‌تا ئێستا دیارده‌یه‌كه‌ هه‌ستی‌ پێده‌كرێت و له‌ تێكسته‌كاندا كه‌ به‌ ئاقاری‌ ئه‌و هه‌ژموونه‌دا چووه‌، لێ ئه‌گه‌ر هۆشیاری‌ هه‌بێت؛ ده‌توانین كه‌مێك له‌و هه‌ژموونه‌ كه‌م بكه‌ینه‌وه.‌ نووسه‌ران و ئه‌دیبان ده‌بێت هه‌میشه‌ دوو سیفه‌تیان هه‌بێ، هۆشیاری‌ و یاخی‌ بوون. كه‌ ئه‌و دوو سیفه‌ته‌ هه‌بوو پێم وایه‌ ئه‌و هه‌ژموونه‌ تێده‌په‌ڕێت، ئه‌ویش به‌ هه‌وڵدان. تاڕاده‌یه‌ك نووسه‌رانی‌ ژن توانیویانه‌ به‌زمانی‌ خودی‌ خۆیان نووسینه‌كانیان په‌خش بكه‌ن ئه‌ویش ئه‌و ژنانه‌ ده‌توانن كه‌ یاخیبوونیان تێدایه‌ كه‌ سڵ له‌ كلتووری‌ ڕزیوی‌ كۆمه‌ڵكه‌ ناكه‌نه‌وه‌ .
ئه‌وه‌ی‌ ناخییان ده‌یه‌وێ‌ ده‌ینووسن. به‌ڵام به‌داخه‌وه‌ هه‌تا ئێستا به‌شێكیان ئه‌گه‌ر سه‌یری‌ ده‌قه‌كانیان بكه‌ین؛ واده‌زانین پیاو نووسیویه‌تی‌ نه‌ك ژن. هۆكاریش زۆره‌ وه‌ك وتم ناتوانن كلتوور تێپه‌ڕێنن، یان كه‌ ده‌بنه‌ دایك و سه‌رقاڵی‌ ماڵ و مناڵ ده‌بن ورده‌ ورده‌ ئه‌و ئازادییه‌ی‌ هه‌یانه‌ كاڵ ده‌بێته‌وه‌ و ئه‌و یاخیبوونه‌ی‌ ده‌یانه‌وێ ده‌ری‌ ببڕن ورده‌ ورده‌ به‌ره‌و نه‌مان ده‌چێت. بۆیه‌ جارێكی‌ تر هه‌ژموونی‌ نێرسالاری‌ باڵاده‌ست ده‌بێت. نووسین له‌خودی‌ خۆیدا ئازادییه.‌ ناكرێ نووسه‌ر بین و خودی‌ خۆمان نه‌بین. ئه‌گه‌ر ژن بین و نووسینه‌كانمان بۆنی‌ ئه‌و هه‌ژموونه‌ی‌ لێبێت، باشتره‌ نه‌نووسین، چونكه‌ ناكرێت نووسه‌ر ڕاستگۆ نه‌بێت له‌گه‌ڵ خودی‌ خۆیا. به‌داخه‌وه‌ هه‌ندێ ك‌لتوور هه‌ن هه‌تا ئێستا درێژه‌یان هه‌یه‌ وه‌ك ململانێی‌ ئه‌وه‌ هه‌ژموونه‌ی‌ پیاوان ناهێڵن ژنی‌ نووسه‌ر ده‌ركه‌وێت و له‌خۆیان باشتر بنووسن. بڕوایان به‌وه‌ نییه‌ نووسین جه‌مسه‌ری‌ خه‌یاڵه.‌ كێ خه‌یاڵی‌ فراوان بوو ئه‌وه‌ ده‌توانێت جوانتر و به‌پێز بنووسێت. به‌ڕای‌ من چی‌ بكرێت باشه‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ ئه‌م هه‌ژموونه‌ كاڵ بێته‌وه‌ ژنان ده‌بێت بڕوایان به‌خودی‌ خۆیان هه‌بێت..ده‌بێت بیسه‌لمێنن ئه‌وانیش ده‌توانن باش بنووسن و جورئه‌تی‌ ئه‌وه‌ بكه‌ن له‌گه‌ڵ كلتووری‌ ڕزیوودا نه‌ڕۆن. ئه‌گه‌ر بیانه‌وێت نووسه‌ر و شاعیری‌ باش بن، ده‌بێت سڵ نه‌كه‌نه‌وه‌ له‌ نووسین و به‌زمانی‌ ژنانه‌ی‌ خۆیان بنووسن. لێره‌دا مه‌به‌ست ئه‌وه‌ نییه‌ جیاوازی‌ بكه‌م له‌نێوان ئه‌ده‌بی‌ ژن و پیاو، به‌ڵكو مه‌به‌ستم ئه‌وه‌یه‌ڕاستگۆ بن له‌گه‌ڵ خودی‌ خۆیان به‌رامبه‌ر ئه‌و بابه‌تانه‌ی‌ كه‌ ده‌ینووسن. ته‌نها ئه‌م بوێرییه‌ ده‌بێت خۆیان بیسه‌نن كه‌س ئازادیی ناداته‌ هیچ كه‌س. من وه‌ك خۆم كه‌ ده‌نووسم ئه‌وه‌ هه‌ژموونه‌ له‌لای‌ من نییه‌ تا بڵێم ڕێگره‌. هه‌ر به‌وه‌ تێك ده‌شكێنرێت هۆشاریی و یاخیبوون بكه‌ینه‌ جه‌مسه‌ری‌ خه‌یاڵه‌وه‌. له‌وه‌ زیاتر پێموایه‌ ناتوانین هه‌ژموونی‌ نێرسالاری‌ تێكبشكێنین.

ئامادەکردنی : عەبدوڵا سڵێمان(مەشخەڵ)

سەرەنجام جەنگی ١٢ ڕۆژەی نێوان ئیسرائیل و ئێران وەستا. وەستانی جەنگ و دوورکەوتنەوەی بەڵای شەڕ و ماڵوێرانی و بۆمباران و خاپورکردنی خانووبەرە بەسەر سەری هاوڵاتیانی سڤیلی هەردوو ئێران و ئیسرائیل دا جێگای خۆشحاڵییە. ئەگەر بۆ ماوەیەکی کورت و کاتیش بێت ئەم بەڵایە بەسەر سەریانەوە لادەچێت. ئەمە گوزارشتێکە کە هەر ئەمڕۆ لە زمانی هاوڵاتیانی ئێرانی و ئیسرائیلییەوە گوێبیستی بووین کە خەڵک خۆشحاڵە بە وەستانی جەنگ و بۆمبارانەکان و بە ئاشکرا گوزارشتیان لەوەکرد کە ئەوە شەڕی ئەوان نییە و هیچ بەرژەوەندییەکیان نییە لەم شەڕ و پێکدادانانەدا و هیچ ئاکامێکی بۆ ئەوان نییە جگە لە ماڵوێرانی و بێ خانە و لانەیی نەبێت.
بەڵام ئەوەی کە بەڵگەنەویستە ئەوەیە کە ئەم شەڕە وەستاوە و کۆتایی نەهاتووە. کۆتایی نەهاتووە چونکە ئەمە شەڕی نێوان ئەمریکا و ئیسرائیل نییە بە تەنها. ئەم شەڕەش وەک هەر شەڕ و پێکدادانێکی تری ناوچەیی، هێزی جیهانی لە پشتە. هێزی جیهانی واتە ئەو هێزانەی کە شەڕیانە لەسەر ئەوەی کێ و چۆن ئابووری جیهان بچەرخێنێت و کێبەرکێ لەسەر سوود و قازانجی زیاتر بکات. ئەم شەڕە شەڕی نێوان چین و ئەمریکایە و شەڕی پێگەی ئابووری یە. شەڕێکە کە ئەمریکا تیایدا لەژێر هەڕەشەی چوونە دوواوەدایە و لە لایەن چینەوە نەک تەنها تەنگی پێ هەڵچنراوە، بەڵکو لە زۆربەی مەیداندا چین لە پێش و براوەیە بە تایبەتی لە بواری زیرەکی دەستکرد و چیپە ئەلەکترۆنییەکان و کانزا نایابەکان. بەکارهێنانی زیرەکی دەستکرد و ئەم تەکنەلۆژیا پێشکەوتووانە ئەمریکای هەراسانکردووە لە باری ئابووری و زۆربەی بوارەکانی تری بەرهەمهێناندا بە بواری جەنگیشەوە. ئەم شەڕە وەک چەندین جاری تریش ئاماژەم پێداوە شەڕی ڕیگا و دەروازە بازرگانییەکانە و سەرەنجام ئەمڕۆ یان سبەی بورژوازی و نیزامەکانیان ناچاردەبن بە جەنگ و کاولکاری و شکاندنەوەی بەسەر خەڵکدا یەکلایی بکەنەوە.
کاتێک شەمەندەفەری چینی لە ڕێگای وشکانییەوە دەگاتە ئێران، مەترسییەکانی لایەنی بەرانبەر زیاتر دەبێت و دەیەوێت ڕێ لەمەبگرێت. بە ڕووخاندنی ڕژێمی ئەسەد و بە کاولکردنی غەزە، ئەمریکا لە ئێستادا توانیویەتی ڕێگاکە بەرەو دەریای ناوەڕاست بگرێ و لە هەوڵدان کە ڕێگاکەی خۆیان لە هیندستانەوە و لە ڕێگای ئیمارات و سوریا و غەزە و ئیسرائیلەوە بۆ سەر دەریای ناوەڕاست بەرن. هەموو ئەم یەکلاکردنەوانەش پێویستییەکی گرنگی ئەم شەڕو کێشمەکێشەی نێوان ئەم دوو زلهێزە سەرمایەدارییەی جیهانە.
بۆیە ئەم جەنگە وەکو جەنگی ئاسایی و تەقلیدی نێوان ئیسرائیل و ئێران ناتوانرێت سەیربکرێت. ناتوانرێت وەک جەنگی شەیتانی گەورە و ئێران چاویلێبکرێت وەک ئیدیعای بۆ دەکرێت، بەڵکو بەرگرتنە بە ڕێگای ئاوریشمی چینی. ئەگەر ئەمەیان لە ئێران بۆ بچوایەتە سەر ئەوا نۆرەی ووڵاتانی تری ناوچەکە دەهات و دێت کە یەکیان تورکیایە و ئەوی تریان میسرە. هەر بۆیە ڕوسیا و چین کەوتبوونە خۆیان و بە ئاشکرا پشتگیری ئێرانیان دەکرد. وە لێدانە ڕەمزییەکان لەبنکەی سەربازی عدید هیچ نەبوو جگە لەوەی کە پەیامێک بە ئەمریکا بدەن کە دەست بۆ بنکە سەربازییەکانی دەبەن لە ناوچەکەدا ئەگەر شەڕەکە ڕانەگرێت. سەرەنجام یارییە قێزەونەکەی نێوانیان کۆتایی نەهاتووە و وابەستەیە بەوەی کە ئێران بەو پەڕوباڵ کراویەشەوە لە جەمسەرەکەی خۆیدا دەمێنێتەوەو بەردەوام دەبێت یان دەستبەرداری هەندێک لە پێگەکانی دەبێت. بە بڕوای من ئەمەی دووهەمیان نەک بە تەنها بۆ ئێران خۆی قورس دەبێت بەڵکو بەسەر چین و ڕوسیاشدا خراپ دەشکێتەوە و ئەو کات ناچاردەبن کە لە شوێنی کەوە پەلاماری ئەمریکا و بەرژوەندییەکانی بدەن وەک نیمچە دوورگەی تایوان، یان کاولکردن و گرتنی تەوای ئۆکرانیا کە هێشتا ئەمەشیان ناتوانێت وەک سەرکەوتن بۆیان بە هەژماربهێنرێت بۆیە هەموو هەوڵی خۆیان دەدەن کە لە ئێستادا لێرەدا ڕایگرن.
بۆ ئەو هێز و لایەن و کەسایەتی و بە ناو ڕۆشنبیرانەشی کە پێیان وایە ئازادی و ڕزگاربوون لە ڕژێمی کۆماری ئیسلامی ئیران لە ژێر سایەی بۆمبارانی ئەمریکا و ئیسرائیلدا دێتە بەرەوە، یان بەرژەوەندی چینایەتییان وا دەخوازێت یان ساویلکەن. هەرکەس ئاوڕێکبداتەوە لە مێژووی دەستێوەردانی ئەمریکا لە هەر ناوچەیەکی جیهاندا و تەنانەت گۆڕینی ڕژێمەکانیش نەک هیچ جۆرە ئازادییەک نەهاتۆتە بەرەوە، بەڵکو کۆمەڵگاکان ڕووبەڕوی داڕووخان و داڕمانی زیاتر و چوونە دواوەی زیاتر بوون، پێویست ناکات زۆر دوور بڕۆین و تەنها نیگایەک بە عێراق و ئەفگانستان و سوریا بەسە بۆ ئەوەی لەو ڕاستییە تێبگەین.
بۆ ئەوانەشی کە جەند ساڵێک لەمەوبەر کە ئێمە ئەم جۆرە شیکردنەوە و باسانەمان هێنایە ئاراوە و بەشێوەیکی بابەتی باری سیاسی و ئابوری جیهانمان شیکردە و نیشانماندا کە ئەگەر لە تێگەیشتنێکی دروست و ڕۆشنی بارودۆخ و هاوکێشە ئابووری و سیاسییەکان و یاریچییە بنەڕەتیەکانی تێنەگەین ناتوانین ڕێگاچارەیەکی دروست و پراگماتی و مارکسیستی بخەینە روو، ڕەخنەیان لە ئێمەدەگرت و تاوانباریان دەکردین کە خەریکی لێکدانەوەی تیۆریین. خۆشبەختانە زۆربەیان ئێستا ئەم لێکدانەوانەی ئێمەیان بنیات ناوە. ئەمە ئەوە دەگەیەنێت کە لێکدانەوەی دروست و تێگەیشتنی ڕیشەیی لە هۆکارەکانی ئەو کێشە و ئەزمانەی کە نیزامی سەرمایەداری پێوەی دەناڵێت و بەرە لاناوچوونیشی دەبات، خوێندنەوەی دروست و واقیعی دەتوانێت ڕێگایەک بێت بەرەو ڕؤشنکردنەوەی ڕێگای پرۆلیتاریا و کۆتاییهینان بە نیزامی سەرمایەداری لە ڕ ێگای شۆڕشی خۆیەوە نەوەک هیچ گۆڕانکارییەکی تر کە هی ئەو نییە و ئەویش تیایدا سوودمەند نابێت.
وەک لەسەروە ووتم خۆشبەختانە جەنگ و پێکدادانی ئەم دوو جەمسەرە جیهانییە ئەمڕۆ لە ئێراندا وەستاوە، ئەگەرچی لە زۆربەی شوێنی جیهان خوێنی لێدەتکێت، بەڵام بە بێ هاتنە مەیدانی پڕۆلیتاریا و قڵپکردنەوەی نیزامەکەیان بەسەریاندا تەنها وەستانی کاتی دەبێت و شەڕ و ماڵوێرانی و کاولکاری زیاتر چاوەڕێی کۆمەڵگای ئینسانی دەکات جا لە هەر گۆشەیەکی ئەم جیهانەدا بێت.
ئەم شەڕانە ئامرازی سیاسی دەستی چینی باڵادەستن بۆ بردنە دواوەی کۆمەڵگاکان و دواخستنی شۆڕشی پڕۆلیتاری و بە تاڵانبردن و دادۆشینی کۆمەڵگایە و ناتوانرێت بەدەر لەم کێشمەکێشە چینایەتییە لێکبدرێتەوە و تێڕامانی بۆ بکرێت. ئەم شەڕانە ناتوانرێت تەنها وەک هێرشی وڵاتێک بۆ سەر ئەوی تر چاولێبکرێت لە دەرەوەی پرۆسەی بەرهەمهێنان و کێشمەکێشە چینایەتیەکان و پاراستنی بەرژەوەندییە چیانیەتییەکاندا. ئەم شەڕانە شەڕی چینی باڵادەست و سەرمایەدارین و لە نێو دەوڵەتەکاندا دێتە بەرەوە وەک دەرئەنجامی ئاڵوگۆڕ لەپڕۆسە و شیوازەکانی بەرهەمهێناندا. بۆیە ئەم شەڕانە نە بە سودفە ڕوودەدەن و نە تەنها بڕیارێکی دابڕاوی ئەم سەرۆک یان ئەو وڵاتە، بەڵکو گوزارشتە لە پرۆسەیەکی قووڵتری ئابوری و کۆمەڵایەتی.
ئێمە تەنها یەک شەڕ چاوەڕێمان دەکات کە ئەویش شەڕی لە گۆڕنانی سەرمایەداری و سیستەمەکەیەتی و ئەمەش تەنها بە پڕۆلیتاریای ڕێکخراو دەکرێت لە هەلومەرجی مادی و واقیعی دا کە دێتە بەرەوە.

کامل احمد
٢٥ ی حوزەیرانی ٢٠٢٥

باڵادەستی ئیسرائیل لەسەرەتای هێرشەکانی بۆ سەر ئێران، بەپلەی یەکەم دەگەڕێتەوە بۆ دزەکردنی بەرفراوان لەناو دەزگای ئەمنی و سەربازیەکاندا، کە بووە هۆی لەناوبردنی ژمارەیەك فەرماندەی باڵای سەربازی و زانای ئەتۆمی و چەند بەرپرسێکی پلەبەرزی دیکەی رژێمی ئێران! ئەوەش ئەو مەیلەی لای ئیسرائیل بەهێزکرد کە دەتوانێ بەردەوامی پێبدات بەجۆرێك کە ژمارەیەکی دیکەی بەرپرسانی ئێران لەناوبەرێت تەنانەت خودی خامنەییش بەئامانج بگرێ! بەڵام ئێران توانی ئەو زەربەیە لەئاستێکدا ڕابوەستێنێ و خامنەیش لەشوێنێکی پارێزراودا دابنین!
ئەم دۆخە ئەوەمان بۆ دەردەخات کە ئەو دزەکردنە پێشهاتێکی نوێ نییە و پەیوەندی بەو هێرشەی ئەم دواییەوە نییە، هەروەها موساد ساڵانێکی زۆرە لە بنیاتنانی تۆڕەکان لەناوخۆی ئێراندا کاری کردوەو سەرکەوتوو بووە.
ڕوونە کە ناوەندە ئەمنی و هەواڵگریەکانی ئێران، پەیامی ئیسرائیلیان سەبارەت بە تیرۆرکردنی ئیسماعیل هەنیە لە دڵی تاراندا بەهەند وەرنەگرت، ئەم پەیامە ئەوە دەردەخات کە دزەکردن و سیخوڕی، بوونی هەیە و ڕەگ و ڕیشەی قووڵی لە ناو پۆستە باڵاکانی دەسەڵاتی ئێراندا داکوتیوە. هەروەها موساد خاوەنی توانای چاودێریکردنی جموجۆڵی سەرکردە باڵا سەربازیەکانی ئێرانی هەیە، بە کردنەوەی کۆدی دەرگای پەیوەندی و پەیامەکان و چوونە ناو ژینگەی کارکردنیان.
هەڵبەتە لەگەڵ ئەوەشدا پەرچەکرداری ئێران بە موشەکبارانی شارەکانی ئیسرائیل، ئەمریکاو ئیسرائیلی سەرسامکرد، ئەمەش ئەوە نیشان ئەدات کە کۆنتڕۆڵکردن و بەڕێوەبردنی شەڕەکە قورس بوە، دەرگای ئاژاوە و نائارامی ناوچەیی بەجۆرێك کردۆتەوە کە نازانرێ کۆتاییەکەی کەی دەبێت.
دوای ڕووخانی ئەسەد و ڕوبەڕوبونەوەی ئیسرائیل لەگەڵ حەماس و حزبولڵا، نەخشەیەکی نوێی نفوزی ناوچەیی دەستی بە دەرکەوتن کرد، لەهەمانکاتدا هەوڵدانی کێشکردنی ئێران بۆ هەڵگیرسانی شەڕێکی ناوچەیی، بەردەوام نەخشەو ویستی ئیسرائیل بووە و ئەمریکا پشتیوانی لێکردووە.
ئەمریکا وەک زلهێزکی دنیا بۆ جەختکردن لەسەر باڵادەستی لە ناوچەکەدا، لەهەمانکاتدا زلهێزه ناوچەییەکانیش وەک تورکیا و سعودیە، بۆ به هێزکردنی پێگەی بوونی خۆیان، هەوڵیاندا دابەزینی پێگەو نفوزی ئێران بقۆزنەوه، ئەمەش ململانێکانی لە سوریا، لوبنان، عێراق و یەمەن لەگەڵ دابەزینی پێگەو نفوزی ئێراندا بردە قۆناغێکی نوێی ئاڵۆزییەوە.
ئەم وێنە گشتیە جەخت لەسەر پێویستی دووبارە داڕشتنەوەی هاوپەیمانیەکان و ڕەوتی ململانێکان و هاوبەشکردنی کاریگەریەکان دەکاتەوە، بۆ دەستەبەرکردنی دەخالەتی لایەنەکان و سەقامگیری ڕێژەیی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، لەسایەی باڵادەستی ئەمریکادا.
لەژێر ڕۆشنایی ئەم گۆڕانکاریانەدا، فشارو ململانێیەکی زیاتر لەلایەن ئەمریکاوە خرایە بەردەم کۆماری ئیسلامی ئێران، تا ڕادەستکردن و ملکەچی بۆ بەرژەوەندی و نەخشەو سیاسەتەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل پەیڕەوی بکات، بەمانایەک لە ململانێی ووڵاتانی زلهێزی دنیادا، ئەو پێگەیە بە ئێران نیشان ئەدرێت کە قەبوڵی بکات بچێتە ڕیزی پابەندبون بە تەواوی بەرژەوەندیەکانی ئەمریکاوە، لەهەمانکاتدا پەراوێز خستنی لە ڕیزی چین و روسیادا.
رۆڵی شەڕ دژی “کۆماری ئیسلامی” لەوەدایە کە ئیسڕائیل دواجار بڕیاریدا یاریەکی تەواو جیاواز لەسەر ئاستی ناوچەکە بکات، یاریەک کە لە بەرژەوەندیەکان و ستراتیژی ئەمریکا لەناوچەکە لانەدات، بەڵام ڕادەی سەرکەوتنی ئەم شەڕە بەقازانجی باڵادەستی ئەمریکا لە ناوچەکەدا جێگای پرسیارە، گەر ئارامی و سەقامگیری بەدوادا نەیەت!
“کۆماری ئیسلامی” چۆن وەڵامی ئەو شەڕە دەداتەوە کە تووشی بووە، بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە دواجار خۆی بووەتە لایەنێکی شەڕەکە، دەبێت ئێستا باجی ئەو یاریە بدات کە نەیویست یان نەیتوانی، خۆی ڕادەستی خواستەکانی باڵادەستی ئەمریکا بکات و ملکەچی سیاسەتەکانی ئەمریکا بێت. ئەم یاریە لەسەر بنەمای ئیستغلالکردنی ڕووداوە ناوچەییەکان بەتەواوی ئێرانی لە بەرامبەر ئەمریکا و ئیسرائیلدا بێوەڵام و سەرسام ڕاگرت، ئێران لە ئێستادا لەبەردەم ئەو سیناریۆیەدایە کە هەمیشە هەوڵی داوە لەم شەڕە دوور بکەوێتەوە، بەڵام ئیسرائیل فرسەتی بۆ نەهێشتەوەو لەناو شەڕێکی وێرانکاریدا گیری کرد!
ئێران پێشتر لە هەموو وەرچەرخانێکدا ئامرازەکانی خۆی بەکارهێناوە بۆ نائارامکردنی وڵاتانی ناوچەکە، تا لەم دواییانە ئەرکی هێرشکردنە سەر هەر وڵاتێکی عەرەبی لە لوبنانەوە بە حیزبوڵڵا دەسپارد. مووشەک و فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی حوسیەکان لە خاکی یەمەنەوە، عەرەبستان و وڵاتانی دیکەی عەرەبی وەک ئیماراتیان دەکردە ئامانج. میلیشیا تائیفیە عێراقیەکانی سەر بە سوپای پاسداران لە هەر کاتێکدا ئامادە بوون هەڕەشە لە ئوردن و هەرێمی کوردستان بکەن.
تەواوی ئەو میلیشیایانەی بەرگریان لە ڕژێمی ئێران دەکرد، بەبێئەوەی بنکەیان لە ناوخۆی ئێراندا هەبێت، داواکاریەکانی کۆماری ئیسلامیان جێبەجێ دەکرد، بەڵام هەموو ئەوانە بەدوای هێرشەکانی ئیسرائیل بۆسەر غەززەو باشوری لوبنان و کەوتنی ئەسەد، لەدەست ئێران چون و ناتوانن کارێک بۆ ئێران بکەن، بەتایبەتی کە ئێستا تاران ڕاستەوخۆ بۆ خۆی لەناو جەرگەی شەڕەکەدایە و یاری بە چارەنوسی دەکرێت.
ئەم شەڕە کە بۆ کۆماری ئیسلامی ئەگەری زۆرە وەک دۆڕاوێک لێی بێتە دەرەوە، بەڵام کەی ئەو دۆخە کۆتایی دێت؟ پرسیارێکی بێوەڵامە! ئەوەی ڕۆشنە ئەم شەڕە هەر کات کۆتایی هات بە دڵنیاییەوە لەدوای ئەم شەڕەوە ئێرانێکی تەواو جیاواز دەردەکەوێت، که دەسەڵاتی کۆماری ئیسلامی نەیتوانیوە خۆی لێ بپارێزێت، دەسەڵاتێک کە ناتوانێ بە ئاسانی ئێرانێکی سەربەخۆ و یەکگرتو دامەزرێنێتەوە، بێگومان بۆ ماوەیەکی نادیار لە گێژاو و نائارامی سیاسیدا دەبێت.
لە شەوێکدا کە پڕ بوو لە گرژی، خەڵکی ناوچەکە لەسەر نووکی پێ وەستابون و سەیری ئەو پێشهاتەیان دەکرد کە لاپەڕەیەکی نوێی هاوکێشەی دەسەڵاتی نێوان ئیسرائیل و ئێرانیان دیاریکرد، شەوی ١٣ی حوزەیران شەوێکی ئاگرباران و پڕ دوکەڵ و مووشەک بارانبوو، ئەمەش مەترسیدارترین ساتەوەختە لە دوای دامەزراندنی کۆماری ئیسلامی ئێرانەوە، بەو پێیەی تاران خۆی بووەتە گۆڕەپانێک بۆ ئۆپەراسیۆنە سەربازیە چڕەکان، ناتانیاهۆ ڕایگەیاندوە کە ئامانجی ئۆپەراسیۆنە سەربازیەکانی تێکدانی بەرنامە ئەتۆمی و مووشەکە بالیستیەکانی ئێرانە، بەڵام ڕەوتی ئۆپەراسیۆنەکان بەتایبەتی دەوری پشتیوانی ئەمریکا ئاماژە بە ئامانجی فراوانتر و ستراتیژیتر دەکات، کە دەکاتە پڕۆژەی سەپاندنی “ملکەچکردنی ستراتیژی” بەسەر ئێراندا.
ئامانجی ئەم پڕۆژەیە بۆ ئەمریکا و ئیسرائیل ڕاگرتنی توانای تاران و ئیفلیجکردنی بەڕێوەبردنی تۆڕی هاوپەیمانیەکانیەتی لە ناوچەکەدا، زەمینە خۆشکردن بۆ پرۆسەیەکی درێژتر و کەڵەکەبوو بەرەو ڕادەستبونی بێمەرجی تاران بە ئەمریکا، یان کۆتایی دەسەڵاتی کۆماری ئیسلامی، گەر بۆیان بچێتە سەر!.
پێدەچێت سوپای ئیسرائیل بەردەوام بێت لە ئۆپەراسیۆنەکانی تا لاوازبوونی هاوپەیمانانی تاران و دابەزینی چەتری بەرگریی تاران، بۆئەوەی ناچاری بکات بە ملکەچ بون و ڕادەستبون بە دانوستانێک، ئێران تەواوی مەرجەکانی ئەمریکا پەسەند بکات.
لە هەمانکاتدا ئەگەری ئەوە هەیە لەبەرامبەردا، ئێرانیش درێژە بە دژە هێرشەکانی بدات و بەرگری بکات، ئەمەش پێویستیەکە بۆ پاراستنی یەکگرتوویی ناوخۆیی و دوورکەوتنەوە لە تێڕوانین بۆ داڕمان، یان بە لە دەستدانی کاریگەری ڕژێمەکەی دەزانێت، چونکە لە حاڵەتی ڕادەستبونی بە وەستانی شەڕەکە، مەترسی هاندانی ناکۆکی ناوخۆیی و چەسپاندنی ئەو تێڕوانینەی هەیە کە ڕژێم ئامادەیە بۆ داڕمان.
کاتێک تاران بەئامانجگرتنی ڕاستەوخۆی خاکی ئیسرائیلی گرتەبەر و قوربانی مەدەنی لێکەوتەوە، بۆتە فشارێک لەسەر ئیسرائیل، پلەیەک هاوسەنگی بۆ تاران دروستکرد، کە گرەو لەسەر ئەوە دەکات کە ڕەنگە هاوکێشە نوێیەکانی خۆپاراستن بسەپێنێت و ببێتە هۆی وەستانی هێرشەکانی ئیسرائیل!، هەربۆیە هاوکێشەکە بەوبارەدا درێژەی دەبێت کەئەمریکا دەخالەتی ڕاستەوخۆ بکات، یان شەڕەکە بوەستێنن، بەلام دیمان ئەمریکا لە بەرەبەیانی ٢٢/٠٦/٢٠٢٥ بە هێزە ئاسمانیەکانی ئەو ناوچانەی یۆرانیۆمی تێدایە بۆردمان کرد، واتە ئەمریکا بێجگە لە پشتیوانی بۆ ئیسرائیل، ڕایگەیاند بەشێکی سەرەکیە لەم شەڕەدا بە دژی ئێران، دوای ئەمەش چیتر بەدوای خۆیدا دەهێنێت و چیتر ڕوئەدات؟، پێشبینیکردنی ئاسان نیە!، بەڵام ئەوە نکوڵی لێ ناکرێ کە دۆخەکە لە ناوچەکە و جیهاندا دەچێتە دۆخێکی ئاڵۆزتر و مەترسیدارترەوە، ئەگەری سەرهەڵدانی سیناریۆی جۆراوجۆرە.
بەگشتی ئاسۆی یەکلاییبونەوەی ستراتیجی ئەو شەڕەی ئیسرائیل و ئەمریکا لە بەرامبەر ئێراندا پیادەی دەکەن، تا ئێستاش ناڕونە، لەکاتێکدا ترس لە ناو ئیسرائیلدا هەیە لەوەی مۆدێلی هێرشەکانی بۆ سەر غەززە دوبارەببنەوە، هەروەها دۆخی ناوچەکە بەدەخالەتی ڕاستەو خۆی ئەمریکا و ئەگەری دەخالەتی لایەنی تر بەدژی ئەمریکا، مەترسی تەواو لەسەر ژیانی دانیشتوانی ئیسرائیل دابنێت
ئەوەی لەم نێوەدا جێگای سەرنجە، ناتانیاهۆ و ترامپ ڕایدەگەیەنن کەهیچ دوژمنایەتیەکیان لەگەڵ خەڵکی ئێراندا نیە، ئەمەش کە جگە لە درۆیەکی شاخدار و پڕوپاگەندەی ساختەی سیاسی هیچی تر نییە. کاتێ ناتانیاهۆ لەلایەک دەڵێت دوژمنی خەڵک نیم و لەلایەکی ترەوە دەڵێت تاران دەسوتێنم..!؟ ئاشکرایە حکومەتی ئیسرائیل و ئەمریکا بە هیچ جۆرێک ژیانی کەسیان بۆ گرنگ نەبوە. هەروەها هەڕەشەی ترەمپ و بەرپرسانی دیکەی ئەمریکا و پاڵپشتی تەواوی حکومەتەکانی ڕۆژئاوا بۆ ئەم کارانە تەنها مایەی زیادبونی بارگرژی و نائارامی و ماڵوێرانیە لە ناوچەکەداو قوربانیەکی زۆری خەڵکی لێکەوتۆتەوە.
حکومەتی ئەمریکا و ئیسرائیل کە بکەری سەرەکی تاوانی جینۆسایدی دوای کارەساتەکانی ٧ی ئۆکتۆبەرن لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، وڵاتانی زلهێزی دنیا و نەتەوە یەکگرتووەکان و دامەزراوە نێودەوڵەتیەکان کە بە دووڕوییەوە خۆیان وەک ئاشتیخوازو دیموکراتخواز پیشان دەدەن، بەکردەوە لە ئاست ئەم تاوانانەدا نەک بێدەنگن، بەڵکو وەک تەواوی سیستەمی سەرمایەداریی جیهانی و لۆژیکی قازانجخوازی زلهێزە ئیمپریالیستەکان، لە هۆکارە سەرەکیەکانی شەڕ و کارەساتی مرۆیی و تێکدانی ژینگەدا بەشدارن.
بەپێچەوانەی ئەو هێزو لایەنانەی کە ئومێد و ئامانجی سیاسیان لەبەرامبەر کۆماری ئیسلامی لە پەیوەند بەم شەڕەوە دامەزراندووە، گەوجیە بۆیان کە لە سروشتی ئەزمونی ئەم جۆرە شەڕانەدا ئەو وانەیە وەرناگرن، کەئەم شەڕە نەک هیچ سودێکی بۆ دانیشتوانی هیچ وڵاتێکی ناوچەکە نابێت، بەڵکو خەڵکی بەرەوڕوی زیانێکی زۆرتر و نائەمنی و مەترسی دەکاتەوە، کە زیاتر بەسەر دانیشتوانی ئێراندا دەشکێتەوە.
درێژەدان بەم ڕێڕەوەی ئێستای شەڕ، جگە لە وێرانکردنی زیاتر و زیانێکی قەرەبوونەکراو بە ژینگە و دووبارەبوونەوەی کارەساتی مرۆیی، هیچ دەرئەنجامێکی تری نابێت. چینی کرێکار و خەڵکی بێبەش، لە قوربانیە سەرەکیەکانی ئەم دۆخەن، بۆیە دەبێت دەستبەجێ ئەم شەڕە بوەستێت.

عوسمانی حاجی مارف

لەم سەرەتایەوە، بەرلەهەر شتێک هێما بۆ ئەوەدەکەین، کە بۆ کێ لە ئێمە چی و کێ گرنگە Important ، ئەم لایەنە هەردەم دید و تێڕوانینی جیا دروستدەکات. بەواتایەکیتر، کەسێک یان شتێک بە گرنگ زانیین پەیوەندی بەوەوەیە چۆن ئەو کەسە یاخود شتە گرنگ بووە و چیش گرنگیی کردووە. تێکڕای هاوماناکانی گرنگ Important و گرنگیی Importanceو گرنگبوون خۆیان لە بەرەی بایەخداریی و مانادارییدا دەبیننەوە. گەیشتنیش بە گرنگبوون ئاسان نییە و زۆرێک هاوکێشە لەو پرۆسەیەدا بەشدارە.
ئایا گرنگبوون لەوێوە دەستپێدەکات، کە کەسێک یان شتێک وەک گرنگ بناسێنیین؟کێ دەڵێت ئەو کەسە یاخود شتە گرنگە؟ ئەوەی ئێمە وەک گرنگ نمایشیدەکەین بۆ هەمووان گرنگە یان ئێمە پێمانوایە گرنگە؟چی وادەکات کەسێک یان شتێک گرنگ بێت؟گرنگیی کەسێک یان شتێک لە خودی خۆیدا بوونی هەیە؟ گرنگیی لە چییەوە هاتووە؟ئەو شتەی یاخود کەسەی گرنگە هەمیشە گرنگە؟گرنگەکان هەردەم گرنگن؟هەر بە گرنگ دەمێننەوە؟چی و کێ بۆ ئێمە گرنگە بۆ ئەوانی دیکەش هەر گرنگە؟گرنگەکان بە فیعلی گرنگن یان لێمان گرنگکراون؟گرنگەکان جێپەنجەیان گرنگیانیکردووە یان بەزۆر کراونەتە گرنگ؟لە ئێستادا ژینگەیەک بۆ بازدان بەسەر گرنگەکان لە گشت شوێنێکی ئەم جیهانە لەئارادا نییە؟
گرنگ چییە؟گرنگ کاریگەریی هێنەرە. گرنگەکان شایان و بابەتی ئاوڕلێدانەوەشن. هەردەم هەلومەرج و دۆخێکیش لەئارادان، کە گرنگەکان گرنگدەکەن. بۆیە گرنگیی ئاماژەیە لەسەر بوونی بەها، دیرۆک و پەیامێک. لەو شتانەی، یان کەسانەی کێماسی(ناتەواوی) بەدیدەکرێت گرنگبوون دەرناکەون. وێڕاى ئەمەش گرنگەکان دانسقە و نایاب نەبن هەڵکەوتوو نابن و مژارێکی دروستیش نیین.
سەرباری ئەوەی گوترا، گرنگەکان ئەوانەن، کە بەمانای پڕاوپڕی وشەکە خەسڵەتگەلێکی گرنگیان تیابەرجەستەیە. پەیبردنیش بە گرنگیی کەسێک یان شتێک کارێکی ئاسان نییە، کرۆکی گرنگەکانیش بە سانایی نایەنەدەستەوە. زۆرێک لە گرنگەکان ڕامان ناچڵەکێنن، چونکە لێوان ڕێژن لە ناپێویستیی و بێمانایی. ئەمەش لەبەرئەوەی گرنگ شتێکی مانادار و کاریگەرە، پێگەی هەیە، جا زانستیی بێت یان کۆمەڵایەتیی یاخود ئاینیی. ئەو کەسەی یان شتەی گرنگیی هەیە، ڕەنگە کەسێکیتر، یان شتێکیتر ئەو گرنگییەی نەبێت. هەڵدانەوەی قەتماغەی بەشێکیش لەو شت و کەسانەی لێمان گرنگکراون زۆر راستییمان پێدەڵێن.
وێڕای ئەوە، گەلێکجار گرنگەکان پەیپێنەبراو، پەراوێزخراو و باسلێنەکراوەکانن. هاوکات دەکرێت بگوترێت، کە گرنگەکان، گرنگییەکانیان یەخەماندەگرن، ئەوان تەنگەتاویی و مەترسییەکانیش دەبینن بۆیە گرنگن. مەبەست، گرنگەکان لە خۆڕا گرنگ نیین، مەبەستێک، بۆنموونە سیاسیی، گرنگیی نەکردوون، کە دواتر ئەو مەبەستە ئاوابێت و گرنگییەکەش سیسببێتەوە.
شتی گرنگ و مرۆڤی گرنگ بەپێی کات و شوێن جیاوازە. شتێک گرنگە ئەگەر کاریگەریی گەورەی لەسەر مرۆڤایەتیی هەبێت، ئەمەش وادەکات لە یادەوەرییەکاندا زیدوو بێت. چونی یوری گاگارینGagarin بۆسەر ئاسمان. ئەزموونی شیعریی مەحوی، سەیاب یان بۆدلێر گرنگبوون. ئەمانە هەر گرنگ دەمێننەوە تا ئەو دەمەی تێدەپەڕێنرێن.
بائەوەمان بیرنەچێت، کە هەندێک گرنگ بۆ هەموان گرنگن، بۆنموونە دۆزینەوەکانی بەتڵیمۆس Claudius Ptolemy یان گالیلێ. هاوکات هەندێک تێژیانیش هەن، کە بوونیان هیچ گرنگ نییە، دەکرا هەر نەشبن، بۆنموونە جەنگە جیهانییەکان، ئەنفال و هۆلۆکۆست. ئەوەتا دیدی فەلسەفیی رەوشتیی سپینوزا یان تیۆری رێژەگەریی ئەنیشتاین بەهۆی کاریگەرییەکانیان لەسەر جیهان بوونەتە گرنگەکان. دەشێتبگوترێت، هەندێک ڕووداویش گرنگی مێژوویی خۆیانیان هەیە، لەوانە دەرکەوتنی نیوتن، لەدایکبوونی موزیک یان شانۆ، شۆرشی بەلشەفیی، دیاردەی جیڤارا و…. .
گرنگەکان تایبەتمەندیی خۆیانیان هەیە. بەشێک لەو تایبەتمەندییە پەیوەندی بەوەوەیە،کە توانای دروستکردنی جیاوازییان هەیە. مەرجیش نییە گرنگەکان لێرەبن یان لێمانەوە نزدیکبن، دەکرێت دووربن، زۆر دوور. لێ لەکۆتاییدا هەر گرنگن. کۆپەرنیکۆسCopernicus لەڕێگای کردنی خۆر بە بەچەقی گەردوون گرنگی خۆی سەپاند، دەستیۆڤسکی لەڕێگای شێوازی رۆماننووسییەکەیەوە جیاوازی خۆی نیشاندا.
ئەوی لایسەرەوە گوترا، ئەوەمان پێدەڵێن، کە مەبەستمان لە گرنگەکان ئەو گرنگانەن بە جۆرێکی سروشتی لەدایکبوونە و لە پێویستییشەوە هاتوون نەک لە هیچەوە. کەسێک یان شتێک گرنگە چونکە پێویستە. ئەگەر هۆکارەکان بناسینەوە، کە چۆن شتێک یان کەسێک گرنگ بووە، لەوەش حاڵیدەبین گرنگ چۆن دێتەکایەوە. سەرئەنجام دەڵێین: گرنگەکان لە گشت سەردەمەکاندا کوانووی داهێنان و تازەگەرییەکانن.
دەکرێت گرنگەکان پۆلینکرێن. بۆنموونە ئەو گرنگانەی دەگمەن و نادووبارەن، تایبەتمەند و هەردەمییەکانن، وەک مارکس، نیوتن یان ئەدیسۆن. ئەمانە ئەو جۆرە گرنگانەن لەبیرناکرێن و کاریگەریی باشیشیان لەسەر مرۆیی مرۆڤ داناوە. بۆیشە وادەڵێین، چونکە گرنگکراوەکانی ئێمە بەئەندازەیەک ناشرینن، کە خودی گرنگ و گرنگبوونیان لا قێزەوەنکردووین.
کۆتا گوتن لەبارەی گرنگبوونەوە ئەوەیە، کە پێویستە لەوە بەئاگابیین، کە پاش گرنگەکان گرنگتر دێن. ئەڵبەتە گرنگەکان نابن، ئەگەر گرنگ ناگرنگ نەسڕێتەوە. گرنگ ئەو دەمە هەیە، کە توانای داهێنانی مانای هەبێت. هەچکات گرنگ ئەو مانا و نرخەی هەیەتی لەدەستیدا لە گرنگبوون دەکەوێت.
لە ئێستای کۆمەڵگەی ئێمەدا گرنگەکانمان لە ئاوزەنگ و سەرەمەرگدان، ناگرنگەکان، لە کەس و شت، جێپێیان بە گرنگەکانمان چۆڵکردووە و، بگرە لێرە و لەوێ ناگرنگێکیی زۆر و زەوەندیش زووزوو لەدایکدەبن. ئەمەش بێ هوودەیی لەناوماندا بڵاوکردووەتەوە و ناگرنگییشی لێکردووین بە گرنگ.

ئازاد حەمە
پرۆفیسۆر لە فەلسەفە لە زانکۆی سلێمانی

لەم قەیرانە نوێیە جارێكی دیكە بۆمان دەركەوت كە بڕیاربەدەست و حوكمڕانانی كوردستان نەك سودیان لەشكست وەرنەگرتووە، بگرە قەیران بە قەیران دەسپێرن. بەداخەوە نەك دەرس لەشكست وەرناگرن بگرە شكست بەشكست دەسپێرن. دوای هەر شكستێكیش، چەندین بیانوی نوێ دەهێن نەوە بۆ داپۆشینی شكستەكانیان.

بەداخەوە بڕیاربەدەستانی كوردستان لەڕوانگەی بەرژەوەندی تەسكی حزبی و شەخسی دەڕواننە ئایندەی كوردستان،
لەكوێ مەترسی لەسەر بەرژەوەندیان هەبوو، لەوێ‌ مەترسی لەسەر كوردستان هەیە! كەسیش بۆی نیە،باسی ئەو هەمو گەندەڵی و خواردنی مافی خەلك و گوێنەدان بەداواكاری خەلك بكات.
لەكۆن و مێژودا دەوڵەت بۆ خزمەتی خەڵك و لەپێناو دادپەروەریی و و دابینكردنی نان و ئاسایش و خزمەت كردنی خەلكی دروستبووە، بەڵام لێرە بەپێچەوانەوەیە! هەموو دامەزراوەكانی دەوڵەتداریی لەخزمەت حزبی سەردەست و كەمینەیەكی بڕیاربەدەست و خۆشگوزەرانە! خەڵكەكەش بێدەرەتان و داماو ، لەچاوەڕانیی مەرحەمەت و كەرەمی ئەم كەمینەیەن.
بەداخەوە هەتاكو بەم جۆرەبێت و لەم دۆخە دەرباز نەبین، قەیران و كێشەكانیش چارەسەر نابن.

بیانووهێناوە(بەهانەهێنانەوە) Excuse بۆ شتێک یان بیانووگرتن(بەهانەگرتن) بە کەسێک کردەیەکە لە بیرکردنەوە. بۆیە بیانوو(بەهانە)داتاشین بیرکردنەوەی دەوێت و پەیبردنیش بە بەهانە(بیانوو)کۆششێکە بۆ گوتنی راستی، لێ مەرجیش نییە بیانووەکە بمانگەیێنێت بە راستی. لێرە بەڵگە پێویستە. واتە بەهانە دۆزینەوە دوای کردن و روودانی شتێک دێت. زۆربەی بەهانەگرەکانیش بەهانە وەک چەکێک بەکاردێنن بۆ بەراستییکردنی ئەوەی کراوە یان گوتراوە.
گرنگە بزانیین: بیانوو(بەهانە) بۆ هەیە؟ شتێکی رەوایە؟ بیانوو پێویستە یان پینەوپەڕۆیە لە قسەکردندا؟ جیاوازیی لەنێوان بیانووهێناوە(بەهانەهێنانەوە) و پاساوهێنانەوەJustification دا هەیە؟ بیانوو(بەهانە) و داوایلێبووردن چیی کۆیاندەکاتەوە؟ بیانووی بێ بنەما چیدەگەیێنێت؟ دانی بیانوو بەکەسێک بۆ ئەنجامدانی کارێکی نەخوازراو رەوایە؟ کەی بیانووهێنانەوە قێزەوەندەبیت؟ بیانووی ڕاستەقینە چییە؟ بیانووهێنانەوەی لۆجیکیانە و نالۆجیکیانە بوونی هەیە؟
بیانووهێناوە (بەهانەهێنانەوە) چییە؟ بیانووهێناوە پرۆسەیەکی زمانەوانییە وبوونیشی لەخۆڕا نییە. هەموو بیانوویەکیش هۆکارێکی لەپشتەوەیە. ئارمانج لە بیانووهێنانەوە پاساویشە بۆ کردن و یان گوتن و ڕوودانی شتێک. لێ بیانووەکە دەشێت قبووڵکرێت و دەشێت قبووڵنەکرێت. بەمجۆرە، بەکاربردنی بیانوو(بەهانە)واتە بەکاربردنی هۆکار؛ کۆکردنەوەی هۆکار وەک پاڵپشتییەک بۆ ئەو کردارە خراپەی کراوە، جا درۆبێت یان توندوتیژی و… .
کەواتە بابزانین هۆکار چییە؟هۆکار لە لۆجیکدا شوێنی دیارە، بەکاردەبرێت تا شتێک شیکرێتەوە یان پاساویبۆبهێنرێتەوە. کاتێک هۆدێنینەوە واتە پشتگیری لە بیانوویەک دەکرێت. کاتێک هۆکار دەهێنرێتەوە رەوایەتی بە کرداریک یان بیرکردنەوەیەک دەدرێت. هۆکارەکە بۆئەوەشە تا ئەو کردارە یان هەڵوێستە وەک راستییەک ببینرێت. کاتێک خوێندکارێک نمرەکەی زۆر کەمە، لەبەردەم مامۆستاکەی هەوڵدەدات خۆی وانیشاندەدات، کە غەدریلێکراوە، ئەمە بۆئەوەشە، کە سۆزی مامۆستاکە بۆخۆی راکێشێت.
خواروخێچی لە بیانووهێنانەوە (بەهانەهێنانەوە) بۆ کەسێک یان چۆنیەنی روودانی شتێک بیانوو(بەهانە) نالۆجیکییدەکات. بۆنموونە بیانووهێنانەوە بۆ ستەمکاری، زۆرداریی و دڕندەیی. زۆرجاریش بەم جۆرە بیانوو دەخەینەڕوو: بەبیانووی ئەوەی کە…. . بۆشمان هەیە پاساو لە بیانوو بەمشێوەیە جیابکەینەوە: بیانوو هێنانەوە بۆ هەندێک کردەوە ئاسان نییە، بەڵام لە حاڵەتی ئەوەی بۆ رزگارکردن بێت ڕەوایە. بۆنموونە، کاتێک بێستانێک دەسوتێت بەبیانووی ئەوەی،کە ئەسپەکان دەربازکەیت لە سوتان دەکرێت دەرگای بێستانەکە بشکێنیت و بچیتە ژورەوە.
بیانووهێنانەوە داوای لێبوردن(عذر، Excuse) یش لەخۆدەگرێت. ئەمە ئەوکاتە ڕوودەدات، کە بیانوو جێگای لێبووردن دەگرێتەوە. هاوکات لە بیانوودا خۆدزینەوەش بوونی هەیە. بەشێکی زۆریش لە داوای لێبووردنەکان لە فۆرمی بیانوو خۆیان دەردەخەن و داکۆکییشن لەوەی کراوە، یان گوتراوە.
ئەوەشمان بیرنەچێت، “کاتێک هەڵە دەکرێت، هەوڵدەدەین بەرپرسیارێتی و لۆمە(سەرزەنش) دابەش بکەین، داوای لێبوردن دەکەین، یان چاوەڕوانی داوای لێبوردن دەکەین. ڤێتگنشتێین، ئەمە ناودەنێت “یاری داوای لێبوردن”. ئەو داوای لێبوردنەی دەکرێت، دەبێت بۆ هەموو ئەوانەی لە پرۆسەی داوایلێبوردنەکەدا بەشدارن مانادار بێت”.
بەپێێ ئەوە بێت، کە لای سەرەوە باسکرا “بیانوو هۆکارێکە، بەرگرییەکە: “نەمتوانی بێم، چونکە هەڵامەتم هەبوو.” داوای لێبوردن بە واتایەکی ڕەسەن داوای لێبوردنکردنە لە کەسێک دەکرێت کە پاساو قبوڵ بکات”.
ئەمەو بیانوو بەمانایPretext ( ذريعة)یش دێت. لەم حاڵەتەدا بیانوو هۆکارێکە بۆ پاساوهێنانەوە، کە لەکاتی بەرگریدا بەکاردەبرێت. بۆیە پەڵپگرتن (پەڵپهێنانەوە) جیایە لە بیانووگرتن، چونکە بۆ پەڵپگرتن پێویستی بۆ بیانوو پێویستە. سەرباری ئەوە، لەناو پرۆسەی بیانووهێنانەوەدا گرەوێک بوونی هەیە، ئەو کەسەی بیانووەکە دەهێنێتەوە ئامانجی ئەوەیە بە مەبەستی خۆی بگات. زۆرجاریش بیانووهێنانەوە بۆ بردنەوەی گرەوە لەو کەسەی بیانووەکەی لێدەگیرێت.
ئەوەش دەڵێێن: بیانوو دەکرێت لاوازبێت. لێ بیانوو کە یاسایی بوو دەرگا لە لاوازی بیانوو دادەخات. یاساییبوونەکە لاوازییەکە لادەبات. ئەوکاتەش کە بیانوو بەیاساییدەکرێت، هەموان لەبەردەم زەبری یاسا بیانومان نامێنێت. بەڵام لە سیاسەتدا زۆرجار واباوە، کە بە بیانووی شتێکەوە یان دوور لە بەهانەهێنانەوەوە کارێک دەکرێت. بۆنموونە هەموو بیانووهێناوەی لۆجیکییمان دەوێت بۆ ڕووداوەکانى 16ى ئۆکتۆبەر، بۆ ئەوانەی پێیانوایە ریفراندۆم پێویست نییە، بۆ هۆلۆکۆستی جوولەکە لەماوەی جەنگی جیهانیی دووەم و ..تاد.
گەلێجاریش بەرامبەر بەوەی گوتراوە یان کراوە دەڵێێن: بیانوومەگرە، پەڵپمەگرە. ئەمە کاتێک روودەدات، کە پێمانوابێت بیانووهێنانەوە شت دەگۆڕێت. وەکیتر، بیانووبڕینیش بە کەسێک پەڵپپێنەهێشتنە بەو کەسە.
بیانوو پێویستی بەوەیە قبووڵبکرێت. کاتێک دەڵێین: بێ هیچ بیانوویەک ئەو کارەی کردوە، ئەمە بەو مانایەدێت گەر بیانوو هەبایە تێگەیشتنێک دروستدەبوو. باشە، لۆجیکیی بومەلەرزە بیانووهێنانەوەی دەوێت؟ بەڵێ. دیارە ئەوەی، کە عەقڵ پەسەندیدەکات دروستە. ئەی نەفرەتی ئیسلامییستەکان لە جوولەکە لۆجیکی تیایە؟ نەخێر. چونکە نەفرەتەکە لێوانلێوە لە نالۆجیکییبوون، لە ڕق و سۆز، کە ئەوانە هەرهەموو بەدەرن لە لۆجیکییبوون..
باشە بیانووهێناوە(بەهانەهێنانەوە) دەکەوێتە کوێی عەقڵەوە؟ هەموان دەزانیین، کە لە لۆجیکدا شتێک هەیە پێیدەڵێن ھەڵھێنجان Deduction، ئەمە بەرهەمی خستنەگەڕی عەقڵە بۆ گەیشتن بە ئاکامگیریی. لێرەدا پێویستمان بە ئاکامی، یان دەرئەنجامی، دروستە. ھەڵھێنجان رێگایەکێشە بۆ بە بەڵگەگەیشتن. ئەو بەڵگەیەی بەم رێگایە پییدەگەین بی غەش، دروست و باوەرپێکراوە.
دوا دیتنمان تایبەت بە بیانووهێناوە(بەهانەهێنانەوە) ئەوەیە،کە بیانووهێنانەوە بۆ کردارە نالۆجیکییەکان یەکێکە لەو کێشانەی دەروونناسان زۆر لەسەری وەستاون. لێرەوە دەگەینە ئەو دیتنەی، بیانووهێنانەوەی نالۆجیکیی کردەیەکی پۆزەتیڤ نییە و لێوەفێربوونیشی لێبەدیناکرێت.
زۆرجار بیانووهێناوە بۆئەوەیە تا دانپێدانان روونەدات. بەڵام ئەوەی لە کێشەکەدا مەبەستە دانپێدانانە نەک بیانووهێناوە. تەنانەت بیانووهێناوە بۆ دەستبەسەرکردنی کەسێک لەلایەن پۆلیسەوە، بابەتێکە دەکەوێتە نێوان ئەو کردەیەی کەسەکە ئەنجامیداوە لەگەڵ خودی یاسا.

ئازاد حەمە
پرۆفیسۆر لە فەلسەفە لە زانکۆی سلێمانی

چەند سەرنجێک و ڕاستکردنەوەی چەند شیکرندنەوەیەکی باو بەڵام، بە بڕوای من، نادرووست لە سەر ئەو شەڕە!

یەکەم: تا ئێستاشی لە گەڵدا بێت، من پێم وایە، تەواوی ئەو شەڕانەی وەڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوڕاست و باکووری ئەفریقاو ناوچەکە بە گشتی شەڕی پڕۆکسی و بە وەکالەت بووە. لەو نێوەدا تەنانەت زووربەی بزووتنەوەو پارتی سیاسیی و هێزی چەکداری ناوچەکەو سەر بە گەلانی دابەشکراوو ماف پێشێلکرایش بە دینی و نەتەوەییشەوە دەگرێتەوە. من پێم وایە، ڕوسیا شەڕ بۆخۆی دەکاو لە پێناو خۆیدا دەیکات لە گەڵ ئوکڕانیا. بەڵام ئۆکڕانیا بریتیە لە پێشەوەی بەرەی شەڕی ناتۆ لە گەڵ ڕووسیا. ئامانجە گەورەکە ڕوسیایە کە دیارە ئێستا چینیشی هاتۆتە پاڵ. دەوڵەت و سیستەمەکانی تر جا با خاوەنی کەمێک لە چەکی ئەتۆمیش بن، بۆ نموونە کۆریای باکوور، دەکەونە دەرەوەی مەبەستی ڕاستەوخۆوە.
دووەم: شەڕ ئەمڕۆ دەستی پێنەکردووە بەڵک و درێژەی پێدەدرێت و فراوانتر دەکرێت. ئەو شەڕەی ئێستای نێوان ئیسرایل و ئێران دەچێتە ناو چوارچێوەی شەڕی بە وەکالەت و پڕۆکسیەوە. شەڕەکە بەم شێوەیە دەستی پێکردووەو پلانی بۆ داڕێژراوە کە من پێم وایە مێژووی ناوچەکە لە شەڕو پێکداداندا پشتڕاستی ئەو شیکردنەوەیەی من دەکاتەوە کە بەم شێوەیە بە زینجیرەو یەک لە دوای یەک دەستی پێکردوەو پلانی بۆ داڕێژراوە:
١- بە بڕوای من، ئەو شەڕە سەرەتا لە پەیماننامەی١١ی ئازاری ١٩٧٥ ی نێوان شای ئێران و هەواری بۆمیدیانی جەزائیرو سەدام دەستی پێکردووە. پلانەکە نەمانی شۆڕشی ئەلیلولی بە دوا خۆیدا هێناو سەدامی بۆ هەمیشە خستە تەڵەوە. دیارە لە پشتی ئەو پەیماننامە هەمان ئەو سیستەمە هەبووە کە ئێستا سەرپەرشی جیبەجێکردنی تەواوی پلانەکە دەکات. جا جار هەیە بە ئاشکراو جاریش هەیە بە نهێنی و جارهەیە بۆ خۆی ڕاستەوخۆو جاریش هەیە لە ڕێگەی پڕۆکسی و وەکیلەکانیەوە بەشداری دەکا!
٢- شەڕ دەستی پیکردووەو بەردەوام بووە لە ڕێگەی شەڕی هەشت ساڵەی نێوان ئێران و ئێڕاق و درێژەی هەبووە بە شەڕی کەنداوی یەکەم و شەڕی کەنداوی دووەم و تا گەییشتن بە لە ناوبردنی سیستەم و دەسەڵاتەکەی سەدام بە تەواوی.
٣-شەڕ درێژەی هەبووە تا گەییشت بە خوڵقاندنی ئەو تێکەو لێکەو بێسەرەو بەرەییەی کە ناویان لێنا بەهاری عەڕەبی. کە من پێم وایە، بەهاری عەڕەبی بەهار نەبوو بۆ خەڵکی عەڕەب بەڵکو لە زستانی هەرێ سەختیش بەستەڵەکاوی تر بوو! لە بەهاری عەڕەبیدا زووربەی پڕۆکسی و وەکیلە هەرێ سەرەکیەکان کە بە شێوەیەک لە شێوەکان لە سەر بەرەی ڕووسیا دەبینران لە ناوبران و لە شوێنیان سیستەمێکی تێکەڵ لەئەم ولەئەو، لە ئاخوند و لە بەناو عیلمانی، دەسەڵاتێکی دابەشبوو، بێ ناوەندیی و بێهێزیان دامەزراند! لە هەندێک شوێنانیش دیکتاتۆریەتی داعشییان بەسەر خەڵکیدا بەزۆرە ملێ سەپاند. بۆ نموونە تاڵیبان لە ئەفغانستان و ئەحمەد شەرعیەکان لە سوریا، شوێنیش هەیە سیستەمی تێکەڵ لە ئاخوندیی و نەتەوەیی و ڕەگەزییان دامەزراند. بە گشتی تەواوی ئەو سیستەمانەی کە شوێنی دەوڵەت و سیستەمەکانی پێش بەهاری عەڕەبیان گرتەوە سیستەم و دەسەڵاتی بێهێزن، بێ ئیرادەن، درووستکراون و هێنرانە سەر کورسی.
٤- شەڕ بەردەوام بووەو پشووی نەداوە، دەسەڵاتە بنەماڵەییەکەی ئەسەد لە سوریا کە زستانی عەڕەبی ئەویشی گرتەوەو بەڵام توانی خۆی بگرێت تا وای لێهات لە سەر لێواری ڕوخان و مەرگ نزیکیان کردەوە، بەڵام چونکە تاقە سیستەم و دەسەڵات بوو کە مابوو لە ناوچەکەداو لە سەر بەرەی ڕوسیا خۆی حساب دەکردو لە سەر لێواری مەرگ و ڕوخانیش بوو، ڕوسیا فریای کەوتو لە ڕێگەی ئێرانەوەو لە دواییشدا ڕاستەوخۆ ڕوسیا بۆ خۆشی هاتە ناو مەیدانەکەوەو بەرەنگاریی لە دەسەڵاتەکەی ئەسەد کرد. بەڵام پلان داڕێژەرانی شەڕە گەورەکە زۆر لەوە بەهێزتر بوون کە ڕوسیا بتوانێت بۆ هەتا سەر پارێزگاری لە دەسەڵاتی ئەسەد بکات. بۆیە لە کۆتاییدا دەستبەرداری بوو ئینجا شەڕعیەکان هاتنە سەر دەسەڵات کە ئەمەی دواییان ویست و خواستی بەرنامە داڕێژەرانی شەڕەکەن و هەر ئەوانیش ‌هێنایانن. شەڕەکە درێژەی هەیەو درێژەشی پێدەدەن تا دەگەنە ئامانجی کۆتاییان!
٥- شەڕەکە درێژەی هەبووەو نەوەستاوە. ئێران وەک پڕۆکسییەکی بەرەی ڕوسیا دەستی بە جموجۆڵی ڕاستەوخۆ کردو هێڵ و ناوچەی هیلالی شیعە مەزەبی خۆی لەو ناوچەیەدا دامەزراندو تا ڕادەیەک خۆی لەو ناوچەیەدا کونفەیکون بوو.
٦- ئێران ڕاستەوخۆ هەر کە خومەینی هاتە سەر حوکم، دیارە بە هاوکاری ناتۆ، دەستی بە دامەزراندنی هیلالی شیعە کردو لوبنان یەکەم شوێن بوو کە بنکەی ئێرانی لە ژێر ناوی حیزب اللەی لبنانی تێدا دامەزراند. لە فەلەستین لە ڕێگەی حەماسەوە هاتە ناوەوەو لە یەمەنیش لە ڕێگەی حوسیەکانەوە خۆی قایم کردو لە ئێراقیش لە رێگەی شیعەکانەوەو تا ڕادەیەک بەشێک لە کوردەکانیش دەستی بە سەر تەواوی جومگەکانی دەسەڵاتدا گرت. کەواتە ئێران خۆی کردە کوێخاو موختاری تەواوی ناوچەکە بۆ نمونە سوریا، ئێراق کوردوستان، یەمەن و فەلەستین و لوبنانیش. ئەم هەموو جم و جۆڵەی ئێران بە بڕوای من ناتۆ بە سەرپەرشتی ئەمریکا لێی بێئاگا نەبوەو تا ڕادەیەک هاوکارییشیان کردوە بۆ ئەوەی ناتۆ بتوانێت پلانە گەورەکە جێبەجێ بکات. بۆ نموونە وەک چۆن ئێران هاوکاری حەماسی کردووە لە فەلەستین ،(ئیسڕائیل)یش زیاتر هاوکاری کردوون لە دژی بەرەی فەتح. شەڕەکە بەردەوامەو درێژەی هەبووە.
٧- شەڕەکە درێژەی پێدراوە. بەڵگەکان ئەوە نیشان دەدەن کە حەماس نەیدەتوانی ئەو هێرشەی حەوتی ئۆکتۆبەر لە دژی ئیسڕائیل ئەنجام بدات ئەگەر بهاتایە سوپای ئیسڕائیل و دەزگا ئیستیخباڕاتیی و ئەمنیەکانی ئیسڕائیل تا ڕادەیەک ئەو کارەی حەماسیان بە کەیفێ نەبایە. هێرشەکەی حەماس ڕێگای خۆش کرد بۆ درێژە پێدانی شەڕەکەو لەناوبردنی حوسی و حیزب و اللەی لوبنانی و حەماس. شەڕەکە بووە هۆی وێران کردنی تەواوی ژێرخان و سەرخانی کەرتی غەزەو یەمەن. شەڕەکە بووە هۆی لە ناوبردنی حوسیەکان بە تەواوی یان بێهێزکردنیان، لە ناوبردنی حەماس یان بە تەواوی بێهێزکردنیان و هەروەها لە لوبنانیش ئیتر حیزب اللە ناتوانێت ئەو حیزب اللەی جاران بێت و هەڕەشە بکات لە ئیسڕائیل.
شەڕەکە بەردەوام بووەو درێژەی هەبووە. بابەتی ئێران هاتە گۆڕێ و بە توندی قسەی لەسەر کرا. ناتۆ بە سەپەرشتی ئەمریکا بە هیچ شێوەیەک نایەوێت ئێران دەستی بگا بە چەکی ئەتۆمی. بە بڕوای من ئەمەیان تەنها بەهانەیەو زین و مەم دەکەنە بەهانە. شەڕەکە وەک بەرنامەی بۆ دانراوە دەبێ درێژەی هەبێ تا دەگاتە ئامانجی کۆتایی پلان دانەران.

• ٨- ئێستا شەڕەکە بەردەوامەو ئێرانی گرتەوە. من هەر لە سەرەتای دەستپێکی شەڕی غەزەدا نوسینێکم بڵاوکردەوە و تێیدا نووسیبووم کە ئەم شەڕە درێژەی دەبێ و ئامانج شتێکی گەورەترەو دەبێ بە تەواوی دەست و پێ و کلک و گوێی ئێران ببڕن و هیلالی شیعە نەهێڵن و ئێران بێ دەست و پا بکەن لە ناوچەکەداو گەلانی ناوچەکەش بە تەواوی برسی بکەن ئینجا هێرش بۆ سەر ئێران دەست پێدەکات. وا بۆچوونەکەم هاتۆتە دی و ئێستا شەڕ بەردەوامەو گەییشتۆتە ئێران و بەردەوامیش دەبێ و فراوانتریش دەبێ تا ئامانجی کۆتایی. ئەم شەڕە درێژەی دەبێ تاکو ئەو سیستەمەی کە لە پشتی دەستپێکردنی ئەو شەڕەوەیە، کە سیستەمی سەرمایەداری جیهانیە بە سەرپەرشتی ئەمریکا دەگا بە ئامانجی کۆتایی خۆی یاخود شەڕەکە سەری خاوەنەکەی دەخوات. جا من پێم وایە ئەو سیستەمە سەرمایەداریە جیهانیە هێندە دژە ئینسانیەو هێندە بێبەزەییە کە ئەگەر بزانێت خۆی تێدا دەچێت و دەرەقەتی نایەت و ڕیسەکەی لێدەبێتەوە بە خوری، ئەوە سێو دووی لێناکات کە دنیا دەکاتە خەرابەیەک و بایە قوش تێیدا دەخوێنێت. هیوادارم ئەمەی دواییان ڕوونەدات!
  سێهەم: لەملاو لەولا دەبیسرێت کە ئەمریکا و ئیسڕائیل دەرەقەت نایەن و خەریکن لەناوبچن و لە ڕووی داراییەوە ئەو شەڕە هێناونیە سەرچۆک. من پێم وایە ئەم بۆچوون و تێڕوانینە هەڵەیەو باش نەخوێندنەوەی سیستەمی سەرمایەداریەو تێنەگەییشتن لە مێژووەکەیەتی. بە بڕوای من ئەو سیستەمە سەرمایەداریە جیهانیە بە سەرپەرشتی ئەمریکاو ناتۆ ئەو ڕۆژەی پلانی بۆ شەڕەکە داناوە هەر لە سەرەتاوە زانیویتی کە چەند تڕلیۆن دۆلار دەبێ سەرف بکات تا دەگاتە ئامانجی کۆتایی. بە بڕوای من سیستەمی سەرمایە هێندە گوێ ناداتە ئەوەی سەدان ملیار دۆلار سەرف بکات بۆ لە ناوبردنی کەیانێکی بچکۆلەی سیستەمێکی خەڵکیی و کۆمۆنیزمیی بەڵام گوێ دەداتە بوونی ئەو سیستەمە خەڵکیی و کۆمۆنیزمیە جا با زۆر بچکۆلەش بێت. ئەمریکا نایەوێت ئەم سیستەمە خەڵکییە لە سەر گۆی زەوی بوونی هەبێ. دەیەوێت داعشیەکان و شەڕعیەکان و بۆکۆ حەڕامیەکان و تاڵیبانەکان و چەندین گرووپی دژە ئینسانی تر هەبن بەڵام نایەوێت لە هیچ شوێنێک خەڵکیەکان و کۆمۆنیزمیەکان بوونیان هەبێ! شەڕ شەڕی سەرمایەیەو بەردەوام دەبێ تا ئەو کاتەی بە تەواوی سەرمایەو سیستەمەکەی تەواوی گۆی زەوی داگیر دەکا. نابێ لە سەر گۆی زەویەکەمان شوێنێک بمێنێت کە لە گەڵ سیستەمی سەرمایە هاوڕاو تەبا نەبێ!
  چوارەم: هەڵەو کورت بینی و شیکردنەوەیەکی نادروستە تەنها بەرەی ناتۆ ببینرێت کە چەندە پوڵ و پارە بۆ شەڕ خەرج دەکات. بەڵام سیستەمی ئاخوندەکانی ئێران نەبینن کە چەند خەرج دەکەن بۆ تیرۆرو هیلالی شیعەو ناردنە دەرەوەی شۆڕش و سەرکوتی ناوخۆیی و قەتڵ و عامی ژنان و ئازادی خوازانی ئێران. بە بڕوای من، ئەوەی کە ئاخوندەکان نابینن ئەوەیە چونکە هەمووی لە سەر حیسابی خەڵکەو هیچ خۆشگوزەرانییەکیان بۆ خەڵکی ئێران نەهێشتۆتەوەو لە سەر حیسابی گۆشت و خوێن و ئێسقانی خەڵکی ئێرانە کە سیستەمی ئاخودنەکان درێژە بەشەرو مانەوەی خۆیان دەدەن.
  پێنجەم: پێویستە هەمیشە ناوەڕۆک و مانای گۆرانیەکەی کاوێز ئاغامان لە یاد بێت کە لە سەر شەڕی بەردە قارەمان گوتوویەتی کە شەڕەکە لە نێوانی کوردەکان بە سەرکردایەتی شێخ مەحمودو ئینگلیزەکاندا بووە. کوردەکان تەنها ساچمەزەن و تاپڕو ماوزەڕو شادمان و قۆچەقانی و شتی لەو بابەتەیان هەبوەو شەڕیان پێکردووەو ئینگلیزەکانیش لە ئاسمانەوە بە چەکی پێشکەوتوو شەڕیان کردووەو لە ئەنجامدا جەنابی شێخیان بە زیندوویی پەلبەستوو کردوەو بەرەو هیندوستانیان بردووەو چەکدارەکانی تریش هەر یەکەی بۆ کونێک و شوێنێک تێی تەقاندووە. ئێستای ناتۆ بە سەرپەرشتی ئەمریکاو جیهانی عەڕەبی و ئیسلامی هەمان سەردەمی کاوێز ئاغاو شێخ مەحمودە. بە تفەنگی شادمانێ شەڕ ناکرێ لەگەڵ ئاسمانێ. شەڕی ئیسڕائیل لە گەڵ حەماس، لە گەڵ حیزب اللە ، لە گەڵ حوسیەکان ئەم ڕاستیە دەسەلمێنێت و لە گەڵ ئێرانیش هەر لەم دواییانەدا سەلماندی ئێران دەستەوستانە لە بەرامبەر چەکی پێشکەوتووی ئیسڕائیلدا. ئیتر هەراو زەنای دەزگا ڕاگەیاندنەکانی جیهانی عەڕەبی و ئیسلامی پوولێک ناکات.
  شەشەم: دەبێ و پێویستە هەموومان ئەو ڕاستیە بزانین کە جیهانی عەڕەبی و ئیسلامی بە گشتی و ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە تایبەتی لە لایەن ناتۆوە بە سەرپەرشتی ئەمریکا لە ژێرچاودێریدایەو ناتۆ بە گشتی و ئەمریکا بە تایبەتی نایانەوێت ئەو ناوچەیە لە ژێر کۆنتڕۆڵی ئەوان و و سیستەمی سەرمایەی جیهانی دەرچێت. بۆ ئەو مەبەستە ناتۆ بە سەرپەرشتی ئەمریکا پەنا بۆ چەندشتێک دەبا لەوانە:
  ١-ڕێگە نەدان بە بوونی دەوڵەتی بەهێز لە ناوچەکەدا،
  ٢- درووست کردنی دەوڵۆتەکەی بچوک بچوک کە لە ژێر کۆنتڕۆڵی ناتۆ بە گشی و یان لە ژێر کۆنتڕۆڵی ئەمریکادا بێت بە تایبەتی،
  ٣- درووست کردنی کێشەی ڕەگەزیی، نەتەوەیی و خاک، دینی و مەزهەبی و شتی تر لە ناوچەکەو جیهانی عەڕەبی و ئیسلامی،
  ٤- هێشتنەوەی کێشەی فەلەستینیەکان و کوردەکان بەوشێوەیەی ئێستای. بۆی هەیە کەمێک شتیان بۆ بکەن بە نموونە دەوڵەتی بچووک بچوکی ژێر کۆنتڕۆڵی خۆیان بەڵام هەرگیز کوردوستانی گەرەو دەوڵەتی فەلستینی نەتەوەیی یان دینی ریگا نادەن!
  ٥- ژیاندنەوەو گرنگی دان بە گرووپی دینی تیرۆریستی و ڕێگە گرتن لە بزووتنەوەو پارتی سیاسی خەڵکیی و کۆمۆنیستی و چەپ و لیبڕال کە خۆشگوزەرانی بۆ خەڵک دابین بکەن،
  ٦-ڕێگە دان بە سیستەمی دیکتارۆیی لە وێنەی سەدام و ئەسەدو ڕیگەگرتن لە سیستەمی درووستکراو بە دەستی خەڵک.
  ٧- هەرگیز ڕێگە نادرێت دەوڵەتی سەبەخۆی فەلەستینی وەک کە فەلەستینیەکان داوای دەکەن و خوێنی بۆ دەڕێژن درووست ببێت لە تەنیشتی دەوڵەتێکی عیبڕی کە پێشەوەی بەرەی ناتۆ و ئەمریکایە لە ناوچەکەداو بەرامبەر جیهانی عەڕەبی و ئیسلامی!

حەوتەم: شەڕ بەردەوامەو درێژەی هەیە.. ئیستا تەواوی ناوچەکەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و گەلان و خەڵکی ناوچەکەو دنیای عەڕەبی و ئیسلامی شەڕ وێرانی کردوە، ماندووی کردووە، وای لێکردوە ئاوات بە دەسەڵاتی شەیتان دەخوازن . خەڵکی ناوچەکەو جیهانی عەڕەبی و ئیسلامی جێگێریی سیساسیی و ئیداریان دەوێت، بە دوای لوقمەیک نانەوەن کە هەبێ بیخۆن. سیستەمی سەرمایەش ئەمەی دەوێ و ئێستا بەو ئامانجەی گەییشتووە.. شەڕ بەردەوامەو کۆتایی نایەت تا سیستەمی سەرمایە دەگاتە ئامانجی کۆتایی خۆی. تەنها خەڵک و بەرەی چەپ و و سێکیولارو کۆمۆنیزم دەتوانێت کۆتای بەشەڕ بهێنێت بەڵام ڕێکخراوبوونی ئەو بەرەیە هێندە گرنگە وەک چۆن کە ئۆکسجین و هەناسەبۆ ژیان پێویستە. ئەم ڕێکخراوبوونە بە داخەوە لە ئیستادا نیەو هیچ چاوەڕوانیش ناکرێت وا بە زوویی پێک بێت!
هەشتەم: گلەییەک و ڕەخنەیەکی من لە بەرەی چەپ و کۆمۆنیست و تەواوی لێبڕالەکانی نێو جیهانی عەڕەبی و ئیسلامی بریتیە لە :
من وای دەبینم و پێم وایە لە تەواوی بە ناو شۆڕش و بزووتنەوە چەکداریی و ڕاپەڕین و ئیعتیڕازاتی جەماوەریشدا لە هەر وەڵاتێکی نێو جیهانی عەڕەبی و ئیسلامییدا بەرەی چەپ و کۆمۆنیست و لیبڕاڵ و سێکیولار پشکی شێریان بەردەکەوێت. بە بڕوای من ئەوە ئەوانن کە خەڵک دەهێننە سەرجادەو ئەوە ئەوانن دەبنە سووتەمەنی و دەسەڵاتەکان دەڕوخێن بەڵام خاڵە گرنگەکە ئەوەیە کە ئەوان لە ڕێگەی خەڵکەوە سیستەمەکان دەڕوخێن و دەسەڵاتەکان لادەبەن بەڵام خۆیان نایەنە سەرکارو دەستبەتاڵ و مایەپووچ دەمێننەوەو لە کۆتاییدا هیچ بەدەست ناهێنن. چونکە لە پشتی ئەوانەوە هێزی ڕێکخراوو ئامادە باش بوونی هەیە. بە بڕوای من خاڵی لاوازی بەرەی چەپ و کۆمۆنیستەکان لە جیهانی عەڕەبی و ئیسلامیدا ئەوەیە کە ڕێکخراونین بەڵام بە ژمارە زۆرایەتی پێک دەهێنن. زۆرایەتی پێی خۆشە وەک چەپ و کۆمۆنیستێک بڕوای هەبێ و خۆی نیشاندات بەڵام کە دێتە سەر ڕێکخراوبوون لەدەرەوەی بابەتەکەدا دەردەکەون. بۆ نموونە شۆڕشی گەلانی ئێران و ڕاپەڕینەکانی ئێرا ق و کوردوستان و چەندین شوێن و کاتی تر. کە بەرەی چەپ و کۆمۆنیستەکان و لیبڕاڵەکان دەبنە داینەمۆی ڕاستەوخۆی ڕاپەڕینی خەڵک، بەڵام لە بەرهەمەکەی بەشدار نین و مایە پووچ دەمیننەوە. ئەمەش کەمایەسیەکی گەورەو دیارە لە نێو بەرەی چەپ و کۆمۆنیزمدا.. من هیوادارم خۆیان ڕێکخراو بکەن!

حەسەن ڕازانی
٢٢ی پووشپەڕی ٢٠٢٥

لەم بابەتە هەوڵ دەدەین وەڵامی کۆمەڵێک پرسیار بدەینەوە هەر لە کاریگەرییەکانی بەشدارییەکەی ئەمریکا لە شەڕی ئێران-ئیسرائیل تا دەگاتە پرسی گۆڕینی ڕژێم و ئەگەرەکانی درێژبوونەوەی یان کۆتایی شەڕەکە. لە کۆتایی هەندێک قسە لە پێگەی کورد دەکەین.
دوابەدوای بەشداری ئەمریکا لە لێدانی بنکە ئەتۆمییەکانی ئێران لە ٢٢ی حوزەیران، شەڕێ ئێران-ئیسرائیل چۆتە قۆناغێکی دیکە. ئەم لێدانە یان شەڕەکە گەورەتر و بەرفراونتر دەکات، یان کۆتایی پێ دەهێنێت، هەر چییەک بێت شەڕەکە وەک خۆی نامێنێتەوە. ئەگەر ئێران بە توندی وەڵامی ئەمریکا بداتەوە، ئەوە وەڵامی ئەمریکا زۆر چڕتر دەبێت و ئەو ئاماژەیەی کە ئەمڕۆ ترەمپ بە “گۆڕینی ڕژێم” کردی، ئیدی لەوانەیە بەجددی کاری لەسەر دەکرێت. خۆ ئەگەر ئێران وەڵامی نەبێت، ئەوە ئەگەرەکانی دانوستان لەگەڵ ئەمریکا زیندوو دەبێتەوە، خەیمەی سەفوان دووبارە دەبێتەوە. بەکورتی، ئێران وەڵام نەداتەوە، زۆر لاواز و فشۆڵ دەردەکەوێت و ڕووی مەجلیسانی نامێنێت، وەڵامیش بداتەوە، دەڕووخێنرێت.

ئیسرائیل، “ڕژێم ناگۆڕین”، لەوانەیە خۆی بتەپێت
ئیسرائیل توانای گۆڕینی ڕژێمی ئێرانی نییە، لە شەڕ و ململانێکانی سێ ئامانجی هەیە. یەکەم پەڕوباڵکردنی پڕۆکسییەکانی (حیزبوڵا، حەماس، حەشد، حوسییەکان)، کە تا ڕادیەکی چاک ئەو ئامانجەی پێکاوە، بەتایبەتی دوای ڕووخانی ڕژێمەکەی بەشار ئەسەد، کە نەک هەر بووە مایەی لەدەستدانی هاوپەیمانێکی ستراتیجی لە سووریا، بەڵکوو توناکانی زیندووبوونەوە و بەهێزبوونەوە و پڕچەککردنەوەی حیزبوڵا نەما، ئەویش بە پچڕانی ئەو کۆریدۆرەی کە ئێرانی بە باشووری لوبنان دەبەستەوە. دووەم، لاوازکردنی توانا مووشەکییەکانی ئێران. لە دە ڕۆژی ڕابردوودا، ئیسرائیل بە تەقاندنەوەی کارخانەکان و حەمبارەکان و مووشەکهاوێژەکان توانا مووشەکییەکانی ئێرانی بەڕادەی ٥٠٪ کەم کردۆتەوە. تا شەڕیش ڕادەوەستێت لەم کردارەی بەردەوام دەبێت. سێیەم، لەناوبردنی تواناکانی دروستکردنی چەکی ئەتۆمی. هەر لە ڕۆژی یەکەمی شەڕەکە تا ئێستا ئیسرائیل بەردەوام هێرشی کردۆتە سەر بنکە ئەتۆمییەکانی ئێران بەڵام ئەو چاک دەیزانی بەبێ هاوکاری ئەمریکا ناتوانێت ئەم ئامانجەی بپێکێ، بۆیە پەلی ئەمریکایان ڕاکێشا بۆ ناو شەڕەکە، لانی کەم، بۆ بەشداری کردن لە لێدانی بنکە ئەتۆمییەکەی فرۆدۆ، کە دوێنێ ئەمریکا ئەو داخوازییەی بۆ ئیسرائیل جێبەجێ کرد. لەبەرئەوەی ئیسرئیل کەم تا زۆر وا خەریکە لە ئامانجەکانی نزیک دەبێتەوە، بۆیە گۆڕینی ڕژێم زۆر گرنگ نییە، گرنگ ئەوەیە کە ئێران نەتوانێت هەڕەشە لە ئیسرائیل بکات و چەکی ئەتۆمی دروست بکات. بۆیە، گۆڕین یان مانەوەی ڕژێمی ئێران لەسەر حوکم ئەو بایەخەی بۆ ئەوان نییە. بەڵام حەز بە باڵادەستی بەرەی توندڕەو (خامەنەیی و سوپای پاسداران) پێک هاتوون، نییە. هەر بۆیە لە ڕۆژی یەکەمەوە سەرکردەکانی پاسداران دەکاتە ئامانج، حەزیش دەکات خامەنەیی بکوژێت بەڵام ئەمریکا تا ئێستا ڕێگرە. ئیسرائیل، خۆی لە لێدانی بەرەی میانڕەو (سەرۆکی ئێران و پەرلەمان و سوپای/ئەرتەشی ئێران) تا ئێستا، پاراستووە، چونکە دەیەوێت ئەم بەرەیە لە دواجار بەتەواوی دەسەڵات بگرنە دەست، بەمەش ئەگەرەکانی سەرکێشی لەدژی ئیسرائیل، لانی کەم، بۆ چەندین دەیەی دیکە دوورکەوێتەوە. خۆ ئەگەر وەک ئاکامێکی شەڕەکە ڕژێمی ئێران ڕووخا، ئەوە لەوانەیە زیاتر سوکناییان بێت.

ترەمپ دەیەوێت ڕژێم بگۆڕێت نەک بیگۆڕێت
ئەمریکا دەیەوێت ڕژێم سیاسەت و ڕەفتار و کرداری بگۆڕێت، واتە ڕژێم دەستبەرداری پڕۆگرامی دروستکردنی چەکی ئەتۆمی بێت، نەک ئەمریکا بیگۆڕێت، واتە ئەم ڕژێمە لادات و ڕژێمێکی دیکە لەبری دانێت. ترەمپ و پشتیوانەکانی لە ماگا (MAGA) نایانەوێت ڕژێم بڕوخێت لەبەر ئەم هۆکارانە: یەکەم، بەڕووخانی ڕژێم ئەمریکا سەرئێشەیەکی گەورەی بۆ دروست دەبێت، ئێران دابەش و پەرتەوازە دەبێت، دەبێتە دەوڵەتێکی لەرزۆک و فشۆڵ. ئەمە زۆر لە قازانجی کوردە، بەڵام ئەوە خەمی ئەمریکا نییە. ئەمریکییەکان پێیان وایە، بە ڕووخانی ڕژێم سوودەمەندی یەکەم تورکیا دەبێت چونکە لە ڕێگەی ئازەرییە “هاوزمانەکان”ییەوە، ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەخۆ، قوڵایی ستراتیجی زیاد دەکات و ئاڵەنگاریی بۆ ئەمریکییەکان و ئیسرائیلییەکان دروست دەکات. ڕووخانی ڕژێم ئەگەری ئەوە دێنێتە گۆڕێ کە کوردستان و خوزستان (عەرەبستان) و بەلوچستان ببن بە ناوچەی نیمچە-سەربەخۆ وەک ئێستای باشوور و ڕۆژاڤای کوردستان. ئەمریکا لەوانەیە ئەوەی پێ خراپ نەبێت بەڵام دەبێت پارێزگارییان لێ بکات، ئەگەرنا شەڕی ناوخۆ دروست دەبێت، لە هەردوو باردا سەرئێشەی زیاتر بۆ ئەمریکییەکان دروست دەبێت. هاوکات، لە غیابی دەسەڵاتێکی ناوەندی، ئەگەری سەرهەڵدانی گرووپی توندڕە و تیرۆریست زۆر دەبێت. بێجگە لەمە، خەڵکێکی زۆر کۆچ بۆ ئەوروپا و ئەمریکا و ئوسترالیا دەکەن، ئەمەش هیچ کەس و لایەنێکی ڕۆژئاوایی نەک پێی ناخۆشە بەڵکوو تەحەمولی ناکات. ئەو ئێرانەی کە لە ناوەڕاست و ڕۆژئاوای ئێران دەمێنێتەوە، ئێرانی فارسەکان، هێندەی دیکە دەکەوێتە باوەشی چین و ڕووسیا چونکە وەک گوتم بەلوچستان و خوزستان و کوردستان، لەوانەیە بەر ئەمریکا بکەون و ئازەربایجان‌ـیش بەر تورکیا. ئەم دۆخە ناسەقامگیرییەک لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دروست دەکات کە لە بەرژەوەندی سعودیە و ئیمارات نییە. خۆ ئەگەر ئەوە بەبیر خۆمان بهێنینەوە کە ترەمپ چەند مانگێک پێش ئێستا باسی وەبەرهێنانی دوو ترلیۆن دۆلاری دەکرد لەوێ، ئەوە دەبێت ئەوە بزانین کە وەبەرهێنانی لەو شێوەیە پێویستی بە ڕۆژهەڵات-ناوەڕاستێکی ئارام و سەقامگیرە. لە دێڕێکدا، ئەمریکییەکان، ئێرانێکی لاواز و ملکەچیان لا گرنگترە، ئێرانێک کە بتوانن فەرمانەکانی خۆیانی بەسەردا بسەپێنن یان لانی کەم وای لێ بکەن سەرکێشی نەکات، لە ڕووخانی ڕژێم کە دەرکەوتە و لێکەوتەکانی نازانن. لەوانەش گرنگتر، ئەمریکییەکان پێیان وایە بۆ ڕاگرتنی پارسەنگی هێز لە ناوچەکە بوونی ئێرانێک کە هێندە بەهێز نەبێت سەرئێشە بۆ ئەوان دروست بکات، بەڵام هێندەش لاواز نەبێت کە سعودیە و وڵاتانی کەنداو پێویستیان بە ئەمریکا نەمێنێت، واتە ڕاگرتنی هاوسەنگی سوننە-شیعە نابێت لەبیر بکرێت. هەموو ئەوانەی وامان لێ دەکات کە بڵێین، پێناچێت ئەمریکییەکان حەز بە گۆڕینی ڕژێم بکەن.

شەڕەکە چەند دەخایەنێت؟
یاسایەکی گشتی لە شەڕدا هەیە کە دەڵێت دەست پێ کردنی شەڕ لە دەستی خۆتە بەڵام کۆتاییەکانی کەس نازانێت بەدەستی کێیە. سەرەڕای ئەمە، من پێموایە، ئیسرائیل هەر کاتێک حەز بکات دەتوانێت ئەم شەڕە ڕابگرێت، بەتایبەتی دوای لێدانی بنکە ئەتۆمییەکانی ئێران لەلایەن ئەمریکییەکانەوە چونکە وەک ئاماژەی پێ کرا، ئیسرائیل بەگشتی ئامانجە سەرەکییەکانی تا ئێستا پێکاوە. هاوکات، درێژەدان بە شەڕ نە لە بەرژەوەندی ئێران‌ـە، نە ئیسرائیل‌ـیش قازانجی لێ دەکات. ئێران، دوای لە دەستدانی ئاسمانی وڵاتەکەی بۆ فڕۆکەکانی ئیسرائیل، هاوکات، دوای هەڵتەکاندنی بنکە ئەتۆمییەکانی، ئیدی هیچی نەماوە لە هەگبەی کە بتوانێت ئاراستەکانی شەڕەکەی پێ بگۆڕێت. پڕۆکسییەکانی بێ دەنگن، مووشەکەکان و مووشەکهاوێژەکانی ڕۆژ بە ڕۆژ لە کورتی دەدەن. لەوانەش ترسناکتر، درێژەپێدانی شەڕ ئەگەرەکانی سەرهەڵدانی جەماوەری دێنێتە گۆڕێ. لە شەڕێکیشدا کە درێژکردنەوەی لە قازانجی هیچ کەس و لایەنێک نەبێت و دەرچوون لێی پێچەوانەکەی بێت، ئەوا ئەگەرەکانی ڕاگەیاندنی کۆتایی شەڕ، بەڕای من زۆر نزیکە، مەگەر شتێکی چاوەڕوان نەکراو ڕووبدات.

کورد و ڕووخانی ڕژێم
لەوانەی هیچ کەس و لایەنێک بە قەد کورد و بلوچ پێی خۆش نەبێت کە ڕژێم بڕووخێت، بەڵام حەز و ئامانجی ئەم دوو نەتەوەیە کەمترین بایەخی پێ دەدرێت لەو حیساباتانەی کە لەلایەن بەشدارانی شەڕەکە دەیکەن. ئەم دوو گرووپە هەم وەک نەتەوە هەم وەک مەزهەب لە زۆرینەی فارس جیان، دوو چەوساوەترین گرووپی ئێران‌ـیشن. لاوازبوونی ڕژێم زۆر لە قازانجی کورد دا نییە چونکە ڕژێم مووشەک و چەکی ئەتۆمیشی نەبێت لەوانەیە بتوانێت بپڕژێتە سەر کورد. لە حالەتی لاوازبوونی ڕژێم، بەتایبەتی ئەگەر میانڕەوەکان سەرکار بن، ئەوە ئەگەری هەیە کورد هەناسەیەکی ڕێژەیی باشتر بدات و هەندێک دەرفەتی بۆ بڕەخسێت کە بە هەندێک لە مافەکانی شاد بێت، بەڵام ڕووخانی ڕژێم دنیایەک دەرگا بە ڕووی کورد دا دەکاتەوەوە کە کورد تێیدا دەتوانێت لە خراپترین دۆخدا ناوچەیەکی فیدراڵی، کۆنفیدراڵی، یان نیمچە-سەربەخۆ بۆ خۆی زامن بکات، لە باشترین حاڵەتیشدا لەوانەیە هەنگاو بۆ سەربەخۆیی بنێت. لە دۆخی داڕمانی دەوڵەتی ئێران، کێشەی هەرە گەورەی کورد، کورد خۆیەتی، واتە دابەشبوون و پەرتەوازەیی و فرەگوتاریی و فرەلەشکریی. کوردەکان فێر نەبن پێکەوە هەڵ بکەن و پێک بێن لەسەر چەند ئامانج و بەرنامەیەکی هاوبەش، ئەوە لە ڕەخسانی هەر هەل و دەرفەتێک، ناتوانن وەک پێویست ئامانجەکان بپێکن.

دوژمنە راستەقینەکان،کە سەرسەختەکانن،کەمن،هەشبن نادیارن(نەبینراون)Invisible. دوژمنEnemyسروشتی خۆی هەیە و هەموو دوژمنێکیش بە دوژمن دانانریت. دوژمن دەبێت خەسڵەتەکانی دوژمنایەتی تیابەدیبکرێت و هەڵقوڵاوی ناو دوژمنایەتی بێت.هەروەها دروستکردنی دوژمن کارێکی ژەهراوییە،دژوارە و کاتی دەوێت،بەتایبەت دوژمنە سەرسەختەکان.ئەم جۆرەش لە دوژمن لەکۆڵکردنەوەیان ئاسان نییە و مامەڵەکردنی وزەی تایبەتی دەوێت.هەرچی لەبیرکردنی دوژمنیشە،ئەمەش هەر پێویستە،ئەگەرنا چۆن بەردەوابین(هەبیین، بژیین).
کە باشبووین بێدوژمن دەبیین؟ نەخێر. باشە بێدوژمن و بێبەرامبەرەکان باشنیین. بۆئەوەی باشبیین پێویستمان بە دوژمنە. دوژمن ململانێییە، خاڵی وەرچەرخان و بیرکردنەوەیە. پێکدادانەکان حاڵیماندەکەن لە ماهیەتی دوژمنایەتی. ریشەی دوژمنایەتی پێش لەدایکبوونی باشەیە. ئەوە دوژمنە وامانلێدەکات رێز لەخۆمانبگرین. بۆ؟چونکە دوژمن فێری بیرکردنەوەمان دەکات. کە دوژمنمان هەبوو هێدی هێدی قۆناغی گێلی تێدەپەڕێنیین. ئەوە(ئەوە) هانماندەدات لە پێکدادان و ململانێ تێبگەین. ئەگەرنا ئاشتیش بێ مانا دەبیت. کاتێک لە پێکدادانەکانەوە ئەزموونفێردەبین، لەوە حاڵیدەبین باشە لەکوێوەدێت. هەر دوژمنناسیشە هاوکاریماندەکات لە هاورێیەتیش تێبگەین.
لەسەر بناغەی قسەکانی لای سەرەوە دەپرسیین:دوژمن کێیە و دوژمنایەتی چییە؟دوژمن پێویستییە؟لە دوژمن و دوژمنایەتییەوە هیچ فێردەبیین؟دوژمنی راستەقینە هەیە؟چۆن دوژمن بۆ نادوژمن(دۆست)بگۆڕیین؟کە دوژمن هەبوو ئاییندە مەترسی لەسەر نییە؟بێدوژمن دەتوانیین بژیین؟دوژمنپەرستی ناساغیی نییە؟ کێ مافی ئەوەی هەیە دادوەریی بەسەر خراپیی ئێمەوە بکات: دوژمنەکانمان یان هاوڕێکانمان؟کەمەحکومبووین بەوەی دەبێت دوژمنداربیین، باشترە چ جۆرە دوژمنێکمان هەبێت؟ئەی چۆنیەتی مامەڵەکردن لەگەڵ دوژمن ئەزموونی دەوێت؟
دوژمن کێیە و دوژمنایەتی چییە؟ دوژمن شەڕ دروستدەکات، شەڕیش بەرهەمی عەقڵە. عەقڵیش (شەڕ)پلان بۆ ئاشتی دادەنێت. نەبینینی دوژمن بەزیانی بوونمان(بوونی هاوڕێی)دەگەڕێتەوە.دوژمن لەناو بوونماندایە(لەناو هاوڕێیەتیەکانماندایە)، لەو شوێنەدایە، کە ئێمە هەین. کێشەکە ئەوکاتە دەستپێدەکات، کە دوژمن نادیاربوو، کە هەستمانکرد بێ دوژمنیین. وێڕای ئەوە، گۆڕینی دوژمن بۆ نادوژمن، ئیشە دژوارەکەیە. بەس ئەوانەی دوژمنپەرستن، کە هەردەم دوژمنیان پێویستە، لە بەرژەوەندییانە دوژمن وەک دوژمن بهێڵنەوە.کەوابێت، ئەگەر دروستکردنی دوژمن پێویستیی بێت، بەخێوکردنیشی ئەرکە. تەنها بەو ڕێگایە دوژمن دەتوانێت بمێنێتەوە.
هێشتنەوەی دوژمن وەک دوژمن تا شوێنێک سودی هەیە.بەڵام مشەخۆربوونیش لەسەر دوژمنایەتی مەترسیدارە و هەڕەشەشە لەسەر ئاییندە. چونکە هەبوونی دوژمن هەبوونی ترسێکە مانا بە بوون (ژیان) دەدات. واتە، دوژمن و ژیان یەکتر تەواودەکەن. ئەمە بەو مانایە نایەت،کە تەنها لەپێناو دوژمندا ژیانبژێیین.
لێرەدا وایدەبینیین، کە نیچە قوتابخانەی سەرەکییە بۆ دوژمنناسی. لەوەوەفێردەبین،کە”ئەوەی لەپێناو شەڕکردن لەگەڵ دوژمنەکەی دەژی، بەرژەوەندی تەواوی لەوەدایە دوژمنەکەی لە ژیانا بمێنێتەوە”.لێرە دوژمن هۆکاری مانەوەیە،پاڵنەری ئەوەیە تۆ بۆ(ئەو)بژیت،(ئەو) وەک دوژمن بهێڵیتەوە. ئەمە ئەوەشمانپێدەڵێت، کە دوژمن جاریوایە پێویستییە تا خۆت کۆبکەیتەوە و خۆت ببینییت.
لە دوژمن مەترسیدارتر چییە؟ ئەوەیە، کە تۆ پێتوابێت دوژمنت نییە.دوژمن ئەوکاتە دروستدەبێت، کە لە خەیاڵی ئەوەدا بیت هەموو شتێک باشە، تۆ بێدوژمنیت. چەند ترسناکە واهەستبکەیت بێدوژمنیت!!
ئەهریمەنەکانی دەرووبەرمان وامانلێدەکەن لەتەکیانا بجەنگیین. ئەمەوادەکات وەک دوژمن بیانبیین، دواتر بکەوینە شەر لەتەکیانا، لەگەڵ کاتیشدا دەبیینین بووینەتە بەشێک لەوان.کەواتە ترسناکە لە دوژمنە سەرسەختەکانمانەوە فێری هاوڕێیەتی بیین. ئەوان،کە بێباکن بەرامبەر بە هاوڕێیەتی،هاوسێیەتی، تاکە شت، کە لێیانەوە فێردەبیین، دوژمنایەتییە. لێ سەرسەختترین دوژمنایەتییش. هاوکات دەربازبوون لە چنگ دوژمنایەتی سەرەتایەکی باشە بۆ خراپنەبوون. هیچ نەبێت بەو خۆدەربازکردنە نابینە خراپە مەزنەکە. ئەمڕۆ بێ ئاکارییەکە لەوەدایە هەموو هەوڵدەدەن ببنە خراپەگەورەکە، دوژمنە نادیارەکە.
بەبێ دوژمن و دوژمنایەتی و ململانێ و دواجار شەڕ، سیاسیی politicalبوونی نییە(شمیتSchmitt)، ئەی ئەمەیان چۆن؟ بەبۆچوونی شمیت”دوژمنی سیاسی پێویستی بەوە نییە لە ڕووی ڕەوشتییەوە بەدبێت،لە ڕووی جوانیناسییەوە ناشرین بێت،لەڕووی ئابوورییەوە زیانبەخش بێت”.هەروەها بەپێچەوانەشەوە ڕاستە.واتە دۆستی سیاسی پێویست ناكات باش بێت لەڕووی ڕەوشتییەوە،جوانبێت لەڕووی جوانیناسییەوە و سودبەخشبێت لەڕووی ئابوورییەوە. …. لەوە سەمەرەتر، دوژمن هەمیشە گشتییە(نەك تایبەت)و دوژمنی تایبەت مانایەی نییە”.واتە دوژمن کاتێک هەیە،کە دوژمنی سیاسیی بوونی هەیە(شمیت).
دیدی ترسناکی شمیت لەوێوە دەستپێدەکات،کە پەیوەندییەكی رەوشتیی لەنێوان دوژمنایەتی و خودی رەوشتدا بوونی نییە. چونکە دوژمنایەتی، هاوڕێیەتیش، واتایەكی سیاسییە لە دەرەوەی رەوشت.
دوژمن وامانلێدەکات خۆمان نەبینە دوژمنی خۆمان. خۆمان،کە هەمیشە لێهاتووین لە دوژمنایەتیکردنی خۆمان بەوە دوژمنە نادیارە راستەقینەکەمان لەبیردەچێتەوە. بۆئەوەی لەوە بکەوین دوژمنی خودی خۆمان بیین پێویستمان بە دوژمنە. بینینی دوژمنیش وەک دوژمن کارزانی سیاسیی و کرداریی دەوێت.
کارل شمیت هەر زوو پێیڕاگەیاندین، کە دوژمن خۆت نیت،ئەویترێکە. لەو شوێنەی دوژمنێک هەیە، پێویستمان بەوەیە بەدوای ئەویترێکدا بگەڕیین. دوژمن بەرامبەرێکە و هەر وەک بەرامبەریش دەمێنێتەوە. دوژمنی لەم جۆرە بوون دەخاتەمەترسییەوە. هەڕەشەی ئەم بەرامبەرە هێندەی بووناوییە رەوشتیی نییە. شمیت گوتەنی، کە نەتزانی کێ دوژمنە نازانیت تۆ کێیت.
کۆتا گوتنمان لەسەر دوژمن ئەوەیە، کە هەریەکێک لە ئێمە دوژمنێکی نادیار Invisibleی هەیە،دوژمنێک کە نووستوە و هەلومەرجێک بێداریدەکاتەوە. گەڕان بەدوای دوژمن، یان دۆزینەوەی دوژمن کارئاسانیمان بۆدەکات لە سروشتی هاورێیەتیش تێبگەین. بێئاگاییمان لەسەر دوژمنە نادیارەکانمان وایلێکردووین پێمانوابێت، بێ دوژمنیین، کە هێشتا دوژمنمان نییە.
گەوجیەکە ئەوکات دەستپێدەکات،کە ئێمەی مرۆڤ خۆمان بە ئاسودەبزانیین، کەگوایە بێدوژمنیین. بێدوژمنی بەدبەختییە نەک شادومانیی. ئەوە دوژمنە فێریخۆکۆکردنەوە و ئامادەباشیماندەکات.روونتر بدوێیین، دوژمن فێری بیرکردنەوەمان دەکات لە بوونی خۆمان. ئەو دەمە دەبینە دوژمنناس کە توانیمان لەوە حاڵیبین هەبوونی دوژمن سەرەتایەکە بۆ خۆناسی و داکۆکی لە بوونی خۆت.

ئازاد حەمە
پرۆفیسۆر لە فەلسەفە لە زانکۆی سلێمانی

(سێڵفی: هەموو خەونی جیهان لەنێو مندایە)

پاش تێربوونی ئارەزوو؛ مرۆڤ دیسانەوە بە دوای ئارەزوویەکی تردا دەگەڕێت: ئارەزوویەک کە خۆی نییه‌تی! ئەو ڕستەیەی (سلاڤۆ ژیژەك) بنەمایەكی فەلسەفی هەیە، لە گفتوگۆكانی (سوكرات)ەوە درێژ دەبێتەوە… ئەو ڕستەیە بەشێوەیەك ئارەزوو پێناسە دەكاتەوە، وەك ئەوەی (سوبێكت) سێبەری ئارەزوو بێت و بەبێ ئارەزوو (سوبێکت) دروست نەبێت؟! لێرەدا (سوبێكت) بوون بە چیرۆکێكە لەنێو زنجیرەیەك چیرۆکی نەپچڕاوەی ئارەزوودا.
ئارەزووی مرۆڤ ئەو شتەیە، کە نیمانە و وێڵی بەدەستهێنانین… بوون بە چیڕۆكی ئارەزوو ئەوەیە، کە ئەگەرچی (پرسی) خۆشەویستی ئارەزووە؛ بەڵام (کێشە)ی ئارەزووی بێبەشبوونە! پرسیار ئەوەیە: ئایا پرسی سێڵفی كێشەی ئەو ئارەزووەیە، كە نیمانە؟!
ئەوەی کە نیمانە و تامەزۆی بەدەستهێنانین (جیاوازییە)… جیاوازی و بێبەشبوون لە جەوهەری ئۆنتۆلۆژیدا، ئەو کەموکوڕییەیە (پرسەیە)، کە بنەمایەكی سرووشتی نییە! ئەو بێبەشبوونەی کە تێرنەکراوە، (یان ئەو كێشەیەی كە بۆ هەمیشە دووبارە دەبێتەوە) لە خۆمان ناچێت و لە ئەویدیكە دەچێت: پرسی خۆشەویستی و كێشەی سایبەرخۆشەویستییە! لێرەدا دیاردەی خۆشەویستی وەك جیاوازی واتە بێبەشکردن؛ بێبەشبوون لە خۆدروستکردن هەرگیز دەلالەت لە (ئیگۆی دەروونی تەقلیدی) ناكات، بەو مانایەی كە هەرگیز ناتوانین سەیرورەی ژیان فەرامۆش بكەین!!
(ئێلسا گۆدار، 1978) دەڵێت: ئێمە لەناو درامایەکی بەردەوامی ناپاکیماندا پەرەدەسێنین. دەتوانین ئەو ڕستەیە بەمجۆرە بنووسینەوە: ئیگۆی تەقلیدی بەردەوام لە ناو ئیگۆی- دیجیتاڵی ڕاڕادا پەرەدەسێنێت. یان دەشێ وەك تایتڵێكی لاوەكی نیشانی بدەین و بڵێین: ئیگۆ- لە بێبەشبوونی ئەویدیكەی جیاوازدا.
كەواتە هەرگیز ناتوانین جیاوازی نێوان پرسی ئیگۆ و كێشەی ئەویدیكە کەمبکەینەوە، چونکە جەوهەری ئارەزوو ئەویدیكەی جیاوازە؛ بێبەشبوون لەو جیاوازییە درزێكە دەكەوێتە ئیگۆ (بە هەموو ماناكانییەوە) یان ئارەزوو سێبەرێكی بێ ئیگۆیە؛ بۆ پڕكردنەوەی ئازارەكانی ئەو (درزە/ سێبەرە) بەردەوام بە دوای كێشەی جیاوازتردا دەگەڕێین، ئەوەی جیاوازترە پرسی ئیگۆ-ی دیجیتاڵییە؛ ئەوەی پرسی ئیگۆ-ی دیجیتاڵییە كێشەی ڕاڕاییە؟!
بەمجۆرە مەحاڵە بەبێ پەیوەندی خۆشەویستی و سایبەرخۆشەویستی بژین؛ ژیان بەدەست ئەو درزە بە ئازارەوە دەناڵێ… (پرسی خۆشەویستی و كێشەی جیاوازی و ئازار) نكۆڵیكردنە لە (جێگیربوون/ ئیگۆی دەروونی تەقلیدی)… بە دیوەكەی دیكە هەمیشە خۆشەویستی دژ بە دەسەڵات دەكەوێتەوە! بۆیە رامبۆی شاعیر لە قەسیدەی (بەشێك لە دۆزەخ) دەڵێ: وەك دەزانین خۆشەویستی دەبێ لەنوێوە دابهێنرێتەوە.

ئیگۆ
لە سێبەری ئارەزوودا
لە كتێبی (لە ستایشی خۆشەویستی)دا ئالان بادیۆ: دەڵێ خۆشەویستی بەرەو بیركردنەوەیەكمان دەبات، كە پێیوایە ناتوانین دنیا ئەزموون بكەین؛ تەنها لە دیدی جیاوازەوە نەبێت! بەڵام دیاردەی خۆشەویستی سرووشتی نییە؛ ڕامان نییە، ئەزموون نییە، كتوپڕیی و ساتەوەختییە! خۆشەویستى ئەو ساتەوەختەیە كە ڕووداو تێیدا (بوون) بە كردە دەكات!! كەواتە خۆشەویستی چالاكی و كردەیە، بینینی دنیایە بە چاوی جیاوازییەوە… مرۆڤایەتی بە كردەى خۆشەویستى نەبێت ڕزگارى نابێت؟! بەو مانایە ژیان شانۆى خۆشەویستییە؛ ژیان لە پەیوەندی جیاوازی و بێبەشبوون و ئازار هەڵقووڵاوە؛ بۆیە هەر کەسێک بە شێوازی خۆی چالاكی و كردەی خۆشەویستی دادەهێنێتەوە.
پرسی جێگیربوون و بنبەستبوونی (ئیگۆی دەروونی تەقلیدی) مانای بڕوانەبوونە بە كێشەی پەیوەندی لەگەڵ ئەویدیكەی جیاواز، بڕوانەبوونە بە (بوون بە) چیرۆکە نەپچڕاوەكانی ئارەزوو لە پەیوەندی خۆشەویستی و سایبەرخۆشەویستیدا… كەواتە ئەو كاتەى جیاوازی خۆشەویستى هەیە، ئیگۆ بوونى جێگیر نییە! یان بە مانایەكی دیكە لە پەیوەندی بە ئەویدیكەی جیاوازەوە ئیگۆی نێرگزی وزەكانی خۆی لە دەستدەدات، چونكە (ئیگۆی نێرگزی/ جێگیر) بە ڕامان و ئەزموونەوە بەندە، بەڵام خۆشەویستى كردەیەكی كتوپرِییە، ساتەوەختییە، تەنها لە قۆناغی عاشقبووندا دەبێ‌ بە ڕامان و بیركردنەوە! دەمەوێ بڵێم كردەی (خۆشەویستى) لە دەرەوەى تێگەیشتنى فیكر و ئەزموون و بیرەوەرییەوەیە، بەڵام كاری (عاشقبوون) بە ئەزموون و ڕامان و بیرەوەرییەوە دەلكێت؟!
هەندێجاران (سێڵفی) لەو ئارەزووەی كە نیمانە دەربڕین لە گۆشەگیری دەكات و ڕووبەڕووی بەهای پەیوەندی خۆشەویستىمان دەكاتەوە… هەندێجاران ئەو سێڵفییەی دەیگرین؛ وێنەی ئارەزووی ئەویدیكەی جیاوازە… هەندێجاران پێویستی جیاوازی و بێبەشبوون و ئازارە، بۆ ئەوەی سێڵفی لە نوێوە دابهێنینەوە و بەردەوام ڕامانی نوێ بە مرۆڤایەتیبوونمان ببەخشین… دەبێ بڕوامان بە گۆڕانی بەردەوام هەبێت؛ لێرەدا ئیگۆی تەكنۆلۆژی لە سێبەری ئەویدیكەی جیاوازدا لەو ڕەخنانە بێبەری نییە، کە ئاراستەی دەکرێت؛ چونكە دەشێ دنیای بەکاربەری تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان و سێڵفییەکان زیاتر لەوەی (سایبەرخۆشەویستی) بێت، (منێكی نێرگزی) لێبكەوێتەوە، لەبری ئەوەی هایپەرپەیوەندی جیاواز بێ، جێگیربوونی پەیوەندی بەرهەمبهێنێ، لەبری ئەوەی كرانەوە بێ، داخران بێ و هەوڵبدات هەموو ئارەزووە تەکنەلۆژیا نوێیەکان لە سوودی شەیدابوون و جێگیربوون و بنبەستبوون بەكاربەرێت، نەك لە پێناو ئارەزووی ئەویدیكەی جیاواز…
پرسیار ئەوەیە، ئایا لە داهێناندا دەرفەتی ئەوە هەیە، هەموو ئەو شتانەی کە لە پرسی ئیگۆی نێرگزی و پەیوەندییە داخراوەكان تێدەپەڕن، تێپەڕێنین؟! مەبەستم هەر تەنها قبووڵنەكردنی ئەنلایك نییە؛ بەڵكوو بەگشتی بێهەڵوێستی و بێئاگایی ئیگۆی نێرگزییە لە دنیای جیاوازییدا، رەتكردنەوەی كێشەی ئاگایی و پەیوەندییە مرۆییەكان و ژیانە… ئەگەر ئەو پرسیارە پێچەوانە بكەینەوە دەڵێین: ئایا پرسی ئیگۆ-ی دیجیتاڵی ڕاڕا، دەكەوێتە دەرەوەی كێشەی پەیوەندییە كراوەكان و ئاگاییەوە؟!

سێڵفی
قەیرانی سوبێكت
پرسی سێلفی- ئیگۆی مەجازی وەك (خود/ پۆڕتریت) لەسەر زەوی هەناسە دەدات؛ كەواتە تەکنۆلۆژیا نوێیەکان لە دەرەوەی سوبێكتەوە بەرهەم نەهاتوون؛ بەو مانایەش ئەگەر توانای خراپترینمان هەبێت، توانای باشتركردنیشمان هەیە؛ دەتوانین بناغەی ڕێنیسانسێکی نوێ لەسەر زەوی دابمەزرێنین، كە سێڵفی تێیدا (بوون بە) دیدێکی نوێ بێ، (بوون بە) پەیوەندی و ئاگاییەكی نوێ و كراوە بێ، كە لە داهاتوودا نەتوانین پشتگوێی بخەین… وەك چۆن ئاماژەی لەدایکبوون و بەرهەمهێنانەوەی ئیگۆیەكی كراوە بێ، کە بەردەوام وەک مانای گۆڕاو بۆ شۆڕشێکی نوێ تەماشا بکرێت.
هەڵبەتە (بوون بە) وەك شۆڕشێكی نوێ تەنیا گۆڕانکارییەکی تەکنۆلۆژی نییە؛ بەڵكوو گۆڕانكاری بەردەوامی بوونی سوبێكتە، كە بووەتە نێوەندگیرێكی (شاراوە) و (ئاشکرا) نێوەندگیرێكی بێڕەگ و ڕیشە، بێئەزموون و ڕامان و بیرکردنەوە؛ بێیادەوەری لە نمایشدا، سەرسام بە كردەی ساتەوەختی و كتوپڕی و بوون بە زێدەپەیوەندی داهێنان…
لە سەردەمی بەکاربەری و تەکنۆلۆژیادا هێزی کڕین، بە بەهای خۆ بە خاوەندارێتی و توانای سوبێكت دەپێورێت… پرسی ڕستەی (من بەکاری دەهێنم) كێشەی بوونی من دەسەلمێنێ. یان وەک (هێربێرت مارکۆزە) دەڵێ، تەنانەت بوونیش بووەتە بڕاندێک؛ بووەتە لۆگۆی کۆمپانیایەک… هەندێک لە سێڵفیەکان تەنها وەک ڕیکلامەکان کاردەکەن؛ وەک لۆگۆی یەکجار بەکارهێنراوی کۆمپانیا نێودەوڵەتییەکان، یان جوانکاری مۆدێلەکانی مۆدە…
لە سەردەمی بەکاربەری و تەکنۆلۆژیادا جوانی و ڕەوانی زمان دەكەوێتە دواوە! وێنە و ئیمۆجیەکان… شوێنی مانای زمان و ڕەوانبێژی دەگرنەوە؛ ئیتر پێویست ناکات سڵاو بکەم، بەیانی باش، من باشم، بیرت دەکەم، تۆم دەوێت تۆ جوانیت، ئەوە بە تام بوو، چووم بۆ مەلەکردن… ئێستا یەک ئیمۆجی دەتوانێت هەموو ئەوانە بڵێت… زێدەپەیوەندی بووەتە بینراو (ئاشكرا)؛ كاری خەیاڵی (شاراوە) و زارەکی لە كزی داوە، فەرهەنگی ئیمۆجی ڕۆژانە فراوانتر دەبێت.
ئەگەرچی ئیگۆ-ی دیجیتاڵی لەڕێگای گوتاری وێنەکانەوە قسە دەکات، یان میمەکان- پارچە بینراوەکان، کە وەک زمانێکی گشتگیر لە سۆشیال میدیادا کاردەکەن- ڕەنگە لە ماوەیەكی كەمدا ژانرێکی تەواو نوێ بە شێوەیەک قسە بکات، کە ئیگۆی دەروونی تەقلیدی نەتوانیت لێی تێبگات… ئەوە ئیگۆ-ی دیجیتاڵی كراوەیە…
ئەگەرچی لە سەردەمی بەکاربەری و تەکنۆلۆژیادا چیتر سوبێكت هەڵگری ئامانج و ناوەڕۆک نییە، بەڵكوو ئەدای کارکردنیەتی لەناو تۆڕە بێ کۆتاکانی کۆمەڵگای مەجازی جیهانیدا، چیتر سوبێكت بە مانا تەقلیدییەكەی دڵخۆشم ناکات؟! ئیتر دەتوانم سوبێكت لەخۆم بسڕمەوە، دەستکاری بکەم، بیشارمەوە؟ چاوەکانم؟ لووت؟ ڕەنگی پێستم؟ کامە پارچەی دەمەوێت دروستی بکەمەوە… ئەوە ئیگۆ-ی دیجیتاڵی كراوەیە.
ئەگەرچی لە سەردەمی بەکاربەری و تەکنۆلۆژیادا هەستدەكەم سوبێكت پەیوەندی بە ڕاستییەوە نەماوە، بەڵكوو پەیوەندی بە پێشبینیکردنی گومان و سەیرورەوە هەیە: گومان لە ڕەسەنایەتی خودی بوون، متمانەی لەدەستچوو… بوونی سوبێكت کەوتۆتە ژێر پرسیاری ئیگۆ-ی دیجیتاڵی كراوەوە… لە هەموو ئەو ئەگەرانەدا بوون بە پرسی ئیگۆ-ی دیجیتاڵی مۆدێرن وەك یاریكەرێكی جوولاو و بزر لە ساتەوەختی هایپەرپەیوەندی و سایبەرخۆشەویستی نابێتەوە…

ئیگۆ-ی دیجیتاڵی كراوە
یاریكەرێكی بزر
دنیای دیجیتاڵی، دنیای وێنە مەجازییەكان وەك سرووشتێكی گۆڕاوی بێبكەر دەردەكەوێت، كە پشت بە سایبەر تەكنۆلۆژیا دەبەستێ؛ بەو مانایە دنیای دیجیتاڵ، دنیای چالاكی وێنە مەجازییە ئاشكراكانی خۆی، لە دنیای ڕامانخوازی كلتووری جیا دەكاتەوە، كە زێتر شاراوەیە، زێتر میكانیزمی خەیاڵکردن دەیجولێنێ… بەمجۆرە حەقیقەتی ڕامانی هونەری و پرسی خۆشەویستی و جوانی و چێژ لە كێشەی ئیگۆی دەروونی تەقلیدیی و چالاكییەكانی ئیگۆ-ی دیجیتاڵی كراوەوە؛ ئەوەیە، كە ئیگۆی دەروونی تەقلیدی پەیوەندی بە شۆكی كلتوورییەوە دەكات؛ بەڵام ئیگۆ-ی دیجیتاڵی كراوە پەیوەندی بە شۆکی تەكنۆلۆژیاوە هەیە؛ یەكەم ڕامان بەڕێوەی دەبات؛ دووەم خێرایی…
ئەگەر داهێنانی ڕامانی خەیاڵكردی ئەدەبی و هونەری دەلالەت لە چەپێنراو و شاراوەكانی كلتووری بكات و لەوێشەوە شۆکی کلتوری لە ژیانی کۆمەڵایەتییدا دەلالەت لە هاتنی شەمەندەفەر و ئۆتۆمبێل و كەشتیی هەڵمی و هاتنی فرۆکە… بكات! ئەوە شۆكی تەكنۆلۆژی لە چالاكی ئیگۆ-ی دیجیتاڵی ئاشكراو و كراوەدا لە خێرایی ژیریی و زیرەكیی دەستكرددا دەردەکەوێت: وەك ئەوەی لە بەكارهێنانی ڕۆژانەدا لەبری دەستەواژەی (خۆشمدەوێیت)ی فەزای ئەدەبی، شوێن بۆ دەستەواژەی (لایك)ی فەزای تەكنۆلۆژی چۆل بكەین!! بێ ئەوەی بوون بە (داهێنانی خەیاڵكردە) و بوون بە (داهێنانی دەستكردە) هیچ کۆتاییەکی دیاریكراوی هەبێت… وەك ئەوەی شتەکان بۆ یەکجار و بۆ هەمیشە فڕێدرابنە (درامای ناپاكیكردن لە زمانی ئەدەبی) و (ناپاكیكردن لە وێنەی سێڵفییەوە)، وەك ئەوەی بكەری دیار و بكەری بزر (دنیای داهێنان) بەڕێوە بەرن… بەڵام ئەگەر لە كاری داهێنانی ئەدەبی و هونەری (شاراوە و خەیاڵكردە) بكەر بوونێكی بەرجەستەی هەبێت، ئەوە لە داهێنانی تەكنۆلۆژیای (ئاشكرا و دەستكردە) جگە لە (كردە) هۆکارێکی دیار بۆ بوونى (بكەر) لە ئارادا نییە… لە گۆڕانكارییە زێدەخێراكانی سەردەمدا دەستنیشانكردنی (كردە) و (كار) ئەو خاڵە سەرەكیەیە، كە (ناپاكی زمان) و (ناپاكی تەكنۆلۆژیا)، ناپاكی (بكەری دیاری كار) و (بكەری بزری كردە) روونتر دەكاتەوە! بەگشتی لە بكەری (دیار) ناپاكیكردنی زمانی ئەدەبی لەوەدایە، كە (ڕابردوو) دزە دەكاتە نێو كارەوە، لە بكەری (بزر) ناپاكیكردنی تەكنۆلۆژیای دیجیتاڵی لەوەدایە، كە (داهاتوو) دزە دەکاتە نێو كردەوە؟! كەواتە ئەگەر وێنە مەجازییەكانی سێڵفی گوزارشت لە (داهاتووی پێشبینیكراو) بكەن، ئەوە وێنە مەجازییەكانی ئەدەب و هونەر (یادەوەرییەكانی ڕابردوویان) لەخۆدا هەڵگرتووە!
بەڵام هەمیشە لە كردەی داهێناندا كێشەی (ئارەزوو/ جیاوازی/ ئازار) لەودیوو پرسی پەیوەندییەكانی جوانی و چێژەوە ئاماژە بە هیچ هۆکار و ئامانجێکی دیاریكراو ناکەن! بە مانایەكی دیكە داهێنان لە پەیوەندییە كراوەكانی هایپەرخۆشەویستی و سایبەرخۆشەویستیدا هیچ چێژێك لەپشت یان لەسەرووى جوانییەوە نابینێ؛ بۆیە جوانی لە داهێنانی (كار) و جوانی لە داهێنانی (كردە)دا بەردەوام ناچار بە زۆر بوون و دووجابوونەوە و کۆپیکردنەوە و لاساییكردنەوە بووە؛ وەک: دەقەكان، جەستەکان و ئایدیاکان… بەگشتی لە داهێناندا مەرج نییە مەبەست، ئامانج، باڵایی… لە بازنەی هۆكارێكی دیاریكراوی مانادا گیر بخوات، دەشێ لە بازنەیەكی بەتاڵ و بێكۆتاییدا بخولێتەوە! یاریكەری (ئاشكرا) و (شاراوە)ی پرۆسەی (كار) و (كردە)ی داهێنان هەمیشە (بوون بە جوانی و چێژ) دەسپێرێت، ئەوەش هیچ نییە، جگە لە بێئامانجی و بێكۆتایی و بێڕیشەیی و بێسنووری (ئارەزوو) و (جیاوازی) و (ئازار)؛ یان داهێنان نەبێت… (فێرناندۆ پێسوا)ی شاعیر لە شیعری (فرۆشگای تووتن) كە (سیما ئاکۆ) لە ئینگلیزییەوە كردوویە بە كوردی دەڵێت:
من هیچ نیم.
هیچیشم لێ سەوز نابێ.
خۆشم نامەوێ هیچم لێ دەرچێ.
بەڵام هەموو خەونی جیهان لەنێو مندایە.

هەولێر 4/6/2025
عەبدولموتەلیب عەبدوڵڵا

لە كۆمەڵگەی ئێمەدا، زۆرجار بە پێی قۆناغ و سەردەمەكان، كەسانێك لە نێوەندی ئەدەبی و كۆمەڵایەتی و كولتووری دەردەكەون و وەك دژە باوێك دەناسرێن و دەكرێنە فیگەرێكی دیار، بۆ جیاوازكەوتنەوە و نوێخوازیی و دەرچوون لە ژیانی باوی سەردەم و هەموو نۆڕمە كۆمەڵایەتی و میللییەكان، كەچی دواتر ئەو بە ناو دژە باوانە، بە جۆرێك باو دەكەونەوە، بگرە لە باویش تێ دەپەڕێنن ! لە سەرەتای هەفتاكاندا، شاعیرێكی جیاوازنووس و داهێنەر و دابڕاو لە ڕووی ئەدەبی و شیعر و نۆرمە باوە كۆمەڵایەتییەكانی ژیان و سەردەم دەركەوت. ئەم شاعیرە بۆ سەردەمی خۆی، وەك ڕچە شكێنێك سەیر دەكرا، كە توانیویەتی بازنە سوورەكانی ژیان و ئەدەب، بشكێنێت و بپەڕێتەوە جوگرافیا قەدەغە كراوەكان، ئەم شاعیرە، نەك تەنها لە ئاستی ئەزموونی شیعریی، بەڵكو لە ڕووی كەسی و كۆمەڵایەتی و ستایلی ژیانیشەوە تازە و دژ باو بوو. دەڵێن تەنانەت شێوەی جل و بەرگ و قژ تاشینیشی، لە كەسە هاوسەردەمەكانی خۆی نەدەچوو، ئەمە وێرای ئەوەی بە ئەزموونێكی شیعری نوێ، بە چەندین ناونیشانی تازە، كە پێشتر لە ئەزموونی شیعری كوردی نەبوون دەركەوت. ئەم شاعیرەش، (لەتیف هەڵمەت بوو) كەچی ئەم شاعیرە، لە دوا ساتەكانی ژیان و تەمەنیدا، بای دایەوە لای سۆفیزم، شێخایەتی، خواپەرستی و دەڵێن ئێستا سەری بچێت نوێژی ناچیت ! لە بەرانبەر ئەمەدا، ئێمە شاعیرێكمان هەبوو، هەرگیز لافی دژە باوی لێ نادا، بە شاعیرێكی دژە ئایین دەناسرا، ئەو بڕوای وابوو، ئەنفال هەر تەنها كردەیەكی سەربازیی ڕژێمی شۆفێنی فاشی بەعس نەبوو، بەڵكو فاكتێكی ئایینی و جیهادیشی هەبوو، بۆیە دەیان شیعر و قەسیدەی لە بارەی ئەنفالەوە نووسی و ڕەخنەی لە ئایین دەگرت و ڕەمزە دینییەكانی لە ڕێگەی شیعرەوە ناشرین دەكرد.
ئەم شاعیرە تا مردیش پاشگەزنەبووەوە لە وپرەنسیپانەی لە سەرەتای ژیان و ئەزموونی شیعرییەوە دەستی پێكردبوو، بۆیە جیاواز لە هەر مرۆڤێكی دیكەی كورد و موسڵمان و هەر شاعیرێك، وەسیەتی كرد لە پاركێك كە شوێنی ژووان و عاشقایەتییە، بنێژرێت. لە كاتێكدا ئەم شاعیرە، بۆ ڕۆژێكیش لافی دژە باوی، جیاواز كەوتنەوە و نوێگەری لە شیعر و ژیان لێ نەداوە. بێگومان ئێمە دەزانین مرۆڤ بە هۆی كەوتنە نێو تەمەنەوە، یاخود سرووشتی ژیان ئەو دیفاكتۆیە دەسەپێنێت، كە گۆڕانكاریی لە هزر، بیركردنەوە، ژیانی مرۆڤەكان بێتە ئاراوە، ئەمە تا ئێرە ئاسایە، بەڵام ئەوەی ئاسایی نییە ئەوەیە، شاعیرێك بە ئەزموونێكی نوێ و جیاواز و داهێنەرانە دەست پێ بكات، كەچی بە ئەزموونێكی كۆنخوزانەوە كۆتایی پێ بێنێت ! لە سەرەتادا دژە ئایین بیت، كەچی ئەو كاتەی نزیك دەبیتەوە لە مردن، وەك سۆفیگەرێك دەربكەویت. گەر سەرنج لەو شیعرانە بدەین، كە ناوە ناوە (لەتیف هەڵمەت) لە ئێستادا بڵاویان دەكاتەوە، بیرمان بۆ ئەوە دەچێت، كە ئەم شاعیرە، بۆ ڕۆژێكیش دژە باو نەبێت، یاخود ئەو شیعرانەی لە سەرەتای هەفتاكان نووسیویەتی، زۆر بابەتیتر، هونەریتر و داهێنەرانەترن لەوەی ئێستا دەیاننووسێت. شاعیرانی ئێمە، شیعر بە پیشە تێگەیشتوون، بۆیە بڕوایان وایە تا دوایین چركەی تەمەن دەبێ شیعر بنووسن، بێ ئەوەی ئەو توانا و داهێنانە شیعرییەیان مابێت. دەشێ شاعیر بە یەك كۆمەڵە شیعر داهێنان بكات و شوناسی خۆی لە ئەزموونی شیعری كوردیدا وەربگرێت و ئیدی ئەو ئەزموونە بۆ ئەو، لە دەیان دەقی نا هونەری گرنگترە، وەك ئەوەی هەریە لە شاعیران ( ئەحمەد هەردی ) و (حەمەعومەر عوسمان) دوو شاعیر و دوو ئەزموونی دیاری ئەو داهێنانە شیعرییەن، كە چی بە پێچەوانەوە شاعیرانی كورد، وێرای ئەوەی دڵنیاشن لەوەی كە شیعر وازی لێ هێناون، كەچی ئەوان هێشتا هەر خۆیان بە تەنافی شیعرەوە هەڵواسیوە. شیعرەكانی لەتیف هەڵمەت لە ئێستادا، بەشێكی زۆریان بە داخەوە لە ئاست ناو و شۆرەتی ئەم شاعیرە نین و لە شیعری گەنجێكی دڵشكاوی ڕۆمانسی دەچن، كە لە دەرەنجامی عشقێكی هەرزەكارییانەوە شكست دێنێت و ئیدی جار جارە شیعرێك دەنووسێت. لەتیف هەڵمەت، لە شیعرێكی نوێیدا (1) دەڵێت:_
یەك تۆزقال عەشقی خودا مەستت بكا
پێویست ناكا بچی بۆ حەج
كەعبە خۆی ڕا دەكات بۆ لات
ئەم شاعیرە، لە سەرەتای هەفتاكانەوە، كۆمەڵە شیعرێكی بە ناوی ( خوا و شارە بچكۆڵەكەمان ) بڵاوكردەوە. بەمەش بۆ یەكەم جار، ئەگەر هەڵە نەبم وشەی (خودا) كە وشەیەكی گەورە و پیرۆزە لای موسڵمانان و بڕواداران، دەكاتە ناونیشانی كتێب. واتا لە ڕووی فەرهەنگییەوە وەك هەر وشەیەكی دیكەی ئاسایی، دەكرێتە بە شێك لە ناونیشان و زمانی شیعری، كە بێگومان بۆ ئەو كات، ڕەنگە ڕیسككردنێكی پڕ لە مەترسییانە بێت بۆ شیعر كە شاعیرێك كردبێتی، كەچی دوای شەست ساڵ هەمان ئەو شاعیرە، ڕیكلامی چوونە حەجمان بۆ دەكات و دەیەوێت بمانكاتە خوداپەرستێك ئەو سەری دیار نەبێت ! تەنانەت بە هەموومانەوە واتا ئەقڵێكی بە ئیسلامكردن لە پشت ئەو وێنە شیعرییەوەیە، چونكە كەعبە و حەج، دوو ئایكۆنی ئایینین و پەیوەندیان بە ئیسلامەوە هەیە. واتا بۆ ئەوەی خودا لێمان ڕازی بێت، دەبێ خودا پەرست و سەلەفی و زاهیدێك بین، ئەوسەری دیار نەبێت ! شاعیـر لەو شیعرەیدا، ڕووی لە هەمووانە و لە بری هەمووان دەدوێت و دەیەوێت ئەو هەستەیان لادروست بكات كە چۆن كەعبە بێتەلایان. بەڵام ئایا هیچ شاعیرێك ئەو مافەی هەیە بە نێوی هەمووان بدوێت و ئایینداری بكات؟ داوای چوونە حەج و عەمرەی هەمووان بكات؟ وەك ئەوەی هەموو كەسێك وەك ئەو موسڵمان و بڕوادار بێت ! ئەم شاعیرە لەو وێنە شیعرییە سەلەفییەدا، گوتار ئاراستەی هەمووان دەكات، واتا بە گشتی مەبەستی لە هەموو مرۆڤەكانە، كە ئەمەش دیوێكی دیكەی ئەقڵی دینی و سوونەتییە كە دەیەوێت هەموو مرۆڤەكان بە ئیسلامی بكات و ئیسلام وەك ئایینی سەرەكی هەمووان بناسێنێت و بسەپێنێت. با بزانین، لەتیف هەڵمەت، كە ئێستا داوا لە خەڵك دەكات بچنە حەج و كەعبە بپەرستن، لە هەفتاكاندا و شەست ساڵ لەمەوبەر بیركردنەوەی چۆن بووە؟ چۆن ڕوانیویەتییە ئایین، خودا، پێغەمبەر و كەعبە و ئیسلام، ئەم شاعیرە لە شیعرێكیدا كە نیو سەدە زیاتر لەمەوبەر نووسیویەتی (2) دەڵێت:_
ئاخ ئەگەر یەك چركەیەك
تاجی دەسەڵاتی خوایەتیم لە سەر دەكرا
خۆشەویستیم لە هەموو دڵێكدا دەكرد بە خوێن
لە سەردەمی كۆنەپارێزیی و سووننەتگەرایی و ئەقڵی دۆگمای كۆمەڵگەی كوردیدا، لە سەردەمی توندی ئایینگەرایی و دەستگرتن بە بەها پیرۆزە ئایینی و كۆمەڵایەتییە دۆگما و چەقبەستووەكاندا، لەتیف هەڵمەت یاخییانە، بێ ترس و دوودڵی، بانگەشەی ئەوە دەكات تاجی خوایەتی لە سەر بنێن و دەسەڵاتی خودای بۆ یەك چركە پێ بدەن، تاكو لە نێو هەموو دڵەكاندا خۆشەویستی لە بری خوێن سەوز بكات. سەرنج بدەن، شەست ساڵ لەمەو بەر بیركردنەوە، جیهانبینی، ڕوحی یاخییانە و بێ ترسی ئەم شاعیرە چۆن بووە، دوای ئەو هەموو ساڵە لە بری ئەوەی بەرە و پێش بچێت، بە داخەوە گەڕاوەتەوە دواوە و بانگەشەی چوونە حەجمان بۆ دەكات. بیرمان نەچێت ئەوەی شاعیران بە نەمری دەهێڵێتەوە، هەر تەنها شیعرەكانیان نین، بەڵكو پرەنسیپە ئاكاریی و مرۆیەكانیانە كە لە سەرەتاوە دەیانكەنە ڕێنوینی ژیانیان. هیچ داهێنانێك لەوەدا نییە جیهانبینی شاعیرێك لەوپەڕی یاخیبوون و بوێرییەوە، بگۆڕێت بۆ ئەقڵێكی ئایینی و سوونەتی دواكەوتووانە، كە لە ڕاستیدا گەڕانەوەیە بۆ دواوە. شێركۆ بێكەس، هەتا ئەو ڕۆژەی كۆچی دواییشی كرد، بە شاعیرێكی دژە ئایین ناسرابوو، تەنانەت لە یەك شیعر و بۆ یەك ڕۆژیش لەو تێگەیشتن و پرەنسیپە هزرییانەی خۆی پاشگەز نەبووەوە. هەر ئەمەش شێركۆ بە نەمری لە یادەوەری ئێمە دەهێڵێتەوە، سەدان شاعیری دیكەش بە فەرامۆشی و پەراوێزەوە دەسپێرێت، كە تەنانەت نەیانتوانیوە سنووری شارێكی وەك هەولێریش ببڕن ! گەر بەراوردی ئەزموونی سەرەتاكانی ئەم شاعیرە، بە شیعرەكانی ئێستای بكەین، هیچ گومانێك نامێنێتەوە لەوەی كە ئەزموونی شیعری ئەم شاعیرە بەرە و دواوە گەڕاوەتەوە، لە بری ئەوەی داهێنان و ئەزموونی دیكەی شیعری تاقیبكاتەوە. لەتیف هەڵمەت، هەر لەو شیعرەی شەست ساڵ لەمەو بەر نووسیویەتی و دەیەوێت دەسەڵاتی خوای هەبێت، داوا دەكات ببێتە پێغەمبەرێكیش، بۆیە ئەمجارەیان دەڵێت:_
ئای ئەگەر پێغەمبەرێك دەبووم
نە مردووم زیندوو دەكردەوە
نە دەچووم بۆ ئاسمان
زیندانەكانی زەویم دەكرد بە ئاو
ئەم شاعیرە دەیەوێت ببێتە پێغەمبەرێكی جیاواز، كە هاوشێوەی پێعەمبەرەكانی دیكەی خودا، ئیسراو میعراج نەكات و مردووش زیندوو نەكاتەوە، بەڵكو تێدەكۆشێ بۆ ئازادی و سەربەستی كەسەكان لە سەرتاسەری دونیا. پەیامی لەتیف لەو شیعرەیدا، پەیامێكی مرۆیی، سیاسی، ئەخلاقی گەورەیە و سنووری جیهان دەبڕێت و ئاراستەی هەموو زیندانییەكانی دنیا دەكرێت. گوتارێكە، هیچ ئایدۆلۆژیایەكی سوونەتی و ئایینی نییە و بگرە سنوورە سوورەكانیشی بڕیوە، چونكە داوا دەكات تاجی خوایەتی لە سەر بنێن، بێ ئەوەی سڵ لەو هەموو لێكەوتە ئایینی و نەریتی و داخراو و دواكەوتووانە بكاتەوە، كە بە هۆی شیعرێكی لەو شێوەیە دێننە ئاراوە. كەچی ئەم شاعیرە، دوای چڵ ساڵ زیاتر، باسی ئەوە دەكات خوامان خۆشبووێت و كەعبە بێتە لامان، واتا بانگەشەی بە ئیسلامیكردنی كۆمەڵگەی كوردی دەكات و بوارێك بۆ ئایین و ئایدیای جیاواز ناهێڵێتەوە. شتێك كە بۆ من هەمیشە جێی سەرنجە لای شاعیرانی كورد، ئەوەیە، كە بە تەمەن دادەچن، دەگەڕێنەوە لای خوا و دەست بە خوا پەرستی دەكەن، وەك ئەوەی پێشتر خوا نەبوو بێت ! مەگەر ئەو كەعبە و خوایەی لەتیف هەڵمەت ئێستا باسیان دەكات، هەمان ئەو كەعبە و خوایە نین كە ئالنگاری كردوون؟ شاعیری كورد لە بری ئەوەی كە توانای شیعری نەما سەرقاڵی نووسینەوەی بیرەوەرییەكانی بێت، بە داخەوە دێت ئەو ئەزموونە جوان و داهێنەرە شیعرییەی پێشتر هەیبووە، بە شیعری كرچ و كاڵ و لاواز ناشیرینی دەكات، یان لە بەردەوامی نەبوونی جیهانبینی تازەی شیعریی، دەكەوێتە خولانەوە بەدەوری وشە. جەمال غەمبار، لە شیعرێكیدا كە لە دوایین كۆمەڵە شیعریدا، هەیە، بە هەمان شێوەی لەتیف هەڵمەت، دەبێتە هەڵگڕی ئەقڵێكی سەلەفی و دوای ئەزموونێكی درێژ لە نووسینی دەیان شیعری جوان و ناوازە، بە داخەوە دێت، هاوشێوەی لەتیف هەڵمەت، بانگەشەی ئەوە دەكات، كە دەبێ بچینە مەككە، بۆیە دەڵێت:_
هەتا ساڵی ڕابردووش
من وام دەزانی تۆش جارێ لە جاران..
زیارەتی مەككەت كردووە
ئیتر لەوێ بوویت بە شاعیر (4)
غەمبار لێرەدا، بە شاعیربوون، وەك سرووشێكی زۆر پەنهان، شاراوە، نادیارو جوان، دەبەستێتەوە بە ڕوكنەكانی ئیسلام و بڕوای وایە ئەوەی نەچێتە حەج نابێتە شاعیر! یان بە قەولی ئەو ئەوەی ڕۆژێك لە ڕۆژان، ڕێیەكی كەوتبێتە مەككە، ئەوا بووە بە شاعیر! بێگومان دەبێ بزانین شیعر، سنوورێكی نییە بۆ تێماكردن، وێناكردن و جیهانبینی شیعرییانە لای شاعیر، بەو مانایەی جەوهەری شیعر، لادانی زمانە و بە شیعركردنی شتەكان، بەشێكە لە كردەی شیعریی و دنیابینی شیعرییانەی شاعیر، بەڵام كاتێ ئایكۆنێك لە شیعردا هێندە زەق دەكرێتەوە، ئەوا دەبێ ماناكانی ئەو ئایكۆنە لە زمان و دەربڕیندا دەربخەین. لەو سۆنگەیشەوە مەككە، ئایكۆنێكی ئیسلامییە و تایبەتە بە موسڵمانان، كەعبەی پیرۆزی موسڵمانانی لێیە، حەجكردنیش، یەكێكە لەو فەریزانەی خودا بە سەر موسڵماناندان ئەركداری كردووە، بەمەش مەككە، دەبێتە ئایكۆنێكی ئیسلامی دیار، كە هێما بۆ بیروباوەڕێكی ئایینی دیاریكراو دەكات كە ئیسلامە، بەمەش تەنها ئەوانەی موسڵمانن، بۆیان هەیە و خودا ئەركداری كردووە بە سەریان كە هەر دەبێ بچنە حەج و پەیوەندییان بە حەجەوە هەبێت. كەچی غەمبار، بێ ئەوەی ئەو جیاوازییە ئایینی، مرۆیی، شوناسە نەتەوەیی و كەسیانەی لە بەر چاو بێت، بە زمانێكی گشتی و گۆ دەدوێت و بانگەشەی ئەوە دەكات، كە هەر كەسێك جارێك لە جاران ڕێی بكەوێتە مەككە، ئەوا دەبێ بە شاعیر. واتا ناڕاستەوخۆ بانگەشە بۆ ئەو گوتارە ئیسلامی و سەلەفییە دەكات كە لە ئیسلامدا هەوڵی یەك ڕەنگردنی هەموومانی تێدا دەدرێت. ئەم شاعیرە، شاعیربوون بە بەرهەمی خوێنەوە، سرووش و دنیابینی شیعرییانە، ئیلهام و هەست و بەركەوتنی شیعرییانە نابینێت، بەڵكو بە بەرهەمی چوونە حەجی دەبینێت ! بۆیەشە لە ڕوانگەی ئەو، ئەوەی دەیەوێت ببێتە شاعیر، پێویست ناكا هیچ كام لەمانە بكات، بەڵكو هەر سەرێك بە مەككەدا بكات، ئیدی دەبێتە شاعیر و شیعری وەك باران بە سەر دەبارێت. بێگومان مرۆڤی موسڵمان، مرۆڤێكە پابەند بە بنەما ئاینییەكان، ئەو ناتوانێت لەو هزرە ئاینییە دەرچێت، كە وەك بیرو باوەڕ هەڵگریەتی و دەیكاتە نەخشە ڕێگەیەك بۆ ژیانی خۆی، بۆیە هەمیشە دژو ناكۆك دەكەوێتەوە لەگەڵ ئەو نۆڕم و كردارانەی لەگەڵ ئایین نایەنەوە، بگرە دژیشیان دەوەستێتەوە. بێ بڕوابوون بەو بنەما ئاینییانە، مرۆڤی موسڵمان، نابێتە موسڵمانێكی ڕاستەقینە و بڕوادارێكی تەواو، بۆیە نەك دەبێت بڕوای بەو بنەمایانە هەبێت، بەڵكو دەبێ بە پیرۆزیشیان بزانێت و بەرگریان لێ بكات و بیانپارێزێت. تاكو بە هزر و كردەوە، پابەندیەتی خۆی بۆ ئەو ئەقڵە ئایینگەرایە دەرببڕێت. غەمباری شاعیر، دوای ئەوەی دەیەوێت هەموومان بنێرێتە مەككە بۆ ئەوەی ببینە شاعیر، ئەمجارەیان وەك موسڵمانێك ئەو مرۆڤانەشی كە وەك ئەو بیر ناكەنەوە، ڕەت دەكاتەوە و بە توانج و گاڵتە پێكردنەوە باسیان دەكات، بۆیە ئەمجارەیان دەڵێت:_
جوانترین شیعر لە سەر خۆشیدا نەبێ نانووسرێ
درۆیەكی چەند گەورەبوو..
خەیاڵێكی چەند پووچ بوو (5)
هەڵبەتە مرۆڤی مەست، وەك ئەوەی ئەوەی لە نێو ئێمەدا وێنا دەكرێ، مرۆڤێكە لە دەرەوەی ئەو پیرۆزییە ئاینییانەی كە موسڵمانان هەیەتیان. مەی خوداردنەوە بە دەقی قورئان، حەڕامكراوە و مەیخۆر لە تێڕوانینی كۆمەلًگەی ئێمەدا كە موسڵمانین، كەسێكی ناقۆلاِ، ناشیرین و بێزراو و ڕەت كەرەوەیە و هەمیشە سەرخۆشەكان، بە بەڕەلا و بێ ژیان و ناو وناسنامە دەبینن و فڕێیان دەدەینە دەرەوەی بازنە كۆمەڵایەتییەكە و بگرە خێزانەكەشی لە خۆی ناگرن. ئیدی كەسێكیش، بانگەشەی چوونە مەككە بۆ هەمووان بكات، چۆن دەبێت مەیخۆرەكانی بەلاوە جوان بن؟! یان حاڵەتی سەرخۆشی بە ئاسایی وەربگرێت؟! لەو سۆنگەیشەوە ئەم شاعیرە، دوای ئەوەی وەك نێردەیەكی ئەو كۆمپانیایانەی خەڵكی دەنێرنە حەج و عەمڕە دەردەكەوێت، ئیدی ئەمجارەیان گاڵتە بەو شیعرانە كە لە سەروبەندی مەستیەتی مرۆڤەكان كە جوانترین، پاكترین، بێ زیانترین ساتن دەكات و ئەو شیعرانەی لە مەستیدا نووسراون، بە درۆیەكی گەورە و پووچ ناو دەبات. ئەم ئەقڵە سەلەفی و ئاینییە بۆ ئێستا كار ناكات، بۆ ژیانی دنیا ناژیت، نایەوێت جوانییەكانی ئێستای ژیانی هەبێت و ببینێت، بەڵكو بۆ ژیانی قیامەت، ڕۆژی حەشڕ و ئاخیرەت دەژیت و توێشوو كۆ دەكاتە وە، لەو سۆنگەیەشەوە جەمال غەمبار، دوای ئەوەی دەبێتە بانگەشەكارێكی ئایینی و دەیەوێت وەك لەتیف هەڵمەت بچینە مەككە و حەج، پاشانیش گاڵتە بە مەستی مرۆڤەكان دەكات، ئەمجارەیان پەیامی ڕوونی خۆیمان كە لە پێنا و ئاخیرەت دەژیت بۆ دەردەخات و بە تاسەوە دەڵێت:_

دەبێ بە قیامەت بڵێم
هەتا من دەگەم
كورسییەكی بێ دەنگم بۆ هەڵگڕێ
نەبادا جێ نەمێنێ ! (6)

لەم وێنە شیعریەدا، ئیدی ئەم شاعیرە، بە تەواوەتی پەیام و جیهانبینی سەلەفیانەی خۆی دەردەخات و بە شێوەیەكی ئایینیانە دوای ئەوەی دەچێتە مەككە، پاشان مەی خۆرەكان ڕەت دەكاتەوە و ساتەكانی مەستی بە درۆ ناو دەبات، ئیدی نزای ئەوەی دەكات خودا لە قیامەت لەگەڵ موسڵمانانی پاك و زاهید، دایبنێت و كورسیەكی بۆ هەڵگرن، نەبادا جێی ئەو نەمێنێتەوە. ئەمەش هەمان ئەو خەون و خۆزگەیە كە سەلەفییە دینییەكان، خەونی پێوە دەبینن و ئاواتیانە خوا لە ڕۆژی دوایی بیانێرێتە بەهەشت و بە تاوان و گوناهەكانی ئەوان نەكات. ئەم دوو نموونە شیعرییەی ئەم دوو شاعیرە دیارەی ئێمە، دوو نموونەن لە نەمانی خەون و جیهانبینی شیعرییانەی تازە و خولانەوە بە دەوری وشەدا بێگومان هەر شتێكیش خولایەوە، ئەوا دەسوێت و هیچ بەها و هێز و داهێنانێكی تێدا نامێنێت و ئەپدێیت نابێتەوە !

سەرچاوە و پەراوێزەكان:
1_ ئەدەب و هونەری كوردستانی نوێ، ژمارەی ڕۆژی 20/9/2024.
2_ ئەو هۆنراوەی تەواو دەبێ و تەواو نابێ، كۆمەڵە شیعر، لەتیف هەڵمەت، ساڵی چاپ 1979 3ئەو هۆنراوەی تەواو دەبێ و تەواو نابێ، كۆمەڵە شیعر، لەتیف هەڵمەت، ساڵی چاپ 1979. 4 ژیان جوانتر دەبوو تۆ لێرە بایت، كۆمەڵە شیعر، بڵاوكراوەی مێخەك، زنجیرە 130،ساڵی چاپ _ 2024، ل 14.
5_ ژیان جوانتر جەبوو تۆ لێرە بایت، كۆمەڵە شیعر، بڵاوكراوەی مێخەك، زنجیرە 130،ساڵی چاپ _ 2024، ل 14.
6_ ژیان جوانتر دەبوو تۆ لێرە بایت، كۆمەڵە شیعر، بڵاوكراوەی مێخەك، زنجیرە 130،ساڵی چاپ _ 2024، ل 14.

*ئەم بابەتە لە بانێژەی ئەدەب و كولتووری ڕۆژنامەی ڕەوت ژمارە 36 ئایاری 2025 بڵاوكراوەتەوە.

لەگەڵ هەڵكشانی زیاتری گرژییەکانی نێوان ئیسرائیل و ئێران، شی جینپینگ، سەرۆکی چین لە میانەی پەیوەندییەکی تەلەفۆنیدا لەگەڵ ڤلادیمێر پوتین، سەرۆکی ڕووسیا، دەستپێشخەرییەکی چوار خاڵی بۆ ئاشتی و چارەسەرکردنی قەیرانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست پێشنیار کرد. كە جەخت لە:
ئاگربەستێکی بەپەلە
پاراستنی هاوڵاتیانی مەدەنی
دیالۆگ و دانوستانی سیاسی
بەهێزکردنی هەوڵە نێودەوڵەتییەکان بەرەو ئاشتی
ئەم دەستپێشخەرییە لە ساتێکی ناجێگیردا دێت هێرشەکانی ئیسرائیل دامەزراوە ئەتۆمییەکانی ئێرانی کردە ئامانج، لە کاتێکدا مووشەکەکانی ئێران چەندین پێگەی ئیسرائیلی كردۆتە ئامانج. هەردوولا بەڵێنی تۆڵەسەندنەوەیان داوە و مەترسییەکانی قەیرانەکە لە ژێر کۆنتڕۆڵ دەرچوون

دەستپێشخەری چوار خاڵیەكەی شی جینپینگ

ئاگربەستی دەستبەجێ
دەبێت هەموو لایەنە پەیوەندیدارەکان دەستبەجێ دوژمنایەتییەکان بوەستێنن. ئاگربەست بەپەلەترین ئەولەویەتە بۆ ڕێگریکردن لە پەرەسەندنی زیاتر و لەدەستدانی ژیان.

پاراستنی هاوڵاتیانی مەدەنی
سەلامەتی و خۆشگوزەرانی هاوڵاتیانی مەدەنی بێتاوان دەبێت بە هەر نرخێک بێت پشتڕاست بکرێتەوە. پێویستە هەموو لایەک بە توندی پابەندی یاسا مرۆییە نێودەوڵەتییەکان بن و خۆیان لە بەئامانجگرتنی ژێرخانی مەدەنی بپارێزن.

گفتوگۆ و دانوستان
دیالۆگی سیاسی و دانوستانی دیپلۆماسی تاکە ڕێگای بنەڕەتی و بەردەوامن بۆ چارەسەرکردنی ناکۆکیەکان. کردەوە سەربازییەکان ناتوانن ئاشتییەکی هەمیشەیی بهێنن.

بەهێزکردنی هەوڵە نێودەوڵەتییەکان
کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی- بە تایبەتی ئەو وڵاتانەی کە کاریگەرییان لەسەر لایەنەکانی ململانێ هەیە- دەبێت پێکەوە کاربکەن بۆ پێشخستنی کەمکردنەوەی پەرەسەندن و یارمەتی گەڕانەوەی ناوچەکە بۆ ئاشتی و سەقامگیری لە ڕێگەی هەوڵە هاوئاهەنگەکانی ئاشتیسازییەوە.

هەڵوێستی چین

پێشنیارە چوار خاڵیەكەی شی جینپینگ هەم پێداویستییە دەستبەجێیەکان و هەم ئاشتی درێژخایەن دەکاتە ئامانج،نێوەندگیری چین لە ئاشتەوایی سعودیە و ئێران و دانوستانەکانی یەکێتی فەلەستین (رێککەوتنی پەکین و جاڕنامەی پەکین) ڕۆڵی بێلایەن و متمانەپێکراوی چین دەسەلمێنێت،چین پێی وایە ئاشتی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بۆ ئاشتی جیهانی پێویستە و داوای لە زلهێزەکان دەکات- بەتایبەتی ئەمریکا- بەرپرسیارانە مامەڵە بکەن.
قەیرانی ئێستای ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست زۆر لە بازنەی ململانێیەکی ئاسایی تێپەڕیوە.هاوکات، ئەمریکا وەک زلهێزێکی گەورە کە کاریگەری تایبەتی بەسەر ئیسرائیلدا هەیە، ڕۆڵێکی بنیاتنەری نەگێڕاوە. بەڵکو بەردەوام بووە لە خۆشکردنی بڵێسەی ئاگرەکە، تەنانەت ئاماژەیە بۆ ئامادەیی “ڕاستەوخۆ بەشداریکردن”، ئەمەش بە شێوەیەکی جددی چاوەڕوانییەکانی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بۆ كەمكردنەوەی قەیرانەکە تێکدەدات. لەگەڵ ئەوەی ئێستا ململانێکان گەیشتوەتە ئاستێک کە، پەنجەرەی دەرفەتەکان لەڕادەبەدەر تەسکە.
کاتێک دۆخەکە لە ژێر کۆنتڕۆڵ دەرچوو، زۆر قورستر دەبێت ڕێڕەوی خۆی پێچەوانە بکاتەوە. لەم کاتە گرنگەدا، چین پێشنیارێکی گشتگیر و پێشبینیکراوی خستۆتە ڕوو – پێشنیارێک کە هەم پێداویستییە دەستبەجێیەکان و هەم چارەسەری درێژخایەن دەگرێتەوە. لە نێو زلهێزە گەورەکاندا، چین یەکەم وڵاتە کە ئەو کارە دەکات و هەستێکی بەهێزی بەرپرسیارێتی نیشان دەدات
پێشنیاری چوار خاڵی زۆر ئامانجدارە و باس لە ناوەڕۆکی پرسە هەنووکەییەکان دەکات. داوا لە لایەنە تێوەگلاوەکانی ململانێ و بە تایبەت ئیسرائیل دەکات بە زووترین کات ئۆپەراسیۆنە سەربازیەکان ڕابگرن، بۆ ئەوەی خۆیان لە زیان بە خەڵکی سڤیلی بێتاوان بپارێزن، بە توندی پاڵپشتی چارەسەری سیاسی بۆ پرسی ئەتۆمی ئێران بکەن و داوا لە کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی و بەتایبەت وڵاتانی گەورە کە کاریگەری تایبەتیان لەسەر لایەنەکانی ململانێ هەیە، هەوڵ بدەن بۆ ساردکردنەوەی دۆخەکە. ئەمانە هەموویان خاڵە سەرەکییەکانن کە دەتوانرێت گۆڕانکاری بەرچاو لە ژێر بارودۆخی ئێستادا ڕووبدات.
پێشنیاری چوار خاڵی چارەسەرە بنەڕەتییەکانی قەیرانەکە دەستنیشان دەکات و ڕێگا کاریگەرەکانی کەمکردنەوەی ململانێکانیش دەخاتە ڕوو. گرنگی بە ئاشتی و ئاسایشی بەکۆمەڵ دەدات و لە هەمان کاتدا نەزم و دادپەروەری نێودەوڵەتی دەپارێزێت. ڕەنگدانەوەی هەڵسەنگاندنی وردی چینە بۆ دۆخەکە و هاوتەریبە لەگەڵ بانگەوازە بەربڵاوەکانی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی. ئەمە چوارچێوەیەکی گشتگیرە بۆ چارەسەرکردنی قەیرانەکان کە هەم دەتوانرێت جێبەجێ بکرێت و هەم دەتوانرێت کاری لەسەر بکرێت،بارودۆخی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ئەوە پشتڕاست دەکاتەوە کە جیهان چووەتە ناو “قۆناغێکی نوێی گێژاو و گۆڕانکاری” و “پێشنیارە چوار خاڵییەکە” گوزارشت لە دیدگای ئەمنی بەردەوامی چین دەکات. لە ململانێی ڕووسیا و ئۆکراینەوە تا پرسی ئیسرائیل و فەلەستین و ئیسرائیل و ئێران.

و/هەڵۆ حەسەن

پێشنیاری چوار خاڵیی شی جینپینگ بۆ چارەسەرکردنی قەیرانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست https://www.globaltimes.cn/page/202506/1336566.shtml

ئێران لە یەکێک لە هەستیارترین و چارەنووسسازترین ساتەکانی مێژووی هاوچەرخی خۆیدایە. رژێمی مەزهەبیی ئێران بە تایبەت لەم ساڵانەی دواییدا زیاتر لە جاران رووی راستەقینەی خۆی دەرخست. ئەم دەسەڵاتە کە هەر لە سەرەتاوە لەسەر بنەمای سەرکوت و شەڕخوازی و هەناردەکردنی تیرۆر و بناژۆخوازیی مەزهەبی و نکۆڵی لە هەر جۆرە ئازادی و مافێکی مرۆڤ دامەزرا، ئێستا بە چڕییەکی زیاترەوە درێژە بەو سیاسەتانەی دەدات. چونکە لە لاوازترین خاڵی تەمەنیدایە و زیاتر لە جاران هەست بە مەترسی لەناوچوون دەکات.
رژێمی ویلایەتی فەقیهی بۆ مانەوەی خۆی پەنای بۆ دوو کەرەستەی سەرەکی بردووە: شەڕخوازی لە دەرەوەی وڵات و سەرکوتکردن لە ناوخۆدا. شەڕ لە فەرهەنگی رژێمدا بە واتای هەناردەکردنی بناژۆخوازی، تیرۆر، بۆردومان، دەستوەردانی ئاشکرا و شاراوە لە کاروباری وڵاتانیتر و پشتیوانیکردنی هێزە بە وەکالەتەکانی وەک حزبوڵڵا لە لوبنان، حوسییەکان لە یەمەن، هێزەکانی حەشدی شەعبی لە عێراق و میلیشیا بەکرێگیراوەکان لە سوریا. ئەم پشتیوانیکردنانە بە سەرچاوەی دارایی خەڵکی ئێران دابین دەکرێن. واتا هەمان خەڵک کە لە ژێر دەسەڵاتی ئاخوندان لە هەژاری و گرانیی نرخ و بێکاری و سەرکوتکردندا دەژین.
لە لایەکیترەوە سەرکوتکردن لە ناوخۆی ئێراندا بە تەواوی هێزەوە بەردەوامە. دەستگیرکردنی بەکۆمەڵ، ئەشکەنجەدان، لەسێدارەدانی دەرەوەی یاسا، سەرکوتکردنی ناڕەزایەتییە جەماوەرییەکان، سانسۆرکردنی میدیاکان و سەرکوتکردنی ژنان و کەمینەکان و چالاکانی مەدەنی تەنها چەند راستییەکن. بەڵام لایەنێکی کەمتر دەرکەوتوو لەم سەرکوتکردنەدا، ئۆپەراسیۆنە رەوانی و پڕوپاگەندەییەکان و بە شەیتان نواندنی نەیارانی رژێم، بە تایبەتی (ئەنجوومەنی نیشتمانیی موقاومەتی ئێران)ە. رژێم هەوڵ دەدات وێنەی نەیارانی راستەقینەی خۆی لە بیروڕای گشتیدا، لە ڕێگەی بوختان و درۆ و پڕوپاگەندەی ژەهراوی لەکەدار بکات و وەک فیرقە (تائیفی)، تیرۆریستی، یان وابەستە وێنایان بکات بۆ ئەوەی شەرعییەتی موقاومەتی ئێران لەکەدار بکات.
ئەمە لە کاتێکدایە کە هەر ئەم رژێمە و میدیاکانی و تەنانەت کرێگرتە نفوزییەکانی ئەم رژێمە لە ناو میدیاکانی دەرەوەی وڵات، ئێران وەک وڵاتیکی (ئەمن و ئارام و سەقامگیر و بەهێز و دیموکراتیک) دەناسێنن. نواندنێکێ تەواو درۆزنانە. لە ئێرانی ئەمڕۆدا نەک هەر دادپەروەری و ئازادی و ئاسایش بوونی نییە، بەڵکو یەکێکە لە مەترسیدارترین وڵات بۆ هاووڵاتییانی ناڕەزای و رۆژنامەنووسان و ژنان و چالاکانی مافی مرۆڤ.
سەرەڕای هەموو ئەو گوشارانە، خەڵکی ئێران هەرگیز تەسلیم نەبوون و نابن. راپەڕینە بەربڵاوەکانی ساڵی ٢٠٠٩، ٢٠١٧، ٢٠١٩، ٢٠٢٢ بەڵگەی روونی ئیرادەی گەلە بۆ گۆڕینی چارەنووسی خۆیان و رووخاندنی دیکتاتۆرییەت. ئەوەی لە هەموو شتێک زیاتر دەسەڵات دەترسێنێت، رێکخستن و بەردەوامیی بەرخۆدانی جەماوەرییە؛ بەرخۆدانێک کە لەلایەن (ئەنجوومەنی نیشتمانیی موقاومەتی ئێران)ەوە ئاڵاکەی هەڵکراوە و (ناوەندەکانی شۆڕش) لە ناوخۆی وڵات کاکڵ و دڵ و ناوەندیەتی.
لە ئاستی نێودەوڵەتیشدا سیاسەتی سازان لەگەڵ ئەم رژێمە گەیشتووەتە بنبەست. ساڵانێک دانوستان و دانی ئیمتیاز و رێککەوتنی کاتی و بێکردەوەیی، نەک هەر نەبووەتە هۆی ئەوەی پێش بەو رژێمە بگرێت لە پەرەپێدانی پڕۆژە مەترسیدارەکانی و بە تایبەت بەرنامە ئەتۆمییەکەی، بەڵکو دەرفەتی رەخساندووە بۆ ئەم رژێمە کە خۆی بەهێز بکات. ئەمڕۆ هیچ پاساوێک بۆ درێژەدان بەم سیاسەتە شکستخواردووە نەماوەتەوە.
جیهانی ئازاد دەبێ هەڵبژاردەیەکی روون و ئاشکرای هەبێت: یان ئەوەتا لە تەنیشت ئەم رژێمە بوەستێت، کە سەرچاوەی ناسەقامگیری و بانکدارێکی جیهانیی تیرۆریزم بێت و، بەرەوپێشبردنی بناژۆخوازی و پێشێلکاریی گەورەی مافەکانی مرۆڤ بکات، یان لە تەنیشت خەڵک و بەرخۆدانی ئێران بوەستێت، کە داوای ئازادی، دیموکراسی، دادپەروەری کۆمەڵایەتی و پێکەوەژیان لەگەڵ جیهان دەکات.
موقاومەتی ئێران بە بەردەوامی ئاشکراکردنی چالاکییە ناوەکییە نهێنییەکانی رژێمی مەزهەبیی و، لەوانەش شوێنە نهێنییەکانی نەتەنز، ئەراک، فۆردۆ، پارچین و ئابادە، رۆڵێکی گرینگی لە هۆشیارکردنەوەی کۆمەڵگای نێودەوڵەتیدا هەبووە. لە کاتێکدا بەرپرسانی رژێم چەندین جار هەوڵیان داوە بە درۆ راستییەکان رەت بکەنەوە، ئاشکراکردنەکانی موقاومەتی ئێران توانیویەتی ویژدانی جیهانی بەئاگا بهێنێتەوە.
کاتی ئەوە هاتووە وڵاتانی ئازاد لەبری ئەوەی لەسەر دانوستانی بێئەنجام لەگەڵ ئەم رژێمە و وەهمی چاکسازی کۆک بن، بە کردەوە پشتیوانی بکەن لە خەڵک و موقاومەتی ئێران. ناوزەدکردنی سوپای پاسداران وەک گرووپێکی تیرۆریستی، داننان بە مافی رەوای موقاومەت بۆ خەڵکی ئێران و پشتیوانیکردن لە ئەڵتەرناتیڤی دیموکراتیکی ئەنجوومەنی نیشتمانیی موقاومەتی ئێران هەنگاوی جەوهەرییە و پێویستە بە ئاراستەیەکی دروستدا.
جیهان بە بێ رژێمی مەزهەبیی ئێران، جیهانێکی سەلامەتتر و ئارامتر و مرۆڤدۆستانەترە. ئێرانێکی ئازاد، سکۆلار، دیموکرات و ئاوەدان، نەک تەنیا خواستی خەڵکی ئێران، بەڵکو خواستی ناخی زۆرێک لە گەلانی ئازادە لە سەرانسەری جیهاندا. خواستێک کە بە روونی لە پلاتفۆرمی خانمی (مریەم رەجەوی)دا هاتووە.
بەڵێ سبەی ئێران ئازاد دەبێت؛ ئەمە بەڵێنێکە کە خەڵک و مێژوو و موقاومەت گەرەنتی دەکەن.

عەبدولڕەحمان گەورکی، نووسەر و شرۆڤەکاری سیاسی

له‌ په‌یوه‌ستبوون و ڕێڕوونی و به‌هره‌گیریدا، خه‌یاڵ ناكه‌م بۆ مرۆڤ شتێك هه‌بێت جێگای كتێب بگرێته‌وه‌.. كتێب هه‌میشه‌، سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی سه‌رچاوه‌ی هه‌موو ئه‌و ڕووبار و جوێبارانه‌یه و بووه‌ ‌ ‌مه‌ودای تێگه‌یشتنمان به‌رهه‌ڵـتر و بیناییمان دووربینتر و ئاوێنه‌ی بیركردنه‌وه‌مان گه‌شتر ده‌كا ، ئاوده‌نگیی ته‌نیایی و په‌نا و سه‌بووریی بێ په‌نایانیشه‌..
شارستانییه‌ت یه‌كێك له‌ سیما هه‌ره‌ دیاره‌كانی كتێبه له‌ سۆمه‌ریه‌كانه‌وه‌ بگره‌ كه‌ بناغه‌ی نووسین و فێربوونیان دانا تا ئه‌مڕۆ‌ كتێب له‌باوه‌شی بنیاتنه‌رانیدا، ئه‌و ڕوانگه‌یه‌ بووه‌ مرۆڤ خۆی و ده‌وروبه‌ری پێ ناسیوه‌.
میلله‌تانی زیندوو، ئه‌و میلله‌تانه‌ن، پرۆسه‌ی خوێندنه‌وه‌یان له‌ناودا ده‌بێ به‌خووی ڕۆژانه‌.. له‌وه‌ڕا ده‌زگا په‌یوه‌نداره‌كان، له‌ سه‌ریانه‌ هه‌وڵ بده‌ن به‌های كتێب بگه‌ڕێننه‌وه‌ دۆخی جارانی، ئه‌و جارانه‌ی كتێب له‌ ڕۆژگاره‌ به‌ترس و ڕه‌شه‌كاندا،
ببوو به‌ دیواری ئومێد و ئاسووده‌یی پشتمان پێدابوو..
ده‌خوازێ پرۆژه‌یه‌كمان به‌و ئاراسته‌یه‌ هه‌بێت و ئیتر له‌ كاری لابه‌لایی بێ نه‌خشه‌ و پلان هه‌وڵ بده‌ین بێینه‌ ده‌ره‌وه‌ كه‌ له‌گه‌ڵ گیان و كه‌شوهه‌وای سه‌رده‌مدا نایه‌ته‌وه‌ ئه‌گه‌ر ڕاست بكه‌ین له‌ خه‌می دواڕۆژی خۆمانداین، به‌نموونه‌ ئێمه‌ وه‌زاره‌تێكمان هه‌یه‌ به‌ناوی ( وه‌زاره‌تی ڕۆشنبیری) ئه‌و وه‌زاره‌ته‌ ده‌توانێ وه‌ك هه‌نگاوی یه‌كه‌م پرۆژه‌ی 1000 كتێبی كوردی له‌ بواره‌ جیاجیا و پێویسته‌كاندا ڕابگه‌یێنێ، تا ده‌زگا و دامه‌زراوی دیكه‌ش چاوی لێبكه‌ن.

له‌و مه‌یدانانه‌ی ئه‌مڕۆ كتێبخانه‌ی كوردی پێویستی پێیان هه‌یه‌..
به‌ نموونه‌ له‌م ته‌وه‌رانه‌ی خواره‌وه‌ كۆ بكرێنه‌وه‌‌، كه‌ هه‌ر ته‌وه‌ره‌یه‌ك ژماره‌ی كتێبه‌كانی دیاری بكرێ:
• ته‌وه‌ری وه‌رگێڕان
• ته‌وه‌ری مێژووی كورد و كوردستان.
• ته‌وه‌ری ئه‌ده‌ب و هونه‌ر و ڕۆژنامه‌نووسیی.
• ته‌وه‌ری كتێبی منداڵان.
• ته‌وه‌ری زانیاریی گشتی.

له‌گه‌ڵ ده‌ستپێكردنی ئه‌م پرۆژه‌یه‌ش مانگنامه‌یه‌كی كولتووری گشتیی سه‌ر به‌هه‌مان پرۆژه‌ بڵاوبكرێته‌وه‌ و بایه‌خ به‌م سه‌ره‌ قه‌ڵه‌مانه‌ بدا..

• مه‌سه‌له‌ په‌یوه‌نداره‌كان به‌دیراسه‌تكردنی ڕۆڵی وه‌رگێڕان بۆ كوردی.
• چه‌ند ته‌وه‌رێكی دیكه‌ی په‌یوه‌نددار به‌:
  ــ شانۆی كوردی.
  ــ سینه‌مای كوردی.
  ــ میدیای كوردی به‌ هه‌موو چه‌شنه‌كانییه‌وه‌ .
  ــ هونه‌ری شێوه‌كاریی كوردی.
• لێكۆڵینه‌وه‌ له‌باره‌ی كه‌له‌پوور و ئه‌فسانه‌.
• لێكۆڵینه‌وه‌ له‌باره‌ی فه‌لسه‌فه‌.
• لێكۆڵینه‌وه‌ له‌باره‌ی ئاركیۆلۆژیا و دیرۆكناسی.
• چه‌ند ته‌وه‌رێك له‌باره‌ی:
  تاقیكردنه‌وه‌ی ژاپۆن به‌گشتی و وڵاتانی هاوشێوه‌ی ژاپۆن، كه‌ سیما و ڕه‌نگڕێژی ناوازه‌ و تایبه‌تییان له‌ پرۆسه‌ی هه‌ستانه‌وه‌دا هه‌بووه‌‌.
• سه‌ده‌ی بیست و یه‌كه‌م به‌ هه‌موو ڕه‌هه‌نده‌ پێشڤه‌بڕ و پاشڤه‌بڕه‌كانییه‌وه‌.
• جیهانایه‌تی و سیسته‌می نوێی دنیا.
• كولتووری نه‌نووسراوه‌ی كورد،
  كه‌ ئه‌وه‌ كاری جددی پێویسته‌ و ئه‌وه‌ی تا ئێستا كراوه‌ له‌ هه‌وڵی تاكه‌ كه‌سی تێنه‌په‌ڕیوه‌ ، سوێندی هه‌ندێ هه‌وڵی لابه‌لا ناخۆم كه‌ هه‌ندێ ده‌زگا كه‌م و زۆر كردوویانه‌ به‌ تایبه‌تی ده‌زگاكانی چاپ و بڵاو كردنه‌وه‌ كه‌ ئه‌وانیش له‌ ئاستی پێویستی ڕۆژگار و كایه‌كانی مه‌عریفه‌ نه‌بوون كه‌ هه‌ر دوور نه‌ڕۆین له‌ گه‌لانی ده‌رودراوسێ كراوه‌ و ده‌كرێ.
  كه‌له‌پووری نه‌نووسراوه‌مان گه‌نجینه‌یه‌كه‌ ده‌خوازێ كاری له‌سه‌ر بكرێ و بنووسرێته‌وه‌ و تۆمار بكرێ . نه‌وه‌ی ئه‌مڕۆ و سبه‌ی پێ ئاشنا بكرێ ‌ متمانه‌
  به خۆیان بكه‌ن كه‌ ئێمه‌ ته‌نیا بریتی نین و نه‌بووین له‌ كۆمه‌ڵێك ساختمان و به‌ڵێنده‌ری هه‌ڵتۆقیو و …تاد.
  ئێمه‌ هیچمان له‌ میلله‌تانی ده‌رودراوسێ كه‌متر نییه‌ تا كه‌ بیرمان له‌ چه‌ندین پرۆژه‌ی له‌و چه‌شنه‌دا كرده‌وه‌ ببرێته‌ خانه‌ی مه‌حاڵ، ئه‌گه‌ر ڕۆشندڵانه‌ ‌ و به‌تاوی ئینتیمای دڵسۆزانه ‌و به‌پێداچوونه‌وه‌ی هه‌ندێ له‌و حیسابات و كیتاباتانه‌ی ده‌زگا په‌یوه‌ندداره‌كانی ئه‌و نێوانه‌، بۆ پاراستنی له‌ په‌تای گه‌نده‌ڵی، دڵنیام ده‌توانین له‌ ماوه‌یه‌كی پێوانه‌ییدا پرۆژه‌ی له‌و چه‌شنه‌ ده‌ست پێ بكه‌ین كه‌ نه‌ك هه‌ر سیما و چه‌هره‌ی نوێمان ده‌رده‌خا، هه‌نگاوه‌كانیشمان خێراتر و به‌رچاویشمان ڕوونتر…

هـیچ نەتەوەیەک بە قـەی نەتـەوەی کورد، رقی لە تونـدوتیژی و لە شـەڕ نییە، هیچ کاتێکیش شەڕانگـێز و شەڕخواز نەبووینە. هەردەم ئازادیخواز و ئاشتیخواز بووینە. ئەو شەڕانەش کە کـردوومانە، شەڕی بەرگـری بـوونە لە مانەوەمان و لە پاراستنی کوردستانی نیشتمانی پـیرۆزمان. بەرگـریکـردنیش لە مافەکانمان، مافـێکی رەوامانە.
داگـیرکەرانی کوردستان ئێستاشی لەگەڵـدا بێـت، مۆدێـرتـرین و کـوشـندەتـرین چەکی قـەدەغـەکراوی نێـودەوڵەتیان، لە ژینۆسایـدکردنی کورد و لە وێـرانکردنی کوردستان تاقیکردوونەتەوە و بەکاریان هێناون، تا ئەمڕۆش بە گەلەکۆمەیی هەوڵی سڕینەوەی ناسنامەی نەتەوەیی کورد دەدەن. بەڵام ئێمەی کورد، گەلێکی خۆڕاگر و کۆڵنەدەر و پشوودرێـژیـن، هەمـوو پیـلانە قـێزەوەنەکانی داگـیرکەرانمان لە گۆڕ ناون. درێـژە بە خەباتـمان دەدەیـن، تا مافە نەتەوەییەکانمان بەدەستدەهـێنین. ئەمەش مافێکی رەوای دانپـێـنراوی هـەر گەلـێکی مـاف زەوتکـراو و نـیـشتـمان داگـیرکـراوە.
دەوترێت: سەد ساڵی گـفـتوگۆ.. باشترە لە رۆژێکی شەڕ. چونکە شەر کـردەوەیەکی دڕندانەیە، کوشتن و بڕین و خوێـنڕشتنە، کاولکـردنی ئـاوەدانی و شارستانییە. شەڕ پێشێلکردنی بەها بنەڕەتییە مرۆییەکانە، وەک پیرۆزی ژیان و رێزگرتن لە مافەکانی مـرۆڤ. شەڕ تەڕ وشک دەسووتێنێـت، دەست لە کـوشتنی منـداڵان و ژنان و پیرانی بێـتاوانیش ناپارێـزێت. بەزەیی و سۆز و مـیهـرەبانی ویـژدان و رەوشت و مافەکانی مـرۆڤ لە شەردا بوونیان. شەر وێـرانکاری و کاولکـردن و هەڵـتەکانـدنی ژێـرخانی ئابـوورییـە. شـەر دژی ژیـان و خۆشگـوزەرانـیـیە. شـەر ئاشـتی و سـەقـامگـیری و ئاسوودەیی و ئارامی و دڵـنیایی دەخاتە مەترسییەوە. ئازارێکی قـووڵی بێئەندازە، بە دەروونی خەڵکی دەگەیەنێـت و تووشی تـرس و تـۆقـین و دڵەڕاوکێیان دەکات. شـەڕ هـۆی بـێکاری و گـرانی و بـرسێـتی و نەخـۆشی و دەربـەدەری و کـۆچکـردنە.
جـۆن ئابـۆت دەڵێـت:”شـەڕ زانـستی کاولکـردنە”. کوردیـش دەڵـێت:”شەڕ شـەڕی بە دودا دێـت”. ئـەوەی شـەڕ تـۆو بکـات.. پەشـیـمانی دروێنـە دەکـات. قـوربـانی و سـووتـەمەنـیی و زەرەرمـەنـدی یەکـەمیـش لە شـەڕەکانـدا، هەر چـیـنی هـەژارانـن.
(محـەمـەد مـاغـوت) دەڵـێت:”کـاتـێک کـە نـیـشـتـمان تـووشی شـەڕ دەبـێـت، بـانگی هـەژارەکان دەکەن بۆ بەرگـریکـردن لێی.. کاتێکـیش کە شـەڕ تـەواو دەبێـت، بانگی دەوڵەمەندەکان دەکەن بۆ ئەوەی لە دابەشکردنی دەستکەوتەکانیدا، بەشیان هەبێت”.
شـەر هەرگـیز راست نیـیە. کـێـشە و گـرژی و ناکـۆکـیـیەکان، بە تـونـدوتـیژی و بە هەڕەشە و شەڕ چارەسەر ناکـرێن. شەڕ کـێشەکان و ناکۆکییەکان فراونتر و قـووڵتر دەکـاتەوە. زیاتـریـش تەشـنە دەکـات. وڵاتـانی شـەڕکـەر، بـودجـەیـەکی زەبـەلاح بـۆ ئامادەکاری سەربازی و بۆ کـڕین و دروسـتکـردنی چـەکی مـۆدێـرن تەرخان دەکـەن. لەوانـەیە ببێـتە هـۆێ هـەڵاوسـان و داڕووخـانی ژێـرخانی ئابـوورییان. ئەگەر بێتوو ئەو پـارە زۆرەی کـە لە شـەڕدا بە فـیڕۆی دەدەن، لە خـۆشگـوزەرانی و ئاوەدانـیی وڵاتەکـانیان خەرجی بکەن، یەک هـەژار و بێکار نامێنـێـت وڵاتەکانیشیان دەکەن بە بەهـشـت. ئاشتی و ئاسوودەیـیش بەرقـەرار دەبێـت.
بۆیە دانوستانی ئاشتی و گـفـتۆگۆ و رێگای دیپلـۆماسیەت، تەنیا رێگایە بۆ رێگری لە شـەڕ و بۆ چارەسەرکردنی کـێـشەکان و گـرژی و ملمـلانـێیەکان. بێگومان بەبێ ئـاشـتی، ئـاسایـیـش و سـەقـامگـیری و ئـارامی و خـۆشگـوزارانی بـوونیـان نـیـیە.
جیهانێک بەبێ شەڕ، جیهانێکە کە لە رێگای ئاشتی و خۆشەویستی و رێـزگرتن و یەکـتری قـبووڵکردن و زمانی گوڵـەوە، کـێـشە و ناکـۆکـییەکان چارەسەر دەکـات.

ئاشتی نهـێـنیی سەقـامگـیری و ئاسـوودەیی گـەلانە. بناغـەی ژیـان و پێـشکەوتـنە. ئاشـتی دەروازە و کـۆڵەکەیەکی بنەڕەتـییە بـۆ ژیـانـێکی باشـتر بۆ هـەمـوو گـەلان.
ئاشتیش لە کۆنگـرە جیهانییەکاندا، لەدایک نابێت، بەڵکو لە دڵی و لە بیری خەڵکی لەدایک دەبێـت. ئاشتی راسەقـینەش تەنیا نەبوونی شەڕ و گـرژییەکان نییە. بەڵکو بـوونی ژیـنگەیەکی ئـازادیی و دادپـەروەری و ئاسـوودەیی و دڵـنیایی کـارایـە، کە کۆمەڵگەی دینامیکی و خۆڕاگر و خۆشگـوزەران دروست دەکات. کە تێیدا هـێوا و خەونەکانی مـرۆڤ زۆرتر دەبـن. ئاوەدانی و پێشکەوتن و داهـێنان بەرقەرا دەبن.
بەداخەوە کە دەوڵەتانی جیهان، وانە و پەنـدیان لە دووشەڕی جیهانیی کاولکەر و لە چەندین شەڕی ناوچەیی و ناخـۆیی وەرنەگـرتـوون. لە دوای جەنگی جیهـانیی دووەمـەوە، خۆیـان بۆ جـەنگی جیهـانـیی سـێـیەم ئامـادەدەکـەن.
کە لە شارەزایەکی شەڕیان پـرسی، رات چییە لە بارەی شەڕی جیهانیی سێیەمەوە، ئەگەر هەڵبگیرسێت. لە وەڵامدا وتی:”من هيچ لە بارەی شەڕی جیهانیی سێیەمەوە ناڵێم، بەڵام ئەوە دەڵـێم، ئەگەر شەڕی جیهانیی سێیەم هەڵبگیرسێت، مەگەر شەڕی جیهانیی چوارەم بە شەڕە بـەرد بکـرێـت”. مەبەستی ئەوەیە ئەگەر شەڕی جیهانی سێیەم، بکرێت، شەڕی ئەتـۆمی و تـیـشکی لـێزەری و مـیکـرۆبی و کوشندەترین و کاولکەرترین چەک دەبێت. ئەو ئاوەدانی و پێشکەوتنانەی ساڵاهای ساڵە بنیاتنراون، دەتـوانـن لە چەنـد مانگـێکـدا، بە تەواوی کـاولی بـکەن و هـیچ بەدەسـت بـیـن.
بـێجگە لە شەڕی ئیسرائیل و رێکخراوی حەماس، لە ئێستا دوو شەڕی وێرانکاری نێودەوڵەتی درێـژەیان هەیە. شەڕی رووسیا و ئۆکرانیا و شەڕی ئیسرائیل و ئێران. ئەگەر سەرکردەکانی ئەم وڵاتانە، ژیر بوونایە و دەرئەنجامەکانی شەڕیان لەبەرچاو بگرتایە، دەیانتوانی لەرێی دانوستان و لەسەر مـێـزی گـفتوگـۆ و دیپلۆماسیـیەتەوە، کـێـشە و گـرژییـەکانی نێوانیان، بە ئاشتی چـارسەر دەکـرد و پەنایـان بـۆ شـەڕ و بۆ کوشـتن و وێـرانکـردن نەدەبـرد. گەلەکانیان تووشی کارەساتەکانی شەڕ نەدەکـردن.

شەڕ سوعـبەتکردن یاریکردنی خۆشی نییە، شەڕەکان بە تەقـەیەک دەست پێـدەکات، بـەڵام بە هـەزاران تەقـە ناکـوژێـنەوە. شەڕ و چارەسەری سەربـازی. چارەسەرێکی سەرکەوتوو نابێـت. کـێشەکان زیاتر قـووڵ دەکەنەوە، لە دوای ئەوەی کە سەرکـردە کەلەڕەق و ملهوڕەکان، بە هەزارا رۆحی بێتاوانی هـاوڵاتییەکانیان دەکەنە قـوربانیی لەخۆبایی و شەڕخوازییان و وڵاتەکانیـیشیان کـاول دەکـرێـن و پەنجـا ساڵیش دەچـنە دواوە. ئەوسا بە شەرمـەزارییەوە، ناچار دەبـن، کە لەسەر مێزی گـفـتوگـۆ دانوستان
بۆ چارەسەرکـردنی کـێـشەکانیـان بکەن. بـەڵام لە دوای چی؟ وەکـو عـەرەب دەڵـێـت: “بعـد خـراب البـصرة: دوای کاولـبوونی بەسـرە”. تا رۆژێـک زوتـر شەڕ رابگـرن و کۆتایی پـێبهـێـنن، زیانەکان کەمتر دەبن و لە بەرژەوەندیی هەردوو لای شەڕکەرانە.
رژێـمی ئـێرانی هـێـندە لە خۆیـان بایی ببـوون، کە هـێـشتا بـۆبی ئەتـۆمـیان دروسـت نەکردووە. نمایشی بازوویان دەکرد و رۆکێت و درۆنیان نمایش دەکرد و هەڕەشەیان لە ئیسرائیـل دەکـرد، دەیـان وت: ئیـسرائیـل لەسەر نەخـشەی جـیهـان دەسـڕینـەوە.
چیرۆکی سەرکردەکانی ئێران، وەکو چیرۆکی ئەو رێوییە لەخۆبایی و فشەکەرەیە، کە هەڕەشەی لە ئاژەڵەکان دەکرد و دیوت:”من کە تووڕەبم شێرێک دەخۆم”. کە ئاوڕی دایەوە و شێرێکی بینی.. دەستی بەلەرزین و وتی:”مـن جار و بار گووش دەخـۆم”.
بێگـومان گەلی کوردمـان، ئـەم شـەڕەی نێـوان ئـیـسرائیـل و ئێـرانی پـێخـۆش نـییە و لایەنگـری هـیچ لایەکـیان نـییە. چونکە گەر زیاتر درێـژە بکێشێت و فـراوانتر بێـت و زیـاتـر تەشـەنە بکات، پـریـشکی ئاگـری شـەڕ باشووری کـوردستانیـش دەگـرێـتەوە.
ئەمەش نەخوازراوە و لە بەرژەوەنـدیی گەلی کوردمـان نییە.
ئەوەی ئێمە حەزی پێدەکەیـن، روخانی رژێـمی ئـێرانە، کە سەرسەختانە دوژمنایەتی کوردیان کـردووە و دەکەن و هـیچ مافـێک بە گەلی کوردمان رەوا نابینن. مانگ نییە، کە چەنـد لاوێـکی کـورد لە سـێدارە نـەدەن، بە تـوومەتی هـەڵـبەستراوی بێـبـنەمـای دوور لە راسـتییەوە. تەنهـا لەبـەر ئـەوەی کە کـوردن و ئازادیخـواز و ئاشتیخـوازن. رژێـمی ئـێرانی دژی ئـازادی و ئاشتی و دادپـەروەری و مافـەکـانی گـەلی کوردمانـە. بـۆیە هـیواخـوازیـن کە ئـەم جەنـگە سەریـان بخـوات. گەلانی ئـێران، لە دڕنـدەیی و سـتەم و زۆرداریی ئەم ئاخـوونـدانەی کۆمـاری سێـدارەی ئیـسلامی رزگاریـان بێـت.
ئەمریکا و ئیسرائیل، لە نیازی ئێـران لە دروستکردنی بۆمبی ئەتـۆمی تێگەیشتوون کە هەڕەشەیە بۆ سەر بەرقەراربوونی ئاشتی و سەقامگیریی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بەڵکو بـۆ سەر جیهـانیـش. بـۆیـە سـوورن لەسـەر ئـەوەی، دەبێـت ئـێران دەسـت لە دروستکـردنی بۆمبی ئەتـۆمی هەڵبگرێـت. ئەگـینا باجێکی قورسی ملهـوڕییان دەدەن. ئەمەش لە کاتێک دایە کە زیاتر لە سەدا شەستی خەڵکی ئێران لەژیر هێڵی هەژاری و بێکاری و برسێتیدا دەژیـن. پـشکی شێری بودجـەی ئـێران، بۆ دروستکردنی رۆکـێتی بالیستی و بەرهەمهـێـنانی بـۆمـبی ئەتـۆمی بەکـاردەهـێـنن، بە نهـێـنی لەژێـر زەویـدا، دوور لە چاودێـریی چاودێـرانی نێودەوڵەتیی وزەی ئەتـۆمی، لە دروستکـردنی بۆمـبی ئەتـۆمی زۆر نـزیـک بـوونـەتـەوە. لەوانـەیە لە داهـاتـوویەکی کـورتـدا، ئەم کـێـشەیە
بە دانـوستان و بە گـفـتوگـۆ یان بە شـەر یەکـلایی بکـرێتـەوە و بە لایـەکـدا بکەوێـت.
تـرەمپ مـۆڵەتی دوو هـەفـتەی بە ئـێران داوە، کە خۆی یەکـلایی بکاتەوە، یان دەست لە هەڵگـرتنی پیتانـدنی یـۆرانیـۆم و دروستکـردنی بـۆمـبی ئەتـۆمی هـەڵـبگرێـت، یان رووبەڕووی هـڕشێکی سەربـازی ببێتەوە. ئەگەر یەکەمیان قبووڵ نەکات. من پێموایە لەبەر هەنةدێک هۆکار ئەمریکا راستەوخۆ شەڕی ئـێران نەکات. بەڵام سزایەکی زیاتر بخاتە سەر ئێـران و هـاوکارییەکی زیاتری ئیسرائیل بکات. لەو باوەڕەشدام ئەم شـەڕە زۆر درێـژە ناکـێـشت و بـەم زووانە رایـدەگـرن.

فڕۆکە جەنگیـیەکانی ئیسرائیل بەرەبەیانی ڕۆژی هەینی (١٣)ی حوزەیرانی (٢٠٢٥) بە چەند هێرشێکی ئاسمانی یەک لە دوای یەک، شوێنە سەربازیـیەکان و دامەزراوەکانی پەیوەست بە پرۆگرامی ئەتۆمی ئێرانیان کردە ئامانج، لە چەند شارێکی ئەو وڵاتە.
ئەم هێرشانە، فەرماندە سەربازیـیەکان و فەرماندە باڵاکانی “سوپای پاسدارانی شۆڕش”ی ئیسلامیشیان کردە ئامانج و چەندین کەسیان لێ کوژران، لەگەڵ کوشتنی چەندین زانای ئەتۆمی و دەیان کەسی مەدەنی، وە بریندار بوونی سەدان کەسی تریش. لە وەڵامدا، هێزەکانی ڕژێمی ئێران چەند شار و پێگەی سەربازیـیان لەناو ئیسرائیلدا بۆردومان کرد.
ئاڵوگۆڕی هێرشی مووشەکی و ئاسمانی نێوان ئەم دوو ڕژێمە بۆ سەر شوێنە سەربازی و مەدەنیـیەکان تائێستاش هەر بەردەوامە، وە ئەمەش کارەساتی فەراهەمهێناوە بۆ دانیشتوانی ئێران و ناوچەکە، و هەڕەشەی ئەگەری هەڵگیرسانی شەڕێکی هەرێمیشی هێناوەتە ئاراوە کە زلهێزەکانی دیکەش تیایدا بەشداربن.
بەم شێوەیە، ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست جارێکی تر بۆتە گۆڕەپانێک بۆ شەڕە تاوانکاریـیەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل کە لە سەرەتای نەوەدەکانی سەدەی ڕابردووەوە بەردەوامە، وە جارێکی تر جەماوەری ناوچەکە بۆ کاتێکی نەزانراو ڕووبەڕووی ئایندەیەکی نادیار و کارەساتبار بوونەتەوە لەسەر دەستی ئەم دوو دەوڵەتە ئیمپریالیست و تیرۆریستە و شەڕی ئێستایان لەدژی ڕژێمی ئیستیبدادی و تیرۆریستی فەرمانڕەوای ئیسلامی ئێران.
“جەنگ بەردەوامی سیاسەتە بە ئامڕازێکی تر”، ئەم تێڕوانـیـنە زانستیـیەی کە کۆمۆنیستەکان و مارکسیستەکان لە هەڵسەنگاندنی شەڕەکاندا پەیڕەوی لێ دەکەن، بە هەموو هێزی خۆیەوە ڕێک دێتەوە لەگەڵ شەڕی ئێستای ئیسرائیل و ئەمریکا لە دژی کۆماری ئیسلامی ئێران.
ئەم شەڕەی ئێستا پەیوەندیـیەکی توندوتۆڵی هەیە بە سیاسەت و ستراتیژی بۆرژوا ئیمپریالیستی ئەمریکا و ئیسرائیل و هاوپەیمانە ئیمپریالیستەکانی ڕۆژئاوایانەوە بەرامبەر بە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست کە بۆ سی و پێنج ساڵە درێژەی هەیە. ئەم ستراتیژە لە ڕێگەی شەڕی (١٩٩١) بۆ سەر عێراق و گەمارۆدانی ئابووری بۆ ماوەی (١٣) ساڵ و داگیرکردنی ئەم وڵاتە لە ساڵی (٢٠٠٣)دا، جێبەجێکراوە، وە بووە هۆی دامەزراندنی ڕژێمێکی کۆنەپەرستانەی ئیسلامی و ناسیۆنالیستی لە عێڕاقدا.
ئەم شەڕەی ئێستاش بەشێوەیەکی ڕاستەوخۆ و بە دیاریکراوی درێژکراوەی سیاسەت و ستراتیژی ئیسرائیل و ئەمریکایە بۆ گەیشتن بە ئامانجە فراوانخوازیـیەکانی ئیسرائیل بۆ بنیاتنانی “ئیسرائیلی گەورە”، وە بۆ “سیستمی نوێی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست” بە گوێرەی بەرژەوەندیـیە جیۆپۆلەتیکیـیەکانیان لە داگیرکردن و کۆیلەکردنی جەماوەری ناوچەکە.
ئەم سیاسەت و ستراتیژەی کە نوقمی تاوانکاریە، وە لە لایەن بۆرژوا ئیمپریالیست و تاقمە فەرمانڕەواکانی لە ئیسرائیل و ئەمریکا پەیڕەوی دەکرێت، شتێکی نەهێناوەتە ئاراوە جگە لە داڕووخانی ئابووری و نەهامەتی و وێرانکردنی ژێرخانی مەدەنی کۆمەڵگا لە عێراق و وڵاتانی تری ناوچەکە، وە شتێکی نەهێناوەتە ئاراوە جگە لە داسەپاندنی پاشەکشەی ماددی و مەعنەوی بەسەر ئەم وڵاتانە و ڕادەستکردنی چارەنووسی جەماوەرەکانیان بۆ ژێر دەستی کۆنەپەرستـترین و گەندەڵـترین و سەرکوتگەرترین هێزی بۆرژوا ئایینی و ناسیونالیستی و تائیفیی؛ ئەو هێزانەی کە سەرکوتی چینی کرێکار و بزووتنەوە کۆمۆنیستی و ڕزگاریخوازەکان دەکەن، ژنان کۆیلە دەکەن، گەنجان سەرکوت دەکەن و ئازادی و ئاواتەکانیان بۆ ژیانێکی باشتر دەخنکێنن.
مانای کرداری ئەم سیاسەتەی لە پشت هێرشەکانی ئێستای ئیسرائیل بۆ سەر ئێران وەستاوە، هەموو ڕۆژێک لە لایەن جیهانەوە، لە جینۆ سایدکردن لە کەرتی غەززە و کۆمەڵکوژیـیە بەردەوامەکانی کەنارەی ڕۆژئاوا دەبینرێت و هەستی پێدەکرێت، وە لە لکاندنی زۆرەملێی بەشێک لە فەلەستین و لوبنان و سوریا بە ئیسرائیل و پاڵپشتیکردنی تیرۆریستانی جۆراوجۆری ئیسلامی لە ناوخۆی سوریا و لە هەر شوێنێک کە بەرژەوەندیـیەکانیان پێویستی پێ بێت دەبینرێت، ئەمە و مانای کرداری ئەم سیاسەتە لە ڕێگریکردنی بەدەستهێنانی سەرەتایـیترین مافە سیاسی و مەدەنیـیەکانی فەلەستینیـیەکانیش بۆتە جێگە سەرنجی هەموو جیهان.
دانوسانەکان سەبارەت بە بەرنامە ئەتۆمیـیەکەی ڕژێمی ئێران و ئەم شەڕە نوێـیە، دوو لایەنی یەک سیاسەتی ئەمەریکا و ئیسرائیلن، کە ئەویش ناچارکردنی ڕژێمی ئێرانە بە قبوڵکردنی مەرجەکانیان، ئەگەر نا ئەوا نەک هەر ئەم ڕژێمە، بەڵکو ئێرانیش ڕووبەڕووی شەڕێکی وێرانکەر دەبێتەوە هاوشێوەی ئەوەی بەسەر عێراق و وڵاتانی تردا هات.
ئەمە کرۆکی شەڕی ئێستای ئیسرائیلە لە دژی ئێران. ئەوەی کە ڕژیمی ئێران دیکتاتۆر و فاشیستە، وە بە دڕندانەترین شێوە جەماوەر سەرکوت دەکات، و سیاسەتی ئیمپریالیستی و فراوانخوازانە لە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا پەیڕەو دەکات و لە هەمان کاتدا کۆنترۆڵی ڕەوتی ڕووداوە سیاسیـیەکانی عێراق دەکات، لە سروشتی کۆنەپەرستانە و ئامانجە ئیمپریالیستی و کۆیلەگەریـیەکانی شەڕی ئێستای ئیسرائیل و ئەمریکا لە دژی ئێران کەم ناکاتەوە.
ئەوە بە ڕوونی دیارە کە ئەمە مانای هیچ پاساوێک نیـیە بۆ بەرگریکردن لە ڕژێمی ئیسلامی ئێران لە کاردانەوەیدا بەرامبەر ئیسرائیل و ئەمریکا، چونکە شەڕی ئەم ڕژێمەش لەگەڵ ئەوان درێژکراوەی سیاسەتی سەرکوتگەرانە و کۆنەپەرستانەیەتی لە ناوخۆدا دژ بە جەماوەر، وە درێژکراوەی سیاسەتە فراوانخوازی و ئیمپریالیستیەکانیەتی لەسەر ئاستی ناوچەکەش.
بەخشینی سیمای ئایینی و ئایدیۆلۆژیی بەم شەڕە، چ ئیسلامی یان جوولەکەیی، لە لایەن هەردوولاوە، شاردنەوەی ناوەڕۆکی چینایەتی بۆرژوازیانەی ئەم شەڕەیە و هەوڵێکە بۆ ڕێگری لە یەکگرتنی ڕیزەکانی پرۆلیتاریا لە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا لە دژی جەنگەکە.
ئەزمونی جەماوەر لە عێراق بە شێوەیەکی یەکلاکەرەوە هەر بانگەشەیەک پووچەڵ دەکاتەوە کە گوایە ئەم شەڕەی ئێستا لە دژی ئێران ڕەنگە وابکات جەماوەر لە ئێران بتوانێت داهاتوویەکی باشتر بەدەست بهێنێت. جەماوەر لە عێراقدا، لە لایەک لەگەڵ کارەساتەکانی شەڕ و ئەو سیناریۆ تاریکانەدا ژیاوە کە هاوڕای بوون، لە چەشنی شەڕی تایفەگەری و تاوانگەلی هێزە تیرۆریستیـیەکان، و لە لایەکی تریشەوە بەرهەمە سیاسیـیەکەی واتە “پرۆسە سیاسی”یەکەی ئەزموون کردووە لە دامەزراندنی ڕژێمێکی سیاسیی ئیسلامی و قەومی گەندەڵ و ئیستیبدادی پشت بەستوو بە دەسەڵاتی میلیشیاکان.
هەر کۆمۆنیستێک یان سۆشیالیستێک لە ئێران و ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست پێی وابێت شەڕی ئێستای دژ بە ڕژێم لە ئێران، یان تەنانەت ڕووخاندنی دەسەڵاتی خوێناوی فەرمانڕەوای ئەو وڵاتە لە ڕێگەی ئەم شەڕەوە، لە دووتوێی خۆیدا لە بەرژەوەندی پرۆلیتاریا و جەماوەری ستەملێکراو و خەباتی شۆڕشگێڕانەیانە بۆ ڕزگاربوون لە ستەمی ئەم ڕژێمە و داسەپاندنی پاشەکشە بەسەر بزووتنەوەکانی ئیسلامی سیاسیدا، ئەوا یا خۆشخەیاڵە یان ئاگاهانە و بە ئەنقەست خزمەت بە بەرژەوەندیـیەکانی بۆرژوا ئیمپریالیستی و بۆرژوا ناسیونالیستی و مەزهەبی ناوخۆیی دەکات.
بزووتنەوەی سیاسی جەماوەریی کە دژ بە ڕژێمی فەرمانڕەوای ئێرانە و لە هەوڵی ڕووخاندنیدایە، بزووتنەوەیەکی هاوئاهەنگ نییە لەناوخۆیدا، نە لە ڕووی چینایەتی و ناوەڕۆکی کۆمەڵایەتیـیەوە، وە نە لە ڕووی ئاڕاستەی سیاسی و ئامانجە سیاسیـیەکانەوە. بۆ جەماوەری کرێکار و زەحمەتکێش و ژنان و گەنجانی ئازادیخواز، ڕووخاندنی ڕژێم بەشێکە لە ئامانجەکانی بزووتنەوەیەکی کۆمەڵایەتی ڕیشەداری دژ بە سەرمایەداری و ڕژێمە ئیسلامیـیەکەی کە دەیـپارێزێت.
ئەم بزووتنەوە شۆڕشگێڕانەیە هیچ بەرژەوەندیـیەکی لە شەڕی ئیمپریالیستی کۆنەپەرستانەی ئێستادا نیـیە. بەستنەوەی ڕووخاندنی ڕژێم بەم شەڕە کۆنەپەرستانەیەوە، سیاسەت و ستراتیژی بزووتنەوە بۆرژوازیـیەکانە. وە ناکرێت لە ژێر ناوی سۆشیالیزم و کۆمۆنیزمدا بە شێوەیەکی دەستکرد و میکانیکی ئەم سیاسەتە بۆرژوازیـیە تێکەڵ بکرێت بە سیاسەتی پرۆلیتاری شۆڕشگێڕانە بۆ ڕووخاندنی ڕژێم.
بۆرژوازی لە ئێراندا بە ڕەوتە سیاسی و فیکریـیە جۆراوجۆرەکانیـیەوە، لە ناسیۆنالیستە ئیسلامیـیەکان و لایەنگرانی شا و بۆرژوا لیبراڵی-ناسیۆنالیست و داکۆکیکارانی فیدراڵیزمی نەتەوەیی، بەدوای بەدیهێنانی بەرژەوەند و ئاوات و ئامانجە سیاسی و سەربازیـیە کۆنەپەرستەکانیانەوەن، لە دەستبەسەراگرتنی کۆمەڵگا و کۆنترۆڵکردنی چارەنووس و داهاتووی چینی کرێکار و لاوانی ئێران، و لە قاڵبدان و تین لێبڕینی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی شۆڕشگێڕانەیان، لە ڕێگەی خۆگرێدانەوە بە ئامانجەکانی ئەم شەڕە ئیمپریالیستیـیە کۆیلەئاوەرە، ئەمەش ڕووبەڕووبوونەوەیەکی لێبڕاوانە دەخوازێت لە لایەن بزووتنەوەی کۆمۆنیستی و بزووتنەوەی پرۆلیتاری شۆڕشگێڕ لە ئێران.
ئێمە، لە (ڕێکخراوی بەدیلی کۆمۆنیستی لە عێراق)، لە دڵەوە هاوسۆزی خۆمان دەردەبڕین بۆ جەماوەری کرێکار و زەحمەتکێش و ژنان و گەنجان لە ئێران، لە کاتێکدا کە دەناڵێنن بەدەست کاریگەریـیەکانی ئەم شەڕەی لە ئارادایە و ئەو سەختیـیانەش کە بەدوای خۆیدا دەیهێنێت، ئەمە سەرباری ئەوەی کە ئەوان هەر لە بنەڕەتیشدا لە لایەن ڕژێمی ئیستیبدادی لە ئێران، دەناڵێنن بەدەست هەژاری و بێکاری و چەوساندنەوە و سەرکوتی ئازادیـیەکان. هەروەها هاوسۆزی خۆشمان دەردەبڕین بۆ قوربانیانی مەدەنیی ئەم شەڕە لە ئێران و ناوخۆی ئیسرائیل.
وە هاوپشتیی نێونەتەوەیی پتەوی خۆشمان ڕادەگەێنین بۆ بزووتنەوەی کرێکاری و کۆمۆنیستی، بۆ بزووتنەوە ڕزگاریخوازەکانی ژنان و لاوانی شۆڕشگێڕ لە نێوخۆی ئێران، لە خەباتیاندا بۆ ڕزگارکردنی خۆیان لە دەست کۆماری ئیسلامی ئێران و لە دەست کۆنترۆڵی بزووتنەوە و حیزبە بۆرژوا ناسیۆنالیست و ئیسلامیی و لیبراڵەکان بەسەر چارەنووسیاندا.
ئێمە لە ڕیزێکی یەکگرتووداین لەگەڵ هەموو کۆمۆنیستەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، و لەگەڵ هەموو ئەو کۆمۆنیستانەی کە ئاڵای مارکسیزمی شۆڕشگێڕ و پرۆلیتاریای کۆمۆنیستی بەرز دەکەنەوە، وە ئاڵای ڕیزی چینایەتی سەربەخۆی سیاسی و ڕێکخراوەیی و فکری چینی کرێکار بەرز دەکەنەوە لەنێو ئەو خەباتە چینایەتیـیەی لە ئارادایە لەناو کۆمەڵگای ئێران و لەو پێشهاتانەی کە بارودۆخی ئێستا بەخۆیەوە دەبـیـنـێـت.

١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥
https://www.albadeel-alsheoi.org/ar/?p=8160

لە ساڵی 2001ەوە “جەنگی تیرۆر”ی ئەمریکا ، زیاتر لە 800 هەزار کەسی کوشتووە و زیاتر لە 38 ملیۆن کەسی ئاوارە کردووە و زیاتر لە 8 تریلیۆن دۆلاری تێچووە.

بارودۆخی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست تا دێت ئاڵۆزتر دەبێت. “ئایا ئەمریکا خۆی بۆ شەڕ ئامادە دەکات؟” – نیگەرانیی قووڵ سەرتاسەری ناوچەکە و کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی گرتۆتەوە سەبارەت بە ئەگەری دەستێوەردانی سەربازی ئەمریکا لە ململانێی ئێران و ئیسرائیل، کە ڕەنگە ببێتە هۆی ئەوەی دۆخەکە لە ژێر کۆنتڕۆڵ دەربچێت. لە کاردانەوە بە هەڕەشەکانی ئەمریکا بۆ شەڕ، ئایەتوڵڵا خامنەیی، ڕێبەری شۆڕشی ئیسلامیی ئێران ڕایگەیاند: ئێران “تەسلیم نابێت” و هۆشداریشی دا کە هەر دەستێوەردانێکی سەربازیی ئەمریکا “زیانێکی قەرەبوو نەکراو”ی لێدەکەوێتەوە. ئایا ئەمریکا تاقیکردنەوەیەکی توند ئەنجام دەدات یان ڕای گشتی بۆ شەڕ کۆدەکاتەوە؟ هەر دوو ڕێگاکە، تەنیا ئەوەی کە ئەمریکا بیر لە بەشداریکردن دەکاتەوە، خۆی ئاماژەیەکی زۆر مەترسیدارە،ئامرازە دیپلۆماسییەکان سەبارەت بە پرسی ئەتۆمی ئێران تەواو نەبوون و هێشتا چارەسەری ئاشتیانە ئەگەری هەیە.

کۆدەنگی هاوبەش لە کۆمەڵگەی نێودەوڵەتیدا ئەوەیە کە هێزی سەربازی ناتوانێت ئاشتی بۆ ناوچەکە بهێنێت – تەنها بە بەرزڕاگرتنی دیدگای ئاسایشی هاوبەش دەتوانرێت نیگەرانییە ڕەواکانی هەموو لایەنەکان بە تەواوی چارەسەر بکرێت. پێش ململانێی ئێستای ئێران و ئیسرائیل، پێشتریش ئەمریکا و ئێران پێنج خولی دانوستانیان لەسەر پرسی ئەتۆمی ئەنجامدابوو. لە کاتێکدا جیاوازییەکی بەرچاو مابووەوە و هیچ پێشکەوتنێکی بەرچاو بەدەست نەهات، دانوستانەکان بەردەوام بوون. ئەگەر هێرشە سەربازییە کتوپڕەکەی ئیسرائیل بۆ سەر ئێران نەبوایە، خولی شەشەمی دانوستانەکان ئەنجام دەدرا.
دیارە ئەوەی کە ململانێی دەستپێکرد، داڕمانی دیپلۆماسی نەبوو، بەڵکو سەرگەرمییەکی سەربازی بوو،پرسی ئەتۆمی ئێران زیاتر لە 20 ساڵە درێژەی هەیە. گرنگترین وانەی فێربوو ئەوەیە کە هەوڵی سیاسی و دیپلۆماسی تاکە ڕێگای دروستە بۆ چارەسەرکردنی کێشەکە بە شێوەیەکی دروست. قووڵترین وانەی مێژوویی ئەوەیە کە ڕووبەڕووبوونەوەی بێوچان و فشار و تێکدانی ڕێککەوتنە نێودەوڵەتییەکان تەنیا خزمەت بە ئاڵۆزکردنی زیاتری دۆخەکە دەکات. ئەمریکا بەرپرسیارێتی پرسی ئەتۆمی ئێران لە ئەستۆ دەگرێت. ئەگەر واشنتۆن بە شێوەیەکی تاکلایەنە لە پلانی کاری گشتگیری هاوبەش ، نەکشابایەوە و ئەگەر ڕێککەوتنەکە بە شێوەیەکی ڕێک و پێک و کاریگەر جێبەجێ بکرایە، بە ئەگەرێکی زۆرەوە پرسەکە بەرەو دۆخی ئێستای خراپ نەدەبوو، هەر جۆرە بەکارهێنانێکی بێباکانە لە هێز دژی ئێران جێگەی قبوڵکردن نییە و پێشێلکارییەکی ئاشکرای یاسا نێودەوڵەتییەکانە،لە ئەفغانستانەوە تا عێراق، مێژوو لە مێژە سەلماندوویەتی کە دەستێوەردانەکانی سەربازی ئەمریکا هەرگیز ئاشتیی نەهێناوەتە ئاراوە. بەڵکو وێرانکارییان بەجێهێشتووە و تۆوی ڕق و کینەیان چاندووە، تەنانەت زیانێکی قووڵیان بە کۆمەڵگەی ئەمریکی گەیاندووە. بەپێی پڕۆژەی تێچووی جەنگ لەلایەن زانکۆی براونەوە، لە ساڵی 2001ەوە بەناو “جەنگی تیرۆر”ی ئەمریکا، زیاتر لە 800 هەزار کەسی کوشتووە و زیاتر لە 38 ملیۆن کەسی ئاوارە کردووە و زیاتر لە 8 تریلیۆن دۆلاری تێچووە. سی ئێن ئێن هۆشداری داوە لەوەی “ڕەنگە ئەمریکا بەرەو شەڕێکی دیکەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بڕوات”، واشنتۆنی بە “لە لێواری قومارێکی گەورە” وەسف کردووە، هاوکات جەختی لەوە کردووەتەوە کە “ئێران لیبیا و عێراق و ئەفغانستان نییە” و “مەرج نییە مێژوو خۆی دووبارە بکاتەوە”. ڕاپرسییەکی ئەم دواییەی ئیکۆنۆمیست دەریخستووە کە لەسەدا 60ی ئەمریکییەکان دژی تێوەگلانی سەربازی ئەمریکان لە ململانێکاندا و تەنها لەسەدا 16ی ئەمریکی پشتگیری لە کردەوەی سەربازی دەکەن. ئەمەش ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە تێوەگلانی قووڵتر لە ململانێی ئێران و ئیسرائیلدا ڕەنگدانەوەی ئیرادەی ڕاستەقینەی گەلی ئەمریکا نییە.
بوونی سەربازی ئەمریکا لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە ئێستاوە بەرچاوە و گرژییەکانی ناوچەکەش بە ڕادەیەکی پێویست بەرزە. تەنانەت ئەگەر واشنتۆن تەنیا بۆ “ترساندنی” ئێران بێت، ئەوا تاکتیکی “زۆرترین فشار” هەوڵەکان بۆ گەیشتن بە ئاشتی ناوچەکە تێکدەدات و پێچەوانەی دادپەروەری نێودەوڵەتییە. ئەولەویەتی بەپەلەی ئێستا بەردەوامبوون نییە لە دووبارە تەرخانکردنی هێزەکان یان جێگیرکردنی فڕۆکە هەڵگر و فڕۆکە جەنگییەکانی زیاتر، بەڵکو پەرەپێدانی ئاشتی و وەستاندنی شەڕە.
پێویستە ڕێوشوێنی کاریگەر بگیرێتەبەر بۆ ڕێگریکردن لە پەرەسەندنی ململانێکان و دوورکەوتنەوە لە گێژاوی زیاتر لە ناوچەکەدا. گەڕانەوە بۆ چارەسەری سیاسی دیالۆگ و دانوستان، چاوەڕوانییەکی هاوبەشی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتییە. پەرەسەندنی دۆخی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست خزمەت بە بەرژەوەندی هیچ لایەنێک ناکات.
ئەمریکا وەک وڵاتێک کە کاریگەری تایبەتی لەسەر ئیسرائیل هەیە، پێویستە بە تایبەتی هەڵوێستێکی بابەتیانە و بێلایەنانە بگرێتە ئەستۆ و بەرپرسیارێتی پێویست لە ئەستۆ بگرێت و ڕۆڵێکی ئەرێنی و بنیاتنەر بگێڕێت لە کەمکردنەوەی گرژییەکان و ڕێگریکردن لە فراوانبوونی زیاتری ململانێکان. هێشتا خوێن لە غەززە دەڕژێت و پەنابەرانی سوریاش بەردەوامن لە سەرگەردانی و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستیش بەرگەی “جەنگی سەپێنراو”ی تر ناگرێت. ئەگەر ئەمریکا بەڕاستی هەوڵی “چارەسەرکردنی ناکۆکییەکان بە شێوەیەکی ئاشتیانە” بدات، پێویستە ئاماژەیەکی ڕوونتر و چالاکتر بنێرێت سەبارەت بە پرسەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، واز لە سووتەمەنیکردنی ئامێری جەنگ بهێنن، و بەرپرسیارێتی بەرەوپێشبردنی ئاشتی و وەستاندنی شەڕ لە ئەستۆ بگرن، نەک کێشەکان زیاتر ئاڵۆز بکەن یان ببنە بەشێک لە کێشەکە.

گڵۆباڵ تایمزی چین- سەربە پارتی کۆمۆنیستی چین ولە ڕوانگەیەکی دیاریکراوی چینییەوە شرۆڤە لەسەر کاروباری جیهانی دەکات

گڵۆباڵ تایمزی چین
و/ هەڵۆ حەسەن
سەرچاوە:

https://www.globaltimes.cn/page/202506/1336473.shtml

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکە..

لە سنوورەکانی بێدەنگیدا، کوردبوون بریتییە لە ناڵەی چیاکان،
کاتێک باران بە شەودا دەبارێت و هەناسەی شاخەکان دەبێتە هەور و مێژوو،
تەنیایی ئێمە بە قەد هەزاران ساڵی کۆڵەواری و چاوەڕوانی فراوانە،
ئەی نیشتمانی بەردین، ئەی زامی هەمیشە کراوە، ئەی وشەی هەمیشە قەدەغەکراو
کوردبوون وەک بیرێکە لە قووڵایی زەویدا،
پڕ لە ئاوی ژیان و سەرچاوەی ڕەنج و عەشق، ڕەنگی جوانی،
بەڵام کوردبوون هەموو ئەوانە نییە، کوردبوون خەونێکە لە ناو خاکدا،
خەونێک کە ئەستێرەکان چاودێری دەکەن و ڕووبارەکان دەیپارێزن

سەیرکە چۆن بەردەکان دەبنە ئەستێرە، کاتێک شەو داهات،
فێرکراوین بە تاریکی ببینین، بە بێدەنگی بدوێین
کوردبوون زمانێکە کە لەژێر لێوی شاخەکانەوە هەڵدەقوڵێت،
وەک ڕووباری فورات و دیجلە، ناسنامەی ئاوێکە کە بەرەو مەرگ و ژیانەوە دەڕوات
نیشتمان تەنیا خاک نییە، نیشتمان ئەو وشانەن کە سەدان ساڵە تێیاندا هەناسە دەدەین،
کوردبوون زمانێکە کە ئاگر و شمشێر نەیانتوانی بیسڕنەوە،
کوردبوون گۆرانییەکە کە دایکان لە گوێی کۆرپەکانیاندا دەیچرپێنن،
تا بە درێژایی تەمەن نەتوانن بوونی خۆیان لەبیر بکەن، تا مردن هەر کورد بن

کوردبوون ئەو شیعرەیە کە لە سێبەری ترسدا دەنووسرێت،
کوردبوون خوێنێکە کە بەسەر خاکی چوار پارچەی نیشتمانێکدا ڕژاوە،
کوردبوون خوێنێکە کە هێشتا دەخوێنێت: “من هەم، من بەردەوامم، من ناڕۆم، ڕیشەم لێرەیە!”
کوردبوون زامێکە کە هیچ کات ساڕێژ نابێت، بەڵام وزەی ژیان دەبەخشێت
کوردبوون واتە ئەو ئێوارەیەی کە خۆر لە پشت چیای قەندیلەوە ئاوا دەبێت،
کاتێک شەوی ستەم ڕووی نیشتمان دادەپۆشێت،
بەڵام ئەستێرەی ئومێد هەر دەدرەوشێتەوە لە ئاسمانی وشەکاندا،
ئاسمانێک کە مەگەر بە پەنجەی برین بنووسرێتەوە، مەگەر بە خوێنی شەهیدان بخوێندرێتەوە

ئاخ، کوردبوون، واتە ئەو دەنگەی کە لە قووڵایی مێژووەوە هاوار دەکات،
بەڵام گوێیەک نییە گوێی لێ بگرێت، تەنیا باوەڕدارانی ڕێگای ئازادی نەبێت،
کوردبوون واتە ئەو چرپەیەی کە دایکێک لە گۆشی منداڵەکەیدا دەیڵێت:
“نەوەی شێرانی، کچ و کوڕی چیاکانی، دووانەی خاک و خۆڵی، هەر کورد بە و کورد بمێنە”.
کوردبوون ئاگرێکە لە ناو دڵی زەویدا،
هێزێکە کە هیچ دەسەڵاتێک ناتوانێت بیکوژێنێتەوە، هیچ زستانێک ناتوانێت بیبەستێت،
کوردبوون وشەیەکە کە زیندان و زنجیری بۆ نییە،
هەناسەیەکە کە تەنانەت لە ژێر گڵکۆی شەهیدانیشدا هەر بەردەوامە

کوردبوون مۆسیقایەکە لە ناو خوێندا،
ئاوازێکە کە دڵە ڕەسەنەکان دەتوانن بیژەنن، گوێی هەستیار دەتوانێت بیبیستێت،
کوردبوون تاجێکە لە ئاگر،
کە شانازی و ئازاری لەسەر سەری هەر کوردێک هەیە، تاجێک کە ناتوانین دایبنێین، ناتوانین لەبیری بکەین
لە ناو دڵی ئەم مێژووە خوێناوییەدا، کوردبوون گوڵێکە کە لە ناو بەرددا دەڕوێت،
نیشانەی ژیانە لە ناو مەرگدا، نیشانەی هیوایە لە ناو نائومێدیدا،
کوردبوون واتە بەرخۆدان، واتە خۆڕاگری، واتە بەردەوامی، واتە ئازادی،
کوردبوون واتە نەمری، چونکە گەلێک کە زوڵمی لێ کرابێت، بەڵام بەرگری کردبێت، هەرگیز نامرێت

کوردبوون واتە ئەو کوڕە لاوەی کە بە بەرماڵی نوێژەوە بەرەو سەنگەر دەچێت،
واتە ئەو کچە کوردەی کە بە جلی کوردییەوە لە زانکۆی بێگانەدا سەربەرزە،
واتە ئەو پیرەمێردەی کە چیرۆکی شۆڕشەکان بۆ نەوەکانی دەگێڕێتەوە،
واتە ئەو دایکەی کە فێری منداڵەکانی دەکات چۆن بە کوردی بنووسن، چۆن بە کوردی بژین؟
بەڵێ، کوردبوون واتە ئەو شیعرەی
کە لە نێوان دوو زریانی گەورەدا دێتە گوتن،
کوردبوون واتە ئەو نهێنییەی کە تەنیا ئەوانەی ئازاریان چەشتووە دەیزانن،
وەک ئەوانەی لە قووڵایی ئازاردا ڕووناکییان دۆزییەوە

کوردبوون واتە ئەوەی کە من لێرەم، لێرە بووم، لێرەش دەبم،
وەک چۆن چیاکان بەردەوامن، وەک چۆن ڕووبارەکان بەردەوامن،
وەک چۆن خاکی ئەم زەوییە بەردەوامە، وەک چۆن ئاسمانی ئەم وڵاتە بەردەوامە،
کوردبوون واتە بەردەوامی، واتە هەمیشەیی، واتە گەڕانەوە بۆ ڕیشەی خۆت، واتە بوونی ڕەسەن
ئاخ، کوردبوون، شیعرێکی خوێناوییە کە هێشتا تەواو نەبووە،
داستانێکە کە مێژوو بە بێدەنگی گوێی لێ دەگرێت،
بەڵام ئێمە، وەک نەوەی بەرگری، وەک کاروانی هەستانەوە،
درێژەی پێدەدەین، تا ئەو ڕۆژەی کە شیعرەکە تەواو دەبێت، تا ئەو ڕۆژەی کە دادپەروەری دەگەڕێتەوە

ڕۆژێک دێت کە دەست لە دەست، یەک دەنگ، یەک دڵ، گۆرانی ئازادی دەچڕین،
ڕۆژێک دێت وشەکان دەبنە فیشەک، شیعرەکان دەبنە چەک، بۆ ڕزگاری نیشتمان،
ڕۆژێک دێت خوێنی شەهیدان تۆوی گوڵە سوورەکانی ئازادی دەڕوێنێت،
من دەڵێم: کوردبوون واتە هەموو ئەمانە، واتە ئومێد لە ناو نائومێدیدا، واتە ژیان لە ناو مەرگدا
کوردبوون واتە ئەو هەستەی کە لە ناو دڵی هەر کوردێکدا دەجووڵێت،
کاتێک گوێی لە گۆرانییەکی کوردی دەبێت، کاتێک پێی دەنێتە سەر خاکی کوردستان،
کوردبوون ئەو شانازییەیە کە تەنیا ئەوەی کوردە دەتوانێت هەستی پێ بکات،
وەک ئەو ڕەنگانەی کە تەنها چاوی هونەرمەندێکی ڕاستەقینە دەتوانێت بیانبینێت

کوردبوون واتە ئەو زامە قووڵەی کە لە سینەماندایە، بەڵام ژیانمان پێ دەبەخشێت،
واتە ئەو ئاگرەی کە لە ناخماندایە، بەڵام گەرمیمان پێ دەبەخشێت،
کوردبوون واتە ئەو سرودەی کە لە ناو دڵماندایە، بەڵام لە زمانماندا بێدەنگە،
کوردبوون واتە ئەو چیرۆکەی کە لە ناو خوێنماندایە، بەڵام لە پەرتووکەکاندا نەنووسراوە
کوردبوون ئاوازێکی پیرۆز و هەمیشەییە،
کە زەمان ناتوانێت بیسڕێتەوە، کە ستەم ناتوانێت بیشارێتەوە،
کوردبوون بەردەوامییە لە ناو گەردەلولی گۆڕانکارییەکاندا،
کوردبوون ڕاستییەکە کە تەنانەت بە هەزاران درۆش ناشاردرێتەوە

کوردبوون هەڵبژاردن نییە، چارەنووسیشە، کوردبوون ئەرکیشە،
کوردبوون واتە خاکێک کە لە ناو خوێندا هەناسە دەدات،
کوردبوون واتە زمانێک کە بە دڵ قسە دەکات، نەک تەنیا بە زار،
کوردبوون واتە مێژوویەک کە هێشتا نەنووسراوە، بەڵام لە ناو ڕۆحی هەر کوردێکدا تۆمار کراوە
ڕۆژێک دێت کە دەنگی شیعری کوردی لە هەموو جیهاندا دەنگ دەداتەوە،
کە مێژووی ڕاستەقینەی کوردبوون دەنووسرێتەوە، بە دڵۆپەکانی خۆر،
بە هەناسەی چیاکان، بە فرمێسکی دایکان، بە خوێنی شەهیدان،
ڕۆژێک دێت… ڕۆژێک دێت… ڕۆژێک دێت…

دوابەدوای هێرشی دڕندانەی حکومەتی ئیسرائیل، بۆ سەر دانیشتوانی ئێران، دۆخی دانوستانەکانی نێوان ئەمریکا و ئێران کەوتە بەردەم ڕاگرتنێکی نادیارەوە، کە بڕیار بوو لە 15ی حوزەیران خولی شەشەمی دانوستانەکانی لە عومان بەڕێوە بچێت. تاران چەندە ئارەزوی ڕێکەوتنی هەبێت و مەیلی نزیکبونەوە بۆ ئەمریکا نیشان بدات، لە هەلومەرجی هەڵگیرسانی شەڕێکی ئێستاداو کێشکردنی ڕاستەوخۆی ئێران بۆ ناو ئاگری ئەو شەڕە، هەرچەندە چین بۆ ئارامکردنەوەی دۆخەکە داوای کردوە تاران بچێتە ناو دانوستانەکەوە، بەڵام ئەستەمە بۆ تاران بتوانێ بچێتە ناو دانوستانێکەوە کە بۆخۆی ئەمریکا بە هۆکاری ئەو هێرشانە بناسێنێت. لەلایەکی تریشەوە ئەگەر ئێران لە ڕاستای دۆخی ئەم شەڕەدا هەر جۆرە هێرشێک بکاتە سەر بەرژەوەندی ئەمریکا یان کردەوەیەکی بێباکی ئەنجام بدات، ئەگەری ئەوە زۆرە کە دانوستانەکان بە تەواوی دابخرێن و کردنەوەی دەرگای شەڕەکەش فروانتر دەبێت.
لە جیهانی دوای ٧ی ئۆکتۆبەردا، دەسەڵاتدارانی ئیسرائیل وەها نیشان ئەدەن، چیتر ئامادە نین هیوای باشترینیان هەبێت، لە بەرامبەر ئەو دوژمنانەی سوێندیان خواردوە بۆ لەناو بردنی ئیسرائیل، کەچەکی پێویست بۆ گەیشتن بەو ئامانجە کەڵەکە دەکەن. لێرەوە ناتانیاهۆ وەها ڕادەگەیەنێت کە گەیشتۆتە ئەو ئەنجامەی کە “دەوڵەتی ئیسرائیل هیچ بژاردەیەکی لەبەردەستدا نەماوە” جگە لە بەرگریکردن لە هاووڵاتیانی، بە خۆئامادەکردنی بۆهێرشکردنە سەر دوژمنەکانی.
حکومەتی ئێران لەناو جەرگەی ئەم شەڕە خوێناوی و وێرانکاریەدا، ئێستا خۆی لە مەوقعێکی بەرگریدا دەبینێتەوە، نەک تەنها لەبەر ئەوەی نەیتوانی خەڵکی مەدەنی و بەرپرسە باڵاکانی کۆماری ئیسلامی لە هێرشەکانی ئیسرائیل بپارێزێت، لەهەمانکاتدا دەرگیرە لە وەڵامی دەرئەنجامی ئەو سیاسەتانەی کە ئێرانیان لە کۆمەڵگەی جیهانی زیاتر دابڕاوکردوە، لەمێژە ئاکامی بێزاری زۆرێک لە ئێرانیەکان دەیانەوێت ببینن کۆماری ئیسلامی کۆتایی دێت، بەڵام ئەوەی گرنگە زۆربەیان نایانەوێت ئەم دەرئەنجامە بە نرخی خوێنڕشتن و شەڕێکی لەم جۆرەی ئێستا بێت.
وەستانەوەی تاران بەرامبەر ئیسرائیل، بە دروشمی بەرگری لە خۆی، کە زیاتر بۆ ئەم بەرگریە جەختی لەسەر شوێنە مەدەنیەکان و کوشتنی هاوڵاتیان و وێرانکردنی شارەکانە، ڕۆژانی داهاتوو ئاشکرای دەکات کە ئایا تاران دەتوانێت سەقامگیری ناوخۆ بپارێزێت؟!، کە هەڵبژاردنی ئەم ڕێگایە ئەگەری مەترسیەکی بەرچاویان لەسەر مانەوەی کۆماری ئیسلامی هەیە، بەتایبەتی لەبەردەوامی ئەم ڕێڕەوەدا ئەمریکا دەخاتە بەردەم دەخالەتی ڕاستەوخۆ بۆ لێدان لە تاران.
دەتوانین بڵێین لەهەر هەنگاوێکی هەڵکشانی ئەم وەستانەوەیەی ئیسرائیل و ئێران بەرامبەریەک، ئەوە لەبەرچاوە کە بە شێوەیەکی بەردەوام ئەمریکا پشتیوانی بۆ ئیسرائیل ڕادەگەیەنێت، ئەمەش مەترسی گەورەبونەوەی شەڕەکە دەخاتە بەردەم دەسەڵاتدارانی ئێران، بەوەی هێزەکانی ئەمریکا ڕاستەوخۆ بێنە ناو شەڕەکەوە، لە سەردانەکەی ترامپ بۆ کەنداو لە مانگی ئایاردا، بە حکومەتەکانی کەنداوی گوتووە لایەنگری ئیسرائیلە سەبارەت بە پێویستی گرتنەبەری ڕێوشوێن لە دژی ئێران، سەرکردەکانی وڵاتانی کەنداو هاوسۆزیان بۆ ئێران دەرنەبڕیوە، لە دنیای واقعیشدا ئەمریکا نەک پشتیوانی ئیسرائیل دەکات، بەڵکو ترامپ لە ڕاگەیاندنەکانیدا ئەوە نیشان ئەدات کە ئامادەیە بۆ چونە ناو شەڕەکە.
.ناتانیاهۆ دەڵێت “توانای ئەوەی نییە ڕێگە بدات بە دانوستان لەگەڵ ئێران یاری بکات”، بۆیە درێژەدان بە هاوشێوەی هێرشەکانی بۆ سەر غەززە و لوبنان، لە ئێرانیش بەهەمان شێوە بەردەوام دەبێت، ناتانیاهۆ وەها ڕادەگەیەنێت کە هیوای ئەوەیە بەرنامەی ئەتۆمی ئێران تەواو لەناو بچێت، کە هەرگیز نەتوانێت بگەڕێتەوە، ئەوەش دەبێتە ڕەوایەتیدان لە خەیاڵاتی ناتانیاهۆدا. ئەگەر ئەو ئەتۆمە لە ئێران کۆتایی نەیەت، ئەوە دەبێت خەڵکی و حکومەتی ئیسرائیل لەگەڵ ئەو ڕیوایەتانەدا بژین کە ناتانیاهۆ دروستیان دەکات، لە کاتێکدا کە دەوڵەتانی کەنداو دیدێکی نوێ بۆ جیهانی عەرەبی پێشنیار دەکەن، کە لەسەر پێکەوەژیان لەگەڵ ئیسرائیل بنیات بنرێت، کە لە سەرمایەگوزاری و گەشەسەندنی ئابووریەوە سەرچاوە دەگرێت، بەڵام ئەم هێرشانەی ئیسرائیل بەناوی پاراستنی ئیسرائیل و ڕزگارکردنی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە هێرشکردنە سەر ئێران، مەترسی زیاتری وێرانکاری و توندوتیژی و کوشتنی بەکۆمەڵ و ناسەقامگیری دەخاتە ناو بازنەیەکەوە، کە مەترسیەکی گەورە لەسەر کەنداو و بونی ئیسرائیلیش دروست دەکات. ئەوەی ترامپ و ئەمریکای خستۆتە ناو ئەم بازنەیەوە و لایەنگری لە هێرشەکانی ئیسرائیل بۆ سەر ئێران دەکات، ئەجندای باڵادەستی ئەمریکا و هەوڵدانی بنەبڕکردنی پێگەی ڕوسیاو چینە لەڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، هەر بۆیە ئەم هێرشەی ئیسرائیل بۆ سەر ئێران دەتوانێت “قومار” ێکی گەورە بێت، بە لەبەرچاوگرتنی کاردانەوەی ئەگەری ناوچەیی و جیهانی، لە ئەنجامدا چارەنوسی ئێران دەخاتە ناو گێژاوی گۆمێکی قوڵەوە.
وەڵامدانەوەی ئێران بەتایبەتی ڕوبە تەلئەبیب بە سەدان مووشەکی بالیستی کردۆتە ئامانج، ئەمەش ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە ئێران هێشتا لە توانایدا ماوەتەوە زیانی بەرچاو بە بەرژەوەندیەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل لە سەرانسەری جیهاندا بگەیەنێت، بۆیە ئیسرائیل پێویستی بە هێزی زەمینی یان هاوکاری ئەمریکا دەبێت بۆ پەکخستنی هێرشی موشەکی و بەرنامە ئەتۆمیەکەی ئێران، ئەگەر ئەم دۆخە گەشە بکات و ببێتە شەڕێکی ناوچەیی، دەکرێت لێکەوتەی ترسناکی ناسەقامگیری بەرفروان بۆ باقی جیهان بەدوای خۆیدا بهێنێت، کە ڕوخانی ڕژێمی ئێرانیش لەڕێگەی ئەم هێرشانەی ئیسرائیل و ئەمریکاوە، دەکرێت تا ڕادەیەکی زۆر ئاکامی ناسەقامگیری زیاتر و گێژاوێکی سیاسی بەرینتر بێت لە ناوچەکەدا، هەروەها ناتوانرێت پێشبینی ئەوە بکرێت لە ئەنجامی ئەم دۆخە پڕئاژاوەیەدا چی تری بەدودا دێت و چی لێدەکەوێتەوە.
ترەمپ چەندین جار ڕایگەیاندووە، ئەگەر ئێران ڕازی بێت بە داواکاریەکانی ئەمریکا بۆ قبوڵکردنی سنوردارکردنی توند بۆ بەرنامە ئەتۆمیەکەی، هێرشەکەی ئیسرائیل بە خێرایی کۆتایی دێت، بەڵام ئەوەی ترەمب و ئەمریکا دەیانەوێت لە سەرو بەرنامەی ئەتۆمیە، ئەویش دەرچونی ئێرانە بە یەکجاری لە بازنەی چین و روسیا، لەهەمانکاتدا گواستنەوەی ئێران بۆ ناو بازنەی بەرژەوەندیەکانی ئەمریکا، گەر ئێران ئەو کارە بکات و ملکەچی ئەمریکا بێت، پێم وایە ئەمریکا بەر بەرنامە ئەتۆمیەکەشی ناگرێت.
ئەم شەڕە وێرانکاریە بەبێ دانانی هیچ سنورێک بۆ ناوچەی نیشتەجێبون و ناوەندە پیشەسازیەکان، کە شوێنی کار و ژیانی خەڵکی گرتۆتەوە، گورزێکی گەورەیە لە ژیان و ئەمنیەتی خەڵکی ئێران، بەهیچ جۆرێک ناتوانرێت مژدەی سبەینێیەکی باشتر لە دوای بۆردومان و ئاگر و وێرانکاری بدرێت. هێرشەکانی ئیسرائیل و پشتیوانی ئەمریکا بۆ ئەم هێرشانە پەیوەندی بە ئایندەی مان و نەمانی کۆماری ئیسلامیەوە نیە، پەیوەندی بە یارمەتیدان بۆ ڕووخاندنی دەسەڵاتی سیاسی لە تاران نیە، هێرشێکە بۆ باڵادەستی و پاوانخوازی ئەمریکا لە ناوچەکەو جیهاندا، بۆ زاڵبوونی ئیسرائیلە بەسەر ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، لێرەوە ئەتوانین بڵێین پرسی ئەتۆمی ئێران هەمیشە بیانویەک بووە بۆ هەڵگیرسانی شەڕو لێدان لە ئێران، کە لەئاکامدا گەورەترین قوربانی خەڵکی کرێکارو زەحمتکێشی ئێران دەبن.
هەڵبەتە بەردەوامی ئەم هێرشانە، ڕاکێشانی تەواوی ناوچەکەیە بۆ قۆناغێکی ئاڵۆزتر و تاریکتر و مەترسیدارتر، وەک هێرشەکانی ئیسرائیل بۆ سەر کەرتی غەززە و لوبنان و سوریا و کوشتنی سەدان هەزار کەسی بێتاوان، بارینی موشەکەکانی ئێران بۆ سەر ناوەندە سەربازی و نیشتەجێ جیاوازەکانی ئیسرائیل، سەرەتای شەڕێکە کە ڕەهەند و پانتایی و داهاتوو و هەروەها ڕادەی قوربانیە مرۆییەکان و ڕادەی زیاتربونی وێرانکاری و دەرئەنجامە مەترسیدارەکانی بۆ خەڵکی ئێران و ناوچەکە، نادیارە.
گومانی تیا نیە کە ئەم هێرشانەی ئیسرائیل بۆ سەر ئێران زیانێکی زۆر بە بزووتنەوەی ئازادیخوازی و ناڕەزایەتی و خەباتی جەماوەری لە بەرامبەر کۆماری ئیسلامیدا دەگەیەنێت، جگە لە دەرئەنجامی وێرانکاری و گێژاو و ناسەقامگیری، ترس و دڵەڕاوکێ و نەهامتی و بێئومێدی بەسەر خەڵکی ئێراندا دەسەپێنێت، لە هەمانکاتدا دەستی کۆماری ئیسلامی زیاتر دەکاتەوە کە ناڕەزایەتیە جەماوەریەکان بەرێتە دواوە.
بەشێک لە خەڵکی ئێران کە لە ژێر کاریگەری ئۆپۆزسیۆنی ڕاستڕەوەکاندان لە نمونەی مجاهیدین و بەشێکی زۆر لە ناسیۆنالستەکان، ئێستا زۆر دڵخۆشن بە هێرشەکانی ئیسرائیل بۆ سەر ئێران، ئەو هێرشانەی کەبریتین لە وێرانکردنی ژێرخانی ئابووری، سەرچاوەکانی بەرهەمهێنانی گاز و نەوت، بەندەرەکان و کوشتاری بە کۆمەڵ، ئانیدەی ڕێژیمی خستۆتە حاڵەتێکی هەستیارەوە و ئەگەری داڕمانی ئەو ڕێژیمە لە ئارادایە، بۆیە ناردنی خەڵک لە ئێستادا بۆ ڕوبەڕوبونەوەی دەستبەجێ لەگەڵ ڕێژیمی کۆماری ئیسلامی لەم دۆخەدا، کردەوەیەکی نامرۆڤانە و تاوانکاریە، تەنیا ئەو هێز و لایەنانە کارێکی لەوچەشنە دەکەن کە نابەرپرسانەو وەک تاڵانچی و چەتە، مامەڵەی دۆخەکە دەکەن، لەم هەلومەرجەدا هەوڵ ئەدەن خەڵک کێشکەن بۆ ناو مەیدانی ڕوبەڕوبونەوە لەبەرامبەر ڕژێمداو بیانکەنە قوربانی بەرژەوەندی ئامانج و سیاسەتەکانیان، کە ئاکامەکەی شکستی سەرسەختی هیوای ئینسانی ناڕەزایەتیەکانە و دەبێتە هۆی نائومێدیەکی تەواو، ئەمەش کاری ئەو لایەنانەیە کە خۆیان لەسەرو ئیرادەی خەڵکەوە دەبینن، دژی دەورو دەخالەتی ڕاستەوخۆی خەڵکن لەدەسەڵاتی سیاسیدا.

لە گـوڵـزاری وتـەکـانی ناودارانی جیهـان، دەربـارەی ئـازادیی، چـەپکـێک لە وتـە جـوانەکـانیـانـم گـوڵـبـژێـر کـردووە، لە زمـانی ئـینگـلـیزییـەوە، وەریـانـم گــێڕاون
بـو سـەر زمانی کوردی. هـیوادارم چـێژ و سوودیـان لـێ وەربگـرن. ئێـمە کوردی
ماف زەوتکـراو و کوردستان داگـیرکراو و ستەملێکراو؛ لە هەموو نەتەوەیەکی تر زیـاتـر شەیـدا و تامـەزرۆی رزگـاری و ئـازادی و سەرفـرازی و سـەربەخـۆییـن.

کـاری جـۆنـز:
نهـێـنی بەخـتەوەری ئـازادییـە.. نهـێـنی ئـازادیـش ئـازاییـە.
مهـاتـما گـانـدی:
ئـازادیی رۆح و هـەنـاسەی مـرۆڤـە.. نـرخی ئەمـانە چـەنـدە؟
مـالکـۆلـم:
دوای ئـەوەی کە ئـازادیی وەردەگـریـت.. دوژمنـەکـەت رێـزت لـێـدەگـرێـت.
مـوشـیە دایـان:
ئـازادیی ئـۆکـسجـیـنی رۆحـە.
فـانی لـو هـامـەر:
هـیچ کـەس ئـازاد نـیـیە.. تا هـەمـووان ئـازاد نەبـن.
تـۆنی کاڵـدیـرۆن:
ئـازادیی بـۆ لاوازەکـان نـیـیە.
نـاپـلـیـۆن:
نەتەوەیـەک ئـاڵای ئـازادیی و یەکـێـتیی بـشەکـێـتەوە.. هـیچ کاتـێک نانەوێـت.
نـۆرداڵ گـرایـک:
ئـازادی و ژیـان یـەکـن.
دروشـمی شـۆڕشی ژیـلا ئـەمـیـنی:
ژن ژیــان ئــازادی
پـێـشـەوا قـازی محـەمـەد:
هەسـتی نیشـتـمانپەروەری و ئـازادیی.. لە دڵی هـەمـوو کوردیکـدا جـێگـیربـووە و دەست لـێهـەڵگـرتـنی نـیـیـە.

خەلـیـل جـبـران خەلـیـل:
ژیـان بەبێ ئـازادیی.. وەک جەسـتەیەکی بـەبێ رۆحـە.
بـاراک ئـۆبـامـا:
ئـازادیی منـیـش.. بەنـدە بە ئـازادیی تـۆوە.
جـۆن ئـێـف کـنـێـدی:
باشـتـریـن رێـگا بـۆ پـێـشکەوتـن.. رێـگای ئـازادییـە.
رۆزا لـوکـسـەمبـۆرگ:
ئـازادیی ژنـان.. نـیـشانـەی ئـازادیی کـۆمـەڵایـەتـیـیە.
لـیـزا مـورکـۆڤـسکی:
ئـازادیی لە هـێـز و پـشـتـبەسـتـن بەخـۆوە.. سەرچـاوە دەگـرێـت.
ئاونـگ سان سـووکی:
تاکە زینـدانی راستەقـیـنە تـرسـە.. ئـازادیی راستەقـینەش ئازادبـوونە لە تـرس.
کـارل یـۆنـگ:
بەبێ ئـازادیی.. رەوشـت بـوونی نـیـیە.
ئـۆدی لـۆرد:
مـن ئـازاد نـیـم تا هـەر ژنـێک ئـازاد نەبـێـت.. تەنـانـەت ئەگـەر زنجـیـرەکانی زۆر جیـاوازیـشـبـن لە زنجـیـرەکـانی مـن.
جـۆرج واشـنـتـۆن:
کاتـێک کە ئـازادیی رەگ داکـوتـێـت.. دەبـێـتە رووەکـێکی خـێـرا گەشـەکـردوو.
بـۆب مـارلی:
باشـترە لە بەرگـری لە ئـازادی بمرم.. لەوەی بە درێـژیی تەمەنـم بە دیلی بمێنمەوە.
مـالکـۆلـم ئـێکـس:
ئەگەر ئامادە نیت لە پێناویـدا بـمـریـت.. وشەی ” ئازادی” لە فەرهەنگـتدا بـسڕەوە.
فـرانکـلـین دی. رۆزڤـێـڵـت:
بە مانـا راسـتەقـینەکـەی، ئـازادیی نـادرێـت.. دەبـێـت بەدەسـت بـهـێـنـرێـت.
ئەبـراهـام لـیـنکـۆڵـن:
ئەوانـەی دژی ئـازادیـن.. کەسانـێکـن کە خۆیـان شایـەنی ئـازادیی نـیـن.
مـێـدگـار ئـێـڤـێـرس:
هـیچ رۆژێـک ئـازادیی بـە خـۆڕایی نـەبـووە.
مـاوتـسی تـۆنـگ:
ئـازادیی لـە لـوولـەی تـفـەنگـدا هـەڵـدێـت.
شـارلـۆت بـرۆنـتی:
مـن باڵـندە نیـم، هـیچ تـۆڕێک نامـخـاتە تەڵەوە.. مـن مـرۆڤـێکی ئـازادم و خاوەنی ئـیـرادەیـەکی سـەربـەخـۆم.
جـان جـاک رۆسـۆ:
پـێم باشترە ئـازادیی لەگەڵ مەتـرسیـدا هەبێـت.. نەک ئاشـتی لەگەڵ کـۆیـلایەتیـدا.
سـیـمـۆن وایـل:
ئـازادیی بە مةانـا کـۆنکـریـتـیـیەکەی.. لە تـوانـای هـەڵـبژاردن دایـە.
مـەلالـە یـوسـفـزای:
ناتـوانیـن هەمـوومـان سەرکەوتـووبیـن.. کاتـێک کە نیـوەمـان پێـوەنـدنـدکـراون.
رابـیـنـدرانـات تـاگـور:
ئـازادیی کاتـێک بەدەسـت دێـت.. کـە نـرخی تـەواوی بـدەیـن.
ڤـیکـتـۆر هـۆگـۆ:
ئـازادیی بـۆ مـرۆڤ نایـاتە خـوارەوە.. پـێـویـستە مـرۆڤ بـۆی سـەربکەوێـت.

هـێـنـری دەیـڤـد تـۆرۆ:
یاخـیبـوون بنـەمـای راستـیی ئـازادـییـە.. گـوێـرایەڵـەکان دەبـێـت کـۆیـلەبـن.
رالـف ئـێـلـیـسۆن:
کاتـێک کـە خـۆم دەدۆزمـەوە.. ئـازاد دەبـم.
رۆبـێـرت فـرۆسـت:
ئـازادیی لە ئـازایی دایـە.
لـوسـێـوس ئانـایـۆس سیـنـێکا:
ئـەو کەسـەی ئـازابێ.. ئـازادە.
فـیـل بـلایـت:
نـرخی ئـازادیی.. هـۆشـیاریی هـەمـیـشەیـیـە.
بـنـیامـیـن فـرانـکـلـیـن:
بەبێ ئـازادیی بـیرکـردنەوە، دانـایی بـوونی نیـیە.. بەبێ ئازادیی رادەربـڕین، ئازادیی گـشتی بـوونی نـیـیە.
فـردریـش شـیـلەر:
هـونـەر مـنـداڵی ئـازادیـیـە.
سـۆرن کـیـرکـێگـارد:
دڵـەڕاوکێ.. سەرگـێـژخـواردنی ئـازادیـیـە.
جـۆرج واشـنـتـۆن:
ئەگەر ئازادیی دەربـڕینـت لێ بسەنـدرێتـەوە.. رەنگە بە وسکـتی و بەبێ دەنگ، وەک مـەڕ بـەرە و کەوڵکـردن بـتـبـەن.
نـیـلسـۆن مـانـدێـلا:
ئـازادی تەنها واتـای رزگـاربـوون لە پێـوەنـد نیـیە.. بەڵکـو بە شـێوەیەک بـژیـت کە رێـز لە ئـازادیی ئـەوانی دیـکە بگـریـت و شـیرینـتـری بـکەیـت.
وۆلـی سـوێـنکـا:
گـەورتـریـن هـەڕەشـەی سـەر ئـازادی.. نەبـوونی رەخـنـەیـە.
مـات مەکـگـۆری:
شـوێـنی ئـازادی.. باشـتـریـن شـوێـنی داهـێـنانـە.
ڤـۆڵـتـێـر:
مـرۆڤ لـەو سـاتـەوە ئـازادە.. کـە ئـازادیی دەوێـت.
هـانـز کـریـستـیان ئەنـدەرسـۆن:
تەنیا ژیان بەس نییە.. مـرۆڤ دەبێت تیشکی خۆر و ئـازادیی و گوڵێکی بچـووکیشی هـەبـێـت.
بـرنـس:
زیـادەڕۆیی لـە ئـازادیـدا، دەبـێـتـە هـۆی گـەنـدەڵـیی رۆح.

سـۆمـەر سـێـت مـاوگـام:
ئەگەر نەتەوەیەک لەبـری ئـازادیی.. هەرشـتـێکی تر هـەڵبـژێـرێـت، هـەمـوو شـتـێک
لە دەسـت دەدات.

جـەیـمـس کـلـیـر:
ئـازادیی تـوانـای وتـنی.. نەخـێـرە.
بـۆب دیـلان:
پاڵەوان ئەو کەسەیە.. کە لەو بەرپـرسیارێـتییە تێدەگات، کە لەگەڵ ئازادییەکەیدا دێت.
جـیـمی وێـڵـچ:
مـن داکـۆکیکەرێکی سەرسەختی ئازادیـم.. ئازادیی گوزارشتکردن، ئازادیی رادەربڕین، ئـازادیی بـیرکـردنەوە.
وتـەیـەکی ئـەڵـمـانی:
هـەرچەنـد قـەفـەس تەنگـتـربـێـت.. ئـازادبـوون شـیـرینـتـر دەبـێـت.
مـۆرا:
هـەر نەتـەوەیـەک خـۆی بەهـێز نەکـات و ئامـادە نەبێـت لە پـێـناوی ئـازادیی خـۆیـدا قـوربـانی بـدات.. خـۆی دەدۆڕێـنـێـت.
ریچـارد لاولـیـس:
مـن کـە لە بەنـدیـخـانەدام.. دەزانـم ئـازادیی چـیـیە و چ تـامـێکی هـەیە.
رۆپـسـپـێـر:
بـەو وڵاتە دەڵـێن ئـازادە.. کە رێـز لە مافـەکانی مـرۆڤ دەگـرێـت و یاسا سەروەرە و دادوەریی تـێـدایـە.
تـۆسـان:
ئـەی کویـلەکـان راپـەڕن.. ئەگـەر ئێـوە پـاڵی لـێـنەدەنـەوە، ئـەوان بەلاتانەوە هـێندە زەبـەلاح نابـن.
مـاهـاتـمـا گـانـدی:
دوو ساڵ یەکـێـتـیـم بـدەنێ.. بـە دوو مانـگ ئـازادیـتـان بـۆ دەهـێـنـم.
فـایـق بـێـکەس:
داری ئـازادیی بە خـوێـن ئـاو نـەدرێ قـەت بەرنـاگـرێ
سـەربـەخــۆیی بـێ فـیــــداکـاری ئـەبــەد سـەرنـاگــرێ
پـاتـریـک هـێـنـری:
کەسانی تـر چـییان دەوێـت، بەڵام ئـەوەی مـن دەمـەوێـت.. ئـازادیی یا مـردنـە.
تـۆمـاس کامـبـل:
ئەو کەسـەی نیـشـتـمانەکـەی خـۆشـدەوێـت.. خـوێـنـەکەی تـۆوی ئـازادییە.
مـەدام رۆلانـد:
ئـەی ئـازادیی.. چـەنـدەهـا تـاوان بـە نـاوی تـۆوە دەکــرێـن.

نەرویـج: ٢٠٢٥

لە خودام دەوێت
کە بە دڵخواز بمرم
یانێ کە تۆ ببینم و
دواتر بمرم
وەک شەونمی پاک لە گوڵزاری سروشت
بێ ئاگا بە
وجوود هاتم و
بێ ئاگا بمرم
ئەی ئێشق..
لە گیانی من و دڵی ماندوم چیت دەوێ
لێم گەڕێ
با بە زەخمی ترسناک بمرم
لە دۆڵی تەمەن پڕ لە پێچ و
لە خەم
گومڕام بەسەر برد و
گۆمڕا بمرم
شەمعم من و
ڕوی تۆ ئومێدی سەحەری منە
مەهێڵە
بێ دیدەنی ئەوەڵ سەحەر بمرم
دەیگوت: (سەفا)
هەربوو و جاویدانیت منم من!
تا ئەو ڕۆژەی کە بە ئارەزووی تۆ
ئەی مانگ دەمرم

وەرگێڕانی لەفارسییەوە شەهلا نوری
شیعری : نواب صفا

بە گشتی چارەسەری هەر دۆخێك پێویستی بە کارکردن هەیە لەسەر سێ بنەمای سەرەکی،ئەویش بریتیە لە ( گوگرتن ، کارکردن،چارەسەرکردن بۆ داخوازێکان) ئەم سێ پێوەرەهەر هێزێکی سیاسی لە نێوان هێزە سەرەكیەكانی كوردستان دەستپێشخەر بێت بۆی دەتوانێت گوڕانکارییەکی بنچینەی بۆ چارەسەری کێشەکانی ئێستای هەرێمی کوردستان بدۆزێتەوە . هەرچەندە بە دوور دەزانرێت لە ئێستادا هیچ هێزێك لە توانایدا هە بێت دۆخی ئێستای کوردستان چارەسەر بکات. چونکە ئیرادەی چارەسەر لە نێوان هێزە سەرەكیان دا لاوازە.لەوەش زیاتر هەر لایەکیان وابەستەی پلانێکی کورتخایەنن، بۆ تێپەڕاندنی دۆخەکە نەك چارەسەری بنچینەی.چونکە پێکدادانە ناڕاستەوخۆکانی نێوان هێزە سەرەكیەكان لەسەر بنەمای چارەسەری دۆخی سیاسی و ئابوری هەرێمەوە نیە. زیاتر پەیوەندی بە هەیمەنی فیگەری سیاسی و بەشێك لە بەرژەوەندیە تایبەتیەكان یان هەیە.

هاوکات بەشێک لە حیزبە سیاسیەکانی کوردستان شوناسی هاونیشتمانیان دابەش كردووە، بۆ کۆمەڵی ئاستی جیاواز وەکو ئەوەی دەبێت هە موو هاونیشتمانیەك حیزبی بێت و سەربەوان بێت و كاریان بۆبكات ، بەڵام مەرج نیە هەموو هاونیشتیمانیەک شوناسی حیزبی هەبێت. كە بە پێچەوانەی هە موو ستاندارێکی جیهانەیەوە ، هاوڵاتی دەبێتە سەنتەری دروستبوون و ململانیی سیاسی نێوان فۆڕمە سیاسیەکان بە دەسەڵاتی بەڕیوەبردنەوە . نەك بەپێچەوانەوە مەرجەکانی خۆشگوزەرانی و پاراستنی کەرامەتی مرۆڤەکان پەیوەست بکرێن بە ئینتمای سیاسی و ١لە چوارچێوەی فۆڕمێکی سیاسی دا ،بەتایبەتی بۆ وەرگرتنی مافە سروشتێەکان و یاسایەکانی تاک.

لەم ڕوانگەیەوە هەروەها هەرچەندە سەیری ئەم هەمو كێشەیە دەكەی ،چارەسەری دۆخی ئێستای هەرێم دژوارەو ئاسۆکانی چارەسەر دوورن لە واقیع و نادیا رە بەتایبەت ئەم دۆخەی ئێستا كەوا دروست بووە و،لایەنەكان زۆر خەم ساردن لەئاست سەختی دۆخەكە.

(فریودان و خێرایی و شۆک بنەماکانی هێرشکردنە)- سون تزو

کاریگەری کتێبی{هونەری جەنگ}ی فەیلەسوفی سەربازی کۆنی چین(سون تزو) لەسەر هزری سەربازی وڵاتانی جیهان زۆر مەزنە. سون تزو ئامۆژگارییەکانی خۆی لەیەک دەربڕیندا پوختکردۆتەوە:{جەنجاڵی لە ڕۆژهەڵات، گورزوەشاندن لە ڕۆژئاوا}، ئەمەش ڕێک ئەو شێوازەیە کە دوژمنەکانی روسیا لەم لێدانەی دوایی روسیا بەکاریان هێناوەو پۆتی(پۆتین)یان شکاندووە، چونکە ئەوان گورزیان لە چەکی ستراتیژی روسیا وەشاندووە، بەڵام روسیا تەنها دەتوانێ بۆردومانی ئەو شوێنانە بکات کە هێندە ستراتیژی نین، و بایەخیان هێندەی فرۆکەکانی روسیا نییە. ئایا روسیا بژرادەێکی دی هەیە بۆ لێدان و تۆڵەکردنەوە بێ ئەوەی ببێتە مایەی جەنگێکی کراوە لەتەک ناتۆ؟ وە ئایا روسیا جارێکی دی هانی ئێران و کۆریای باکوور دەدات بجوڵێن و هێندەی دی ئاگری جەنگ خۆش بکەن؟!.
چەند ڕۆژ لەمەوپێش چاودێرانی سیاسی و سەربازی باسیان لە هاوینێکی گەرم دەکرد، لە دوێنێوە سەرەتاکەی لە”ئەڵەمانیا و بەریتانیا”دەرکەوتووە، چونکە نوخبەی جەنگی ئەو دوو وڵاتە پلەی گەرمایان بەرز بۆتەوەو تەپڵی جەنگ دەکووتن؛ ئەڵەمانیا سوپاێکی بەهێز پێکدەهێنێ و بەریتانیا باس لە فڕۆکە و غەواسەی ئەتۆمی دەکات.

• ئەمەریکا و فریودانی ستراتیژی
  ئەمڕۆکە “ترەمپ، پۆتین، نیتنیاهۆ، خامنەئی،، هتد”، گووتەکەی پاشای ئیمپراتۆریەتی ئاشور دەڵێنەوە:
  {لە پێشم شارەکانە و لە پشتمەوە وێرانە}.

ئەمەریکا توانی بە بەڵێنی هێورکردەنەوەو دانوسان دوژمنەکانی فریو بدات، و بە دوایدا گورزی سەربازی کوشندە لە سێ دوژمنی خۆی بدات:
۱/ لێدان لە حیزبوڵڵای لوبنانی وکوشتنی سەرکردەکانی، لە کاتێکدا دوو ڕۆژ پێش ئەوە بەڵێنی ڕێکەوتن هەبوو.
۲/ لێدان لە فرۆکە ستراتیژە ئەتۆمیەکانی روسیا لە کاتێکدا بەڵێن بوو لە ئەستەمبوڵ دانوسان بۆ ئاشتی بکرێ – ئۆپراسیۆنی تۆڕی جاڵجاڵۆكە.
۳/ لێدان لە سەرکردەی سەربازی و زانایانی ئەتۆمی ئێران لە بەرەبەیانی ڕۆژی هەینی لە کاتێکدا بەڵێن بوو کە ڕۆژی یەک شەممە دانوسان بکرێ-ھێرشی ئیسرائیل بە ناوی(شێری راپەریو).
ئەمە یانی بەڵێنی هێورکردنەوەو ئومێد بەئاشتی لە ئەنجامی دانوسان وەک حەبی خەو بەکارهێنراوە تا دوژمن دڵنیا بێت و هەستی ئەمنی سڕ بکرێ، بەڵام لە پڕ گورزی سەربازی کوشندەی لێدەدرێ – {ترەمپ نیوەڕۆی پێنج شەممە گووتی:”من ئاشتیم دەوێ لەتەک ئێران، بەڵام ئیسرائیل گەرەکیەتی لە ئێران بدات، ئەما ئەو لێدانە بەم نزیکانە نییە”- ترەمپ ئەمەی لەکاتێکدا گووت کە دەیزانی پاش چەند کاتژمێرێکی دی لە ئێران دەدرێ}.
فریودانی ستراتیژی ئەمەریکا لەوەدا بەرامبەر دوژمنەکانی سەرکەوتووە کە توانیویەتی قەناعەت بە دوژمنەکانی بکات کە ئەوە وەکیلەکانی/ تانجیەکانی ئەمەریکایە(ئۆکراینا و ئیسرائیل)جەنگتان لەتەک دەکەن نەک ئەمەریکا خۆی، لێرەوە بەرپەچدانەوەی(حیزبوڵڵای لوبنانی، روسیا و ئێران)لە سنووری لێدان لە وەکیلەکانی ئەمەریکا قەتیس کراوە، بەمە ئەمەریکا خۆی پاراستووە لە زیان بەرکەوتن، و دوژمنەکانی لە بازنەێکی داخراودا دەخولێنێتەوە کە بە”فێڵ و شۆک”چوارپەلیان دەبڕێ.

• ئێران و شەیتانی گەورە
  مەلا دەسەڵاتدارەکانی ئێران وەک هەموو ئەحزابی سیاسی بۆرژوازی تری سەردەمی ئێمە پراگماتیزمن/ ۱. بۆیە گەرچی ئەمەریکا بە شەیتانی گەورە ناو دەبەن، کەچی دانوسانی لەتەکدا دەکەن. دیارە نەک تەنها ئیسلامی سیاسی ئێران کاری وا دەکات، بەڵکە بۆ نموونە(ئەبو مەحەمەد جۆلانی)و بزووتنەوەی سەلەفی جیهادی، هاوکاری”ئەمەریکا/کافرەکان”دەکەن، و بڕێکیش لە چەپ(بەتایبەتی لە کوردستانی سوریا)هاوپەیمانی ئیمپریالیسمی ئەمەریکان، و زۆر کەم لە کۆمۆنیستەکانی ناوچەکە ڕەخنە لە کوردەکانی سوریا دەگرن، چونکە پراگماتیسم بۆتە میتودی زۆرێک لە کۆمۆنیستەکانیش.
  دانوسانی مەلاکانی ئێران لەتەک ئەمەریکا ئەگەر بگاتە ڕێکەوتن، ئەوە باڵی ئیسڵاحی ئیسلامی سیاسی ئێران بەسەرکەوتنی دەزانێ بۆ میتودە پراگماتیسمەکەی، وە ئەگەر ڕێنەکەوتن و بووە جەنگ، ئەوا باڵی موحافزینی مەلا توندڕەوەکان دروشمی(مەرگ بۆ ئەمەریکا)زیاتر بەرز دەکەنەوە.
  لە دوێنێوە هەلومەرج لە ناوچەکەدا گرژ بووە، ئەگەری هەیە گەر ڕۆژی یەکشەممە ڕێکەوتن بە بنبەست بگات، ئەوا ئاگری جەنگ ناوچەکە دەسوتێنێ. ئایا ئەمەریکا ڕێ دەدات بە جەنگ لە ناوچەکەدا کە سەرچاوەی بڕێکی زۆری وزەی نەوت و گازە بۆ جیهان و ڕێگای بازرگانی دەریایی کاڵاکانە؟!.
  ئایا جەنگ دەبێ؟ لەڕاستیدا درگا لەبەردەم هەموو ئەگەرەکان کراوەیە، بەڵام ئابووری جیهانی سەرمایەداری بەرگەی کارەساتێکی گەورەی لەوچەشنە ناگرێ، مەگەر دەسەڵاتدارانی چینی بۆرژوازی تەواو ئەقڵی لەدەستدابێ.
  لە سەردەمی کۆندا ئیمپراتۆریەتی ڕۆمای مەزن نەیدەهێشت جەنگ نزیک وڵاتی میسر ببێتەوە، چونکە ڕوباری نیل و کێڵگە گەنمەکانی میسری کۆن سەبەتەی خۆراکی ڕۆما بوو. ئایا ئەمڕۆکە ئەمەریکای مەزن ئامادەیە کێڵگەی نەوت و گازی کەنداوی عەرەب بسووتێ؟ دەشێ بەم نزیکانە وەڵامی ئەو پرسیارە وەرگرینەوە.
• ڕوخاندنی ڕژێمی ئێران یان لاوازکردنی

“ جەنگ مەملەکەتی تەمومژییە ”- کارل ڤۆن کلاوزێڤیتز
یەکێک لە تیۆرییە بەناوبانگەکانی بیرمەندی ستراتیژی سەربازی“کارل ڤۆن کلاوزێڤیتز”دەربارەی جەنگ، ئەو تیۆرەیە کە پێی دەوترێت “تەمومژی جەنگ ”؛ واتە شەڕەکان سوپرایزیان تێدایە، بۆیە کردەوەکان هەتا ڕوونەدەن ناتوانیت بیانزانیت. ئەمە مرونەتی گۆڕینی پلانەکانی جەنگە لە ڕووی سیاسی و سەربازییەوە، کە زۆر گرنگە بۆ چارەسەرکردنی گۆڕانکارییە فریاگوزاریەکان و کەمکردنەوەی هەڵەکان. بەم مانایە تەمومژی شەڕ ڕەنگدانەوەی ناتەبایی لەنێوان(ڕواڵەت و حەقیقەت) یان جیاوازی هەواڵ و ئەوەی بەڕاستی لە پلانی جەنگدا هەیە دەگەێنێ، کە دەبێتە هۆی چەواشەکاری و فریودان.
لەم تێگەیشتنەوە دروست نییە دەربارەی ئەم جەنگەی ئێستا وەک زانیاری باس لە ڕوخاندنی ڕژێمی ئێران یان لاوازکردنی* بکەین، بەڵکە وەک ئەگەرێکی شیکارەکەمان بیخەینە ڕوو. بۆیە من سەرم سوڕماوە لەو کەسانەی لە سۆشیال میدیا دەنووسن: ئەم جەنگە فراوان نابێ و نابێتە جەنگی ناوچەیی، ڕژێمی ئێران یان ئیسرائیل دەڕوخێ؟. ئەمە چۆن دەزانن؟ گەر زانیاری نەبێ، وە چۆن زانیاری دڵنیامان هەیە خۆ کەس لە ئێمە بەشداری کۆبوونەوە نهێنیەکان کۆشکی سپی نییە! بەڵکە وەک شیکار دەتوانین بڵێن: ئەم جەنگە دەشێ فراوان نەبێ یان فراوان بێ، و ئامانجی ئیسرائیل و ئەمریکا لەم جەنگەدا ڕوخاندنی ڕژێمی ئێرانە لەژێر ناوی نەهێشتنی بەرنامەی ئەتۆمی ئێران، بەڵام دەشێ ئەم ئامانجە بە پرۆسەێکدا تێپەڕێ کە بە لاوازکردنی ڕژێمەکە دەست پێ دەکات، هاوشێوەی(نەک کۆپییەی) پلانی ڕوخاندنی ڕژێمەکەی سەدام حوسین لە عێراقدا.
دوای ئەوەی ساڵی ۱۹۹۱ لە هێزەکانی سەدام درا، هانی خەڵکی عێراقیاندا(ڕاپەڕن/هەڵپەڕن)، دواتر هەرێمی کوردستانیان لە دەسەڵاتی سەدام جیاکردەوە، و بۆ چەند ساڵ ڕژێمەکەی سەدام بەلاوازی هەر مایەوە تا ساڵی ۲۰۰۳ بە تەواوەتی کۆتاییان بەو گەمەیە هێناو دۆزەخی ئێراقێکی دیموکراتی ئەمەریکیان دامەزراند.
ئەمڕۆکە لێدانەکان لە(ناوچەکان، دەزگاکان، ھێزەکانی پۆلیس و ئاسایش)ی ئێران، مەبەستی لاوازکردنی ڕژێمەکەی پێوە دیارە، وە ئامادەکردنی(سازمانی موجاهیدین، ئەحزابەکانی کوردەکان: پژاک، دیموکرات و کۆمەڵەی عەبدوڵڵا موهتەدی، سوپای دادگەریی بلوچستان، عەرەبەکانی ئەحواز و هێزەکانی پەهلەوی،، هتد) ئاماژەیە بۆ سیناریۆی ڕاپەڕینی خەڵک دژی ڕژێم بۆ ڕماندنی یان لاوازکردنی.
بێگومان ڕژێمی ئیسلامی سیاسی لە ئێران سەرکوتگەر و کۆنەپەرستی سەرمایەدارییە، کە دەستی بە خوێنی هەزارەها مرۆڤی ئێران و ناوچەکە سوورە، هاوشێوەی ڕژێمە بەناو دیموکرات و مەدەنییەکەی یەهودی سیاسی لە ئیسرائیل کە ئەویش دەستی بە خوێنی هەزارەها منداڵی غەززەو خەڵکی مەدەنی ناوچەکە سوورە. . ئاشکرا بووە کە شۆڕشە ڕەنگاوڕەنگەکان(لە نموونەی بەهاری عەرەبی) کە دەستکردی دەزگاکانی هەواڵگری ئەمریکایە، لێرەدا وەک ئەنجامی سیاسی جەنگی ئەم دوو دەوڵەتە دڕندانە دەردەکەوێت، کە بێگومان ئەم بەناو ڕاپەڕینەی جەماوەر بەهیچ شێوەێک ئازادی و دادپەروەری ئامانجی نییە، بەڵکە ئامانج گۆڕینی ڕژێمەکانی ناوچەکەیە بۆ بەرژەوەندی ئەمەریکا بەپێی لیستەکەی ساڵی ۲۰۰۰:(ئەفگانستان، ئێراق، لیبیا، سوریا، ئێران، میسر، تورکیا، وە جائیزە گەورەکە سعودییە).)
ئەما ئەمڕۆکە ئەمەریکا تاکە قوتبی جیهان نییە، و پێویستی بوونی هاوسەنگی لە هاوکێشەی هێزی دوو لایەنەکە:(روسیا چین/ ئەمەریکا و ناتۆ)لە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، ڕێگا نادات گۆڕانی دەسەڵاتەکانی(ئێران، میسر، تورکیا، ئیسرائیل، سعودییە)بەئاسانی ڕووبدات. دەشێ بە پێچەوانەوە ئەم جەنگە ببێتە مایەی چەقینی قاچی ئەمەریکا لە ئێران، وە ئەمە پلانی چین و روسیا بووبێ بۆیە پاکستان دەجوڵێنن بۆ کۆمەکی مەلاکانی ئێران؛ وە ئەگەری ئەوەش هەیە کە ئێران ببێتە خاوەنی چەکی ئەتۆمی یانی لانیکەم چەکی چەپەڵ، ئەمەش سوپرایزێکی جەنگەکەیە.

• هەڵوێست بەرامبەر جەنگی ئێران و ئیسرائیل
  لە هەڵوێست بەرامبەر جەنگی ئێران و ئیسرائیلدا مرۆڤ دەبێ هۆشیار بێ نەکەوێتە سەنگەری هیچ لاێکیانەوە، چونکە ئەمە جەنگێکی دادپەروەرانە نیە، و پاساوی دەوڵەتەکانی بەشدار لەم جەنگەدا هیچ ڕەوا و شەرعیەتی نیە. لەڕاستیدا ئەمە جەنگی دەوڵەتە سەرمایەدارە دڕندەکانە، جەنگە بە ئامانجی دەسەڵات و هەژموونی(یا ئێران یان ئیسرائیل)بەسەر ناوچەکەدا، هەر لایەی لە بەرژەوەندی خۆی و بلۆکێکی دەوڵەتە سەرمایەدارەکانی جیهان*. بۆیە ئەم جەنگە، هاوشێوەی جەنگ لە ئۆکراینا، زیان بە ژیان و بەرژەوەندی کرێکاران دەگەێنێ، بەم پێیە ئەوە دروستە کە سەرکۆنەی هەردوو ئێران و ئیسرائیل بکەین، نەک تەنها لاێکیان.
• شەوەزەنگ و شۆڕشی سۆسیالیستی
  لەناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست شەوەزەنگە و جەنگی دڕندەکان کاولکاری لەتەک خۆی دەهێنێ، و زریانی ئەتۆمی لە ناوچەکە نزیک دەبێتەوە. لەو هەلومەرجەدا شانسی هێزێکی ئینسانی و شۆڕشگێر تابتوانێ ئاڵوگۆڕ بە قازانجی ئینسانە بەشمەینەتەکانی ئەو ناوچەیە بکات زۆر کەمە، هەر وەک چۆن سۆسیالیستەکان نەیانتوانی هیچ بەرامبەر جەنگی یەکەم و دووەمی جیهانی بکەن.
  بەکورتی من ڕام وایە ئەگەری شۆڕشی سۆسیالیستی کرێکاران لەم خولەدا و لەم ساتەوەختەی جیهاندا شانسی کەمە، چونکە بۆ نموونە هەر لە ناوچەکەی ئێمەدا:(ئیسلامی سیاسی، سازمانی موجاهیدینی خەڵکی ئێران، پەکەکە، پارتەکەی هەردوو بنەماڵەی بارزانی و تاڵەبانی، ئەحزابی بەناو دیموکراتی و چەپ و کۆمۆنیست، و دەیەها ئەحزابی لەو چەشنە)هێندە زۆرن، و پاسەوانی سیستەمی سەرمایەداری دەکەن و دەیپارێزن، و چینی کرێکاران پارچەپارچە و ناهۆشیارو خامۆشە، بۆیە سەری سەرمایە سەلامەتە، ئیدی باس لە شۆڕشی سۆسیالیستی باسێکی بێ بەڵگەیە، و ئاواتی دڵ و ڕوانگەی زیهنی بڕێک کەسانی مارکسییە نەک حەقیقەتێکی واقیعی و کۆنکرێت.

۱/ پراگماتیزم ڕێبازێکی فەلسەفییە کە جەخت لەسەر بەکارهێنانی کردەیی بیرۆکەکان و دەرئەنجامەکانیان دەکاتەوە، نەک گەڕان بەدوای حەقیقەتی ڕەهادا، نەک گرنگی دان بە پرنسیپ و مۆڕالی سیاسی. ئەم قوتابخانەیە پێی وایە بیروباوەڕ دەبێت کۆمەک بکات تا کردەوە بەشتی بە سوود بگات، نەک خەریکی مشتومڕی ئاڵۆزی باسی ئەبستراکت بێت. لەڕاستیدا پراگماتیزم بە مانای ئیتیمۆلۆژی وەک پراکتیک پێناسە دەکرێت، و ئەمە سەرچاوەکەی دەگەڕێتەوە بۆ فەلسەفەی کۆنی یۆنانی.
پراگماتیزم فەلسەفەیەکە، لە سەدەی نۆزدەهەمدا لە ئەمریکا لەدایک بووە، کە لە بنەڕەتدا دەڵێت:“هەرچی بەسوود بێت، دروستە”. لە کۆتاییدا پراگماتیزم میتۆدۆلۆژیایەکە کە ڕەگ و ڕیشەی لە ئایدیالیزمی سوبژێکتیڤدا هەیە.
ئایدیالیزمی سوبژێکتیڤ دەڵێت تەنها عەقڵ و هەستە دەروونییەکانمان بوونیان هەیە، یانی شتەکان تەنها تا ئەو ڕادەیە بوونیان هەیە کە هەستیان پێدەکرێت. ئەم ئایدیالیزمە سوبژێکتیڤە خاڵی دەستپێکی پراگماتیزمە. بۆ پراگماتیست هیچ واقیعێکی ماددی هاوبەش و بابەتیی لەگەڵ یاسا گشتگیرەکاندا نییە، هیچ شتێک لە ڕووی بابەتییەوە ڕاست نییە، بەڵکو تەنیا لە ڕێگەی کردەی سوبژێکتیڤی دەبێتە ڕاست، هەر ئیدیعایەک بۆ حەقیقەتی بابەتیی جێگەی خۆی دەداتە هەر شتێک کە بەسوود بێت.
مارکسیست-لینینیستەکان خۆیان بە کەسانی پراکتیکی پێناسە دەکەن، ئەمەش لە تێزی یازدەهەمی بەناوبانگی مارکس لەسەر فویرباخ:“فەیلەسوفەکان بە شێوازی جۆراوجۆر تەنها جیهانیان لێکداوەتەوە، بەڵام مەسەلەکە ئەوەیە کە بیگۆڕین”سەرچاوەی گرتووە، لەم تێگەیشتنەوە بەشێک لە مارکسییەکان خۆیان بە“پراگماتیست”دەزانن، بێ ئەوەی درک بەوە بکەن کە(پراکتیکی شۆڕشگێڕی سۆسیالیستی و پراگماتیسم جیاواز و دژ بەیەکن). لەکۆتاییدا پراگماتیزم بەرەو هەلپەرستی هەنگاو دەنێ، چونکە ئەم بۆچوونە پێی وایە کە گرنگ نییە پابەند بین بە بنەماکانمانەوە، بە مەرجێک ئەنجامەکانمان دەست بکەوێت.

لە 25ی تشرینی یەکەمی 1971دا، 26هەمین دانیشتنی کۆبوونەوەی گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان بە زۆرینەی دەنگ بڕیاری 2758ی پەسەند کرد- 76 دەنگی بەڵێ، 35 دەنگی نەخێر و 17 دەنگی بێلایەن. ئەم بڕیارنامە مێژووییە مافە یاساییەکانی کۆماری گەلی چین لە نەتەوە یەکگرتووەکاندا گەڕاندەوە و کۆماری گەلی چینی وەک تاکە نوێنەری شەرعی چین ناساند. لە هەمان کاتدا بەناو “نوێنەرانی چیانگ کای شێک”ی دەرکرد، کۆتایی بە داگیرکردنی درێژخایەن و ناڕەوا لە کورسی چین لە نەتەوە یەکگرتووەکان لەلایەن دەسەڵاتدارانی تایوانەوە هێنا،پەسەندکردنی بڕیارنامەی 2758 سەرکەوتنێکی دیپلۆماسی و سیاسی مۆنۆمێنتال بوو- نەک تەنها بۆ 1.4 ملیار خەڵکی چین بەڵکو بۆ هەموو ئەو نەتەوەوانەی کە یاسا نێودەوڵەتییەکان و سەروەری و دادپەروەری دەپارێزن. بڕیارنامەکە گەڕانەوەی تەواوی چین بوو بۆ سیستەمی نەتەوە یەکگرتووەکان و ڕێگەی پێدا بە مافی خۆی ڕۆڵی خۆی وەک ئەندامێکی دامەزرێنەری نەتەوە یەکگرتووەکان و ئەندامێکی هەمیشەیی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان دەستپێبکاتەوە. هەروەها نوێنەرایەتی ئیرادەی بەکۆمەڵی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی دەکرد و ڕەگ و ڕیشەی لە بناغە یاسایی و مێژووییە ڕوونەکاندا هەبوو،بنەمای یاسایی بۆ سەروەری چین بەسەر تایواندا لە مێژە پێش پەسەندکردنی بڕیارنامەکە دامەزراوە. لە سەردەمی جەنگی جیهانی دووەمدا، جاڕنامەی قاهیرەی ساڵی 1943- کە چین و ئەمریکا و بەریتانیا بە هاوبەشی واژۆیان کردبوو- باسی لەوە کرد کە ئەو خاکانەی ژاپۆن لە چین وەریگرتووە، لەوانە تایوان و دوورگەکانی پێنگو، “دەبێت بگەڕێندرێنەوە بۆ چین.” ئەمەش لە جاڕنامەی پۆتسدام لە ساڵی 1945دا دووپاتکرایەوە، کە ژاپۆن لە ئامرازی تەسلیمبوونیدا وەریگرت.
دوای شکستی ژاپۆن، چین سەروەری بەسەر تایواندا بە هەردوو شێوەی یاسایی و دیفاکتۆ دەستیپێکردەوە و بەپێی یاسا نێودەوڵەتییەکان بابەتەکە یەکلایی بووەوە،بڕیارنامەی 2758 بنەمای یەک چینی دووپات کردەوە. ئەم بنەمایە پێی وایە کە تەنها یەک چین لە جیهاندا هەیە، تایوان بەشێکی جیانەکراوەی خاکی چینە و حکومەتی کۆماری گەلی چین تاکە حکومەتی یاساییە کە نوێنەرایەتی تەواوی وڵاتەکە دەکات. وشەسازی بڕیارنامەکە بە ئەنقەست زاراوەی وەک “کۆماری چین” یان “تایوان”ی بەدەر کرد، نەک بۆ پشتگوێخستنی پرسی تایوان بەڵکو لەبەر ئەوەی کە بەناو “کۆماری چین” وەک حکومەتێکی شەرعی لە دوای ساڵی 1949 بوونی نەمابوو، کە تەنها دەوڵەتە سەروەرەکان دەناسێت،سەرەڕای ئەم چوارچێوە یاساییە ڕوونە، هەندێک لە ئەکتەرەکان- بەتایبەتی لە ئەمریکا- لەم دواییانەدا هەوڵیان داوە مانای بڕیارنامەی 2758 تەحەدا بکەن یان بیشێوێنن. بە ئیدیعای کە بڕیارنامەکە باسی پێگەی سیاسی تایوانی نەکردووە، هەوڵدەدەن بیرۆکەکانی وەک “دوو چین” یان “یەک چین، یەک تایوان” بەرەوپێش ببەن، کە لەلایەن کۆمەڵگەی نێودەوڵەتییەوە لە ساڵی 1971 ڕەتکرانەوە پێچەوانەی ئەو بەڵێنانەن کە ئەمریکا لە سێ بەیاننامە هاوبەشەکەیدا لەگەڵ چین داویانە، کە تێیدا کۆماری گەلی چین وەک تاکە حکومەتی یاسایی چین ناساندووە و دان بەوەدا ناوە کە تایوان بەشێکە لە چین،بەڵگەنامە فەرمییەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان لە ساڵی 1971ەوە بە بەردەوامی ئاماژەیان بە تایوان کردووە وەك“تایوان، پارێزگایەكی چین”. هەروەها نووسینگەی کاروباری یاسایی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆچوونی یاسایی بڵاوکردەوە و ڕوونی کردەوە کە تایوان هیچ پێگەیەکی جیاوازی لە سیستەمی نەتەوە یەکگرتووەکاندا نییە و دەسەڵاتدارانی ئەو وڵاتە هیچ جۆرە دانپێدانانێکی حکومەتیان نییە. ئەم ڕاستیانە بە ڕوونی ئەوە دەردەخەن کە بڕیارنامەی 2758ی ئەنجومەنی گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان بەڕاستی باس لە پێگەی تایوان دەکات و ڕەنگدانەوەی کۆدەنگییە درێژخایەنی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتییە،تەحەدای بڕیارنامەی 2758 تەنیا پرسیارێک نییە بۆ دووبارە نووسینەوەی مێژوو- ئەوە هێرشێکی ڕاستەوخۆیە بۆ سەر نەزمی نێودەوڵەتی دوای جەنگی جیهانی دووەم. ئەم فەرمانە کە لەسەر بنەمای ڕێزگرتن لە سەروەری و یەکپارچەیی خاک و جاڕنامەی نەتەوە یەکگرتووەکان دامەزراوە، بنەمای ئاشتی و سەقامگیری جیهانییە. تێکدانی ئەم بناغەیە هەڕەشە لە دەسەڵاتی خودی نەتەوە یەکگرتووەکان دەکات و پێشینەی مەترسیدار دەخاتە ناو پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان،بۆ زیاتر لە پێنج دەیە، کۆماری گەلی چین چالاکانە بەشداری لە کارەکانی نەتەوە یەکگرتووەکاندا کردووە، پێشخستنی فرەلایەنی، گەشەپێدان، ئاشتیپارێزی و هاوکاری نێودەوڵەتی. بڕیارنامەی 2758ەوە یەکێکە لە گرنگترین دووپاتکردنەوەکانی دادپەروەری لە مێژووی دیپلۆماسی مۆدێرن. ئەوە تەنها بابەتی سەروەری چین نییە بەڵکو بابەتی پاراستنی ئەو نەزمە جیهانییەشە کە ڕەگ و ڕیشەی لە یاسای نێودەوڵەتی و کۆدەنگی بەکۆمەڵدا هەیە،دەستکاریکردنی سیاسی پرسی تایوان لەلایەن هەندێک وڵاتەوە بۆ دەستکەوتی ستراتیژی لە کۆتاییدا شکست دەهێنێت. ڕەوتی مێژوو و سەروەری یاسا و ئیرادەی گەل هەموویان پشتیوانی لە پرەنسیپی یەک چین دەکەن. بڕیارنامەی 2758 وەک هێمای ئەم ڕاستییە و پایەی دادپەروەری و سەقامگیری لە کۆمەڵگەی نێودەوڵەتیدا دەمێنێتەوە.

چەند باسێک دەربارەی ئەدەب و هونەری خۆرهەڵات و خۆرئاوا..

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

ئەوانەی بە كەلتووری سلێمانی ئاشنان دەشێت بەسەرهاتی تەنزئامێزی ئەو دوو سەگەیان بیستبێت كە بە شەڕدێن و یەكتر دەخۆن و هەر كلكیان دەمێنێتەوە! بەداخەوە سەرەنجامی ئەم شەڕەی نێوان ئێران و ئیسرائیل وەكو چارەنووسی ئەو دوو سەگە نابێت!
ململانێی نێوان ئەم دوو دەسەڵاتە تیۆكراسییە هۆكارێكی سەرەكییە لە خوڵقاندنی نائارامی ناوچەكە و ڕەخساندنی بیانووی بەردەوام بۆ زلهێزانی دونیا كە زیاتر چەپۆكیان بەسەر ناوچەكەدا بكێشن و بازاڕی بازرگانیی چەكیان لە بوژاندنەوەدا بێت.
ئیسرائیل و ئێران، كە دوو دەسەڵاتی بەهێزن، بەڵام ماندوو و پارانۆیا، ئەگەرچی بە ڕوواڵەت جیاوازن بەڵام لە فرە ڕووەوە هاوشێوەن؛ هەردووكیان لەسەر بنەمای ئایینی ئیبراهیمی پێكهاتوون؛ هەردووكیان هەڵپەیانە، جا بە خۆشی یان بە ترشی، نفوزیان بۆ دەرەوەی سنووریان بگوێزنەوە و دەستبخەنە ناو كاروباری دەوڵەتانیتر و ببنە باڵادەستی ناوچەكە؛ هەردووكیان بە مەبەستی مانەوەیان بە هیچ شێوەیەك سڵ لە پێشێلكردنی یاسا و پرۆتۆکۆڵە نێودەوڵەتییەكان ناكەنەوە و؛ هەردووکیان مێژوویەکی ڕەشیان لە ئەنجامدانی تێرۆری نەیارانیان هەتا کوشتار و جێنۆساید هەیە.
دەسەڵاتی ئاخوندانی ڕژێمی ئیسلامی هەر لە هاتنیانەوە بە ئاگر و ئاسن حوكمیان كردووە و ئەمڕۆ دۆخی ناوخۆی ئێرانیان لە فرە لایەنەوە گەیاندۆتە ئەوپەڕی نالەباری. بەڵام هۆشیاریی گەلانی ئێران وەهای کردووە کە لە پاش زیاتر لە ٤٥ ساڵ حوکمی تیۆکراسی و پەت و سێدارە، هەر کۆڵ نەدەن. بەوپێیە بزووتنەوەی ژن، ژیان، ئازادیی کە لە ئەنجامی تیرۆری گەشمردە ژینا ئەمینی هاتەکایەوە، ڕژێمی ناچار کرد کە بیر لە گۆڕینی شێوازی حوكمڕانی دەوڵەت بكاتەوە. هەربۆیە نیمچەچاوپۆشی لە پۆشینی سەرپۆش و حیجاب بەشێكە لە ئەو گۆڕانكاریانە كە دەوڵەت بە ناچاری لە ئێستادا قبوڵی كردووە. بەڵام خۆهەڵخەڵەتاندنە ئەگەر لە ئەم دەسەڵاتەی ئەمڕۆی ئێران چاوەڕان بكرێت كە بنەماكانی دیموكراسی و مافی مرۆڤ دابین بكات، چونكە ماهیەت و بونیادی ڕژێمەكە وەهایە ئەگەر ئەو كارە بكات لەناودەچێت.
سەبارەت بە ئیسرائیلیش، کە ئەگەرچی لە ڕووی سەربازییەوە بە ڕوونی لە ئێران و هەموو دەوڵەتانیتری ناوچەكە باڵادەستترە، بەڵام تەختکردنی غەزە و پەیڕەویکردنی سیاسەتی كۆمەڵكوژیی لە دژی فەلەستینیەكان بە بێ جیاوازی بە بیانووی وەڵامی کارە دڕندەکانی ڕێکخراوی حەماسی ئیسلامچی، بوونەتە هۆکاری ئەوەی کە ڕۆژ دوای ڕۆژ ئابڕوو و ڕووخساری دەوڵەتی ئیسرائیل و، تەنانەت لە لای هەندێكیش هەموو جوولەكە، لە ناو كۆمەڵگای نێودەوڵەتیدا ناپەسەند و قێزەون ببێت. ڕاستە ئیسرائیل دەوڵەتێکی هاوچەرخانەی دیموکراسیە بەڵام دیموکراسی و هاوچەرخیەکەی هەر تەنیا بۆ خۆی پەیڕەو دەکات و بەرامبەر میللەتانیتری ناوچەکە هاوشێوەی سەرجەم دەوڵەتە نالەبارەکانیتری دەڤەرەکەیە. ئێستا ئیسرائیل لەسەر ئاستی ناوچەكە و جیهان لە هەمان ئەو دۆخەدایە كە ئەڵەمانیای بەهێزی هێتلەری ساڵانی كۆتایی سییەكانی سەدەی ڕابردوو تیدابوو!
ئەڵبەتە پێدەچێت گەڕی جەنگی ئەمجارەیان هەتا ڕادەیەكی زۆر یەكلاكەرەوە بێت؛ بە تایبەتی كە کەسێکی شەڕانگێز و نیمچەدیكتاتۆری وەكو دۆناڵد ترەمپ ئێستا سەرۆكی پڕ چەكترین دەوڵەتی جیهانە و هاوكات ڕووسیا سەرقاڵی جەنگی ئۆكرانیایە و دەوڵەتانی ئەوروپاش وەكو پیرێكی ماندوو و لاواز گیرخواردووی دەیان كێشەی سیاسی و ئابووری و كۆمەڵایەتی خۆیانن.
ئێمەی كورد وەكو هەموو شتەكانی ترمان لە ئەمەشدا، واتە لە هاوسۆزیی یان لایەنگیریمان بۆ ئێران یان ئیسرائیل، تەبا نین و بە بیانووی جۆراوجۆر بەسەر دوو بەرەی تەواو دژ بە یەك دابەش بووین. بە گشتی ئایینپەرستەكان، كە زۆر و بۆرن، دوور لە هەست و هۆشی مرۆڤانە دوژمنی سەرسەختی جوولەكەن هەر لەبەر ئەوەی وەها تەلقین دراون و تووتیئاسا بەیتوبالۆرەی قاعیدە و داعش دووبارە ئەكەنەوە.
هاوكات كوردە ناسیۆنالیستەكانیش، یان وەكو خۆیان ناویان لە خۆیان ناوە “كوردپەروەرەكان”، بە لۆژیكی نائاقڵانەی “دوژمنی دوژمنم دۆستمە”، هاوسۆز و لایەنگیری ئیسرائیلن و چاوقایمانە بیانوو بۆ كارەكانی دەهێننەوە و، لە هەندێك حاڵەتیشدا تەنانەت بە ئاگایی یان بە بێئاگایی دەبنە بەشێك لە پروپاگەندەی ماشێنی مەزنی میدیای ئیسرائیلی.
نە دەوڵەتی دیكتاتۆریی ئیسلامیی ئێرانی دۆستمانە نە دەوڵەتی دیموكراتیی جوولەكەی ئیسرائیل. ئەڵبەتە بە حوكمی ئەوەی كە خاكی كوردنشین هاوسنووری خاكی فارسنشینە هەربۆیە تاوان و كوشتار و خوێنڕشتنەكانی دەوڵەتی ئێران زۆر زیاترە لەوانەی كە ئیسرائیل بەرامبەر كورد كردوویەتی، ئەگەرنا ئەگەر سنوورمان بە ئیسرائیلەوە بووایە دڵنیام كە باشتر لە كەرتی غەزە مامەڵەی لەگەڵ ئێمەش نەدەكرد!
ناكۆكی ئیسرائیل لەگەڵ فەلەسەتینییەكان و عەرەب لەسەر جیاوازی ئایین و نەژاد نیە، عەرەب و جوولەكە هەردوو سامی نەژادن و ئایینەكانیان یەك سەرچاوەن و هاوشێوەن. ململانێیان لەسەر خاكە.
لە بەرامبەر ئەمەش، كورد و فارس لە ڕووی مێژوو و دابونەریت و زمان و فەرهەنگەوە زۆر لە یەكتر نزیكن؛ تەنانەت بە بۆچوونم بەشێكی زۆر و سەرەكیی فەرهەنگی ئەمڕۆی ئێران دەستكردی ئێمەی كوردە و ناهۆشیاریی و هەڵەیەكی ستراتیژییە كە دەستبەرداری ببین و بڵێین كە ئەوە هەر تەنیا فەرهەنگی فارسیزمانانە و پەیوەندی بە ئێمەوە نیە.
لەبەر ئەوە كاتێك ترەمپی سەرۆكی ئەو ئەمەریكایەی كە خۆی بۆمبی ئەتۆمی بەكارهێناوە و ڕێگری لە ئێران دەكات هەیبێت، هەڕەشەی تەفروتووناکردنی “ئیمپراتۆریەتی ئێران” دەكات، هەر مەبەستی فەرهەنگی میللەتی فارس نیە بەڵكو مەبەستی ئێمەی كورد و سەرجەم گەلانیترە! ئەو هەڕەشە و تێڕوانینە بە سووكزانینەی ئەو بۆ میللەتانی ناوچەی خۆرهەڵاتی ناڤین هەر تێڕوانینی ئەو نیە، بەڵكو ئیسرائیل و هەموو دەوڵەتانی سپیپێستی خۆرئاوا بە هەمان ئەو تێڕوانینە كۆلۆنیالیزمە خۆبەزلزانینەوە لە میللەتانیتر، بە تایبەتی ناوچەكەمان و خەڵكەكەی، دەڕوانن.
هەربۆیە ئێمەش دەبێت هۆشیارانە لە ململانێی ئێرانی سەر بە خۆرهەڵاتی ناڤین لەگەڵ ئیسرائیلی سەر بە بەرەی خۆرئاوا بڕوانین. شكست و تێكشكانی دەسەڵاتی خوێنڕێژی ئایینپەرستی مەلاكانی ئێران هیوا و خواستی هەموو كەسێكی هۆشیار و مرۆڤدۆست و پێشكەوتنخوازە. بەڵام هاوكات چۆكدادان بە گەلانی ئێران، كە وەكو پێشتر گووتمان موڵكی ئێمەشە و، سووكایەتیكردن و هەوڵی لەناوبردنی فەرهەنگی ئێران كە دەستكردی ئێمەشە، لە قازانجی ئێمە نیە و بەڵكو زەنگێكی مەترسیدار دەبێت كە لە ئایندەدا سەرە دێتە سەر ئێمەش!
سەرەنجامی ململانێی ئەم دوو دەسەڵاتە تیۆکراسییە ڕوون و ئاشکرایە، کە بێگومان بە حوكمی تەكنەلۆژیا و هاوكاریی بێ قەید و شەرتی دەوڵەتانی كۆنە كۆڵۆنیالیزمی خۆرئاوا و بێمۆراڵی لەڕادەبەدەری سەرۆكی ئێستای ئەمەریكا، ئیسرائیل دەیباتەوە. ئەوسا ئێمە و گەلانیتری ناوچەكە دەكەوینە ژێر بەزەیی سوپای پڕچەكی دەوڵەتی تیۆكراسیی دیمۆکراسیی ئەتۆمیی ئیسرائیل!

ناتانیاهۆ کە نوێنەری دەوڵەت و ڕاستێکی دینی و عیرقیە و تا ئێستا هەموو بەشەرییەتی ناوچەکەی ڕووبەڕوی تەنگانەیەکی گەورە کردۆتەوە و چەند میلیۆن دانیشتوانی غەززە و خەڵکی فەڵەستنی بە پێی سیاسەتی پاکتاوکردن و ئاپارتایدێکی بێشەرمانە لە منداڵ و پیر و گەنج فەڵەستینی دەربەدەر و بێماڵ و حاڵ کردوە و گۆڕیونی بە ئاوارەی دەوار نشین کە تەنانەت ڕێگەی کۆمەکە ئینسانیەکانیشی لێگرتون، خەریکە بێشەرمانە پۆز بە شیعاری خەڵکی ئازادیخوازی ئێرانەوە، بە شیعاری ژنان و کچان و میلیۆنان هاوڵاتی ئەوە وڵاتەوە لێدەدا کە لە گۆڕنانی ڕژێمێکی تری دینی و کۆنەپەرەستی هاوشێوەی دەوڵەتی مەزهەبی ئیسرائیل بەرزیان کردبوویەوە. ئەمە ئیهانەیەکی حەقیرانەی شعوری ئازادیخوازانەی ژنان و بەشەرییەتێکی تێنوی ڕزگاری لە حکومەتە دینی و کۆنەپەرەست و چنگ بە خوێنە بۆرژواییەکانی وەکو حکومەتی ئاخوندەکانی ئێران و حکومەتی حاخامە چنک بە خوێنیەکانی وەکو دەوڵەتی نەژادپەرەستی ئیسڕائیلە.
تا ئێرە واقیعاتێکی تاڵ و دەرناک کە ئەم دوو هێزە کۆنەپەرەست و چنگ بەخوێنە دینی و مەزهەبیە بۆرژواییە سەپاندویانە بەسەر ژیان و چارەنوسی خەڵکی کرێکار و زەحمەتکێشی تەواوی ناوچەکەدا، گەواهیەکی زیندوی ئەم ڕاستیەیە کە تا ئەم هێزانە دەوڵەت بن و چارەنوسی ئەو کۆمەڵگەیانەیان لە دەست دابێ، نەک هەر ئازادی و خۆشگوزەرانی و پێکەوەژیان و بەیەکەوە هەڵکردن بەڵکو تەنانەت ئیمکانی هیچ ئاسایش و ئارامیەکی پایەدار لە ناوچەکە دا لە ئاسۆ دا نیە.
ئەگەر ڕزگاربوون لە حکومەتی ئاخوندە چنگ بەخوێنەکانی ئێران خەون و خواستێکی ڕەوا و ملیۆنی و مەرجێکی گرنگی ئارامی و ئاسایش ڕزگاریەکی گەورەتری سۆسیالییستی و سکولار و ئازادیخوازانەیە لە ئێران و ناوچەکەدا ، ئەوا بە هەمان ڕاددەش ڕزگاربوون لە دەسەڵات و حکومەتی نەژادپەرەست و چنگ بە خوێنی ڕاستی ئیسڕائیلی ئەمڕۆ و جڵەوکردنی و لغاوکردنی و کردنەدەرەوەی لە مەیدانی کێشمەکێشی سیاسی و دەسەڵاتی دەوڵەتی و ناچارکردنی بەوەی دەست لەو هەموو تاوان و کاوکاریە هەڵبگرێ مەرجێکی تری ڕزگاری مرۆڤایەتی کرێکار و زەحەمەتکێش و بەدیهاتنی ڕۆژهەڵاتێکی ناوەڕاستی ئارامتر و شایستەترە بە ژیانێک کە مرۆڤی ئەم سەردەمە شایەنیەتی.
پۆزلێدانی ناتانیاهۆ بە شیعاری ژن، ژن، ژیان، ئازادی کە شیعاری چینی کرێکار و ژن و لاو و مرۆڤایەتی ڕازادیخوازە لە ئێران بۆ ڕزگاری لە حکومەتی ئاپارتایدی دینی بۆرژوایی ئێران، ناتوانێ چارەی ئەو ئاپارداید و پاکتاوکردن و قرکردنە سیستەماتیکە لە چاوی مرۆڤایەتیەوە بشارێتەوە کە ناتانیاهۆ و دەوڵەتە دینی و کەللەشەقەکەی بە بەرچاوی دنیا و بە پشتیوانی و چاوپۆشی ئەمریکا و دۆستەکانی تری دیموکراسی ڕۆژڕاوا پیادەی دەکەن.

ئەم دوو هێزە ئەم دوو کابوسە لە هەردوو بەردا دەبێ بە هێزی ئینسانیەت کۆنتڕۆڵدل بکرێن و پاساوەپوچە سیاسی وئیدیئۆلۆژیکەکانیان بۆ ڕاپێچکردنی چارەنوسی بەیەکەوە ژیان و بە یەکەوە هەڵکردنی مرۆڤایەتی کرێکار و زەحمەتکێش بەرەو تونێڵێکی تاریکتر لەوەی تا ئێستا هەبوە و گەرمکردنی تەنوری جەنگ و کوشتار و وێرانکاری زیاتر، پوچەڵ بکرێنەوە و توڕهەڵبدرێن. ئەم جۆرە پاساوپوچانە، مرۆڤایەتی کرێکار و زەحمەتکێش لە هەر ڕاچەنین و هاتنەمەیدانێکی جیددیدا لەگەڵ خودی ئەم ڕژێم و دەسەڵاتە دینی و کۆنەپەرەستانەدا فڕێیاندەداتە زبڵدانەوە.

ابراهیم حسێن
١٤.٦.٢٠٢٥

ناوم ژیریی دەستکردە
کــــارم بەدەست وبردە
لــــــەجیهاندا ناوی من
باسێکە تـــــەواو مەزن
بۆ ئەم سەردەمە هەموو
بەکـــارم دێنن زوو زوو
سودی من هێندە زۆرە
هەروەکو تیشکی خۆرە
دەی وەرن هــــەوڵبدەن
بەکام زمان حەزدەکەن
بڕۆنە( چات جی پی تی)
پرسیار بکەن بە وردی
وەڵامەکــــــەی بێوەستان
زوو دەخەمە بەردەستتان
لــــــە زۆر بواردا ئەمڕۆ
توانام هــــەیە ڕاستەوخۆ
هاوکـــــــاری ئێوە دەکەم
زانیـــــــــارییتان پێدەدەم

عەلی حەمەڕەشید/سلێمانی

سەرەنجام هێرشی ئیسڕائیڵ بۆسەر دام و دەزگاکانی کۆماری ئیسلامی دەستی پێکرد کە لە ئاکامی ئەم هێرشە دا چەندین کەسایەتی سەربازی و ئەمنی و ئەتۆمی کۆماری ئیسلامی تێداچوون و بەوەش ئەوەی کە کۆماری ئیسلامی یاری لەسەر کارتی فەزای جەنگ و هەڕەشەی گۆڕانی بە هێزێکی ئۆتۆمی و ناوچەیی بکات کۆتایی پێهات.

پرسیارەکە ئەوەیە کە ئایا ئەمە دەست وەشاندنێکی تاکتیکی و سەربازی دیاریکراوە بە مەبەستی مل پێکەچکردنی کۆماری ئیسلامی ئێران بە مەرج و داخوازیەکانی ئەمریکا و ئیسڕائیل بۆ دەستبەردار بوونی ئێران لە خەونی گۆرانی بە هێزێکی ناوچەیی ئەتۆمی و گەڕانەوە بۆ گفتوگۆ یانیش مەسەلەکە ئەم چوارچێوەیە تێدەپەڕێنێ و بابەتەکە پەیوەندی بە ڕێکخستنەوەیەکی ستراتیژیتری ناوچەییەوە هەیە کە چیتر لە چوارچێوەی ئەو مەرج و شەرتانەی پێشوتردا ناکرێ یەکلا بکرێنەوە؟

یەکەم؛ ڕێکخستنەوەیەکی سەراپاگیر و ستراتیجیتری ناوچەکە کە تیایدا ئاسایشێکی ستراتیژیتر بێتە ئاراوە کە ئسڕائیڵ گۆڕابێ بە کیانێکی قبوڵکراو پێویستی پێویستی تەسلیم بوونێکی بنەڕەتی ئیسلامی سیاسی و کۆماری ئیسلامی بە مەرجەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل و ڕۆژئاوا بە گشتی بە دواوەبێت جا بە هەر ڕێگەیەک بێت؛ چ لە ڕێگەی شکستێکی ستراتیژی سەربازیەوە بێت یاخود لە ڕێگەی گرتنەبەری ڕێگەی ڕێکەوتن و گفتوگۆ وە بێت. لە هەردوکی ئەم سیناریۆیانەدا شانسی جمهوری ئیسلامی بۆ مانەوە وەک ئەوەی کە تائێستا هەیە کەم و نزیک بە سفرە. جمهوری ئیسلامی یان دەبێ بگۆڕێ بە ڕژێمیکی رامکراو دەستەمۆ یان لەگەڵ حەتمیەتی چارەنوسی خۆی ڕووبەڕو بێتەوە. کۆماری ئیسلامی لە شکڵەی ئێستای خۆیدا وەک ڕێژێمێکی ئیسلامی ئیدیئۆلۆژیک کە فەلسەفەی بوونی خۆی لەسەر دژایەتی غەرب و ئیسڕائیل و ئەمریکا بیناکردوە و بە کردەوەش نیشانیداوە کە ناتوانێ دەستبەرداری ئەم تایتمەندیە وجودیانەی خۆی بێت، لە هەر دووکی ئەم سیناریۆیانە دا دەبێ حەتمیەتی چارەنوسی خۆی ڕووبەڕوبێتەوە. بێگومان مەبەست ئەوە نیە کە لە خۆیدا ئەم جۆرە کردەوانە ببنە هۆی ڕژێم چەنجێکی خێرا و دەست بەجێ بەڵکو ئەو هەلومەرج و داخوازیانەی کە لە ئارادان بۆ ڕێخستنەوەیەکی ستراتیژیتری ناوچەکە لەلایەن ئەمریکا و ئیسرائیل و ڕۆژئاوا پێویستی بە ئیسلامێکی سیاسی و کۆمارێکی ئیسلامی ڕامکراو و دەستەمۆ هەیە کە قبوڵکردنیان لەلایەن کۆماری ئیسلامیەوە واتە هاتنەپێشەوەی زیاتری حەتمیەتی مەرگی کۆماری ئیسلامیە لەو فۆرمەی ئێستایدا.

دوەم ؛ پرسیارەکە ئەوەیە کە بۆرژوازی ئێران تاچەندی تر سەرکێشیەکانی کۆماری ئیسلامی لەبەرامبەر غەرب و ئەمریکا قبوڵ دەکا و دەچێتەپشتی یاخود ئیتر ئەو بەشانەی تری بۆرژوازی ناڕازی و پڕۆغەرب ئیتر دەست بەکار دەبن بۆ ئەوەی لەم قەیرانی حەتمیەتی بوون و نە بوونەی کە کۆماری ئیسلامی تێیکەوتوە دەست بەکاری کۆکردنەوەی هێز و تواناکانی خۆیان دەبن بۆ گوزار لە کۆماری ئیسلامی بە پشتیوانی ئەمریکا و ڕۆژئاوا؟

سێیەم؛ پرسیار و هەڕەشەیەکی تری وجودی کە لە هەر تەکان و ڕاچڵەکبنێکی سیاسی جیددیدا یەخەی کۆماری ئیسلامی دەگرێ ئەوەیە کە ئەم ئیسلامە و ئەم حکومەتە ئیدیئۆلۆژیکە دینیە پێچەوانەی سروشتە و ناکۆکە بە خواست و ویست و چاوەڕوانیە هەرە سادەکانی مرۆڤی ئەم سەردەمە و کەوتۆتە بەرکەوتنێکی زۆر قوڵ و چارهەڵنەگر. لەگەڵ چاوەڕوانیەکانی کۆمەڵگەیەکی حەفتا هەشتا میلیۆنی کە بە توندی مەیلی بە ئازادی و بە شێوە ژیانی ڕۆژڕاوایی هەیە و لە پێناو بە دەستهێنانی ئەم لانیکەمانەی ژیان و ئازادی و خۆشگوزەرانی جەنگی خۆی و حوکمی خۆی لە دژی ڕاگەیاندوە.

گومانی تێدانیە کە خەڵکی کرێکار و ئازادیخواز کە بە خوێنی سەری ئەم ڕژێمە ئیسلامیە تێنون هەر فرسەتێک بە کار دێنن بۆ ئەوەی کاری کۆماری ئیسلامی یەکلا بکەنەوە. بە کورتیەکەی دەمەوێ بڵێم ئەم ڕژێمە لەگەڵ چەندین حەتمیەتی گەورە بەرەو ڕووە کە سەری ئەو سەری هەر کامیان حەتمیەت و پێویستی نەمان و لە ناوچونی کۆماری ئیسلامیە!

کۆماری ئیسلامی نە دەتوانێ لەسەر سەرکشیەکانی خۆی و لەسەر دوژمنایەتی خۆی لەگەڵ ڕۆژئاوا و ئەمریکا و ئیسرائیڵ سازش بکا و بگۆڕێ بە ڕژێمێکی دەستەمۆ کە وازی لە هاتوهاواری جیهادی ئیسلامی و تیرۆر و قودس و هێنابێ و نە لە ئێرانیش دا دەتوانێ واز لە خەسڵەت و فەلسەفەی بوونی وەک ڕژێمیکی دینی و ئیسلامی بهێنێ و تەسلیمی سکولاریزم و ئازادیخوازی گەورەی ئەمڕۆی ئێران بێت. تەسلیم بوون بە هەر کام لەوانە یەک مانای هەیە ئەویش کۆتایی کابوسی کۆماری ئیسلامیە.

براهیم حسێن

١٣.٦.٢٠٢٥

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

جەنگی دەوڵەتەکانی ئیسرائیل و ئیران، سیما و وێنای ئایندەیەکی ڕاستەقینەی پڕ لە مەترسی لە ئێستاوە نیشانی خەڵک لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەدا. قسەکانی هەردوو لای ئەم شەڕە بەسە بۆ ئەوەی کە بزانین چۆن دوو هێزی دڕندەی سەرمایەداری لەم ناوچەیەدا باشترین ئەکتەر و کارەکتەری ئەم دەورەیەی دڕەندەکانی سەرمایەن، کە دەوری سەرەکی دەبینن لە دیاریکردنی ئایندەیەکی تاریک و پڕ شەڕ و نائارامی و هەژاری و قەیرانی ئەم ناوچەیەدا. ئەمە دەورەی دڕندەکانی سەرمایەیە، کە ئەمڕۆ لە ئۆکرانیا و فەلەستین و ڕۆژهەلاتی ناوەڕاستدا دەیانەوێ لە ڕێگەی شەڕەوە هاوسەنگی هێزی نێوان خۆیان بگۆڕن لە پێناو دابەشکردنەوەی ناوچەکانی کاریگەری دەسەڵات و بەجێهێنانی پڕۆژە ئابوری و سیاسیەکانیان.
ئەم شەڕە ئاڵۆزیەکی سیاسی و سەربازی لە ناوچەکەدا دروست دەکا کە شەڕەکانی کەنداوی دەیەی نەوەدەکانی سەدەی ڕابردوو لە چاویاندا سادە دەبن، یان تەنانەت لە چاو شەڕی ئۆکرانیا و روسیادا کە چوارچیوەی شەڕەکان تا ڕادەیەک دیاریکراوە.

ئەم شەڕەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست کە ساڵێکە دەستی پێکردوە و لە قۆناغی شەڕی نوێنەرەکانی کۆمار ئیسلامی ئێرانەوە ئێستا گوازراوەتەوە بۆ شەڕی ڕاستەوخۆی ئەم دەوڵەتە لەگەڵ دەوڵەتی ئیسرائیلدا و ئەمەش چاوەڕوانی تەقینەوەی گەورەتر و فراوانبونەوەی مەیدانی شەڕ و کارەساتی ئابوری و سیاسی و کۆمەڵایەتی زیاتری بەدواوەیە.
هەرچەند بەرژەوەندە ئابوریەکانی بازاڕی جیهانی سەرمایە و نەوت سنوری فراوانبونەوەی ئەم شەڕە بەرتەسک دەکەنەوە لە ئێستادا و هیچ کام لە وڵاتە زلهێزەکان خوازیاری ئەوەش نەبن کە پڕۆژە ئابوریە ستراتیژی و سەرچاوەکانی وزە لە ناوچەکەدا بوەستن، بەڵام ناکۆکی بەرژەوەندیەکان و پڕۆژەکانی ڕیگای ئاوریشمی چین یاخود بازاڕی ڕۆژهەڵاتی ناوەراستی نوێی ئەمریکا کە سعودیە و ئیسرائیل هاوبەشە سەرکیەکانی بن، خۆی لە ژێر ئاگری ئەم شەڕەدا چارەنوسیان دیاری دەکرێت.
شەڕی ئەم لایەنە دژ بەیەکانی بورژوازی و حکومەتەکانیان لەسەر بەرژەوەندی ئابوری و سیاسی و هەژمونی سەربازی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بوەتە مایەی بە قوربانی بونی زیاتری کرێکاران و خەڵکی هەژاری ئەم ناوچەیە و کوژران و هەژارتر بوون و ڕیگری بەردەم سەرکەوتنی ناڕەزایەتی و ڕزگاربون لەدەست ئەم دڕندانەی سەرمایەداری ناوچەکە و دەسەلاتدارانی جیهانی سەرمایە.

ئەوە گرنگە کە ئەمڕۆ خەڵکی کرێکار و زەحمەتکێشی ئیران و ئیسرائیل و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە دژی هەردوو بەرەی جەنگەکە بن. بەڵام پیویستە بزانین کە ئەم دڕندانەی سەرمایەداری ئەمڕۆ درێژە بەم شەڕەی خۆیان دەدەن و سەرکوتی هەموو ناڕەزایەتیەک دەکەن دژی دەسەڵاتی شەڕخوازانەی ئەوان بێت. ئێمە دەبێ وەک بەرەیەکی یەکگرتوی سەربەخۆی چینایەتی دژی هەموو لایەنەکانی ئەم دەورەیەی دڕندایەتی سەرمایەی جیهانی و ناوچەیی بوەستینەوەو هەنگاو دژی شەڕ و دەسەڵاتی هەردوو بەرەی ئەم شەڕە بنێین، و تەنیا بەم هێزە ڕیکخراو و یەکگرتوەمانەوە دەتوانین پارێزگاری لە ژیانی خۆمان بکەین، و نەبینە قوربانی جەنگی دڕندەکانی سەرمایەداران.

نـووسـەر: مـدونة مـعـلـمي (بلـۆگی مامـۆسـتاکەم)

شانۆیەکی کۆمیدییە
کـارەکـتەرەکـان
١ـ قـوتابیانی پـۆلێ شەشەمی بنەڕەتی
٢ـ مامۆستای بـیرکـاری
٣ـ سەرپـرشـتـیار
٤ـ پـوورە نەخـشین ـ کارگـوزاری قـوتـابخـانە
شـوێـن:
١ـ قـوتـابخـانە
٢ـ ژوری پـۆلـێ شـەشـەم

شانـۆی مامـۆسـتا و شلـیک

(قـوتـابییەکـان دەچـنە ناو پـۆلەکەیانەوە. دوابـەدوایـانـد مامـۆستای بیـرکـاریـش دێـتـە نـاو پـۆلـەکەوە..)
مامـۆسـتا: رۆژتـان بـاش
قـوتـابییەکان (بەپـێـوە وەستاون): ژیـانـت بـاش
مامـۆسـتا: فەرمـوون دانـیـشن

(مامۆستا جانتا بچکۆلەکەی لەسەر مێزە بچـووکە دادەنێـت.. ژاوی ژاوه قـوتابـییەکان پـۆلـەکـەی پـڕ کـرد..).
مـامـۆسـتا: بێـدەنگـبن.. رۆڵەکـانـم ئەم وانەیە بە پـرسیارێکی سادەی بیـرکاری دەست پێـدەکەیـن.
(مامۆستا لەسەر تەخـتە رەشەکەدا، پـرسیارەکە دەنـووسـێت.. بە دەنگـێکی بـەرز بـۆ قـوتابییەکـانی دەخوێـنێتەوە..)
مامـۆسـتا: باوکـم کـێکـێکی گەورەی شـلـیکی کـڕی. کـە کــێـشی (٣٠٠٠) گـرام بـو. ویـستی بـیکاتە (٤) پارچـەوە (بەشـەوە).
پـرسیارەکە ئـەوەیە: کـێشی هـەر پارچـەیەک چەنـد گـرام دەبـێـت؟
قـوتـابییەکان (بەیەک دەنگ): بـەڵی مامـۆسـتا.
مامـۆسـتا: هـیچ پـرسیارێکـتـان دەربـارەی پـرسـیارەکە هـەیە؟
گـوڵچـین: مامۆسـتا کاتـێک کە پـرسیارەکـەت بە (بـاوکـم) دەستی پـێکـردووە، ئایا مەبـەسـتـت لە وشـەی باوکـم، (بـاوک) ی خـۆتە، یان (بـاوک) ی ئـێـمەیە؟
مامـۆسـتا: مەبەسـتم بـاوکی تـۆیە.. گەمـژەییـە کە مەبەسـتم بـاوکی خـۆم بـێـت.
گـوڵچـین: کەواتە بە داخەوە، چـونکە باوکـم کـێکی شلیک ناکـڕێـت. لە ترسی لەش خـوران و سـووربـونەوەی رووخـساری.
دیـلان: بـەڵام باوکـم حـەزی لە کـێکی شــلـیکە.
مامـۆسـتا: بەسە، بەس قـسەبکەن، ئـێـمە لە ئێستادا باسی کـێشەی خـێزانی ناکـەین. کـێکی شلـیک بە کـێکی سـێو دەگـۆڕم.. رازیـن؟
قـوتـابییەکـان: بـەڵێ
(مامـۆسـتا تەخـتەســڕەکە دەگـرێتە دەستی و وشەی (شـلـیک) دەسـڕێـتەوە و لە شـوێـنیــدا وشـەی (سـێـو) دەنووسیـت… )
مامـۆسـتا: ئێستا دەتـوانـن کاربکەن و وەڵامی پـرسیارەکە بنـووسـن.
(قـوتـابیـیەکـان دەسـت بە کـارکـردن دەکـەن.. تەنیـا یەکـێکـیان نەبـێـت، کە بە دۆژدامـانەوە. سەیـری مامـۆسـتا دەکـات)
مامـۆسـتا: چـیـت دەوێـت؟
شاگـوڵ: سەبـارەت بە باوکـم لـەم پـرسـیارەدا.
مامۆستا (بە تـوڕییەوە): چی بەسەر باوکت هـاتـوە؟ ئایا حەزی لە کـێکی سێو نییە؟
شاگـوڵ: بەڵی حەزی لە کـێکی سـێو هـەیە.. بەڵام!
مامـۆسـتا: بـەڵام چی؟
شاگـوڵ: باوک و دایکـم لە یەکـتری تـۆراون ـ لە دەقـە عـەرەبییەکەدا جیابـونەتەوە ـ
مـن لەگەڵ دایکـمـدا دەژیـم. پـێـموایە دایکـم شایـەنی کـڕیـن و بـڕینی کـێکەکەیە.
(مامۆستا سەیری تەختەڕەشەکە دەکات و پاشان سەیری قوتابییەکان دەکات، بۆ ماوەی ساتێک دودڵ دەبێت.. پاشان بە خـێرایی و بە رقەوە، وشەی ” باوکـم ” دەسـڕێتـەوە و لە شوێـنی وشـەی” دایـکم” دەنـووسێـت.. ).
مامـۆسـتا: ئا ئـەمـە جـێی رەزامەنـدیی تـۆیـە؟
گـۆران (بە شـەرمەوە دەستی بەرزکـردەوە): مامـۆسـتا ببـورە، مـن بە پـێچەوانـەی شاگـوڵ، دایک و باوکم لە یەکـتری زیـز بـونە، مـن لەگـەڵ باوکـمـدا دەژیـم، ئەویـش ئـەو کەسەیەیە، کە شایەنی بـڕیـنی کـێکـەکـەیە.
(ماموستا سەری دەخـورێـنی، بە تـوڕەییـەوە، دەچـێت بۆ لای تەختەڕەشەکە، وشەی “دایـکـم” دەسـڕێتـەوە و لە شـوێـنیدا دەنـووسێـت “مـن”.. )
مامـۆسـتا: پـێـمـوایـە ئێـستا هـیچ کـێـشەیـەک نـیـیە. هـەریـەکە لە ئـێـوە دەتـوانێـت کـێکـێکی سـێو بکـڕێـت و بـیـبڕێـت. وا نـیـیە؟
تابـان: (بە دەنگـێکی بەرز): بـەڵێ
شـاهـۆ: مامۆستا کـێـشەی نـرخەکەیـمان هـەیە. کـێکـێکی گـەورە نـرخەکەی گـرانە. منـیش پارەم نـییە کـێکـێکی وا جـوان و بەتـام بکـڕم. دەبێـت تەنها سەیـری بکەم و زەقـەی چـاوم بێـت.

(مامۆستا بە بێزارییەوە وشەی “گەورە” دەسڕێتەوە و لە شوێنیدا وشەی”بچووک” دەنووسێت..)

مامـۆسـتا: ئـێـستا ئارام بـویـتەوە؟ .. دەتـوانـیـت کـێکـێکی بچـووک بکـڕیـت.
شـاهــۆ: بـەڵێ ، پـێمـوایە دەتـوانـم.
گـوڵـچـین: مامۆستا هـەڵەیەک لە پـرسیارەکەدا هـەیە. پـێموایە کە کـێکـێکی بچووک، کـێـشی (٣٠٠٠) گـرام نـیـیە. دەبـێـت کێشەکەی کەمـتر بـێـت.
مامـۆسـتا: کـێـشی ئـەم کـێکە نەفـرەتیـیە دەگـۆڕم. (سـفـرێـک لە “٣٠٠٠ ” رەکـە دەسـڕێتـەوە و دەبێـت بـە “٣٠٠ ” گـرام )
مامـۆسـتا: مـن پـرسیارەکە دەخوێـنـمەوە. سەرنج دەخـەمە سەر چەمکی (مـن، سـێو، ٣٠٠ گـرام ).
قـوتابییەکان: بـەڵی مامـۆسـتا.
شەمـاڵ: مامۆستا، ئـەی نابێـت لە شـوێنی “مـن” کێکـێکی سێوم کـڕی. بیـسڕیتەوە و بیکـۆڕیـت بە (مـن و دایکـم و باوکـم) چـوویـن کـێکـێکی سـێومـان کـڕی؟
مامـۆسـتا (بە تـوڕییەوە): ئەی بۆ ناڵێی (من و دایکم و باوکم و خەڵکی کۆڵانەکەمان) چـوویـن کـێکـێکی سـێـوی بچـووکـمان کـڕی؟
(هەمـوو قـوتـابییەکان دەسـتیان بە پـێکەنـین کـرد)
دیـلان: مامـۆستا نامەوێـت قسەکانـت پێ بـبڕم. بەڵام ئەگەر کێکێک بەم کـێشە بچـوکە (٣٠٠ گـرام) بکـڕم، ناتـوانـم بەسەر (٤) کەسـدا دابـەشی بـکەم. مـن (٧) خـوشـک و بـرام هـەیە. نامـەوێـت هـیچـیان لە خـواردنی ئـەم کـێکە خـۆشـەدا بـێـبەش بـکەم.
هـەڵـۆ: ئـێـمـەش (٥) کەسـین، بـەڵام داپیـرەم بەهـۆی کـلـۆری ددانـەکـانیـیەوە حـەزی لە خـواردنی کـێک و شـیرینی نیـیە. بـۆیە لەبـەر دڵی داپیـرەم مـن کـێک نـاکـڕم.
(ئـاژاوە و ژاکـە ژاک دەکەوێـتە پـۆلـەکەوە، هـەر قـوتابـییەک دەیـەوێـت، کـێـشەکەی خـۆی بخـاتە بـەردەم مامۆسـتا).
مامـۆسـتا (هـاواردەکات): بەسە.. بەسە.. چـییە ئەم گەڕەلاوژەییە (بێ ئەوەی هەست بـەوە بکات کە دەسـتی بە تـۆزی تەبـاشـیرەوەیـە.. نـاوچـەوانی بـە دەسـتی سـڕی…) بـەو پـێیەی کە ناتـوانـن کـێکـەکە بەسـەر (٤) کەسـدا دابـەشی بـکەن. لەسەر ئـەوە رێکـدەکەویـن کە بەسەر ژمارەی پـۆلەکەمان (٢٣) قـوتابی (١٢) کوڕ و (١٠) کـچ و مـنی مامـۆسـتاتـان دابەشی بکەن.
(مامـۆسـتا ژمـارە “٤” دەسـڕێتـەوە و لە شـوێنیـدا ژمـارە “٢٣” دەنـووسـێـت..)
(هەمـوو قـوتابییەکان سەرقـاڵی کارکرن و دابەشکـردنەکە بـوون.. جگە لە دوانیـان نەبێـت، کە شاهـۆ و گـۆران بـوون، بە دەنگـێکی نـزم گـڤـتـوگـۆیان دەکـرد..).
مامـۆسـتا: ئاگـادارتان دەکەمـەوە، وشەیەک لە دەمـتان و دەربـچـێت.. سـزاتان دەدەم.
گـەشبین: ببـورە مامـۆسـتا، مـن نامەوێـت و پـێـم جـوان نـییە، پارچەیەکی هـاوشێوە و هـاوکێش و قەوارە بچووکی وەک ئەوەی ئێـمە، بـدرێت بە مامۆستاکەمان، تۆ لە ئێمە گەورەتـریـت، دەبێـت پارچەکەی تـۆ گـەورەتـر بێـت لـەوەی ئـێـمە.
مامـۆسـتا: مـن نە پارچـەی گـەورە و نە پارچـەی بچـووکـم دەوێـت.. ئـەوە بەسـە.
(لـەم کـاتەدا سەرپـەرشتـیار دێـتـە نـاو پـۆلـەکـەوە.. )
مامـۆسـتا: هـەستـن
(قـوتـابییەکـان ـ وەک رێـزگـرتـن لە سەرپەرشـتـیار ـ هـەڵـدەسـتن… )
سەرپەرشـتـیار: رۆژتـان بـاش.
قـوتابییەکان و مامـۆسـتا: رۆژی بەڕێـزتـان باشـتربـێـت
سەرپەرشتیار: فـەرمـون دابـنیشن.
(سەرپەرشتیار دەچێتە دواوەی پۆلەکە و لەسەر تەختەدانشتنێک دادەنیشێت و پێنووس و لـێنووسێک دەردەکات.. لە پـرسیارە نووسراوەکەی سەر تەختەڕەشەکە دەڕوانێت..)
سەرپەرشتیار: ئەم پـرسیارە، هـەڵەیەکی تێـدایە. مایـەی پـێکەنینە، کە کـێکی بچووک بەسـەر (٢٣) کەسـدا دابـەش بکـرێـت. ( سەرپـەرشـتـیار پـێـدەکـەنـێـت).
مامۆستا: ئەمە هەڵە نـییە. بەڵام قـوتابییەکان.. (سەرپـەرشتیار قسەکانی پێـدەبـڕێـت)
سـەرپـەرشـتیار: پـێـمـوایە تـۆ مانـدویـت.. پـێویـستیـت بـەوە هـەیە پشویەک بدەیت.. ئـێـمە هـەڵـەکە راسـت دەکەینـەوە.. ئەگـەر بتـەوێـت ئـەم کـێکە بەسەر (٢٣) کەسدا دابـەش بکەیـت، دەبـێـت کـێکەکە گـەورەتـر بـێـت.
(سەرپەرشتیارەکە، تەخـتەسـڕکە بە دەستییەوە دەگرێـت و بە دەستەکەی تری پارچە تەبـاشـیرێک هـەڵـدەگـرێـت.. وشـەی کـێکـێکی (گـورە) دەسـڕێتـەوە و لە شـوێـنیـدا دەنـووسـێت (بچووک). پاشان سفـرێـک بۆ (٣٠٠) گـرامەکە زیـاد دەکات و دەیکات
بە (٣٠٠٠) گـرام. دوبـارە پـرسیارەکە دەخـوێـنـێـتەوە..)
سەرپەرشـتیار: دابەشکردنی کێکەکە بەسەر (٢٣) دا قورسە. با بیسڕینەوە و بیگۆڕین راستر وایـە کە بیکەین بە (٤) کەس. پاشان وشەی (مـن) یشی سڕییەوە. لە شـوێنیدا، وشەی (بـاوکـم) ی نـووسی. ئـێـستا پـرسیارەکە روونـە.
(لـەم ساتـەدا زەنگ لێـدەدرێـت. سەرپەرشـتیار خەریـکە بـڕوات، مامۆسـتا ماڵـئاوایی لـێدەکـات. دوایی قـوتـابیـیەکـانـیـش مـاڵـئاوایی لـە مامـۆسـتاکـەیـان دەکـەن…)
(پـوورە نەخـشـین کارگـوزاری قـوتـابخـانـەکە، دەچـێـت بـۆ بـەردەم دەرگـای پـۆلـەکە. هـەواڵـی تەلەفـۆنکـردنی ژنـەکەی مامـۆسـتا، بە مامـۆســتاکە دەدات.. )
پـورە نەخـشـین: مامـۆسـتا ژنـەکـەت پـێـش کەمـێک بـەر لە ئـێستا، تەلەفـۆنی کـرد. سـەرپەرشتیارەکە لە پـۆلەکـەدا، بـۆیـە بانگـتـم نەکـرد..
مامـۆسـتا: ئـەی ئـەو چی دەوێـت؟
پوورە نەخشین: بۆ ئەوە تەلەفۆنی کرد، بیرت بخاتەوە کە کێکێکی شلیکی بۆ بکڕیت.
مامـۆسـتا (زۆر بـە تـوڕەیـیەوە): چی، کـێکـێکی شــلـیک؟
(مامۆسـتا جانتـاکەی فـڕێ دایـە ناو پـۆلەکە، بە نێـو ریـزەکانی تەخـتەدانیـشتنەکانی پـۆلەکـەدا دەهـات و دەچـوو.. )
مامـۆسـتا: نامـەوێـت جـارێکی تـر، گوێـم لە وشـەی شـلـیک ببـێـتەوە. نا نامەوێت.. رقـم لە شـلـیکە.. رقـم لە شــلـیکە.. رقــم لە کـێکی شـلـیکە.. رقـم لـە کـێکـیـشە.

ـ کـۆتـایی ـ

شەڕە چاوەڕوان کراوەکەی نێوان ئیسرائیل و ئەمریکا دەستی پێ کرد. لەم کورتە بابەتە هەوڵ دەدەم چەند سەرنجێکی سەرەتایی بۆ هۆکارەکان (لە پەیوەند بە ئیسرئیل) و وەڵامەکان (لە پەیوەند بە ئێران) و لێکەوتەکان (لە پەیوەند بە کورد) بخەمە ڕوو.

ئیسرائیل و شەڕی مانەوە، وانەیەک بۆ کورد
ئەمڕۆ، دوای دەستوەشاندنەکە، بنیامین نەتەنیاهۆ گوتی ئیسرائیل هەڕەشەیەکی وجودی لەلایەن ئێران‌ـەوە لەسەرە چونکە ڕژێمی ئێران لە مێژە دروشمی “مەرگ بر ئیسرائیل”ی هەڵگرتووە و نەوە لە دوای نەوە ئێرانییەکان لەسەر لەناوبردن و سڕینەوەی ئیسرائیل پەروەردە دەکات. هەر لە قسەکانی نەتەنیاهۆ گوتی، لە سەروبەندی شەڕی دووەمی جیهانی، سەرکردەکانی دنیا چاوپۆشییان لە هەڵسوکەوت و کردار و ڕەفتار و گوفتارەکانی هیتلەر و نازییەکان کرد، واتە سیاسەتی نەرمینواندن (appeasement)یان لەبەرانبەر هیتلەر لەخۆنیشان دا. لە ئاکامدا شەڕێک بەرپا بوو کە ٢٠ ملیۆن کەس بوونە قوربانی، لەنێویاندا ٦ ملیۆن جوو هەبوو. لە درێژەی قسەکانیدا، نەتەنیاهۆ گوتی، جووەکان لە دوای هۆلۆکۆستە شەش ملیۆنییەکە، بڕیاریاندا کە نابێت جارێکی دیکە ئەوە ڕووبداتەوە، واتە (never again). بەو مانەیە، ئەوەی ئەمڕۆ ئیسرائیل کردی، ڕێگرییە لە دووبارە جینۆساید کردنی جووەکان و سڕینەوەی ئیسرائیل وەک دەوڵەتێک کە ئەرکی پاراستنی نەتەوەی جووی لە ئەستۆ گرتووە.
لە ٢٠٠٧ لە کۆنفرانسێک، “ئەماتزیا بارام”م دیت، کە ئەکادیمییەکی جووی-ئیسرائیلییە و عێراقیناسە. لێم پرسی، ئێوە بۆ ئەوەندە دەترسن ئێران چەکی ئەتۆمی هەبێت؟ گوتی، کەسێک، میللەتێک، دەوڵەتێک، باوەڕی بەوە هەبێت کە “ئیمام مەهدی”، کە هەزران ساڵە بزر بووە، دەگەڕێتەوە، پێشیان وا بێت کە ئەو تەنیا کاتێک دەگەڕێتەوە کە لە دنیا “تەجال هەستایە”، واتە ئاخر زەمانە، شەڕە، قەیرانە، کەواتە زۆر ئاساییە، ئەو کەسە، ئەو دەوڵەتە چەکی ئەتۆمی بەکاربێنێت تاوەکوو ئەو ژینگەیە بخولقێنێت کە ئیمام مەهدی ناچار بە گەڕانەوە بکات.
بەکورتییەکەی، جووەکان وەک نەتەوە، ئیسرائیل وەک دەوڵەت، بەئاگایی بێت یان لە بێئاگایی، لە زیرەکییان بێت یان لە گەمژەیی، لەو قەناعەتەدان کە ئێران هەڕەشەیەکی وجودییە لەسەریان و چەکی ئەتۆمی هەبێت ئەوە لەوانەیە ئەو خەونەی خۆیان لە لەناوبردنی لانی کەم “شەیتانی بچووک” (ئیسرائیل) بهێننە دی. بۆ زانین، ئێرانییەکان بە ئەمریکا دەڵێن، شەیتانی گەورە، ئیسرائیل‌‌یش شەیتانی گچکە. بۆیە ئەم هێرشانەی ئێران، لانی کەم لە دیدی ئیسرائیلییەکانەوە، بۆ خۆپارێزییە.
تێگەیشتنێک هەیە لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان کە پێی وایە، دەوڵەت ئەرکی زۆرە، بەڵام ئەرکی یەکەمی هەر دەوڵەتێک پاراستنی دەوڵەتەکە و نەتەوەکەیەتی چونکە ئەگەر دەوڵەتەکە نەتوانێت خۆی بپارێزێت، نەتەوەکەی بپارێزیت، ئەوا هەموو ئەرکەکانی دیکەی دەوڵەت فلسێکی سووتا و ناکات.
دەکرێت دوو وانە لەو تێگەیشتن و دۆخە فێر بین. یەکەم، تەنیا ئەو دەوڵەتانە دەتوانن بمێننەوە کە دەتوانن خۆیان بپارێزن. دووەم، تەنیا ئەو نەتەوانە دەتوانن پارێزراو بن کە دەوڵەتیان هەیە. کورد لە کوێی ئەم هاوکێشانەیە کە تازە بە تازە لەو دنیا جەنجاڵە، لەو دنیا بێسەروبەرییە (anarchic)، برەو بە تێزی دژە-دەوڵەتی دەدات. ئەمڕۆ نیازم وابوو لەسەر پرسی بێدەوڵەتی و تێزی دژە-دەوڵەتی بابەتێکی دوورودرێژ بنووسن، کەچی نەتەنیاهۆ نەیهێشت.

ئێران و وەڵامەکان
ئەم گەڕەی ئەمجارەی پێکدادانەکان لەگەڵ گەڕەکانی پێشووتر زۆر جیاوازە. لەبەر ئەم ڕاستییانە:
یەکەم، ئێران لە کوشتنی حەسەن هەنییە، سەرکردەی حەماس، یان کوشتنی حەسەن نەسروڵا، سەرکردەی حیزبوڵا دا، کەم تا زۆر وەڵامی هەبوو، بەڵام وەڵامێک کە بنەمای لەسەر لێکتێگەیشتن لەگەڵ ئەمریکا و ئیسرائیل دانابوو. واتە وەڵامێکی پێشوەختە دیزاینکراوبوو، کە نەدەبوو شەڕەکە بگاتە “مریشکە ڕەشە”. واتە لە گەڕەکانی پێشووتر هەم ڕاستەوخۆ ئێرانییەکان و ئێران بە ئامانج نەدەگیران، هەم وەڵامەکانی ئێران تەنیا بۆ ڕووسپیکردنەوە بوو، نەک شەڕ و پێکدادان.
دووەم، ئاماژەکانی گورزی یەکەمی گەڕی ئەمجارەی شەڕەکە هەر سەعاتەکانی یەکەم پێمان دەڵێت کە ئیسرائیل ئەمجارە، ئەگەر ئامانجی ڕووخانی ڕژێمیش نەبێت، کە باوەڕ ناکەم ئەوە لە توانای ئیسرائیل بێت، ئەوە مەبەستی تەواو لاوازکردنی ڕژێم بێت هەم بە کوشتنی سەرانی ڕژێم، کە هەندێکی هەر لە چەند سەعاتی یەکەم کوشت، هەم لێدانی گورزێکی کاریگەر لە دامەزراوە ئەتومیی و موشەکییەکانی بەتایبەتی توانا سەربازییەکانی بەگشتی. واتە ئیسرئیل ئەم جارە بە هەموو توانای خۆی لە شەڕدایە و شەڕ دیزاینکراو ناکات.
بۆیە، ئێران ئەمجارە نەک وەڵامی دەبێت بەڵکوو دەزانێت ئەگەر وەڵامی نەبێت ئیسرائیل بە ئاسانی ڕاناوەستێت. داخۆ وەڵامی ئێران چی دەبێت؟ ئەوە بەڕاستی زانراو نییە چونکە تواناکانی ئێران لە گەڕەکانی دیکە ئاماژەی جیاجیای نیشان داین. لەلایەک لە یەکەم هێرشی ئێران بۆ سەر ئیسرائیل، کۆمەڵێک تەنەکەی نیشاندا کە بە ئاسمانەوە خۆیان گەیاندە ئیسرائیل. لەو وەڵامەدا ئێران زەرەرێکی زۆری ئابووری لە ئیسرئیل دا چونکە بۆ هەر پارچە تەنەکەیەکی ئێران، ئیسرائیل مووشەکێکی چەندان ملیۆنی بە هەدەردا، بەڵام هیچ زەرەری دیکە گیانی و ماددی نەدا. لەلایەکی دیکە، لە دووەم هێرشی گەورەی ئێران کە زیاتر لە ٢٠٠ موشەکی بالستیکی تێدا بەکارهات، هەندێک لە مووشەکەکان بە ئاسانی پەردە ئاسنییەکەی ئیسرائیلیان بڕی، ئەگەر ئامانجەکان باش دیاری کرابان لەوانە بوو کە زەرەری گەورە لە ئیسرئیل بدەن، بەڵام ئێران خۆی خۆی دەپاراست لە زەرەرکەوتنەوە.
سەرانی ڕژێمی لە ئێران ئەمجارە وەڵامی گەورەتریان دەبێت، ئەگەر تەواو بە ئاشکرا یان بە دزی خۆ تەسلیم بە ئەمریکا نەکەن بە زووترین کات. ئەم ئەگەرە واریدە، چونکە ئێران دەزانێت بەردەوام بێت لە شەڕ لەگەڵ ئیسرائیل، ئەمریکا تێوە دەگلێت، ئەمریکاش تێوە بگلێت، زەرەری زیاتر دەکات. تێوەگلانی ئەمریکا زۆری تێ ناچێت، هەر ئەمڕۆ و سبەی کە ئێران هێرش دەکات، ئەمریکا بەرگری لە ئیسرئیل دەکات لەڕێگە خستنە خوارەوەی مووشەکەکانی.
هەر چۆنێک بێت، ئێران “حاڵی حاڵی کسۆکانە”، کەس خۆزگەی پێ ناخوات. لەناوەوە دابەشە، هەم سەرانی دەوڵەت، هەم خەڵک؛ ئابوورییەکی تەپیوو؛ هەڵاوسان لەوپەڕیە؛ بێزاری و توڕەیی خەڵک لە ترۆپک دایە؛ توانا سەربازییەکانی دیاریکراون. لەبەرئەوە، ئاخوندەکان چاک دەزانن، نە دەتوانن بێدەنگ بن نەدەتوانن شەڕ بکەن. لە دۆخێکی زۆر ناسکن دان. دارێکیان بەدەستەوەیە هەر دوو سەری بە “….”ـە.

لێکەوتەکان و کورد
لەم ڕۆژانە لە ماڵی کاک مەسعود عەبدولخالق، ناوەندی ستاندەر گفتۆگۆیەکی ساز کرد بۆ قسە کردن لەسەر دۆخی کورد و ناوچەکە. لەوێ کەسێک گوتی بەهێزبوونی ئیسرائیل زۆر خراپە. منیش گوتم لەبەرئەوەی بەهێزبوونی ئیسرائیل عادەتەن بێهێزی داگیرکەرانی کوردستانی لێ دەکەوێتەوە، بۆیە ڕێک پێچەوانە، لە قازانجی کوردە. هەر لەو چوارچێوەیەدا، ئەگەر ئەم شەڕە لاوازی زێدەتری ئێرانی لێ بکەوێتەوە ئەوە لە قازانجی کوردە، خۆ ئەگەر شەڕەکە بە ئاراستەیەکی دیکەدا بڕوا و ئیسرئیل بدۆڕێ و ئێران بەهێزبێتەوە ئەوە کورد، بەتایبەتی لە ڕۆژهەڵات و باشوور، زۆر زەرەر دەکەن. بۆ نموونە، ئەگەر ئێستا ئێران ڕێگری لە هاتنی مووچە بکات، ئەو کات بەتەواوی بنکۆڵی هەرێم دەکات.
خۆ ئەگەر ئەمریکا لە شەڕەکە بگلێت و گورزەکانی سەر ئێران زیاتر و کوشندەتر بن، ئەوە ئەگەری دروستبوونی خۆپیشاندان و شڵەژانی جادە دێتە گۆڕێ، تا دەگاتە ئەگەرەکانی تەپینی ڕژێم. ئەم سیناریۆیەش بە ئەرێنی بۆ کورد دەشکێتەوە، بەتایبەتی لە ڕۆژهەڵات.
پرسیارە گرنگەکە ئەوەیە کورد چەند ئامادەی پێشهاتەکانە، چەند ئامادەکارییان کردووە بۆ خستنەڕووی سیناریۆکان و پلاندانان بۆ پێشهاتەکان. تا ئەو ڕادەی من ئاگادارم و چەندین جاری دیکەش گوتومە، کورد بەگشتی کێشەی لەگەڵ هەل نەبووە، بەڵكوو گرفتی قۆستنەوەی هەلی هەیە. هۆکاری ئەمەش وەک گوتم دەگەڕێتەوە بۆ خۆئامادەنەکردن بۆ پێشهاتەکان، بۆ دیراسەنەکردنی سیناریۆکان.
هەر چۆنێک بێت، من لە مێژە گوتومە، دەوڵەت لە قەیراندا دروست دەبێت. کورد هەمیشە لە قەیرانەکاندا، لە گۆڕانکارییە جیۆپۆلەتیکییەکاندا، لانی کەم لە چەند دەیەی ڕابردوودا، قازانجی کردووە، بەڵام نەیتوانیوە وەک پێویست سوود لە گۆڕانکارییەکان وەربگرێت. بۆ نموونە، لە شەڕی عێراق-ئێران، بزووتنەوە ڕزگاریی نیشتیمانیی لە باشوور و ڕۆژهەڵات بۆ ماوەیەک زیندوو بووە، ئەگەر لە ئەنجامی هەوڵەکانی کوردیش نەبوو بێت ئەوە لە ئاکامی لاوازبوونی دوو داگیرکەری کوردستان بوو. شەڕی کوێت و دەرپەڕاندنی عێراق لەوێ لەلایەن ئەمریکا، لاوازی دەوڵەتی عێراق و ڕاپەڕینی بەهاری ١٩٩١ ی لە باشووری کوردستان لێ کەوتەوە. شەڕی داعش لە ٢٠١٤ دا ڕزگاربوون و گەڕانەوەی بەشێکی ناوچە کوردستانییەکانی دەرەوەی هەرێمی لێ کەوتەوە. شەڕی ناوخۆی سووریا و هێرشەکانی داعش بۆ سەر کۆبانی، دروستبوونی ڕۆژاڤا و ئەزموونی خۆسەری لە باکوور و ڕۆژهەڵاتی سووریایی بەدوای خۆیدا هێنا. بەڵام، لە هیچ یەکێک لەم پێشهاتانە کە بە قازانجی کورد وەرگەڕاون، کورد نەیتوانیوە وەک پێویست لە بەرژەوەندی خۆی بەکاریان بهێنێت.
سەرەڕای ئەمە، شڵەژانی گۆمەکان، لاوازبوونی دەوڵەتە داگیرکەرە ناوەندگەراکان، هەمیشە لە قازانجی کورد‌ـە. بابزانین ئەم شڵەقانەی ئەمجار کورد بە کوێ دەگەیەنێت.

زۆرینەی ئەو کەسانەی بە خواست و ویستی خۆیان سەردانی پزیشکی دەرونی دەکەن مرۆڤی هەست ناسک و زیرەک و ڕۆشنبیر و مرۆڤدۆست و خەمخۆری دەوروبەریانن، سەردانکەر دەربارەی ئێستا و ئایندەی خۆی و خۆشەویستانی ترس و نیگەرانی و بیرکردنەوەی زۆری هەیە ، کێشەی هەیە لەگەڵ کەسانی زبر و بێشەرم و توندوتیژ و دەستوەشێن و دەسدرێژیکەر، زۆر جار نەخۆشە ڕاستەقینەکە کە دەبو ئەو بچێت بۆ لای دوکتۆری دەرونی، کاتێک دڵسۆزانی پێی دەڵێن بچێت نەک هەر ناچێت بەڵکو گاڵتە و تیز و تەشەر دەکات ، یا جنێو دەدات بە کەسە دڵسۆزەکەی و بە پزیشکی دەرونی بە گشتی، ناچار ئەو دەروندروستەی ئەم بە ڕەفتارە ڕوخێنەر و ئازاردەرەکەی نەخۆشی خستوە بە داد و بێدادەوە دەچێت بۆ لای دوکتۆری دەرونی.
هەر کەسێک لە هەر تەمەنێکدا بێت و هەر پلە و شوێنێکی هەبێ لە پەیژەی کۆمەڵایتی و دارایی و دەسەڵاتی سیاسی و حکومەتی و حیزبایەتی و خێڵەکی وئاینی، بە کورتیەکەی هەر کەسێ شا بێ یا سەپان بێت ، با پێشتر هەرگیز کێشە و نەخۆشیی دەرونیی نەبوبێت ئەگەر ئەم ڕەفتار و ئاکار و بیر و باوەڕانەی خوارەوەی هەبو کە بوبونە هۆی کێشەی کۆمەڵایەتیی گەورە و بەردەوام و چەندبارەبۆوە لە ناو خێزانەکەی خۆیدا و لە گەڵ دەوروبەرەکەیدا وەک دراوسێ و هاوڕێ و خزم و هاوپۆلی خوێندنگە و هاوئیشی لە شوێنکار، ئەوا دەبێت ئەو کەسە بە خۆشی و ئاشتی و نەرمونیانی ڕازی بکرێت لە گەڵ کەسێک کە خۆی هەڵیبژێرێت بچێت بۆ لای پزیشکێکی دەرونی، ڕەفتار و ئاکار و بیر و باوەڕەکان ئەمانەن :
۱ . کەسەکە زۆر توڕە و توندوتیژ وهەڕەشەکەر و دەستوەشێن و خۆسەپێن و دیکتاتۆر و زاڵم بێت، بۆ نمونە ، بە نەڕەڕەنەڕ ترس و لەرز بخاتە ناو خێزانەوە، شمەکی ناوماڵ بشکێنێ، لە ژن و منداڵ بدات و دەست بۆ چەکی سارد (چەقۆ و..)و گەرم (دەمانچە و..) ببات، ژن و منداڵ دەربکاتە دەرەوە یا لە ماڵدا زیندانیان بکات.
۲. کەسەکە بێ هۆیەکی ڕون و کۆنکرێتی لە ماڵ نەچێتە دەرەوە و بە تەواوی گوێنەدات بە خۆراک و خواردنەوە و پاکوتەمیزیی ڕۆژانە و وێڵیان بکات و هیچ کارێکی بەرهەمهێنی دەستی یا بیروهۆشمەندی نەکات ، کەسەکە لەوانەیە زۆر خەمۆک و ڕەشبین بێت و بڕوابەخۆبونی نەمابێت یا بیری ناڕاست (وەهم) و هەستی شێواو (هەلوەسە) و ترسی زۆری لە دەوروبەر هەبێت کە شتێکی خراپی بەسەربێنن یا هەر بێ وزە و بێ حەز بێت وەک ئەوەی ئامێرێکی کارەبایی بێت کە کارەبای تیایە بەڵام بەشی ئیشکردن و کەوتنە گەڕ ناکات !
۳.کەسەکە ئالودەی مەیخۆری یا مادەی هۆشبەر بوە و لە ڕوی دەرونی و کۆمەڵایەتی و یاسایی و کار و پیشە و باری داراییەوە زیانی قورسی بەرکەوتوە ودەسەڵاتی بەسەر خۆیدا نەماوە کە وازی لێبێنێ.
٤ . کەسەکە بیەوێت بمرێت یا خۆی بکوژێت، چۆن؟ بەشێوەیەکی ڕاستەوخۆ یا ناڕاستەوخۆ ، کارا و چالاکانە و ئامانجدارانە یا بە ڕەفتارێک کە بە ڕونی بۆنی بێزاری و ماندوێتی لە ژیانی لێبێت، بۆ نمونە بە ماتۆڕ و سەیارە لێخوڕینێکی شێتانە، باسی بێزاری لە ژیان و مردنی خۆی و خۆکوشتنی کردبێت یا هەوڵی خۆکوشتنی دابێت، لە کەسی پیر و زەلیلی ناوجێدا مانگرتن لە خواردن و خواردنەوە و دەرمان و چون بۆ لای دوکتۆر و باسکردنی دیدار لە گەڵ کەسانی ئازیزی مردوی پێش خۆی.
ئەگەر نەخۆشەکە بە هیج جۆرێ نەیوست دوکتۆر بێت بۆ ماڵەوە بۆ لای یا بیبەن بۆ لای دوکتۆری دەرونی یا هەر دوکتۆرێکی تر یا بۆ نەخۆشخانە ، وە مەترسیی دەسبەجێ وگەرم و ڕاستەوخۆ هەبو بۆ سەرژیانی خۆی و دەوروبەرەکەی یا بۆ سەر موڵک و ماڵەکەی ئەوا پێویستە دڵسۆزانی کەسەکە بچن بۆ بنکەی پۆلیسی ئەو ناوچەیەی ماڵی نەخۆشەکەی لێیە و کێشەکە بخەنە ڕو ، پۆلیسیش ئاگاداری دادوەری بەرپرسیار دەکات و بە فرمانی ئەو کاری پێویست دەکرێت بۆ بردنی نەخۆشەکە بۆ لای لیژنەی پزیشکیی پسپۆڕ بۆ دەسنیشانکردنی نەخۆشیەکەی و چارەسەرکردنی.

د.هەژار عوسمان مەعروف

( هەر کەس باس لە ئیحتیاجی خۆی ئەکا،
برسی باس لە خواردن ئەکا ، لات باس لە
پارە ئەکا، دەسەڵات باس لە ئەخلاق و
كەرامەت ئەکا..
” فرۆید ” )
“”””””””””””””””
……. قسەی وا هەیە ئەتوانین بەراوردی بکەین بە دیاردەیەکی سروشتیی و بیبەستینەوە بە ئینسانەوە ، لەم دوایەدا لەگەڵ نەبوونی مووچە زۆر باس لە ” كەرامەت” ئەکرێ وەک بەدیلێک یان ئەڵتارناتیڤێک بۆ مووچە و بژێوئ خەڵک ، هەر بۆیە لەوانەیە لەپڕ دوو سەعاتێ لە جیاتی باران کەرامەت ببارێ و برسییەک لە کوردستان نەمێنێ، بەڵام ئاخۆ چ جۆرە کەرامەتێک ئەبارێ و گوزارش لە كام مێژوو ئەکات؟ لەوانەیە کەرامەتێک ببارێ تێکەڵ بە تەرزەی “ئاش بە تاڵ ” بوو بێ و هەورەکەش لە کۆشکی “نیاوران” ی شای ئێرانەوە هاتبێ و میوانە کوردەکانیش چەتریان لە بیر چوو بێ …. و ووشکە ساڵی چواردە ساڵییان پێ تەڕ کرد !! یان دوور نیە سی و یەک سەعات کەرامەت ببارێ وەک شانازییەک بۆ سی و یەکی ئاب و لەگەڵ گەڕانەوەی حەرەسی جمهوری بۆ بەغا کەرامەتی ئەو بارانە خرابێتە مۆزەخانەی ” ناچەمینەوە”!! داهێنەرانی نوکتەی کەرامەت باش لەوە تێ(نە)یشتوون کە دەسەڵات ئەبێ باس لە شتێک بکا کە مەعلوماتی لەسەر هەبێ و هیچ نەبێ گەر لە مەکتەبی شەو و و بە زمانی “تورکی” يش بێ شتێکی لەسەر خوێندبێ ، هەرچەنە دە جار ئیمتیحان بەن هەر” ڕاسیب” ئەبن …. كەی خیانەت بوو بە نیشتمان پەروەری ئەوا کەرامەتیش سوور ئەکرێتەوە و ئەبێ بە ناوساجی…یان لیستی مووچە بە سپێتی بنێرنە بەغا و بە خوشکە طەیف” سێبەر” بڵێن کەرامەتی خۆمان بۆ خۆمان و مووچەی خۆتان بۆ خۆتان !! و بڕيارێک دەرچێ هەموو بەیانیەک بە گیرفانی بەتاڵەوە مووچە خۆران بە یەکتر بڵێن:كەرامەتت باش،
هەڕەشەکانی دەسەڵاتدارنی هەرێم بە حیوارەکەی چەخماخە جواب ئەدرێتەوە کە ئەڵێ:
“…ئەوا تەقانیشت بۆ کوێ ئەچیت..”

لەدەرەوەی ژانری شانۆنامە، ئاخۆ کاتێک ژانرێکی تری ئەدەبی باس لە شانۆو گرنگی ئەو هونەرە بکات، دەبێت چ نهنێیەک لەودیوی دنیای شانۆ بخاتە ڕوو؟ هیچ کاتێک ئەو پرسیارەم ئاراستەی خۆم نەکردبوو، تا ئەو کاتەی هەر سێ نۆڤلێتەکەی «دانێل پیناک» م نەخوێندبۆوە.
هەر یەک لەم سێ نۆڤلێتە سەر بەیەک دنیان و گەر خۆمان بەهەڵەدا نەبەین دەتوانین وەک یەک دەستنووس لەسێ پاکنووسدا ناویان بەرین، نۆڤلێتی یەکەم بەناونیشانی««سوپاس» چیرۆکی ئەکتەرێکی شانۆییە، وەک نوسەر ئاماژەی بۆ دەکات زیاتر لەمۆنۆلۆژێکی درێژ دەچێت، چەندین جار وەک شانۆنامە لە فەرەنسا و ئیتالیا نمایش کراوە.
ئەکتەرێک خەڵات وەردەگرێت، لێرەدا پەیوەندی نێوان ئەکتەر و وشەی سوپاس وەک مۆتیڤێک دەردەکەوێت کە بەدرێژایی گێڕانەوەی چیرۆک، ئێمە سوپاس گوزاری ئەکتەرێک دەبینین، کە سوپاسی خۆی دەخاتە ڕوو بەهۆی وەرگرتنی خەڵاتەوە، ئەو سوپاسە دەچێتە ناو نهنیەکانی نمایشی شانۆیی، تا دەگات بە شێوازی خەلات وەرگرتن لەفێستڤاڵەکاندا، کاتێک ئەوەی بیر دێتەوە هەست بە ئازار دەکات، چونکە دەزانێت پێوەری وەرگرتنەکانی خەڵات چین، کۆی ئەوانەش خاڵی نین لەو کەسەی کە رۆژی خەڵاتەکە و ڕێ و ڕەسمەکە دەیخوازێت، کە دەبێت بڕاوەی خەلات پابەندی کۆی ئەو سیستمە بێت، لەوەشدا ئەکتەر وەک مرۆڤێک دەزانێت بووە بە نەریت لەکاتی وەرگرتنی خەڵات دەبێت سوپاسی خانەوادەکەی و لێژنەی دادوەری و هاورێکانی بکات، هەر کەسێک کە بێتە سەر زمانی و بیناسێت سوپاسگوزاری بێت لەوەی وایان کردووە رێز لەشەونخونی و کاری ئەو بگرن، لەوەشدا باس لەو وەزیرەش دەکات کاتێک خەلات دەبەخشێت تەنیا سەیری خۆی دەکات نەک براوەی خەلاتەکە.
گێڕانەوە کۆی چیرۆک لەناو ووشەی سوپاس دەهێلێتەوە، کە ئەم ووشەیە دەبێتە هۆی ئەوەی هەر نهێنی و ڕاستیەک ئاماژەی بۆ بکرێت، دەبێت زادەی ئەم ووشەیە بێت، تەنانەت سوپاس لە ستایشەوە بۆ دەرنەبڕینی ستایشیش، کاتێک باس لەوانە دەکات کە هەرگیز سوپاسیان ناکات، گێڕانەوەکانی کارەکتەر ئەو ڕاستیەی نووسەر بە ڕوونی دەردەخات کە مەنەلۆژێکی شانۆیی زیاتر لەسەر شێوازی شانۆی تاکئەکتەری خۆی دەنوێنێت، رەنگە ئێمە ئەو تێکستە خەیاڵمان بەرێتەوە لای شانۆنامەی «گۆڕانی مالئاوایی» چێخۆڤ، بەهۆی ئەوەی ئەکتەرێک باس لەشانۆ و نهێنیەکانی دەکات، بەڵام لەبنەرەتدا تەواو لەو بابەتەوە دوورە، ڕەنگە هەموو نزیکیەکە هەر لەوەدا بێت کە ئەکتەرێک باس لەشانۆ دەکات، بەناو ناوبردنی نزیکی نێوان ئەو دوو تێکستە لەڕاستیدا ئاکارێکی نووسینە شانۆییەکانی کوردیە، بەوەی ئاسانترین رەخنەیەک دروست بکرێت تۆمەتبارکردنی تێکستەکانە بەیەکتری، رەنگە بپرسن: ئەی ئێمە بۆچی ئەو نمونەیەمان هێنایەوە؟
ئەو پرسیارە لەشوێنی خۆیدایە و تەنیا مەبەستمان ئەوەیە ئەوانەی لەو بارەیەوە دەنووسن بتوانن خێرا فرمانە سەپێنراوەکانیان بەسەر تێکست یەکلا نەکەنەوە، نووسینی کوردی بەناوی توێژینەوە پڕیەتی لەو فرمانانە، بەتایبەت کاتێک قسە لەشانۆنامەی کولتوری خۆرئاوایی دەکەن.
بەهۆی شێوازی گێڕانەوە، نووسەر ئەوەی بە پەسند زانیووە ناوی بنێت نۆڤلێت نەک شانۆنامە، ئەوەش بەتەنیا وەک یەک تێکست کۆتایی نایەت، بۆیە ووشەی سوپاس دەبێت بە ناونیشانی کتێبێک و لەو روانگەیەوە سێ نۆڤلێت لەبارەی شانۆ دەگرنە خۆیان.
نۆڤلێتی دووەم بەناونیشانی «ئیتالیەکانی من: تۆماری سەرکێشیەکی شانۆییە» خوێنەر تووشی هیچ دابڕانێک نابێت لەگەڵ نۆڤلێتی یەکەمدا، تەنانەت گێڕەرەوە هەوڵ دەدات ئەوەمان وەک دەستنووسێکی تری تێکستی «سوپاس» پێ نیشان بدات، ئەو پاکنوسە وەک جۆرێک ئیشکردنەوەیەکی سەر لەنوێ ناو دەبات، لەوەشدا بۆ کۆمەکی خۆی پەنا دەباتە بەر رۆمانی «مەدام بۆڤاری» فلۆبێر، بەوەی گەر فلۆبێر ئەمجارە ئەو رۆمانە بنووسێتەوە زۆر شت لا دەبات، ئەوەش بەهۆی ئەوەی کاتێک لەم نۆڤلێتەدا دەیەوێت تێکستەکە بخاتە سەر شانۆ نیوەی زیاتری دەبڕێت، لێرەدا ئێمە هەست ناکەین نۆڤلێتێک دەخوێنینەوە، وەک چۆن هەست بەوەش ناکەین لەبەردەم شانۆنامەیەکداین، بەڵکو لەناو خودی ژیان و شانۆداین، وەک ئەوەی لەناو ئەزموونی نووسین و شانۆ و خودی ژیاندا بین.
پەیوەندی راستەوخۆی ژیان لەپاریس و شانۆ وەک هونەر دەبنە مۆتیڤی سەرەکی، تا دەگاتە ئەوەی گوێ لەپرۆگرامی رادیۆ دەگرێت بە زمانی ئیتالی، لێرەدا دەچینە سەر پەیوەندی ناونیشانی ئەم نۆڤلێتە، ئیتالیەکانی ئەو بریتین لە ژنە ئیتالیەکەی و هاوڕێ ئیتاڵیەکەی، سەرباری ئەوەی وەک ئاماژەی بۆ دەکات نیوەی دانیشتوانی پاریس بە ئیتالی قسە دەکەن، بەتایبەت وەک دەرهێنەرەکەی باسی بۆ کردووە کە شانۆنامەکە لەفێستڤالێک نمایس دەکرێت، تایبەتە بە ژنانی ئیتاڵی، ئەوەش پەیوەندی ئەو سەرکێشیە شانۆییەتی لەگەڵ ئیتاڵیەکانیدا، وەک لەناونیشانەکەوە سەرنجمان بۆ لای خۆی ڕادەکەشێت.
ئەم نۆڤلێتەیان وەک پەراوێزێک بۆ نۆڤلێتی «سوپاس» دەردەکەوێت، گێرەرەوە خودی نوسەری نۆڤلێتەکەیە، کە دەیەوێت نواندنی تیا بکات، باس لەو چوار نمایشەی پێشوو دەکات کە شانۆکارانی پێش ئەو لەچوار نمایشی جیاوازدا کاریان تیای کردووە.
ئەگەرچی گێرەرەوە خۆی بە رۆمانوس دەزانێت نەوەک شانۆنووس، ئەوەش حەقیقەتی نوسەری ئەو کتێبەیە، بۆیە باس لەوە دەکات کە نوسەرانێکی زۆری شانۆ هەبوون نواندنیان لەشانۆنامەکانی خۆیاندا کردوە، نمونە دێنێتەوە بە مۆلیێر و شکسپیر و تا دەگات بە داریۆفۆ، لەهەمان کاتدا باس لەو رۆمانوسانە دەکات کە شانۆنامەیان نوسیووە، لەوانە کامۆو وسارتەر کە خۆیان نواندنیان لەشانۆنامەکان نەکردووە، بۆیە گێرەرەوە «نەوەک نوسەری کتێبەکە» خۆی بەیەکەم رۆمانوس دەزانێت کە نواندن لەشانۆنامەی خۆی دەکات، بەهۆی ئەوەی ئەم نوسینەی ئێمە بە زمانی کوردیە، بۆیە کەمێک لەو باسە دوردەکەمەوەو ئاماژە بە بابەتێک دەکەم.
گەر نوسەری ئەم کتێبە شانۆکارێکی کورد بوایە، مامۆستایانی بواری رەخنەی ئەدەبی وا سەیری ئەو کتێبەیان نەدەکرد کە سێ نۆڤلێت بێت، بەڵکو وەک یادداشتنامە و شانۆ سەیریان دەکرد، هەر وەک ئەو قسە قۆشمانەی زۆرجار رووبەروی خودی خۆمان کراوەتەوە، کە ژیانی رۆژانە دەنوسینەوە، ئەو لادانە لەقسەکردنمان لەم کتێبە بۆ ئەوەیە رەخنەگران و نوسەرانێکی زۆر کەمێک فراوانتر سەیری ئەدەب بکەن، بتوانن ئاشنایەتی پەیدا بکەن بە تێکست و کتێبی نوێوە.
نۆڤلێتەکە بەدوای گەیشتنی شانۆنامەکە بۆ سەر تەختەی شانۆ کۆتایی دێت، کە کۆی نۆڤلێتەکە بریتیە لەکارکردن لەناو شانۆنامە وەک نووسین، دواتر پرۆڤە لەتێکستەکە و تا چوونی بۆ سەر تەختەی شانۆ، سەرباری پەیوەندی بە ژیانی کولتوری پاریسیەوە، کۆتایی ئەو نۆڤلێتە دەرگایەکیترمان بۆ دەکاتەوە، تاوەکو گەشت بەناو ئەو دنیا شانۆییە بکەین، بۆیە نۆڤلێتی سێ یەم دەست پێ دەکات لەژێر ناونیشانی «سوپاس؛ ئیقتیباسێکی شانۆیی» ئەم نۆڤلێتە بەتەواوی لەنوسینی شانۆنامەیەکەوە نزیکە، بە دیمەنی سەر تەختەی شانۆ دەست پێ دەکات، دەتوانین ئەو نۆڤلێتە ناو بەرین، بە دەستپێکێک بۆ کۆتایی نۆڤلێتی دووەم، بۆیە هەر سێ نۆڤلێتەکە لەبارەی شانۆو بەدەوری ووشەی سوپاس دەسورێنەوە، سوپاس وەک ووشەو کردار ڕووبەرێکی گەورەی ئەو سێ تێکستە بەدوا یەکە پێکدێنێت، کە لە کتێبێکدا کۆبوونەتەوە، تابلۆکانی هیتلەر کە لە نۆڤلێتی یەکەم باسی لێوە دەکات، لە نۆڤلێتی سێ یەم بیرمان دێنێتەوە، هیتلەر ئەو مرۆڤەی ملیۆنەها کەسی بێگوناهی کوشت، کەچی پێشتر خەریکی نیگارکێشان بووە، ئەوە زانیاریەک نیە گێرەرەوە پێمانی ببەخشێت، هێندەی کەنالی پەیوەندی نێوان نۆڤلێتەکانە، نەک ئەو سێ تێکستە لەیەکتری دانابرێت، بەڵکو هەمیشە دەیەوێت وەک زنجیرەیەکی بەدوای یەک هاتوو بیانبینین، کە لەکۆتاییدا هەر سێ نۆڤلێتەکە وەک ڕۆمانی سوپاس بخوێنینەوە
لەلاپەڕەکانی کۆتاییدا تێدەگەین بۆچی ناونراوە «سوپاس» ئەو ستایشە پێوەری وەرگرتنی خەلاتەکانە، جا با خەڵاتەکە وەک رێزلەنان بێت بۆ تەواوی کارەکانی ژیانت، بۆیە لەکۆتاییدا ئەو وشەیە لەستایشەوە دەگۆرێت بۆ ئاماژەیەکی هەڕەشە کە سوپاسی بەرێز بلامارد ناکات، ئەوەی شایستەی سوپاس بێت ئەو نیە مرۆڤەکانی دەرەوەی خەڵاتەکانن، مرۆڤگەلێکی پەراوێزی ناو ژیان، ئەوانەی کاری خزمەتگوزاری و ساقیەتی مەیخانەکان دەکەن.

نیهاد جامی- فەڕەنسا

ئەو ڕووداوانەی ئەمڕۆ لە هەر سووچێکی ئەم جیهانەدا ڕوودەدات، ڕووداوی هەڵتۆقاونین و هەرلەخۆشیانەوە ڕوونادەن. هەموو ئەو کێشمەکێش و ناکۆکیانەی کە لە جیهانی ئەمڕۆدا ڕوودەدەن، بنەمای ئابووری و مادی خۆیان هەیە و وابەستەن بە کێشمەکێشی سەرمایەوە، بە تایبەتی ئەو دوو زلهێزەی کە ئەمڕۆ وێنای جیهان دەکەن، واتە ئەمریکا و چین. بۆ هەر یەکێک لەو ئاڵوگۆڕانەی کە لە ناوچەیەک یان لە شوێنێکی جیهاندا ڕوودەدەن ڕاستەوخۆ دەتوانین بە سادەیی ڕیشەکەی لە پەیوەند بە کێشمەکێش و تەرازووی هێزی نێوان ئەم دوو هێزە زەبەلاحە ئابوورییەدا بدۆزینەوە کە چۆن هەر یەکێکیان لە ڕێگای هاوپەیمانە ناوچەیی و ناوخۆییەکانیانەوە لە هەوڵی ملشکاندنی ئەوی تریاندایە و دەیەوێت هێزی زاڵ بێت. ئەوەی کە ئاشکرایە تا ئێستا ئەمریکا لە ڕووی هێزی سەربازی و شەڕەنگێزییەوە هێزی یەکەمە، بەڵام لە ڕووی ئابوورییەوە ئەم جێگاوڕێگایەی ڕۆژ بە ڕۆژ لە بەرامبەر نەیارە سەرسەختەکەیدا کە چینە دێتە خوارێ و لەدەستدەدات.
هەریەک لەم دوو زلهێزە خەریکی قیرتاوکردن و دەسەتەبەرکردنی ڕێگا ئابوورییەکانی خۆیانن بۆ ئەوەی بتوانن بەسەر تەواوی یان زۆرێک لە جیهاندا زاڵبن. ئەم یارییە قێزەونەش یاریگای دەوێت و جارجارەش یان بەرابەر دەردەچن یان یەکێکیان ددەۆڕێت و ئەوی تریان دەیباتەوە. هەندێک جار وەک لە یاری تۆپی پێشدا باسدەکرێت کە تیپێک ناوبژیوانەکەی کڕیوە تا تیپی بەرامبەری بە دۆڕاندن بدات، ئەمانیش بەهەمان شێوە خەریکی ساغکردنەوەی ناوبژیوان و کڕینیانن بۆ ئەوەی کە بتوانن سیاسەتەکانی خۆیان لەو ڕێگایەوە بەرنەبەرەوە.
لە ڕووی مێژووییەوە و، بەپێ دانپیادانانەکانی سەرانی باڵادەستی ئەمریکا و بەڵگە ئاشکراکراوەکانیان، هەندێک جار بە نهێنی و هەندێک جاریش بە ئاشکرا، ئەمریکا هەمیشە ئەو هێزە بووە کە خەریکی دروستکردن و زیندووکردنەوەی هێز و جەرایانە کۆنەپەرست و دینییەکان بووە و پارە و ئیمکاناتی لۆجیستیشی خستوونەتە بەردەست بۆ ئەوەی لە ڕێگرتن لە نەیارەکانی و ڕێگاکانی دا بەکاریانبهێنێت.
ئێمە لە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا و بە تایبەتی دوای ئەوەی کە ناوی لێنرا بەهاری عەرەبی، کە پایز و خەزان و گەڵاڕێزانی عەرەبیش نەبوو، ئەم دیاردەیە بە ئاشکراتر دەبینین. هاوکات ئەفگانیە عەرەبەکان و جیهادییەکانیان لە ئەفگانستان دژی یەکێتی سۆڤیەت دروست کرد و ئەمە مۆدێلێکی تری ئەم کارە بووە بۆ بەرگرتن بە چوونەپێشەوەی نەیارەکانی یان ڕێگریکردن لێیان و مەحدودکردنیان لە چوونەپێشەوەیان. دەستگرتنی ئیخوانییەکان و دروستکردنی داعش و قاعیدە و هێزەکانی تەحریر شام وجەبهەی نوسرە و فەراهەمکردنی ئیمکاناتی ماڵی و لۆجیستی بۆیان و تەنانەت مەشقپێکردنیشیان بۆ ئەوەی وەک هێزی دڕ و وەحشی بەریاندادەتە گیانی خەڵکی ناوچەکە و بتوانێت وەک دەسکەلای دەستی خۆی بەکاریانبهێنێت بەرامبەر هەر ووڵات و ناوچەیەک کە یان پشتگیری ئەمریکا و سیاستە ئابووری و سەربازیەکانی ناکەن و تەواو ملکەچ نابن، یان لەسەر بەرەی بەرامبەر کە چین و ڕوسیایە هەژماردەکرێن بۆ بردنەپێشەوەی سیاستە ئابوورییەکانی خۆی و بەرگرتن بە هەژموونی چین و ئەو هێز و ووڵاتانەی کە لەسەر ئەم بەرەیە هەژماردەکرێن. ڕیشەی ئەم بەکارهێنانەی بزووتنەوە ئیسلامییە جۆراوجۆرەکان و گەورەکردن و بەکارهێنانیان دەگەڕێتەوە بۆ دوای جەنگی جیهانی دووەم، جارێک لە بەرامبەر بلۆکی سۆڤێتی ئەوکات دا و لە قۆناغێکدا بۆکردنەوەی بازاڕ لە بەرامبەر کاڵاکانیاندا و لە ئێستاشدا وەک ئامرازێک بەرامبەر چین کە لە کۆی گشتیدا بناغەکەی پاوانخوازی سەرمایە و سەرمایەگوزارییە لەم ڕێگانەوە.
لابردنی بەشار ئەسەد و هێنانی جۆلانی و کردنی بە دەسەڵاتداری سوریا بۆ هەر کەسێک کە یەک تۆز بیربکاتەوە ئاشکرایە کە ئەمە نە کاری شەو و ڕۆژێکە و نەوەک ئەوەی خۆیان دەڵین لە کنفەن یەکونێکدا ڕوویداوە، بەڵکو ئەمە بەرنامەڕێژی و ئامادەکاری بۆ کراوە تا بتوانن لێدانێکی گوورچکبڕ لە نەیارەکانیان بدەن لە ناوچەکەدا بەتایبەتی کە سوریا سەر بە میحوەری ئێرانی و ڕوسی و چینی هەژماردەکرا. ئەمەش دوای ئەو ئاڵوگۆڕ و زەربانە دێت کە ئیسرائیل بە دەستی حەماس خواردی و حزب اللە لوبنانیش وەک تەرەفێک دژ بە ئیسرائیل بەشداربوو. بۆ ئەوەی ئەم دوومەڵە لەوێدا نەهێڵن ئەمریکا پێویستی بوو ئەو هێزە سوننیە، کە هەمیشە پشتی پێ بەستووە لە ناوچەکەدا، لە شێوازێکی نوێدا پێشکەشمان بکاتەوە، ئەمە جارەیان نەک وەک ویلایەت و بەگرتنی کەنیزەک و بازاڕی فرۆشتنی کەنیزەکەکاندا، بەڵکو لە فۆرمی دەوڵەت و دەوڵەتداری و نیشاندانی سیمای سەقامگیری دا.
هێنانی جۆلانی لەم چوارچێوەیەدا مانا پەیدا دەکات. بەڵام حەتمەن دەبێت جۆلانی هەم ڕیشەکەی کەمێک کورتبکاتەوە و هەم لە جیاتی پۆشاکی جیهادییەکان چاکەت و پانتۆڵ لەبەربکات و بۆینباخ ببەستێت بۆ ئەوەی ڕتووشەکەی جوان بێت. جۆلانییەک کە تەنانەت خۆشی ناتوانێت ئینکاری لەوە بکات کە لە ٢٠٠٣ ەوە دەستی بە خوێنی هەزاران کەس سوورە هەم لەعێرا ق و هەم لە سوریادا. سەرتا وەک تەزیمی قاعیدە لە عێراق و تەنانەت دەستگیرکردن و زیندانیکردنیشی لە عێراق لە ساڵی ٢٠٠٦ دا و تاساڵی ٢٠١١ کە ئەمریکا ئازادی دەکەن بۆ ئەوەی کاری داهاتووی خۆیانی پێبسپێرن، بەڵام ئەم جارە لە سوریا. لە ساڵی ٢٠١٢ جوبهەی نوسرە دادەمەزرێنێت دوای ئەوەی کە ئامادەنییە مل بدات بە تەنزیمی داعش و دەیەوێت خۆی سەرکردە و قسەکەربێت و بە ناو مۆدێلێکی میانڕەوتربێت لە داعش، هەڵەدەستێت بە دامەزراندنی هەیئەی تەحریری شام و دەستدەگرێت بەسەر بەشێک لە ناوچەکانی سوریادا. لە هەمووشی دووڕوویی تر ئەوەیە کە ئەمریکا ١٠ ملیۆن دۆلاری وەک بەخشیشێک داناوە بۆ ئەوە کەسەی کە جۆلانی تەسلیم بکات. پرسیارەکە ئەوەیە کام لەو سیاسەتمەدارە ئەمریکییانەی کە شەرعیان بینیوە و لەگەڵیدا کۆبوونەتەوە وکۆدەبنەوە دەبنە خاوەنی ئەم بەخشیشە!؟
یەکێک لەو کێشانەی کە لەسەرەتای گرتنەدەستی دەسەڵاتەوە لەلایەن شەرعەوە باسی لێدەکرێت و جێگای پرسیار و گومان و تەنانەت ناڕەزایەتی خەڵکی سوریاشە، مەسەلەی ئەم چەکدارە بیانییانەن کە ئەم هیزە ناونونووسیکردن و لە یەکلاکردنەوەی کێشەکانی خۆی و پەلکێشانی خۆیدا پشتی پێ بەستوون. ئەم کێشانەش زیار لەوێوە سەریانهەڵدا کە شەرع نەک ناتوانێت بشتبکاتە ئەم هێزانە، بەڵکو لە ناو وەزارەتی بەرگری تازەی سوریادا هەم جێگای کردوونەوتەوە و هەم پلەوپایەی سەربازی باڵاشی پێداون لە کاتێکدا کە ئەمانە بە ناو هاوڵاتی سوری نین و ئەم مافەیان نییە. ئەم کارانەش لەژێر ناوی هەڵوەشاندنەوەی هێزەکان و بیناکردن و بە دامەزراوەکردنی ئۆرگانەکانی دوەڵەتدا دەبرێتە بەرەوە.
دیارترینی ئەو هێزانەش کە بەسیجکراون لە ئاسیای ناوینەوە هاتوون و چیچانییەکان و ئیگۆرییەکانی چینن. ئیگۆریەکان ئەو هێزەن کە ئەمریکا دەیەوێت لە کات و ساتی تردا و لە یەکلاکردنەوەی کێشەکانی خۆیدا لە کاتی پێویستدا بەکاریان بێنێت. هەر چۆن ئێستا هێناونی ئاوها لە کاتی پێویستدا ئاودیویان بکاتەوە و سوودیان لێوەربگرێت. هەر بۆیە بە دوای هەڵگرتنی سزاکانی سەر سوریا لە لایەن ترەمپ و ئەمریکا وە، هەر خێرا نێرداروی ئەمریکا بۆ سوریا، تۆماس باراک، گەیشتە سوریا و ڕەزامەندی خۆی دەربڕی سەبارەت بە پەیوەستبوونی ئەو هێزانەوە لە چوارچێوەی پرۆژەی دەوڵەتی سوریادا و چرای سەوزی بۆ هەڵکردن کە دەتوانن بەشێک بن لە سوپای سوریا. ئەمەشی بەوە پاساوکرد کە گوایە لێکهەڵپێکانیان دووریان دەخاتەوە لەوەی کە بیر لە کردەوەی بەناو توندڕەوەی بکەنەوە و دژی بەرژەوەندییەکانی ئەمریکا بن. هیچ کەس ناتوانێت ئەوە نادیدەبگرێت کە چۆن شەرع و دەوڵەتدارییەکەشی هەمووی لەخزمەتی بردنەپێشەوەی سیاسەتەکانی ئەمریکا و هاوپەیمانەکانیەتی لە ناوچەکەدا، ئەم کارەشی هەر بۆ ئەو خزمەتەیە لە کاتێکدا بە پێیی دانپیانانی خۆیان ئەم چەکدارانە زیاتر لە پێنج هەزار چەکدارن و جگە لەوەی لە تورکیا و وڵاتانی ئەوروپی و وڵاتانی پێشووی سەر بە یەکێتی سۆڤیەتەوە هاتوون، زۆربەیان ئیگۆرییەکانن کە لە ناوەڕاست و خۆرهەڵاتی ئاسیاوە بە تایبەتی لە ناوچەی شنگیانگی چینەوە هاتوون.
ئەوان لە یەکلاکردنەوەی کێشەکانی داهاتوویاندا چاویان لە ئیگۆرییە چەکدارە جیهادیەکانی سوریایە نەک لەبەرخاتری ئەوەی کەوەک خۆیان دەڵێن موسوڵمانن وستەمیان لێدەکرێت، بەڵکو لە بناغەوە بۆ تێکدانی هەلومەرجی ئابوری و سیاسی وڵاتی چینە لە کاتی پێویستدا بەکۆمەکی نەتەوە یان وڵاتە تورک زمانەکانی دیکە و تورکیاش لەم نێوەدا دەتوانێت ڕۆلی گەورە ببینیت. لە هەمانکاتدا ناوچەی شنگیانگی ئیگۆرییەکان کە پێدەوتریت تورکمانستانی شەرقی، و بەهرەمەندە لە ئۆتۆنۆمی، دەوڵەمەندە بە بناغەی ئابوری زەبەلاح. ڕاستییەکە ئەوەیە کە ناوچەی ئێگۆرییەکان دەکەوێتە سەر ئەو ڕێگا ئاوریشمی یە مێژووییەی چین وهەر لە کۆنەوە بە یەکێک لەدەراوزە سەربازی و بازرگانییە هەرە گرنگەکانی چین دادەنرێت. هاوکات ئەم ناوچەیە دەروازەی چینە بۆ ئۆراسیا و خۆرهەڵاتی ناوەڕاست. ئەم ناوچەیە یەک لەسەر شەشی پانتایی چین پێکدەهێنێت و یەکێکە لەناوچە هەرە دەوڵەمەندەکان بە یۆرانیۆم و ئاڵتون و زۆرترین یەدەکی گازی سروشتی و خەڵوزی تێدایە. هاوکات یەک لەسەر پێنجی یەدەکی نەوتی چینی لەم ناوچەیەدایە. ئەمە وێڕای ئەوەی کە ناوچەیەکی کشتوکاڵی بەپێزە و لە ٨٠ ٪ ی لۆکە لەوێ بەرهەمدەهێنرێت. ئەم ناوچەیە لە ڕووی جیۆپۆڵیتیکیشەوە گرنگییەکی گەورەی هەیە چونکە هەرێمی شینگیانگ بە مەڵبەندێکی سەرەکی دەستپێشکەری ڕێگای پشتێنەی چینی بە هەژماردەهێنرێت کە زۆرێک لە پڕۆژەکانی ژێرخانی ئابووری، کە لە لایەن چینەوە پشتگیریلێدەکرێت بۆ وەبەرهێنانی وزە و پێشخستنی، لە ناوەڕاست و خوارووی ئاسیادا لەخۆدەگرێت. هاوکات ئەم هەرێمە دراوسێی هیندستان و ئەفگانستان و مەنگۆلیاشە.
بۆیە باسەکە ئەوە نییە کە ئەگەر ئەم چەکدارانە بگێڕدرێننەوە چ بەڵایەکیان بەسەردێت و چ چارەنووسێک چاوەڕێیان دەکات، چونکە ئەوان ئەوەی بۆیان گرنگ نییە و بایەخی نییە لایان ژیانی ئینسانەکانە. ڕۆژانە هەزاران کەسە دەبنە قوربانی ئەم سیاسەتە دژە ئینسانییانەی ئەوان. باسی سەرەکی ئەوەیە سوریا لەم ڕیگایەوە ببێتە مەڵبەندی پێگەیاندنی نەوەی تازەی ئیگۆرییەکان و جیهادییەکانی دیکەی ئاسیای ناوەڕاست و ڕاهێنان و مەشقیان پێبکرێت لەسایەی دەوڵەتی ئیسلامی مۆدێرندا بە شێوەیەکی ئاشکرا و فەرمی. خودی باسەکە ئەوەیە کە ئەم هێزانە تەیارتر و خاراوتر بکرێن و جەنگاوەری دڕترتریان لێدروستبکرێت بۆ شەڕە چاوەڕوانکراوەکانی نێوان سەرمایە و قازانج پەرستیییان، کە نەک ئینسان و مافەکانی سەنتەر نییە، بەڵکو هیچ جێگاوڕێگایەکی نییە. ئەوەی سەنتەرە بۆ ئەوان سوود و قازانج و کەڵەکەی زیاتری سەرمایەکانیانە.

کامل احمد
١٠ ی حوزەیرانی ٢٠٢٥

پێریست:

 رەگەزەكانی كۆگەیاندنی میدیایی ئەلیكترۆنی
 كۆگەیاندنی كۆمەڵایەتی
 كۆگەیاندی گشتی لەڕێگای پەیوەندی یەكانەوە
 گەیاندنی جەماوەریی
 گەیاندی گشتی لەڕووی ئابووریی
 كۆ گەیاندنی گشتی تەلافزیۆنی
 ئامرازەكانی گشتی پەیامەكان
 شێوازەكانی گەیاندنی رایگشتی
 ئامرازەكانی میدیاكانی ڕایگشتی
 پێوەرە پیشەیەكانی گەیاندن
 ئەنجام

پێشەكی

وەك ئاشكرایە كاتێك ئێمە باسی جۆرەكانی ئامراز دەكەین زۆر شتمان دێتەوە خەیاڵ كە لەرۆژگاری ئەمرۆدا باوەن چونكە ئامرازەكان زۆرجار پێیان دەوترێت سیخوری، چونكە هەمیشە لەپێش هەمووشتێكەوەیە زۆر زوو ئەچێتە ناو خەڵكەوە بۆیە ئامرازەكان زۆرن وەك:
رادیۆ \ تیڤی \ رۆژنامە \ ئینتەرنێت \ موبایل \ كەئەمانە زۆر زوو ئەچنە ناو خەڵكەوە هەمیشە جێگای خۆیان كردووەتەوە. بەڵام بەزۆری ئینتەرنێت ئەچێتە ناو دەزگاكانی راگەیاندنەوە بەگەیاندنێكی زۆر زوو ئەچێتەوە ناو خەڵكەوە بۆ ئەوەی بەزووی بچێتەوە ناو خەڵكەوە،ئەم جۆرەی كەهەیە زۆر زوو گەشەی كرد بەخێرای جێگای خۆی كردەوە ،هەر لەڕێگای ئەم تۆرەوە ئەتوانین زۆر خێرا گەشەبكات بەگاتە دەستی بینەران، لەدنیای ئەمرۆدا زۆرشت ئەكرێت بۆیە بەئامێرێكی بێگان ناسراوە لەبەرئەوەشە كە هەمیشە بێ سانسۆركردن هەواڵەكان ئەنێریت، بێ ئەوەی گرینگی بەسەرچاوەكان بەن بلاوی ئەكەنەوە. لەبەر ئەوەشە بە ئامیریكی بیهەست ناسراوە.
ئامێری رادیۆش كەهەوالەكان بەگەرمی ئەگوازێتەوە بۆ گوێگران ئەم جۆرەیان كە ئەتوانین هەم لەناو سەیارە یان لەهەرشوێنیك بێت ئەتوانیت گۆێ بیستی بیت، بۆیە بەئامێرێكی سارد ناسراوە لەبەر ئەوەیە تێچووی كەمەو هەرزانە،
بەلام تیڤی راستەهەوالەكان بەگەرمی ئەگوازێتەوە لەگەڵ ئەوەشە ئەویش هەوالەكانی ئەیش هەردەمەو لەشێوێنك بەشێوەیەكی زۆر سەیر بلاو ئەبێتەوە، رۆژنامەش بەهەمان شێوە خەبەرەكان ئەگوازێتەوە بەدرووستی گەربمانەوێت هەالەكەش بخوێنینەوە گەر هاتوو كاتمان نەبوو بۆخوێندنەوە ئەوە ئەتوانین بەشێوەیەكی گشتی هەركاتێك بمانەویت بیخوێنی نەوە، لەرۆژگاری ئێستاشدا زۆر كەناڵی تیڤی زیادی كردووە بۆیە هیچ جەبەرێكمان لەدەس دەرناچیت .

دەسپـێـك

لەڕۆژگارێكی وەك ئەمڕۆدا شت گەلانێكی زۆرمان لەبوردەسایە بۆ ئامرازەكانی گەیاندنی پێ ڕاپەڕێنین گەشەسەندنی تەكنەلۆژیا پەیوەندی هاتنەئارای میدیای ئەلیكترۆنی، گۆڕانكاری یەكی گرینگی لەبواری ڕۆژنامەگەریدا دروستكرد كە زۆر بەهەنگاوانە بەرەو فراوانكردنی سنووری بڵوبوونەوە پانتایی ناوەڕۆك و ئاسانكاریی پڕۆسەی گەیاندی پەیام و ناردنی وەرگرتنەوەی ڕای جەواوەری لەڕێ فیدباك كردنەوەوە. ئەم خاسڵەتە نۆێیانەی میدیای ئەلیكترۆنی و بەكارهێنانی لەبواری ڕۆژنامەگەریدا كۆمەڵێك گرفت و پیشەی ڕۆژنامەگەری درووستكردووە. لەڕۆژنامەگەریدا پەیوەندارە بە وەڵام دانەوەی كۆمەڵێك پرسیار كەچۆن مامەڵا كەچۆن مامەڵالەگەڵ ئەم مۆدێلدا بكەین كاریگەری خراپیشی لەسەر پیشەو رای جەماوەرو گشتی شە.
هەڵكشان و زیاند بوونی ڕەێژەی میدیایی ئەلیكترۆنی كوردستانی كەم بوونەوەی بەرچاوەی ڕۆژنامە و گۆڤارە چاپكراوەكان لەهەرێمی كوردستان لەماوەی یەك ڕابردوودا لەدەرەنجامدا گرینگی گۆڕانی تەكنەلۆژیایی بڵاوكردنەوەن لەم ڕەوانگەیەوە بۆپاراستنی سیماو خەسڵەتە باشەكانی میدیای چاپكراو و خستنەڕووی چەند هەلومەرجی واقعی ڕۆژنامەگەری بابەتەكەبكات و ڕێوشوینی زانستی بۆ ئایندەی میدیای بخاتە ڕوو..

یەكەم \ رەگەزەكانی كۆگەیاندنی میدیایی ئەلیكترۆنی

میدیای ئەلیكترۆنی چەمكێكی تەكنەلۆژیای دەگەڕێتەوە بۆ سەرتای داهێنانی تۆڕی جیهانی ئینتەرنێت لەهەنگاوی نۆی زانستیدا لەسالێ (1969) تۆری ئەلیكترۆنی پێكەوە بەسترایەوە . بەڵام ئەمە ئەوەدەگەیەنێت كەتۆڕی ئەلیمترۆنی لەو سالادا گرینگی یەكی زۆری پێ ئەدرا ،
بەڵام بە بۆچوونی من كە لەو ساڵایە (1969) دەركرا بۆی بەڵام ئایە پێش ئەو كاتەش ئینتەرنێتیش نەبووە بەڵام هەر خۆپەیوەندیەكانیان دەچووە پێشەوە هەر سەركەوتووش بوون هەتا كارگەیشتە ئەورادەیەش كە گوگەیاندنیش دەستێكی باڵای هەبووە چونكە گەیانیش ئەوكاتە بێ ئەوەی ئینتەرنێتیش هەبێت هەركارەكانیان ڕاپەراندووە سەركەوتووش بوون واتا ئینتەرنێت تەنیا لەوكاتەیە تەنیا كارەكانی ئاسانتر كردووە نەك كارەكان نەكرێ بەڵكو كراوە بەڵام بەشێوەیەكی درەنگ و زووی كەوتووە دەنا هیچ كاتێك پەیامێك شتێكی واناكات كەكار لەنەگەیشتنی پەیامەكە بكات . بەڵام بەهاتنی ئینتەرنێت كارەكانی تۆزێك سووكتر كرد دەنا هەر كارەكەش ئەكرا بێ ئەوەی ئینتەرنێت هەبێت .

دووم \ كۆگەیاندنی كۆمەڵایەتی

گۆڕانكاری لەدیاردە و كلتوریەكان ناباوەكانی كۆمەڵگای هەمیشەی ئەركی سەرەكی میدیایە لە ڕێگای بڵاوكردنەوەی بۆچوونی دەستەبژی زۆر هەستیارە دەبێ بەڕێوشوێنی رۆژنامەگەریی كوردی بەپێ پۆلینی قۆناغی سەردەمەكانی ڕۆلێ گرینگی بینیوە لە پێشخستنی كۆمەڵگای كوردی . بۆ نموونە دیاردەی ناباوی كۆمەڵایەتی كە لە چەند دەیە رابردوودا هەبوون لەڕۆژنامەگەریدا ڕەخنەو بابەتی لەسەر بڵاوكراوەتەوە،ئێستا بەرەو نەمان و لاوازی چوون هاتنە ئارای میدیای ئەلیكتررۆنی گرفتێكی گەورەی بۆ رێزگرتن لە ئادابی گشتی نەتەوەی هێناوەتە ئاراوە .
لێرەدا بەبۆچوونی من پەوەندی كۆمەڵایەتی ئەوكاتە لەكۆندا زۆر بەبایەختر بوو چونكە ئێستا ئەوەی لە چەیجەكان و تۆرەكۆمەڵایەتیەكان ئەكرێت راستەزۆر جارئەبێتەهۆی كوشتنی كەسەكە بێ ئەوەی لە راستی شتەكان تێ بگەن من بروام وایە پەیوەندی كۆمەڵایەتی گەیاندی گشتی تەنیا لەئێستایە بۆ شێواندی كەسەكەیە نەك بۆ شتی تر ئەو درۆ بوختانەنەی كە لەتۆرەكانە ئەكرێت لە(%80) دوورە لەراستیوە هەمیشە ئەم پەوەندیە زۆر شتی نابەجی لێ ئەكەوێتەوە بۆیە قەت شتێك بێ پرسی ئەوەی كەسی دووەم ئاگاداربێت كەسەكە لەكەدار ئەكەن بەڵام خۆ ئەكرێت ئەم قسانەدەكرێت گەر مەبەستمان باشی كەسەكەبێت ئەوە زۆر بەجوانی ئەرۆین بۆلای هەتا خۆی جاكات نەك لەێ تۆرەكانەوە ئابروویییكەسەكە بەرێت ئەمە ئەچێتە بواریی گۆكەیاندنی كۆوڵایەتی سنوربەزاندنی گشتی یەوە بۆیە هەمیشە ئەم بوارە رۆژ لەدوایی رۆژ گەرپەرەی لێ نەگیرێت ئەوە زۆریاد لەوەی كەهەیە خراپتر ئەبێت بۆیە سەرەتا ئەبێت لەتاكی خۆۆمانەوە دەست پی كەین بۆ ئەوەی بەر بەم خراپیە بگرین دەبیت ئەم كەسانەی كەوادەكەن زۆر بكرینەپوند بۆ ئەوەی ئیتر شتی خراپی بلاو نەبێتەوە چوونكە من دەڵیم پەوەندی كۆمەڵاتی گەیاندی دەبێت هەمووكات وابكەین كە تۆرەكانی ئینتەرنێت شتێك نەكرێت هەتا پەیوەندیەكان باشتر بكرێت نابێت .

سێیەم \ كۆگەیاندی گشتی لەڕێگای پەیوەندی یەكانەوە

كۆمەڵێك دامەزراوی پەیوەندی لە هەرێمی كوردستان هەن كە هێلی ئینتەرنێت دابین دەكات پێویستە ستافێكی شارازا ئەو كۆمپانیانە سەرجەم سایتانە فلتەر بكەن كە بابەتی وروژادنی سێكسی و دنەدان بۆ تاوانیان لە خۆگرتووە یەكێك لە گرینگی فلتەرەكان ڕۆلی چاودێری میدیایی بریتیە لە چوونەژوورەوە بۆهەندێك لە هەواڵەكان دەكرێنەوە هەندێكشیان دووردەخاتەوە (كورد لۆین )
بەڵام خۆی كارێكی باشی كردووە بەڵام كە تۆری ئینتەرنێتی هەمووی پێكەوە ئەبەستێتەوە ئەمە شتێكی زۆر جوانە زۆریش بایەخی پێدرا بەلام لێرادە كە باسی تۆرەكانی ئینتەرنێت دەكەین زۆرشتی سەیر سەر بەخەیاماندایەیت بەڵام من بوومایە لەجێ (كورد لۆین ) ئەوە هەمان شتم نەدەكرد بگرە بەپێ شوێن و بەپێ ئەندامەكان ڕێگام ئەدا كارەكانیان جێ بەجی بكەین هەمیشە ئەوەم رەتەكردەووە چونكە ماڵپەرە سێكسیەكان ئێستا تەشەنەیەكی زۆری ناوەتەوە هەمووتەمەنێك بەكاری دەهێنێت، بۆیە نەك هەر فلتەرم دانەدەنە بگرە هەر ماڵپەرەكانم بەگشتی سانسۆردەكرت بۆئەوەی ئەو شوێنە نەی بینێت چونكە ولات هەیە مسوڵمانە نموونەوەك كوردستان نادەبوایە ئەم شێوازە لەكوردستان هەبووایە، من بوومایە جیاواتر لەو گۆانكاریم دەكرد.

چوارەم \ گەیاندنی جەماوەریی

ڕۆژنامەگەریی كاغەزپێویستی بەتێكەڵاوبوونە لەگەڵ جەماوەر لە ڕێگای ورووژاندن و بایەخدان بەو بابەتانەی كە جێگای بایەخی وەرگرن بەمانایەكی تر شكاندنی ئەوسانسۆرانەی كە دامودەزگای حوكمیەكان سەپاندوویانە. هەنگاونانیش بەرەو میدیای جەماوەری و لیبراڵ، ڕێگارێكە بۆئاستی بەرزكردنوەی ئاستی خوێنەرو برەودان بە فرۆش .
\ گەیاندی گشتی لەڕووی ئابووریی
گرفتێكی گەورەی ڕۆژنامەگەری كاغەز بریتییە لە كەمی بوجەو داهات زۆری مەسرەف بۆ چارەسەریش پێویستە بایەخی زیاتر بەرێكلام و شێوازی فرۆشتن بدرێت لەهەمان كاتدا لەڕێگای پەخشی ریكلام ئاگاداری و كەمكردنەوەی گومرگی كاغەزەوە هاریكاری رۆژنامەگەریی كاغەزبكات .

پێنجەم \ كۆ گەیاندنی گشتی تەلافزیۆنی:

هەموو ئەوبیربۆچوون وزانیاری و وێنە و گرتە ڤیدۆیانە دەگرێتەوە لەلایەن كەسانی سەربەخۆ بێلایەنەوە یان كەسانی حزبی و حوكمی سوندیكایی و ڕێخراوەكان .. لەسەرانسەری جیهاندا بلاودەكرێتەوە لە رێگای تۆری ئینتەرنێتەوە، میدیای نوێ وەچەرخانی گرینگە لەهەموو كایەكانی ژیانی هاوچەرخ دەرفەتی رەهای دا بەكاربەرلەهەمووشوێنێك بیەوێت كاریگەری دروست بكات شورشەكانی بەناو بەهاری عەرەبی لە دەرەنجامی جوڵانی رای گشتی شەقامی عەرەبی بوو لە ڕێگەی تۆرەكۆمەڵایەتیەكان .

شەشەم\ ئامرازەكانی گشتی پەیامەكان

.دەتوانیت بەئاسانی لەم مەودایەدا لە رای بۆچوونی خۆی گرینگی فەزای ئەلیكترۆنی لەوەدا دەردەكەوێت كە بەكاربەر بكات سەبارەت بەوپرس و وبابەتانەی كەجێ بایەخی ئەون لێرەدا ئامرازانە دیاردەكەین كەتۆری ئینتەرنێت دەستەبەری كروون بۆگەیاندنی پەیامەكان .

شێوازەكانی گەیاندنی رای گشتی :
بەشێوەیەكی گشتی پرۆپاگەندە لەپەیامەكاندا پشت بەبەرژەوەمدی هەست و سۆز دەبەستێ ئەم شێوازە پێوایە زۆربەی هەڵوێست و بریارەكانی جەماوەر دەرهاویشتەی ئەو كاریگەریانەی عاتیفیانەی كەلەسەریانە. هەر بۆیە زۆر لەوانەی كەدەیانەوێ كار لە ڕایگشتی چینێك بكەن لە ورووژاندنی هەست و سۆزایانەوە دەست پێ بكەن
سیستەمی ئازاد \ لێرەدا مرۆڤ ئازادە لەوەرگرتنی زانیاری هەڵبژاردنی ئەم سیستەمە كاری دەوڵات لەم سیستەمە خواستی تاكەكانی تاكە، پۆلورالیزم و كار ئاسانی بۆخەڵكی دەكات تاكو دەستیان بگات بەو سەرچاوانەی كە كار لە ئایندەییان دەكەن ئەركەكانی میدیاكان لەم سیستەمەدا خەڵكی كاروباری سیاسی و كۆمەڵایەتی و ئابووریە رادیۆ و ەلافزیۆن و رۆژنامەو ئینتەرنێت لەم سیستەمەدا سەربەخۆ ئازادن دەتوانن رەخنە لەهەموو شتێك بگرن كەدژبە پەرژەوەندی جوماوەریە. جگە لەهێرش كردنە سەرژیانی تایبەتی خەڵكان و زیانگەیاندن بە ئازادییە گشتییەكان راگەیاندنەكان دەستیان بەتەواوی كراوەیە خاوەندارێتی لەم سیستەمەدا لەدەستی كەرتی تایبەتدایە.

ئامرازەكانی میدیاكانی ڕاگشتی

دیاردەیەكی كۆمەڵایەتیە لە دونیای رۆژ ئاوادەردەكەوێت پەیوەندی نێوان دیاردەیە میدیاكان بوو بە مایەی پرسیار بۆ زۆر لە لێكۆڵنەوەنی زانستی پەیوەندییە گشتییەكان و كۆمەڵناس و دەرووناسەكان هەرچەندە لەسەرەتادا بەگومانەوە تەماشای رادەی كاریگەری میدیاكان دەركرا لەسەرپێكهێنانی رایگشتیدا نەتواندرا دەست نیشان بكرایە . بەڵام چاش دەركەوتنی رادیۆ وتەلەفزیۆن لەپاڵ ڕۆژنامەكان، هیچ یەك لێكۆڵینەوانە كومانی ئەوەیان لانەما كەوا بەشی هەرەزۆری دەركەوتنی رایگشتی دەگەرێتەوە بۆ میدیاكان .
میدیاكان بۆخستنەرووی رووداوەكان سود لە تەقویم وەردەگرن وریزبەندب بابەتەكان دەكەن میدیاكان لەڕێگای پلاندانانی تایبەتەوە بەخەڵك بڵێن دەبێت لەمەولا بیرلەچی بكەنەوە. لەسادەترین بۆچووندا دەكرێت ئەوە لەبیر نەكەین میدیاكان لە هەموو كونج و كەلەبەرەكانی ژیانی ڕۆژنامەدا وجودیان هەیە كەس لە ئێمە ناتوانێت خۆی لەتایبەت مەندیەكانی زمان دوورخاتەوەكەواتە میدیاكان كەهەرلەسەرەتاوە بۆ درووست بوونی ژیانی كۆمەڵایەتی ئێمە ئاراستەبكەن پێمان دەڵێن دەنگ بەكب بدەین چۆن هەڵسوكەوت بكەین چۆن بیر بكەینەوەباشتروایە لە گەڵ كێدا هاوبیر بین …

پێوەرە پیشەیەكانی ڕاگەیاندن

ڕاگەیاندكار دەكەوێتە ژێر كاریگەری كۆمەڵیك فشاری پیشەیی كاردەكاتە سەر كارەكەی وادەكات پابەندبێت لەگەڵ سیاسەتی ئەودامەزاوە ڕاگەیاندنەی كاری تێدا دەكات پێوەرە پیشەییەكان سیاسەتی ئامرازی راگەیاندن سەرچاوەكانی هەواڵ پەیوەندییەكانی كارو فشار دەگرێتەوە فشاری دەزگاكان لەوەزیاتر و گەورەترین كە دەزگاكان ئەو فشارانەی كەخۆیان هۆكاری دەرەكی و ناوەكین دەنوێن مەبەستمان لە هۆكارە دەرەكییەكان پێگەی ئامرازەكانەلەو سیستەمی كۆمەڵایەتتیەی لە ئارادایە هەروەها ئاستی پەیوەستوونی بەبرژەوەندیەدیاری كراوەكانی وەكو بوونی وێستگەی ڕكایەر بەڵام هۆكارە ناوخۆییەكان شێوەی خاوەندارێتی شێوەی زاڵبوون سیستەمی كارگێری و فشارەكانی بەرهەم هێنان دەگرێتەوە. ئەم هۆكارانە رۆڵێكی گرینگە هەروەها بەوە كۆتایی دێت پەوەندی كار دەبێتە بەشێك لەقەبارەیی گشتی دامەزراوەكە چونكە پێوەری گشتی گەیاندن هەمووكات ئامانجێكی دیاری كراوی هەیە بۆ دەزگاكانی دەوڵات تابەرەو پێش چوون بڕوات …

ئەنجام

بۆنیادنانەوەی میدیای كوردی و رێخستنەوەی شێوازی مامولەَی ئاراستەكردنی لەسەر هەردوو ئاستی میدیایی ئەلیكترۆنی و ڕژنامەگەریی كاغەز پێویستی بەهەماهنگی و هاریكاری دامەزراوەكانی خودیی میدیایی و ڕۆژنامەكان.
لەبەرئەوەزۆربەی ئەنجامەكانی ڕێخستنەوەی گەیاندنەكان بەگشتی دەكەوێتەبەر شەپۆلی زۆربەی راگەیاندنكارەكان كەهەمووكات ئەنجامیان ئەوەیە هەوالەَكە بەهەر شێوەزاێك بێت بەدەستی بێنێت چونكە گەیاتدی ئێستا لەچاو زۆرپێش ئێستا سەنكۆنەكرابوون هەتا گەیشتنە ئەنجامێك بۆ ئێستا كەزۆر بەئازادانە بیروراكان هەركەسەو لەڕەوانگەی خۆیەوە دیدی بەكاردێنێت، بۆیەمیدیا ئەلیكترۆنیەكانیش گەیشتنە ئەوئەنجامەی كەهەرگیز سانسۆرناكرێن چونكەهەریەكێكیان لەدیدیخۆیەوە هەواڵ ئەنووسێت لەوشتەی كە لەسەری بلاوەكاتەوە ئازادانە ئەم شتە ئەكات .

ناساندنی: رۆژنامەی كۆن و تازە تیڤی و رادیۆكان ئینتەرنێت
كەئەمانە هەرزوو بەخێرای گەشەیان كرد چونكە هەتا ئەسیانەش نەبێت ئەوە هەر كاری گەیاندنی گتی ئەكرێت گەر لەنێوان دووكەسیشد دابێت . بەلام لەوەتەی ئەمانە پەیابوون ئێستاكارەكان زۆر ئاسانتر بوون لەچاو پێشان ..،كەئەمانە ئامرازێكی زۆرباشی گەیاندنی گشتین

سه‌رچاوه‌كان:
diplomaticmagazine.net/politics/586
https://tinyurl.com/osyan-madany
جنار نامق، دور المواقع الالكترونیە الكوردیە فی تشكیل الرای العام حول انتهاك حقوق الایزیدیە، دار غیداو للنشر والتوزیع، عمان، 2019.

لەدوای ٢٠٠٣وە ناکۆکی و ئاژاوە لەسەر گۆڕەپانی سیاسی عێراق هەرگیز نەوەستاوەو ناوەستێت، لەدڵی ئەو ناکۆکیانەدا پەیوەندیە گرژییەکەی نێوان بەغدا و هەولێر، چەندین بێ‌هیوایی تێدا چێندراوە و مانایەک بۆ ئارامی سیاسی جێگەی نابێتەوە، پێکهاتەو دامەزراندنی دەسەڵاتی سیاسی لە بەغداو هەولێر ڕۆشناییەک نادا بەدەستەوە کە ئاسودەیی بۆ دانیشتوانی عێراق و کوردستانی تیا بەدیبکرێت.
هەڵبەتە هیچ گومانی تیا نیە کاتێک پێکهاتەی دەسەڵاتێک بە هێزی تائیفی و ئیسلامی و قەومی و بنەماڵە ومیلیشیا دامەزرابێت، بێگومان بەردەوام جەردەو مافیا و گەندەڵی بەرهەم دەهێنێتەوە، پەیوەندیەک کە لەدوای ساڵی ٢٠٠٥ بە شەراکەتێک بە ڕوخساری ساختەی هیوا دەستیپێکرد، بەناوی فیدراڵی و پێکەوەژیانی “عەرەب و کورد و شیعە و سونە” ڕاگەیەندرا، حەتمیە کە ئەم ڕۆژگارە ناهەموارەی ئێستای لێ بەدەست دێت، کە خەڵکی ناتوانن ساتێك بە بێنیگەرانی بخەون.
ئەم شەراکەتە کۆنەپەرستانەیە لە پێکهاتەی هەردوو حکومەتی بەغداو هەولێر بۆ بەشداری لە دامەزراندنی “عێراقێکی نوێدا”، وایانڕاگەیاند کە فیدراڵی و دەستوور دەبێتەهۆی زامنی ئەو مافانەی کە لەمێژە خەباتیان بۆ کراوەو قوربانی بۆدراوەو ڕاپەڕینی بۆ کراوە! ئەوەی دەیبینین تەواو پێچەوانەکەی پیادەکراوە و پیادە دەکرێت. بەڵام بەدوای بەخشینی ئەو هیوا ساختانە، دیمان کە چۆن وردە وردە بەریەکدەکەوتن و درزی ناکۆکیەکانیان کراوەترە لەناو لیتاوێکی خەستدا، لەبەرامبەر واقعێکی سیاسی ئاڵۆزدا، یەکتر دەخلیسکێنن، هەرلایەک گوریسەکە بۆ بەرژەوەندی زیادبونی پێگەو نفوزی سیاسی خۆی ڕادەکێشێت، لەپێناو بەدەستهێنانی زۆرترین بەرهەمی دزی و تاڵانی و قۆرخکردنی زۆرترین سەروەت وسامانی عێراق و کوردستان، هەر ئەمەش ئاراستەیە بۆ کەڵەکەبونی سەرمایە و سەرمایەگوزاری بۆ بەرپرسەکان.
یەکەم نیشانەکانی لیتاوی فیدراڵیزم لە ساڵی ٢٠٠٧ەوە دەستیپێکرد، کاتێک پەسەندکردنی یاسای نەوت و غازی فیدراڵی، کە یاسایەکە لە دەستووری عێراقدا هاتووە (ماددەی ١١١ و ١١٢). بڕیار بوو ئەم یاسایە پەیوەندی نێوان ناوەند و پارێزگا بەرهەمهێنەرەکان بە هەرێمی کوردستانیشەوە، ڕێکبخات. بەڵام لەوکاتەوە نەوت لە سەرچاوەیەکی هاوبەشەوە گۆڕاوە بۆ سەرچاوەیەکی درێژخایەن بۆ ململانێ و داگیرکاری چاڵەنەوتیەکان لەلایەن هێزە میلیشیاکانەوە، کە تێیدا هەموو شتێک لە سیاسەت و یاسا و پێکهاتەی هێزە سیاسیەکان و دەسەڵاتی سیاسی وەها تێکەڵاوبون، بەرژەوەندیەکان ئەوەندە ئاڵۆزبون، جگە لەکۆتاییهێنان بە تەواوی هێزە میلیشیاکانی کوردستان و عێراق، ڕێگایەکی تر نیە کە بتوانێت زاڵبێت بەسەر ئەم ناجێگیری و گێژاو و کارەساتانەدا. لەڕاستیا تەواو بونەتە مایەی جۆرێک لە دەردیسەری و بارگرانی بۆ دانیشتوان، کۆتایەکەشی نادیارەو نەزانراوە. دواتریش پێکهاتنی ئەو دامودەزگایانەی بەناوی دەستەی دەستپاکی دەوریان درایە، تا کارێک دژی گەندەڵی رێکبخەن، بەڵام بەبێ توانایی و شەرمەزاری و شکستەوە کارمەندەکانی دەزگای دەستپاکی بێدەنگیان لە کارەکەیان هەڵبژارد.
پەیوەندی نێوان بەغدا و هەولێر هەرگیز چاوەڕوانی ئەوەی لێ ناکرێت لە ڕێگەی بڕیاری دارایی و دانوستان و گفتوگۆ لەسەر دان و نەدانی مووچە ئاسایی بێتەوە و ڕێکبخرێت، هیچ بوارێک بۆ زەمینەی ڕێکخستنیان نیە و نابێت، چونکە سروشتی پێکهاتەی هێزو دەسەڵاتیان پاشکۆبونیانە بە بەرژەوەندی وڵاتانی ترەوە، کە ڕێگەیان پێنادت بتوانن مامەڵەی یەکڕیزی و هاوبەشی بکەن، بۆیە لەهەر ئاڵوگۆڕێکی سیاسیدا و گۆڕینی هاوسەنگی هێزیان دەکەونە گیانی یەکترو شەڕی ئاشکرای بەرژەوەندیەکانیان دەکەن. لەهەمانکاتدا بێئرادەکردنی خەڵک و شکاندنی شکۆی هاوڵاتیان هەمیشە ئەنجامی کارەکانیانە.
لەدوای ساڵی ٢٠١٤ ەوە، قەیرانەکە وەرچەرخانێکی توندتری بەخۆیەوە بینی، حکومەتی فیدراڵی پشکی هەرێمی لە بودجەی هەرێم ڕاگرت، ئەوەش بەهۆی وەڵامنەدانەوەی هەولێر لە گەیاندنی داهاتی نەوت بۆ کۆمپانیای سۆمۆ بوو. پاشان ساتی گەورەترین تەقینەوە لە ساڵی ٢٠١٧ هات، کە هەرێمی کوردستان ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی ئەنجامدا، هەنگاوێک کە پەیوەندیەکانی نێوان بەغداو هەولێری تەواو ئاڵۆزکرد، بواری لێکتێگەیشتن و دانوسانی تەواو داخست، لەهەمانکاتدا وەڵامی بەغدا زۆری نەخایاند، کە چ سەربازی و چ سیاسی لە وەرگرتنەوەی کەرکوک و بڕینی بودجەی تەواوەتی درێغی نەکرد، تەنانەت سەپاندنی ڕێوشوێنێک بوو کە ڕاستەوخۆ کاریگەری لەسەر بێئومێدی و مەترسی زیاتر بۆ سەر ژیانی هاووڵاتیان دانا.
ئێستاش لە دەستبەکاربونی مەسرور بارزانی، دوایین دەستپێشخەریەکەی سەردانێکی بوو بۆ واشنتۆن لە مانگی ئایاری ئەمساڵدا، کە لەئەنجامدا دوو گرێبەستی وەبەرهێنانی لەگەڵ کۆمپانیا ئەمریکیەکان واژۆکراوە، لە هەنگاوێکدا کە ئامانج لێی پەرەپێدانە بۆ دەرهێنانی غاز لە کوردستان، کە کاریگەری لەسەر سیستەمی وزە لە سەرانسەری عێراقدا دەبێت، ئەمەش ئەوە دەردەخات کە مەسرور و حکومەتی هەرێم جارێکی تر هەوڵی شکاندنی سووڕی دوورکەوتنەوەیان داوە لەبەرامبەر حکومەتی بەغدادا، لەبەرامبەر ئەو ڕێکەوتن و بڕیارانەی کە پێشتر دەربارەی وەبەرهێنان و نەوت و بازرگانی و کۆنترۆڵی سنورەکان دراوە.
ئەمەش ئێستا دەرگاکانی دیالۆگی نێوان بەغدا و هەولێری داخستووە، مانای ڕەنگدانەوەی دۆخێکی تازەیە لە عێراق و ناوچەکەدا، کە لە یەکەم هەنگاودا، بەدوای گەڕانەوەی مەسرور لە سەردانەکەی بۆ ئەمریکا، وەزارەتی دارایی عێراق ڕاگرتنی بودجەی بۆ مووچەی فەرمانبەرانی هەرێمی کوردستان بۆ تەواوی ئەمساڵ ڕاگەیاند، لە بەیاننامەیەکدا کە لە ٢١ی ئایاری ئەمسالدا بڵاوکرایەوە. کاتەکەی بەڕێکەوت نەبووە، ڕۆشنە کە پەیامێکی سیاسیە و مووچەی سەدان هەزار فەرمانبەر دەکرێتە کەرەستەیەک لە سەوداومامەڵەی قۆڵبڕینی سیاسی و فرتوفێڵی نێوان بەغداو هەولێر، هەربۆیە ئەمڕۆ هاوڵاتی هەرێم باجی ناکۆکی و ململانێی نا سەقامگیری و بژێویەکی سەخت ئەدەن کە بۆخۆیان هەڵیان نەبژاردووە.
گرێبەستەکانی ئەم دواییەی مەسرور کە لەگەڵ دوو کۆمپانیای ئەمریکی لە کەرتی غازدا واژۆیان کردووە، جارێکی دیکە ناکۆکیەکانی بەغداو هەولێری بەرەو هەڵکشان بردەوە، ئەم بڕیارەی بارزانی دۆخەکە بەرەو کام ئاراستەیە دەبات و پەیوەندی هەوڵێرو بەغدا چۆن پێناسە دەکرێتەوە و چ بەڵایەکی تر دەکەنە دیاری بۆ دانیشتوان، جارێ وەڵامێکی ڕۆشنی نیە!
ئەم هەنگاوەی بارزانیەکان لەو شوێنەوە بەدواداچونیان بۆ کردووە، کە دەخالەتی ئەم دەورەیەی ئەمریکا لە ناوچەکەدا ئەوە نیشان ئەدات، فشاری گەورە لەسەر کۆماری ئیسلامی ئێران و حکومەتی شیعەی عێراق هەیەو پاشەکشەیان پێدەکرێت، لە هەمانکاتدا ئەگەری هەڵوەشاندنی حەشدی شەعبی بەدور نازانرێت، لەلایەکی ترەوە ئەمریکا بەزارەکی پشتیوانی بۆ هەرێم نیشانداوە، کە بەشێوەیەکی گشتی دۆخەکە ئەوە نیشان ئەدات لەم ئاڵوگۆرانەدا هاوسەنگی هێزی بارزانی تەکانێکی بۆ پێشەوە داوە و جارێکی تر لەبەرامبەر هێزە شیعەکانی عێراقدا سەرکێشی دەکاتەوە، بارزانی بۆ ئەم هەنگاوەی سەبارەت بە گرێبەستەکانی لەگەڵ دوو کۆمپانیای ئەمریکی، بەئاشکرا ئەو سنورەی پچراند کە دەبوا بگەرێتەوە بۆ جێبەجێکردنی ئەو رێکەوتنانەی لەگەڵ حکومەتی عێراق کردویەتی. بەغداش لەبەرامبەریدا سزای فەرمانبەرانی هەرێم ئەداو موچەکانیان بە بارمتە دەگرێت، بەڕاستی ئەوەی جێگای پرسیارە تاکەی هاوڵاتیان وەک تاکە قوربانی ئەم ململانێ بەردەوامانە دەمێنێتەوە؟.

کتیبی ململانێ نووسەر و كۆمەڵناس هێڤی عومەر یاسین چاپی یەكەمی بۆیەكەمجار لە دەزگەی چاپ و وەشانی مێخەك بۆ ساڵی 2025 كەوتە بەردیدی خوێنەران. كتێبەكە توێژینەوەیەکی کۆمەڵناسیانەیە لەژێر ناوی ململانێی پیاوسالاری و ژنسالاری لە “چیرۆکی ئیمڕاتۆریای ژن” ی دڵشاد کاوانی، توێژینەوەکە لە ساڵی ٢٠٢١-٢٠٢٢ پێشکەش بە زانکۆی سۆران کراوە، ئێستا وەک کتێبێک بەناونیشان و ناوەڕۆکی جیاواز، لە ناوەندی مێخەک چاپ و بڵاوکراوەتەوە.
كتێبی ململانێ كتێبكیی زانستیی كۆمەلناسییە لە سێ بەشی سەرەكیی و هەشت بەشی لاوەكی پێكهاتووە، پێشكەیی و تیرۆیی و پراكتیكیی و دەرئەنجامی توێژینەوەكە خراونەتەڕوو. هاوشان لیستی سەرچاوەكان كە (بیست و دوو) كتێب و چوار لێكۆڵینەوە و دوو سەرچاوەی فەرهەنگیی و یانزە وتار و ماڵپەڕ بۆ توێژینەوەكە سوودی لێ وەرگیراوە.
لە کتێبەکەدا هاتووە کە ململانێی پیاوسالاری و ژنسالاری لە کورتە چیرۆکی “ئیمپراتۆریای ژن” لە نووسینی (دڵشاد کاوانی)یە. ئەم چیرۆکە پڕ لە ڕووداو و گێڕانەوەی ململانێی ژنسالاری و پیاوسالارییە، ژنان و پیاوانی دەسەڵاتخواز لە ململانێدان، بە ئاراستەیەکی نەرێنی پڕ لە گرێی دەروونی و لە ڕووداوە یەک لە دوای یەکەکانی ناو چیرۆکە کەدا، بە دوای هەستی توڵەسەندنەوەن. تا دەگاتە ئاستی شۆڕش و ڕاپەرینەکانی ژن، چەندین جۆری ململانێ لەنێوان ژنان و پیاوان لە ”ئیمپراتۆریای ژندا” ڕەنگی داوەتەوە کە بریتین لە ململانێی دەروونی و کۆمەڵایەتی.
هێڤی عومەر یاسین نووسەری كتێبەكە ڕایگەیاند: كە ئەدەب ڕۆڵێكی گرنگی لە ڕێكخستن و بە دواداچوونی كۆمەڵناسی بینوە، بەتایبەتی لە كۆمەڵە چیرۆكی نۆبەرەی مەرگم دیت و چیرۆكی ئیمپڕاتۆریای ژن، وەك دیدێكی كۆمەڵناسیی ئەم چیرۆكە بایەخیكی زۆری هەیە، بۆیە توێژینەوەی لەبارەوە كردووە.
کتێبی نۆبەرەی مەرگم دیت لەساڵی ٢٠٢٠ چاپ و بڵاوکراوەتە. لە ٢٣ چیرۆک پێکهاتووە و ”ئیمپراتۆریای ژن” هەشتەمین چیرۆکی نێو کتێبەکەی دڵشاد کاوانییە و پێشووتریش ئەم چیرۆکە براوەی خەڵاتی ئەدەبیی بووە.
كتێبی ململانێ یەكەم بەرهەمی هێڤی یاسینە و لە ناوەندی زانستیی و ئەدەبیی و كۆمەڵناسییەوە بۆتە جێگەی سەرنجی توێژەران و خوێنەرانی كوردیی.

12/6/2025

لە 9ی حوزەیرانی 1963 تاوانبار زەعیم سدیق فەرماندەی لیوای بیست بوو لەسوپای عێراق. لەهێرشێکی وەحشیانەدا ژمارەیەکی زۆر خەڵکی بێتاوان لە دەوروبەری شاری کەرکوک دووچاری بۆردومان و هێرشی پیادە بوون، زەعیم سدیق خوێنڕێژ ژمارەیەکی زۆر خەڵکی کوشت و دەستی بەسەر ناوچەکانی نزیک داگرت پاشان هێرشی دڕندانەی بۆسەر شاری سلێمانی و شارەزوور و چەند شوێنی تر کرد ، ناوبراو ئەو تاوانبارە دڕندەیە بوو کەفەرمانی دابوو بەهێزەکەی کورد بکوژن هیچ سڵ نەکەنەوە ، ئەم تاوانە لەمێژوودا زۆر باسکراوە چەندین کتێب لەبارەی ئەو ڕووداوە سامناکە نووسراوە دیارترینیان کتێبی شاری سلێمانی نووسینی ئەکرم ساڵح ڕەشە ، ( ناڵەی دەروون ) شێخ محمدی خاڵ، لەوتارێکدا بەناوی چ ڕۆژێکی تووش بوو بەڕوونی باسی گرتن و کوشتن وکۆکردنەوەی خەڵکەکەی کردووە کەلەناو تەویلەی ئاژەڵاندا گەمارۆیان داون ،
وێڕای گێڕانەوەی بیرەوەرییەکان لەسەر زمانی ئەوخەڵکانەی لەڕەشبگیریەکەدا بەرکەوتوون یان ئاگاداری ڕووداوەکە بوون گیراوەکان دوای چەندین ڕۆژ لەئازارو برسێتی و سوکایەتی گەمارۆدان ئازاد کران .
دوێنێ لەیادی ئەو مەرگەساتە لەنێو تۆڕی کۆمەڵایەتی فەیسبوک وێنەو گفتوگۆو یادەوەرییەکانی زەعیم سدیق وەبیر هێنرانەوە ، ئێمەی کورد باش دەزانین ئەوانەی لەوهەڵمەتدا گیراون چیان لێ بەسەر هێناون وەختێک گیران بردویانن بۆ شوێنێک بەناوی (حامیەی سلێمانی ) کەئێستا بەپارکی ئازادی ناسراوە ، لەوێ لەناو تەویلەی ئاژەڵ و گەوڕی وڵاخدا بەشێکی خەڵکەکە بەچوار ڕۆژ و زیاتر مانەتەوە ، لەبەدواچوونێکم لەگەڵ یەکێک لەو پیاوە بەتەمەنانەی لەوسەردەمەدا لەناو ڕووداوەکەدا بووە ووتی ئەفسەرێک وێنەیەکی سەرکردەیەکی ئەوسای کوردی هێناو ووتی تفێکی لێ بکە بەڵام نەی کردو ئەفسەرەکە بەدەمانچە گەنجەکەی کوشت ، یەکێکی تر گێڕایەوە ووتی ئەوشەوەی بۆ بەیانی مەنعە تەجەولەکە ڕوویدا لەماڵەوە دانیشتبووم خزمێکم هات ووتی چواردەوری شار گیراوە وەرە با بڕۆین خۆمان دەرباز کەین وتی بەناو زێرابەکانی قەراغ شار لەدامێنی جولەکان دەرچوین ،ئەوسا شاری سلێمانی هێندە گەورە نەبوو ، شایەد حاڵەکان دەڵێن هێزەکەی تاوانبار زەعیم سدیق خەڵکیان لەماڵەکانیان دەهێنایە دەرەوە وگوللە بارانیان دەکرد ، پیاوی بەتەمەن لەکاتی ڕۆیشتنی بۆ مزگەوت شەهیدیان کردووە، نەتەوەیەک بەم ڕادەیە کۆمەڵکوژ کراوە دووچاری ئەم هەموو نەهامەتی هاتووە لەهەموو ئەمانە واوەتر لەدیدارێکی گفتوگۆی پەیامنێرێک پرسیار لەژمارەیەک عەرەب دەکات کەبۆ گەشتیاری وکات بەسەربردن هاتوون بۆ کوردستان ، پەیامنێرەکە دەپرسێت ڕاتان چییە لەبارەی ئاو و هەوای کوردستان هەموویان لەوەڵامدا دەڵێن عراقنا واحد ، یەکێک دەڵێت عێراق هەمووی یەک وڵاتە شتێک نیە بەناوی کوردستان ، یەک دەڵێت عێراق لەخواروو تا ژوور یەک دەوڵەتە شتێک نیە بەناوی کوردستان ، تەنانەت بڕوایان بەوڵاتێک نیە بەناوی کوردستان ، کوردستان بەو سروشتە جوان و شیرینەی دەیان هەزار گەشتیاری عەرەب ڕووی تێدەکات پێی لەنگە بڵێ ئەمە خاکی کوردستانە کێشەکە لەوە دانیە ئێمە دەوڵەتمان نیە بەڵکو کێشەکە لەهەڕاجفرۆشی و بێ بایەخکردنی خاک و سەروەت و سامانەکەیدایە بەویستی دەسەڵاتدارانی هەرێم ، لەبەرامبەردا لەدیدی شۆڤێنیەوە عەرەب دەڕوانێتە وڵاتێک کەتەنها ئەم بەشەی ئەوان پێی دەڵێن ( شمال حبیب ) وەک بەشێک لەعێراق دەبینێت نەک وڵاتێکی ڕازاوە و ئاوەدان و پڕ پیت و فەڕ کەئەوان بەویستێ خۆیان تەڕاتێنی تیا دەکەن .
نەتەوەیەک بەدرێژایی سەددەی بیستەم لەبەردەم شاڵاوی گرتن و کوشتن و تێهەڵدان و ئاوارەیی ،دەربەدەری کۆمەڵکوژیدا بووە ئێستا خاک و ئاو سروشتی کوردستان لەژێر پێی عەرەبی چاوڕەش دا بەکەیفی خۆی و گیرفانی پڕەوە بەناو هەموو سەیرانگاو ڤێلاو مۆتێل و شەقام و شوێنەوارەکاندا دێت و دەچێت ، دانیشتوانەکەیشی بێ پارەو بژێو ژیانێکی شایستە ژیان دەگوزەرێنێ ، ئەرێ شۆڕش بۆ کرا لەپێناو چی ؟ کورد لەسەر زمان و ماف و بوونی خۆی دەیان ساڵ کوژرا ، خوێنی بەخشی سەرخان و ژێرخانی وێران کرا ، ئەنفال و کیمیاباران کرا ئێستا عەرەب خاوەن ماڵ و کوردستانیش بێ ناونیشانە ، بیرتانە لەهەشتاکاندا سرودێک لەئیزگەی دەنگی گەلی کوردستان دەیگوت چەک هەڵگری خاکێکم دوژمن لەسەری زاڵە من بووم بە بێگانە ، بێگانەش خاوەن ماڵە .

یەکەم بەردی سەنگەر بەشێک لە ژیاننامەی سەرکردەی پارتیزان سەید سەلیم سەید نەبی نەمرە، ئەو فەرماندەیەی لە زیرەکی لە پلانی سەربازیی و لە ئازایەتیدا بە گەواهیی هاوڕێیانی کەم وێنە بووە. دیارە ژیاننامەی ئەو مرۆڤە مەزنە بەرفراوانترە لەوەی لە نێو دوو توێی ئەم پەرتووکەدا بە کورتی نووسراوە. خۆزگە ئەو ژەنەڕالە پارتیزانە خۆی بیرەوەریەکانی خۆی دەنووسیەوە و گوزارشتی ورد و درشتی ژیان و بیروهزری خۆی بۆمان دەکرد، بەڵام وەکو زۆربەی شۆڕشگێڕانی سەردەمی شاخ یا بواری ئەوەی بۆ نەڕەخساوە کە بیرەوەریەکانی خۆی بنووسێتە، یا نووسیویەتەوە بەڵام دواتر ئەم نووسراوانە بەهۆی هێرش و کاولکاریەکانی ڕژێم یا شەڕی ناوخۆ لەناو چووە.
برای بەڕێزم هیوا سەید سەلیم لە ڕێگەی بەڵگەنامەکانی گیانبەختکردوو سەید سەلیم کە خۆشبەختانە کەمێکیان ماون، لە ڕێگەی دیدار لەگەڵ هەڤاڵ و هاوسەنگەرانی ئەو، هەروەها لە ڕێگەی کۆمەڵێ سەرچاوە و چاوپێکەوتندا توانیوویەتی تیشک بخاتەسەر بەشێک لە ژیاننامەی ئەو. کۆکردنەوە و نووسینی بیرەوەری مرۆڤێک کە بەشێکی دیاری هاوڕێیانی لە ژیاندا نەماون کارێکی بێ گرێ و ئاسان نییە، ماندووبوونی زۆر و کاتی زۆری گەرەکە.
نووسەر لە ڕێگەی ئەم ژیاننامەیەدا بە دەرفەتی دەزانێت بۆ مێژوو بگەڕێتە دواوە و گوزارشتی مێژووی دەڤەری ڕەواندز لە جەنگی جیهانی یەکەم و هێرشی ڕووسەکان بۆ سەر دەڤەر و شارەکە بکات، مێژووی سەرهەڵدانی ڕێکخراو و پارتە ڕامیارییەکانی کوردستان لە دوای جەنگی جیهانی یەکەمدا ئاماژە پێ بدات. هەروەها ئاماژە بە ڕۆڵی سەید تەهای نەهری وەکو قائیمقام و کەسایەتیەکی دیاری ڕامیاریی لە دەڤەری ڕەواندزدا بکات. سەید تەهای شەمزینی کەسایەتیەکی دیار بووە، بۆیە سەرنجی هەندێ لە بەرپرسانی دەسەڵاتی کۆلۆنیالیستی ئینگلیزی ڕاکێشەوە، وەکو لەلایەن ئەدمۆندس و هامیلتۆنەوە بۆ سەرۆکی دەوڵەتی کوردستان لە بری شێخ مەحمودا پێشنیار کراوە، واپێدەچێ ئەوان پێیانوابووە ئەو باشتر لەگەڵ بەرژەوەندیەکانی ئینگلیز دەگونجێت و دەکرێ مامەڵەی لەگەڵدا بکرێت. دوای پاشگەزبوونەوەی دەسەڵاتی کۆلۆنیالیستی بریتانی لە بەڵێنەکانی و لکاندنی باشووری کوردستان بە عێراق، وە بەهۆی چەوساندنەوەی خەڵکی کوردستان لەلایەن ڕژێمی پادشایەتیەوە ژمارەیەک پارت و ڕێکخراوی ڕامیاریی دروست دەبن. ژمارەیەکی بەرچاو لە خەڵکی شاری ڕەواندز بەشداریی ڕاستەوخۆیان لە ڕێکخراوەکانی دارکەر، شۆڕش، هیوا و حزبی شیوعیدا هەبووە. دوای جەنگی جیهانی دووەم و دروستبوونی پارتی دیموکراتی کورد ژمارەیەک لە خەڵکە چاڵاکەکەی ڕەواندز پەیوەندی بە پارتیەوە دەکەن، لە کاتێکدا حزبی شیوعی بەهێزترین پارتی ڕامیاریی کوردستان و عێراق بووە، لە گوندەکەی ئەواندا لە کانیە قوڕەدا، شیوعیەکان زۆرینەی خەڵکیان لەگەڵدا بووە. بەڵام لەنێو بنەماڵەکەیاندا تەنها سەید تەهای برا گەورەیان شیوعی بووە، ئەوانیتر سەید عومەر، سەید عەبدوڵا، سەید ڕەشید و سەید سەلیم چوونەتە ڕیزی پارتی. بەهۆی ململانێ و ناتەبایی لە نێوان شوعیەکان و پارتیەکاندا ناکۆکی لە نێو خانەوادەکەدا تا ئاستی دژایەتیکردن هەبووە. لەو بنەماڵەیەدا بەتایبەتی سەید عومەر سەید نەبی چاڵاکانە بەشداریی لە خەباتی ڕزگاریدا دەکات و چەند جارێک لەسەر کوردایەتی تووشی زیندان دەبێت. بەم جۆرە هەست و لایەنگیریی لە خەباتی ڕزگاریی لە زووێکەوە دەخزێتە نێو ئەم خانەوادە شۆڕشگێڕە. بەهۆی تێکەڵکبوونیان بە کاری ڕامیاریی و پێشمەرگایەتی ئەندامانی ئەم خانەوادەیە لەوساوە زیندان و ئاوارەیی و چەرمەسەری زۆریان چەشتووە.
پێویستە بگوترێت بۆ زیندوومانەوەی بوون و ڕۆڵی ئەو خەڵکە چاڵاک و شۆڕشگێرە لە مێژووی دەڤەرەکەدا ئاماژە کردن بە ڕۆڵی مرۆڤە چاڵاکەکانی خەباتی ڕامیاریی لە دەڤەری ڕەواندزدا کارێکی دروست و پێویستە. هەروەها گرنگیدان بە ڕۆڵی خەڵکی دەڤەری باڵەکایەتی لە سەردەمی خەباتی چەکداریدا، کارێکی زۆر پێویستە، چونکە گیانی مرۆڤدۆستی و هاوکاریی خەڵکی گوندەکان و ناوچەکە بەگشتی بۆ بوونی خەباتی چەکداریی یەکلاکەرەوە بووە. ئەو خەڵکە باوەشی گەرمی بژێویی و مانەوەی پێشمەرگە بوون، ئەگەر نانێکی ڕەقیان هەبووایە لەگەڵ پێشمەرگەدا بەشیان کردووە، بۆیە گرنگە لەبیر نەکرێن. نووسەر لای لەم بابەتە کردۆتەوە و گرنگیی پێداون، کە جێگەی دەستخۆشییە.
گیانبەختکردوو سەید سەلیم لە ماوەی پێشمەرگایەتیدا لە چەندین شەڕ و داستاندا لە دژی هێزەکانی ڕژێمی بەعسدا بەشداریی کردووە. گەورەترین شەڕی شۆڕشی ئەیلول لە گەلی عەلی بەگدا لە بەرزاییەکانی زنجیرەچیای گۆڕەنووکدا بەسەرپەرشتی سەید سەلیم ئەنجام دراوە دوای ئەوەی لە شەڕێکی دەستەویەخەدا بەرزاییەکان لە دوژمن پاک دەکەنەوە، دوژمن لە ٢/٨/١٩٧٤ بە هێزی تایبەتی مغاویر هێرش بۆ گرتنەوەی بەرزاییەکان دەکات. سەید سەلیم پلانی بەرگریی و هێرشی ژیرانەی داڕشتووە و توانیوویانە هێزەکەی دوژمن تێکبشکێنن و نزیکەی ٩٠ کەس لە دوژمن بکوژن و دەست بەسەر چەکێکی زۆردا بگرن. ئەو دەستکەوتانەی کە عەبدوڵا ئا‌غای سەرۆکی هێزی باڵەك کە دوور بوو لە بەرەی شەڕ، چاوی تێ بڕی و بووە هۆی ئەوەی سەید سەلیم و پێشمەرگەکانی سزا بدرێن و بخرێنە زیندان.
لە دوای هەڵگیرسانی خەباتی چەکداریی لە ساڵی ١٩٦١ دا کە بە شۆڕشی ئەیلول ناوی ڕۆیشتووە، گیانبەختکردوو سەید سەلیم لە ساڵی ١٩٦٢ دا چەکی پێشمەرگایەتی هەڵدەگرێت. لەو قۆناغەی خەباتی چەکداریدا سەید سەلیم بەهۆی ئازایی و لێهاتوویی پلەی سەربازیی بەرزدەبێتەوە لە سەرلقەوە تا دەگاتە سەرۆکی هێز لە دوا ڕۆژەکانی هەرەسی خەباتی چەکداریی ئەیلولدا لە بەهاری ساڵی ١٩٧٥دا. لە کاتی ئاوارەیی لە ئێراندا ئەو وەکو زۆر لە فەرماندە و کادیرە ڕەخنەگر و ناڕازیەکانی ناو پارتی بەهیوای دەستپێکردنەوەی خەبات بووە، بۆ ئەو مەبەستە بەشداریی لە کۆبوونەوە لە شاری نەغەدەدا کردووە و بڕیاری گەڕانەوەی بۆ باشووری کوردستان داوە. لە دوای هەڵگیرسانەوەی خەباتی چەکداریی لە ساڵی ١٩٧٦دا سەرەتا ئەو لە ڕێگەی گیانبەختکردوان عەلی هەژار و کاردۆ گەڵاڵیەوە پەیوەندی بە ڕێکخستنەکانی بزوتنەوەی سۆسیالستی کوردستانەوە دەکات، پاشان لە بەهاری ساڵی ١٩٧٨ دا پەیوەندی بە هێزەکانی بزوتنەوەی سۆسیالست لە نیمچە بەرەی یەکێتیدا دەکات. دوای ئەوە دەکرێتە فەرماندەی هەرێمی ١٢ی سۆران. کە بەداخەوە تەمەنی پێشمەرگایەتی هێندە درێژ نابێت و لە ٢٠/١٢/١٩٧٩دا لە شەڕێکدا کە بە داستانی سماقوڵی ناسراوە گیان بەخت دەکات و وەکو خۆی لە دوا ساتەکانی ژیانیدا گوتی دەبێتە” سەدەقەی کوردستان”. لەو شەڕەی دۆڵی سماقوڵیدا کە ئەو لەبەرەی گوندی سماقوڵی سەروچاوەدا بووە لەوێدا لەلایەن هەلیکۆپتەرەکانی ڕژێمەوە دەپێکرێت. دیارە بێباکی و نەترسیەکەی هۆکاریی ئەم پێکانە بوون وەکو ئەو هەمیشە یەکەم بەردی سەنگەری بۆ خۆی هەڵبژاردووە و بەر لە ساتی پێکانەکەدا لەسەر بەردەکە وەستاوە و چاودێریی جووڵەی دوژمنی کردووە. لەم داستانەدا کە تیایدا شینە بۆری فەرماندەی هەرێمی سەفین لە بەرەی سماقوڵی گرتک و سەید سەلیم فەرماندەی هەرێمی ١٢ی هەندرێن لە بەرەی سماقوڵی سەروچاوە گیانیان بەخت کرد، لە هەردوو بەرەی شەڕدا ژمارەیەک جاش دەکوژرێن و سەرووی ٥٠ کەس لە سەرباز و مغاویر و ئەفسەر کە لەنێویاند سەرۆکی فرقەکە هاشم موسڵاوی کوژرابوو. زیانێکی کوشندە بە دوژمن دەکەوێت (بەیانەکەی حسیک زیادەڕۆیی لە ژمارەی کوژراوەکاندا کردووە). دەگێڕنەوە لە ناو گوندی گرتکدا گیانبەخکردوو عەوڵا سوور فەرماندەی هەرێمی ١٤ بە تەنیا دەیان مغاویر و سەرباز دەکوژێت . لەم شەڕەدا هێزی پێشمەرگە بۆ یەکەم جار لە دوای دەستپێکردنەوەی خەباتی چەکدارییدا گەورەترین زیان بە هێزی دوژمن دەگەیەنن. چەند کەسێک لە خەڵکی سماقوڵی سەروچاوە بۆیان گێڕامەوە، “کە شەڕ تەواو بوو و پێشمەرگە کشانەوە، هێزەکانی ڕژێم هاتنە نێو گوندەکە، کوژراوەکان کە زۆربەیان لە “گەری ماران” پێکرابوون، دوو دوو بە هێستر دەهێندرانە خوارەوە، زۆربوون، هەر دەکێشرانەوە و هەر تەواو نەدەبوون.”
گیانبەختکردوو سەید سەلیم کەسێکی زۆر ئازا و نەترس بووە بە جۆرێک بۆتە هۆی بێباکی لە دوژمن، ئەوەش دەکرێ لە هەندێ باردا بە زیان بگەڕێتەوە، وەکو بەداخەوە لە کۆتاییدا زیانی پێ گەیاند. دیارە ئازایەتی بەس نییە بۆ ئەوەی کەسێک ببێتە سەرکردەیەکی بەتوانا و لێهاتوو، سادەیی و ڕووخۆشی لەگەڵ پێشمەرگەکانی، ژیریی لە پلان دانان و لەبەرچاوگرتنی گرنگیی ژیانی خەڵک و پێشمەرگە، گرنگیدان بە دیسپلین و ڕێکخستنی پێشمەرگەکان، هەروەها بڕوا هەبوون بە بیری ڕزگاریی و ئامانجەکانی، ئەو تایبەتمەندیانەن وادەکەن بەهای ئەم سەرکردەیە بەرزبێتەوە و ببێتە خۆشەویستی پێشمەرگە و خەڵک. سەید سەلیم ئەو تایبەتمەندیانەی لەخۆ گرتووە، بۆیە دەوروبەرەکەی پێیەوە سەرسام بووین و خۆشیان ویستووە. گیانبەختکردوو لە ماوەی پێشمەرگایەتیدا خۆڕسکانە خۆی پێگەیاندووە و سوودی لە ئەزموونی ئەوانی دی وەرگرتووە و تا گەیشتووتە سەرکردەیەک کە بێ یەک و دوو وەک سەرکردەیەکی ئازا و شارەزای سەربازیی سیری کراوە و ئەو پلەیەشی پێ دراوە، بۆیە ئەو جگەلەوەی سەرکردەیەکی پارتیزانی بوو، ژەنەڕالێکی خۆڕسکی شاخ بوو.
وەکو لە سەرەتاوە گوتم گیانبەختکردوو سەید سەلیم زۆر زیاترە لەوەی لێرەدا نووسراوە، بە پێویستی دەزانم هەندێ تێبینی و ڕەخنە لەسەر ئەم کتێبە بنووسم. یەکەم: وەکو هاوڕێیەکم ئەم تێبینیەی هەبوو کە سەیری بەرگی کتێبەکە دەکەیت تەنها یەکەم بەردی سەنگەر نووسراوە کە ناونیشانی کتێبەکەیە و ناوی نووسەر لە خوارەوە نووسراوە. پێموایە دەبووایە لەژێر ئەو ناونیشانەدا بنووسرێت بۆ نموونە “ژیاننامەی سەید سەلیم” چونکە کتێبەکە لەسەر ئەوە.
دووهەم: نووسەر خۆی لەو لایەنانە نادات کە پەیوەندیان بە بیروڕا و ناکۆکی و شەڕی ناوخۆوە هەیە، چونکە ئەو گێڕانەوەی ئەم ڕووداوانە و وردبوونەوە لێیان بە باش نابینێت. بۆیە کە کتێبەکە دەخوێنیتەوە تۆ ناتوانێ خوێندوەیەک گەڵاڵە بکەیت کە ڕووداوەکانی مێژووەکە بە چاک و خراپیەوە لەخۆ گرتبێت و وابکات سەید سەلیم لە دیدی جیاجیاوە بناسیت و لە بیر و هزی ئەو نزیک ببیتەوە. خوێنەری هوشیار بە ناچاری بیری ئەو لایەنانە دەکات کە داپۆشراون و گوتنیان لەسەر ناکرێت. بۆ نموونە سەید سەلیم لەلایەن پارتی و فەرماندەی هێزی باڵەک غەدری لێکرا لە جیاتی پاداشت سزا درا. زۆری نەبرد ئاشبەتاڵ لەلایەن مەلا مستەفاوە ڕاگەیەندرا. ئێمە نازانین ڕای ئەو لەسەر عەبدوڵا ئاغای پشدەری و بەرپرسانی پارتی و مەلا مستەفا چی بوو، ئەم کتیبە لەم بارەیە هیچ ناڵێت. سەید سەلیم یەکێک بوو لەو فەرماندە دیارانەی لە بڕیاری ئاشبەتاڵ ناڕازی بوو و ڕەخنەی هەبوو، بەڵام لەم بارەیەوە هیچمان بۆ گوزارشت ناکرێت. سەبارەت بە ناکۆکی نێوان یەکێتی و بزوتنەوەی سۆسیالست، دژایەتی جەلال تاڵەبانی بۆ بزوتنەوەی سۆسیالست لە دوای چوونە دەریان لە نیمچە بەرەی یەکێتی، ڕا و بۆچوونی سەید سەلیم لەم بارەیەوە نازانین چی بووە، خۆ ناکرێ سەید سەلیم هیچ ڕایەکی لەم بارەیەوە نەبووبێت. سەید سەلیم مابوو کە یەکێتی بڕیاری لێدانی هێزەکانی بزوتنەوە لە هاوینی ساڵی ١٩٧٩دا دەدات و بۆسە بۆ شێرکۆی شێخ عەلی و سەرباز ئەحمەد لە بناری کۆسرەتدادەنێنەوە، شەڕی ناوخۆ لێرە و لەوێ دەست پێ دەکات، بەڵام ئێمە نازانین سەید سەلیم لەم بارودۆخەدا لە کوێ بوو و چی کرد و چی گوتووە. ئەو گوزارشت و بابەتانە لەم کتێبەدا بزرن. ئەوە بەشێکە لە ژیانی ئەو کە خۆی لێ نادرێت.
سەبارەت بە خەباتی ڕزگاریی ڕابردووی باشووری کوردستان نووسینەوەی ژیاننامەی کەسێکی بەشدار لەم مێژووەدا ئەرکێکی مێژووییە و پێویستە چ بیرەوەریی یا ژیاننامە وێنەیەکی ڕیالیستانە و بێلایەنانە لەسەر ڕووداوەکانی ڕابردوو بخاتەڕوو. پێویست ناکات نووسەر دژایەتی کەس بکات، تەنها ڕووداوەکان وەکو خۆی چۆنە بەپێی توانا ئەوها لە زاری بەشداربووانەوە بنووسێتەوە. لە بیرەوەریی دروست و دەوڵەمەندا خاتری کەس ناگیرێت، باش و خراپ گوزارشت دەکرێت. ڕەوتی “نە شیش بسووتێ و نە کەباب” ڕێچکەیەکی خۆپارێزە کە زیان بە تەواوەتی لە گێرانەوە مێژوویەکاندا دەگەیەنێت، چونکە نایەوێ خۆی لەو لایەنانە بدات کە لایەن و کەسەکان دڵگران دەکەن. دەکرێ ژیاننامە زۆر بەرفراوان بکرێت ئەگەر نووسەر بیخوازێت. ژیانی کەسێک تەنها کۆمەڵێک چاڵاکی نییە، بەڵکو بوون و ژیانە، بیر و هزر و دیدگایەکە تایبەت بەو کەسە کە دەتوانێ وەکو شەپۆڵ لە دەریادا تا لە چاو ون دەبێت گوزەر بکات. دەزانم زۆر سەختە لەو ژوورە تاریکانەدا لاپەڕە ونەکانی مێژوو هەروا ئاسان بدۆزیتەوە، بەڵام دەکرێ هەندێ بکەونە بەرچاو. هەرچۆنی بێت ئێمە لەو کتێبەدا ئاشنایەتی لەگەڵ ئازایەتی و چاڵاکییە ناودارەکانی گیانبەختکردوو ژەنەڕال سەید سەلیم پەیدا دەکەین، بەڵام سەبارەت بە ژیانی ئەو تەنها ئاشنایەتیەکی زۆر کەم پەیدا دەکەین، سەبارەت بە بیر و هزری ئەو لەسەر بابەتە جیاجیاکان هیچی ئەوتۆ وەرناگرین.
سێهەم: نووسینی ناوی هەندێ سەرۆک جاشی تاوانبار وەکو نەوزادی ئەنوەر بەگی بێتواتە کارێکی دروستە و پێویستە ناوی سەرۆکجاشەکان نەشاردرێنەوە، بۆیە نەنووسینی ناوی هەندێ لە سەرۆک جاشەکان و نووسینی دوو پیتی کورتکراوە جێگەی ڕەخەنەیە. خوێنەر نازانێ گوتن لە کێ دەکرێت و ئەم پیتانە ناوی چ سەرۆکجاشێکی تاوانبارن، کە ڕاوی پێشمەرگەیان کردووە و بۆ ڕژێمی بەعس تاوانیان دژی پێشمەرگە و خەڵک ئەنجام داوە.
چوارەم: سەبارەت بە ڕۆڵی ئۆدا حەلیم زۆر کەم نووسراوە، دەبووایە زۆر زیاتر بنووسرێت. سەرکەوتنی زۆر لە سەرکردەکانی خەباتی شاخ خۆڕاگریی و پشتگیریی ژنەکانیان بووە. ئۆدا حەلیم لەم بوارەدا دایکێکی مەزن بووە، جگەلەوەی منداڵەکانی خستۆتە بن باڵی خۆی و پاراستوونی، چەرمەسەری و ئاوارەیی و نەداریی نەیتوانیووە وای لێبکات لە پشتگیریی بەردەوامی خەباتی گیانبەختکردوو سەید سەلیم بکەوێت. ژیاننامە و بیروەری ئەو بە تەنها چیرۆکێکی پڕ لە خەبات و درامایە. ئـێمە هەموومان قەرزاری ئەو دایکانەین.
لە کۆتاییدا دەبێ ئەوەش بڵێم کە سەیری سەرچاوەکانم کرد ناوی کتێبی “قادر شۆڕش چل ساڵ خەبات و تێکۆشان” م نەبینی کە من لە ساڵی ٢٠٠١دا بە هاوکاریی هاوڕێم کاک مەریوان زەندی کە هاوڕێی کاک هیواشە بە چاپم گەیاند. لەم کتێبەدا دیدار لەگەڵ دامەزرێنەران و کادیرانی سۆسیالست کراوە و پێموایە یەکەم کتێب بوو ئەوسا کەمێک لە مێژووی سۆسیالست دوا، ئەتوو برێی زانیاریەکانی نێو ئەم کتێبە بۆ کاک هیوا گونجاو نەبووبێ، وەکو ئەو گوزارشتێکی سەرەتای دروستبوونی سۆسیالست و خەباتی شار و شاخ دەکات. سەرەڕای تێبینیەکانم دەستخۆشی و ماندوونەبوونی لە برای بەڕێزم هیوا سەید سەلیم دەکەم، زانیاری بەسوود و باش لەم کتێبەدا هەن. سوپاسی دەکەم کە کتێبەکەی بۆ ناردم، بەڵام جگە لە خۆشەویستیم بۆ گیانبەختکردوو سەید سەلیم و ئەو خانەوادە پاک و تێکۆشەرە، ئەمن بڕوام بە گێڕانەوەی ڕیالیستانە، فرە دید و بێلایەنانەیە بۆیە لە ڕوانگەی هەڵسەنگاندنێکدا تێبینی و ڕەخنەکانم خستۆتەڕوو.
….
تێبینی: لە نووسینەکەدا نووسیبووم کەوا کاک ئاکۆ ئاکۆیی لە “کتێبی حزبی زەحمەتکێشانی کوردستان مێژوویێک لە خۆڕاگری ١٩٧٦ – ١٩٩١” ئەویش ئاماژەی وەکو سەرچاوە سوودی لە کتێبی “قادر شۆڕش چل ساڵ خەبات و تێکۆشان نەکردووە”. لێرەدا من هەڵەم چونکە لە سەرچاوەکاندا نووسراوە، بۆیە لەم تێکستەدا ئەو بەشەم لابرد. هیوادارم کاک ئاکۆ ئاکۆیی بە سینگفراوانیەوە ئەم هەڵەیە وەربگرێت. سوپاس بۆ کاک ئاکۆ کە خۆی لەم هەڵەیە ئاگاداری کردمەوە.

شاخەوان قادر شۆڕش
٩/٦/٢٠٢٥

سێڵفی لە ساتەوەختی (هایپەر مۆدێرن و سایبەر مۆدێرن) هەر نمایشکردنی جەستە نییە؛ بەڵكە ڕەمزی گۆڕانکارییە دەروونی و کۆمەڵایەتی و سیاسییەکانە، تەواوی نێوەندگیرییەکان ڕەتدەکاتەوە و ڕاستەوخۆ پەیوەندی بە جیهانەوە دەکات… سێڵفی دوورکەوتنەوەیەكە؛ ڕێگا بۆ مرۆڤی مۆدێرن خۆش دەكات؛ سوبێکتی خۆی دەستكاری بكات! نەک هەر هێندەش بەڵكوو تەواوی تێگەیشتنمان بۆ کات و شوێن و لە سەرووی هەمووشیانەوە پەیوەندیمان بە زمان (لە مەجاز و وێنە)دا دەگۆڕێت؛ هەموو ئەوانەش لە تێكەڵاوكردنی ناسنامەی ڕەگەزییەوە دەستپێدەكات؛ بەو مانایەی کە بوونی مەجازی ئێمە ناسنامەی دیجیتاڵی ئێمەیە، نەك بوونی ڕەگەزی؟! ناسنامەی دیجیتاڵی ڕاڕاییە، لەوێشەوە دەتوانین ئارەزووی سێكسی ((ئەو شتەی کە نیمانە و بەردەوام وێڵی بەدەستهێنانین)) لە ئارەزووی كلیككردندا بەدەستیبهێنین و چێژی هەنووکەیی لێوەرگرین.
بەڵام ئایا سێڵفی وەك “نیگاتێبڕین- تێڕوانین” بە مانای (كۆبوونەوەی چێژ لە خاڵێك، لە ئەندامێك- ئۆڕگازم) و “بینین- پەرتبوون” بە مانای (بڵاوبوونەوەی خاڵەكانی چێژ لێرە و لەوێ) چۆن تێكەڵ بەیەك دەكات؛ بە مانایەكی دیكە ئایا سێڵفی لە فەزای مەجازییدا چۆن دووالیزمەكانی (بینین، نیگا- تێبڕین) و (دزەنیگا، گێڕانەوەی نهێنی) لەڕێگای ئارەزووی سێكسی و چێژەوە راڤە دەكاتەوە؟!
ئەوەی لە زۆر ڕووەوە ئاشکرایە؛ ئەوەیە، كە سێڵفی لەڕووی زمانی گێڕانەوەوە بەرەنگارییەکی تووندی حیكایەتە گەورەكانە و لەڕووی پەیوەندی کۆمەڵایەتیشەوە ئەو ساتەیە، كە ڕاستی ڕەها پارچە پارچە دەكات؛ لەڕووی سیاسییەوە ناسنامەكان تێکەڵ بەیەك دەکات. بەكورتی بەرەنگاربوونەوەی حیكایەتەكان لە ئاوابوونی زمانی گێڕانەوەدا لە (مەجازی وێنە)دا دەنوێنێ و پارچە پارچەكردنی ڕاستی لە (بڕوابوون) بە فرە ڕاستییەوە دەبینێتەوە، بەڵام تێكەڵاوكردنی شوناس لە (لادانی سێكسی)یەوە هەڵدەگرێتەوە! بەو مانایەش ئەوەی لە چێژی سێڵفیدا دەردەكەوێت، هیچ جیاوازییەك لەنێوان ئاوابوونی زمانی گێڕانەوە و پارچە پارچەكردنی ڕاستی و تێكەڵاوكردنی شوناسەكاندا ناكات؛ ئەو قسەیەش وەك ئەوەیە بڵێین هیچ جیاوازییەك لەنێوان تووندوتیژی كۆمەڵایەتی و سیاسی و سێكسییدا نییە! بۆ بنەمای هەموو ئەوانەش لە فرۆید نزیك دەكەوینەوە كە دەڵێ ((هیچ جیاوازیەک لەنێوان سەربڕین و خەساندندا نییە)).
کەواتە چێژی سێڵفی، هەوڵدانە بۆ لەقەڵەمدانی بوونێکی دیكە لەنێوان (سەربڕین) وەك دیاردەیەكی كۆمەڵایەتی و (خەساندن) وەك چەمكێكی دەروونشیكاری! بەڵام ئەوە کاتێک دێتە دی، کە هەردوو ڕەگەز تەسلیمی چێژی (هایپەرواقیع) بن و بتوانن خاوەندارێتی چێژ بەرەو ئارەزووی زانین تێپەڕێنن؛ كاتێك کە ئارەزووی بینین (خەساندن- درزی بینین)ی دەروونشیكاری لە ساتەوەختی چێژی هایپەر مۆدێرن و ئارەزووی نیگا-تێبڕین (نائامادەیی سەر- لەكاتی سەربڕین)ی كۆمەڵایەتی لە ساتەوەختی چێژی سایبەر مۆدێرندا دەدۆزینەوە!! وەك ئەوەی بڵێین (فرەیی-زێدەیی) لە (تۆڕی ئەلیكترۆن جۆراوجۆر)دایە، یان هاوتاكردنی بینینی مێ و نیگا-تێبڕینی نێر شتێكی دەستكردە و دەبێت فێری بین… بەو مانایەش چەمكی دەروونشیكاری و دیاردەی كۆمەڵایەتی لە سەرکوتکردنی ئارەزووی سێكسی (لەڕێگای ڕووخساری جوان و ڕۆناكی وێنە- سێڵفی)دا هەڵدەگرینەوە. بۆ نموونە: نێر و مێ لە چركاندنی سێڵفیدا بینین و نیگا-تێبڕین ئاوێتەی یەكتر دەكەن.

(سەربڕین/ خەساندن)
لە فەزای مەجازییدا

بێگومان بنەمای (سەربڕین/ خەساندن) هەر تەنها (ئاوابوونی زمانی گێڕانەوە) و (پارچە پارچەكردنی ڕاستی) و (ئاوێتەبوونی ناسنامەكان)ی لێناكەوێتەوە؛ بەڵكە زێدەبوونی (نائامادەبوون)یشی لەخۆدا حەشار داوە، كە لە بنەڕەتدا نیشانەی خەساندنە؛ وەك چۆن ڕۆڵی سەرەكی لە تێپەڕاندنی ئارەزووی سێكسییدا هەیە! بۆ نموونە: نیگەرانییە بەردەوامەكانی بینین و نیگا-تێبڕینی (هەردوو ڕەگەز) لە زێدەشارەزایی سێڵفی، وەك ئەزموونی بەرگریکردنی گرژئامێزی “ئامادەبوون- ڕەپبوون”، كە نیشانەی “نائامادەبوون- خەساندن”ە… بە هەرحاڵ، گرژبوونی ماسوولكەكان و دڵەڕاوکێی (نائامادەبوون- خەساندن) بە چەندین شێوەی مەجازی بەرگری لە (ئامادەبوون- ڕەپبوون) دەکات! لێرەوە ئەگەر پرسیارێك هەبێ ئەوەیە، كە ئایا كردەی سێڵفی و كردەی خەساندن؛ ئارەزووی سێكسی و ئارەزووی كلیك؛ ئامادەیی و نائامادەیی… هاوواتا دێنەوە؟!
وەک چۆن سێڵفی جوانییەکانی ڕووخسار و ڕۆناكی و تاریكی لەشولار و سەرنج و گۆشەنیگا و دزەنیگا و ئاگایی (بینینی ڕاڕا) لە بارەی ڕاستیی و جیاوازی جێندەرییەوە پەرت پەرت دەکات، لەبەرانبەریشدا (دەروونی نائامادەی ڕاڕا) بۆ خوڵقاندنی دەمامکێکی ڕووکەش و (دیمەنێکی قەشەنگی ئامادەیی دەرەکی) كۆدەكاتەوە؛ بە هەمان شێوە وێنەی سێڵفیش وەك چەشنە بەرگرییەک لە دژی ئەو دەرەكی و ناوەکییە جاڕزکەرە نادڵنیایەی (ڕەپبوون و خەساندن) گرژ و خاو دەبێتەوە…
بەمجۆرە (سێڵفی) دەرکەوتنی ئەو (ڕەپبوون و خەساندن)ە چێژدارەیە، كە بە تەنها تایبەت نییە، بە مێ و نێرەوە؛ بەڵكوو دەركەوتنی زانینێكی بەربڵاوە بۆ زێدەكلیك و دەستاودەستكردنی جۆراوجۆر! بەو مانایەش سێڵفی (مێ یان نێر) نییە؛ بەڵكوو زادەی ترس و دڵەڕاوكێ و فێربوونی زێدەگریمانكراوی (نائامادەیی- ئامادەیی)یە، كە لە زێدەخەیاڵی هەردوو ڕەگەزدا دێتە بەرهەم.
ئەگەر لەنێوان ئامادەیی و نائامادەیی… نەرێنییەك، (دزەنیگا)ییەك، ئەنلایكێك هەبێت، ئەوە لەڕووی سایکۆلۆژییەوە پێکهێنەر و درووستکەری ئەنگێزەی سێکسی لادەرانەیە، لای هەر یەکە لە ژن و پیاو، بەڵام لە نمایش و دەرکەوتنی فەزای مەجازی بە تایبەتی و ڕوونتریش لە هاوتاكردنی ئارەزووی سێكسی بە ئارەزووی زێدەكلیك، ئەو ئەنگێزەیە وەك یەکێک لە پاڵنەرەكانی سێڵفی دەردەكەوێت! بەڵام بە گشتی سێڵفی وەک بەهێزترین پێكداچڕژانی ئامادەیی نائامادە ملکەچی ڕێکخستنێکی تووندی فێربوون و زانیارییەكانە، نەك هەر بەتەنها لەڕووی چێژەوە، بەڵكوو وەک دەروونشیكاری و پەیوەندی كۆمەڵایەتی و سیاسیش؛ بەو مانایەش لە ڕۆژگاری ئەمڕۆدا سێڵفی بنەماگەلێکی تووندی فێربوون و زانیاری لە هایپەر مۆدێرن و سایبەر مۆدێرندا بە دەستهێناوە، کە وەک (بەرهەمهێنان) و (ڕێکخستن) و (بەجێهێنان) شێوەی گرتووە، لەکاتێکدا لەڕووی کولتورییەوە پتر لەژێر دووبارەبوونەوەی تاقیكردنەوەدایە، کە چەشنەکانی شێوەگرتنی جێگیر تێدەپەڕێنێت!! مەبەستم لەوەیە کە زیاتر وەک لادەری فۆرم دەگەڕێتەوە، نەك وەك جەوهەری خەیاڵ و فانتازیا.
كەواتە ئەگەر تووندوتیژی سەربڕین و تووندوتیژی خەساندن، یان بە مانایەكی دیكە پیاو وەك چەقۆ، ژن وەك برین، لە تەرجەمەكردنی ئاوابوونی زمانی گێڕانەوە و پارچە پارچەكردنی ڕاستی و ئاوێتەبوونی ناسنامەكان هەڵگرینەوە، لەوێشەوە ئارەزووی سێكسی (وەك فێربوون) لەو مانا تەقلیدییانەوە (بۆ زانین) تێپەڕێنین؛ یان چاوی تاقیكردنەوەی چێژی سێڵفی هاوتای چێژی زێدەكلیك بكەین… ئەوە لەلایەک لابردن و داماڵینی ڕەگەزی دەسەپێنین؛ لەلایەكی دیكە سەرکوتکردنی ڕەگەزی لە نیگا-تێبڕین و بینیندا هاوواتا دەبینینەوە! بەمجۆرەش دەگەینە ئەوەی كە سێڵفی وەك پرسیارێكی (هزر-ی) بە چاوی مەجازەوە جیهان (دە-بینێت).

مەجاز و وێنە
(چرکەساتی زێدەکلیکی راگوزەر)

جوانی سێڵفی دەكەوێتە بەر چركەساتی زێدەلایكی ڕاگوزەرەوە، بەڵام مەرج نییە، هەمیشە بە هەستێکی جوانکارییەوە پەیوەست بێت؛ بەو مانایەی هەمیشە ڕیشەی ئەنلایك و نەرێنی لە پێناسەی نەریتی هونەرییدا بەشێكی زۆری ڕاستی لەخۆدا هەڵگرتووە؛ كەواتە سەپاندنی جوانی هونەری مەرج نییە، بەدوای بەرهەمهێنانی هونەری جوانییەوە بێت؛ بەڵكوو هەندێجاران بەدوای ئیدانەکردنی دیدگایەکی دیاری واقیعەوەیە، یان بۆ نزیکبوونەوە لە وێنەی (ڕاڕای ناوەوە)ی خۆی دەگەڕێت؛ واتە سەپاندن هەمیشە بەدوای درزی لایك و نەرێنی و ئەنلایكەوەیە! كەواتە ئەگەرچی وێنەی سێڵفی لە ژیانی ڕۆژانەدا پێگەیەکی هونەری داگیر دەکات، بەڵام مەرج نییە هەمیشە لە یەك گۆشەنیگایەوە سەیری بكەین… چونكێ هەندێكجاران دەكەوێتە نێوان (ئارەزوو) و (پێویستی)یەوە، بەو مانایەی كە ئارەزوو دەردەبڕێت و پێویستی دەسەپێنرێت.
ئەوەی لە هاوتاكردنی نیگا و ئارەزووی زێدەكلیك جەختی لێدەكەینەوە ئەوەیە، كە سێڵفی فەزای (ئارەزوو)ی تەقلیدی لە دەستداوە و وەك (پێویستی) كەوتۆتەوە، یان بە مانایەكی دیكە هەمیشە چێژی سێڵفی هەوڵدەدات ڕاڕایی دەروونی وەك پێویست بە گرژی ماسوولكە دەرەكییەكانەوە تاقیبكاتەوە! واتە لەبری ئەوەی لەڕێگای چەسپاندن و ڕامانەوە ئامادەبێ، لەڕێگای گۆڕانكاری ڕووخسارەوە نوێنەرایەتی نائامادەیی دەكات، وەك ئەوەی رەمزی (ڕەپنەبوونی ڤالووس) لە (باڵاكردنی ڕووخسار) و ڕاڕایی سەردەمەوە بگرێت.
بەمجۆرەش هەرچەندە هونەركاری سێڵفی وەك وێنەی سەرووی مۆدێرن شیبكەینەوە، لە مانای ڕاڕایی وەك پێویستی سەردەم نزیكتر دەبینەوە، چونكە هونەركارییەكانی سێڵفی جگە لە خۆی (كە ڕەپبوونێكی ناڕەپبوونە) هیچ ئەرکێکی دیکەی نییە! كەواتە وەك (ئێلسا گۆدار، 1978) لە کتێبەكەی (من سێڵفی دەگرم، كەواتە من هەم) كە ساڵی (٢٠١٦) چاپ و بڵاوبۆتەوە، دەڵێت: ((بەبێ ئەوەی پرسیار لە مەبەستی شیاوی “هونەری” بکەین، ڕەنگە قورس بێت، قسە لە سێڵفی وەک خەیاڵی داهێنان بكەین؛ چونکە تەنها نمایشکردنی جوانی نایکاتە کارێکی هونەری))
لێرەوە دەشێ لێكنزیكردنەوەی چەمكی (ڕەپبوون) و (باڵابوونی ڕووخسار) كۆمەڵێك دیمەنی ڕاڕامان بیر بخاتەوە، كە سێڵفی وەك ڕاستەقینە بەجێیهێناوە: لە کاتێکدا وێنەی هونەری هەوڵدەدات لە ڕاستەقینەكان دوور بکەوێتەوە؛ چونكە ناتوانێت لە (ڕەپبوون/ باڵابوونی ڕووخسار) ڕزگاری بێت، مەگەر بیخەسێنێت؟!
كەواتە سێڵفی لە بەکارهێنانی (هونەری ڕاڕا) تەنها ئامانجی خەساندنە لەپێناو بازاڕ درووستكردن. (پاشان سێڵفییەکە لە ئینستاگرام، تویتەر یان فەیسبووک بڵاوبکەرەوە…) دەمەوێ بڵێم ئەوەی لە پەیوەندی نێوان هونەر و سێڵفیدا دەتوانین دەستی بۆ بەرین، هەر تەنها سوبێكت نییە، بەڵكە دەرکەوتنی فێڵکردنێكە کە سێڵفی تێیدا دەیەوێت واقیعی سوبێكت بۆ واقیعی ڕووخسار و واقیعی ڕاڕا، لە چوارچێوەی جیهانێكی مەجازی زێدەخەسێنراودا بگۆڕێت.

لە زمانەوە بۆ وێنە
(ڕووخساری زێدەپیرۆز)
وەك دەزانین قسەكردن لە ڕاڕای بۆ ڕووخساری زێدەپیرۆز، هەر تەنها قسەكردن نییە، لە هەژاری و دەوڵەمەندی، بەتایبەتی سەبارەت بە خۆبەبازاڕکردنی ئیگۆ لە سەردەمی ئەمڕۆدا… چونكە ئەگەر پیرۆزی ڕووخسار لەگەڵ پیرۆزی ئایینی بەراورد بكەین؛ دەبینین هونەری ئایینی لە هونەری سێڵفی جیایە! چونكە هونەری ئایینی لە (ناوەوە)ی خۆیدا سیمایەكی پیرۆزی هەڵگرتووە و هەوڵی دەربڕینی ئەو سیمایە دەدات؛ لە كاتێكدا هونەری سێڵفی وەك “ئایکۆنی میدیا” لە (دەرەوە) سیمایەكی پیرۆز دەنوێنێ و هەوڵی بە بازاڕكردنی دەدات! بەڵام ئەوەی لە پەرستنی ئایین دەردەكەوێت: بڕوابوونە! ئەوەی لە پەرستنی ڕووخسار وەک هێمای تاکایەتی و ڕاڕایی دەردەكەوێت: ناتووندوتیژییە! بڕوابوون، بێهودە بنەماكانی خەساندن دادەپۆشێت! ناتووندوتیژی بنەماكانی خەساندن بە شێوازی جیاواز بەرەوپێشەوە دەبات و لە ڕاڕایی بێهودە نابێت؟!
هەموو ئەو شۆڕشە تەکنۆلۆژی و مرۆیی و کولتوری و جوانیناسی و کۆمەڵایەتیانەی کە جیهان ناسیویەتی؛ گۆڕانکاری ڕیشەیی لە ئیگۆدا هێناوەتە ئاراوە، ناوی ناوە “منی دیجیتاڵی”… ئەگەرچی ئێمە گەیشتوینەتە ئەوەی، كە لەگەڵ نوقمبوونی خۆمان لە زێدەمەجازییدا؛ هەست بکەین زمانی گێڕانەوەمان لەدەست داوە و بە هۆی لەدەستدانی ئەو زمانەش حەقیقەتی واقیعی پارچە پارچە بووە و ناسنامەكان تێكەڵاوی یەكتر بوونە و هەمیشە لە ئامادەیی چرکەساتی زێدەکلیکی ڕاگوزەردا دەژین… ئەو هەموو چالاكییە بێ حەسانەوەیە، پێویستی ئازادی و وێنە و ڕووخسارە پیرۆزانە، شتێك دەیانگرێتە باوەش، ئەویش گرژبوونی ماسوولكە دەرەكییەكان و نەخۆشییە دەمارییەكانی سەردەم و ڕاڕاییە… كەواتە لە چوارچێوەی “لینک”ێکی هەمیشەیی بەستراودا دەژین و چیتر ((بوونەوەری فڕێدراوی نێو زمانی –لاكان-ی نیین)) بەڵكوو بوونەوەرێكی بەستراوین بە ڕاڕایی زێدەكلیكەوە.
لەم قۆناغەدا دانانی پێناسەیەکی نوێ بۆ مرۆڤ، واتە دانانی هاوبەشییەكی کۆمەڵایەتی نوێ لەسەر بەردەوامی پەیوەندی خۆشەویستی و قبووڵكردنی جیاوازیی، كە بەرەو لەدایکبوونێكی زێدەلەدایکبوونەوەمان دەبات… مرۆڤ چیدی ئەو کەسە نییە، کە کۆنتڕۆڵی دەوروبەر و جیهان دەکات؛ بەڵكوو ئەو کەسەیە، کە بۆ پەیوەندییە جێگیرنەبووەكان لە خۆشەویستی تێدەپەڕێ بۆ زێدەخۆشەویستی؛ مەسەلەکە هەمیشە مەسەلەی ((ئەو شتەیە کە بەردەوام وێڵی بەدەستهێنانین)) ئەویش خۆشەویستییە، تەنانەت کاتێک باس لە جیاڕەگەزبازی دەکەین، هەموو شتێک باس دەکەین بۆ ئەوەی بەردەوام هەنگاو بۆ زێدەخۆشەویستی؛ خۆشەویستی ژیان، خۆشەویستی دایک و باوک و خۆشەویستی منداڵ، خۆشەویستی بۆ خودا و خۆشەویستی پارە، خۆشەویستی بۆ شکۆمەندی و خۆشەویستی بۆ خود، خۆشەویستی بۆ ئەوانی دیكە و خۆشەویستی بۆ ناسینەوە، خۆشەویستی بۆ سیاسەت، خۆشەویستی بۆ شەڕ و خۆشەویستی بۆ ئاشتی… ئەوەی بەردەوام هەست بە نەبوونی دەكەین و وێڵی بەدەستهێنانین: زێدەخۆشەویستییە.

هەولێر30/5/2025

هینریخ شلێمان‮… ‬‬
‬ئێمه‌ ئه‌و ناوه‌ ناناسین له‌وه‌ زیاتر ناوێكی‮ ‬ئه‌ڵه‌مانییه‌‮ و هیچیتر… ‬به‌ڵام ئه‌و شلێمانه‌ ئه‌یووبێـكی‮ ‬دیكه‌یه‌‮.. ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
»‬ته‌نانه‌ت له‌ تاقه‌ پیتێـكیشی‮ ‬نه‌ده‌گه‌یشتم‮« ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
‬كه‌ هێشتا مێرمنداڵ ده‌بێ و ماوه‌ی‮ ‬پێنج ساڵان له‌ دووكانێكدا كارده‌كا،‮ ‬شه‌وانه‌ گوێی‮ ‬له‌و كابرایه‌ ده‌گرت كه‌ ده‌هات و به‌خۆڕایی‮ ‬ده‌یخوارده‌وه‌،‮ له‌ بری‮ ‬ئه‌وه‌ی‮ ‬شیعره‌كانی‮ (‬هۆمیرۆس)‬ی‮ ‬به‌ زمانه‌ ئه‌سڵییه‌كه‌ی‮ ‬بۆ بخوێنێـته‌وه‌‮.. ‬له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی‮ ‬وه‌ك خۆی‮ ‬ده‌ڵێ: (له‌ تاقه‌ پیتێـكیش نه‌ده‌گه‌یشت‮،‬به‌ڵام‮ ‬ئاهه‌نگی‮ ‬وشه‌كان ده‌یانورووژاندم و كاریان تێده‌كردم‮) ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
‬لێره‌وه‌،‮ ‬له‌و خاڵه‌ بچووكه‌وه‌ شلێمان خه‌ونی‮ ‬به‌‮ (‬ته‌ڕواده‌)وه‌ ‬بینی‮… ‬دواییش هه‌ر له‌ڕێی‮ ‬زمانی‮ (‬هۆمیرۆس)ـه‌وه‌ توانی‮ ‬نه‌ك هه‌ر زمانی‮ ‬گریكی‮ ‬كۆن،‮ ‬به‌ڵكو سێ چوار زمانی‮ ‬زیندووی‮ ‬دونیاش فێربێ و له‌ ئاكامدا كۆنه‌وار و پاشماوه‌ی‮ (‬ته‌ڕواده‌) ‬بدۆزێته‌وه‌ و په‌رده‌ له‌سه‌ر مه‌ڵبه‌ندێكی‮ ‬شارستانیه‌تی‮ ‬كۆنی‮ ‬گریك و دونیا هه‌ڵداته‌وه‌‮.. ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
‬هه‌ر ئه‌وه‌ش نا،‮ ‬به‌ڵكو بیشی‮ ‬سه‌لمێنێ كه‌‮ (‬ته‌ڕواده‌) ‬كاتی‮ ‬خۆی‮ ‬به‌هۆی‮ ‬سووتانه‌وه‌ وێـران بووه‌‮.. ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
شلێمان شایه‌دنامه‌ی‮ ‬دكتۆرای‮ ‬پێدرا‮ كه‌ ده‌شێ پێی بگوترێ (دكتۆرای كۆڵنه‌دان).. ‬له‌مێژووشدا له‌ هه‌ر كوێ ناوی‮ (ته‌ڕواده‌) و گریك بێ‮ ‬ناوی‮ ‬شلێمان دێ‮.. ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
وای‮ ‬ده‌بینم ئیراده‌ی‮ ‬مرۆڤ گه‌ر له‌ خۆی تێكنه‌دا و به‌ دوای (هیچ)ـه‌ نه‌رێنییه‌كه‌دا نه‌بێ و له‌گه‌ڵ پێداویسته‌كانی سه‌رده‌مدا بێته‌وه‌، له‌ بنچینه‌دا بۆ دۆزینه‌وه‌ و بنیاتنانه كه‌ مانایه‌ك به‌ ژیان ده‌به‌خشن ‌،‮ ‬نه‌ك ونبوون و ڕووخان ،‮ له‌م بواره‌دا ‬ (شێلمان) نموونه‌یه‌كی باڵایه‌. ‬ ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬

زیندانی ساتەکان، تۆیان
ڕاپێجکرد، تا لە نێو
گڕوکڵپەی ڕۆحی
خۆتا بسوتێی، شەو
جەستەکان ئەبات، قژی
دار چنارەکانیش سپی بوون
لە چاوەڕوانی تۆ، ئەو سوتماکەی
ماوەتەوە ، ئاسەواری
بروسکەی چاوی ئۆقیانوسێکە
لە ئازارو شکستی ڕۆشتن ، ئیتر
با گوڵاوی زەریا
بە تامی هەنگوین، کەمێ
چۆڵەوانی
ناخ سازگار کات
کە دیار نیت
یادەکانت، با ڕەوە پەپولە
ئاڵتونیەکانی دوێنێی لەدەستچوو
بهێنێ ، لە هەر کوێ بی، چیای
تەنیاییە ، چی وحەشەتناکە
شاری سەفەر، بیرکردنەوەش
وەک کۆشکی چۆڵ و وێرانەی
دڵە، تۆ هەڵگری چی خەمێکی
ئەی شنە بای تەنیایی
ووشەییەک ناوەرێ
لە گەرووی پایزێکی
درەنگی بێ باران و
کوا سۆناتای
سەر لێوی ئەو شکۆفانەش
بە دەستمانەوە ، وەک
پروشە بەفری ڕەش وەرین
پەڕی پچڕاوو و سوتاویشن، یادەکان
هەیوانەکەی پڕ کردوە ، و لە سەمای
شێتانەن ، تا تۆ
ئە گەڕێیتەوە، سترانی بێدەنگی
چۆڵەوانی مێشک دەهاژێنێ، بەڵام
دڵ ئێستا بەردە
چرپەیەکیشت
بە دیوارە ساردەکانیشا
تێپەڕ نابێ، ئەمجارە تۆ
تارماییەکی نیوە شەو بە
وەک ڕیتمی گیتارێکی غەمگین
خۆت بکەوە
بە مالێکی چۆڵا
لەوانەشە
سەفەر هزری شێواندبین
یەکمان بیرنەمابێ
دەزانم
ئەبێ لە کێڵگەی ڕەشی
کاتی لەدەستچووا بمێنم
تازە پۆلە ڕیشۆڵە سپیەکانی
بەرائەت ناگەڕێنەوە
دەرگاکانیش داخران، شارەکان
زیاتر لە چاو وون ئەبن، دەشێ
کتێبی شیعری دەستی پیاوی زەریا
سەربورەدەیەکی دەربارەی
چارەنوسی ئێمەی تیا نوسرابێ
سەرگوزشتەی رۆشتنی ئێمە
چی سەمەرەیە
ڕۆشتنی تۆش
هەر کۆتایی نایەت،
درۆ بوون، ئەو هەواڵانەی
باسی لە گەڕانەوەی ئەو هاوڕێیانەش ئەکرد
لە ژێر تروسکەی زیوینی مانگێکی
خۆکوژی قورمزی سەفەرا
دەهاتنەوە، ئێستاش
هێدی هێدی
لافاوی ساڵەکان
جەستەی جێهێڵدراو
ڕاپێچی زەریای غەمێکی نەمر ئەکا
وەک پیمان بڵێ، عیشق
بە وێرانبونەوە جوانە

لەعەرەبیەوە د.شریف بقنە
لەنوسینی
تشارلز_بوكوفسكي

ماڵەکەی تەنیشتم دڵتەنگم دەکا…
هەردوو هاوسەرەکە زوو لە خەو هەڵدەستن
و دەچنە سەر کار
ئێواران زوو دێنەوە مال..
کوڕ و کچێکیان هەیە
کاتژمێر نۆى
شەوە چراکان ماڵەکە دەکوژێنەوە
ڕۆژی دوایی
هەردوو هاوسەرەکە زوو لە خەو هەڵدەستن
و دەچنەوە سەر کار
لە سەرەتای ئێوارەدا دێنەوە
کاتژمێر نۆی شەوە
چراکان دەکوژێنەوە
ماڵەکەی تەنیشتم دڵتەنگم دەکا…
خەڵکی ئەوێ باشن،
خۆشم دەوێن
بەڵام هەست دەکەم دەخنکێن
و ناتوانم یارمەتیان بدەم
ئەوان لە ژیاندا دەمێننەوە
ئەوان بێ ماڵ و حاڵ نین
بەڵام نرخەکەی ترسناکە
کاتێک لە ڕۆژدا
سەیری ماڵەکە دەکەم،
ماڵەکەش سەیری من دەکات،
و دەگری
بەڵێ دەگری
هەستی پێدەکەم

لەماوەی چەند ساڵی ڕابردوودا دیاردەی بڵاوبوونەوەی ڕیتۆریکی میسۆجینی (دژە ژنی) دەبینرێ، ئەو مەیلانەی کە بە ئاشکرا بانگەوازی ئاساییکردنەوەی سووکایەتیکردن بە ژنان دەکەن، بەتایبەتی لە پلاتفۆرمەکانی سۆشیال میدیادا، لەنێو دیاردەیەکی فراوانتری سەرهەڵدانی ڕاستی توندڕەودا.

مانۆسفێر چییە؟
ئەم بانگەوازانە پەیوەستن بە گرووپاتێک کە پێی دەوترێت مانۆسفێر (فەزای ئەلیکترۆنی یان دۆمەینی نێر)، کە گروپی ناڕێکخراون، هەندێکجار بە کۆمەڵگەی “حەبی سوور” ناودەبرێن. ڤیدیۆ بلۆگ و پۆدکاست و وێنە و پلاتفۆرمی یاری ئەلیکترۆنی و کاریگەرە (influencers ) بەناوبانگەکانیان لەسەر پلاتفۆرمەکانی وەک (X) و (YouTube) و (TikTok) و (Reddit) هەیە. هۆشداری بڵاو دەکەنەوە لەو مەترسییانەی نۆرمەکانی پیاوسالاری بەرەوڕووی دەبێتەوە و بۆچوونە دژەژن و دژە فێمینیستەکان بەرەوپێش دەبەن و ئەمان بە هۆکاری هەموو جۆرە کێشەیەک لە کۆمەڵگادا دەبینن.

بیرۆکەکانی مانۆسفێر چوار ڕەوتی بنەڕەتی لەخۆدەگرن:
１- “حەبی سوور” (لە فیلمی زانستی خەیاڵی ماتریکس وەرگیراوە- بە خواردنی حەبی سوور بەئاگا دەبیتەوە لە ڕاستی ئەو شتانەی لە جیهاندا ڕوودەدەن) و چالاکوانانی “مافی پیاوان”: داوا لە پیاوان دەکەن کە بەئاگا بێنەوە لەو ڕاستییەی کە سیستەمی سیاسی لایەنگری بەدژی پیاوان دەکات و ئەمان بەدەست جیاکارییەوە لە بوارەکانی جیابوونەوە، سەرپەرشتیکردنی منداڵ، و یاساکانی توندوتیژی خێزانی دەناڵێنن. بۆ نموونە داوای هەڵوەشاندنەوەی یاساکانی “تەڵاقی بێ تاوان” دەکەن کە لە ژمارەیەک وڵاتی ڕۆژئاوادا جێگیرکراون، کە ڕێگە بە هەریەک لە هاوسەرەکان دەدات داوای هەڵوەشاندنەوەی گرێبەستی هاوسەرگیری بکەن بەبێ ئەوەی هەڵە لە بەرامبەرەکەدا بدۆزنەوە.
２- “هونەرمەندانی ئیغراکردن” و کەلتووری “نێری ئەلفا”: ئەم گروپانە پێدادەگرنەوە لەسەر خۆ فێرکردنی ستراتیژەکانی ڕاکێشان و ملکەچکردنی ژنان لە ڕێگەی ئازاردانی دەروونی و سۆزداری (negging- پشتگوێخستن) و بەرەوپێشبردنی وێنەی نێری ئەلفا، واتە نێری باڵادەست لە پەیوەندییەکانیدا، و لە ڕووی جەستەییەوە بەهێز، و بە تەواوی متمانەی بەخۆی هەیە بەبێ ڕەچاوکردنی کەسانی دیکە.
３- – پارێزگارە نەریتیەکان و بیرمەندە کۆنەپەرستەکان: ئەم گروپانە بانگەوازی گەڕانەوە بۆ بەها تەقلیدییەکانی خێزان دەکەن، و جیاوازییە بایۆلۆژییەکانی نێوان ڕەگەزەکان وەک بنەمایەک بۆ دابەشکردنی ڕۆڵەکان لەناو کۆمەڵگادا سەیر دەکەن، ئەمە جگە لە بۆچوونە کۆنەپەرستەکانی سەقامگیری خێزان وەک پایەیەکی بنەڕەتی بۆ پاراستنی نەزمی کۆمەڵایەتی. بەشێک لەم بزووتنەوانە لەسەر بنەمای لێکدانەوەی ئایینی و ئەخلاقی دامەزراون کە ئەم مۆدێلەی پەیوەندی نێوان ژن و پیاو بەهێزتر دەکەن.
４- “ئنسێل -Incels” (عازەبیی نائیرادەیی): ئەم گروپە ڕەنگە دیارترین و مەترسیدارترین ڕەوتی مانۆسفێر بێت. ئەوانەی ئەم ڕەوتە پەیڕەو دەکەن، کەسانێکن، بەزۆری پیاو، کە بەهۆی نەبوونی ئەزموونی سێکسی یان سۆزداری هەست بە بێزاری دەکەن و ژنان و کۆمەڵگا بەگشتی بەرپرسیار دەکەن لە شکستەکەیان. لە ساڵانی ڕابردوودا چەند هێرشی توندوتیژی و تاوان ڕوویداوە کە ژنان و “پیاوە سەرکەوتووەکان لە پەیوەندیەکانیاندا” بوونەتە ئامانج. کۆمەڵکوژییەکەی ساڵی (٢٠١٤)ی ویلایەتی کالیفۆرنیا کە بووە هۆی کوژرانی شەش کەس و برینداربوونی (١٤) کەسی دیکە، یەکەمین کوشتاری بەکۆمەڵی لەم جۆرە بوو کە لە ساڵانی دواتردا زنجیرەیەکی بەدوای خۆیدا هێنا. مانیفێستە (١٤٠) لاپەڕەییەکەی لەلایەن تاوانبارەکە، (ئیلییۆت ڕۆجەرز) خۆیەوە بڵاوکراوەتەوە، بووەتە بەڵگەنامەیەک کە تا ئێستاش زۆرێک لە گروپەکانی (ئنسێل) وەک بنەمایەک بۆ عەقیدەکانی خۆیان پشتی پێدەبەستن. لە هێرشی ساڵی (٢٠١٨) لە تۆرۆنتۆ (١١) کەس کوژرا و لە ساڵی (٢٠٢١) لە بەریتانیا پێنج کەس گیانیان لەدەستدا.
پلاتفۆرمی سۆشیال میدیا بڵاوبوونەوەی خێرای ئەم ناوەڕۆکانە ئاسان دەکات، چونکە ئەلگۆریتمەکانی فەزای ئەلیکترۆنی پاڵ بە بینەرانەوە دەنێت بەشداری ناوەڕۆکەکە بکەن و ئەو جیاکاریـیە سیستماتیکە بە دژی ژنان لە شێوەی ناوەڕۆکی هێرشبەرانە بە خێراییەکی زۆر زیاتر لەجاران دووبارە بکەنەوە. جێگای سەرسوڕمانە کە دەستەواژەی “عازەبی بێ ئیرادە” بۆ یەکەمجار لە ساڵانی نەوەدەکاندا لەلایەن ژنێکەوە داهێنرا، بەناوی (ئالانا)، کە ئامانجی وەسفکردنی ئەزموونی تەنهایی و بێ هاوسەرگیری کەسیی خۆی بوو، ویستی فەزایەکی گشتگیر و ڕاستگۆیانە بۆ ئاڵوگۆڕی بیروڕا درووستبێت. لەگەڵ تێپەڕبوونی کات دژەژنی خۆی خزاندە ناو کۆمەڵەکە و کرا بەشوێنێکی یەکجار دوور لە سەلامەتی. ئێستا، (ئالانا) دەڵێت دژەژنەکان “دەستەواژەکەیان لێ ڕفاندنم”.

سەرنجڕاکێشیی گوتاری مانۆسفیر:
شایەنی باسە، پەرەپێدەرانی مانۆسفێر لە بنکەیەکی کۆمەڵایەتی فراوان بەهرەمەندن کە ناتوانرێت پشتگوێ بخرێت، بە ملیۆنان شوێنکەوتوویان لەنێو گەنجان و هەرزەکاران هەیە، لە زۆرێک لە وڵاتانی جیهان، لەنێویاندا وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست وەک عێراق و هەرێمی کوردستان. ئەم ناوبانگیـیەیان لە ڕێگەی ئۆنلاینەوە زۆر یارمەتیدەربووە بۆ دروستکردن و کەڵەکەکردنی سامانی گەورە. یەکێک لە کاریگەرە دیارەکان لەم بوارەدا کەسێکە بە ناوی (ئەندرۆ تەیت).

• ئەندرۆ تەیت، پێشبڕکێکاری پێشووی بەرنامەی “برا گەورە” و خۆی بە شارەزای شێوازی ژیان ناودەبات و پاڵەوانی پێشووی جیهانی (کیک بۆکسینگ)، ئێستا یەکێکە لە گەورەترین کاریگەرەکانی مانۆسفێری سۆشیال میدیا. لە ناوەڕاستی ساڵی (٢٠٢٢) ئەم ئەستێرە بەناوبانگە بەریتانی-ئەمریکیـیە زۆرترین بەدواگەڕانی گووگڵی هەبوو لە جیهاندا. لە مانگی تشرینی یەکەمدا بوو بە موسڵمان، ئەمەش بووە هۆی دروستبوونی جەنجاڵیەکی ئۆنلاین. لە (تیک تۆک) هاشتاگی (ئەندرۆ تەیت) زیاتر لە (١٠) ملیار بینینی بەدەستهێناوە. خاوەنی چوار و نیو (٤.٥) ملیۆن فۆڵۆوەری (تویتەرە) و ماڵپەڕێکی هەیە لەسەر بنەمای بەشداریکردنە، “زانکۆی هاستلەرز”، کە گوایە زیاتر لە سەد هەزار (١٠٠،٠٠٠) خوێندکاری هەیە، ئامۆژگاری خێرا دەوڵەمەندبوون و ڕێنمایی خۆیارمەتیدان پێشکەش دەکات کە لە “٤١ بنەماکەی بۆ پیاوان”دا هاتووە؛ بۆ نموونە، “هەموو پیاوێک ئەرکێکی پیرۆزی هەیە ئەویش کە جەستەی خۆی بە بەهێزترین شێوەی شکڵ پێبدات”.
• (تەیت) بە ئاشکرا دەڵێت کە ئەو دژە ژنە، ژن “موڵکی پیاوانە” لە کاتی هاوسەرگیریدا، پێویستە لە ماڵەوە بمێنێتەوە و ژنان لە پیاوان کەمترن. ئەو و براکەی بە یاسا داواکراون بە تۆمەتی بازرگانیکردن بە مرۆڤ و دەستدرێژیکردنە سەریان، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا قازانجێکی زۆری لە ڤیدیۆ دژە ژنە بەناوبانگەکانی بەدەستهێناوە.
• زۆربەی شوێنکەوتوانی (تەیت) سەرنجڕاکێشییەکەی لە وێنەی بزنسمانێکی سەرکەوتودا دەبیننەوە، کە بە وتەی خۆی پیاوسالاری و کاری جیددی و پشت بەخۆبەستن بەرەوپێش دەبات. هانیان دەدات لە “نۆرماتیڤیەت – النمطیە” ڕزگاریان بێت و کۆنترۆڵی ژیانی خۆیان بکەن. ئەوان (تەیت) وەک ئەلگۆیەک و بەرجەستەکردنی خەون و ئاوات و خواستە بێهیواکانیان دەیبینن. وەک (تەیت) خۆی دەڵێت: “کۆشکێکی گەورەم هەیە، لیستی ئۆتۆمبێلی لوکسم هەیە، دەتوانم لە هەر شوێنێک بمەوێت بژیم، ژنێکی بێشوماریشم هەیە… من نمونەیەکی ناوازەم”.
  (تەیت) و هاوشێوەکانی مۆدێلێکی سەرکەوتنی بێ ناوەڕۆک بۆ نەوەیەک لە گەنجانی پەراوێزخراو دەخەنە ڕوو، کە توڕەن لە نەبوونی دادپەروەری کۆمەڵایەتی و جیاوازییە چینایەتییە بەرفراوانەکان و بێکاری و نائەمنی، نەوەیەک کە هەست دەکەن کۆمەڵگا دەستبەرداریان بووە. خۆی وەک دژە دامەزراوە (anti- establishment) دەخاتە ڕوو، لایەنگرێکی گەورەی سەرۆکی ئەمریکا (دۆناڵد ترەمپ) و هێمای بانگەشە (دیعایە)ی بزووتنەوەی ماگا (MAGA ) یە، چونکە (ترەمپ) بەڵێنی گەڕاندنەوەی پیاوسالاری دەدات- نەک “جۆرە نەرمترەکەی”، بەڵکو “هەژموونی بێ بەربەستی پیاو”.

  پەیوەندی نێوان مانۆسفێر و ڕاستی توندڕەو:
  ئەوەی کە پەیوەندییەکی بەهێز لە نێوان ڕاستڕەوی توندڕەو و مانۆسفێردا هەبێت بەڕێکەوت نییە، بەو پێیەی هەردووکیان هاوبەشن لە ئایدۆلۆژیای پلەبەندی و باڵادەستی ڕەگەزێک بەسەر ڕەگەزێکی دیکەدا، گەڕانەوە بۆ شێوازە کۆنەپەرست و پارێزگارەکانی بنەماڵەی پیاوسالاری، دژایەتیکردنی ماف و ئازادییە سیاسی و مەدەنی و کولتوورییەکان، ڕەگەزپەرستی بەرامبەر بە کۆچبەران و شکۆمەندکردنی سەروەت و سامانی تاکەکەسی و باڵادەستی ماددی و جەستەیی و کۆمەڵایەتی تاکەکان بەسەر خۆشگوزەرانی گشتیی کۆمەڵگا.
  ئەم شەپۆلە نێرسالاریـیە هاوتەریبە لەگەڵ سەرهەڵدانی ڕەوتی سیاسی ڕاستڕەوی کۆنەپەرست و نیوفاشیستی لە سەرانسەری جیهاندا، کە لە دەیەی یەکەمی ئەم سەدەیەدا لە گۆشەکانی تۆڕی تاریکدا (dark web ) دەستیکرد بە شکڵگرتن و لە ساڵی (٢٠١٤)دا بە بەزۆری گەشەی سەند، هاوکات لەگەڵ ئامادەکارییەکانی هەڵبژاردنەکانی ئەمریکا کە لە ئەنجامدا دۆناڵد ترەمپ بۆ یەکەمجار لە ساڵی ٢٠١٦ دا هەڵبژێردرا، و دواتر بە دووبارە هەڵبژاردنەوەی ترامپ لە نۆڤەمبەری (٢٠٢٤)دا تینێکی تازەی پیا هاتەوە. ئەو پیاوەی کە بە تێڕوانینی نزمی بۆ ژنان ناسراوە، و مێژوویەکی شەرمەزارکەری لە بەهرەبەرداری (ئیستغلالکردن) و سووکایەتیپێکردنیان هەیە، هەروەها بە ڕەگەزپەرستییەکەی بەرامبەر بە کۆچبەران و بە سیاسەتە بۆرژوازییەکانی کە دوژمنایەتی چینی کرێکار و هەموو دەستکەوتەکانیان دەکات. ئەو (٣٤) تاوانی یاسایی بەدواوەیە، بەڵام ئەمە هەمووی نەبووە ڕێگری ئەوەی دووجار هەڵبژێردرێت، نەک جارێک، بەوەی کە چارەسەری ساختە بۆ ویست و خواستەکانیان دەخاتە ڕوو.
  (ترەمپ) خۆی بە پیاوانێک دەورە داوە کە پەرە بە قەوانێکی سواوی (سترێئۆتایپێکی) نێرینەی باڵادەست دەدەن، و بێڕێزی بەو ژنانەی کە منداڵیان نییە دەکەن و جۆرێکی بەها خێزانییەکان بەرەوپێش دەبەن کە سەربەخۆیی ژنان کەم دەکاتەوە.
  هەر کە لە کەگەڵ ڕاگەیاندنی دووبارە هەڵبژاردنەوەی ترەمپ لە مانگی نۆڤەمبەردا، لافاوێکی بانگەوازی دژە ژنی سۆشیال میدیای گرتەوە، دڕندانەترینیان هەڵمەتێک لەلایەن (نیک فۆینتێس)، کاریگەر و پۆدکاستەری ناسیۆنالیستی سپی پێستەوە، لە (٥)ی ئەو مانگەدا بوو؛ ئەو دروشمی فێمینیستی “جەستەمان، هەڵبژاردەی خۆمان”ە کە لەلایەن بزووتنەوەی فێمینیستەکانەوە لە ساڵانی حەفتاکان پەسەندکرابوو شێواند و لەبری ئەوە نووسیبووی “جەستەی تۆ، هەڵبژاردەی من. بۆ هەمیشە”. پۆستەکەی لە ماوەی یەک هەفتەدا زیاتر لە (٩٠) ملیۆن بینەری هەبوو و زیاتر لە (٣٥) هەزار جار ڕیتویت کراوە، بەپێی دەزگای میدیایی (سی ئێن ئێن).
  هەر لە یەکەم سەعاتەکانی سەرۆکایەتییەکەیەوە، ترامپ دەستبەکاربوو بۆ جێبەجێکردنی پاکێجی سیاسەتە ئابوورییە کۆنەپەرستانە و دژە کرێکار و دژە هەژارەکانی، کە لەسەر بنەمای گۆشەگیریی ئابووری و هێرشکردنە سەر دەستکەوتە ئابووری و کۆمەڵایەتی و سیاسییەکان، کە دەرئەنجامەکانی نەک تەنها ئەمریکا، بەڵکو زۆرێک لە وڵاتانی جیهان دەگرێتەوە. بەو پێیەی ئەمریکا وەک کاریگەرترین وڵاتە لە سیستەمی سیاسی جیهاندا، هەرچییەک لە ئەمریکاوە سەرچاوەی گرتبێت، لە زۆربەی وڵاتانی جیهاندا شەپۆل دەداتەوە، ئەڵبەتە بە پلەی جیاواز.
  هەرچەندە زۆرینەی کاریگەرەکانی (مانۆسفێر) و ڕاستڕەوەکان لە وڵاتانی ڕۆژئاوان، بەڵام گەڕانێکی خێرا لە ئینتەرنێتدا، گروپی هاوشێوە، هەرچەندە بچووکتر و کەمتر کاریگەر، لە هەندێک وڵاتی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و باکووری ئەفریقادا، گەشەسەندوو دەردەخات.
  سەرهەڵدانی گرووپە ڕاستڕەو و توندڕەو و مانۆسفێرەکان بە شێوەی جۆراوجۆر ڕەنگدانەوەی لە کۆمەڵگاکانی ئێمەدا هەبووە. بۆ نموونە لە عێراقدا ئەم بزووتنەوەیە نەفەسێکی نوێی بە گوتاری پیاوسالاری و دژە ژنی بەخشیوە، و هانی ئەو کۆنەپەرستییە باوکسالارە بەسەرچووانەی داوە کە پێگەی ژنان نزم ڕادەگرن، و بنەماڵەی تەقلیدی شکۆمەند دەکەن و ئیمتیازاتی کۆمەڵایەتی و ئابووری لە ژنان زەوت دەکەن. ئەم ڕەوەندە لەم دواییانەدا بە هەموارکردنەوەی کۆنەپەرستی یاسای باری کەسی ژمارە (١٨٨)ی ساڵی (١٩٥٩) گەیشت.

  بۆچی ئەم شەڕە لە دژی ژنان، ئێستا؟
  سەرهەڵدانی مانۆسفێر دەتوانرێت لە لایەنێکدا، وەک کاردانەوەیەک بەرامبەر بە گەشەسەندنی بزووتنەوەی فێمینیست و دەستکەوتەکانی لە دەیەکانی ڕابردوودا و نیگەرانی پیاوسالارەکان لە لەدەستدانی ئیمتیازاتەکانیان لێکبدرێتەوە. ڕوونە کە هەموو بزووتنەوەیەکی پێشکەوتنخواز و ڕزگاریخواز کاردانەوەی کۆنەپەرستانە توندوتیژانەی بەدوادا دێت لەلایەن ئەو کەسانەوە کە هەست دەکەن فەزاکەیان داگیردەکرێت. ئەمە یەکەمجار نییە کە ئێمە شاهیدی سەرهەڵدانی کۆنەپەرستی دەبین وەک کاردانەوەیەک بەرامبەر بە دەستکەوتە پێشکەوتنخوازەکان. بۆ نموونە لە هەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا، لەگەڵ سەرهەڵدانی نیولیبرالیزمدا، شاهیدی بووژانەوەی بەها نەریتییەکانی خێزان و مۆدێلی بنەماڵەی پیاوسالاری بووین لەسەر دەستی نوێنەرانی ئەم جۆرە سەرمایەدارییە، وەک مارگرێت تاچەر، ڕۆناڵد ڕیگان و ئەوانی دیکە، لە پاشخانی گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتییەکان، بزووتنەوەکانی مافە مەدەنییەکان، مافی ژنان و مانگرتنە گەورە کرێکاریەکانی ئەو سەردەمەدا.
  بەڵام ئەمە هەموو مەسەلەکە نییە. ئەم شەڕە دژی ژنان جیا نییە لە وێنە گەورەکەی گۆڕانکاری و ململانێ سیاسی و ئابوورییەکان کە لە جیهاندا ڕوودەدەن. بەشێکە لە زنجیرەیەک هێرشی بۆرژوازی بۆ سەر توێژە جیاوازەکانی سیستەمە ئابووریەکەی کە لەلایەن ترەمپ و سیستەمی سەرمایەداری بە گشتی نوێنەرایەتی دەکرێن. شانبەشانی هێرش بۆ سەر پەنابەران، بیانییەکان، هەموو ستەملێکراوەکان، و ئەوانەی پێویستیان بە ئاسایشی کۆمەڵایەتی، تەندروستی گشتی، پەروەردەی گشتی و هەر خزمەتێکی دیکەی گشتی هەیە، چ لە ناوخۆ و چ لە دەرەوەی ئەمریکا، ڕوودەدات.
  مەعلوومە کە سەرمایەداری، هەر لە سەرەتای دامەزرانیەوە، تووشی قەیرانی دەورەیی بووە. لە هەر قەیرانێکدا دەبێت ڕێگای نوێ بۆ بەدەستهێنانی قازانج بدۆزێتەوە و هەوڵی هێنانەدی سەقامگیری بۆ بازاڕ بدات بۆ دڵنیاکردنەوەی وەبەرهێنەران، تەنانەت ئەگەر بۆ ماوەیەکی کاتیش بێت. وەک دەبینین لە ئێستادا ڕژیم بە هۆی شەڕەکانی و ناسەقامگیری کەشوهەوا و گرانی تێچووی ژیان و نایەکسانییەکی بەرفراوان تووشی چەندین قەیرانی فرەلایەنە بووە. هێرشەکانی بۆ سەر ئەو گرووپانەی کە لە سەرەوە ئاماژەمان پێدا، بەشێک لەو دڵنیاییە بە ڕژیم دەبەخشێت. داخستنی سنوورەکان بەڕووی پەنابەران، زیندووکردنەوەی مەفهوومەکانی خێزانی تەقلیدی و پاڵپێوەنانی ژنان بۆ ناو ماڵ و دوورخستنەوەیان لە بازاڕی کار، لە لایەک پەرشوبڵاوی چینی کرێکار مسۆگەر دەکات و لەوانەیە هەستێکی ساختە (تەنانەت ئەگەر کاتیش بێت) بۆ بەردەستبوونی هەلی کار و کەمبوونەوەی بێکاری لە لایەکی دیکەوە درووست بکات.

  دەرئەنجام:
  بۆ بۆرژوازی ناتوانێت بە ئاسانی ئەم جۆرە سیاسەتانە جێبەجێ بکات، مەگەر بە بەرگێکی ئایدیۆلۆژی بیانپێچێتەوە کە واقیعی ناکۆکیەکانی بشارێتەوە. دەبێت ئەوە بە بڵاوکردنەوەی ئەو بیرۆکانە بکات کە هەڵاواردن و ڕق و دووبەرەکی لە نێوان جەماوەردا پەرە پێ دەدەن، هەتاکوو ئاسانکاری بۆ ژێردەستەکردنیان بکات.
  ئەم ماشێنە فیکرییە بۆ بورژوازی زۆر گرنگە، بۆ بردنە پێشەوەی سیاسەتەکانی و دەستەبەرکردنی دەنگی کرێکاران بە هەر شێوەیەک بێت. ملیۆنان دۆلار بۆ ئەمە خەرج دەکات و هەموو میدیاکان بەکاردەهێنێت، دامەزراوەی بیرکردنەوە (Think Tank) و توێژەر و شیکار و تەنانەت هونەرمەند و نووسەر و شاعیر و ئەکتەر و کۆمپانیا زەبەلاحەکانی فیلمی هەیە… کە هەموویان شەو و ڕۆژ وەک ئامرازێکی پڕوپاگەندە کاردەکەن بۆ پێشخستنی سیاسەتەکانی چینی دەسەڵاتدار بە شێوەیەکی ورد و شاراوە، بە مەبەستی چاندنی دووبەرەکی لە نێوان کرێکاران و قەناعەت پێکردنیان کە سیاسەتەکانیان لە بەرژەوەندی کرێکاراندایە.
  لە نێوان گاڵتەپێکردن (تەنانەت ئەگەر بە ناوی سوعبەتێکی ناسکیش بێت) و ئیهانە و کۆمێنتی نەخوازراو و هەراسانکردن و توندوتیژیدا، کە تەنانەت ڕەنگە بگات بە کوشتنیش، خەتێکی جیاکەرەوە نییە. زۆر گرنگە کە گرنگی بە بڵاوبوونەوەی ئەم دیاردانە بدرێت و ڕێگری بکرێت لەوەی گەنجان (و ژمارەیەک لە ژنانیش) بکەونە ژێر کاریگەری ئەم بیرۆکە دوژمنکاریانە دژی ژنان، کۆچبەران، یان گروپە هەژارەکان.. ئەم بیرۆکانە هەندێک جار لە شێوەی گاڵتە یان نوکتە، یان لە شێوەی بیرۆکەی کۆنەپەرست بە تامێکی زانستی، بەڵام بە ناوەڕۆکێکی ژەهراوی و شەرمەزارکەر، دەربڕینیان لێدەکرێت، ئامانج لێیان، ئامادەکردنی خەڵکە بۆ قبوڵکردنی ئەو بیرۆکە کۆنەپەرستانەی کە سیاسەتەکانی سیستەمی سەرمایەداری لەسەری بنیات نراوە و ناڕەزاییەکانی ئەوان بڕەوێننەوە.
  جووڵانەوەی مانۆسفێر و دژەژنی کە ئێستا بڵاوە، بەشێکە لەم ماشێنە فیکرییەی کە دووجار ڕێگەی بۆ هەڵبژاردنی ترەمپ خۆشکرد و بەشێکە لە سەرهەڵدانی فراوانتری ڕاستڕەوە توندڕەوەکان لەسەر ئاستی جیهان.

  ١٢-٥-٢٠٢٥
  شیرین عەبدوڵڵا

ئاهەنگگێڕانی ڕوسیا بۆ سەرکەوتنی یەکێتی سۆڤیەت لە جەنگی جیهانی دووەمدا، لە کاتێکدا ناسیۆنالیستەکانی ڕووسیا ڕقیان لە یەکێتی سۆڤیەتی پێشووە، لەوانەیە وەک ناکۆکییەکی سەیر دەربکەوێت. بەڵام ئەم ناجۆرییە تەنیا ڕەنگدانەوەی ئاڵۆزییەکانی ناسنامەی ڕووسیا و پەرەسەندنەکەیە بەتایبەتی دوای جەنگی جیهانیی دووەم. ئەم جەنگە یەکێتی سۆڤیەت لە قەوارەیەکی ئینتەرناسیۆنالیستی یەوە بۆ دەوڵەتی نەتەوەیی گۆری و ڕێگەی بە ناسیۆنالیستەکانی ڕووسیا دا تێکەڵ بەم ناسنامە نوێیە ببن.

پێش جەنگی جیهانی دووەم، ناسیۆنالیستەکانی ڕووسیا بە بەشێک بوون لە “سوپای سپی” کە بەربەرەلانێی شۆڕشی بەلشەڤیکیان دەکرد، ئەو کۆچبەرانەی لە رژێمی سۆڤییەتی هەڵهاتوون، یان لە کەمپەکانی کار (گۆلاخ) گیرابوون. ئەمانە ناسنامەیان بە توندی گرێدرابووە بە مێژووی قەیسەرت و ئۆرتۆدۆکسییەوە. ناسنامەیان دژایەتیکردنی ئێدیۆلۆژیی ناسیۆنالیستیی بۆلشەفیکەکان بو.
بەڵام دوای جەنگ، ناسنامەکەیان لە ڕەگەوە گۆڕینی بەسەرهات بەو جۆرە کە لەجیاتی لە دەرەوەی رژێم بمێننەوە ، بوون بە بەشێک جیانەکراوە لە ڕیسی کۆمەلگەی سۆڤییەت. زۆرێکیش لێیان چوونە ناو داوودەزگای دەولەت حزبەوە، و وەکوو دەسپێشخەری کۆمونیست یان ئەندامی حزب کاریان کرد. ئەم تێکەڵ بوونە پرسێکی گرنگ دەوروژێنێت: چۆن کەسانێک کە دوژمناتیی رژیمی سۆڤییەتییان دەکرد بۆیان هەبوو ببنە بەشیک لێی لەیەنگەلێک لە ناسنامەکەی نوێیەکەی بەخۆوە بگرن؟

“جەنگی نیشتمانی مەزن” و کاریگەری ئایدۆلۆژیای

جەنگی جیهانیی دووەم کە لە ڕوسیا بە “جەنگی نیشتمانی گەورە” ناسراوە، خاڵێکی وەرچەرخانێکی گرنگ بوو کە ئایدیۆلۆژیای سۆڤیەت خۆی گۆڕی. پێش جەنگ، یەکێتی سۆڤیەت وەک دەوڵەتی نەتەوەیی سەیر نەکرا، بەڵکو وەک تەختەی بازدان بۆ شۆڕشی جیهانی. “ئایدیۆلۆژیای ئینتەرناسیۆنالیست” بە ئاشکرا دژی ناسیۆنالیزمی کۆنی ڕووسی و سیمبولەکانی بوو (بۆ نمونە، ئەفسەرانی سوپای سوور پلەی سەربازی سوننەتیی نەبو).

لەگەڵ کۆتایی هاتنی جەنگ، یەکێتی سۆڤیەت بوو بە دەوڵەتێکی ناسیونالیستی دیار. سەرکەوتن لە جەنگدا بوو بە سەرچاوەی شانازی نەتەوەیی گەورە و ڕێگەی دا مێژووی ڕووسیا دووبارە بەیەکەوە ببەسترێتەوە. شانازی بە سەرکەوتنەکانی ڕابردووی هێزە بیانییەکان (وەک ناپلیۆن و سوید) جێگەی قبوڵ بوو، و یەکێتی سۆڤیەت تەنانەت بە میراتگری شەرعی ئیمپراتۆریەتی ڕووسیا دادەنرا. ئەم گۆڕانکارییە تەنها بە ناوخۆی سۆڤیەت سنووردار نەبوو،بەڵکو کاریگەری خۆی بۆ کۆچکەرانی سپیی ڕووسی فراوان کرد، کە دوای ئەم سەرکەوتنە دەستیان کرد بە قبووڵکردنی یەکێتی سۆڤیەت وەک “ڕوسیای نوێ”، بەتایبەتی دوای ڕاگەیاندنی لێبوردنی گشتی بۆ کۆچکەران دوای جەنگ.

دوای جەنگ، ناسیونالیستەکانی ڕووسیا بەزۆری بوون بە ‘ نیشتمانپەروەرانی لایەنگری سۆڤیەت”. لەگەڵ ئەوەشدا،چەند کەسێکی جیاوازی بەرچاو هەبوون، وەک ئەلیکساندەر سۆلژنیتسین، کە بەردەوام بوو لە دژایەتیکردنی ئیلحادی سۆڤیەت و پەیوەست بوون بە ئۆرتۆدۆکسییەت. ئەم هەڵاواردنانە جەخت لەسەر ئاڵۆزی ناسنامەی نەتەوەیی لەو سەردەمەدا دەکەنەوە.

ئایدیۆلۆژیاکان بە شێوەیەکی بنەڕەتی گۆڕان و لە هەمان کاتدا شێوە دەرەکییەکانیان دەپارێزران. ئەمە ئەو شتەیە کە لەگەڵ “کۆمۆنیزم لە یەکێتی سۆڤیەت” ڕوویدا. لە ئایدیۆلۆژیایەکی چەپی ڕادیکاڵی ئینتەرناسیۆنالیستییەوە کە داوای یەکسانی دەکات گۆڕا بۆ ئایدیۆلۆژیایەکی چەپی ناسیونالیستی بیرۆکراتی پارێزگار، هەموویان لەژێر هەمان ئاڵای سووردا.

کۆمینترن (ئینتەرناسیۆنالی کۆمۆنیست) هەروەها گۆڕانێکی گەورەی لە پابەندبوونێکی توند بە شۆڕشی پڕۆلیتاریای جیهانی بۆ ڕێبازێکی پراگماتیک تر کە جەخت لەسەر بەرژەوەندی نەتەوەیی و هاوپەیمانییەتی دەکات، تەنانەت لەگەڵ ڕژێمە دژەکاندا. پاش هێڵە ڕادیکاڵەکەی (1928-1934) کە یارمەتیدەر بوو بۆ سەرهەڵدانی نازیزم، کۆمینترن لە ساڵی 1935 گۆڕا بۆ سیاسەتی بەرەی گەلێری و داوای هاوپەیمانییەکی فراوانی کرد بۆ بەرەنگاربوونەوەی فاشیزم.

هێرشی ئەڵمانیا بۆ سەر یەکێتی سۆڤیەت لە ساڵی 1941 ئەم گۆڕانکارییەی بەهێز کرد. جەنگەکە بوو بە “جەنگی نەتەوەیی مەزن”، کە جەخت لەسەر مانەوە و یەکێتی نەتەوەیی دەکرد. کۆمینترن بە فەرمی لە ساڵی 1943 هەڵوەشایەوە، بەشێکی وەک ئاماژەیەک بۆ هاوپەیمانانی ڕۆژئاوا و بەشێکی تر لەبەر ئەوەی بەرژەوەندییە نەتەوەییەکانی سۆڤیەت بوون بە ئەولەویەت.
دوای جەنگی جیهانیی دووەم، سیاسەتی دەرەوەی سۆڤیەت و کاریگەری لەسەر پارتە کۆمۆنیستەکان زیاتر پراکتیکیانە و خەباتی سارد دژی ئیمپریالیزمی ڕۆژئاوا بوو. ئامانج لاوازکردنی کاریگەری ڕۆژئاوا و فراوانکردنی دەسەڵاتی سۆڤیەت بوو لە ڕێگەی پشتیوانیکردن لە بزووتنەوەکانی دژە کۆلۆنیالیزم و دژە نەتەوەپەرستی لە وڵاتانی جیهانی سێیەم، بێ گوێدانە ئایدۆلۆژیای ناوخۆییان یان مامەڵەیان لەگەڵ کۆمۆنیستە ناوخۆییەکان.

نمونەیەکی سەرنجڕاکێش پشتگیری سۆڤیەت بۆ سەرکردەکانی وەک جەمال عەبدولناسر لە میسر و هەندێک ڕژێمی کۆماری و مستەفا کەمال ئەتاتورک لە تورکیا و تەنانەت شا لە ئێران (لە چەند سەردەمێکی دیاریکراودا) سەرەڕای چەوساندنەوەی کۆمۆنیستە ناوخۆییەکان. زۆرێک لە سەرکردە ناسیۆنالیستەکان دژە ڕۆژئاوا بوون و هەوڵیان دەدا کاریگەری هێزە داگیرکەرەکانی پێشوو کەم بکەنەوە و بیانکەن بە هاوپەیمانی سروشتی سەرەرای کێشەی ئێدیۆلۆژی لەگەلیان لە مەیدان ململانێی جیهانی دا. یەکێتی سۆڤیەت بە پشتیوانی ئەم ڕژێمە ناسیۆنالیستانە هەوڵی ناسەقامگیرکردنی بلۆکی ڕۆژئاوا و دروستکردنی بواری نوێی کاریگەری دەدا.
یەکێتی سۆڤیەت پێی وابوو کە دەوڵەتەکانی پاش کۆلۆنیالیزم دەتوانن لە قۆناغی سەرمایەداری تێبپەڕن و ڕاستەوخۆ بەرەو “سوسیالیزم” بڕۆن کە لە ڕاستیدا “سەرمایەداری دەوڵەتی” یە، تەنانەت ئەگەر لەلایەن هێزە ناکۆمۆنیستییەکانەوە بەڕێوە ببرێت.
جەنگی جیهانی دووەم واقیعێکی نوێی بەسەر بزووتنەوەی کۆمۆنیستی جیهانی سەپاند. یەکێتی سۆڤیەت و پارتە کۆمۆنیستەکانی تر ناچار بوون خۆیان لەگەڵ پێویستی بەرگری لە نیشتمان و بنیاتنانی دەوڵەت و بەڕێوەبردنی کۆمەڵگاکان بگونجێنن کە بووە هۆی دابەزینی وردە وردە پرەنسیپەکانی ئینتەرناسیۆنالیستی و چینایەتی بۆ خاتری بەرژەوەندی نەتەوەیی و ناسنامە. ئەم گۆڕانە ناکۆکی ئاشکرای نێوان ئاهەنگگێڕانی ڕووسیا بۆ سەرکەوتنی سەردەمی سۆڤیەت ڕوون دەکاتەوە، سەرەڕای دوژمنایەتی ناسیۆنالیستەکانی ڕووسیا بۆ یەکێتی سۆڤیەتی پێشوو.

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

لە سیستەمی تۆکمەی تەندروستیدا، ویست و پلان و دووربینی و وردبینی و هاوسەنگی کۆڵەگەی بنچینەیین.

سەرقافڵەی ئەم سیستەمە دەبێ کارا بێت، دیدەی ڕوون بێت، توانای هەبێ بۆ بڕیاردانی دانایانە و سوودبەخش و ئاڕاستەکردنی سێکتەری تەندروستی بە شێوەیەکی کاریگەر و ئامانجدار، ئامانجیش لە هەوەڵ و دواجارا هەر بەرژەوەندیی خزمەتگوزارییە بۆ وڵاتییان. نەخشەکێشانی ستراتیجی و دانانی پلانی گشتگیر و درێژمەودا پێویستە هەبێ بە شێوەیەک مەبەست و ئامانجەکان ڕوون بکاتەوە و بیانپێکێ و ئامرازی جێبەجێکردن و چاودێری دەستەبەر بکا.

دەستخستنی سەرمایە و مسۆگەر کردنی سەرچاوەی دارایی پێویستە بۆ بەکارخستن و پێشخستنی خزمەتگوزاریی تەندروستی. ژێرخانی پێشکەوتوو دینگەی خزمەتگوزارییە، وەک هەبوونی خەستەخانەی گەورە و بنکەی تەندروستیی پێشکەوتوو و پڕکراو لە ئامێرو تەکنەلۆجیای جیهانیی سەردەم و ئاسانکاری بۆ گەیشتنی هەموو هاوڵاتییەک بەو بنکانە.

بایەخدان بە خۆپاراستنی تەندروستی وڕاگرتنی تەندروستیی هاوڵاتییان بەر لە نەخۆشکەوتنیان. چەند پارە بۆ ئەو مەبەستە خەرجبکرێ، دوو ئەوەندە لە خەرجیی چارەسەرکردنی نەخۆشییەکان دەگەڕێتەوە.

کەواتە لەپێشینە بەرنامەی پارێزکاری و بەرچاوڕوونکردنی هاوڵاتییانە بۆ نەهێشتن یان کەمکردنەوەی نەخۆشکەوتن و بڵاوبوونەوەی و بۆ بەهێزکردنی تەندروستیی گشتی. سیستەمێکی بەهێزی زانیاریی تەندروستی بە بەکارهێنانی بەرنامەی نوێی زانیاری بۆ کۆکردنەوە و شیتەڵکردنی داتا تەندروستییەکان یارمەتیدەرە بۆ بڕیار دان بەگوێرەی بەڵگە و داتا.

هێزی کار دینەمۆی هەموو سیستەمەکەیە، پێگەیاندن و دامەزراندن و ڕاهێنان و پەروەردەکردن و پارێزگاری لە کارمەند و پزیشکان و ڕازیکردنیان بە پێدانی مافی شایستەی خۆیان بۆ دەستەبەرکردنی ژیانێکی شایستە و نواندنی ڕێز و ستایش لەبەردەم کۆمەڵگا زۆر گرنگە بۆ بەڕێوەچوونی کاروبارە زانستی و مرۆییەکان و بەردەوامیدان بە خزمەتگوزارییەکان.

ئەمانە پێویستە دڵیان ڕابگیرێ تا هەردەم بمێننەوەو دڵیان بەولاولادا نەڕوات و وابەستەی کارەکەیان بن.

ڕاست و ڕەوانی و ڕوونی و شەفافیەت و پاداشت و لێپرسینەوەو لێپێچانەوە بەگوێرەی ڕێکارێکی ئاشکرا و دادپەروەرانە گرنگە بۆ دابینکردنی جۆرێتیی زۆر باش لە خزمەتگوزاریییەکاندا.

هاوکاری و پشتیوانی وەرگرتن و هاوبەشی و ڕایەڵە دروستکردن لەگەڵ دامەزراوەکانی دیکەی حکوومەت و کەرتی تایبەت و دامەزراوە نێودەوڵەتییەکان بۆ گەیشتن بە ئامانجە تەندروستییە هاوبەشەکان کارێکی زۆر باشە.

بەدەنگەوەچوون و فریاکەوتن و بە هانا هاتن و بە دەمەوەچوونی دەسبەجێ بۆ داخوازییە هەنووکەییەکان و بارە لەنکاوەکان و حاڵەتی تەنگاوی و کارەساتی سروشتی و پەتایەکان توانست و لێهاتووییی سیستەمەکە دەردەخات.

دکتۆر ڕزگار شێروانی

نەڕۆیشتین، هەتا هات سوپای خەم
پەنجەرەیەک کردتەوە ئەبێ دایخەم …
خەتای هۆزی بەربەریی بوو فەوتاندی،
نەگرن خەتای چارەنوس و خەتای خەم ..
لەلای تۆیە بەهای ملیار و مایباخ
بۆ میللەتیش دەردی ڕەها و بەهای خەم ..
لە پای چیدا ..له پای چیدا .. لە پای چی ؟
لە پای هیچدا .. لە پای هیچ، ڕەشەبای خەم!
لە چیت کەمە ، لە دوای چی تر ئەگەڕێی؟
شار بستێکی نەماوە ئەگەر ڕایخەم ..
خاکێ گۆڕی خۆتی تیابێ، چی ئەدزی؟
هەی داڕزێی، گڵۆڵەت کا پەتای خەم ..
بەناو خوێنی پاکی خەڵکا هەڵکشای ،
جا میللەتت دایە دەس دەسکەلای خەم..
ئەم ڕق و قینەی تۆ لە کوێ هات؟
شار و دێهات بوون بە کاروانسەرای خەم .
چیت دەستکەوت وا نیشتمانت هەڕاج کرد ؟
وا گشتمانت کرد بە پشت و پەنای خەم ؟
ئەمە دیاری و پاداشتت بوو بۆ گەلێ،
بۆ هەلێ وێڵ بوو ڕاکا لە قەڵای خەم ..
خیانەت تاڵە وا ناچێتە سەر بۆت،
بڕوانە دێتە دەر بۆت ئەژدیهای خەم ..
کە هات کۆتایی تەمەن ، دێ لەناکاو ،
مافی میللەت نییە تا بڵێی دوای خەم ..
لە ساتێکا مەرگ دێ و ڕاپێچت ئەکا
دەرچەت نامێنێ بێجگە لە دەرگای خەم

نەوزاد بەندی

كارەكتەر، بە یەكێك لە ڕەگەزە سەرەكییەكانی بینای هونەری دەقی ڕۆماندا دادەنرێت. كە ڕۆڵێكی بنەڕەتی دەبینێت لە وازیكردنی ڕووداوەكاندا. كارەكتەر چ وەك گێڕەڕەوی ڕووداوەكان، واتە لە یەك كاتدا هەم پاڵەوانی ڕووداوەكان و هەمیش گێڕەڕەوەی ڕووداوەكان وەك كەسی یەكەمی تاك، یاخود تەنها بە ڕۆڵبینینی بێت لە ڕووداوەكان و بگێڕەوە نووسەر بێت، لە هەردوو كاتدا بایەخی خۆی هەیە. هیچ دەقێكی چیڕۆك و ڕۆمان نییە، كەسایەتی وەك ڕەگەزێكی دەق، یەكێك لە پێكهێنەرە سەرەكییەكانی نەبێت. كارەكتەرەكانی ڕۆمان، وەك مرۆڤی نێو واقیعی كۆمەڵایەتییانەی ژیان، دەبێ هەڵگڕی چەندین خەسڵەتی كۆمەڵایەتی بن و پێگە و ئاستی هوشیاریی و شوناسی پیشەیی و كۆمەڵایەتییان لەگەڵ ئەو ڕۆڵە بگونجێت كە لە میانەی ڕووداوەكانی نێو ڕۆمان وازی دەكەن. بێگومان ئەمەش بەوە دەكرێت كە دەبێ كارەكتەرەكان سەربەستییەكی تەواویان لە وازیكردنی ڕۆڵەكانیان هەبێت و نابێ دەنگی ڕۆماننووس لە دەرەوەی ڕۆمانەكە بە ئەندازەیەك زاڵ بێت و دەربكەوێت، كە بوونی كارەكتەرەكانی ڕۆمان و ڕوئیا و تێگەیشتن و ڕەفتار و جوڵانەویان ون بكات. ئەمە هەڵەیەكی گەورە و زەقە و بەردەوام بەشێكی زۆری ئەوانەی ڕۆمان دەنووسن بێ ئەوەی هەستی پێ بكەن تێی دەكەون. لە ڕۆمانی (حەسەن سوورمەدا) بیست و سێ كارەكتەری جیاواز هەیە. هەڵبەتە بوونی بیست و سێ كارەكتەری جیاواز، واتا بوونی بیست و سێ مرۆڤی جیاواز لە ڕووی سایكۆلۆژی، هزری، پیشەیی، هوشیاریی و ئاستی تێگەیشتن و پێگەی كۆمەڵایەتی و چینایەتییان، كەچی كۆی ئەو هەموو كارەكتەرانە، بە یەك زمان دەپەیڤن، بە یەك هزر بیر دەكەنەوە، بە یەك ڕیتم ڕووداوەكان دەگێڕنەوە، كە ئەمیش دەنگی نووسەری دەقەكەیە، لە دەرەوەی پانتایی ڕۆمانەكە.

ڕۆماننووس نەك نەیتوانیوە هاوگونجاندن لە نێوان ئەو هەموو كارەكتەرانە، لە بوون و شوناسیاندا دروست بكات، بەڵكو كەوتۆتە هەڵەی زەقیشەوە. لەو ڕۆمانەدا، كارەكتەرێك هەیە بە ناوی (كەمال) ئەو مرۆڤە، نەخۆشی دەروونی هەیە و شێتە، چەندین پزییشكیان پێ كردووە، كەچی چارەسەر نەبووە، لە ئەشكەوتەكان دەژیت، كەچی ئەم كارەكتەرەكە، وەك ئاقڵێك گفتوگۆ لەگەڵ حەسەن سوورمە دەكات ! ڕۆماننووس لە وەسفی كەمال دا دەڵێت:( كەمال وێنەی دەزگیرانەكەی وەك هەویە كەپس كردبوو، لە گیرفانی دابوو، ئەو لە وەسفی خۆشەویستەكەیدا دەڵێت هەموو شەوێك دێت بۆ لام، دەستە نەرمەكانی بە ڕوومەتم دادێنێ، بە پەنجەكانی پرچی ئاڵۆزم شانە دەكا) ئایا ئەمە لە زمانی كەسێكی شێت دەچێت؟ یان كەسێكی ئاشق و ڕۆمانسی و ژیر؟ مەگەر مرۆڤێك هزری ئەوەی هەبێت، ناسنامەیەك بە كەپسكراوی بخاتە گیرفانییەوە، دەشێ پێی بگوترێت شێت؟ لەلایەكی دیكەوە ئەوانەی نەخۆشی دەروونیان هەیە، بە گشتی كەسانی گۆشەگیر، نامۆ و داڕووخاون، حەوسەڵەی هیچ پەیوەندی و گفتگۆ و ژیانیان نییە، كەچی كەمال كە گوایا شێتە، وەك ئاقڵێك ڕەفتار دەكات، كە ئەمەش نیشانەی نەشارەزایی نووسەری ڕۆمانەكە، لە بونیادی كەسیەتی كارەكتەر لە ڕۆماندا دەردەخات. مووسا، كوری حەسەن سوورمە و بەس چۆلەكەیە. مووسا، بە پیشە كاسبە و دوكانێكی هەیە و لەو ڕێگەیەوە گوزەرانی خۆی دابین دەكات، مووسا، عاشقی سوورەییای ژنی جەرجیسی سیخوڕ دەبێت و دەستی لەگەڵ تێكەڵاو دەكات، ئەم كارەكتەرەش، كە شوناسی كۆمەڵایەتی و پیشەیی دیارە لە ڕۆمانەكە، كەچی وەك هزرمەندێك دەدوێت، تەنانەت لە هەندێك شوێن، بە هۆی ئەو نەگونجاوییە لە ڕۆڵی كارەكتەرەكان، دژ واتایی گەورە دروست بووە ،بۆ نموونە: كاتێ سۆفی عەولای ئامۆزای حەسەن سوورمە، دەیەوێت زارای خوشكی مووسا بۆ مووسا بە ژن بدات، مووسا دەڵێت:
( ئاخر خۆمن ئێستا نازانم پرۆسەی ژن هێنان و مێردكردن چییە ؟ ل 64) ئەگەر كەسێك بزانێت پرۆسە وەكو وشەیەكی هزری و سیاسی چییە، تۆ بڵێی بای ئەوە شارەزایی نەبێت، نەزانێت هاوسەرگیری چییە؟ ئەگەر كەسێك ئەو چەمكانە، لە میانەی بیركردنەوە و تێڕامان و گفتووگۆدا بە كار بێنێت، ئاخۆ مانای وانییە هوشیاریەكی سیاسی هەیە؟ بەس چۆلەكە، كە دایكی مووسا و ژنی حەسەن سوورمەیە، هەڵگڕی نازناوی چۆلەكەیە، كەچی بە درێژایی ڕۆمانەكە، ئێمە وەسف و وێنەیەكی ئەو ژنە نابینین، بۆچی بە چۆلەكە ناودەبرێت؟ ئایا لەبەر ئەوەیە كە بچووكە؟ جەرجیس، كە مێردی سوورەیایە، پیاوێكی خۆفرۆش و سیخوڕە و دەستی لەگەڵ دوژمن هەیە، كەچی بە درێژایی ڕۆمانەكە، كارێكی سیخوڕی لێ نابینین، بەدڕەوەشتییەكی لێ نابینین! سەیر لەوە دایە، سوورەیا كە ژنی جەرجیسە و خیانەت لە مێردەكەی دەكات و دەست لەگەڵ مووسا تێكەڵ دەكات، كەچی بە بە هاوسەرەكەی دەڵێت پیاوێكی بەدڕەوشتە و هەر لە دوو كاری خراپە، ئایا كەسێك خۆی خیانەت لە مێردەكەی بكات، مافی ئەوەی هەیە ڕەخنەی بكات؟ ڕۆمانەكە، گەرچی بە ناوی حەسەن سوورمەیە، واتا ناونیشانەكە لە ڕووی ڕووداوەوە پەیوەندی بە كارەكتەرەوە هەیە، كەچی لە ڕۆمانەكەدا كەمترین ڕووداو پەیوەندی بە حەسەن سوورمەوە هەیە، وێرای ئەو هەموو كارەكتەر و ڕووداوانە كەچی ڕووداوی ڕۆمانەكە لە كۆتاییدا، دەبێتە باسی سورەیاو مووسا، ئیدی هەموو كارەكتەر و ڕووداوەكانی دیكە لە پەراوێز دەمێننەوە و نازانین ئەو هەموو باس و كارەكتەرانە چییە نووسەر ئاخنیویەتییە ڕۆمانەكەی؟ كە نەوەسف، نە ڕۆڵ، نە هیچ پێگەیەكیان لە نێو ڕووداوەكانی ڕۆمانەكە نییە؟! بۆ نموونە: حەسەن سوورمە، كوڕێكی بزر بووە، كەچی هیچ باگراوەندێكی مێژوویی و بیۆگرافی لە ڕۆمانەكە نییە.
كەمال كە نەخۆشی دەروونی هەیە، تەنها لە دیمەنێك دەردەكەوێت، بەسێ چۆلەكە، نازانین بۆچی ئەم ناوەی لێنراوە ! ڕۆماننووس دەبێت، بە شێوەیەكی هونەرییانە مامەڵە لەگەڵ كارەكتەر و تێماو ڕووداوەكان بكات، بە داخەوە نووسەری ئەم ڕۆمانە لەوەدا سەركەوتوو نەبووە . تەنانەت زۆرجار زمانی ڕۆمانەكە، كە زمانێكی شیعریی و پەخشانییە، دەبێتە زمانێكی سیاسی و ئاسایی وەك ئەوەی ڕۆماننووس لە وەسفی جەرجیسی هاوسەری سوورەیا دەڵێت:
( جەرجیس كەسایەتییەكی پاسیڤ و قێزەوەن بوو . ل 148) پاسیڤ چییە؟ مەگەر تۆ ڕۆمانت نووسیوە، یان وتاری سیاسی ڕووت؟ ئەم جۆرە وەسفە ناهونەریی و نائستاتیكییە لە ڕۆماندا، بێگومان دەرەنجامی جیاوازینەكردنە لە نێوان زمانی ڕۆمان كە ڕەهەندێكی هونەری هەیە، لەگەڵ زمانی وتار، ڕۆژنامەوانی و كە دوو دنیای جیاوازن لە یەكتری. دواجار دەڵێم، حەسەن سوورمە، بنەماكانی هونەری ڕۆمانی تێدا نییە و نووسەر نەیتوانیوە وەك ڕۆمان مامەڵە لەگەڵ ئەو تێمایە بكات، كە ئەو بە ناو حەسەن سوورمە نووسیویەتی.

*پەراوێز: حەسەن سوورمە، ڕۆمان، نووسینی: بەكر ئاڵەیی.

*ئەم بابەتە لە هەفتەنامەی ڕێگای كوردستان ژمارە (1440) لە 3/6/2025 بڵاوكراوەتەوە.

رۆژێ‌ لەرۆژان كە بەرامبەر زنجیرەیەكی تەلەفزیۆنی روونیشتبی ، پرسیارێك بەمێشكتا ڕابووردووە، كە ئایا بۆچی زنجیرە تەلەفزیۆنیەكانی ئێمە ئەوەندە نەفەس كورتن و بەهەزار فڕوفێلی هونەری لە تایتل و درێژ كردنەوەی دیمەن و دووبار كردنەوەی باگراوند، ئەلقەیەكی نیو سەعاتیت لە رۆژێكا بۆ تەواو دەكەن، بۆ ماوەی 30 رۆژ پانزە سەعاتێكت لە دەست دەنێن و بەڕێت دەكەن ؟
كەچی زنجیرەیەكی وەك (كوبدن لایت) لەكەناڵی (سی بی سی) كە درێژترین زنجیرەی ئەمریكیە لە مێژوودا، 18262 ئەلقەی لێ‌ دروست دەكرێ‌ و بۆ ماوەی 72 ساڵ لەنمایش كردندا بەردەوام دەبێت، بێ‌ ئەوەی رۆَژێ‌ لەرۆژان وەك بینەرێك ساردت كاتەوە، یان پەرۆشیت بۆ بینینی ئەنجامەكانی كەم كاتەوە.
هەروا كەناڵی تەلەفزیۆنی ( ئەی بی سی) زنجیرەیەكی درامای ئەمریكی بەرهەم هێناوە بەناوی ( ژەنەڕاڵ هۆسپیتەڵ) لەساڵی 1963 دەستی بەنمایش كردنی كردووەو تا ئێستا 15000 ئەلقەی لێ‌ نمایش كردووەو تا ئێستاكەش بەردەوامە لەنمایش كردن.
زۆر نموونەی دیكەش بەهەمان قەوارە، هەر یەكەو مێژوویەكی دوورو درێژیان هەیە لەبەردەوام بوون ، وێڕای گۆڕانی دەرهێنەرو نووسەرو سیناریۆ نووس و ئەكتەرەكانی .
بۆیە لەپاڵ ئەو سەرسوڕمانەی بینەر دووچاری دەبێتەوە، زۆر ئارەزووی ئەوە دەكات لەنهێنیەكانی بەردەوام بوونی ئەو نمایشانە بگات و بزانێت ئەو هۆكارانەی چین لەپاڵ ئەو بەردەوام بوونە!
بێ‌ شك زۆر هۆكاری بنەڕەتی (هونەری ، بازرگانی، كولتووری) هەن، كە تەمەنی هەندێ‌ لەو درامایان لە سەدەیەك تێدەپەڕێنێ‌ ، گرنگترینیان :

1.نوێ‌ بوونەوەی ڕووداوەكان و كاراكتەرەكان.
یەكێك لەنهێنیەكانی بەردەوام بوونیان ، كە بابەتەكانیان چەق بەستوو نین و بەردەوام لەگۆڕان دان، بەهۆی هاتنە پێشەوەی ڕوودوی نوێ‌ ، كاراكتەری نوێ‌.
هەروا ئەو زنجیرانە بەپێی تێپەڕبوونی زەمەن، كێشەی نوێ‌ دێتە پێشەوە ، كە پێویستیان بە چارەسەری نوێ‌ هەیە، لەوانەش ئەو پرسانەی پەیوەندیان بەڕەهەندە تەندروستیەكانی وەك ئایدزو كۆمەڵە پرسێكی كۆمەڵایەتی وەك خو پێوەگرتن، توندو تیژی خێزان و لێك دابڕانیانەوە هەیە.

2.سۆزی بینەر لەگەڵ زنجیرەكاندا
دوای ئەوەی بینەر ساڵانێكی زۆر لەگەڵ ڕووداوو كاراكتەرەكانی ئەو زنجیرانە دەژی، سۆزێكی تایبەتی لەگەڵیاندا پەیدا دەكات و هۆگریان دەبێت، بۆیە چارەنووسی ئەوانی بەلاوە گرنگ دەبێت و بەردەوام دەبێت لەبەسەر كردنەوەیان ، ئینجا ڕووداوەكان هەرچەند درێژ بن .

3.خۆ بەستنەوە بەسەردەم
لە گەڵ تێپەڕبوونی كات ئەو زنجیرانە تەكنیكی هاوچاخانەیان تێدا بەكار دێ، كە لایەنی هونەری و ستاتیكی بەجۆشتر دەكات و هانی بینەر دەدەن، زیتر لەجاران لەو زنجیرانە نزیك ببنەوە.
ئەو تەكنیكانە رۆڵ دەبینن لەنمایش كردنی كۆمەڵێ‌ كێشەی هاودەمی كۆمەڵایەتی وەك دەست درێژی سێكسی.
خستنە ڕووی ئەو بابەتانە پەیوەندی و وادەستەبوونی دراماو واقیع پتەوتر دەكات.

4. فۆرمی تەقلیدی
هەندێ‌ لەو زنجیرانە دەیانەوێت هەمە ڕەنگی لە فۆر مدا هەبێت، چونكە بەشێك لە بینەرانیان ئارەزووی بابەتی كلاسیكی، یان مێژوویی دەكەن ، وەك كاری خیانەت كاری، ریسواكاری، بۆیە هەندێك لەو زنجیرانە بەردەوامی بەو ئاراستەیە دەدەن لەسەر خواستی كۆمەڵێ‌ لە بینەرانیان.

5.سەركەوتنی بازرگانی
زۆر لەو زنجیرانە دەبنە سەرچاوە بۆ پەیدا كردنی رێكلامی بازرگانی و پەیدا كردنی سەرمایە.
لەبەر ئەوەی بینەرێكی زۆر بە پەرۆشەوە بە دیاریانەوە دادەنیشی ،بۆیە پرسی بازرگانی لە هۆكارە سەرەكییەكانی بەردەوام بوون هەژمار دەكرێت.

6.پاشخانێكی ڕۆشەنبیریی و مێژوویی
هەندێ‌ لەو زنجیرانە دەبنە شوناسێكی كۆمەڵگاو تا دێر زەمانێك لە دیدگای كۆمەڵگا وەك شانازیەكی نەتەوەیی، یا نیشتمانی تەماشا دەكرێت.

رەخنە

زمانی شیعر زمانێکی شەپۆلدارە، چونکە زمانی شیعر تەنانەت لە هی پەخشانیش جیاوازترە، لە نێوان ئەم دوو زمانەدا جیاوازیەکی گەورە هەیەو تەنانەت خوێنەری ئاساییش بە ئاسانی درکی پێدەکات، زمان لە شیعردا بەیەکداچووە، هێماو ئاماژەدارە، چڕ و سرك و ئاوازدارە، بە پێجەوانەی پەخشانەوە کە روون و ڕاستەوخۆیەو وشەی ئاوێتە بە ڕووی مەتیقییدا ئاراستەوەردەگرێ.
(جۆن کۆهین) وای دەبینێت کە زمانی شیعر لادانە لە زمانی پەخشان، چونکە ئەو زمانی پەخشان دادەنێت بە زمانی سفری نووسین. ئەم لادانەش زمان دەگوێزیتەوە بۆ حاڵەتی ناباو، یان کەم بەکارهێنراو.
کەواتە زمانی شیعر دادەنرێت بە دەرچوون لە زمانی ئاسایی، وێرانکردنی زمانی باو و بنیاتنانەوەوی زمانیێکی نوێ لە شوێنیدا، لە شیعردا وشە زیاد لە مانایەك هەلدەگرێ، ئەدۆنیسیش وای دەبینێت کە زمانی شیعر بەوە لە ژانرەکانی تر جیادەکریتەوە کە زمانێکی ئاماژەدارەو هەروەها دەرچوونە لە مانای ئاسایی بەکارهێنانی ڕۆژانە و فەرهەنگییەکەی، بەو مانایەی زمانی شیعر ئەوە دەڵێت کە ڕانەهاتووین رۆژانە بیڵێین.کەواتە زمانی شیعر دیاردەیەکی شێوازگەریی زمانە و ئەمەش خۆی لە خۆیدا دەبێتە شیوازێك بۆ نووسینی شیعر لای شاعیر. کۆی ئەم ڕەگەزانەش بەشداردەبن لە دروستکردنی ئەو شێوازی زمانە شیعرییەداو دەبێتە سیماو پێی جیادەکرێتەوە: وێنە، ئەندێشە، سۆز، مۆسیقا، خوازە…
لە کۆتاییدا وەکو مالارمێ دەڵێت: شیعر بەرەنجامێکی حەتمی هەموو ئەو هەوڵانەیە کە شاعیر بەکاری دەهێنێت لە پێناو باشکردن و بە هونەرکردنی شێوازدا..
گەر سەرنج بدەین لە تێکستی (من پیاوێکی رۆژهەڵاتیم) کە لە پاشكۆی ئەدەب و هونەری رۆژنامەی کوردستانی نوێی زۆنی سەوزدا لە بەرواری ٢٢/٥/٢٠٢٥دا بڵاوکرابووەوە، تووشی نائومێدییەکی زۆر دەبین لەو بەرئەنجامەی زمانی شیعری ئەمڕۆی کوردی گەیشتوێتێ، لەلایەکی ترەوە قەیرانی بڵاوکراوەی ئەدەبی و هونەری کوردیمان بۆ دەردەکەوێت کە چۆن بابەتی وا لاواز بڵاودەکەنەوە؟ دەگەینە ئەوەی بپرسین: چ ئاستێکی نزمە هەمووانی گەیشتوونێ؟
وەکو زانراوە زەحمەترین پنت لە شیعردا دەرگای چوونە ناوەوەیەتی، لە سەر ڕۆشنایی دێڕەکانی سەرەتاو ناونیشانەوە شاعیر سەرجەم کۆپلەکانی تر ڕیزدەکات و دەهۆنێتەوەو بەو هەناسەیەوە ڕەوت دەکات، تا دەگاتە دوادڵۆپی چۆڕانەوەی ئیلهامەکەی و تەواوبوونی کەرەسە و بیرۆکەی شیعرەکەی.
بەداخەوە هەندێك نووسین بە ناوی شیعرەوە لێرەو لەوێ دەنووسرێن دەبنە هۆی تۆرانی خوێنەران لە شیعر، باش و خراپ تێکەڵ دەکرێت و ئیتر هەمووان بەپێوەری ئەو ناشیعرانە دەپیورێن، یەکێک لەو ئەزموونە چەقگرتووانە لە (من پیاوێکی رۆژهەڵاتیم)دا بەرچاودەکەوێت و لێرەدا وەکو نموونەیەك باسی لێوەدەکەین.
بە پێچەوانەی دەقی پتەو و تۆکمەو فرە ڕەهەندەوە، شاعیر زۆر زاتییانە ناونیشان و یەکەم دێڕی تێکستەکەی دادەڕێژێت و دێڕەکانی تری دواتر هەمووی دووپاتکردنەوەی ئەم شەلوشۆقییەی زمانە. لەهەمووی گرنگتر، وەك چۆن زمانەکەی شیعریی نییە، هەرواش بابەتەکەی زۆر سواو وبێ جوڵەیە:
(چەندان شەوم بەتەنهایی بەسەربردووە)
‏‎دەبێ منی خوێنەر چ ڕاچەنینێکم لەو دێڕەدا لا دروست بێت؟ چەند پەیوەندی بە منەوە هەیە؟ دانەرەکەی باسی خەمێکی خۆی دەکات بە زمانی گێڕانەوە، ئایا هەر تۆیت شەو بەتەنیایی بەسەر دەبەیت؟ گەر حاڵەتێکی دەگمەن بووایە حەپەسان و سەرسوڕمانی لا دروست دەکردم.
هەرچەند دێڕێکیش دوای ئەمە دەنوسێت:
‏‎(لەغوربەتدا چەندان کات)
بێ ئەوەی دیقەتی ئەوە بدات کە دووبارەکردنەوەی وشەی (چەندان) کە لای دانەرەکەی ڕەنگە زۆر بە وشەیەکی ناوازەی شیعریی دابنێت، بەهیچ جۆرێك لە دەقی شیعریدا جێی بایەخ نابێت، چونکە ئەو وشەیە وشەی گوتارو پەخشانە، نەك شیعریی بەڵکو هی ڕاڤەو روونکردنەوەیە، کە ئەمەش لە بازنەی ئەفراندنی شیعرەوە زۆر دوورە.
‏‎پاشتر دێینە سەر چەند دێڕێکی تری بێگیان و بێ مۆسیقاو بێ ئەوەی هیچ مانایەکی تر لە دووتوێدا لەخۆ بگرێت، دەنووسێت:
‏‎(زۆرجار لەدەریا راماوم
‏‎تا هێزێکی لێ وەربگرم،
‏‎ورەم باتێ)
ئێستا دەتوانین هەمان ٣ دێڕ بە تەنیشت یەکەوە بنووسین و ئەوجا بیخوێنینەوەو بزانین ئایا دەگاتە ئاستی پەخشانیش یان هەر لە دارشتنێکی ڕۆژانەی یاداشتەکان پتر نییە، بەم جۆرە:
(زۆرجار لەدەریا راماوم تا هێزێکی لێ وەربگرم، ورەم باتێ)
جا کاتێك زمان هێندە ناهونەریی و سادە بێتەوە ئەوا هیچ ئیستاتیك و جوانییەك بە ناوەڕۆکیش نابەخشێت، بۆیە ئەو جێیەی کە بەختیار عەلی دەنووسێت هەمووان بەچوار پەل لێی هەڵدێن، ئەوا دانەری تێکست سەیر نییە بێزوی پێوەبکات تا سواری پشتی نەوڕەسێکی بەدبەخت بێت و خۆی لە چەقی بلاوبوونەوەی شێرپەنجە و شێرپەنجەخولقەکاندا ببینیتەوە، ئەمە دیدگای تایبەتی دانەر خۆیەتی و هیچ کارمان پێوەنەداوە، بەڵام ئەوەی جێی داخە ئەو زمان و بابەتە سواوەیە کە ڕۆژانە لە پشتی عەرەبەکان وەکو دروشمی دڵداری و بێوەفایی و جیهێشتن و بۆمن نەبووی بۆ گڵ بیت..دەیخوێنینەوە، بگرە رەنگە هەندێكجار ئەو دروشمانەی سەر دیوارەکان بەهێزتربن وەك ئەوەی کاکی دانەر، بەنوونە لەسەر دیوارێك یەکێك نووسیبووی(دڵی من کەرکوك بوو،،دڵی تۆ کوردێکی خاکفرۆش).
لیرەدا گەر دیقەت بدەن دەردەدڵی دانەر چ جیاوازییەك دروست دەکات کە هەرچی وەسفی ناشرین هەیە دەیخاتە پاڵ بەرامبەرەکەی و داخی دڵی خۆی هەڵدەڕێژێت، ئەمە لە کوێ و گەڕان بە دوای ئیستاتیک و درەوشانەوەی زاراوە بە هەناسەی شیعر لە کوێ؟
‏‎(وەلێ تۆ . .. تۆی راهاتوو
‏‎بەسەدان تۆڕ و داوی درۆ،
تۆی سەراپا لە ژیانی ماددیی نغرۆ،
‏‎تۆیەک تەنها هەر ئەوەندە
خەم ‏‎هەڵدەگری
‏‎تا وەک پەڵەهەوری دووکەڵ
‏‎لە نێرگەلەکەی بەردەمتا
بە بای بدەی)
ئەم زمانە کۆڵەوارە لە هی کەسێك دەکات تازە دەستی قەڵەمی گرتبێت و گڕوگاڵی نووسین بکات، بەکارهێنانی نێرگەلەش لێرەدا هەر وێنەیەکی بازاڕیی وەرگرتووە، بێ ئەوەی هێندە کاتی بۆ تەرخان کردبێت تابتوانێت وێنەیەکی هونەری مانابەخش و میتافۆڕبەخشی نوێی لێ دروست بکات.
‏‎گەر جوان لەم چەند دێڕەی داهاتوو وردبینەوە، دەبینین نەك تەنیا زمانەکەی هی شیعر نییە، بەڵکو پڕە لە هەڵەی ڕێزمانیی، دوو (تۆ)ی لە جێی هەڵەدا وەکو قافیە بەکارهێناوە وەك ئەوەی بیەوێت بەوە شیعرەکە هەڵسێنێتەوە، یان دوو قافیەی بەکارهاتووی گۆران : مەستم ، مەبەستم، جگە لەمە لە لایەنی ماناشەوە هەڵەیە، کە لەشوێنێکدا کەسی بەرامبەر بە پەیکەر دەشوبهێنێت، لەجێیەکی تریشدا مەستی دەکات وەکو پێکی خۆشەویستی، تەنانەت وەکو ئەوەی گاڵتە بە خوێنەرانی شیعر بکات هەر زوو قسەکانی پێشوو لەیاد دەکات ولەهەموو قسەکانی پێشتری پەشیمان دەبێتەوەو هێندە بەرزی دەکاتەوە دەیکاتە تاکە ڕێگاو مەبەستی ژیانی.
‏‎(قەدەر بەبێ خواستی منی نامۆ
‏‎هێنایە سەر رێگام
‏‎لەساتێکدا، پەیکەری تۆ
‏‎بووەتە جێگا سەرنجی
هەستی مەستم
تۆ ‏‎بوویتە پێکی خۆشەویستی و
‏‎تاکە رێگا و مەبەستم)
هەروەها ئەم کۆپلەیەی خوارەوەش هەر درێژکردنەوەی ئەو ڕەکیکییەی پێشووەو نازانین چۆن یەکەم دێڕ بخوێنینەوە (شیعرێکی زۆر وشەی هەمەجۆر/ بۆم نووسیت ..) لەبری ئەوەی بۆ وێنە بنووسێت ( وشەی هەمەجۆری شیعرم بۆت هۆنییەوە) چونکە زۆرو هەمەجۆر یەك مانان، پاشان نووسین بۆ وتار دەبێت هۆنینەوە بۆ شیعر، بەڵام دانەر خۆشی دەزانێت کە شیعری نەهۆنیوەتەوە بۆیە وشەی (نووسین)ی بەکارهێناوە، جگەلەمەش نە خاڵبەندی بەکارهێناوە، نە واوی پێکەوبەستنی بەکارهێناوە، وەکو کەسێک تازە فێری زمانی کوردی بووبێت.. ئیتر دەست دەکات بە پاکانەکردن بۆ خۆی و دەردەدڵ بەباکردن و خۆ موقەدەسکردن و بەرامبەر شکاندن، کە خوێنەر بێزی لە خۆی دەبێتەوە کە بەئاگا بێتەوە چی دەخوێنێتەوەو چی دەرخوارد دەدرێت بە ناوی شیعرەوە؟
‏‎(شیعرێکی زۆر وشەی هەمەجۆر
‏‎بۆم نووسیت و
‏‎ئەوەندەی مەودای تێفکرین
رێم پێبدات
‏‎جڵەوی حەزم بۆ شل کردی.)
‏‎محەمەد عومەر عوسمان نەك زۆر شاعیر بوو، بەڵکو زۆر شیعردۆستیش بوو، ئەو راستییەی زانی بوو کە ئەگەر هیچی تازەی پێ نییە بۆ نووسینی شیعر، ئەوا با بێدەنگ بێت باشترە وەك لەوەی شتێك بنووسێت بەرهەمەکانی پێشووتریشی پێ داببەزێنێت، بۆیە لە ساڵەکانی دوایی تەمەنیدا هیچ شیعرێکی بڵاوکراوەی نەبینرا.
ببین لەم چەند دێرانەی دواییدا چەند راستەوخۆ دانەری تێکست بە زمانی قسەکردن و وشەی ناشیعریی بەردەوام دەبێت و چاکەکانی خۆی ڕیز دەکات و منەت بەسەر کەسی بەرامبەردا دەکاتەوەوتاوای بچوك دەکاتەوە هەمووان هەستی بەزەییان بۆ کاکی دانەر بجوڵێت و بڵێن وای چەند جوامێرە؟
(لە زۆر قۆرت و بەندا بوومە لەمپەر
‏‎بۆ رێگەنەدان بە مردنت)
باوکردنەوەی ئەم شتانە نیشانەی ئەوەیە ئەو بڵاوکراوانەی ئەم جۆرە دەقانە بڵاودەکەنەوە بە هیچ جۆرێک لە بەرخاتری شیعر بڵاوی ناکەنەوە، چونکە ئەم سەرەقەڵەمانەی لێرەدا ئاماژەمان پێیان کرد نەك لای شیعردۆستان، بەڵکو لای خوێنەرانی ئاسایی ڕوونە کە هیچی بەسەرشیعرەوە نەداوەو بگرە دەبێتە پەڵەیەك بەسەر سەلیقەو دیدگاو شەفافییەت و ئاراستەی کارکردنی ئەوانەی لەسەر ئەو دامەزراوە بە ناو ئەدەبی و هونەریانە کاردەکەن، بگرە لە ڕووی ناوەڕۆکەوە ئەو پاشکۆیە جاران زۆر باشتربوو، گەر دەمیش بکەیتەوە دەڵێن: خۆ هەر ئێمە وانین، ئیتر مرۆڤ هیچ قسەیەکی بۆ نامێنێتەوە.

لەتیف بێوار

ئەی ئیبلیسی ئازیز! بەزەییەکت بێ بە ئەشکەنجەی ناکۆتام

بۆدلێر (گوڵە شەرانگێزەکان)

چی ئەبەخشێ پێم؟گەر
گەردەلوولێ دڵڕەقانە
زوڵفی باخچەیەکی ووشکی
نێو باوەشی نیوە شەوێ بڕنێ
تاوسە سپیەکانی چاوی ئەو
لە ناکاو دیارنەمان
پەڕوباڵی هەڵوەریوی ڕەنگینیان
لە ژێر تریفەی زیوینی مانگێک
نوقمی دەریاچەی تەمتومانی خەونن
تارماییەکان بێ ئاگا
لە فیردەوس دەرکران
لە کاژێرێکی لمینی بوونا
پەیکەری ئێسکو پروسکی
شنەبردووی خۆیان لە ئامێز گرت
بە لێوە شەختەی مەرگیانەوە
بە ڕووی یەکتریا چرپاندیان
مانای چیە بڵێی خۆشم دەوی؟ !، گەرچی
لەسەر ڕوباری تەمومژی
نێوپرسیارەئەزەلیەکان
شمشاڵژەنی بێهودەیی
گەشتی تارماییە کانی ژەند
بەڵام ئەوان سەراپا خوساوی
بەر نمەی زیوینی تەنیایین
تریاقی مەرگ وئەڤین و تەمەن
بە قامیشەڵانی ڕۆحیان تێکەڵبوە
فریشتە باڵسوتاوەکان
پەشیمانن لە مانەوە..و
لە بەڕێکردنی خۆڵەمێشی یادەوەری
ئەوان بە شەماڵی ڕەشی هەڵکردووی
سەرکەناری بێهودەیی
ڕۆحیان ژەهراوی بوو، ئای چی
تابلۆیەکی ڵێڵە سەرهەڵگرتنی
پۆلە قازی ڕەشی نەفرەت
تا سەحەرێکی خوێنینی قوورمزی
تانەی گەڕیدەیی ئەبەدیە
ئەفسانەی کۆڕەوی فریشتە ی جێماو
لە نێو وێستگە زۆرەکانی تەمتومان
لەوێندەرێ من گەڕیدەم ، و گەشتم
بە نێو کێڵگە ئەفسوونیەکانی
چنینەوەی گوڵە مۆرەکانی
پایزێکە جەستە قەترانی..و
شکۆفەی خونچە خوێنینەکانی
نێو پەنجەی کچە ڕەشپۆشەکانی
کۆشکی بەڵاو ئافات
بە شیعری بوهەیمی ئەهۆنمەوە
بێ ووچان هەنگاو ئەنێم
لەگەڕیدەیی هەتا هەتا
لە بەندەری ئۆقیانوسە
بێ سەرەتاو کۆتاکان
هەزار جار دەمرم و زیندوو ئەبمەوە
لە قەراغ دۆزەخە دیارو نادیارەکان
پشویەیەکی کورت..و..جگەرەیەک
لە پەنا دار چناری بێستانی
ووشکی دوێنێکان دائەگرسێنم
بە برینە داگیرساوەکانی دڵی خۆم
خەندەم دێ ، لە نێوان خەون و ڕاستی
بە تارماییی هاوڕێی فەنام ئەڵێم
تۆیەک پێنازانی بۆ وەک جاران
جازی تەلیسماوی عیشق
سەدای ناگاتە کۆشکو تەلاری روخاوی
نێو تەمومژی جەنگە ئەفسونیەکان؟!، تۆ
لێم دەپرسی ، ئەو جەنگاوەرە عاشقانە
چیان لێ بەسەرهات
لە نیوە شەوێکی سووری خوێن لێتکاوا
جەستەیان تیربارانکرا
هیچیان نەدرکان، ئەوان
بەخەندەیەکی سارد
نیگایەکی ووشک
لە جیهانێکی پڕ لە پرسیار
تا ئەبەد، بێ وەڵام ڕامان
تۆیەک ئەی گیتار ژەنی بێستانە
ئەرخەوانیەکانی ئێوارەیەکی مەست
بە لە خاچدانی سەرهەڵگرتوانی
پردی سیڕاتی ڕۆحسوتان
چی ڕاستیەک لە مەرگ ڕاستی ترە
چی ئەشکەنجەیەک
لە نەفرەتی گەڕێدەیی ئەشکەنجەترە
لەم تاریکستانە وێرانە
لە گیانەڵەی هەورو مەرگی زەریاو
فەنای جریوەی بێستانی
ئاورینگاوی و ڕەوشەنی فیردەوسی لەدەستچوو
فریشتە ڕۆحسوتاوەکانی
کەنارە جێماوەکانی فیردەوسی وێران
لە گەڕیدەیی بە خەرابستانا
چیان لێ بەسەر هات؟ ..ئای..
چی وەحشەتناکە دیمەنی
قەڵای ڕەشی لەخاچدانی ڕۆحی ئەوان؟! تۆش
بە خامۆشی و لە ژێر لێوی
شەختەی ووشکبووتا
لە سەر پردی هەڵشاخاو
بە دۆڵەکانی سەفەری ئافاتا
تکات ئەکرد ، کە بێ من مەڕۆ
بە خامۆشی پرسیت، بڵێی
لە کام بەندەری تەمتومان
کەشتی بیرەوەریەکان
لەنگەریان گرتبێ؟! ..گەرچی
پەڕە ی دڕاوی باهۆزبردوو
جەستەی پەرتبوو و بیرکراوی
فریشتە دەرکرواکان بوو
چیتر دیرۆکی بوونی ئەوان
ئەفسانەی گڕی پیرۆزی پەرستگایەکی
لەدەستچوو ناینوسێتەوە
حەشآماتی ئەو تارماییە خەمناکانەش
لەسەر دەروازەی تەمومژی
دەریاچەی زەمەنێکی ڕژاوا
چاوەڕوانبوون
هەر گیز نە گەیشتنەوە
نزرگەی پیرۆزی هەتاو
کە بە ئاگاش هاتن
گێژەنەی تەرزە مەرگ هەڵیکردبوو
کوپەڵەی یادەوەریەکانیان
شکابوو ، پەەنجەکانیان وەریو
تابلۆی پەرتبووی ڕوخساریان،تێکەڵی
شەپۆلی ساڵە قژ سپیەکان بوو
نەورەسە ڕەشەکانی بورجی
هەڵکشاوی ئاسمانێکیش لە تابووت
لە ژێر گرمە و شریخەی
هەوری زستانێکی نەزۆک
هێدی هێدی
هەڵکشانە سپێدەیەکی ڕەش
گالیسکە گەڵا زەردەکانی پایزیش
ڕوخساری کچە تەنیا و بێزارەکانی
گەیاندە نشینگەی پەریە باڵسوتاوەکان
دوایی زانیان ، وەرزی عیشقیان
ووشک و تاڵ و بێ نمەبوو
نشینگەی پەریەکان بوە وێران
پێش هاتنی ئەوان
ئیبلیسیش لێی هەڵهات
چی ساتەوەختێکی سامناکە
کڵپە هەورێک
لە پشت پەنجەرەکانەوە
کە بروسکەیەک
بە خەنجەرێ لە کڵپە
دڵی پچڕان
لەو دیو سنووری مەملەکەتی فەنا
مرۆڤی دڵشەختە لە جێگۆڕکێدان
لە دەردی مانەوەو سەرهەڵگرتن
بێ ئارامن لە سەحەری شەپۆلە تەرزەی ڕەش
بەردی چارەنووسی خۆیان بەشانەوە
نزایان کرد و باران هەر نەگەیشت
دەردی ناشوێنی ئۆقرەی لێبڕین، کوا
بێگەردی مێرگە ڕەوشەنەکانی سەحەری
شینی بێستانی دەربازبوون؟ئەوانی
دڵشەختە ، لەسەر پردی
پڕ ئەشکەجەو
بێ دەرچە و نیگای پر خوێن و
بەدڵشکاوی بە تونێلە قوول وتاریکەکانی
گڕستانی بەیانیە گڕگانهەستاوەکان
لە ژێر تەوژمی ئۆرکسترای بەڵا
بێ بڕیارماون،
فریشتە دڵشکاوەکان ، بێ ئاگان
لە ڕۆشتنی پیادەڕەوەکانی
سەفەری عیشقی فیردەوسێ
بوەتە خەرابستان
هەر کۆچەری ماندوە
بە کزە دەنگێکی لاوازەوە
بە هاوڕۆحی ئەڵێ،
بێ من مەڕۆ! عەوداڵی
جێهێشتنتی فیردەوسن ئەوان
دەم بە گریان، ماندوو ، جەستە بە ئازار
درەنگ زانیان
دەروازەیەک نیە بەرەو
کۆشکی ئالتونینی خۆری
لەدەستچووی بوون و ژیان
دەنگیان دەرناچێ
ڕۆحیان دەرناچێ
لە دوورەوە، لە نێوسرووتی
زەنگلیدانی ئەفسانەپۆشەکانی
نزرگە چۆڵ و وێرانەکان
زەنگیان لێدا، گەرچی
گرمەو شریخەی نادیاری ئاسمانی زەرنیخ
پڕ هاوار و ناڵە ی وێرانە فیردەوسێکە
زۆر دەمێکە بوەتە خەرابستان
فریشتە باڵسوتاوەکانیش
لە بەندەرە چۆڵ و
پڕ جەستەی سەرئاوکەوتوو
بێئۆقرە دێن و ئەچن
بە ئازارەوە سەما دەکەن
ڕۆژە شەرابیە غەمگینیەکان بەڕێ ئەکەن
ڕابردووش نمە عیشقی
گیتارژەنێکی تەنیا بوو
بە شنە بایەکی غەمگینەوە سەرینایەوە
بێ وەڵامیشە، مایسترۆی ئۆرکسترای بوون
ئەوەی ماوە ، تەنها
سەرکێشی هەڵۆی مۆری خەیاڵێ
لەوەی سنووری چاوەڕوانی ببڕێ
بەڵام..دەریاوانی پیر
لە مردنەوە گەڕایەوە، و
بە ئا وازی پڕ حەسرەتی باڵسوتانی پەریەکان
وەرزی ناکۆتای گیانەڵەی
تاوسە مۆرەکانی غوربەتی نوسیەوە
بەڵام کام هۆنراوەنوسی جادوو
کام ئەفسانە نووس
مەراقی لەدەستدانی زەریاو نەورەس و
گیاو زەردەپەڕ ئەنوسێتەوە؟! ،گەرچی
سەماو گریانەکانی تارماییەکان، نە خەوەو
نە ڕاستی، ئەوەی هەیە
وەک دوێنێی تابووت
وەرزێکی ترە، لە
فیردەوسی وێران
تارماییە بێ ئاگاکان
نیگایان تاریک، هەلزەنیوی
چیای ڕەشی خەمەکانن
بەدیار گڵکۆی دڵی سوتماکی خۆیان
کز کز چاویان
پریشکەی دێ، تۆش
لە سەحەرێکی نێو تابلۆی
زەمەنێکی بەسەرچووا
تیاڕاماویت و بە بێ چرپە
لە کۆڕەوەی ئەو مەلە ڕەشانەی
ئێرەیان جێهێشت
بۆ هەر کوێ بڕۆی
تینویەتی خونچە ژەهراویبوە کانە
بۆ فرمێسکی قەترانی
ئەو هەورانەی قەتیسماوی
ئاسمانێکی ووشک و بیابانە
منیش گەڕیدەم بەرەو مێرگێ لە ئەفسوون
تاوەکو گوڵاوی بێستانی
ژێر نمە بارانێکی سازگار
قەراغ کانیە وەنەوشەییەکانی عەدەم ،
بکەمە نشینگەم، گەرچی
نە مانای بوونم دەستگیر ئەبێ، نە دیمەنی
گوڵە لەیلەکە سیسبوەکان
شەپۆلە پرسیاری بێوەڵام ئەهاژێنێ
شەکانەوەی ئەو درەختە ئاڵتونیانەش
جەستەیان لە فرمێکسا ئەبریقێتەوە
هۆکارە بپرسم بۆچی هەموو شتێک
لە دوای گریانی جودایی… و
ڕۆحکێشان جوانە؟..بەڵام گەر
لە نێو تارماییە کۆچەریەکانا
یەکتریشمان نەیبینیەوە، دڵنیابە
ئەوەی ڕویدا، نە ئەفسانە
نە ڕاستی بوو، نەخەونە

من پێم وایە ئەگەر تاوانبار لە هەر بواریکدا تاوان ئەنجامبدات دەبێ سزا بدرێت. جا ئەو پیاوانەی کە دەستدرێژی سێکسی دەکەنە سەر ژنان و کچان و تاوانی گەورە لە دژی ژنان ئەنجام دەدەن، ئەوانیش دەچنە ناو ئەو چوارچێوەیەو تاوانبارن و دەبێ سزای خۆیان وەربگرن!.لێرەدا بۆچوونەکەی من لەسەر بەریتانیایە کە سزای لە سێدارەدانی لە ساڵی ١٩٩٨ وە هەڵوەشاندۆتەوە بە هۆی کاریگەریی یاسای مافی مڕۆڤ لەو وەڵاتەدا، هەروەها بەریتانیا ئەندامە لە ئەنجومەنی پاراستنی مافی مڕۆڤ لە ئەوروپادا، بەڵام ئەوەتە ئێستا حکومەتی بەریتانیا دەیەوێت سزایەکی تر بچەسدپێنێت و بە یاسایی بکات کە ئەویش سزای خەساندنە لە ڕێی دەرمانەوە.
ئەو سزایە، بە بڕوای من، هەم توندوتیژ ترەو هەمیش زیاتر دژی مافی مڕۆڤە بە بەراورد بە سزای لە سێدارەدان. من پیم وایە سزای خەساندن، جا بە هەر ڕیبازیک بێت، ترسناکترو نامڕۆڤانەترە لە سزای لە سێدارەدان، چونکە ئەو پیاوەی کە دەیخەسێنن نامرێ و لە ژیاندا دەمێنێ و لە نێو کۆمەڵگادا دێت و دەچێت بەڵام وەک گاجووتێکی خەساو وایەو هیچ هەڵپەو ئارەزوویەکی بۆ سێکس و خۆشەویستی نامێنێت و بە هیچ شێوەیکیش تەنانەت بیریش لە سێکس و خۆشەویستی ناکاتەوە. بەڵام گرفتە گەورەکە ئا لێرەدایە کە مێشکی ئەو پیاوە خەساوە کار دەکاو بە ئاگا دەبێت و دەزانێت چیان لێکردووەو دەزانێت جیاوازی ئەو لە گەڵ پیاوانی تر چیە لە بواری سێکس و خۆشەویستیدا! ئەو پیاوە خەساوە نەمردووەو ماوە، بەڵام هەر ڕۆژێک بۆ ئەو مردنیکەو هەموو ڕۆژو ساتێک خۆزگە دەخوازێت کە ئەگەر هەڵیانواسیبایەو لە ژیاندا نەمابایە زۆر باشتر دەبوو لەو ژیانەی ئێستای. کەسی سزادراو بە ریگەی هەڵواسین و لە سێدارەدان یەک جارەو چەند خولەکێکەو دەڕواو کۆتایی دێت، بەڵام سزادان بە ڕێبازی خەساندن هەموو ڕۆژو ساتێک مردنیکە. ئەم بارودۆخەش بە لای کەسی خەساوەوە، بە بڕوای من، چەندین کێشەی تر بەدواخۆیدا دەهێنێت و بۆی هەیە جۆری تاوانەکان شێوەیەکی تر بەخۆوە بگرن و بە ڕێگایەکی تر ئەنجام بدرێن. من پیم وایە بۆی هەیە بە شێوەی کاتیی و بۆ ماوەیەک تاوان لەو بوارەدا کەم ببێتەوە بەڵام زۆری پێناچێت تاوانەکان شێوەو جۆریان دەگۆڕێت و بۆی هەیە ترسناکتر و گەورەتریش ئەنجامبدرێن! من پیم وایە، وەک چۆن سزای لە سێدارەدان لە بەریتانیاو چەندین وەڵاتی تریش نیەو هەڵوەشاوەتەوە، دەبێ هەر ئاهواش سزای خەساندنیش نەخرێتە دەستوورەوەو دەبێ دژایەتیشی بکرێت و لە جیاتی خەساندن دەبێ بیر لە جۆرێکی تری سزادان بکرێتەوە!

جا ئەو بابەتەی کە نووسینەکەی ئێمەی دەربارەیە ئەوەیە کە بە پێی هەواڵێک کە لە لایەن ڕاجیڤ سیاڵ بەرپرس و سەرنووسەری بەشی هەواڵەکانی ناوخۆ لە گاردیانی بەریتانیادا لە ٢٢ی ئایاری ٢٠٢٥دا بڵاوکراوەتەوە ئەوەیە کە:” لەو ڕۆژانەی ڕابردوودا بەرپرسێکی باڵای نێو دەزگای یاسایی و دادی بەریتانیا بە ناوی شابانە مەحمود باسی لە سزادانی خەساندن کردووە بۆ ئەو پیاوانەی کە تاوانی گەورەی سێکسیی و دەستدرێژیی گەورەی سێکسیی لە دژی ژنان و کچان ئەنجام دەدەن! هەروەها شابانە نیازیشی هەیە کە سزای خەساندن بە ڕێگای کیمیاوی، واتە داودەرمان، بخاتە بواری جیبەجێکردنەوە وەک تاقی کردنەوە لە ئینگلتەراو وەیلز!”
“پێشبینی دەکرێت کە وەزیری دادی بەریتانیا پشتگیری لە ڕیفۆرم و چاکساسازیی سزاداندا بکات لە ئینگلتەراو وەیڵز کە بەشێکی بریتی دەبێ لە بەکارهێنانی داودەرمان کە دەبێتە هۆی سەرکوت و بێدەنگ کردنی ئارەزووی سێکسی! (واتە بریتی دەبی لە پێدانی جۆرێک لە حەب و دەرمان بە کەسی تاوانبار کە دەبێتە هۆی خەساندنی ئەو کەسە!” (سەرچاوە: گاردیان)

بە پێی سەرچاوە فەڕمیەکانی دەوڵەتی شانشینی بەریتانیا شابانە مەحمود، ئەفسەرو بەرپرسی هەرێ باڵای تاج، قسە لەسەر سەرکوت و بێدەنگ کردنی ئارەزووی سێکس دەکا بە ڕێگەی داوودەرمانی کیمیاوی لە دژی ئەو کەسانەی کە تاوانی گەورەو قورس لە بواری سێکسدا لە بەرامبەر ژنان و کچاندا ئەنجام دەدەن و هەروەها دەست درێژی سێکسی دەکەنە سە ژنان و کچان!” (سەرچاوە: گاردیان)

“بەشی تایبەت بەو کارە لە وەزارەتی دادی بەریتانیا نیازی هەیە کە بەرنامەکەی فراوانتر بکاتو وەکو پاکیجێکیش لە ٢٠ بیست هەرێمدا تاقی بکاتەوە لە سەر زیندانیانی زیندانەکانی ئینگلتەراو وەیڵز و ئازاد کردنی هەزاران لەو زیندانیانە کە بە تاوانی سێکس و دەستدرێژی سێکسیی زیندانی کراون. ئەمەش وا دەکا کە ئەو فشارو قەرەباڵغیەی کە لەسەر زیندانەکان هەیە کەم ببێتەوەو نەمێنێت! هەروەها ئازادکردن و دانانی تاگ ،واتە ئامڕازی ئەلەکتڕۆنی بۆ چاودێری کردنی تاوانباران، لەسەر پیاوکوژان و ئەوانەی کە دەستدرێژی سێکسی ئەنجام دەدەن دوای ئەوەی کە نیوەی سزاکەیان لە زینداندا تەواو کردووە.”( سەرچاوە: گاردیان)

“شابانە، قسە لەسەر پێداچوونەوەیەکی وردی سەربەخۆیانەو بێلایانانە دەکات لە سەر ئەنجامەکانی ئەو کارە. هەروەها شابانە داوا لە دەسەڵات دەکات کە بنکەیەک دابمەزرێنێت کە لە سەر بەڵگە دامەزرابێ بۆ ئەو داوو دەرمانە کیمیاویانەی کە ئارەزووی سێکس کەم دەکەنەوەو سەرکوتی دەکەن یان دەبنە هۆی ئەوەی کە کەسی دەسدرێژیکار بیرکردنەوەی سێکس کردنی نەمێنێت. جێگەی باسە ئەو پێشنیارە کە بۆ دەوڵەت و لایەنی دەسەڵات کراوە لە نێو ٤٨ پێشنیاری تردایەکە دەڤید گاوک خستوونیەتە ڕوو بۆ ئەو مەبەستە! پێشبینی دەکرێت کە شابانە ڕۆژی پێنج شەمەی داهاتوو وتەیەک لە ناو ئەنجومەنی لۆردەکاندا پێشکەش بکات بۆ ئەوەی ئەو ڕێو شوێنانە دیاری بکات کە ئەو پێی باشن لە چوارچێوەی چاکسازیی دادپەروەریی تاوانکاریدا!
سەرچاوەکانی سەر بە دەسەڵات و حکومەت ڕایان گەیاند پێشبینی دەکرێت کە شابانە ڕەزامەندی لە سەر ڕێو شوێنە سەرکیەکانی پێداچوونەوەکە دەرببڕێت، کە لە نێویاندا بریتیە لە مەرجی پێدانی تاگ بە زیندانیەکە، واتە پێدانی ئامڕازی ئەلەکتڕۆنیی چاودێریکردن بدرێ بە تاوانبارەکە ئینجا ئازاد کردنی ئەو زیندانیانەیە کە ڕەفتاریان باشە دوای ئەوەی کە سێ یەکی ماوەی سزاکەیان لە زینداندا تەواو کردووە!” (سەرچاوە: گاردیان)

هەر وەها شابانە ڕەرزامەندی لە سەر ئەوەش دەربڕیوە ئەو زیندانیانەی کە تاوانی گەورەو دەستدرێژیی قورسی سێکسییان ئەنجامداوەو نیوەی سزاکەشیان لە زینداندا تەواو کردووە با ئازاد بکرێن و نیوەکەی تری سزاکەیان با بە خزمەتکرن لە لەنێو کۆمیونیتی دا تەواو بکەن!
یەکێک لە پێشنیارەکانی دەڤید گاوک وەلانراوەو گوێی پێنەدراوە کە ئەویش بریتیە لە :” پێویست دەکا کە پیسترین و ترسناکترین لە تاوانباران ڕێگایان پێبدرێت کە زووتر داواکاری پێشکەش بکەن بۆ ئەوەی بە مەرج ئازاد بکرێن هەر کاتێک کە متمانەیان لە لایەن کەسانێک و سەرچاوەکانی نزیک لە وەزیری داد بەدەست هێنا!
ڕاپۆرتەکە وەزیرەکان هان دەدا بۆ ئەوەی بناخەیەکی دامەزراو لەسەر بەڵگە دامەزرێنن دەربارەی بەکارهێنانی ڕێگای سەرکوتی کیمیاوی بۆ ئەو کەسانەی کە تاوانی سێکسی ئەنجام دەدەن و هەروەها لەو ئەنجامانەش ورد ببنەوە کە لە ئەنجامی پڕۆگرامی هاوشێوەدا بەدەست هاتوون لە وەڵاتانی وەک ئەڵمانیاو دانیمارک و پۆلەندا!

لەو ڕاپۆرتەدا هاتووە کە:” دەتوانرێت وروژانی سێکسیی و سەرقاڵبوون بە سێکسەوە کەم بکرێتەوە لە ڕێگەی پێدانی داودەرمانی کیمیاویەوە کە ئارەزووی سێکسیی سەرکوت دەکەن و کەمی دەکەنەوە . ئەو داودەرمانانە دەتوانرێت بدرێن بەو کەسانەی کە دەستدرێژی و تاوانی سێکس ئەنجام دەدەن”

هەروەها ڕاپۆرتەکە ئاماژە بەوە دەکات:” ئەو بەرنامەو پڕۆگرامەی کەساڵی ٢٠٢٢ لە سەر زیندانیەکانی زیندانەکانی خوارووی ڕۆژئاوای ئینگلتەرا تاقیکرایەوە کە بریتیبوو لەوەی داودەرمانی کەم کردنەوەی ئارەزووی سێکسیان دەدا بە زیندانیەکان، ساڵی داهاتوو ئەو بەرنامەو پڕۆگرامە تەواو دەبێ و داوا دەکرێت کە بەردەوامی پێبدرێت و بودجەشی بۆ تەرخان بکرێت.”

هەروەها سەرچاوەیەکی نزیک لە شابانە گوتی:” حکومەت پلانی هەیە کە ئەو بەرنامەیە فراوانتر بکات بە جۆریک کە ببێتە قۆناغێک و سەرەتایەک بۆ ئەوەی لێرەوە بەسەر تەواوی وەڵاتدا جێبەجێ بکرێت”

ئەو بەرنامەو پڕۆگرامە لە ڕێگەی دوو جۆر دەرمانەوە جێبەجێ دەکرێت:
یەکەم: دەرمانی SSRIs کە بریتیە لە کورتکراوەی Selective serotonin Re-uptake Inhibitors کە ئەو دەرمانە بیرکردنەوەو ئارەزووی زۆری سێکس کەم دەکاتەوەو سەرکوتی دەکات. دەرمانی دژە ئەندرۆجین Anti -androgensدەبێتە هۆی کەم کردنەوەی بەرهەم هینانی هۆڕمۆنی تێستۆستەڕۆن کە هۆڕمنۆنێکی نێرینەییەو پەیوەستە بە ئارەزووی سێکسەوە.

ئەو جۆرە دەرمانانە شانبەشانی کارە دەروونیەکانی تر کە هەندێک تاوانی سێکس دەکەنە ئامانج لە بارەی شتی تریشەوە کاری خۆیان دەکەن بۆ نموونە ئارەزووی هێز بەدەستەوە گرتن و زاڵبوون بەسەر دەوروبەردا.

دیسان سەرچاوەیەک لە حکومەتەوە گوتی:”شابانە پێی وایەو قسە لەسەر ئەوە دەکا کە دەبێ خەساندن و نەهێشتنی ئارەزووی سێکس بە زۆرە ملێیی بێت نەک ئارەزوومەندانە لە بەرامبەر ئەو کەسانەی کە تاوان و دەستدرێژی گەورەی سێکس ئەنجام دەدەن!”

ڕێژەی تاوان و دەستدرێژی سێکسی لە نێو تەمەنی گەورەساڵاندا لە کۆتایی مانگی ئازاری ٢٠٢٥ دا گەییشتۆتە ٪٢٠ کە ئەوانە یەکسەر دەستبەجێ سزا دراون. ڕاپۆرتەکە ئاماژەی بەوەداوە کە بەشداری ئەو تاوانبارانە لەو بەرنامەو پڕۆگرامانەدا لە ئینگلتەراو وەیلز بە خۆبەخشانەو ئارەزوومەندانە دەبێ!

لە نێو ئەو ڕاسپاردەو پێشنیارانەدا کە دەڤید گاوک، وەزیری پێشووی داد لە حکومەتی پارێزگاراندا، دەڵێ پێویستە حکومەت بیان کات بریتین لە:
یەکەم: دڵنیابوون لەوەی کە دەبێ سزا ی دەستبەسەرکردن تەنها لە بارودۆخێکی تایبەت و جیاوازو ناوازەدا کەمتر بێت لە ١٢ مانگ نەک لە هەموو بارودۆخێکدا.
دووەم: درێژکردنەوەی ماوەی سزای هەڵپەسێرراو بۆ ماوی سێ ساڵ و هاندانی ڕێبازی دواخستنی سزا بۆ ئەوانەی کە تاوانەکانیان سووکن.
سێیەم: زیاتر ئاوەڵاکردنی دەستی دادگا بۆ بەکارهێنانی جۆرەها سزا بۆ نموونە قەدەغەکردنی سەفەرو هات و چۆ لە تاوانبار، قەدەغەکردنی لێخوڕینی ماشێن وئۆتۆمۆبێل، هەروەها نەهێڵن بەشداری بکەن لە تپیی وەرزشیی بۆ نبموونە تۆپتۆپێن.
چوارەم: ڕێگا بە ئەفسەرانی چاودێرێی لە تاوانباران بدرێت تاکو بتوانن ئاستی چاودێریکردن ڕێکبخەن بە پێی ئاستی مەترسی تاوانبارەکان و گوێڕایەڵیی تاوانباران بۆ فەرمان و ئەرکەکانیان!
فراونکردنی دادگاکانی تایبەت بە تاوانەکانی ناوخۆی خێزان تاکو بتوانن باشتر هاوکاری قوربانیانی ناوخۆی خێزان بکەن.
پێنجەم: فراوانکردن و درێژکردنەوەی کاری تاگکردنی دەستدەێژیکاران و تاوانکاران لە دژی ژنان و کچان.

شەشەم:ڕاهێنانی زیاتر بە دەسەڵاتی دادوەری و ستافەکەی تاکو زیاتر بتوانن و شارەزابن لە یارمەتیدانی ژنان و کچانێک کە توندوتیژی و تاوانیان دەهەق کراوە.
حەوتەم:گوڕينی مەبەستی یاسایی لە سزادان. بۆ نموونە دەبێ دادوەرو دادگا چاویان لەوەبێ کە هاوکاری قوربانیەکە بکەن بە قەدەر ئەوەی بیر لە جۆری سزاو ماوەی سزای تاوانبار بکەنەوە.

هەروەها دەڤید گاوک داوا لە حکومەت دەکات کە بودجەو هاوکاری زیاد بکرێت بۆ بەشی خزمەتگوزاری چاودێریی و دەڵێ دەبێ ئامڕازەکانی چاودێریکردن، واتا تاگ، بۆ دەستبەسەرکراوو زیندانیکراوەکان زیاد بکرێن و فراوانتر بکرێن. ئەو پێی وایە ئەگەر بێت و لەو بارەوە حکومەت سستی بنوێنێت ئەوا ڕووبەڕووی پەرچەکرداری ڕای گشتی دەبێتەوە. ئەو دەڵێ:” ئەگەر بەشی چاودێریکردن هاوکاری نەکرێت ئەوا مەترسیەکەی لەوەدا دەبێ کە ئێمە هیچ بەرەو پێشچوونێک بەدەست ناهێنین لە بواری چاکسازی و گێڕانەوەی تاوانباران بۆ نێو کۆمەڵگا!

لەو بارەوە سەرۆکی پۆلیسی بەشی نیشتیمانیش هەمان داواکاریەکەی دەیڤید گاوکی بۆ زیادکردنی هاوکاری و بودجەی بەشی خزمەتگوزاریی چاودێریکردن دووبارە کردەوە.

ساشا هاشێت، سەرۆکی بەشی پۆلیسی نیشتیمانی بۆ دادپەروەری تاوانکاریی، دەڵێت:” دەرچوونی تاوانباران لە زیندان نابێ بەو مانایە بێت کە لە ژێر کۆنتڕۆڵی پۆلیس دا نەمێنن. ئەگەر ئێمە بمانەوێت کە ژمارەی زیندانیان لە زینداندەکاندا کەم بکەینەوە دەبێت دڵنیا بین لێیان کە لە دەرەوەی زیندان و نێو کۆمەڵگادا نەتوانن تاوان ئەنجام بدەن و کۆمەڵگا لێیان پارێزراوبێت!”
” دەبێ هاوکاری و زیاد کردنی بوجە بۆ ئەو مەبەستە لە پێداچوونەی خەرجیەکانی داهاتوودا دەربکەوێت و هەروەها لە وەبەرهەم هێنانیشدا لە بواری زیاد کردنی ئامڕازەکانی چاودێری واتە تاگ و وەبەرهەم هێنان لە بواری خزمەتگوزاری چاودێریکردندا.”
لەو بارەوە گرووپی چاکسازی هاوارد پشگیری لەو ڕاسپاردەو پێشنیارانەکرد.
ئەندریە کومبەر، بەڕێوەبەری جێبەجێکار، گوتی:” ئێستا تۆپەکە لە مەیدانی حکومەتدایە. چارەسەرکردنی قەیرانی توانای زیندانەکان پێویستی بە بە دەستێوەردانی گەورە هەیە، ئەمەش کاتێک دەردەکەوێت کە دەربکەوێت کە ئەو بەرنامەیە ئەنجامی باشی بەدەست هێناوەو تاوان و تاوانکاریی لە نێو کۆمەڵگادا بنەبڕکردووە.
لەوبارەوە پارتی پارێزگاران ئەو پێداچوونەوەی دەیڤید گاوکیان بەدڵنیەو ئیدانەیان کردووە. ئەوەتە ڕۆبەرت جێنریک، وەزیری داد لە حکومەتی سێبەردا گوتی:” بە هەڵوەشاندنەوەی سزای کورت بۆ زیندانیان کە تاوانەکانیان سوکە بۆ نموونە هەندێک تاوانی وەک دزی و دەستدرێژی و بەسەردادان و هەڵکوتانەسەر خەڵک و ماڵان بە مەبەستی دزی دەچنە خانەیەک کە بە تاوان دانانرین و ئەنجامدەرانیش دەچنە خانەی بێتاوانانەوە. ئەمەش وەک دیارییەک وایە کە پێشکەشی تاوانباران دەکرێت کە تاوان ئەنجام دەدەن و وا نیشاندەدەن کە بە نەزانی کردوویانە”

تێبینی: خەساندن بە ڕیگای داوودەرمانی کیمیاوی جۆن دەبێ؟
ئەو جۆرە خەساندنە بریتیە لە پێدانی جۆرێک لە دەرمان بە مەبەستی کەم کردنەوە یا بە تەواوی نەهێشتنی ئارەزووی سێکس و تەنانەت هەندێک جاران بیرکردنەوەی سیکس لە ناو دەبات. ئەو کەسانەی ئەو دەرمانانەیان دەدرێتێ دەیانگەڕێننەوە بۆ سەردەمی مێرمنداڵییان لە ڕووی ئارەزووی سێکسەوە. هەڵسوکەوت و ئارەزووی سێکسی ئەو کەسانە دەوەستێنن! ئەو دەرمانە دەگونجێت جۆریک بێت لە SSRIs کە بریتیە لە کورتکراوەی: Selective Serotonin Reuptake Inhibitors کە کار دەکاتە سەر بیرکردنەوەی ئارەزووی سێس و هەروەها Anti-Androgens کە دەبێتە هۆی کەمکردنەوەی هۆرمۆنی تێستۆستەرۆن کە هۆڕمۆنێکی نێرینەیە و پەیوەستە بە ئارەزووی سێکس. هەرچەندە دەتوانرێت کەسەکە بگەڕێنرێتەوە دۆخی پێش پێدانی دەرمانەکە بەڵام دەرمانەکە لایەنی خەراپەی تریشی هەیە بۆ نموونە کەسەکە تووشی خەمۆکی دەکا، تووشی بیرکردنەوەی خۆکووژی دەکات، تووشی ئارەقکردن و گەرمبوونی لەشی دەکات هەروەها چەندین کاریگەریی لاوەکی تەندرووستی تریشی بەدوادا دێت.
جێگەی باسە کە ئەو جۆرە دەرمانە لە هەندیک لە دەسەڵاتەکانی دادوەریدا بەکاردەهێنرێت وەک مەرج و پارێزبەندییەک بۆ ئازاد کردنی تاوانبارانی بەشی دەسترێژی سێکس بۆ سەر ژنان و کچان. هەروەها هەندێک دەزگای تەندرووستی بۆ چارەسەری هەندیک جۆری شێرپەنجەش بەکاری دەهێنن!

شابانە مەحمود کێیە؟
شابانە مەحمود ساڵی ١٩٨٠ لە دایک بووە،پارێزەرو سیاسەتمەدارێکی خەڵکی بەریتانیایە. سەر بە پارتی کرێکارانە(لەیبەر پارتی). ساڵی ٢٠٢٣ بۆ ٢٠٢٤ وەزیری دادی سیبەر بووە، لە ساڵی ٢٠٢٤ وە وەزیری دادو ڕاوێژکاری لۆردەکانە. ئەندامی پەڕلەمانەو نوینەری بیرمینگهام و لەیدوود لە نێو پەڕلەماندا لە ساڵی ٢١٠ وە. دەرچووی کۆلیجی یاسایە.

حەسەن ڕازانی
———————————————————-
لە وەرگێڕانی ئەو بابەتەدا بۆ کوردی سوودم لەو سەرچاوانە وەرگرتووە

Shabana Mahmood considers chemical castration for serious sex offenders | Prisons and probation | The Guardian
https://www.google.com/search?q=Shabana+Mahmood&sourceid=chrome&ie=UTF-8
https://www.google.com/search?q=Shabana+Mahmood&sourceid=chrome&ie=UTF-8
https://youtu.be/LNeZ_Wu
Wikipedia

دەستڕاگەیشتنی ترامپ بە دەسەڵات لە ئەمریکا بۆ دووەمین جار، لە ڕێگەی سەرکەوتنی لە هەڵبژاردنەکانی نۆڤیمبەری (تشرینی دووەمی) (٢٠٢٤) و بەدەستهێنانی زۆرینەی کورسییەکانی ئەنجومەنی نوێنەران و ئەنجومەنی پیرانی ئەم وڵاتە لەلایەن پارتی کۆماریـیەوە، وە جێبەجێکردنی چەندین سیاسەت و فەرمانی سەرۆکایەتیی پێشوەختە پلان بۆ داڕێژراو لە ماوەی کەمێک زیاتر لە دوو مانگ لە دەستبەکاربوونی پۆستی سەرۆکایەتی، کە لە (٢٠)ی ژانویەی (٢٠٢٥)ەوە دەستیپێکردووە، بووەتە هۆی لەرزانێکی سیاسی گەورە نەک تەنها لە ناوخۆی ئەمریکا، بەڵکو لە ئاستی جیهانیشدا، بەتایبەتی لەناو سیستەمی سیاسی بۆرژوازی جیهانیدا.
بۆیە دەکرێ بڵێین، لەگەڵ سەرهەڵدانی ترامپ، جیهانی سەرمایەداری پێیناوەتە ناو دەورەیەکی نوێ (حقبة جديدة) لە هەڵکشانی کۆنەپەرستی سیاسی نیوفاشیستی، پێشبڕکێیەکی توندی چەکداری و هێرشێکی توند و فرەڕەهەندی بۆرژوازی بۆ سەر بارودۆخی ژیان و کاری چینی کرێکار و چەوساوە و ئازادیخوازەکان و دەستکەوتەکانیان لە بواری خۆشگوزەرانی ئابووری و کۆمەڵایەتی و مافە سیاسی و مەدەنی و کولتوورییەکانیان و ئازادییەکانیان، لە ئەمریکا و لە زۆرێک لە وڵاتانی جیهاندا.
ئەمە دەورانێکە کە تایبەتمەندی خۆی هەیە هەر لە چڕبوونەوە و فراوانبوونی مەودای سیاسەتە سەرمایەدارییەکان، بەگوێرەی مۆدێلی ئابووری نیولیبراڵی، کە دژ بە چینی کرێکار و هەموو چەوساوەکانە، تا هەڵکشانی سیاسەتی ئابووری ناسیۆنالیستی بۆرژوازی، واتە گۆشەگیریی ئابووری ناسیۆنالیستی، و تا توندوتیژبونەوەی قەیرانی سیستەمی سیاسی بۆرژوازی لەناو ئەمریکا و لە ئاستی جیهانیدا، و چڕبوونەوەی ململانێ جیۆپۆلەتیکی و جیۆئابووری و سەربازییەکان.
ئەوەی ڕوویداوە و ڕوودەدات، دەرئەنجامی ئەم سەرکەوتنە و هێزی فەتحکەری (القوة القاهرة) ترامپ و پارتەکەی و بزووتنەوەکەی بەتەنها، وەک هێزێکی سەربەخۆ و خۆلەخۆدا، نییە، بەڵکو خودی سەرکەوتنەکە و کەسایەتی ترامپ و بزووتنەوەکەی، خۆیان، بەرهەمی پرۆسەیەکی مێژوویی پێشتری زەروەرین کە لەناو ئەمریکا و لە ئاستی جیهانیدا بەڕێوەدەچێت، ئەمەش تەنانەت پێش سەرهەڵدانی ترامپ لەناو پارتی کۆماریدا، چ جای سەرکەوتنی لە هەڵبژاردنی جاری یەکەم و دووەمدا.
بۆیە ترامپ لە ڕێکەوت و فاکتەریکی سوبژێکتیڤ لە چوارچێوەی ئەم پڕۆسە مێژووییە بابەتییە زیاتر شتێکی تر نییە. ئەگەر ترامپ نەبوایە، ئەم پرۆسە ماددییە، کەسێکی دیکەی، کە تایبەتمەندییەکی کەمتر یان زیاتر لە ترامپ، کەمتر یان دڕندەتر لەو، یان بە لێهاتووییەکی زیاتر یان کەمتر لەو دەهێنایە ئاراوە و دەیخستە سەر شانۆی کۆمەڵایەتی و سیاسی و فیکری کۆمەڵگە و سەر تەختی دەسەڵات. ئەمەش بەو مانایەیە کە لە سەرووی هەموو شتێکەوە، ئەوەی جەوهەرییە تێگەیشتنە لەو تەوەرە بنەڕەتییەی پرۆسەی مێژوویی کە بووتە هۆی ئەم گۆڕانکارییە لە سیاسەتی ئەمریکا و ئەم گۆڕانکارییە لە ئاڕاستەی سیستەمی سیاسی بۆرژوازی جیهانی، کە بە دەرکەوتنی ترامپ بەرجەستە بووەتەوە.
بێگومان ئەمەش ڕۆڵی بەرچاوی ترامپ و بزووتنەوەکەی و (پارتی کۆماری) و ترامپیزم وەک فاکتەری خودی (ذاتي) نکۆڵی لێ ناکات، لەڕووی کاریگەری و کارلێککردنیان لەگەڵ ئەو پرۆسە مێژووییەی کە لە سەرەوە ئاماژەی پێکراوە. واتە لە ڕووی ئەو کاریگەرییەی کە هەیانبووە و دەیانبێت لەسەر ڕەوندی خودی ئەم پرۆسەیە، نەک تەنها لەڕووی ڕۆڵی ئەوانەوە لە دروستکردنی ئەو فۆرمە تایبەتەی کە گوزارشت لە قۆناغی نوێ دەکات لەم پرۆسە مێژووییەدا، بەڵکو لەسەر خودی ڕەوند و پرۆسەکەش. بۆیە شیکردنەوە و تێگەیشتن لە ڕۆڵی ترامپ وەک تاک، و ترامپیزم وەک ڕەوت و حزب و بزووتنەوەیەکی سیاسی و فیکری، لە بەهێزکردنی ئەو هەڵکشانە کۆنەپەرستیـیە جیهانیـیەی ئێستادا لەو بوارە جۆراوجۆرانەی باسم کردن، گرنگییەکی سەرەکی هەیە.

قەیرانی سەرمایەی ئەمریکی و سەرهەڵدانی ترامپیزم
ئەمڕۆ سەرمایەداریی ئیمپریالیستی ئەمریکی ئیتر ئەو پێگەیەی نیـیە کە دوای ڕووخانی یەکێتی سۆڤیەت لە سەرەتای نەوەدەکانی سەدەی ڕابردوودا بەدەستی هێنابوو، وەک تاکە زلهێزێک کە سەرکردایەتی جیهانی سەرمایەداری دەکرد. ئەمە لە کاتێکدایە کە لە ڕووی ئابووری و سەربازی و کاریگەری لەسەر سیستەمی سیاسی بۆرژوازی جیهانیدا هێشتا گەورەترین دەوڵەتی سەرمایەداریە لە جیهاندا.
ئەم واقیعە نوێیە و ئەم دابەزینە ڕێژەییە لە پێگەی جیهانی ئەمریکادا، واتایەکی زۆر گرنگیان هەیە و پەرەسەندنێکی چۆنایەتی نمایش دەکەن لە مێژووی سەرمایەداری جیهانی و گەشەی ناکۆکیەکانییدا. ئەم گۆڕانکارییە لە پێگەی ئەمریکادا لەناکاو ڕووی نەداوە، بەڵکو بەرهەمی پرۆسەیەکی درێژخایەن بووە، کە زیاتر لە چوار دەیە درێژەی کێشاوە، لە پەرەسەندنی خودی سیستەمی سەرمایەداری، کە شەڕ و ڕووداوی گەورەشی تیا ڕووداوە، لەوانە ڕووخانی یەکێتی سۆڤیەت، و پەیوەستبوونی ڕووسیا و وڵاتانی “بلۆکی ڕۆژهەڵات” بە خولگەی سەرمایەداریی ئیمپریالیزمی ڕۆژئاوا و دینامیزمی کەڵەکەبوون و جووڵەی سەرمایە لەسەر ئاستی جیهانی، بە سەرکردایەتی ئەمریکا.
بەم شێوەیە ئەم دۆخە نوێیە کە ئەمریکا لە ئێستادا بەخۆیەوە دەبینێت، لە چوارچێوەی جوڵەی سەرمایەی جیهانی و گەشەی جیاوازی (متباین)ی ئابووری سەرمایەداری لە وڵاتانی جیاجیای جیهان، و لە ڕەوەندی پەرەسەندنی خودی سیستەمی سەرمایەداری جیهانی و نێو پرۆسەی ئەم پەرەسەندنەی بە درێژایی دەیان ساڵ، سەریهەڵداوە. بە واتایەکی تر پێگەی ئێستای ئەمریکا خۆی بەرهەمی دەیان ساڵەی جیهانگیری و جوڵەی سەرمایە و کەڵەکەبوون و پەرەسەندنی سەرمایەداریی بازاڕی ئازادە لەسەر ئەم مەودا (النطاق) جیهانییە، و بە پشتیوانی سیاسەتە ئابوورییە نیولیبراڵییەکان کە دەوڵەتانی سەرمایەداری لەژێر سەرکردایەتی سەرمایەداریی ئیمپریالیستی ئەمریکیدا گرتویانەتەبەر.
بەرنامە و پلاتفۆرمی سیاسی و ئابووری بۆرژوا ئیمپریالیستی جیهانی لەو دەورەیەدا، سەرباری ئەوەی لە دەوری فراوانکردنی بازنەی تایبەتیکردن (خصخصة) لە بوارەکانی بەرهەمهێنان، خزمەتگوزاری، پەیوەندییەکان، گواستنەوە و … هتد دا دەسوڕایەوە، خەریکی لابردنی کۆنتڕۆڵ و ڕیگریەکانی ( قیود) دەوڵەتی بۆرژوازی و دامەزراوەکانی بووه لەبەردەم کەڵەکەکردنی سەرمایە، و کردنەوەی بازاڕ و سنوورەکان، و شکاندنی ڕیگریەکانی بەردەم جوڵەی جیهانی سەرمایە بەگشتی و سەرمایەی دارایی بەتایبەتی، وهەروەها لە پاڵ ئەمەشدا و هاوکات، خەریکی ئەنجامدانی شەڕێکی چینایەتی توند و جیهانی بووە لە دژی چینی کرێکار و ڕێکخراوەکانی و خەباتە بەکۆمەڵەکانی، و بە پلانەوە خەریکی داماڵین و لێسەندنەوەی دەستکەوتەکانی بووە لە ماف و ئازادیەکانی و ئاستی باشبژێوی و بارودۆخی کارکردن و دەرفەتەکانی کاری، ئەمە سەرباری ئەوەی بورژوازی جیهانی هەتا ئیستاش بەردەوامە لە لێسندنەوەی ئەو خزمەتگوزارییە پەروەردەیی و تەندروستی و کۆمەڵایەتییە گشتیانەی کە لە سەرەتای هەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا چینی کرێکار لێی بەهرمەند بوو.
لە نێو ئەم پڕۆسەیەدا وڵاتان و بلۆکە ئابوورییەکانی دیکە دەستیان کرد بە گەشەکردن و لە ڕووی ئابووری و سیاسی و سەربازییەوە جێگەیەی خۆیان کردەوە لەسەر شانۆی جیهانی. بلۆکی ئابووری و نێودەوڵەتی سەریان هەڵدا، وەک یەکێتی ئەوروپا و بریکس و بلۆکی ئابووری لە ڕۆژهەڵاتی ئاسیا. هەروەها ڕووسیا پێگەی خۆی وەک هێزێکی سەربازی بەهێز لە سیستەمی بۆرژوازی نێودەوڵەتیدا دووپاتکردەوە، و چین لە ڕووی ئابووری و سەربازی و سیاسییەوە بە خێرایی گەشەی کرد؛ بە ڕێژەیەکی بەرچاو گەشەی ئابووری، تا ئەو ڕادەیەی کە بوو بە دووەم زلهێزی دوای ئەمریکا لە جیهاندا، چ لە ڕووی ئابووری و چ لە ڕووی سەربازییەوە. لە ئەنجامدا سیستەمی جیهانی بوو بە فرە جەمسەری.
بەم شێوەیە ڕۆڵی ئەمریکا لەم ماوەیەدا، بە تایبەتی بە بەراورد لەگەڵ چین، دابەزی و لە چوارچێوەی پرۆسەی پەرەسەندنی سەرمایەداریدا ڕووبەڕووی وڵاتانی دیکەی تازەپێگەیشتوو و جەمسەرە سەربازییەکان و بلۆکە ئابوورییەکان بووەوە. ستراتیژ و بەرنامە و سیاسەتی ترامپ و ترامپیزم، بە شێوەیەکی بنەڕەتی، وەڵامێکە بۆ ئەم پێگەیەی سەرمایەی ئەمریکی و سەرمایەداری ئیمپریالیستی ئەمریکی، لەنێو دینامیزم و توندوتیژبوونەوەی ناکۆکییەکانی سەرمایەداری جیهانی ئەمڕۆدا.
لێرەوە وەڵامدانەوەی ترامپ و ترامپیزم بۆ ئەم جێگەوڕیگەیەی سەرمایەداری ئەمریکی و دابەزینی ڕێژەیی لە پێگەی جیهانیدا، ناوکۆکەی سیاسەت و ئەجێندای ئەو پێکدەهێنێت، بەڵام ئەم ئەجێندایە، لە سەرووی هەموو شتێکەوە، ئەجێندایەکی سەرمایەدارییە کە دژە کرێکارییە لە ناوخۆی ئەمریکا و لەسەر ئاستی جیهانی، و ئەمەش ئەوەیە کە لە درێژەی ئەم بابەتەدا باسی دەکەین.
ترامپیزم وەک ڕەوت و باڵ و تۆێژێکی ئۆلیگارشی سەرمایەداری، و پەیوەندیی بە سەرمایەی کۆمەڵایەتی و چینی کرێکارەوە
پێش ئەوەی بچینە ناو وردەکاریی سیاسەتەکانی ترامپ بەرامبەر بە ئابووری سەرمایەداری لە ئەمریکا، و وەڵامدانەوەی بۆ كێشەکانی ئەم سیستەمە، و ستراتیژی و سیاسەتەکانی لەئاستی سیستەمی سەرمایەداری جیهانیدا، گرنگە، پێش هەر شتیك، پەیوەندی ئەم باڵە و ئەم تۆیژە بۆرژوازییە ئیمپریالیستییە و ئەم ڕەوتە سیاسی و فیکرییە نیوفاشیستییە بە سەرمایەی کۆمەڵایەتی ئەمریکاوە، و لەوەش گرنگتر پەیوەندیی بە چینی کرێکار و خەباتی چینایەتی لەم وڵاتەدا، پێناسە بکەین.
ترامپ و بزووتنەوەکەی بە پێچەوانەی ئیدیعای “دیماگۆژی” و قسە “پۆپۆلیستی”یەکانیان سەبارەت بە بەرگریکردن لە بەرژەوەندی کرێکاران لە ئەمریکا و هەوڵەکانیان بۆ دابینکردنی هەلی کار بە مووچەی بەرز و دەرهێنانیان لە چنگی هەژاری و پەراوێزخستن، خودی ترامپ و بزووتنەوەکەی دوژمنانی سەرسەختی چینی کرێکارن، و دڕندەترین بەرگریکارانی سەرمایەی ئەمریکا و بۆرژوازی گەورەی ئەم وڵاتەن. ئەمەش ئاشکرا دیارە لە سیاسەتەکانی ترامپ و پێکهاتەی حکومەتەکەی و ڕێکار و فەرمانە جۆراوجۆرەکانیدا کە بە دژی کرێکاران و گەنجان و ژنان و خوێندکاران و زۆربەی جەماوەرە.
ترامپ نوێنەرایەتی بزووتنەوەیەکی سیاسی و باڵێکی نیوفاشیست دەکات لەناو بۆرژوازی ئیمپریالیستی ئەمریکی و ڕەوتە کۆمەڵایەتی و سیاسی و فیکرییەکانیدا. لە هەمان کاتدا، دوای ئەوەی هەندێک گۆڕانکاری بەسەردا هات، ڕاستەوخۆ و بە پلەی یەکەم نوێنەرایەتی بەرژەوەندییەکانی سەرمایەی ئۆلیگارشی دەکات لە کەرتی دارایی، وزە، تەکنەلۆژیای بەرز و سەربازی و خانووبەرە، لە نیو سەرمایەی کۆمەڵایەتی ئەم وڵاتەدا. بەم مانایە نوێنەری ڕاستەوخۆی تۆێژێکی دیاریکراوی سەرمایەدارانە. ئەمە ڕوون و ئاشکرایە و ترامپ لە هیچ کەسێکی نەشاردۆتەوە، و لە هەموو سیاسەت و وتار و فەرمان و کردارەکانیدا ڕەنگدانەوەی هەیە، و لە ئیمتیازەکانیشدا کە بەم تۆێژە دەبەخشێت بۆ بەڕێوەبردنی وڵات لە بوارە جیاوازەکانی ئابووری و سیاسی و دیپلۆماسیدا، چ لە ناوخۆ و چ لە دەرەوەی ئەمریکا. ئێستا (١٣) ملیاردێر لە ئۆرگانە جیاوازەکانی بەڕێوەبردن لەخۆدەگرێت و سامانی کۆی دەوڵەمەندترینیان لە (٤٦٠) ملیار دۆلار تێدەپەڕێنێت، کە لەنێویاندا (ئیلۆن ماسک) بەرجەستەیە.*
ترامپ و بزووتنەوەکەی ستراتیژی و سیاسەتێکیان گرتۆتەبەر کە تەوەرەی سەرەکیی بەهێزکردنی ڕۆڵی ئابووری و سیاسی و سەربازی ئەمریکایە لەسەر ئاستی جیهانی، ئەمەش بە دروستکردنی هەلومەرجی ئیستغلالکردنی زیاتری چینی کرێکار و ژینگەیەکی وەبەرهێنانی سوودمەند بۆ سەرمایە لەناو ئەمریکادا، و پشتیوانیکردن لە پێشبڕکێی چەک و زیادکردنی وەبەرهێنانی سەرمایە لە کەرتی سەربازی و پیشەسازییەکانی جەنگ، و پەرەپێدانی “تەکنۆلۆژیای سەربازی بەرز”، و هەروەها بەکارهێنانی زیرەکی دەستکرد لە وەبەرهێنانی سەرمایە و پەرەپێدانی ئامێری جەنگی دەوڵەت بۆ زامنکردنی باڵادەستی سەربازی ئەمریکا بەسەر ڕکابەرە جیهانییەکانیدا، بەتایبەتی چین.**
بۆ گەیشتن بەم ئامانجە سەرمایەدارییە ئیمپریالیستییانە، چ لە ئەمریکا و چ لەسەر ئاستی جیهانی، ترامپیزم و ئەم کوتلە بۆرژوازییەی کە ئێستا چارەنووسی کۆمەڵگایان کۆنترۆڵ کردووە، وەک ڕەوت و نەریتێکی سیاسی و فیکری بۆرژوا ناسیۆنالیستی و نیوفاشیست، بەرنامە و ستراتیژێکی سیاسی نیو-فاشیستیان گرتۆتەبەر. نەک هەر ئەوە، بەڵکو دەستیان کردووە بە کارکردن بۆ دامەزراندنی ڕژێمێکی سیاسی بۆرژوازی بە ئایدۆلۆژیایەکی فاشیستییەوە کە بە توندی دژایەتی کۆمۆنیزم و ئازادی و یەکسانی و ماف و ئازادییە مەدەنی و سیاسییەکانی تاکەکەکان دەکەن. هەروەها دژایەتی ژنان و ڕزگاربوونیان دەکەن و نوقمی پراکتیکی ڕەگەزپەرستی و جیاکاری لەسەر بنەمای ڕەنگی پێست و ڕەگەز و عەقیدە و نەتەوەن، و بەکورتی دژایەتی هەموو شتێک دەکەن کە پەیوەندییان بە ڕزگاری مرۆڤ و هەموو ئەو دەستکەوتانەی کە چینی کرێکار و ڕزگاریخوازان لەو بوارانەدا بەدەستیان هێناوە.
ئەم بەرنامەیە، و ئەم ستراتیژە نیو-فاشیستییە، ئامراز و سیاسەت و پلانی پراکتیکی ئەم باڵە سەرمایەدارییە بۆ ڕێکخستنەوەی ماڵی سەرمایەی کۆمەڵایەتی لە ئەمریکا و دەستەبەرکردنی بەردەوامی باڵادەستی ئەم سەرمایەیە بەسەر چارەنوس و توانایەکانی کۆمەڵگا و پەرەپێدانی بەرژەوەندییەکانی لەناو دڵی سەرمایەداری جیهانی قەیراناوی و ناکۆکیـیەکانیدا. وە وەڵامدانەوەی سیاسی و ئایدیۆلۆژییە بۆ کێشە و گرفتەکانی سەرمایەی ئەمریکی لە دونیای سەرمایەداریی ئێستادا کە بە پەرەسەندنی ناکۆکیـیەکان و توندوتیژبوونەوەی کێبڕکێ و پەرەسەندنی بەردەوامی ململانێ جیۆپۆلەتیکی و جیۆئابووری و جیۆستراتیژیـیەکان تایبەتمەندە.
بەڵام ئەم فۆرمە سیاسی و ئایدیۆلۆژییە لەسەر بناغەی زیاتر چەسپاندن و فراوانترکردنی باڵادەستی پەیوەندیی سەرمایە و سیستەمی کاری بەکرێ (العمل المأجور) و خاوەندارێتی تایبەتی بۆرژوازی بۆ ئامرازەکانی بەرهەمهێنانی کۆمەڵایەتی، بنیات نراوە. ئەمەش ڕاستەوخۆ و بەتوندی دەیبەستێتەوە بە بەها و چەمکە لیبراڵەکانی بۆرژوازی کە خاوەندارێتی تایبەتی بۆرژوازی لە بەرهەمهێنانی کۆمەڵایەتی پیرۆز ڕادەگرن. بەم مانایە ترامپیزم درێژەپێدەری لیبرالیزمی بۆرژوازی و تەنانەت (پارتی دیموکراتی) ئەمریکییە لە ڕووی بناغەی چینایەتی بۆرژوازی و بنەماکانی سیستەمی چەمکی بۆرژوازی لیبراڵی و ئایدۆلۆژیا و فەلسەفەی بنەڕەتییەوە. تەنیا بە ستراتیژی سیاسی و ئەو فۆرمە سیاسی و ئایدیۆلۆژییە تایبەتە -نیوفاشیزم- جیا دەکرێتەوە کە ترامپیزم بۆ وەڵامدانەوەی گێرمەوکێشەکانی سەرمایەی کۆمەڵایەتی لەم سەردەمە مێژووییەدا گرتویەتەبەر.
ڕیزبەندی دوو باڵ و دوو ڕەوت و دوو حیزبی ناو ئۆردوگای بۆرژوازی، لە سەربنەمای جیاوازی یان لێکچوونەکانی نێوانیان بە شێوەیەکی فۆرماڵی، بەس نییە بۆ دیاریکردنی پەیوەندیی هیچ کامیان بە سەرمایەی کۆمەڵایەتییەوە، چونکە پێویستە توخمێکی دیکە، ئەویش جەمسەری چینایەتی دژبەرە، واتە چینی کرێکار، بخەینە ناو لێکۆڵینەوە و شیکردنەوە بۆ ئەوەی بە ڕوونی لەم پەیوەندیەیان تێبگەین.
وەڵامی ئەوپرسیارەی کە ترامپ و بزووتنەوەکەی چ پەیوەندییەکیان هەیە لەگەڵ سەرمایەی کۆمەڵایەتی لە ئەمریکادا؛ مەبەستم لەگەڵ بەرژەوەندییە گشتییەکانی بۆرژوازی لە ئەمریکادا، دەتوانرێت لە دەستنیشانکردنی پەیوەندییەکانی ترامپیزم بە چینی کرێکارەوە ببینینەوە.
بۆیە وەڵامی ئەو پرسیارە لە وردەکاریی ژمارە و بەڵگەکاندا نییە سەبارەت بەوەی کە ترامپ و بزووتنەوەکەی تا چەند نوێنەرایەتی بەرژەوەندی تاک سەرمایەدارەکان دەکەن و ئەو توێژە جۆراوجۆر و بێشومارانەی سەرمایە کە سەرمایەی کۆمەڵایەتی- واتە سەرمایەی ئەمریکی- بەسەریدا دابەش بووە، هەرچەندە ئەمە زۆر گرنگە، بەڵکو بە پلەی یەکەم لە دەرکپێکردنی (معرفة) ئەو پەیوەندییەدایە کە ترامپ و بزووتنەوەکەی لەگەڵ جەمسەری دژبەر لەناو سەرمایەی کۆمەڵایەتیدا هەیەتی، کە سەرمایە ناتوانێت لێی جیاببێتەوە، واتە لەگەڵ کار و بەم پێیەش لەگەڵ چینی کرێکاردا. بە کورتی وەڵامی پرسیارەکە لە پەیوەندییە دژایەتییە کرداریەکەی بزووتنەوەی ترامپ دایە لەبەرامبەر چینی کرێکاردا وەک چینێکی کۆمەڵایەتی.
لەم چوارچێوەیەدا دەبینین کە سەرەڕای هەموو ئەو ئیدیعایانەی کە ترامپ و چالاکەوانانی بزووتنەوەکەی سەبارەت بە پشتیوانیان لە چینی کرێکار دەیکەن، و بە تایبەتیش بانگەشەکردنیان لە بەرگریکردنیان لە کۆمەڵەیەکی دیاریکراویان؛ “کرێکاری سپی پێست” و “کرێکارانی زیانلێکەوتوو” بەهۆی کاریگەرییە وێرانکەرەکانی جیهانگیریی، و حوکمڕانی بۆرژوازی لیبراڵ و دامەزراوە لیبراڵە دەسەڵاتدارەکان لە ئەمریکا، و حوکمڕانی نوێنەری سەرەکی خۆیان، حزبی دیموکراتی ئەمریکی، سیاسەتە ئابوورییە سەرەکییەکانی ترامپ و ڕەوتەکەی و ستراتیژی سیاسی و فیکریی ناوەندییان بریتییە لە دژایەتیکردنی چینی کرێکار لە هەموو بەرەکان و لە ئاستە جیاجیاکاندا کە ئەمانەن:
زەوتکردنی مافەکانی چینی کرێکار، ئیفلیجکردنی وزەی خەباتکارانەی ڕێکخراو و دەستەجەمعیان و توندوتیژکردنەوەی فشار لەسەر سەندیکاکان و فیدراسیۆنەکان و خەباتی ئەم چینە وەک مانگرتن و خۆپیشاندان و ناڕەزایەتییەکانیان، کەمکردنەوەی باج لەسەر سەرمایەدارە گەورەکان، بەتایبەتی ئەوانەی نزیکن لە ترامپ، و هەر لەم ڕاستایەشدا نیمچە دەستبەرداربوون لە سیستەمی پشتیوانی کۆمەڵایەتی و بیمەی تەندروستی، و داخستنی وەزارەتی پەروەردە، و دەرکردنی کرێکاران و فەرمانبەران لە دایرەکانی حکومەتی فیدراڵی، و تێکدانی (شق) ڕیزی خەباتی چینایەتی کرێکاران لەسەر بنەمای ڕەنگ و ڕەگەز و جنس، و تیکڕماندنی هەموو ئەو شوێنەوارەانەی کە ماونەتەوە لە باشبژێوی ئابوری و کۆمەڵایەتی جەماوەری کرێکار، ئەمە سەرەڕای تایبەتکردنی هەرچی ماونەتەوە لە خزمەتگوزارییەکانی کەرتی گشتی. هاوکات لە گەڵ ئەمانەشدا فراوانترکردنی سەرکوتی دەوڵەت و ڕێوشوێنە پۆلیسییەکان و لابردنی میکانیزمە یاساییەکان کە سنوورداریان دەکەن، و ئەمەش بە ڕوونی دیارە لە کۆی سیاسەت و شیوازە نیوفاشیستییەکانیاندا.
بەم پێیە ترامپیزم قۆناغێکە لە توندوتیژکردنەوە و چڕکردنەوەی ئیستغلالکردنی چینی کرێکار و سەپاندنی پاشەکشەی زیاتر بەسەریدا، و زەوتکردنی ماف و ئازادی و دەستکەوتە مێژووییەکانی، بەمەش شکاندنەوەی بارگرانی قەیرانی سەرمایەداریی ئیمپریالیستی لە ئەمریکادا هەم بەسەر شانی چینی کرێکاری ئەمریکی و هەم جیهانیش.
“بەرنامەکەی ترامپ ئەو سیناریۆیە پەیڕەو دەکات کە لە پرۆژەی ناوزڕاوی (سيئ السمعة) (٢٠٢٥)دا هاتووە، کە لەلایەن دامەزراوەی (هیریتیج) داڕێژراوە، کە لە ساڵی (١٩٧٣) دامەزراوە، لە سەرەتای گڵۆبەڵایزەی سەرمایەداری و دژە شۆڕشی نیولیبراڵدا. ئەم سیناریۆیە داوای هەڵوەشاندنەوەی هەرچی ماوەتەوە لە شۆینەواری ڕێساکانی دەوڵەتی ڕێکخراوەیی (Regulatory State)؛ و بە تایبەتکردنی ئەوەی کە لە کایەی گشتیدا دەمێنێتەوە؛ بڕینی قەبەی خەرجییە کۆمەڵایەتییەکان، لەوانەش هەڕەشەی کەمکردنەوە و بە تایبەتکردنی بیمەی (ضمان) کۆمەڵایەتی؛ کەمکردنەوەی باج لەسەر سەرمایە و دەوڵەمەندەکان، و فراوانکردنی دامودەزگای سەرکوت و چاودێری دەوڵەت، سەپاندنی هەموو ئەمانە بە تێپەڕاندنی ئەو چەند میکانیزمەی کە ماونەتەوە بۆ لێپرسینەوەی دیموکراسی.”***

ترامپ و هەرچی زیاتر نیولیبرالیزمی ئابووری، و ناکۆکیەکانی گۆشەگیریی ئابووری نەتەوەیی
ترامپیزم، لە ڕوانگەی ئابوورییەوە، لە فراوانبوون و قووڵبوونەوەی زیاتری (تاچەریزم) و (ڕیگانیزم) شتێکی تر نییە، بەڵام لە سەردەمێکی جیاواز و فۆرمێکی وێرانکەرتردا؛ واتە ئەنجامدانی نیولیبرالیزمی ئابووری بە شێوەیەکی چەند هێندەتر لە لایەن و بوارە جۆراوجۆرەکاندا. ئەولەویەتی سەرەکی ترامپ هەرچی زیاتری ئەم سیاسەت و هێرشانەیە بۆ سەر کرێکاران و سەرجەم چەوساوەکان و زۆرینەی جەماوەر، و بەمپێیەش بۆ سەر کۆمەڵگا. ئەمە و ئامانجی گۆڕینی هەرچی زیاتری دەوڵەتە بۆ ئامرازێکی ئاشکرای چەوساندنەوەی چینایەتی لە خزمەت سەرمایە و سەرمایەداری و کەڵەکەبوونی سەرمایەدا، بەبێ هیچ پابەندبوونێک بە خۆشگوزەرانی چینی کرێکار و زۆربەی جەماوەرەوە.
دروشمی سەرەکی ترامپ کە بریتییە لە “جارێکی دیکە ئەمەریکا گەورە بکەینەوە” و بەڵێنەکانیشی بۆ دابینکردنی هەلی کار بۆ کرێکاران و پەرەپێدانی ئابووری ئەمەریکا لە ڕێگەی هاندانی بەرهەمهێنانی ناوخۆیی و گەڕانەوەی سەرمایەی ئەمریکی و فرەنەتەوەیی بۆ وەبەرهێنان لە ئەمریکادا، لە بناغەدا درێژکراوەی ئەو سیاسەتانەیە کە هەمیشە لەلایەن دوو پارتی دەسەڵاتدار لە ئەمریکا و هەروەها حزبەکانی دیکەی وڵاتانی جۆراوجۆری سەرمایەداری گیراونەتەبەر، لە ڕووی پێدانی ئیمتیازات و لێخۆشبوون لە باج و ئاسانکاری یاسایی بۆ سەرمایە و کۆمپانیا ئەمریکی و نێودەوڵەتییەکان بۆ وەبەرهێنان لە ناوخۆی ئەمریکا و ئەو وڵاتانەدا. بە هەر حال، گەیشتن بەم ئامانجە بە سەپاندنی باج لەسەر کاڵا هاوردەکراوەکان سیاسەتێکی پڕ لە ئاڵۆزی و ناکۆکییە و دەبێتە هۆی خراپتربوونی بارودۆخی ژیانی کرێکاران کە هەر ئێستا خۆی خراپە.
سیاسەتی گۆشەگیری ئابووری نەتەوەیی (الانعزالية الاقتصادية القومية)، بە سەپاندنی باج لەسەر کاڵا هاوردەکراوەکان و ڕێگریکردن لە هاتوچۆی ئازادی سەرمایە و کاڵاکان، لە بنەڕەتدا سیاسەتێکی سەرمایەداریی قەیرانگرتووە و ناتوانێت وەڵامی ئەو کێشە و ناکۆکێیە بنەڕەتییە بداتەوە کە لە خودی شێوازی بەرهەمهێنانی سەرمایەداری و پرۆسەی کەڵەکەبوونی سەرمایە و کێشەکانی کەڵەکەبوونیدا هەیە. جێبەجێکردنی ئەم سیاسەتە ئابوورییە تەنیا ئەنجامەکەی ئەوە دەبێت کە بارگرانی قەیرانی سەرمایەداریی ئەمریکا بخاتە سەر شانی چینی کرێکار و نزمکردنەوەی ئاستی باشبژێویان لە ڕێگەی هەڵاوسان و گرانی تێچووی ژیانەوە.
گەڕانەوەی سەرمایەی “ئەمریکی” و هاندانی سەرمایەی “بیانی” بۆ وەبەرهێنان لە ناخۆی ئەمریکادا بەو ڕادەیە بەدەست دێت کە بارودۆخی ئیستغلالکردنی کاری کرێکاران توندوتیژترە و حەقدەستەکانیان کەمترە و ئاستی خۆشبژێویان نزمتر بێت. بۆیە پەیوەندی نێوان سیاسەتە ئابورییەکانی ترامپ بە کرێکاران و زەحمەتکێشانەوە شتیک نیـیە جگە لە ئیستغلالکردن و چەوساندنەەوی زیاتری ئەم چینە لە بوارە جیاجیاکاندا، ئەمش وادەکات کە هەردەم ڕووبەڕووی ئیستغلالکردنی دڕندانە ببننەوە لەلایەن سەرمایەوە.
هاندانی ترامپیزم بۆ بیرۆکەی شۆڤێنیستی و ڕەگەزپەرستی، گرتنەبەری کۆنەپەرستی ئایینی مەسیحی، پراکتیزەکردنی شۆڤێنیزمی ئایینی لە دژی کۆچبەران و پەنابەران و دروستکردنی ناتەبایی لە نێوان توێژە جیاوازەکانی چینی کرێکاردا، هەموویان بەشێکن لەم ستراتیژە کۆنەپەرستانەیە دژی چینی کرێکار و خەڵکی زەحمەتکێش لە ئەمریکادا.
هەروەها، هاوپەیمانی ڕەوتی ترامپ و پاڵپشتیی سەرسەختی لە نیو-فاشیستەکان لە ئەوروپا، ئەمریکای باشوور، و باشووری ڕۆژهەڵاتی ئاسیا و باقی جیهان، بەشێکە لە ستراتیژە نیو-فاشیستیە بۆرژوازییەکەی بە دژی پرۆلیتاریا و کۆمۆنیزم. لەم چوارچێوەیەدا ڕەوتی ترامپ نەک هەر لە هەوڵی بڵاوکردنەوەی نیو-فاشیزمە لە سەرانسەری جیهاندا و هاوپەیمانی دەکات لەگەڵ پارت و ڕەوتەکانی و پشتیوانییان لێدەکات بە هەموو شێوەیەک، بەڵکو دژایەتی هەرچی ئەوەش دەکات کە ماوەتەوە لە شوێنەوارەکانی سازسشی چینایەتی بورژوازی دەسەڵاتدار بە تایبەتی لە ئەوروپا لە بەرامبەر چینی کرێکار و ئازادیخوازاندا، ئەمش وەک بەشیک لە هەوڵەکانی بۆ داخستنی فایلی سیستەمێکی سیاسی کە ناوی “سۆسیال دیموکرات”ە لە هەندێک وڵاتانی ئەم کیشوەرەدا.

ترامپ و ململانێ جیۆپۆلیتیکیەکان و هاوپەیمانی ناتۆ
ئەوە ڕوونە کە ترامپ بە پێی کارنامە و ئەولەویەتەکانی دەیەوێت دەسەڵات و کاریگەری ئەمریکا وەک گەورەترین دەسەڵاتی ئیمپریالیستی جیهان بخاتەوەسەریەک. دابەزینی ڕۆڵی جیهانی ئەمریکا پێویستی بەوەیە کە ترامب و ڕەوتەکەی سیاسەت و پلانێک دابڕێژن وپراکتیک بکەن کە لەگەڵ ئەم دۆخە نوێیەدا بگونجێت. لە ڕوانگەی ترامپ و ئەم ڕەوتەوە، هەر وەک ئاشکرایە لەو سیاسەت و پڕۆژە و پلانانەی کە پێشنیاری دەکەن، دەیانەوێت قەرزە زەبەلاحەکانی وڵات کەم بکەنەوە کە گەیشتۆتە چەند ترلیۆن دۆلارێک. لەم چوارچێوەیەشدا، ئەوان بەردەوامن لە بڕینی هەموو ئەو شتانەی کە “زیادە” و “ناپێویست”ن، و لەوانە دەستبەرداربوون لە پابەندبوونە سەربازی و ئەمنییەکان و داراییەکانی ئەمریکا بۆ دەستەبەرکردنی “ئاسایشی نێودەوڵەتی” هاوپەیمانەکانی، لەنێویاندا وڵاتانی ڕێکخراوی پەیمانی باکووری ئەتڵەسی (ناتۆ).
هەروەها ترامپیزم فۆکوس(یرکز)ی لەسەر بەهێزکردنی پێگەی سەرمایەداری ئەمریکی و دەوڵەتەکەیەتی لە ژینگە کیشوەرییەکەیدا، بە فشارخستنە سەر کەنەدا و پەنەما، و هەوڵدان بۆ کڕینی (گرینلاند) و ڕێوشوێنی دیکە، کە بە تەواوی ڕەنگدانەوەی دابەزینی ڕۆڵی ئەمریکا و گرنگیدانیەتی بە ناوچەکانی دەوروبەری. لە هەمان چوارچێوەدا (السیاق) وازهێنان لە پابەندبوونی ئەمریکا بە دابینکردنی ئاسایش بۆ هاوپەیمانانی لەسەر حیسابی بەرژەوەندیی سەرمایەی نەتەوەیی ئەمریکا.
سیاسەت و ئەولەویەتەکانی ترامپ بەرامبەر ناوچە جۆربەجۆرەکانی جیهان، سەرەڕای هەندێک چاوپۆشی (ئیستسنا) بەتایبەت سەبارەت بە ئیسرائیل و ڕووبەڕووبوونەوەی ڕژیمی ئێران، لەسەر بنەمای ئەولەویەتی ململانێی لەگەڵ چین و پەرەپێدانی توانا تەکنەلۆژی و سەربازییەکانی ئەمریکا و زیادکردنی خەرجییەکان لەو بوارانەدا وەک بەشێک لە ئامادەکارییەکان بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی چین، داڕیژراون.
بە لەبەرچاوگرتنی ئەوانە، سیاسەتی ترامپ لەم ڕووەوە جیاوازییەکی بەرچاوی لەگەڵ ئەولەویەتەکانی دامەزراوەی دەسەڵاتداری ئەمریکا نییە. ئەم دامەزراوەیە و هەردوو پارتە گەورەکەی (کۆماری) و( دیموکرات) لەسەر ستراتیژی ئەولویەت دانانی ململانێکان لەگەڵ چین کۆکن، هەرچەندە دیموکراتەکان دەستبەرداری بەشداری سەربازی و دارایی خۆیان بۆ دەوڵەتانی هاوپەیمانانیان لە جیهاندا، نەبوون.
هەنگاوی ترامپ بۆ کۆتایی هێنان بە شەڕی ئۆکرانیا، ئیمتیازدانی بە ڕووسیا و ڕێککەوتنی لەگەڵیدا، بەبێ بەشداریکردنی یەکێتی ئەوروپا و بەریتانیا و ئەندامانی ناتۆ، و کشانەوەی لە دابینکردنی پاراستنی سەربازی ئەوروپا لە ململانێی جیۆپۆلەتیکی لەگەڵ ڕووسیا و هەڕەشەکانی دیکە، هەموو ئەمانە نوێنەرایەتی گۆڕانکاری بەرچاو و چۆنایەتی لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان و پێگەی ناتۆدا دەکەن.
ترامپیزم و سیاسەتە جیۆپۆلەتیکی و ئابووری و جیۆستراتیژکانی بوونەتە هۆی ڕوودانی لەرزینێکی گەورە لە پێکهاتەی نەزمی سیاسی نێودەوڵەتی بۆرژوازی کە لە دوای کۆتایی هاتنی جەنگی جیهانی دووەمەوە زاڵ بووە، و ئەمش تەعبیرە لە قۆناغێک کە دابەزینی ڕۆڵی سەرکردایەتی ئەمریکایە بۆ سەرمایەداری جیهانی و هاوپەیمانییە نێودەوڵەتییەکان، و گوڕانیکی دیاریکراوە لە نەزمی سیاسی جیهانی بۆرژوازی کە تا ئیستا ئاشنا بووین پێی.

قەیرانی سەرمایەداری و ئەجێندای ترامپ، پێگەی ئەمریکا لە سیستەمی سەرمایەداری جیهانیدا
بەشێک لە لیبراڵە بۆرژوازییەکان کە لە پارتی دیموکراتی ئەمریکی و بزووتنەوەکەیاندا ڕێکخراون، وەهمیان هەیە و چاوەڕێی کۆتایی هاتنی ماوەی سەرۆکایەتی ترامپ دەکەن، بەو هیوایەی کە گەردەلولی فەرمان و بڕیارەکانی “بە ئارامی” تێپەڕێت، بەڵام لە هەمان کاتدا لە قووڵایی دڵیاندا دوودڵن، بەو پێیەی درک بەوە دەکەن کە ترامپیزم بەرنامە و ستراتیژێکی دیاریکراو پێشکەش دەکات بۆ چارەسەرکردنی کێشەکانی سەرمایەداریی هاوچەرخ لە ئەمریکا، و توانیویەتی نەک تەنها بەشێک لە کۆمەڵگا لە ئەنجامی وەهم بە سیاسەتە “پۆپۆلیستییەکانی” بە لای خۆیدا ڕابکێشێت، بەڵکو تەنانەت بەشێکی کاریگەر لە چینی دەسەڵاتداری بۆرژوازی بۆ خۆی ڕابکێشێت، ئەمە جگە لە ڕیزی یەک لە دوای یەک لە ئۆلیگارشی دارایی و تەکنەلۆژی و ئەوانی تر. ئەوە ڕوونە کە ڕەوتی ترامپ بووەتە خەتی باڵادەستی بۆرژوازی ڕێکخراو لەنێو پارتی کۆماری و لەناو توێژێکی گەورەی بۆرژوا ئیمپریالیستی ئەمریکیدا، کە ئاکام و کاردانەوەی هەیە لە سەر ئاستی ئەمریکا و جیهان.
ئەمەش بەو مانایەیە کە ترامپیزم دیاردەیەکی فراوانتر و گرنگترە لە بردنەوە یان دۆڕان لە هەڵبژاردنێکدا، چونکە سەرهەڵدانی ترامپ خۆی ڕەنگدانەوەی پەرەسەندنی ململانێی چینایەتییە کە لەناو ئەمریکا و لە سەرانسەری کۆمەڵگادا ڕوودەدات. ململانێیەکە لەسەر ئەوەی کە چ جۆرە سیاسەت و ستراتیژێک پێداویستییەکانی چارەسەرکردنی کێشەکانی سەرمایەداری ئەمریکی لە جیهانی ئێستادا جێبەجێ دەکات.
بەم مانایە ئەوەی ئێستا ترامپ و بزووتنەوەکەی دەیکەن تەنیا کردار و سیاسەتی دیاریکراوی دەورەیەکی پەرلەمانی (پارتی کۆماری) نییە، بەڵکو وەڵامێکە بۆ کێشەوگرفتەکانی گەشەکردن و پەرەسەندنی سەرمایەی ئەمریکی. بۆیە بۆرژوازی لیبراڵ کە لە لایەن پارتی دیموکراتەوە نوێنەرایەتی دەکرێت، ناتوانێ بەر بەو شەپۆلی گۆڕانکارییە بگرێت کە بەرنامە و ستراتیجی ترامپ هێناویەتییە ئاراوە. ئەم گۆڕانکاریانە نەک تەنها لەناو ئەمریکادا، بەڵکو لەسەر ئاستی جیهانیش کاریگەرییان دەبێت. لەم چوارچێوەیەدا دەتوانرێت ئاماژە بەوەی کە بەسەر ناتۆ و ڕۆڵی ئەمریکا تیایدا ڕوویدا و ررودەدات، بکرێت، کە دەبینین ناتوانرێت بگەڕێنرێتەوە بۆ سەردەمی پێشووی. هەر بەمپێیە مەحاڵە ئەو بەردە پتەوە شکاوە کۆبکرێتەوە کە ناتۆ و سیستەمی ئەمنی و سیاسی ئیمپریالیزمی ڕۆژئاوا لەسەری وەستابوون. هاوپەیمانییەکەیان پێویستی بە پایە و بەردێکی دیکە هەیە لەسەری بوەستن بەڵام بە دڵنیاییەوە پتەو نابێت.
بەڵگەی مێژوویی هەیە لەسەر ئەوەی کە چۆن ڕەوندی سیاسەت و گۆڕانکارییەکان کە باڵێکی دیاریکراوی بۆرژوازی بۆ ڕێکخستن و پاراستنی سیستەمی سەرمایەداری هێناویەتییە ئاراوە دواتر کاریگەریی جیهانی بەجێدەهێڵی. تۆنی بلێر لە بەریتانیا و بیل کلینتۆن لە ئەمریکا، دوای سەرکەوتنیان بەسەر حزبی کۆنسیرڤەتێڤ و حزبی کۆماری لە وڵاتەکانیان، بەرنامەی ئابووری تارچەریزم و ڕیگانیزمیان نەگۆڕی. بە پێچەوانەوە هەمان بەرنامەیان جێبەجێ کرد، تەنانەت بەبێ دەستکاریکردنی فۆرماڵی ئەوتۆش کە شایانی باس بێت، و بەرنامە ئابووری و کۆمەڵایەتییەکەی خۆیانیان ناو نا “ڕێگای سێیەم”.
بەدەر لە هەلومەرج و کاتی جیاواز، هەمان دیاردە پێدەچێت دووبارە ببێتەوە. ترامپیزم بە جۆرێک لە جۆرەکان بووەتە بەرنامە و ستراتیژی و پلاتفۆرمی بۆرژوازی ئیمپریالیستی لە ڕۆژئاوا و لە وڵاتانی جیهانی هاوپەیمان لەگەڵیدا. پارتە لیبراڵەکانی بۆرژوازی لە ئەوروپا و شوێنەکانی دیکەش هەمان ئەو ڕۆڵە دەبینن کە ئێستا دەیگێڕن کە ئەویش لەباربردنی هەر بزووتنەوەیەکی شۆڕشگێڕانەیە لەلایەن پرۆلیتاریا بۆ ڕووخاندنی دەسەڵاتی سەرمایە و سیستەمی بۆرژوازی جیهانی لە جەرگەی قەیرانی سەرمایەداریی جیهانیی ئێستادا، لە هەمان کاتدا پلاتفۆرمی ئابووریی ترامپیزم بە هەندێک دەستکاریی ڕووکەشەوە دەگرنەبەر.
ئەڵتەرناتیڤی پرۆلیتاری سۆسیالیستی ئینتیرناسیۆنالیست و ترامپیزم
قەیرانی سەرمایەداریی هاوچەرخ بە پلەی یەکەم لە پەرسەندنی ناکۆکی نێوان گەشەسەندنی زەبەلاحی هێزە بەرهەمهێنەرە مادییەکان و پەیوەندییە سەرمایەدارییەکانی بەرهەمهێناندایە کە کۆنترۆڵیان دەکەن. ئەم ڕاستییە سادەیە، کە مارکس (١٧٧) ساڵ لەمەوبەر لە مانیفێستی کۆمۆنیستدا دەریخستووە، بۆ چەند ملیارێک کرێکاری ئەمڕۆ لە سەرانسەری جیهاندا بووەتە واقیعێکی پڕ ئازار و فەلاکەتبار، کە ڕۆژانە و هەموو ساتێک بەدەست کاریگەرییەکانی هەژاری و چەوساندنەوە و بێکارییەوە دەناڵێنن، کە گرنگترین تایبەتمەندییەکانی سیستەمی سەرمایەداری جیهانی هاوچەرخ پێکدەهێنن.
هەموو ناکۆکییەکانی کۆمەڵگای سەرمایەداری ئەمڕۆ بە زەقترین شێوە خۆیان دەردەخەن و دەبینیین لە بازاڕە داراییەکان و بۆرسە و بانکەکانی جیهاندا بڕێکی بێئەندازە پارە هەیە کە دەگاتە دەیان و دەیان تریلیۆن دۆلار، کە ناتوانرێت دەرفەتی وەبەرهێنانی قازانجی گونجاو بۆیان بدۆزنەوە، بە هۆی مەیلی دابەزینی ڕێژەی قازانجی سەرمایە لە ئەنجامی پەرەسەندنی هێزی بەرهەمهێنان و تەکنەلۆژیای بەرهەمهێنان لە سیستەمی سەرمایەداریدا. واتە بە هۆی ئەوەی کە پێکهاتەی ئۆرگانیکی سەرمایە بە جۆرێکە کە ڕێژەی سەرمایەی جێگیر کە بۆ ئامرازەکانی بەرهەمهێنان خەرج دەکرێت بە بەراورد بە سەرمایەی گۆڕاو کە بۆ هێزی کاری کرێکاران خەرج دەکرێت زۆر زیاترە.
قەیرانی ئابووری جیهانی ساڵی (٢٠٠٨-٢٠٠٩) و پەتای (کۆڤید-١٩) ئەم قەیرانە پێکهاتەییەی لە سیستەمی سەرمایەداری جیهانیدا توندوتیژتر کردۆتەوە و بووەتە هۆی چڕتربوونەوە و فراوانتبوونی ململانێی جیۆپۆلەتیکی، جیۆئابووری و ستراتیژی لەسەر کۆنترۆڵکردنی بازاڕی جیهانی و ناوچەکانی جێگەی نفوز (مناطق النفوذ) لە نێوان سەرمایەکانی وڵاتانی سەرمایەداری جۆراوجۆردا. ترامپیزم تەنیا دیاردەیەکە لە جەرگەی ئەم گۆڕانکاریانە و توندوتیژبوونەوەی ململانێ جیهانییەکاندا و نوێنەرایەتی سەرمایەی ئەمریکا دەکات لە کێشمەکێشی جیهانیدا لە پێناو بەرژەوەندییەکانی و بۆ گەڕاندنەوەی پێگەی جیهانی خۆی.
لە کاتێکدا کە ترامپ بانگەشەی دیماگۆژیانەی خۆی بۆ “ئاشتی” جیهانی ڕادەگەیەنێت و دەستپێشکاری دەکات بۆ کۆتاییهێنان بە شەڕ لە ئۆکرانیا، بەڵام بە ئاشکرا پشتگیری لە حکومەتی فاشیستی ئیسرائیل دەکات لە بەردەوامی کۆمەڵکوژییەکانی لە غەززە و وڵاتانی دیکەی ناوچەکە، فەرمانی هێرشی ئاسمانی ئەمریکا بۆ سەر حوسییەکان لە یەمەن دەدات و بەدوای چۆڵکردنی بەکۆمەڵی دانیشتوانی غەززەوەیە. جگە لەوەش داوا لە هاوپەیمانە ئەوروپیەکانی و ئەندامانی (ناتۆ) دەکات کە تەرخانکردنی بودجەی سەربازییان بۆ لە سەدا پێنج (٥%)ی بەرهەمی ناوخۆیی خۆیان زیاد بکەن. زیادبوونی چەک لە هەمان کاتدا تۆوی شەڕی نوێ دەچێنێت و ئامادەکاری بۆ شەڕی کوشندەتر دەکات.
پەرەسەندنی سەرمایەداریی هاوچەرخ و مۆدێلە نیولیبراڵەکەی، توێژێکی گەورەی مرۆڤایەتی پاڵپیوەناوە بۆ قوڵایی هەژاری و بێکاری و بێبەشی، و کردوونی بە پرۆلیتاریایەکی بێبەش لە خاوەندارێتی لە ئامرازەکانی بەرهەمهێنان و لە سەرەتاییترین خزمەتگوزارییەکان و خۆشگوزەرانی ئابووری و کۆمەڵایەتی. هەروەها بووەتە هۆی وێرانکاری ژینگەی گونجاو بۆ ژیان و کاریگەرییە کارەساتبارەکانی زیاتر کردووە.
ڕزگاربوون لەم سیستەمە لە ڕێگەی گەشەی بزووتنەوەیەکی پرۆلیتاری سۆسیالیستی ئینتیرناسیۆنالیستی بەهێز و بەتواناوە دێت کە لە ڕێگەی شۆڕشی کۆمەڵایەتی ڕزگاریخوازانەی خۆیەوە، پێکهاتەی سیستەمێکی باڵاتر دادەمەزرێنێت کە وەڵامی گەشەسەندنی هێزە بەرهەمهێنەرە مادییەکان و وەبەرهێنانەکانیان دەداتەوە لە بەرژەوەندی ڕزگاری مرۆڤ و خۆشگوزەرانی و یەکسانی و پاراستنی ژینگەیەکی گونجاو بۆ ژیان.
دابەزینی پێگەی سەرکردایەتی ئەمریکا لە پاراستنی سیستەمی سەرمایەداریدا، نوێنەرایەتی قەیرانێکی قووڵ و بەربڵاو دەکات بۆ گەورەترین دەوڵەتی سەرمایەداری ئیمپریالیستی لەسەر زەوی، و ترامپیزم خۆی توخمەکانی ئەم قەیرانەی، لەهەموو ڕەهەندەکانیدا، هەڵگرتووە. بۆیە وەڵامدانەوەی ئەو بۆ كێشەکانی ئەم سیستەمە نوقمی کۆنەپەرستییە و بەپلەی یەکەم ئامانجی ڕێگریکردنە لە ئەگەری هەر گۆڕانکارییەکی شۆڕشگێڕانەی سۆسیالیستی کە ڕەنگە لە ئەمریکا یان لە ناوچە جیاوازەکانی جیهاندا سەرهەڵبدات.
لە جەرگەی خەباتی چینایەتی جیهانیی پرۆلیتاریا لە دژی سەرمایەداری، ترامپیزم و ئەو هەڵکشانە کۆنەپەرستانە جیهانیـیەی کە نوێنەرایەتی دەکات، و ڕۆڵی دامەزراوەی دەسەڵاتداری بۆرژوا ئیمپریالیستی ئەمریکی، بەربەستێکی گەورە لە بەردەم شۆڕشی سۆسیالیستی ئەم چینە جیهانییە پێکدەهێنن.
کاریگەرییەکانی ئەم هەڵكشانە کۆنەپەرستانەیە لە وڵاتێکی بەهێزی وەک ئەمریکا و پێگەی لە سیستەمی سەرمایەداریی جیهانیدا، پرۆلیتاریای جیهانی و بزووتنەوەی کۆمۆنیستەکەی ڕاستەوخۆ و لە هەموو شوێنێکدا دەخاتە ڕووبەرووی ئەم شەپۆلە کۆنەپەرستانەیەوە. ئەمەش پێویستی بە گەورەترین پلەی خۆ چەکدارکردنە بە تیۆری ماتریالیستی دیالێکتیکی شۆڕشگێڕانەی مارکس بۆ تێگەیشتن لەوەی کە چی ڕوودەدات، و دیاریکردنی پێگەی ترامپیزم لەناو ئەم ماجەرایەدا، و گرتنەبەر و جێبەجێکردنی سیاسەتی کۆمۆنیستی بەوپەڕی ئیرادەوە لەنێو جەرگەی ململانێی چینایەتی کە بەردەوامە لە کۆمەڵگاکاندا.

موئەیەد ئەحمەد
٢٥ی ئازاری ٢٠٢٥
—-.——–.———-
*Trump has tapped an unprecedented 13 billionaires for his administration. Here’s who they are – ABC News
**The New Age Militarists – TomDispatch.com
***Trump Tariffs Hide Capital’s Warfare Against the Working Class – LA Progressive

بۆ خوێندنەوەی ئەم بابەتە کلیکی ئێرەبکەن..

(سەبارەت بە سەردانی سەرەک وەزیرانی هەرێم بۆ واشنتن)

سەرەک وەزیرانی هەرێمی کوردستانی عێڕاق (مەسرور بارزانی) لەسەر بانگهێشتی حکومەتی ئەمریکا، هاوڕای شاندیێک پێکهاتوو لە وەزیری پێشمەرگە، وەزیری كارەبا و سامانە سروشتییەکان، لە (١٧-٥-٢٠٢٥)، سەردانی وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکای کرد. بەر لە گەشتەکەی بۆ ئەمریکا سەرەک وەزیران هەم سەردانی (کونسوڵخانەی ئەمریکا)ی کرد لە هەولێر و هەم (مارکۆ ڕۆبیۆ)ش وەزیری دەرەوەی ئەمریکا پەیوەندییەکی تەلەفۆنی لەگەڵ ئەنجام دابوو.
وێڕای کۆبوونەوە و دیدار لەگەڵ بەرپرسانی حکومی ئەمریکی، لەوانە وەزیری دەرەوە و بریکاری وەزیری گەنجینە (مالیە)، هاوکات لەگەڵ بزنێسمانەکان؛ وەبەرهێنەران و خاوەنکار و کۆمپیانیاکانی ئەمەریکیش دیدار و گفتوگۆی ئەنجامدا لەبارەی پەیوەندیی ئابووری و بازرگانی و پەرەپێدانی کەرتی گاز و نەوت و وزە. هەر لەو پەیوەندەشدا بەشداری لە کۆڕبەندێکدا کرد بەناونیشانی “داهاتووی وزە لە هەرێمی کوردستان” لە (١٨-٥-٢٠٢٥) لە واشنتن، بۆ گتووگۆکردن لەبارەی برەوپێدانی کەرتی وزە لە هەرێمی کوردستان. دواجار دوو گرێبەستی سەبارەت بە وەبەرهێنان لە کەرتی وزە بە بەهای زیاتر لەسەد ملیار واژۆکرد.
سەردانەکەی سەرەک وەزیران لە کاتێکدا بوو کە هەر هەمان ڕۆژی (١٧)ی ئایاری (٢٠٢٥) سەرۆکی هەرێمیش (نێچیرڤان بارزانی)، بە بانگهێشتی فەڕمی، سەردانی ئێرانی کرد بۆ بەشداریکردن لە (کۆربەندی گفتوگۆی تاران) و لەگەڵ گەورە بەرپرسانی ئەو وڵاتەش چەندین دیداری ئەنجامداوە.
هەرێم وەک بەشێک لە کێشمەکێشی جیۆپۆلۆتیک و جیۆئابووری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست
ئەم سەردانە فەڕمیـیانە، ئاماژەن بۆ جێگەوڕێگەیەکی گرینگ و بایەخداری هەرێمی کوردستان و بورژوا ناسیونال دەسەڵاتدارەکەی کە هەیەتی لە هاوکێشە هەرێمییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و لە کێشمەکێشە جیۆپۆلیتیک و جیۆئابوورییەکاندا، لەنێوان زلهێزە ئیمپریالستەکان و هێزە ناوچەییەکاندا.
ئەوەتا وەزیری دەرەوەی ئەمەریکا لە دیدارەکەیدا لەگەڵ (مەسرور) وێڕای تاوتوێکردنی دوایین گۆڕانکاری و پێشهاتەکانی دۆخی گشتیی عێراق و ناوچەکە، ڕایگەیاند: ئەمەریکا پابەندە بە پاڵپشتیکردنی هەرێمی کوردستانێکی بەهێز و سەقامگیر لە چوارچێوەی عێراقی فیدراڵدا و ئەمە بەشێکی بنەڕەتی و ستراتیژی ئەمریکایە لە ناوچەکەدا بە ڕێبەرایەتی سەرۆک دۆناڵد ترەمپ. هەروەها ڕاشیگەیاند ئەمریکا ئامادەیە بۆ پشتگیریکردنی حکومەتی هەرێمی کوردستان لە بوارە جیاجیاکاندا.
نەک هەر ئەوە، بەڵکو بانگهێشتنی فەڕمی سەرەک وەزیرانی هەرێم لە لایەن ئیدارەی سیاسی ئەمریکا و ئەنجامدانی گرێبەستی زیاتر لە سەد ملیار دۆلاری لە کەرتی وزە لە کوردستاندا، لە پشت سەری حکومەتی ناوەندی و دەوڵەتی عێڕاقەوە، ئاماژەیەکی ڕوونە بۆ جێگەوڕێگەی هەرێمەکە لە هاوکێشە و کێشمەکێشەکانی ناوچەکەدا.
بە ڕاستەوخۆیی دەوڵەتی ئیمپریالیستی ئەمریکا و هەردوو هێزی ناوچەیی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست؛ تورکیا و ئێران، چوارچێوەی گشتی ئەو کێشمەکێش و هاوکێشانە دیاری دەکەن، کە هەر یەکەیان لەپێناو گرتنەبەری ڕێڕەوە ئابووری و ستڕاتیژە سیاسی و ئەمنی و سەربازییەکانی خۆیاندا لە هەوڵدان بۆ کۆنتڕۆڵکردنی هەرێمەکە، بۆ دەستەمۆکردنی حکومەتی هەرێم و بۆ هاوخەتکردنی حزب و هێزە بورژوا ناسیونالیستە دەسەڵاتدارەکانی هەرێمەکە بەپێی ئەو ستڕاتیژ و ڕێڕەوانە.
بەدرێژایی تەمەنی بورژوا ناسیونالیستی کورد لە هەرێمی کوردستانی عێڕاقدا، بەتایبەت دوو حزبی دەسەڵاتدار (پارتی) و (یەکێتی) نەک هەر خۆیان لەناو ئەو هاوکێشە و کێشمەکێشانەدا بینیوەتەوە وەک شتێکی ناچاری مێژوویی، بەڵکو بە پێی بەرژەوەندییە چینایەتییەکانیشیان هەمیشە بەشێکی چالاک بوون تیا و ئەو کەناڵ و ئامڕازەش بوون کە لە ڕێگەیانەوە ستڕاتیژە سیاسی و ئابووری و سەربازی و ئەمنیەکانی هێزە ناوچەییەکان و زلهێزە ئیمپریالیستەکانی جیهان، پیادەکراوە لەم هەرێمەدا.
ئەوەی لە ئێستادا تایبەتمەندی بەو ڕۆڵەی ئەوان دەبەخشێت ئەو بارودۆخە تازەیە لە تەرازووی هێزی ناوچەکەدا هاتۆتەئاراوە لە نێوان زلهێزە ئیمپریالیستەکانی ڕووسیا و چین لە لایەک، و ئەمریکا و ڕۆژئاوا لە لایەکی ترەوە، لەگەڵ تەرازووی هێز لە نێوان هەردوو هێزی ناوچەیی تورکیا و ئێران، ئەویش بەداوی هێرشی تیرۆریستانەی (حەماس) لە (٧ی ئۆکتۆبەری ٢٠٢٣) و جەنگی جینۆسایدکردنی فەلەستینیـیەکان لەلایەن ئیسڕائیل و شکستپێهانانی (حزبوڵڵای لوبنان) و ڕووخانی ڕژێمی ئەسەد لە سوریا.
هاوڕایی دوو وەزیری پێشمەرگە و سامانە سروشتییەکان لەگەڵ سەرەک وەزیران لەم سەردانەدا هێمایەکی سمبولیکی هەیە بۆ ئەوەی کە لە هەردوو ڕووی؛ سیاسی-سەربازی و ئابوورییەوە حکومەتی هەرێم و ناسیونالیزمی دەسەڵاتداری هەرێمەکە مانەوەی دەسەڵات خۆیان لە هاوخەتی و بوون بە ئامڕازی چالاکی جێبەجێکاری ستڕاتیژە ئابووری و سیاسییە ئیمپریالیستییەکانی ئەمریکادا دەبیننەوە. ئەم ڕاستییە لە زمان وتەبێژی حکوومەتی هەرێمی کوردستانەوە، (پێشەوا هەورامانی) بەم شێوەیە لە (٢٣-٥-٢٠٢٥) گوزارشی لێکراوە: “لەم قۆناغە تازەیەدا؛ وەبەرهێنان و ئابوری و وزە لەسەر مێزی گفتوگۆی جەنابی سەرۆک وەزیرانن لەگەڵ بەرپرسانی باڵای ئەمریکا، … ئێستاش بابەتی وزەو وەبەرهێنان لە وزە، مەنەفێستی هەموو پەیوەندییەکان دەکاتەوە لەگەڵ وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا”.
گرێبەستی سەد ملیاری، تەواوکەری گرێبەستەکانی تڕامپی وڵاتانی کەنداو
(مەسرور بارزانی) لەمیانەی سەردانەکەیدا، سەرپەرشتیی واژۆکردنی دوو ڕێککەوتننامەی گرنگیشی کردووە بە بەهای (١١٠) ملیار دۆلار بۆ پەرەپێدانی کەرتی وزە لە هەرێمی کوردستان بە هاوبەشی لەگەڵ کۆمپانیا ئەمریکییەکان، دیارە دیدارەکەشی لەگەڵ جێگری وەزیری مالییەی ئەمریکی لە پەیوەند بە قەرز و دابینکردنی پوڵ و سەرمایە (تەمویل-financing) بووە بۆ ئەو پڕۆژەیە.
لێرەدا ناچینە ناو باسی کێشەکانی هەردوو حکومەتی هەرێم و ناوەند لە پەیوەند بە یاسایی و ناسایی گرێبەستەکانەوە، هەروەک وەزیری نەوتی عێڕاق (حيان عبد الغني) ڕایگەیاند کە حکومەتی عێڕاق لەگەڵ ئەم گرێبەستانەی وزەدا نییە و “گرێبەستی لەو چەشنە و لەو ڕێکەوتنانە تەنها دەبێ لە لایەن حکومەتی فیدڕاڵەوە بێت، چونکە دۆسیەی بەڕێوەبردنی سەروەت و سامانی نەوت لەدەستی ئەودایە”.
بەڵام بەدڵنییاییەوە ئەم گرێبەستانە دەبنە خاڵێکی بەهێزی حکومەتی هەرێم، چونکە وەکو گرێبەستەکانی پێشووتر نین کە تەنها لەنێوان حکومەتی هەرێم و کۆمپانیاکانی نەوت و گازدا مۆرکرا بێت، بەڵکو لە پشتی ئەم گرێبەستانەوە حکومەتی تڕامپ وەستاوە.
لە ڕاستیدا ئەم گرێبەستە تازانە بەشێکی تەواوکەری ئەو گرێبەستە ئابوورییە سەدان ملیار دۆلارییانەن کە تڕامپ لە سەردانەکەیدا بۆ وڵاتانی سعودیە و کەنداو ئەنجامی داوە، بەم پێیەش پێگەی هەرێمی کوردستان لە ستڕاتیژی درێژماوەی سیاسی و ئابووری ئیمپریالیزمی ئەمریکی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بەهێزتر دەکات بەگشتی و بەتایبەتیش لەبەرامبەر حکومەتی ناوەندیدا.

گرێبەستی سەد ملیاری و هەژاری و بێکاری خەڵکی هەرێم
دوای ئەنجامدانی گرێبەستەکان، سەرەک وەزیران (مەسرور بارزانی) لە پلاتفۆڕمی خۆی لە (ئێکس) نوسیوویەتی: “ئەم هەفتەیە ڕێکەوتننامەی گرنگی وزە واژۆ کران، گفتوگۆمان لەبارەی پەرەپێدانی بازرگانی لەگەڵ هاوبەشە ئەمریکییەکانمان و دابینکردنی خۆشگوزەرانی بۆ خەڵکی کوردستان و هەموو عێراق کرد”.
لەسەر ئاستی جیهان زۆرێک لەو وڵاتانەی دەوڵەمەندن بە سامانی سروشتی وەک نەوت و گاز و زێڕ و ئەو کانزا دەگمەنانە کە لە پیشەسازی ئەلیکترۆنی هاوچەرخدا بەکاردەهێنرێن و کۆمپانیا زەبەلاح و مڵتی-ناشناڵەکان تیادا وەبەرهێنانیان کردووە، جەماوەری کرێکار و زەحمەتکێشی ئەو وڵاتانە لە خراپترین بارودۆخی گوزەرانی ژیان و لەژێر سەرکوتی سیاسیدان، لە کاتێکدا کۆمپانیاکان بەهرەمەند بوون لە ملیارەها دۆلار وەک قازانج و کەڵەکەی سەرمایە، ئەمەش لەبناغەدا پەیوەستە بە گرتنەبەری ئەو سیستمە ئابووری-سیاسییەوە کە چینی دارا و دەسەڵاتداری ئەو ڵاتانە گرتوویانەتەبەر، بەتایبەتیش لە گرتنەبەری نیولیبرالیزمی ئابووریدا، کە سیستمێکە پێویستی بە دەستی کاری هەرزان و کرێکاری خامۆش و سەرکوتکراو هەیە.
هەرێمی کوردستان نمونەیەکی بەرجەستەی ئەو بارودۆخەیە، بەڕاگەیاندنی ئابووری سەربەخۆ و بە بازاڕکردنی نەوت و گازی هەرێمی کوردستان، لە (٢٠١٤)ی کابینەی هەشتەوە تا ئێستای کۆتایی تەمەنی کابینەی نۆ (ئایاری ٢٠٢٥) و بەر لە پێکهێنانی کابینەی دەیەم، قەرزەکانی حکومەتی هەرێم بە (٣٣) ملیار دۆلار مەزەندە دەکرێت، کە زیاتر لە (١٠) ملیار دۆلاری موچەی فەرمانبەرانی هەرێمی کوردستانە.
بەم پێیە ئەم وەبەرهێنانە تازەیەش بە پێچەوانەی بانگەشەی میدیاکانی سەر بە حزبی دەسەڵات و حکومەتی هەرێم، نەک هەر خۆشگوزەرانی ناهێنێت، بەڵکو دەبێ نەوەکانی داهاتوو چاوەڕێی دانەوەی چەند ملیارێکی تریش لە قەرزی حکومەت بن. ئەمەش واتا کەم بوونەوەی خزمەتگوزارییەکان و داسەپاندنی باجی زۆرتر بەسەر هاوڵاتیان و پاڵنانی ژیان و گوزەرانی کرێکاران و زەحمەتکێشان بۆ لێواری بێکاری و هەژاری و برسیەتی.
خۆشگوزەرانی نەک هەر لە ڕێگەی وەبەرهێنانی ئەم ملیارەها دۆلارانە و بەتاڵان بردنی سەروەت و سامانی گشتی کۆمەڵگە لە لایەن کۆمپانیاکانی ناوخۆ و دەرەکیـیەوە نایەتەدی، بەڵکو دروست بە وەلانان و هەڵپێچانی ئەو سیستمە ئابووری چینایەتییە دێتەدی کە دەسەڵاتی بورژوا ناسیونالیست و ئیسلامی سیاسی و تائیفی لە عێڕاق و لە کوردستانەکەیدا دایان سەپاندووە بە سەر جەماوەی کرێکار و زەحمەتکێشدا.
ئەمەش تەنها بە ڕێکخراوبوونی ئەو چینە زەحمەتکێشە دەبێت بە ئاسۆیەکی سۆشیالیستی شۆڕشگێرانەوە، کە لەگەڵ چوونەپێشی هەر هەنگاوێک لە خەبات و ناڕەزایەتییەکانی دەتوانێت پاشەکشە داسەپێنێت بەسەر دەسەڵات و بەسەر کۆمپانیاکانی کەرتی تایبەتدا بۆ بەدەستهێانی خۆشگوزەرانی، تا ئەو سنورەی لە ئاڵوگۆڕێکی تەرازووی هێزی چینایەتیدا توانای بەرپاکردنی شۆڕشی سۆشیالیستی و گرتنەدەستی دەسەڵاتی دەبێت.

نادر عەبدولحەمید
کۆتایی ئایاری ٢٠٢٥

تاران کراوەیی خۆی بۆ دانوستان و بەشداری ئابووری و تەنانەت وەبەرهێنانی ئەمریکی نیشان دەدات، هاوکاتی قوڵبونەوەی قەیرانی ئابووری و پەرەسەندنی نائارامی ناوخۆیی لە ئێراندا، کۆماری ئیسلامی ناچارکردوە بەپیرەوەچونی ئەم کراوەییە بەهەند وەرگرێت، لەم رۆژگارەداو لەدۆخی سیاسی ناوچەکەدا کۆماری ئیسلامی زیاتر لەسەر مەترسی کۆتایی دەسەڵاتەکەی مایەی پەیوەندی و دانوسانەکانی دادەنێت، نەک مایەدانان لەسەر ئەوەی لە رێرەوی خواستی چاکسازیدایە و بەخەمی دانیشتوانی ئێرانەوەیە.

سەردەمانێک ئێران بە سەرپێچیکردنی نەزمی نێودەوڵەتی ناسرابوو، بەڵام کە ئێستا هاوسەنگی دەرەکی و ناوخۆیی ڕژێم لە گۆڕاندایە، ڕەنگە کاردانەوەی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی و ململانێی زلهێزە جیهانیەکان  دیاری بکات کە ئایا پێشهاتەکانی ئەم دۆخە ڕێگا بۆ گۆڕانکاریەکی درێژخایەن دەکاتەوە، یان بە مانایەک مانەوەی دەسەڵاتی کۆماری ئیسلامی ئەتوانێت پارێزراو بێت!

کۆماری ئیسلامی ڕەزامەندیی خۆیان بەرامبەر بە خولی یەکەمی دانوستانە ئەتۆمیەکان لەگەڵ ئەمریکا دەربڕیوە کە لە عومان بەڕێوەچووە، سەردەمانێک عەلی خامنەیی جەختی لەوە کردەوە کە دانوستان لەگەڵ واشنتۆن نە ژیرانە و نە شەرەفمەندانەیە. لە هەمان کاتدا بەرپرسانی دیکەش لەوەش زیاتر ڕۆیشتون و دەستبەرداری ئەو بنەما ئایدیۆلۆژییانە نەدەبون  کە دەیان ساڵە تیۆریزەی دەکەن و ڕژیم بە گەرمی پابەند بووە پێیەوە، بەم شێوەیەش لایەنگرانی خۆیان پێ فریوداوە. ئێستا دەڵێن دژایەتی وەبەرهێنەرانی ئەمریکی ناکەین و ئەم جۆرە پەیوەندیە ئابوریە پێویستی بە گەڕاندنەوەی پەیوەندیە دیپلۆماسییەکان دەبێت کە چل و پێنج ساڵ لەمەوبەر پچڕابون.

خومەینی لە کۆتایی شەڕ لەگەڵ عێراقدا گوتی: “وەک چۆن خواردنەوەی ژەهر قبوڵ دەکەم ئاگربەست قبوڵ دەکەم”، ئەمڕۆ پێناچێت خامنەیی هەموو جامەکەی خواردبێتەوە، بەڵکو تەنها نیوەی خواردۆتەوە. نایەوێت تەسلیمبونی تەواو خۆی ڕابگەیەنێت، بەڵکو یەک بە یەک بازرگانی بە کەرەستەی خۆیەوە دەکات بۆ پاراستنی سەری ڕژیمەکەی، لە ئیستادا دەتوانین بڵێین جارێ دۆخەکە ڕوون نییە جگە لەوەی خامنەیی نیوەی پەرداخەکەی خواردووەتەوە، و ترامپ نیوەکەی تری دەجوڵێنێت.

سەبارەت بە داواکاریەکانی ئەمریکا، ترامپ بە دوای جێبەجێکردنی زۆرترین ئاستی مومکینەوەیە، هەوڵئەدات لە هەر پرسێکدا هەموو شتێک بەدەستبهێنێت کە خزمەت بە نەخشەو بەرژەوەندیە سیاسیەکانی ئەمریکا بکات، کە داواکاریە سەرەکیەکانی لەم دانوسانەدا بریتین لە کەمکردنەوەی بەرنامە ئەتۆمییەکەی ئێران، سنووردارکردنی توانا مووشەکیەکانی و بەدەستهێنانی ئەو گەرەنتیانەی کە ئێران دەستهەڵگرێ لە پاڵپشتی و سیاسەتی پڕچەکردنی هێزە میلیشیاکانی ناوچەکە.

هەروەها لە پشت پەردەوە ئەمریکا هەوڵێکی جدی ئەدات ئێران لە ڕووسیا و چین دابرێنێت، ئەمەش لە هەوڵێکدا بۆ ڕاکێشان و ملکەچکردنی ئێرانە لە ڕووی سیاسییەوە بەرەو ئەمریکا، ئەم ئاراستەیە سیمایەکی پراگماتیک بە دانوستانەکان دەبەخشێت و پاڵ بە واشنتۆنەوە دەنێت کاریگەرییەکانی پەکین و مۆسکۆ لە ناوچەکەدا لاواز کات.

لەراستیا ڕێبازی ئیدارەی ئەمریکا بۆ دانوستان، جۆرێکە لە شەڕی دەرونی و سیاسەتی “یان شەڕ یان دانوستان”، کە لەبەرامبەر ئێراندا پیادەی دەکات، لە ڕێگەی ئەو پەیامە ناکۆکانەی رایاندەگەیەنێت، بەم شێوەیە کۆماری ئیسلامی دەخاتە ناو چوارچێوەیەکەوە، دەرچونی لە ژێر سیاسەتەکانی ئەمریکا بە سەختی لەسەریدا بشکێتەوە.

ستراتیجی ئەمەریکا داوای دانوستانە لە نێوان توندتربونی سزا ئابورییەکان و هەڕەشە سەربازییەکان، بە ئامانجی فشارخستنە سەر ئێران بۆ ئەوەی ملکەچی دانوستان و بریارەکان بێت، جەختیش لەوە دەکات کە دەرئەنجامی ئەم ستراتیژە سەپاندنی ئیرادەی لایەنێکە بەسەر لایەنێکی دیکەدا، کە لە کەشێکی هەڕەشە و شەرەنگێزیدا بەیاندەکرێت.

ئەوەی پێویستە بیهێنینەوە پێشچاو کاتی خۆی دوای تیرۆرکردنی قاسم سولێمانی خامنەیی سوێندی “تۆڵەی توند”ی لە بەرامبەر ئەو کەسانە خوارد کە بەرپرسن لەو کاری تیرۆرکردنە، بە تایبەتی لە بەرامبەر ترامبدا، بەڵام دوای پێنج ساڵ، ڕژیمی ئێران ئێستا لەگەڵ هەمان ئەو گرووپانەدا دانوستان دەکات و ئامادەیە بۆ رێکەوتن، کە پێشتر سوێندی لەناوبردنی خواردبون.

مەسعود پزیشکیان لەم دواییانەدا ڕایگەیاند کە “ڕێبەری مەزنی شۆرش” دژایەتی وەبەرهێنەرانی ئەمریکی ناکات، هەڵبەتە نووسینگەی خامنەیی ئەمەی ڕەت نەکردەوە، کە پێچەوانەی لە مێژینەی گوتارەکانی خامنەئیە، کە ئێران بە هەموو هێزی خۆیەوە بەرەنگاری هەر جۆرە هاتنە ناوەوەیەکی ئابووری یان سیاسی ئەمریکای بە بنەما وەرگرتبو.

لەلایەکی ترەوە ئاراستەی ڕژیمی ئێران بە هەر پەرشوبڵاویەکەوە لەبەرامبەر دانیشتوانی ئێراندا پیادەی دەکات، نیشانەکانی شلکردنەوەی جێبەجێکردنی توندوتیژی بە ئاشکرا پێوەدیارە، ئەو بابەتانەی بەدژی ئیسلام پێناسەی دەکردن و سەردەمانێک بە توندی کۆنترۆڵ دەکران، ئێستا بە دەستێوەردانی کەمتر (وەک فێستیڤاڵەکانی کولتووری و مۆسیقا و گەشت و گوزار) بەڕێوەدەچن، هەرچەندە حکومەت ڕێوشوێنی نوێی بۆ چاودێریکردنی پابەندبون بە حیجاب هێناوەتە ئاراوە، بەڵام زۆرێک لە ژنانی شارە گەورەکان بەردەوامن لە سەرپێچیکردنیان بە ئاشکرا و دەسەڵاتداران لە جێبەجێکردنی تەواوی سنووردارکردنەکان وەستاون، ئێستا سۆشیال میدیای زمانی فارسی پڕ بووە لەو گرتە ڤیدیۆیانەی زۆرێکیان لە ناوخۆی ئێراندا تۆمارکراون، کە شارەزایان، چالاکوانان و بەرپرسانی پێشوو بە ئاشکرا باس لەو بابەتانە دەکەن کە سەردەمانێک ئەوانەی ئێستا لەناوخۆی ئێراندا دەبینرێت، بە حەرام دادەنراو و بەیاسا قەدەغە کراون.

بەرچاوترین بێدەنگی ڕژیم پەیوەندی بە پۆشینی زۆرەملێی حیجابەوە هەیە، بەرپرسان بەشێوەیەکی کاریگەر زەمینەیان بە زۆرینەی ژنانی ئێران رەخساندوە کە دژایەتی ئەو  ڕێسا و یاسایانە دەکەن، ڕژێم ترسی هەیە لە سەرهەڵدانەوەی ڕاپەڕینی “ژن، ژیان، ئازادی”، ئەم دڵەڕاوکێیە بە تایبەتی لە وتاری جەژنی ڕەمەزاندا بە خامنەیەوە دەبینرا، بە مانایەک دان بە ئەگەری ڕاپەڕینێکی ناوخۆی ئێراندا دەنێت.

سازدانی ئیمتیازات بۆ پاراستنی مانەوەی کۆماری ئیسلامی و شیعەگەرا، ڕەگ و ڕیشەی قووڵی لە ئایدۆلۆژیای کۆماری ئیسلامیدا داکوتاوە، خومەینی لە ساڵی ١٩٨٣دا ئاماژەی بەوەدا کە “پاراستنی کۆماری ئیسلامی لە پاراستنی هەر کەسێک گرنگترە، تەنانەت ئەگەر ئەو کەسە ئیمامی ئەو سەردەمەش بێت”، بە ئاماژەدان بە ئیمامی دوانزەهەم کە لە دڵی عەقیدەی شیعەی ئێراندایە. خومەینی توانی ئەم ئارگیومێنتە بخاتەڕوو، چونکە کۆماری ئیسلامیی لەگەڵ خودی ئیسلام یەکسان کرد.

لەگەڵ دەستهەڵگرتن لە درێژەدان بە ئیمتیازاتی قووڵی ڕژیم لە ناوخۆ و دەرەوە، پرسیارێکی بنەڕەتی دێتە ئاراوە، تا چ ڕادەیەک دەتوانرێت پارێزگاری لەم بە “ئیسلامی” کردنە بە هەند وەربگیرێت؟ لەکاتێکدا کە ئێستا هەڕەشەی وەرینی شوناسی “شۆڕشگێڕانە”ی رژێمی ئیسلامی دەستی پێکردووە، وا دیارە تا دێت ئامادەیی پووچەڵکردنەوەیان زیاتر دەبێت، ئەگەر ڕژێم دەستبەرداری جێبەجێکردنی توندی بنەما ئاینیەکەی بێت، ئەوا رابەران و دڵسۆزانی رژێمی ئێران لە کەشتیەکە دادەبەزن.

پەرەسەندنی ئاماژەکان ئەوە دەردەخەن کە توخمەکانی ناو ناوەڕۆکی ڕژیمی ئێران زیاتر بەرەو ئەوە هەنگاو دەنێت لە بەرژەوەندی مۆدێلێکی کۆماری ئیسلامین کە لە سیمای دەرەکیی ڕژیمەکەیاندا، لە توندڕەوترین توخمی ئایدۆلۆژی ئیسلامی پاشەکشە بکەن. هەرچەندە خامنەیی بە شێوەیەکی نەریتی هاوپەیمانی توندڕەوەکان بووە، بەڵام پێشهاتەکانی ئەم دواییە ئاماژە بەوە دەکەن کە دەنگی پراگماتیکتر دەست دەکەن بە کاریگەری لەسەر ئایندەی ئێران، ئەمەش بیرۆکەی ئاسایبونەوەیە لەگەڵ وڵاتانی دەوروبەری ئێراندا و کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی وەک ئامرازێکی پێویست بۆ پاراستن و مانەوەی کۆماری ئیسلامی لە شێوازێکی گونجاوتردا، گەر بۆیان بچێتە سەر.

هەر لەو چوارچێوەیەدا گوشارەکانی ئەمریکا بۆ سەر چین بۆ ڕاگرتنی کڕینی نەوتی ئێران بەشێکە لە سیاسەتێکی بەرفراوانتری ئەمریکا کە ئامانجی خنکاندنی ئابووری ئێرانە لەڕێگەی کەمکردنەوەی هەناردەکردنی نەوتی ئێرانەوە، لەڕێگەی کاریگەری دانان لەسەر هاوبەشە بازرگانیە گەورەکانی وەک پەکین. ئەمەش ڕێبازێکی سیاسیە نەک سەربازی، لە کۆتاییدا ئەگەری ئەوە زۆرە کە ئێران و ئەمریکا ڕەنگە بەم زووانە ڕێککەوتنێک سەبارەت بە پڕۆژەی ئەتۆمی ئەنجام بدەن.

ئەوەی پێشبینی دەکرێت ئەمریکا نایەوێت راستەخۆ گوشارو هێرشی سەربازی بخاتە ناوخۆی ئێرانەوەو کۆتایی بەدەسەڵاتی کۆماری ئیسلامی بهێنێت، زیاتر جەختکتردنە لەسەر کۆتاییهێنان بەو هێزە میلیشیایانەی بە پشتیوانی ئێران لە رۆژهەڵاتی ناوەراستدا بڵاوبونەتەوە. ئەوەش کە ئێستا ترامب لە رێرەوی ئەم دانوستاندا دەیەوێت بەسەر ئێراندا بیسەپێنێت، هەوڵی کۆتاییهێنانە بە حوسیەکان لەیەمەن و حەشدی شەعبی لە عێراق، تا زیاتر لاوازکردنی ئێران بسەلمێنێت و ناچار بە تەسلیمبونی بکات.

ئەم کێشەو ململانێیە بەچی دەکات و چەند دەخایەنێت؟، کاتێکی دیاریکراوی نیە، چونکە تائێستا ئێران نەچۆتە ئەو فازەی ئەمریکا هەرچی وت، ملکەچی دەبێت، لەلایەکی ترەوە ململانێکە تەنها ئەمریکا و ئیسرائیل لە لایەک و ئێرانیش لەلایەنێک نیە، بەڵکو لەئاستێکی فراواندا ململانێ و کێشەی گەورەی جەمسەرەکانی ووڵاتانی ئیمپریالیە، کەدەور دەبینین لە پرۆسەی گەیشتن بە یەکلایی کردنەوەی دۆخەکە، کەلەم بارەیەوە پەیوەندیەکانی روسیا و چین بە ئەمریکاوەو رێکەوتنیان لەسەر نەخشەی ناوچەکە کاریگەریەکی بەرچاوی هەیە، لەسەر ئایندەی ناوچەکە بەگشتی و ئێران بەتایبەتی.

ئەوەی لە ئێستادا بۆ کۆماری ئیسلامی هەستیارە، هەوڵی هەڵمژینی قسە توندەکانی ترەمپە و پێشگرتنە بە ڕوبەڕوبونەوەی ڕاستەوخۆ لە بەرامبەر ئەمریکادا. بۆیە لەم دواییانەدا چەندین ئاماژە بە چەکداماڵینی حزبولڵا لە لوبنان و میلیشیاکانی ژێر چەتری هێزەکانی حەشدی شەعبی لە عێراق کراوە، بۆیە ئاماژە بەوە دەکرێت کە ئێران کلیلی یارییەکەی بەدەستەوەیە و توانای بەستنی چالاکیەکانیانی هەیە، هەرکات لەگەڵ ئەمریکا بە رێکەوتن گەیشتن دەکرێ جێبەجێیان بکات، بەڵام لەگەڵ هەمو ئەوانەدا لەدوا شیکردنەوەدا ناتوانرێت کۆماری ئیسلامی لەژێر تورەیی نارەزایەتی جەماوەریدا رزگار بکرێت.

لەبەر گرنگی و کاریگەرییەکانی وێـژەی منـداڵان، لەسەر بـوارەکانی ژیانی منـداڵان، لە ئەمـڕۆ و لە داهاتـوودا، ئەم سەردەمە بە (سـەردەمی وێـژەی منـداڵان) ناودەبـرێـت. بە هـەزاران پەروەردەکار و دەروونناس و تـوژێنەر و نووسەر و هـونەرمەنـد و مامۆستا و میـدیاکار و پسپـۆرانی پەروەردەیی و دامـودەزگاکانی چـاپ و بڵاوکـردنەوە و لایـەنی دیکە لە جیهانـدا، سەرقـاڵن بە نووسین و بە لـێکۆڵـینەوەی ئاکادیـمی و پـراکـتیکی، لە ژانرەکانی وێـژەی منـداڵان. ئەم گـرنگی پێـدانەش بە وێـژەی منـداڵان، لە گرنگـییەکانی رۆڵی منداڵان لە داهـاتوویەکی باشتر و شیاوتر بۆ گەل و نیشتمان سەرچاوەی گرتووە.

بێگومان داهاتووی گەلی کوردمان و کوردستانی نیشتمانی شیرینمان لە دەستی منداڵانی کـوردی ئەمـڕۆمـان دایە. کەواتە گـرنگـيدانـمان بە منـداڵانی ئەمـڕۆمان، گـرنگـیـدانمانە بە داهـاتـوویەکی گەشـتر و شـیاوتـر بۆ کورد و کوردستان. ئـەم هـیوا و ئامـانجـەش لە سایەی پەروەردەکردنێکی دروست و ئاراستەکردنێکی ئامانجـدار و رێـنمایی پێـویست و راهـێنان و ئامـادەکـردنی منـداڵانی ئەمـڕۆمانـدا دێتـەدی. تا زیـاتـر و زیـاتـر گـرنـگی بە پەروەردەکـردنێ منـداڵانی ئەمـڕۆمان بـدەین، زیاتر گەشبین و هـیوادار و دڵنیادەبین، لە هـێنانەدیی ئەو داهـاتـووە خـوازراوەی کە دەمـانەوێـت. بـە کورتی کـلـیـلی داهـاتوومان جگـەرگـۆشـەکـانی ئەمـڕۆمـانـن. ئـەرکی پـەروەردەکـردن و راهـێـنان و ئـامـادەکـردنی منـداڵـەکانیـشـمان، ئەرکـێکی پیـرۆزە و لە ئەستۆی هەمـوومان دایـە. هەمـووشمان لە بـەری ئەرێـنییان سوودمەنـد دەبـین. بە پێچەوانەشەوە هەر هـەڵە و کەمـتەرخەمییەک لە پەروەردەکـردنی منـداڵەکانمانـدا بکەیـن و پەراوێـزیان بخەیـن، ئەنجامێکی خـراپ و زیـانبەخـشیان لێـدێتـە ئـاراوە. ئـۆباڵی ئەم ئاکامە نەرێنی و نەخوازراوەش، لە ئەستۆی هـەموومـان دایـە. پەشـیمانیـش بـێـسوودە، پـاکـانە و پاسـاو هـێـنانەوە و بیـانـووش لە کەسـمان قـبووڵ نـاکـرێت. هـەر هـەمـووشـمان بـاجـێکی قـورسی ئـەم هـەڵـەیە و ئـەم كەمـتەرخەمـییەمـان دەدەیـن. مێـژووش لـێمان نابـوورێـت و بـەر چەمـۆڵە و نەفـرەتی نـەوەی داهـاتـووشـمان دەکـەویـن.
(ئەلـیزابێت ماخـت) دەڵـێت:”لە کاتی ئەنجامـدانی پەروەردەکردنی منـداڵەکانمانـدا، هەر هەڵەیەک بکەین، دەبێتە هـۆی دۆڕاندنی جەنگێک، کە لە پێناوی داهاتوویەکی باشتردا دەسـتمان پـێکـردووە”. پێویـستە ئێـمەی کوردیش، بە باشی ئامـادەی ئەم جەنـگە بین، تا سەرکەوتـوو و بـراوەبین و دۆڕاونـەبین. لەم روانگە سـتراتیـژییەوە، پێویستە ئەوە بزانین، کە چ ئەرکێکی پیرۆز و چ پێویستییەکی نەتەوەیی و نیشتمانی و مۆراڵیمان لە ئەسـتـۆدایـە، چ بەرپـرسیارێـتییـەکی هـەستیار و چـارەنـووسسازمـان لە ئەسـتۆدایـە.
گرنگی وێـژەی منـداڵان لەوەدایە، کە بەشداری لە ئامـادەکردن و پێگەیاندنی نەوەیەکی نوێی کوردی متمانەبەخـۆ دەکـات، کە پـشت بە تواناکانی خۆیان ببەستن. بۆ هـێنانەدی داهـاتـوویەکی خـوازراوی گەشـتر بـۆ کورد و کوردستان. بـۆیە وێـژەی منداڵانی کورد، بە پێـویستیـیەکی گرنـگی نیـشـتـمانی و نەتەوەیـیـمان دەزانـین. هـۆکارێـکی پێـویست و گـرنگـیشە لە هـۆکارەکانی گەشەکـردنی رۆشـنبـیرییەکی خـوازراوی منـداڵانی کوردمان. هـۆش و ئەنـدێـشەی منـداڵان دەورووژێـنێـت و ئارەزوو و بەهـرە و راز و نیاز و توانا دەرنەخـستـووەکانیان پێ دەردەخـات، خـەون و هـیوا و ئارەزووەکانیـان دەهـێنـێـتە دی.

مەبەسـتیشـمان لە وێـژەی منـداڵان، ئـەو وێـژە باشـەیە، کـە هـەمـوو تایـبەتیـمەنـدییـە سەرکـییەکانی وێـژەی منـداڵانی لەخۆگـرتـووبـێـت. چـونکە هـەر نـووسـینـێکی لاواز و کرچ و کاڵ لەژێـر ناوی (بۆ منـداڵان) ناچـێتە خانەی وێـژەی منداڵانەوە. منداڵانیش ئەو نووسینانەی بە دڵیان نەبێت و چـێژ و خۆشییان لێوەرنەگرن، بە وێـژەی خۆیان نازانن.
(ران بـوسلـیک) هـۆزانـڤـانی ناسراوی بـولگاری لە بواری وێـژەی منـداڵانـدا، دەڵـێت:
“وێـژە بـۆ منـداڵان، وەک شـیری دایـک و هـەوای پـاک وایە، کە پێـویستە هـەبێـت”.

رەهەنـدی پەروەریی لە وێـژەی منداڵاندا، لایەنێکی گرنگ و کاریگەرە لە گەشەکردن و دروستکـردنی کەسایەتی دروسـت و هـاوسەنگی منـداڵان. بە تایبەتی لـەم سـەردەمـەدا، کە سـەردەمی شـۆڕشی تەکـنەلـۆژیـا و داهـێنانی شـتی سەیـر و سەمـەرەیە. سـەردەمی تەلەفـزیـۆنی رەنـگاوڕەنگ و کـۆمپیـوتـەر و ئینـتەرنێـت و ئایپـاد و ئایـفـۆنی زیـرەک و گۆڤاری رەنگاوڕەنگی منـداڵان و بە دەیان ئامـێری مۆدێـرنە. پەیـونـدیکردنیـش ئاسانتر بووە، هـۆیەکانی فـێرکـردن و گەشەکردنی رۆشـنبیریی منـداڵانیش زۆرتربـوونە، ئاستی زیـرەکی و هـۆشـیاری و فـێربـوون و وەرگـرتـنی منـداڵانیـش بەرزتـربـوونەتەوە. بـۆیە پەروەردەکـردن و راهـێنان و پـێگەیـانـدنی نـەوەی نـوێی منـداڵانـیش قـورسـتر بـووە.

وێـژەی منـداڵان هـۆکـارێکی گـرنگی پـەروەردەی منـداڵانـە. بەڵکـو وێـژەی منـداڵان و بەهـا پـەروەردییـەکـان، دووانـەن و لـە یەکـتری جیـانابـنەوە و تەواکـەری یەکـتریـن و کاریگەرییان لەسەر یەکـتری هـەیە. بە کورتی وێـژەی منـداڵان و پەروەردەی منـداڵان دوو رووی دراوێکـن، یا گـیـانـێکـن و لە دوو جەسـتە دان.

ئەگەر هیوا و ئامانجی ئێستامان داهاتووبێت، ئەوە رەهەندی پەروەردەییە کە داهاتووی وێـژەی منـداڵان دیـاری دەکـات. چونکە وێـژەی منـداڵان لـە پلـەی یەکەمـدا، وێـژەیەکی پەروەردەییە. بنەما پەروەردەییەکانن کە راستی و بوارەکانی داهـاتووی وێـژەی منداڵان دروسـت دەکەن. هـەر گـۆڕانکاری و پێشکەوتـنێک لـەم وێـژەیەدا بکـرێت، پێویستە لە دەروازەی پەروەردەوە تـێـپەڕێـت. نووسـەرانی بـوارەکـانی وێـژەی منـداڵانی کوردمـان ئـەم راسـتیـیە دەزانـن، بـۆیـە گـرنگـییەکی زۆریـان بـە رەهـەنـدی پـەروەردەیی داوە و پانتاییەکی زۆری لە نووسینە هەمەجـۆرەکانیانـدا گرتووتەوە. واتە نووسەرانی وێژەی منـداڵان، ئەگـەر پەروەردەکـار نەبـن، ناتـوانـن مەبەسـت و پەیـامـەکانیـان بـە منـداڵان بـگەیـەنـن. ناشـتـوانـن وێـژەیەکی تـازەی مـۆدێـرن و پێـشکەوتـوو بـەرهـەم بهـێـنـن.
ئەو پەیـام و ئامانجە پەروەردەییانەی کە لە میـانەی وێـژەی منـداڵانەوە، پێشکەش بە منـداڵان دەکرێن، کەمترنین لەو بەهـا پەروەردەیـیانەی، کەلەلایـەن دایکان و باوکان و باخچەی منداڵان و قوتابخانە، یا لە رێگەی هەر هۆکارێکی ترەوە پێشکەشیان دەکرێن.

وێـژەی منـداڵان، هـۆکـارێـکی پـەروەردەیی سـەرکـەوتـووی جـیهـانی هـاوچـەرخە، بۆ گەیشـتن بە دڵ و دەروونی منداڵان و بـۆ زاخاودانی هـۆش و بیریان. ئـەو هەلـەشـیان بۆ دەڕەخـسێـنـێت، کە وەڵامی بەشێک لە پـرسیارەکانیان دەستبکەوێـت. خـتووکەشیان دەدات بۆ بیرکردنەوە و نووسین و داهـێنان و گوزارشتکردن لە ئەنـدێشە و بیـرۆکە و لە هـیوا و لە خەون و لە خواستەکانیان. سەرەڕای ئەوش زمانیان دەوڵەمەنتر دەکات.
قـسەکردن و نووسین لەسەر وێـژەی منـداڵان، بوارێکی فـرە فـراوانە، پێویستیشی بە شارەزایی و بە ژێـرخانێکی وێـژەیی و رۆشـنبیریی گـشـتـیی هـەیە. تا ئێستا زیـاتر لە پانـزە نـووسـینم لە بـارەی ژانـرەکانی وێـژەی منـداڵانەوە نـووسـیوە. پانـزەی تـریـش بنووسـم، وەک دڵـۆپـێکە لە دەریـایەک.

نەرویـج: ٢٠٢٥

هێندەی ژمارە ی ئەستێرە
بەقەد گەڵای درەخت و دار
هێندەی ماسی نێو زەریاكان
بەقەد گوڵی وەرزی بەهار… خۆشم دەوێ ی
هێندەی فرمێسكی رژاوی
چاوی یاران …ئاوی كانی
بەقەد تەمەنی رۆژو شەو
ژمارەكان…هێندەی جوانی…خۆشم دەوێ ی
تێكڕای هەموو ئەو وشانەی
بۆ خۆشەویستی نوسراون
هێندەی هەموو ئەو ئەشكانەی
لە گلێنە قەتیس ماون …خۆشم دەوێ ی
بەقەد هەورە سەرشێتەكان
هێندەی خوناوی پەڕەی گوڵ
بەقەد خەمی عاشقان و
تێكرای ترپەی لێدانی دڵ …خۆشم دەوێ ی
هێندەی پەپولەی بێ ئۆقرەی
باڵ سوتاوی دەوری مۆما
گەلێك زیاتر لە وجودم
لە شیرینی رۆحی خۆما …خۆشم دەوێ ی

6/10/2007

                                                     kawa_kiwiny@yahoo.co.uk

ئەوان
ڕژامە سەر لاپەڕەیەک. بەڵام تواناى جووڵەم نییە! قەڵەمەکەى لە کۆتاییم گیرکردووە، وەک ئەوەى لە نووسینم دڵنیا نەبێت. چاوەڕوانم پیتەکانى تر دەرکەون و بەیەکەوە واتایەک ببەخشین. ڕاستە زۆر جار یەک پیتیش بەتەنیا بەکاردێت. بەڵام ئەوکات مەگەر تەنیا خاوەنەکەى بتوانێت مەبەستەکەمان بۆ شى بکاتەوە.
کاتەکەى لە شەو دەچێت. مۆمێک، تەنیا لاپەڕەکە و بەشێکى مێزەکەى ڕۆشن کردووە.
ئەوەتا خەریکە پیتێکى تر دێتە خوارەوە.
سڵاو.

• بەخیربییت هاوڕێ.
  ئێمە لە کوێین؟
• منیش نازانم! وەک دەبینیت ژوورێکى تاریکە، و لە سایەى ئەم مۆمەوە تەنیا چاویلکەکانى و بەشێکى ڕوخسارى دەبریسکێنەوە. لەوانەیە ئێرە ژوورێکى تاریکى سەدەکانى ناوەڕاست بێت. نووسینگەى کاربەدەستێک، ژوورێکى ناو پاپۆڕێک، بەندیخانەیەک، سەنگەرى شۆرشگێرێک، یان کۆشکى ستەمکارێک بێت. لەوانەشە لە خەڵوەتگەى شاعیرێک، زانایەک، فەیلەسووفێک، یان عاشقێکدا بین!
  هەرچییەک بێت ئیتر ئەوە چارەنووسى ئێمەیە. هەرجارە و لە سەردەمێک دەردەکەوین، و هەر کەسێک بۆ مەبەستێک بەکارمان دەخات. لەوانەیە بکەوینە ناو ووتارێکى سیاسى، دروشمێکى درۆ، بڕیارێکى دادگا، جاڕنامەیەکى فریودەرى مافەکان. لەوانەشە بکەوینە ناو بیردۆزى زانایەک، ووتەى دانایەک، شێعرێکى ناسک، چیرۆکێک یان نامەیەکى پڕ لە سۆز.
  • بۆچى ئێمە بەو جۆرە خولقاوین، نەتوانین خۆمان چارەنووسمان هەڵبژێرین؟ بۆچى ئەمانە بە ئارەزووى خۆیان بەدواى یەکدا بۆ مەرامى خۆیان ڕیزمان بکەن؟ من لە سەرەتاى بوونمەوە تاکو ئێستا ملیۆنان جار کەوتوومەتە سەر دیوارى ئەشکەوت و پێستە و کاغەز و شاشە و لاپەڕەکان، و بێ ویستى خۆم هەرجارە و بە شیوازێک دەرکەوتووم! ڕێگەیەک نییە لەم چارەنووسە ڕزگارمان بکات؟
• دەى ئەمەیان جوانترین چارەنووسە! گەورەیى ئیمە لەوەدایە لەهەر سەردەم و شوێنێکدا بین، پوختەى بیرکردنەوەى مرۆڤەکان و ڕازى ناخیان ئاشکرا دەکەین. بەیەکەوە کۆدەبینەوە و بیردۆزێکى زانستى پێکدێنین، کە لەوانەیە جیهان بگۆڕێت. یان لە پەیامێکى خۆشەویستیدا دوو کەس بەیەکتر دەگەیەنین. یان لە نووسینێکدا حەقیقەتى ناخى نووسەرێک ئاشکرا دەکەین. لە هەواڵێکدا دڵى بێ نەوایەک دەخەینە سەما.
  گەرچى ئێمە ژمارەمان سنووردارە، بەڵام بەیەکەوە ملیارەها ئەگەرى شێوازى ڕیزبوونمان لەبەردەستە، و لەسەرەتاى بوونمانەوە مێژووى ڕاستەقینەى مرۆڤەکانمان تۆمارکردووە. هەر لەڕێگەى ئێمەوە دەزانرێت پاکەکان چۆن مرۆڤیان بونیاد ناوە و شەڕانگێزان چۆن ڕوخاندوویانە! چۆن ژییارەکان بونیادنراوون و کێ وێرانى کردوون! ئێمە نەبواین، کێ فیرعەون و مووساکانى دەناسى؟ شکسپیر ئەم ناوبانگەى لەکوێ دەبوو؟ ئەى هیگل و دیکارت و ئۆشۆ و مەولانا و مەحوى …هتد؟
  سەیرکە سەیرکە! پیتێکى تر هات!…یەکێکى تریش…ئەوەتا یەک بەدواى یەک پیتەکان دێنە خوارەوە! ڕیزدەبین و دەستى یەکتر دەگرین و دەبین بە ووشە و بە ڕستە. بەو هیوایەى لەژێر ڕۆشنایى ئەم مۆمەدا وەک دەقێک لەدایک بین، و بە دەستى خوێنەرێک بگەین.
  ئەو:
  ئەمشەو نووسین جیاوازە. وشەکان هەست بە نامۆیى دەکەن. وەک چۆن کچۆلەیەکى لادێیی کاتێک لەناکاو خۆى لەناو ئاوەدانییەکى نامۆدا دەبینێتەوە شەرم دایدەگرێت. ئەم ئێوارەیە وشەکان لە ئاست ئەو داواکارییەى من کوڵمیان سوور هەڵگەڕاوە. ناهەق نین شەرم بکەن بۆ وەسفى کاراکتەرێکى لەو جۆرە برژێنە سەر لاپەڕەکەم. هەست بە شەرمەزاریى دەکەن لە دوو توێی گۆڤارێک یان کتێبێکدا بچنە بەردەم خوێنەرێکى خوێندەوار. ئاخر لەوانەیە بەهۆى ئەو کاراکتەرەوە ناویان بزڕێت و ئیتر لە کونجى کتێبخانەدا بەند بکرێن و جارێکى تر بە چاوى خوێنەرێکى تر ئاشنا نەبنەوە. تەنانەت لەوانەیە حوکمى تاهەتاییان بەسەردا بدرێت و ئیتر پێنووسەکانیش لەبیریان بکەن. هەر چۆنێک بوو، بریاریاندا لە نووکى پێنووسەکەم بێنە دەرەوە و سەرکێشییەک ئەنجام بدەن. خۆ جیهان هەر ئاوا نامێنێتەوە. لەوانەیە رۆژێک بێت ئەو کاراکتەرە ببێتە بووکەڵەیەکى مێژوویی و مناڵەکان لە کەلاوەیەکدا یارى پێبکەن.
  تک…تک…تک…دەنگى کاتژمێرى سەر دیوارەکە بێزارى کردبوو. پیخەفەکەى هەلدایەوە، تیشکى خۆر لە پەنجەرەکەوە نەیهێشت بەتەواوى چاوى هەلبێنێ.
  -ئاى خوایە! دیسانەوە پەردەکەیان هەڵداوەتەوە. ناهێڵن بە ئارامى بخەوم. ئاخر من چیم داوە لە ڤیتامین و تیشکى خۆر و چاڵاکبوون و نازانم چى و چى؟!
  پێخەفە چلکنەکەى کێشایەوە سەرخۆى. دەنگى کاتژمێرەکە بەردەوام بوو…تک…تک…تک… لەناکاو پێخەفەکەى هەلدایەوە و سەیرێکى تەنیشتى لاى چەپى خۆى کرد، بووکەلەی سەر مێزەکەى هەلگرت و بە کاتژمێرەکەیدا کێشا و بێدەنگى کرد. ساتێکى تر لەژێر پێخەفەکەیدا بێدەنگ مایەوە، بیرى کەوتەوە بە تەنیا لە ماڵەوەیە و هەموویان ڕۆیشتوون. هەندێکیان بۆ سەر کار و ئەوانى تریش بۆ قوتابخانە.
  -من تاقەتى ئەمانەم نییە. بەلاى منەوە ژیان خەوتنە. بخەویت و خەونى خۆش ببینیت. کاتێکیش خەبەرت دەبێتەوە، خەونەکانت بگێریتەوە و وەک یادگاریى چێژیان لێ وەرگریت. بەلام چۆن دووبارە بخەومەوە؟!
  پێخەفەکەى هەلدایەوە…ئیتر تاقەتى ئەوەم نییە سەیرى ئەم ژوورە کاولبووە بکەم. هەمیشە دیمەنى ئەو بنمیچە لەبەرچاومە و بیزارى کردووم.
  هەستى بە تینوێتى کرد. ویستى بچێتە ژوورەکەى تر بۆ ئەوەى ئاو بخواتەوە. بەڵام پاشگەز بووەوە و نەیویست بە تەواوى بێدار بێتەوە. پێخەفە چلکنەکەى کێشایەوە سەرى…خەوى لێ زرابوو بیرى دەکردەوە. لەناکاو هەستیکرد کەسێک خەریکە نزیک دەبێتەوە. ئەوەتا هاتە ژوورەوە…بەرە بەرە و بە ئەسپایى نزیک دەبێتەوە…ویستى پێخەفەکە هەلداتەوە، بەڵام پاشگەز بووەوە. گوێ قوڵاغ خۆى بێدەنگ کردبوو، نوقەى لەخۆى بڕیبوو. دلى بەخێرایى لێیدەدا…گوێى لە هەناسەکانى کەسەکەیە…نزیکتر بۆتەوە. هەرچەند هەولیدا، جورئەتى نەبوو خۆى بجوولینێت. دەستێک بەر پیخەفەکەى کەوت، زۆر ترسا. خۆى وا نیشاندا خەوتووە. کات زۆر بە هێواشى تێدەپەرى. تواناى بیرکردنەوەى نەما…نەیدەزانى چەند کات تێپەریوە. هەستیکرد دزەکە بەرەو دەرگاکە دەڕوات، هەناسەیەکى هەڵکێشا. ماوەیەک بوو هەولیدەدا پێخەفەکەى هەلداتەوە، جورئەتى نەدەکرد. دواى ماوەیەکى زۆر، پێخەفەکەى هەلدایەوە. نەیدەزانى دلخۆش بێت کە لە ژیاندا ماوە، یان نیگەران بێت لەو نامەردییەى لە بەرامبەر پارێزگاریکردن لە مالەکەیان نواندوویەتى. چاوى کەوتەوە سەر بنمیچەکە، زیاتر نیگەران بوو. جالجالۆکەیەک خەریک بوو بە دەزووە تەونەکەیەوە هێدى هێدى بەرەو روخسارى دەهاتە خوارەوە. نیازى ئەوەى کرد هەلسێتەوە و لاى بدات. بەلام نەیویست بەتەواوى لە خەوەکەى بێداربێتەوە. ویستى پێخەفەکەى بەرەو روخسارى بێنێتەوە، بۆنى زۆر ناخۆش بوو. چاوێکى بە ژوورەکەدا خشاند، جامانەکەى باوکى لەسەر مێزەکەى تەنیشتى هەڵگرت و خستییە سەر روخسارى و بەرەو خەونەکانى گەایەوە.
  من:
  ئیتر قەڵەمەکەى دانا.
  بۆ ماوەیەک کەوتە بیرکردنەوە..
  دواتر لاپەڕەکەى پچڕاند و لەناو لەپیدا گەچراندى و فرێیدایە سەر زەوى…
  مۆمەکەى کوژاندەوە و دونیا تاریک بوو.
  ✍️/ ئیبراهیم

چەند نمونەیەکی هەڵبژێردراوی ناوچەی بادینان..

بۆ خۆێندنەوەی ئەم بابەتە کلیکی ئێرەبکەن..

(ئەم کتێبە دیالۆگێکی قووڵ و هەمەلایەنە یە لە نێوان بزووتنەوەی سۆشیالیستیی نێودەوڵەتی و چەندین رەوت و گرووپی سیاسیی دیکە سەبارەت بە مافەکانی کورد، ئازادی نەتەوەیی و رۆڵی شۆڕشگێڕیی سۆشیالیستی لەم خەباتەدا پێشکەش دەکات…)

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

پێشوتن
خەبات بۆ وەستانەوە دژ بە فەلاکەتباری ژیان و کاری ژنان لەنێو بزووتنەوەی کرێکاریی کەنەدا بە سەرەتایەکی زەحمەت و پڕ لە کێشە و گرفت دەستی پێکرد. ژنان لەو هەلومەرجە نائینسانییەدا کە سەرمایەداری بەسەریاندا فەرزی کردبوو، دووجار دەچەوسێنرانەوە، جارێک و وەکو کرێکار و جارێکی تریش وەکو ژن. دۆخی کۆمەڵایەتی بزووتنەوەی کرێکاران و ئاگایی سیاسی و چینایەتی ئەو بزووتنەوەیە لە کۆتایی نیوەی یەکەم و سەرەتای نیوەی دووەمی سەدەی بیستەم لەئاستێکی نزم دابوو بەجۆرێک کە ژنان زۆرجار جگە لە سەرمایەداران و بۆرژوازی دەکەوتنە بەر ڕق و نەفرەتی پیاوانی کرێکار و هاوچارەنووسەکانیشیان. حیزبە سیاسییەکان و نەقابە و یەکێتییە کرێکارییەکان و خەباتگێڕە سۆشیالیست و مارکسیستەکانی کۆمەڵگەی کەنەدا لەو قۆناغەدا ڕووبەڕووی کۆمەڵێ ئەرک و بەرپرسیارێتیی مێژوویی بوونەوە و تا ئاستێکی باشیش توانیان دەستکەوتی سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی گرنگ بەدەست بهێنن و فەرزی بکەن بەسەر بۆرژوازی و سەرمایەدارانی کەنەدا. لەنێو بزووتنەوەی کرێکارانی کەنەدا، خەبات و تێکٶشانی ژنانی کرێکار لەململانێی نێوان کۆمپانیاکانی جەنەڕاڵ مۆتۆڕ و فۆرد و کرایسلەر لەلایەک و نەقابەکانی کرێکارانی ئۆتۆمبێلسازیی کەنەدا (١) لەلایەکی تر، لێوانلێوە لە فیداکاری و قوربانیدان لەپێناو مافە ڕەواکانیان. ژنانی کرێکار جگە لەوەی لەسەنگەری کارکردن و ڕووبەڕووبوونەوەدا لەگەڵ سەرمایەداران شانبەشانی پیاوانی کرێکار لەڕیزەکانی پێشەوەدا بوونە، لەهەمان کاتدا لەمەیدانی ئەدەبیشدا بەتایبەتی لەمەیدانی شیعر توانیویانە بوونی خۆیان بسەلمێنن و بەشیعر بەرگری لە خۆیان و مافەکانیان بکەن و بەشداری ئەو خەباتە چینایەتییە مەزنە بکەن. ئان بەیڵی و مەی پارتریچ و چەندین شاعیری تر (٢) لەو شاعیرە کرێکارییانەن کە شیعریان وەکو چەکێک دژ بە ستەمی سەرمایەداری و کۆمپانیای جەنەڕاڵ مۆتۆڕ بەکارهێناوە. ژنانی کرێکار لەو قۆناغەدا (کۆتایی نیوەی یەکەم و سەرەتای نیوەی دووەمی سەدەی رابردوو) دووچاری گەلێ ستەم بوونەتەوە لەوانە کرێی کەمتر لە پیاوان، مەسەلەی هاوسەرگیری و منداڵبوون، نەبوونی بیمە و زەمانەتی کار، نالەباری بیمەی تەندروستی، پشوو و چوونە سەرئاو، پرسی سینیۆریتی (٣) و دابینکردنی پێداویستییەکانی کارکردن( دەستکیش بە نموونە) تا دەگات بە گرفتی ڕێکخراوبوون لە یەکێتیی و نەقابە کرێکارییەکان. ژنانی کرێکار لە کۆمپانیای ئۆتۆمبێلسازی کەنەدا سەرباری گرفتەکانیان، بەڵام توانیان مێژوویەکی گەش و پرشنگدار بۆ خۆیان تۆمار بکەن و دەستکەوتە چینایەتییەکانیان ببێتە مایەی سبەینێیەکی باشتر بۆ نەوەکانیان.

شیعر و ململانێی چینایەتی
کۆمپانیای جەنەڕاڵ مۆتۆڕ لە کەنەدا لە ساڵی ١٩٦٣ کۆمەڵێ بڕیاری دژە کرێکاریی دەردەکات سەبارەت بە گواستنەوەی چەند بەشێک لە کۆمپانیاکە لەشاری (ویندزۆر)ەوە بۆ مەڵبەندی مەککینۆنی پیشەسازی لەشاری ( سەین کاترین) و هەورەها گواستنەوەی بەشێکیش لە مەکینۆنەوە بۆ شاری لەندەنی ئۆنتاریۆ. جگەلەمەش کۆمپانیای جەنەڕاڵ مۆتۆڕ بەشی دروستکردنی گێڕ دەگوازێتەوە بۆ ۆڵکەرڤیڵ و ڕاشیگەیاند کۆمپانیا لەناوچەی ویندزۆر بەشێکی نوێی بڕین دادەمەزرێنێت و ئەمەش دەبێتە هۆی کەمبوونەوە و تەنانەت داخستنی بەشی دوورین لە ئۆشاوا. کاتێک ناڕەزایەتی کرێکاران دژ بەم سیاسەتەی کۆمپانیا دەست پێدەکات، کۆمپانیای جەنەڕاڵ مۆتۆڕ نوێنەرانی نەقابەی کرێکاران دڵنیا دەکاتەوە کە ئەم ئاڵوگۆڕ و گواستنەوانە بەهیچ جۆرێک کاریگەری لەسەر کرێکارانی پیاو دانانێت. هەرواش بوو کاریگەرییەکە تەنها ژنانی کرێکاری گرتەوە و نزیکەی ٤٠٠ ژنی کرێکار کەوتنە دۆخی مەترسی لەدەستدانی کارەکانیان. لەم هەلومەرجەدا مەی پارتریجی ژنە کرێکاری شاعیر و بەرپرسی کۆمیتەی کرێکارانی ژنان لە ڕێکخراوی یەکێتیی کرێکارانی ئۆتۆمبێلسازی کەنەدا لەساڵی ١٩٦٧ شیعرێک بەناوی ( کۆتایی کەنەفتی “٣٢”) دەنووسێت و لە ڕۆژنامەی( ئۆشاوا ۆرکەر)(٤) بڵاوی دەکاتەوە، کە بەمجۆرە ڕاز و نیگەرانی ژنانی کرێکار وێنا دەکات:

هاوبەشی خەمەکانی یەکدی دەبووین
کاتێ لەکار دووا دەکەوتین
بەڵام لەکۆتایی وەرزدا
لە وەختی خۆی تەواو دەبووین.
هاوبەشی تێگەیشتنی یەکدیمان دەکرد
کە سکاڵامان لە بەختی خۆمان دەکرد
بەڵام ژنبوون تاکە تایبەتمەندییەکمان بوو
تاکە شتێکیشە هەمان بێت.(٥)

کۆمپانیا لەهەمبەر خولقاندنی ئەم دۆخە دژوارە بۆ ژنانی کرێکار لەوپەڕی دەست ئاوەڵایی دابوو، چونکە یاسای پاراستنی مافەکانی هاوڵاتی کەنەدیی، خەڵکی کەنەدیی دەپاراست لەهەر هەڵاواردنێک لەسەر بنچینەی نەتەوە و ئایین و ڕەنگیپێست، بەڵام جێندری تیا نەبوو. بۆیە پایەیەکی خەباتی کرێکارانی ئەو قۆناغەی بزووتنەوەی کرێکاری کەنەدا چەسپکردنی پاراستنی مافی یەکسانی جێندەر بوو لەو یاسایەدا. جەنەڕاڵ مۆتۆڕ ‌هێندە دژە ئینسانیی بوو تەنانەت ژنێک دادەمەزرێنن کە نەیان دەزانی دووگیانە و سکەکەی سێ مانگانە. کاتێک هاتە ئانوساتی منداڵبوون و کرێکارەکە چووە خەستەخانە، کۆمپانیا ئەو کرێکارەی دەرکرد.
یاساکان تێپەڕێنران و پەسندکران
لەلایەن ئەو کۆمپانیا زەبەلاحەی ناوی جەنەڕاڵ مۆتۆڕە
تێکۆشانمان دوورە لەوەی کۆتایی بێ
هەتا پیاوان وشیار دەکەین
دەزانین ڕێگەی ئێمە جیاوازە
لەم سۆنگەیەوە هاوڕاین کەوا
ئێمە دوای ئازادی ناکەین
تەنها یەکسانیمان دەوێ.(٦)
شاعیر لە شیعرەیدا بەڕوونی باس لە نیگەرانی گرفتی جێندەر دەکات. سکاڵای شاعیر هەم وەک کرێکارێک و هەم وەک ژنێک لەشیعرەکەدا ڕەنگی داوەتەوە. دیارە گرفتی ژنبوون لە کۆمەڵگەی کەنەدا تا ئەم دەیانەی دواییش هەر هەبووە و ڕەنگە ئێستاش لەم گۆشە و ئەو گۆشە هەبن. ئەوەی کۆمپانیا لە ژنانی کرێکاری دەویست تا بڵێی نائینسانانە بوو. وەکو کرێی کەمتر لە پیاوان و منداڵ نەخستنەوە و شان خاڵیکردن لە بەرپرسیارێتی خانەوادە. بۆیە دروشمی (یەکسانی) یەکێک بووە لە دروشمە هەرە بەرجەستەکانی خەباتی ژنانی کرێکار لەو قۆناغە دیاریکراوەی ژیانی بزووتنەوەی کرێکاری. ئان بەیڵی ژنە شاعیری کرێکاریی بۆ گەیشتن بە مافەکانیان باس لە لێکهەڵپێکرانی خەباتی ژنان و پیاوان دەکات و بەرگری لە کۆمیتەی ژنان دەکات و خەباتەکەی دەکات.

دەتەوێ بزانی چی دەکەین و بەنیازی چین
هەوڵ دەدەین بەچاوی هیچ کەسێکی تر نەبینین
بۆ مافەکانی ژنان هاتووینەتە مەیدان
تا کێشەکانیان بخەینە بەرباس و دووان
نابێ لەوەزیاتر دەستەوەستان بین
وا هەست بکەین
ئێمەی ژن هیچمان پێناکرێ
توانای کارکردن و ڕاسان
شانبەشانی هاوڕێی کرێکاری پیاوین
ئێمە خوازیاری یەکسانین
ڕەنگە تێبگەی ئەگەر هەردوو پێکەوە بین
چەند گونجاوین.(٧)

ساڵی ١٩٦٥ تا ١٩٦٧ کۆمپانیا تا دەهات فشارەکانی لەسەر کرێکارانی ژن زیاتر دەکرد ئەویش بە کەمکردنەوە و دەرکردنی کرێکارانی ژنان لە بەشی دوورین، بۆیە مەی پارتریچ شیعرێک وەک نامەیەک بۆ سەرۆکی کۆمپانیای جەنەڕاڵ مۆتۆڕ ( مستەر ۆکەر) دەنێرێت. پاتریچ لەکۆتایی شیعرەکەیدا دەڵێت:
ئێمە هیچ لەخۆبایی نین پێمانوایە تەنها ئەوە مانادارە
ساڵی داهاتوو گەر کار بکەین دەمانەوێ بزانین لە کوێ کار دەکەین. (٨)

لەو ململانییەی نێوان کۆمپانیاکان و نەقابەی کرێکاران کە کرێکاران بەگشتی و ژنانی کرێکار بەتایبەتی ببوونە ئامانج، ئەو ئاگاییە چینایەتییەی کە دەبوو لەئارادا بێت بەپێی پێویست نەبوو. مەی پارتریچی شاعیر دەڵێت( ئێمە لەوێ بووین و پیاوانی کرێکاریش هیچیان لەدەست نەهات. جا پێیان خۆش بێت یان نا ئێمە دەبوو دژ بەو بڕیارانە بوەستینەوە.) (٩) ژنانی کرێکار لە کۆبوونەوەی یەکێتیی کرێکاران بەشدار دەبوون و بەتووڕەییەوە دەیان پرسی چەند کرێکاری ژن لەکار دەرکراون یان دەردەکرین؟ ژنێک لەڕیزی پێشەوەی ناڕەزایەتی و خەباتی ژنان شیعرێک دەنووسێت و بەمجۆرە گوزارشت لە دۆخی شڵەژاوی خۆیان دەکات:
ئێمە چاوڕەوانی بەفەرمی ناسینین وا چاکترە زوو بێتەدی
هەست دەکەم زۆر تەنیاترم لەو پیاوەی وا پێیەکانی نایە سەر مانگ
ڕۆژنامەنووسەکانت هەموو ناوازەن شتێک دەبێت لەبیر بێت
من وەکو ژن پۆلینکراوم، بەڵام ئەندامی نەقابەم.(١٠)
سەرباری ئەوەی نەقابەی کرێکاران ڕای دەگەیاند کە ڕێکخراوەکەیان جێگەی ژنانی کرێکارە و ژنان دەتوانن پێشڕەوی تیا بنوێنن و خەبات بکەن بۆ بەدەستهێنانی یەکسانی جێندەر، بەڵام ژنانی کرێکار رێکخراوەکەیان وەکو ڕێکخراوێکی پیاوانی کرێکار دەبینی. ئەم گرفتە کە گرفتێکی کۆمەڵایەتی چینایەتی بوو پەیوەندی بە ئاگایی چینایەتییەوە هەبوو. وشیاری سیاسی کرێکاران بەگشتی لەئاستی پێویستدا نەبوو و هەر ئەمەش وایکردبوو بۆرژوازی و سەرمایەداران بتوانن لەژێر ناوی جێندەر ( ژنان و پیاوان)، واتە ڕیزی کۆمەڵاتی کرێکاران پچڕ پچڕ بکەن و لاوازیان بکەن. بەڵام ئەمە ئەوە ناگەێنێت کە ئاگایی سیاسی چینایەتی لەو خەباتەدا ئامادەیی نەبووە.
ئێمە کۆمیتەیەکمان هەڵبژارد
تەنها و تەنها بۆ یەک ئامانج
تا گرێبەست یەکسان بکا
بەو ڕێگاچارانەی دەیدۆزینەوە
لە تەواوی ڕۆژنامەکان
هەندێک بەپشت گوێخستنی پیاوان
کۆتایی بە هەنگاوی ڕزگاری ژنان دێنن
ئەمەش خواست و ئامانجی نییە.
تا ئەو کاتەی پیاوان وشیار دەکەینەوە
دەزانین کە دزاینی ئێمەی ژنان جودایە
لەم ڕوانگەوە هەموو کۆکین لەسەر ئەوەی
ئێمەی ژنان بەدوای ئازادیدا وێڵ نین
تەنها یەکسانیمان دەوێت.(١١)
مەسەلەی یەکسانی جێندەر لەو قۆناغە مێژووییە لە خەباتی ژنانی کرێکار لە کۆمپانیای ئۆتۆمبێلسازی کەنەدا، مەسەلەیەکی گرنگ و هەستیار بووە و شیعریش ئامرازێکی خەباتکارانە بووە کە ژنانی کرێکاری هەڵسوڕاو و شاعیر دەستیان بۆ بردوە و دژ بە چەوسانەوەی سەرمایەداران بەکاریان هێناوە.

دواقسە
ژنانی شاعیر و کرێکار لە نەقابەی کرێکارانی ئۆتۆمبێلسازیی کەنەدا لە لە کۆتایی نیوەی یەکەم و سەرەتای نیوەی دووەمی سەدەی بیستەم، تێکۆشاون لەپێناو مافە ڕەواکانیان و بەشیعر گوزارشتیان لەو خەباتە چینایەتییەی کرێکاران کردووە. شاعیرانی وەک مەی پارتریچ و ئان بەیڵی و شاعیرانی تر شانبەشانی هەڵسوڕاوانی کرێکاران، کەلەنێو مێژووی خەباتی یەکێتیی کرێکارانی ئۆتۆمبێلسازیی کەنەدا هەڵسوڕاو بوونە و لەڕێگەی شیعرەوە توانیویانە جوانترین شانازیان بۆ خۆیان دەستەبەر بکەن. بەشداری ژنانی شاعیر لەو خەباتە بەشدارییەکی چینایەتی بووە و شیعریش ڕۆڵی مێژوویی و کۆمەڵایەتی خەباتکارانەی خۆی گێڕاوە و بووتە ئاوێنەی باڵانومای ئەو خەباتە پڕ لە سەروەرییەی ژنانی کرێکار.

ئامادەکردن وەرگێڕانی لە ئینگلیزییەوە : عەبدوڵا سڵێمان(مەشخەڵ)
سەرەتای کانوونی دووەمی ٢٠٢٥

سەرچاوە و پەراوێزەکان :
(١)نەقابەی کرێکارانی ئۆتۆمبێلسازیی کەنەدا (Canadian Auto Worker)؛ یەکێک بوو لە گەورەترین سەندیکاکانی کرێکارانی کەنەدا، بەڵام لەگەڵ نەقابەی پەیوەندییەکان و نەقابەی وزە و کرێکارانی کاغەزی کەنەدا یەکیان گرت و لە ساڵی ٢٠١٣دا یەکێتیی نەقابەکانی(یونیفۆر)یان پێکهێنا. ئەم نەقابەیەلە سەرەتادا لە کارگەکانی ئۆتۆمبێل لە ئۆنتاریۆ لەساڵی ١٩٣٧ دامەزراوە، جۆرج بیرت لە ١٩٣٩ تا ١٩٦٨ واتە بۆ ماوەی ٢٩ ساڵ، سەرۆکی ئەو نەقابەیە بوو. ئەم نەقابەیە کرێکارانی کۆمپانیاکانی جەنەڕاڵ مۆتۆڕ و فۆرد و کرایسلەر لەخۆ دەگرت. دوای چەندین ئاڵوگۆڕ ئەم نەقابەیە ئێستاش لە زۆرێک لە کەرتەکانی ئابووریدا نوێنەرایەتی کرێکارانی کەنەدا دەکات.
(٢)بەداخەوە نەتوانرا زانیاری لەسەر ژیانی ئەو ژنە شاعیرە کرێکارانەی کە بەشیعر گوزارشتیان لە خەباتی خۆیان کردووە و ناویان لەم نووسینەدا هاتووە، بەردەست بخەین. لەلایەکی تریشەوە بەگوێرەی سەرچاوەکان زیاتر لە بیست و پێنج هەڵسوڕاوی ژنانی کرێکار لێبراوانە تێکۆشاون لەپێناو بەرگریکردن لە ئینسانییەتی ژنان و پیاوانی کرێکار و مافەکانیان.
(٣)بەپێی فەرهەنگی ئازادی وشەی سینیۆریتی بەمانای تەمەن گەورەتری یان سەرەکێتی یان باڵاتری یان لەپێشتربوون دێت. من ئەم ڕاڤانەم بە گەنجاو نەزانی و هەر وشەی سنیۆریتیم وەکو خۆی دانایەوە.
(٤)ڕۆژنامەی ئۆشاوا ۆرکەر(Oshawa Worker Newspaper)؛ ڕۆژنامەیەکی کرێکاریی بوو و پاشان بوو بە گۆڤار لەلایەن لیژنەی ڕۆشنبیری نەقابەی کرێکارانی ئۆتۆمبێلسازیی کەنەدا لۆکاڵی ٢٢٢ ەوە، دوو مانگ جارێک بەچوار لاپەڕەی قەبارە گەورە بڵاودەکرایەوە. ولیەم نۆبڵ لەدەیەی چلەکانی سەدەی ڕابردوو سەرنووسەری چەندین ژمارەی ڕۆژنامەی ئۆشاوا ۆرکەر بووە. پاشان ڕۆژنامەکە دەبێت بە گۆڤار.
(٥)Labour’s Dilemma, The gender Politics of Auto Workers in Canada 1937 – 1979, Pamela Sugiman, University of Toronto Canada, 1997, page 138 and 139.

(٦)هەمان سەرچاوەی پێشوو لاپەڕەکانی لاپەڕە ٢٠١ و ٢٠٢.
(٧)هەمان سەرچاوەی پێشوو لاپەڕە لاپەڕەکانی ٢٠٢ و ٢٠٣.
(٨)هەمان سەرچاوەی پێشوو لاپەڕە ١٤١.
(٩)هەمان سەرچاوەی پێشوو لاپەڕە لاپەڕە ١٥٥.
(١٠)بەداخەوە ناوی شاعیرەکە تۆمار نەکراوە. هەمان سەرچاوەی پێشوو لاپەڕە لاپەڕە ١٥٥.
(١١)Labour’s Dilemma, The gender Politics of Auto Workers in Canada 1937 – 1979, Pamela Sugiman, University of Toronto Canada, 1997, page 200 and 202.

لە هۆڵەکانی مۆزەخانەی شەنگەهای، زیاتر لە 70 هەزار پێشانگا چیرۆکی پیاوێک دەگێڕنەوە — پیاوێک کە لە چین بە “زانای خەڵک” ناسراوە و باوکی دامەزرێنەری بەرنامە بۆشایی و مووشەکییەکانی چینە. ناوی کیان شویسن،بەڵام لە ئەمریکادا، ئەو وڵاتەی کە بۆ یەکەمجار کیان شویسن تێیدا گەشەیسەند، ناوی “کیان” کاڵ بووەتەوە لەگەڵ ئەوەشدا، میراتە زانستیەکەی لە دوو وڵاتدا هەست پێدەکرێت – یەکێکیان زۆر درەنگ لە باوەشی گرت و یەکێکیان زۆر زوو دەربەدەری كرد

لە شەنگەهایەوە بۆ ئەستێرەکان

کیان شویسن لە ساڵی 1911 لە شاری هانگژۆی چین لەدایکبووە و خوێندکارێکی زیرەک و لە زانکۆی “شەنگەهای جیاو تۆنگ” لە بەپلەی یەكەم دەرچووە. سکۆلەرشیپێکی دەگمەنی بەدەستهێنا بۆ خوێندن لە ئەمریکا، لێکۆڵینەوەکانی لە بواری ئایرۆداینامیکدا بە خێرایی سەرنجی ئەمەریكیەكانی ڕاکێشا،هەر لە کالتێک بوو کە کیان بوو بە بەشێک لە گروپێکی بوێری زانای گەنج کە تاقیکردنەوەی موشەکسازی سەرەتایییان کرد. ئەوان ناویان لێنرا “كۆمەڵەی خۆکوژی- لەبەر ئەوەی تاقیکردنەوە تەقینەوەکانیان زۆرجار بە تۆپی ئاگرین و ترس و دڵەڕاوکێ کۆتاییان دەهات، تاقیکردنەوەکانیان بوونە بناغەی تاقیگەی پاڵنەری جێت ، کە تا ئێستاش وەک بەردی بناغەی گەڕان بەدوای بۆشایی ئاسمانی ئەمریکیدا ماوەتەوە،لە کاتی جەنگی جیهانی دووەمدا، کیان شویسن پەیوەندی بە “پرۆژەی مانهاتن” کرد، بەشداری کرد لە پەرەپێدانی سیستەمی مووشەکی کە توانای گەیاندنی سەری ئەتۆمی هەبێت. ئەو کار لەسەر مووشەکی کۆرپۆرال کردووە – یەکەم مووشەکی ئەمریکی کە بۆ گەیاندنی ئەتۆمی دیزاین کراوە – و بە یەکێک لە پسپۆڕە پێشەنگەکان دادەنرا لە بواری پاڵنانی فڕۆکە و ڕێنماییکردنی مووشەک،ئەو ئەوەندە گرنگ بوو کە لە ساڵی 1945 لەگەڵ فیزیازانێکی پێشەنگ تیۆدۆر ڤۆن کارمان ڕەوانەی ئەڵمانیای دوای جەنگ کرا بۆ لێکۆڵینەوە لە زانایانی موشەکی نازی، لەنێویاندا وێرنهێر ڤۆن براون. ئامانجی ئەرکەکە: دڵنیابوون لەوەی ئەمریکا لێواری زانستی ئەڵمانیای بە میرات گرتووە،کیان شویسن بە هەموو پێوەرێک کەسایەتییەکی سەرەکی بوو لە سەرهەڵدانی ئەمریکا وەک زلهێزێکی تەکنەلۆژی،بەڵام لەگەڵ شەڕی سارددا دۆخەكە گۆڕا. دوای شۆڕشی پارتی كۆمۆنیستی چین لە ساڵی 1949، کەشوهەوای سیاسی واشنتۆن گومانی لە هەر کەسێک کرد کە پەیوەندی بە چینەوە هەبێت. کیان شویسن سەرەڕای ئەوەی هیچ بەڵگەیەک لەسەر سیخوڕیکردنی بۆ چین نەبوو، بوو بە ئامانج. بە تۆمەتی هاوسۆزی کۆمۆنیستەکان، مۆڵەتی ئەمنی لێسەندرایەوە و خرایە ژێر دەستبەسەری و زیندانیكردنی ماڵەوە،بۆ ماوەی پێنج ساڵ ، یەکێک لە درەوشاوەترین عەقڵەکانی کۆمەڵگەی زانستی ئەمریکا بێدەنگ کرا – بەهرەکانی نەک بەهۆی نەبوونی لێهاتووییەوە، بەڵکو بەهۆی ترس و سیاسەتەوە بەفیڕۆچوو،لە ساڵی 1955 لە ژێر فشارێکی پەرەسەندوو و سەرەڕای ناڕەزایەتی هاوکارەکانی، سەرۆک دوایت ئایزنهاوەر دیپۆرتکردنەوەی کیان شویسنی بۆ چین پەسەند کرد،کیان شویسن لە کاتی گەڕانەوەی بۆ چین سەرکردایەتی چین درکیان بەوە کرد کە چییان دەستکەوتووە: زانایەکی ئاستی جیهانی کە لەلایەن باشترین دامەزراوەکانی ڕۆژئاواوە ڕاهێنراوە،لە ماوەی پانزە ساڵدا، کیان شویسن سەرکردایەتی کرد بۆ ئەوەی یەکەم مانگی دەستکردی خۆی بەناوی “دۆنگ فانگ هۆنگ 1” لە ساڵی 1970 بۆ بۆشایی ئاسمان هەڵبدات، تەواوی نەوەیەکی ئەندازیار و زانای چینی ڕاهێنا. کارەکانی بناغەکانی سیستەمی مووشەکی چینیان دانا — لەوانە ئەوانەی کە دواتر لە جەنگی کەنداوی 1991دا بەکارهێنران، کاتێک هێزەکانی ئەمریکا ڕووبەڕووی ئەو تەکنەلۆژیایە بوونەتەوە کە یارمەتی پەرەپێدانی دا. وە دواترینیان ئەو مووشەكانەی حوسییەکانی یەمەن دژی كەشتیە بازرگانیەكانی ئەمەریكا لە دەریای سوور و ئیسرائیل بەكاریان هێنا،دوای چەند ساڵێک، دان کیمبۆڵ، وەزیری پێشووی هێزی دەریایی ئەمریکا و سەرۆکی کۆمپانیای موشەکی ئایرۆجێت، بە پەشیمانیەوە بیری لە ڕۆیشتنی زۆرەملێی کیان کردەوە ووتی: ئەوە گەمژەترین بڕیار بوو کە ئەمریکا داوویەتی،ئەمڕۆ کە واشنتۆن جارێکی دیکە بیر لە سنووردارکردنی خوێندکاران و زانایانی چینی دەکاتەوە، چیرۆکی کیان بیر ئەمەریكیەكان دێنێتەوە،کیان شویسن یارمەتی دا لە داڕشتنی بەرنامەکانی بۆشایی ئاسمانی دوو زلهێزی جیهانی ئەمەریكا و چین. بەڵام تەنها یەکێکیان وەك پاڵەوانێک هەڵیبژارد.

و/ هەڵۆ حەسەن

سەرچاوە:
How China Entered the Space Race
https://www.wired.com/2015/04/how-china-entered-the-space-race/?utm_source=chatgpt.com
The Two Lives of Qian Xuesen
https://www.newyorker.com/news/evan-osnos/the-two-lives-of-qian-xuesen?utm_source=chatgpt.com

(سەبارەت بە خەڵاتی قەڵەمی هەژار)

وشەی دەستپێک:
ئەوەی تۆسقاڵێک لە کرۆکی بیر و هزری هەژار موکریانی(1991-1921) تێبگات،سوور دەزانێت پەرۆشی یەکەم و کۆتاییی هەژار تەنێ زمان و نەتەوەیە و نە هیچی دی. خوێندنەوەی سەرپاک بەرهەمی هەژار دەرخەری ئەوەیە هەموو کوێرەوەری و چەرمەسەرییەکی ئەم کەسایەتییە درەوشاوەیەی ڕووبەری فەرهەنگیی کوردان تەنیا لە پێناو بڵاوکردنەوە،پەرەپێدان و پێشخستنی زمان و دۆزی ڕەوای نەتەوەکەیدا دەبێت.هەژار دنیا دەپشکنێت تا دەنگی دلێری نەتەوەکەی بێت. واتە زمان و نەتەوە بە دوو دیوی دراوێک و بە یەک دید سەیر دەکات.
خەڵاتی قەڵەمی هەژار:
ڕۆژهەڵاتی نیشتمان و شاری سنە،ڕۆژانی 7 و 8ی مانگی جۆزەردانی 2725(28 و 29ی مای 2025)ڕووداو و بویەرێکی کولتووریی باڵکێشی بەخۆوە بینی.هەژار دیسانەوە بووەوە بە تەوەر یان بە واتایەکی ڕاستتر،چەترێک بۆ گلێربوونەوەی دەیان مرۆی خەمخۆر و پەرۆشی چاند و زمانی کوردی و هەلێکی نوێ بۆ شادبوونەوە بە ڕوخساری یەکدی دەست کەوتەوە. سەبارەت بە ڕێوڕەسمی خەڵاتی قەڵەمی هەژار لە گۆشەنیگای خۆمەوە دەروویەک لە ڕووی خوێنەر دەکەمەوە.
یەکەم،هەموو بەرگێک دەبەر هەژاردا تەنگە،بەرگی نەتەوەپەروەری نەبێت! ناونیشان و سەردێڕی نووسینەکەیش کە لە ڕستەیەکی خودی هەژار موکریانی وەرگیراوە،ڕاشکاوانە سەلمێنەری هەمان بۆچوونە و چ پێویستی بە شەرح و ڕاڤە نییە. بۆچ ئەم پەیڤە بە زماندا دەهێنم؟
هەژار بۆ خۆی چەندە بێگرێ و گۆڵ بەرسڤی ئەم پرسیارە دەداتەوە و دەڵێ:
“بە دەربەدەری یان لە ماڵی خۆم
لە خاکی عەرەب،لە ئێران و ڕۆم
کوردم و لە ڕێی کورد و کوردستان
سەر لە پێناوم،گیان لەسەر دەستان”
لێرەوە داماڵینی بەرگی کوردستانیبیوون و دەبەرکردنی بەرگی ئێرانیبوون ئەو کاڵا ناڕەسەن و قەڵبەیە هەرگیز لە جەستەی هەژاردا جێی نابێتەوە.پڕ ڕوونە کردنەوەی هەر دەروویەک بۆ ڕاژە و خزمەتکردنی چاند و زمانی کوردی لە بن ئەم گەزە ئاسمانەی ناوی ئێرانی لەسەرە،هەوڵ و خەباتێکی خەمخۆرانە و دڵسۆزانەی گەرەکە و ئەرک و کارێکی هەر وا سووک و سانا نییە و هەموو ڕووناکبیرێکی وریایش،ئاگاداری کەند و لەندەکانی سەرڕێیە. بەڵام کۆمەڵەی ڕۆشنبیریی ئێستای کورد لە سەرەتای شەستەکانی هەتاوی(هەشتاکانی زایینی)دا نییە کە هەموو شتێک لە نێو جەغز و بازنەیەکی بەرتەسکدا ببینێتەوە و خۆ لە هەمبەر پرسە جەوهەرییەکان نەبان بکات و هەموو پرسێک بباتەوە سەر ئەو ڕستە پڕۆپاگەندەیی و دروشمئاسا و بێواتایە کە گوایە”کورد لە کوێی دنیا بێت،ئێرانییە”. زۆر سادە و ساکار دەپرسم گەلۆ بەدرێژایی دیرۆک ئەم پرسە یان ئەم دروشمە زەقە،چ دادێکی کوردی بۆ پێشخستنی زمانەکەی و دۆزە هەرە ڕەواکەی نەتەوەکەی داوە و تا هەنووکە بە شێوەی کردەیی چی لێ شین بووە؟
دووەم،تا کاتێک لە هەر پارێکی نیشتماندا لە لای دەستەڵاتە سەردەستەکان پرسی کورد وەک نەتەوە و زمانی سەربەخۆ لە خودی دەستووردا یەکلا نەکرێتەوە یان بە واتایەکی دی،نەچێتە واری کردەیی و هەنگاوی کرداری بۆ هەڵنەگیردرێت و چارەسەر نەبێت،بە لای منەوە هەموو هەنگاوێکی لەم چەشنە تەنێ ڕووکەش و ڕواڵەتیانە دەبێت و کاتیی و ئەوپەڕەکەی بۆ ڕۆژانێک هەڵپە و کەلەجانێک دروست دەکات و نەفرەتر.
سێیەم،پەیامی ڤیدیۆیی”حەداد عادڵ”(1945)سەرۆکی کۆڕی زانیاریی زمان و تۆرەی فارسی(فەرهەنگستان)کە باڵاترین کەسایەتی فەرهەنگیی دەستەڵاتە و هەموو شتێکی کوردان بە ناوی (محلی)و (قومی) و…ناودێر دەکات،ڕووە ڕاستینەکەی پرسەکە سەد هێندە زێتر ئاشکرا دەکات و هەمدیس هەمان ڕاستیی تاڵمان دەرخوارد دەداتەوە کەچی ئێمەی کورد بەمە خەنین و هەر لە دووی ژانبڕ دەگەڕێین نەک چارەسەری یەکجارەکی. هەروەها ئاخاوتنەکەی نوێنەری فەرهەنگستانی زمان و تۆرەی فارسی،”محەممەد دەبیرموقەدەم”(1953)،کە وەک هەمان بنێشتە خۆشەکەی سەرزاران کە بەردەوام کورد بە ڕەسەنترین ئێرانی و لە ڕەگەزی ئاری لە قەڵەم دەدەن،ئەی نابێت لە خۆ بپرسین ئەم چەشنە دروشمانە تا ئێستا چییان بە کورد بەخشیوە؟ هەروەها زۆرینەی پانێلیستەکانیش کە کورد بوون و مخابن تەنێ دەوری لاساییکەرەوەیان دەبینی،قسەی سەر زار و بن زاریان دەبردەوە سەر ئەوەی کورد لە کوێ بێت،ئێرانییە!
چوارەم،دەگرتوێت بەردی بناغەی بینایەک گەر ڕۆژی یەکەم بە خوار دابنرێت،دواتر ڕاستکردنەوەی پێویستی بە هەڵتەکاندنەوە دەبێت نەوەک لابردن و گۆڕینی یەک و دوو خشت. خەڵاتی قەڵەمی هەژار لە ساڵی دەستپێکدا بە هەموو لایەنە ئەرێنی و نەرێنییەکانیەوە قۆناخی یەکەمی بڕی و هەژاری موکریانی جارێکی دی هێنایەوە نێو چەقی بازنەکە و بۆ داهاتوو،زۆر پرس و هۆ و هەگەر لەم پێوەندییەدا دەوریان دەبێت. بەشێکی ئەرکەکە لە ئەستۆی کۆمەڵەی ڕۆشنبیری و بەشەکەی دی کە دەورگێڕی سەرەکی دەبێت،ڕووی لە کەناڵی فەرمیی و خودی دەستەڵات دەبێت کە تا چەندە دەور بە کەشوبای ئازاد و پێنووسی ڕووناکبیری سەربەخۆ بدات و دیوە ڕاستینەکەی هەژار تێیدا دەربکەوێت!
پێنجەم،لە نێو کۆمەڵەی ڕۆشنبیریی کوردیدا هەژار بەردەوام لەبەر ئەوەی لە مەتەرێزێکەوە دەردەکەوێت،وەبەر ڕەخنە و بگرە زۆر جاریش بەناڕەوا تیر و توانج و پەلامار دەدرێت.هەژار گەر ڕوو لە مەلا مستەفا بارزانی(1979-1903)دەنێت،چونکە گەلپەروەربوونی تێدا دەبینێتەوە. پێی وا بووە لەو سەردەم و ڕۆژگارەدا بارزانی دەتوانێت تەکانێکی هەرەقەتی بە خەبات و بزاڤی نەتەوەیی کورد بدات و دۆزی کورد چەند هەنگاوێک واوەتر ببات کە دیرۆک باشترین بەڵگە بۆ سەلماندن و دەرخستنی ئەم پرسە دەبێت و هەرا و ئاژاوەنانەوەی گەرەک نییە. ئیدی هەر کەسە و سەربەستە چلۆن لە هەمبەر ئەم پرسەدا بیر دەکاتەوە و هەژار هەرگیز ئەمە بەسەر کەسدا ناسەپێنێت؛بۆیە ڕووناکبیری نهای کوردیش بڵا وەک مافێکی کەسەکی سەیری پرسەکە بکات و سوار شەپۆلەکە نەبێت.
شەشەم،هەژار گەر دەست بۆ وەرگێڕانی چەند پەڕتووکێکی عەلی شەریعەتی(1977-1933) و قورئان دەبات،پشکی سەرەکیی پرسەکە ڕووی لە پاراستنی زمانەکەیەتی و بڕایەوە. لێڵ و لیخنکردنی کانیاوە زوڵاڵەکەی هەژار چ خزمەت بە فەرهەنگ و زمانی کوردی ناکات و هەر هەوڵێکی لاوەکیش لەم پێوەندییەدا خۆڵ لە چاوی خەڵککردنە و مەبەستیشی،خاپاندن و لەخشتەبردنی جەماوەر دەبێت.
حەوتەم،گەرەک خەڵاتی قەڵەمی هەژار بۆ ئەو پێنووسە چەلەنگە کوردییانەی بێت کە زمانی کوردی،بە زمانی نووسینی خۆ دادەنێن و لە ڕێی ئەم زمانەوە دەیانەوێت لەسەر ئارێشە،کەند و کۆسپ و پرسە هەستیارەکانی کۆمەڵگەکەی خۆ بنووسن و بەرگێکی زانستیانە دەبەر زمانەکەیان بکەن. لێرەوە ئەرکی لیژنەی داوەریی قورستر دەبێت و پێویستە تەنێ دووی قەڵەمە ناکارا و سواو و نەریتییەکانی نزیک لەم ئالی و ئەو لایەنەوە نەکەوێت و وەک کەسایەتی خودی هەژار،لایەنی فرەڕەهەندیی خۆی بپارێزێت.
هەشتەم،بەشی فرەی تیزەری خەڵاتەکە کە بە زمانی فارسی بوو،لە دووی مەبەستێکی لاوەکیی کاڵفامانە دەگەڕا کە هەرگیز ڕۆژێک لە ڕۆژان پەرۆشێکی پلە دەیەمی هەژاریش نەبووە و تیرێک بوو بە تاریکییەوە نرا. وەک میدیاکارێکی کورد،ئەم ناساندنە،هەم لە باری هونەرییەوە بە کرچوکاڵ و لاواز دەبینم و هەمیش لە ئاستی بەژنی بڵندی کەسایەتییەکی وەک هەژاردا نەبوو و نەیتوانی بێلایەنانە سووکە ئاوڕێک لە وێستگە هەستیارەکانی ژیانی هەژار بداتەوە. بەردەنگی سەرەکیی هەژار،کوردە ئیدی نازانم دەرهێنەر و ڕاپەڕێنەری ئەم کارە لە شوێن چی وێڵ بوو! بۆیە هیچ بە کاریگەرم نەبینی.
نۆیەم،هەژار،بەو ساباتە دڵنشینە دادەنرێت کە هەموو دەنگ و ڕەنگە جیاوازەکانی نێو فەرهەنگ و زمانی کوردی لە بن سێبەرەکەیدا لە دەوری یەکدی کۆ دەکاتەوە و ئەمەیش هەر لە سەرەتاوە بە شیعر و شاعیری نەتەوەیی دەسەلمێنێت و دواتر بە چەندان بواری دیکەی وەک ڕۆژنامەگەریی و ڕاگەیاندن،نووسین،وەرگێڕان،زمانی کوردی و زار و بنزارەکانی و قامووسنووسی درێژە پێدەدات و ئەمڕۆکە هەر کوردێک و لە هەر پار و بەش و دیالێکت و زارێکی زمانی کوردی، خودی خۆی لە نێو ئاوێنە زوڵاڵ و ڕۆحە ڕەنگاڵەییەکەی هەژاردا دەبینێتەوە هەر بۆیە هەژار لە ڕووبەری ڕۆشنبیریی کوردیدا بە ڕوخسارێکی فرەڕەهەند دادەنرێت. هەژار موکریانی کە بەدرێژایی تەمەنێک لە پێناو میللەتەکەیدا لە دەرووی شیعر،نووسین،قامووس،لێکۆڵینەوە و وەرگێڕان دەدات،تاقە مەبەستی تەنیا خۆ لە خزمەتکردنی زمانەکەیدا دەبینێتەوە و بەس.
کەلیموڵڵا تەوەحودی(کانیماڵ)(1941)،یەک لە هێما و نموونە زیندووەکان لەم پێوەندییەدا دێتە ئەژمار کە لە کۆڕەکەدا ئاوڕی لە گۆشەیەک لە خەباتی دوور و درێژی خۆی لە پێناو بووژاندنەوە،بڵاوکردنەوە و پێشخستنی چاند و زمانی کوردی لە خۆراسان و تەرخانکردنی هەموو ژیانی لە پێناو کوردندا دایەوە کە لایەنێکی گەشی ئەم ڕێوڕەسمە بوو. کانیماڵ گەڕایەوە بۆ نێو دیرۆک و لایەکی لە سەردانەکەی بۆ لای هەژار لە شارۆچکەی”عەزیمییە”ی کەرەج کردەوە کە خۆی گوتەنی، هەژار بەم جۆرە بەرەپیری چووە و پێی وتووە،وەرە شەرەفخانی من،دواتر وتیشی،هەژار ویستی دەستم ماچ بکات،لێ من دەست و قاچی هەژارم ڕامووسی.

ئەنجام:
1 – لە هەر گۆشەنیگایەکەوە ئاوڕ لە پرسەکە بدەینەوە،ڕووداوەکە ئەرێنییە و پێویستە بۆ دادێ مرۆ ڕۆشنبیر و زانستوەر و پەرۆشەکان جڵەوی مەیدانەکە بگرنە دەست و نەهێڵن بە ئاراستەیەکی خواردا بچێت.
2 – هەژار لە هەموو بارێکەوە دەبێتە ئاوێنە تا کورد خۆی بە هەر هەموو دەنگ و ڕەنگە جیاوازەکانەوە تێدا ببینێتەوە و وەک باشترین دەرفەت هەلەکە بقۆزێتەوە.
3 – ئەم خەڵاتە پێویستە دەرکە لە ڕووی پەروەردە و بارهێنانی فەرمی بۆ کورد بکاتەوە و لێرەوە کورد دەنگی خۆی تا نزیکترین سەکۆکانی دەستەڵات بگوێزێتەوە و خوێندن و فێرکردنی زمانی کوردی بەرگی ڕەسمیبوونی دەبەر بکرێت و سنوورێک بۆ وەستاندنی دروشمە هاکەزاییەکان دابنرێت و دەستبەرداری بە هەڕەشەدانانی زمانی کوردی بۆ سەر ئاسایشی و…ببن و دەرفەت بدرێتە زمانی کوردی هەر لە باخچەی ساوایانەوە فێرکردن،خوێندنەوە و نووسین بەم زمانە دەست پێ بکات. هەژار وەک چلۆن پەرۆشی یەکەم و کۆتاییی زمان و نەتەوەکەی بوو،هەر لەم سۆنگەیەوە زێترین ئاوڕ لە دەوڵەمەندترکردنی زمانی زانستیی کوردی بدرێتەوە و زێترین بەرهەم و کتێب ڕووی لە پەڕتووکی کوردی بێت و پێنووسە پاکژ و پاراوە کوردییەکان بە کۆمەڵەی ڕۆشنبیری بناسرێن نەوەک دەنگ و ڕەنگە سواوەکان.
4 – لێرە ئەم قسە نەستەق و پەندە گەوهەرینەی بەرینانمانیش وەک چرای بەردەم دەکار بهێنین کە دەبێژێت:”بۆیە پێت ئەڵێم کاکە تا چۆلەکەم بۆ بگری”و بە دەنگی بڵند بڵێین گەر مێژوویەکە پرسی برایەتی و چی و چی بە زماندا دەهێنن،وەرن بە کردە بیسەلمێنن و خودی دەستوور و یاسای بنەڕەتی جێبەجێ بکەن و ئێمەیش ئامادەینە. بڵا ئەم جۆرە کۆڕانە تەنێ بۆ پڕکردنەوەی کەلێنە لاوەکییەکان نەبێت.
5 – هەژار هەر لە دەستپێکی خەباتەوە تا دوادەم،خەون بە ئازادیی و ڕزگاریی نیشتمانەکەیەوە دەبینێت هەر بۆیە دەبێژێت:
“لاوەکان هەر کاتێ جێژنی ڕۆژی ئازادی دەکەن
بێننەوە بیرتان هەژارێک،شاعیرێکی زاری کورد
داوەتێکی ڕەشبەڵەک بگرن لە دەوری گۆڕەکەم
یەکتری ماچ کەن بە یادم دڵبەر و دڵداری کورد”
6 – هەژار بۆ دەربڕینی ڕوانگە و بۆچوون،بۆ خۆی ئازاد و سەربەست بوو،کەوی مەکەن!
جێی ئاماژەپێدانە ڕێوڕەسمی خەڵاتی قەڵەمی هەژار ڕۆژانی 28 و 29ی مانگی مای 2025 بە بەشداریی و ئامادەبوونی دەیان نووسەر،وەرگێڕ،ڕووناکبیر و سەدان لایەنگری تۆرە و زمانی کوردی لە هۆڵی مەولەویی زانستگەی سنە(لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان) بەڕێوە چوو. ڕێوڕەسمەکە بە چەند پەنێلکێک و چەندان لێدوان و بەرنامەی هونەری و دواتر دابەشکردنی خەڵاتەکان کۆتایی هات و دیداری دواتری هەژار و سنە کەوتە ساڵی داهاتوو. ئامادەبوونی کتوپڕی شاعیری”ملوانکەی شین”واتە”شەریف حوسێن پەناهی”(1954)و بە بێ هیچ جۆرە شیعرخوێندنەوە یان کورتەئاخاوتنێک،خاڵێکی سەرنجڕاکێشی ئەم ڕێوڕەسمە بوو کە نەزانرا چ مەبەستێکی ئاشکرا و نەپندی لە پشتەوە بوو!
شارام نازری(1950)،گۆرانیبێژی ناسراویش سترانێکی پێشکەش کرد.پانێلێک لەسەر کوردانی خۆراسان بەڕێوە چوو، سپاهیی لایین و حسێنپوور لەسەر ئەنجوومەنە ئەدەبییەکان و دیرۆکی شیعر لە لای کوردانی خۆراسان قسەیان کرد،دوکتۆر “عەبدوڕەحمان ئاداک”لەسەر ڕەوتی گەشە و پەرەسەندنی چاند و زمانی کوردی لە باکوور قسەی کرد،وەرگێڕ و نووسەر “ئازاد بەرزنجی”لە باشوورەوە لەسەر پێویستی زمانێکی یەکگرتوو بۆ نووسین قسەی کرد،ڕۆژنامەوان و توێژەری ئەدەبیی “عادڵ محەممەدپوور”،زمانی بە تەوەر بۆ گلێرکردنەوەی نەتەوەیەک لە بن چەترێکدا وەسف کرد و لەسەر دەوری هەژار لە لێکنزیککردنەوەی زار و بنزارەکان قسەی کرد. لە کۆتاییشدا براوە سەرەکییەکانی خەڵاتی قەڵەمی هەژار بریتی بوون لە:کەوتنی ئاسمانەکان،جەبار جەمال غەریب(بۆ ڕۆمان)(1961)،بووژانەوەی کورد،ئیسماعیل شەمس(بۆ مێژوو)(1975)،کۆبەرهەمی پڕۆفیسۆر محەممەد کەمال(بۆ فەلسەفە)(1955)،تەشەیین نەزمی،عەبدوڕەحمان ئاداک(بۆ ڕەخنەی ئەدەبی)(1977)،فەرهەنگی زارەکیی موکریان،سەلاحەدین پایانیانی(1978) و
فەرهەنگی قەومیی شار و گوندێن خۆراسانی باکوور،عەلی ڕەحمەتی(1966). هەروەها ڕێز لە دەیان قەڵەمی دیکەیش نرا کە بریتینە لە: عەلیڕەزا خانی،بێهناز دڵشاد،سەیید ئارمان حسێنی،ئیبراهیم ئەحمەدی،کوورش ئەمینی،خوسرەو سینا،سەلاحەدین خەدیو،ڕەحیم لوقمانی،سەعید نەججاڕی(ئاسۆ)،عەلیڕەزا سپاهیی لایین،یۆنس ڕەزایی،عەلی ئولفەتی،ڕەئووف مەحموودپوور،بەرکەن بەرە،میکائیل ڕەحمانی،ئیرەج موردای،فەخرەدین ئامێدیان،کیوان ئازاد ئەنوەر،ڕەزا کەریم موجاوێر،ئیبراهیم شادمان،زەرکەریا بزدوودە،میراد میلان،ڕۆنیا چالی،سەرگوڵ ئارەش،بەسام مستەفا،زاهید ئارمی،لەیلا ساڵحی،شیلان گەیلانی،سەمیرا زەمانیی مونفەرید،فەرید سەفیاری،یەحیا عەلەوییفەرد،عەبدوڵڵا ئەمینی، و ئەسعەد زۆهرایی.
تێبینی:هەژار موکریانی،ساڵی 1966 ئەم کورتەپەیڤە بە زماندا دێنێت.
پەیڤێکیش ڕوو لە میدیاکاران: یەکەم،لە وانە و بنەما سەرەکییەکانی کاری ڕاگەیاندن،پەیجۆربوون،بەدواداچوون،وردبوونەوە و گەڕانی ژیرانە کەچی میدیاکاران مخابن تۆسقاڵێک خۆیان بەم پرسەوە مژول و خەریک نەکردبوو. پێویستە میدیاکار پێش بانگکردنی میوانێک(ستەیج،هەڤپەیڤین یان…)زانیاریی ورد کۆ بکاتەوە تا قووڵتر ئاوڕ لە پرسێک بداتەوە یاخۆ پێوەندی نزیکتر دروست بکات. دووەم،پێشکەشکار هەروەها پێویستە توانای کۆنترۆڵکردنی ستەیج و بەرنامەکەی لە ئاستێکی باڵادا بێت.
سێیەم،زمان،دەوری سەرەکی لەم بوارەدا دەبینێت کە هیچ بەردیدە نەکەوت.
چوارەم،ئامادەکارییەکی ئەوتۆم لە پێشکەشکاراندا بۆ ڕێوڕەسمێکی لەم چەشنە نەبینی و وەک بۆنە و کۆڕێکی ئاسایی خۆی دەنواند.
هۆمەر نۆریاوی

ژێدەر:
• بۆ کوردستان،هەژار،دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ئاراس،چاپی چوارەم،هەولێر،2001
• فەرهەنگی کوردواتەنی،ع.ع.شەونم،دەزگای دواڕۆژ،چاپی یەکەم،2020

ئاشکرایە رۆمان هەژموونی خۆی بەسەر زۆربەی ژانرە ئەدەبییەکاندا سەپاندووە و باڵادەستە، ئەمە تەنیا پەیوەست نییە بە ئەدەب و زمانی کوردییەوە، بەڵکو لە بەشێکی زۆر لە وڵاتان باڵا دەستە بەسەر ژانرەکانی تری ئەدەبدا، ئەمەش بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە کە رۆمان بە گشتی هاوشێوەی هەویرە، واتا چۆن بیشێلیت ئاوا دەتوانیت شتی تری لێ دروست بکەیت.
لەنێو ئەدەبی کوردیدا بەتایبەتی دوای راپەڕین، هەنگاوی زۆر گەورە نراوە و رۆمانی زۆر چاپکراون، بەڵام چەند رۆمانێک زیاتر چوونەتە نێو خەڵکەوە، ئەمەش شتێکی ئاساییە. ژمارەیەکی زۆر رۆمان هەن و چاپیش دەکرێن لە داهاتوودا، هەبوونیان لە نەبوونیان باشترە، چونکە ئەمە دەوڵەمەندیی زمان و ئاگایی نووسەران دەردەخات. (تابوتی پەیمانی خودا)، لە نووسینی سەڵاح جەلال، لەو رۆمانە ناوازانەیە کە هاتووەتە ناو کتێبخانەی کوردییەوە.

ئەم رۆمانە بەشێواز و تەکنیکی سینەمایی نوسراوە، ئەفسانەی ناو رۆمانەکە نەبیستراوە و نووسەر لەسەر تەرزی سەردەمی تەکنەلۆژیا دروستی کردوون، ئەمەش وای کردووە رۆمانێکی قورس بێت بۆ خوێنەری ئاسایی
ماوەیەکی زۆربوو دەمویست بابەتێک بنووسم بە ناونیشانی: (جیهان لەژێر رەحمی زیرەکیی دەستکرد دا)، بەڵام ئەم نووسەرە لە رۆمانەکەیدا بەشێکی زۆر لە بۆچوونەکانی منی نووسیوەتەوە. ئیدی بمانەوێت یان نەمانەوێت، ئێستا تەکنۆلۆژیا گەیشتووە بە ئاستێک هەموو کارەکانی مرۆڤ دەکات، ئەمە ئەگەر 20 ساڵ پێش ئێستا بووایە لەوانەیە وەک نوکتە بەکاربهاتایە، بەڵام ئێستا هەموومان لەگەڵ سەردەمدا خۆمان گونجاندووە و کارەکانیشی ئاسان کردووین. لەم رۆمانەدا چەند بوونەوەرێکی ئاسمانیی کاراکتەرن و هەن، کاتێک چیرۆکی گوندێک و جیهان دەگێڕنەوە، بەزمانێکی تەواو قورس و تەکنیک و هونەری سینەمایی نووسراوە، زۆر ئاساییە خوێنەر سەرەتا لێی تێنەگات، چونکە بەستنەوەی چیرۆکەکان و دروستکردنی وێنەی نێو رۆمانەکە سەختن، زیاتر کارکردنن لەمیتادا بەو هۆیەوە بۆ بەشێک لە خوێنەران زەحمەتە بزانن، ئایا راناو و سیستمی گێڕانەوەی رۆمانەکە ژیریی دەستکردە، یان کامێرای هەسارەکەیە، یان راناوی کۆی ئێمە و ئەوانە؟ نووسەر بەمە، رەوتێکی نوێی بۆ رۆمانی کوردی داهێناوە.
رۆمانەکە بەشێواز و تەکنیکی سینەمایی نووسراوە، ئەفسانەی ناو رۆمانەکە نەبیستراوە و نووسەر لەسەر تەرزی سەردەمی تەکنۆلۆژیا دروستی کردوون، ئەمەش وای کردووە رۆمانێکی قورس بێت بۆ خوێنەری ئاسایی، لەبەرئەوەی بەشێکی زۆر لە بابەتەکانی لە خەیاڵەوە سەرچاوەیان گرتووە و لەلایەن نووسەرەوە دانراون.
ئەوەی گرنگە لەم رۆمانەدا بەرجەستەکردنێکی تایبەتە بە (فەلسەفەی مەرگ)، کە نووسەر بەوە بەناوبانگە توانیویەتی ئەم فەلسەفەیە لە کارە ئەدەبیەکانیدا بەگشتی بەرجەستە بکات.
رووداوی رۆمانەکە دەگاتە سێ گۆشەی بەرمۆدا، هەموو سەرکردە زلهێزەکانی جیهان رەمزی دەسەڵاتن، بە ملیۆنەها کۆلارەی پشتیانەوە دەکەونە ناو زەریانەوە و ئەوەی رزگار دەبێت «تەنی فەزایی هەسارەکە و تابوتی پەیمانی خودایە بە ملیۆنان کۆلارەی قوربانییەکانی بوونەوە و پلاپیتۆی جندۆکەیە بە ئەسپی سفادلفاری و باڵندە سەمەندەلەکەوە». ئیتر لەسەر زەوی بوونەوەری تێیدا نامێنیت و بە گەیشتنی (تابوتی پەیمانی خودا)ش بۆ سەر هەسارەکە، هەموو بوونەوەران تووشی تاعوونی تابوتەکە دەبن. ئەوەی زیندووە لە گەردووندا ئەو کۆلارانەی قوربانییەکانن لە قابیلەوە هەتا ئێستا، لە رێی رەمزەوە لەسەر هەسارەکە زیندوو دەبنەوە.
فەلسەفەی مەرگ لەم رۆمانەدا
سەرەتا بابەتی مەرگ، وەک یەکێک لە گرنگترین بابەتەکان، لەلایەن مرۆڤایەتییەوە گفتوگۆی لەسەر دەکرێت، مەرگ وەک شەپۆلێکی تاریک و ترسناک پەیوەستبوونی بە ژیانەوە هەیە، لەم رۆمانەشدا کۆمەڵێک لێکەوتەی فەلسەفی و کۆمەڵایەتی و میتافیزیکی و گەڕان بەدوای جوانیی مەرگ لەنێو پێکهاتەی ئەدەبیاتدا، لەوانە گێڕانەوە بەتایبەتی لە پێکهاتەی ئەم رۆماندا، دەیان پرسیاری سەرسوڕهێنەر دەسازێنێت.
لێرەدا تیشک دەخەینە سەر بناغەی ئەنسرۆپۆلۆژیی دووانەی مەرگ و ژیان، ئەو دووانەیەی نووسەری رۆمانەکە لە حەقیقەتی ژیانی مرۆڤەوە وەریدەگرێت وەک مرۆڤ، بە پلەی یەکەم مەرگە بۆ هەموو بوونەوەرێکی زیندوو، هاوسەنگی و چەسپاوی مەرگ لەنێو پێکهاتە و هێڵی گێڕانەوە و گۆڕانکاری ستوونی لە هێڵی ئەم رۆمانەدا لەناو (کات و شوێن) دا، گوتاری بەیەکدا چڕژانی دەقیان ئەفراندووە لەنێوان زەمەنەکاندا، پاشان هەڵبژاردنی کاراکتەرێک رووبەڕوو کار لەسەر مەرگ بکات، یان دەبێت بکوژێت یان دەکوژرێت لەناو ئاڵۆزیی مەرگێکدا، نە پرس دەکات نە کەس دەیناسێت، ئەمە ئەو فەلسەفەی مەرگەیە لەسەرەتای گەردوونەوە بووەتە دەرەنجامی هەموو بوونەوەرێکی زیندوو، گەرچی ژیان، تەکنۆلۆژیا و ئەلەکترۆن لەم رۆمانەدا هەنگاوی گەورە دەنێن، مەرگ وەک نهێنێیەکی ئاڵۆز، وەک مەتەڵێکی ئاڵۆز بەبێ چارەسەر دەمێنێتەوە، بەڵکو کۆمەڵێک هالە و خەیاڵات-ی پەیوەستە بە جۆرێک لە ئەنتۆلۆژیای فیکری لەنێو گەڕان بەدوای دووانەی مەرگ و ژیان. لەگەڵ ئەوەشدا نووسەر خۆی نەبەستووەتەوە بە کارەکتەرێکەوە، قورسیشە رۆڵی کاراکتەر دیاریی بکرێت، زۆر شێوەی نامۆی هێناوە وەک کاراکتەری تەکنۆلۆژی و بایۆلۆژی و ئاسایی و نیوە مرۆ و نیوە بوونەوەر و جندۆکە و شەیتان، ئەمە لەلای من زۆر جوانتر بوو، لەبەرئەوەی ئەو شێوازە تەقلیدییە بشکێنین لە ئەدەبی جیهاندا هەیە و تەنیا یەک کەس کارەکتەری سەرەکیی چیرۆکەکە بێت. دەکرێت ئەم رۆمانە بکرێت بە دەروازەیەک بۆ تازەگەری لە رۆماندا، لەبەرئەوەی نووسەر وەک ئەوانیتر خۆی بە چەند بابەتێکەوە نەلکاندووە، بەتایبەت لە رووی کارەکتەرەوە، ئەمەش خۆی لەخۆیدا بوێرییە. پرسیارەکانی نێو ئەم رۆمانە لەسەر بوون و فەلسەفەی مەرگ و زانستەکان، دەمانخەنە ناو شەپۆلەکانی جیهانەوە. بۆچی؟ لەبەرئەوەی لە دوای خوێندنەوەی ئەم رۆمانە، جیهانبینییەکی جیاواز و خوێندنەوەی تایبەتمان هەیە بۆ رووداوەکان بەگشتی، لەبەرئەوەی نووسەر چەند پرسێکی مرۆیی و سیاسی دەورووژێنێت و کاری لەسەر دەکات.
خاڵێکی تر لەوەی وایکردووە رۆمانێکی قورس بێت بۆ خوێنەر ئەوەیە، ناوی کارەکتەرەکان قورسن و تێگەیشتن لێیان کاتی دەوێت، ئەگەر کەسێک خوێنەرێکی جدی نەبێت، ناتوانێت وەک خۆی لێی تێبگات. بە رای من نووسەر لەبەر دوو خاڵ وایکردووە:
یەکەم: لەبەرئەوەی ئێمەی کورد لە چاو نەتەوەکانی تردا، داهێنانێکی ئەوتۆی گەورەمان نەکردووە شایەنی باس بێت، بەتایبەت تر لە بواری زیرەکیی دەستکردا، ئێمە تەنیا بەکارهێنەرین.
دووەم: لەبەرئەوەی بکرێت بە رۆمانێکی جیهانی و وەرگێڕانی بۆ زمانەکانی دیکە و بەتایبەت تر بۆ ئینگلیزی ئاسانتر بێت.
یەکێک لەو کارەکتەرانەی جێگەی سەرنجە (موزیک)ە کە منداڵێکی بچووکە، کاتێک بوونەوەرە ئاسمانییەکان دێنە گوندەکەیان. خۆی و خوشکەکەی لەماڵ دەبن، هەموو خەڵک هەڵدێن و ئەو لەماڵەوە بەجێ دەمێنێت و بوونەوەرەکان دەیبەن. کاتێک زۆر دەگری ئەوانیش سەگێکیان لەگەڵ دەبێت، ئیتر بەشیری سەگ ژیر دەبێتەوە. دواتر هەر بەناوی سەگەکەوە بانگی دەکەن و پێی دەڵێن: (جۆرج)، هەتا کۆتایی هەر بە (جۆرج) دەمێنێتەوە. دواتر لە رێگەی جادووگەرێکەوە نیوەی دەکەن بەبوونەوەر و نیوەکەی تری بە مرۆڤ. کاتێک دەگەڕێتەوە بۆ سەر زەوی لەبەرئەوەی زانیارییان بۆ کۆبکاتەوە، تەماشا دەکات، (سینارۆی) خوشکی لە بەلەمەکەدا خنکاوە و باوکی دوای ئەوە مردووە، چیرۆکەکان لە زاری دایکییەوە دەزانێت. چیرۆکەکە زۆر هەڵدەگرێت، بەڵام دەکرێت بکرێت بە رۆمانێکی جیهانی، لەبەرئەوەی دەقێکی نامۆیە و لەنێو کورد و بەشێک لە نەتەوەکاندا ئەمە یەکەم رۆمانە بەو شێوازە نووسراوە، چونکە وێنەی داهاتوومان نیشاندەدات و پێمان دەڵێت: ئیدی هیچ شتێک بە نهێنی نامێنێتەوە.
دەکرێت سەد ساڵی دیکە بوونەوەرە ئاسمانییەکان حوکمی جیهان بکەن و هەموو ژیانی ئاسایی ئێمە بە کلیکێک ببیننەوە، نووسەر ئەوەمان نیشاندەدات جیهان بەرەو تاکگەرایی دەڕوات، بەشێکی زۆر لە کاراکتەرەکان تەنیان، یان بەتەنیا دەژین. ئەمە یەکێکە لە خاڵە نەرێنییەکانی زیرەکیی دەستکرد، چونکە وادەکات رۆبۆت کارەکانی مرۆڤ بکات و ئیدی هیچ جێگەیەک پێویستی بە مرۆڤ نەبێت و هەموو لە ماڵێکدا بەتەنیا بژین. ئەمەش وادەکات مرۆڤ دوای ئارەزووە جەستییەکانی بکەوێت.
نووسەر ئەم وێنەیەمان زۆر بە جوانی نیشاندەدات. کاتێک هەموو کەسەکان لە ماڵێکدا بەتەنیا دەژین، ئیدی هیچ نامێنێت کاری لەسەر بکەن، جگە لە خۆیان و ئارەزووەکانیان. ئەمەش زیاتر وێنەی تاکێکی ئەوروپی نیشاندەدات لە ماڵێکی رووبەر بچووکدا کە لەگەڵ سەگێک یان پشیلەیەکدا دەژین. ئەمەش رێگە خۆشکەر دەبێت بۆ هاوڕەگەزبازی، کاتێک نووسەر دووبارە ئەم باسە دەورووژێنێت و وێنەیەکی تەواو نامۆ بۆ کۆمەڵگەی ئێمە نیشاندەدات. پێویستە بڵێین، جیهان لە سایەی زیرەکیی دەستکرددا شارستانییەت و مرۆڤایەتی خۆی لەدەست دەدات، بۆچی؟ لەبەرئەوەی هەموو مرۆڤەکان بیر لە خۆیان دەکەنەوە، ئەوەی دەمێنێتەوە تەنیا هەوڵدانە بۆ تێرکردنی سک، دواتر تێرکردنی ئارەزووەکان و هیچ بیر لەوە ناکەنەوە بە چ رێگەیەک تێری دەکەن. ئەوەی لێرەدا دەبێتە پرسیار ئەوەیە، ئایا رووداوەکان دەبن بە راستی؟
هەر دەقێک یان هەر رۆمانێک دەنووسرێت بە خەیاڵ، لە داهاتوودا دەبێت بە دوو شت: یان ئەوەتا دەبێت بە واقعی کۆمەڵگە و جیهان، یاخود دەبێت بە ئەفسانە، بەڵام بەشێکی زۆر لەو رووداوانەی لەم رۆمانەدا روودەدەن، بوون بە واقعی کۆمەڵگە و جیهان. خاڵێکی بەهێزتری ئەم رۆمانە کە هەست دەکەم لەلای خوێنەران جێگەی سەرنجە، ئەویش خوێندنەوەیە بۆ رووداوە سیاسییە جیهانییەکان. لە رۆمانەکەدا سۆپەرمانییەتێکی بێوێنە دەبینین. نووسەر بەبێ ترس کار بە سەرکردەی وڵاتە زلهێزەکان دەکات، وەک (نەتانیاهۆ، جۆو بایدن، ڤلادیمێر پوتین و شی جی بینگ و دۆناڵد ترەمپ)، وەک ئەوەی دادگایی جیهان بکات و شۆڕشی سپی یاسا و رێڕەوی جیهان بگۆڕێت، خۆ ئەگەر واش بێت بۆنا؟ چونکە گۆڕانکاریی لە جیهاندا لە رێی رۆمانەوە دەکرێت.
هەر رۆمانە کۆمەڵگە و دەسەڵاتەکان دەگۆڕێت، هەر بۆیە نووسەر دەیەوێت ئەوەمان پێ بڵێت کە وڵاتە زلهێزەکانی جیهان لە رێگەی زیرەکیی دەستکرد و تەکنۆلۆژیاوە دەتوانن هەژموونی خۆیان بەسەر وڵاتەکانی تردا بسەپێنن و هەلی کۆمەڵکوژییش زیاترە، لەبەرئەوەی گەیشتووین بە ئاستێک هیچ نهێنییەکمان نەماوە، بۆیە دەبێت وردتر کار لەسەر بەکەلتورکردنی خۆمان و دابونەریتمان بکەین، چونکە ئێمە ئێستاش لەژێر مەترسیی جینۆسایدداین، خاک و زمان و گەنج و کۆمەڵگەمان داگیرکراوە. وەک پێشتر باسمان کرد، نووسەر بەبێ پەردە ناوی سەرکردەکان دەهێنێت، بۆیە دەبێت بڵێین ئەمەش یەکێکە لەو خاڵانەی وادەکات بەجیهانیی بکەین و هەموو خەڵک پێی ئاشنابن.
رۆمان دەبێت لە داخراویی ناوچەییەوە بپەڕێتەوە بۆ جیهان. پرسیار بکەین: کامەیە جوگرافیای ئەم رۆمانە؟ هەسارەی خۆرهەڵاتە، یان گوندی دۆلفین و وڵاتی کەهرۆ موگناتیسییەکە؟ لە کاتێکدا زۆر رووبەر لەسەر زەوی و هەسارەکان نیشاندەدات؟ بەمەش لە رەهەندی جیهانیشەوە پەڕیوەتەوە بۆ هەسارەکانی گەردوون.
پرسیارەکانی ئەم رۆمانە لە رووی زانستی و ئەدەبی و هونەرییەوە خوێنەر سەرقاڵ دەکەن و رۆمانەکە دیالۆگی نەتەوەکانە. ئەگەرچی رۆمانی کوردی بەگشتی هێشتا لە داخراویی ناوچەیی و گێرانەوەی مێژوودایە، بەڵام ئەم رۆمانە ئەو تەقلیدەی تێپەڕاندووە و جیاوازە.

نووسینی: محەمەد سۆران

هاوولاتییە عێراقییەكان توڕە بوون لەوەی سەرۆكی پێشووی ئەمەریكا رۆناڵد ترامپ, 4 لە ئەندامانی بلاك وتەری ئازاد كرد, كە تۆمەتبار بوون بە كوشتنی 14 هاووڵاتی سڤیلی عێراقی لە گۆڕەپانی نسور لە سەپتەمبەری 2007, هەرچەندە كۆمپانیاكە بۆ هەر كوژراوێك جگە لە یەكیان 100000 دۆلارو بریندارەكانیش هەر یەكەی 50000 دۆلار قەرەبووی ژماردووە.
لەسەر دانانی ئاڵای كۆنی عێراقی لە كۆبونەوەی نێوان شاندی حكومەتی ئوردن و عێراق, وەزیری كشت و كاڵی عێراقی محەمەد خەفاجی داوای لە حكومەتی ئوردنی كرد داوای لێبوردن بكات, كەچی حكومەتی ئێستای عێراقی كە میراتگیری حكومەتی پێشووی بەعسی روخاوە, تا ئێستا ئامادە نییە داوای لێبوردن لە قوربانیانی تاوانەكان رابردووی كوردستان و عێراق بكات, قوربانیان ژمارەیان 16 كەس نییە, بەڵكە دەیان هەزاری ئەو ژمارەیەیە, وە دسیەكە ئاڵایەكی بە هەڵە دانراو نییە, بەڵكە 4049 گوندی تەنها لە كوردستان لە گەڵ زەوی تەخت كردووە, زیاتر لە 185 گوندو شاری كیمیابارانكردووە, نزیك ملیۆنێك هاووڵاتی كۆمەڵكوژ كردووە, ژێر بیابانە پان و بەرینەكانی عێراقی تژی كردووە لە روفاتی قوربانیان, لە كوێوە هەڵیدەكۆڵیت ئێسك و پرۆسكی مرۆڤت بۆ دەردەكەوێت, وڵات بۆتە گۆڕێكی بە كۆمەڵی پان و بەرین ئەمسەرو ئەوسەری نییە.
كلتوری داوای لێبوردن كردن
كلتوری داوای لێبوردن كردن, كلتورێكی مرۆڤدۆستانەی مۆدێرنە, كلتوری كۆتایی كەلە رەقی سستەمی دەرەبەگایەتی پیاوسالارییە, هەست كردنە بە هەڵەی رابردوو, دان پێنانە بە تاوان, پاككردنەوەی ویژدان و رزگاربوونە لە دڕندەیی, پاككردنەوەی مێژووە لە ناشرینییەكان رابردوو, گەردن ئازایییە لە قوربانیان, هەرچەندە هەموو بۆچوون و كەسەكان ناتوانن خۆیان لە دڕندەییەكان رابردوو پاك بكەنەوە, كلتورێكە ئازایەتی دەوێت بۆ بەرەو روبوونەوەی رابردووی رەش.

بۆ نایكەن؟
20 ساڵە لە هەمبەر ئەو تاوانانەی لە رابردوودا دەوڵەتی عێراق بەرامبەر بە خەڵكی كوردستان ئەنجامی داوە، داوا دەكرێت سەرۆك كۆماری عێراق وەك هێمای باڵای وڵات داوای لێبوردن بكات.
ئەركی جەنابی تاڵەبانی و بارزانی و فوئاد مەعسوم و بەرهەم ساڵەح بوو پێشتر ئەم كارە بكەن،” بارزانی مانگێك بووە سەرۆك كۆمار” دەبوایە ئەو ئەركەیان وەك كاری یەكەمیان جێبەجێ بكردبایا، دەبوایە بەدوای سوێند خواردنەكانیان یەكسەر بەم ئەركە هەڵبستانایا, دەیان جار ئەم داوایەی بەرەو رویان كرایەوە، كەچی وەڵام نەبوو، ئەوان نەیانتوانی بە ئەركی ئەخلاقی خۆیان هەڵبستن و سەروەریەك بۆ مرۆڤایەتی و مێژوو و خۆیان تۆمار بكەن. داواكارییەكە تەنها بۆ كورد نەبوو بەڵكە بۆ مرۆڤایەتی بوو، ناویان لە ریزی ئەوانەدا تۆمار دەكرا لە وڵاتانی خۆیان بەو شێوە هەڵوێستە مرۆیانە هەڵستاون، ئەوان مێژوو لە یادیان ناكات.

دكتۆر لەتیف رەشید تۆ ئەنجامی بدە

ئێستا ئەم داواكارییە دەخەینە بەردەست دكتۆر لەتیف رەشید سەرۆك كۆماری ئێستای عێراقی فیدراڵ, بەڕێز خاوەند شكۆ د. لەتیف لە كاتێك ئێوە باش دەزانن ئەم داواكارییە ئەركەو بەناوی دەوڵەتی عێراقەوە بەم كارە هەڵبستن, ئێمە پێویستمان بە وتەی سۆزداری و كردەی پۆپۆلیستی نییە, ئێمە دەمانەوێت لە گەڵ مێژووی ئەم وڵاتە ئاشتمان بكەنەوەو هاوكات دڵنیاشمان بكەنەوە ئەوجۆرە تاوانانە لە داهاتوودا دوبارە نابنەوە, بەوەی بەناوی دەوڵەتی عێراق و واژۆی خۆتانەوە داوای لێبوردن لە گەلی كوردستان و گەلانی عێراق بكەن, بەڵگەنامە شاراوەكانی رابردوو هەموو ئازاد بكرێن, تۆمەتبارانی تاوانە زەقەكان هەموو دادگایی بكرێن, عێراق ببێتە ئەندامی دادگای تاوانی نێو دەوڵەتی, قەرەبووی قوربانیان بكرێتەوەو مۆنمێنتی یاداوەری بۆ سەرجەم قوربانیان لە پایتەختی عێراق دروست بكرێت.

لێبوردەیی چۆنە؟

لەم مەڵبەندەی جینۆسایدە كە ناوی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستە و ئەم وڵاتەی ئێمە كە ناوی كوردستانە، شوێنێك پنتێك نییە بۆ لێبوردەیی مرۆڤەكان، روباری خوێن، دنیایەك هەڵە، دڕندەیی, بونەتە بەشێك لە مێژوو و رۆشنبیری و كلتوری هەرێمەكە, بۆیە دان نان بە راستییە تاڵەكان رابردوو و ئێستا و داوای لێبوردن كردن بەشێكە لە ساڕێژی برینەكان, هەنگاوێكە روو لە ئایندە.
مێژوویەك ئێمە دەبەستێتەوە بەم وڵاتانەوە كە لە ناو خوێن و ئێسك و پروسكدا نغرۆ بووە، بۆ سڕینەوەی ئەو تاڵیانە پێویستمان بە دادپەروەرییە، لێ دادپەروەری و ئاشتەوایی پێكەوە گرێدراون، بە بێ یەكەم ئەنجامدانی دووەم زەلیلكردنە و هەرگیز بەدی نایات، وەك ئەوەی سیاسییەكانی كورد دەیكەن، لێبوردەیی هەموو كات دوای دان نان بە راستییەكانی تاوانەكان و دادپەروەرییەوە دێت، تاوانبار و قوربانییەكان لە ئاوێنەی دەرخستنی راستیەكانی رابردوەوە وەك ئەوەی هەن دەردەكەون نەك وەك ئەوەی لە تاوانەكانی رابردوو بشوردرێنەوە، كارێكی زۆر ناشایستەو ناڕەوایە داوا لە قوربانیانی تاوانەكان بكرێت ئاشتەوایی بكەن، لە كاتێكدا هێشتا دادوەری بە ڕۆڵی خۆی هەڵنەسابێت و دان بە راستییەكانی تاوانەكان نەنرابێت و تاوانباران دادگایی نەكرابێتن لە پێناو رزگار نەبوون لە سزاو بە دكۆمێنت كردنی تاوانەكان و دەرخستنی راستییەكان و نووسینەوەی روداوە تاڵەكان !!.

چۆن فێر بین لە ئەزموونی باشووری ئەفریقا؟

لە ئەزموونی خوارووی ئافریقیاوە فێر بین كە”باسكردنی سەرچاوەی تاوانەكان، دانپێنان، قەرەبووكردنەوە، دان نان بەو تاوان و كارەساتانەی لە رابردوو روویان داوە، هەندێك جار زۆر پڕ بایەخترە لە زانینی حەقیقەتەكانی بابەتەكە، ئەگەر چی مەرج نییە هەموو ئەو كەسانەی كە ئازاریان چەشتووە پێویستیان بە داوای لێبوردن كردن هەبێت بەشێوەیەكی فەرمی تا ناكۆكیەكان ڕابردوو لەبیر خۆیان ببەنەوە، لێكۆڵینەوە لە پرۆسەی لێخۆش بوونی “كۆمسیۆنی حەقیقەت و پێكهاتنەوە لە باشووری ئافریقا” ئەوە پیشان دەدات كە قەبوڵكردنی سەرەنجامەكان تا ئەندازەیەكی زۆر زیاد دەكات، كاتێك قوربانیانیان كەسوكاری قوربانیەكان دانپێنانێك و داوای لێبوردنێكی شەرعییان پێ دەگات.”پێكهاتنەوە چارلس ڤیلا ڤیسیستۆ”..

بۆ قەرەبووكردنەوە؟

قەرەبووكردنەوە تەنها پاداشتی مادی نییە لە بەرامبەر ئەو زیانانەی لە قوربانیان كەوتووە, بەڵكە خۆی لە پاداشتی مادی یان ڕەمزی یان پێكەوە دەبینێتەوە, ڕەنگە پاداشتی دارایی بێت یان پۆزش و داوای لێبوردنكردن بێت لە قوربانیان یاخود هەردووكیان پێكەوە, نابێت لە یادمان بچێت كە بژاردن هەم قەرەبووكردنەوەیە و هەم پەیمانیشە بۆ دوبارە نەكردنەوەی تاوانەكانی ڕابردوو لە ئایندە, ئێمە لەم مەڵبەندی جینۆسایدە پێویستمان بەمەیان زیاترە كە روداوەكان رابردوو دوبارە نەكرێنەوە, جارێكی دیكە نەمان بەنەوە بۆ ناو قەسابخانەكانی گۆڕە بە كۆمەڵەكان و شانزەی سێ, وەك دەبینین بەردەوام لەناو بازنەكەداین و لیچی دەرناچین, لە كاتێكدا نە قەرەبوو كراوینەتەوە نە داوای لێبوردنیشمان لێكراوە, نە وڵاتیش بۆتە ئەندامی دادگای تاوانی نێو دەوڵەتی, بۆیە روداوە تاڵەكان رابردوو لە ژینگەیەكی وادا ئاساییە دوبارە ببنەوە, وەك بەردەوام دوبارە دەبنەوە لە شەنگالەوە بۆ دوز و سبایەكەر و لە داهاتووشدا بۆ ناوەكانی دی, راستە ئەمانە رابردوو ناگۆڕن و ژیان بۆ قوربانیان ناگەڕێننەوە, وەلێ ژیان بۆ داهاتوو دور لە تاوان مسۆگەر دەكەن, قوربانیان هەست بەوە دەكەن گوێبیستی داواكارییەكانیان بوونە.
قەرەبووكردنەوە كەرامەتی مرۆڤایەتی و هەندێك لە زیانە مادییەكان دەگەرێنێتەوە بۆ قوربانیان, بۆ ئەوانەی مافیان پێشێل كراوە, بۆیە مافی قەرەبوو مافێكی بێ ئەملاو ئەولای سازش هەڵنەگرتووی قوربانیانی كوردستانە, كەسیش بۆی نییە بە ناویانەوە ئەو سازشە بكات ئەگەر لە ترۆپكی دەسەڵاتیش بێت, دەبێت تەنها خۆیان لە بەرامبەر ئەو زیانانەی پێیان گەیشتووە بەم كارە هەڵبستن.

بەرپرسیارێتی عێراق وەك دەوڵەت
دەوڵەتی ئەنجامدەری تاوان كە عێراقە, نابێت لە بەرپرسیارێتی تاوانەكانی ڕابردووی عێراق هەڵبێت, تاوانی جینۆساید بەرپرسیارێتی دەوڵەتە، چونكە ئەو تاوانەی ئەنجام دراوە بە چەك و كەرەسەی سەربازی و توانا و ئیمكاناتی دەوڵەت ئەنجام دراون، ئەم بەرپرسیارێتییە بە گۆڕینی سستەم و رژێم و حكومەتەكان كۆتاییان نایات, بەڵكە بۆ هەتا هەتایە لەگەڵ دەوڵەتەكان و جێگرەوەكانیان بەردەوام دەبێت تاكو بەدی دێت لە داوای لێبوردن كردن و قەرەبووكردنەوەو سزادانی بكەران و جێگیر كردنی لە مێژووی وڵاتدا.
تەنانەت بە سزادانی بكەرانیش كۆتایی نایات, چونكە بكەر بە چەك و تفاقی عێراق تاوانی ئەنجام داوە. عێراقی ئێستا كە داوای لێبوردن دەكات و قەربووی قوربانیان دەكاتەوە, لە بەر ئەوە نییە بەرپرسە لە تاوان و هەڵەكان ڕابردووی سەدام, بەڵكە لە بەر پابەند بوونیەتی بە بەرژەوەندی گشتییەوە و كاركردنیەتی بۆ دووبارە تێكەڵكردنەوەی قوربانیەكان بەكۆمەڵگاو گەڕاندنەوەی كەرامەتە بۆیان و متمانەیان دەداتێ بەوەی عێراقی داهاتوو ئەوەی رابردوو نییە, لە تاوانەوە گواستراوەتەوە بۆ پۆزش هێنانەوە, لە ئەنجامدانی جینۆسایدەوە هاتۆتە سەر واژۆكەرانی پەیمانامە نێودەوڵتیەكانی بەرپرسیارێتی لە بەرامبەر تاوانە مەزنەكان, تا ئەمانە نەكات, دوبارە بونەوەی تاوان لەكات و ساتدایەو هیچ گۆڕانكاریەك نەكراوە, وەك تا ئێستا لە ناو بازنەی رابردووداین.

خۆ پاككردنەوەی دەوڵەت

بە داوی لێبوردن كردن بەرپرسیارێتی هەڵگرتنی ئەو تاوانە گەورانەی لە ڕابردوودا ئەنجامدراون, تاكە زەمانەتی هاوسەنگی ڕاگرتنە لە نێوان مافی قوربانیان و بەرپرسیارێتی تاوانكاران, دەوڵەت بەردەوام دەبێت لە هەڵگرتنی بەرپرسیارێتی سیاسەت و كاری فەرمانڕەواكانی پێشووی خۆی.
ئەو بەرپرسیارییەتی هەڵگرتنە مانای تاوانبار بوون ناگەیەنێت, بەڵكە خۆ پاككردنەوەو شۆردنەوەیە لێی, پاككردنەوەی دەوڵەتە لەو ڕابردووە تاڵە خوێناوییە پڕ لە تاوانە كە لەم وڵاتە رویانداوە, وە خودیشە لە ئەرك و بەرپرسیارێتی, شۆردنەوەی وڵاتە لە شوێنەوارەكانی تاوان دڕندەیی رابردوو, شوردنەوەی ولاتە لە گازی خەردەل و خوێن و روفاتی ناو گۆڕە بەكۆمەڵەكان و پەتی سێدارە, ئەمە لە باشووری ئافریقیا و شیلی و ئاڵمانیاو ئەرجەنتین و ….. تەواوی ئەو وڵاتانەی گۆڕانكاری تیایاندا ئەنجامدرا لە پاش دەسەڵاتی نازیەت و ئاپارتاید و دیكتاتۆریەت پەیرەو كرا, كوردیش چاوەڕوانی دەكات لە ئێراقی دوای سەدام حوسێن كە ئێستا ئێوەی بەڕێز سەرۆكین ببێتە پرنسبێكی دەسەڵاتداریەتی داهاتوو, ئەوەی لە عێراق كراوە نەك كەمتر نییە لەوەی لەو وڵاتانە كراوەو بگرە بارتەقای چەندینیانە.

سەرۆكی شیلی چی كرد؟
سەرۆكی شیلی Ricardo Lagos هەڵستا بە ناردنی نامەی پاساو هێنانەوەی كەسی یان داوای لێبوردنكردن بۆ سەرجەم كەسوكاری قوربانیانی دەست ڕژێمی سەربازی پێشوو بە سەركردایەتی بینۆتشە, ئەم پرۆسەیە لە ساڵی 1996 ەوە بۆ 2008 درێژەی كێشا, كەچی سەرۆك كۆمار خۆی قوربانی و نەیاری ئەو دەسەڵاتە بوو كە تاوانی ئەنجام دابوو, ئەو نامانەی ناردی بۆ سەرجەم قوربانیان ئەویان نەكردە تاوانبار, بەڵكە نامەكانی وڵاتی لە تاوانەكانی بینۆتشەی تاوانبار شوشتەوەو ناشرینیەكانی پاككردەوەو خۆشی بردە ریزی سەركردە مەزنەكانەوە, بۆیە دەبێت عێراقیش لە تاوانەكانی سەدام حوسێن بشۆردرێتەوە, بۆ ئەوەی ئەوكارە بكرێت پێویستمان بە مرۆڤە بۆ مێژوو, كێ ئەوە بكات شوێن لە مێژوو دەگرێت.

ئەڵمانیاو هەنگاوی مەزن
قوربانیانی دەستی ڕژێمی نازی ئاڵمانیا, لە پاڵ قەرەبووی مادی, هەر یەكەیان نامەی سەرۆك كۆمار یوهانز راو” 1931-2006″ لە پارتی سۆسیال دیموكرات یان پێگەیشت, كە لەساڵی 1999 ەوە بۆ 2004 سەرۆك كۆماری وڵات بوو, لە نامەكەیدا داوای لێبوردنی لە قوربانیانی دەسەڵاتی نازی هیتلەر كردبوو”تعویز العمال الاسترقاقیین والقسریین فی المانیا النازیە-یونامی”, لە دوا هەڵوێستیشدا بڕیار درا جووە جەزائیرییەكان كە زۆرینەیان لە فەرەنسا دەژێن, ئەوانەی لە هۆلۆكۆست رزگاریان بووە, هەر یەكەیان بە 2300 ئیرۆ قەرەبوو بكرێنەوە.
هەروەسا سەرۆكی ئەڵمانیا یواكیم غاوك 1940, سەرۆك لە ماوەی 18-3-2012 بۆ 18-3-2017 دانی بەوەدا نا كە ئەڵمانیا بەرپرسیارێتی بەشێك لە جینۆسایدی ئەرمەنی دەكەوێتە ئەستۆ.
ساڵی 2008 ئەنغێلا مێركلیش داوای لێبوردنی لە ئیسرائیل كرد بەرامبەر بە هۆلۆكۆست, وتی ئەڵمانیا هەست بە شەرمەزاری دەكات, وە ساڵی 2004 غێرهارد شرۆدەر داوای لێبوردنی لە گەلی روسیا كرد بەرامبەر بە تاوانەكانی نازیەت.
سەرۆكی سۆسیال دیموكراتی ئەڵمانیا فرانك فالتر شتاینمایر لە ئایاری 2021 داوای لێبوردنی لە گەلانی جینۆسایدكراوی نامیبیا كرد. ئەڵمانیا سێ هەنگاوی نا لەو بوارە” دروستكردنی مۆنمێنت, داوای لێبوردنكردن, قەرەبووی مادی”.
ئەڵمانیا كە لە ساڵی 1884 ەوە بۆ ساڵی 1915نامیبیای داگیر كردبوو, داوای لێبوردنی كرد بەهۆی ئەوەی لە نێوان ساڵانی 1904 بۆ 1908 دەیان هەزاری لە گەلانی هیریرو نامای لە نامیبیا كۆمەڵكوژ كردبوو ” 65000لە گەلی هیریر, 10000 لە گەلی ناما”, بە هەردوولایان 75%ی ئەو گەلانە بوون, بە گشتی وا مەزەندە دەكرێت ژمارەی قوربانیان بگاتە 100000 كەس.
ئەم تاوانانەش بەهۆی بەرهەڵەستیكردنیان لە زەوتكردنی زەوی و ئاژەلەكانیان كە ئەڵمانەكان دەیانەویست ئەنجامی بدەن.
ئەم تاوانەش بە یەكەم كۆمەڵوژی سەدەی بیست ناونراوە, ئەڵمانیا قەرەبووی قوربانیانی كردەوە بە 1,1 ملیار ئیرۆ بەڵام لەماوەی چارەكە سەدەیەك, كەسوكاری قوربانیان بە رێكەوتنەكەو شێوازو قەبارەی قەرەبووەكە رازی نین.
هەرچەندە ئەڵمانەكان هێشتا زۆر برینی گەلان ماوە ساڕێژی بكەنەوە نموونە لەوانە لە نیسانی 1941 نازییەكان یۆنانیان داگیركرد, ئاڵای خۆیان لەسەر ئەكرۆبۆلیس هەڵكرد, لە دوای سێ ساڵ و نیو داگیركاری وڵاتیان بە كەلاوەیی بۆ یۆنانییەكان جێهێشت, لە دوای جەنگی جیهانی دووەمەوە, یۆنانیەكان داوای قرەبوو دەكەنەوە لە دەسەڵاتداری ئەڵمانەكان وەك جێماوی یاسایی رژێمی هیتلەر, حكومەت و پەرلەمانی یۆنانی داوای 300 ملیار دۆلار قەرەبوكردنەوە دەكات, تا ئێستا یۆنانییەكان تەنها 115 ملیۆن مارك و 25 ملیۆن دۆلاریان وەك قەرەبوو وەرگرتووە, كە پێی رازی نین, پۆڵۆنییەكانیش هەمان داواكارییان لە ئەڵمانەكان هەیە.

ئیتاڵیاش هەنگاوی ناوە
ساڵی 2008 سەرۆك وەزیرانی ئیتاڵیا سیلفیۆ برلسكۆنی بە فەرمی داوای لێبوردنی لە گەلی لیبیا كرد بۆ سەردەمی كۆڵۆنیالیزەكردن, وە بڕیاری دا 5 ملیار دۆلار لە ماوەی 25 ساڵدا وەك قەرەبوو لە شێوەی سەرمایەگوزاری بدات بە وڵاتان و گەلانی زەرەر مەند لە داگیركاری ئیتاڵیا.

رۆتە ناچاربوو داوای لێبوردن لە بازرگانیكردن بە كۆیلەوە بكات

سەرۆك وەزیرانی هۆڵەندا مارك رۆتە لە رێكەوتی 19-12-2022 داوای لێبوردنی كرد لە رۆڵی رابردووی هۆڵەندا لە بە كۆیلەكردن, وە تاوانی كۆیلەكردنی مرۆڤی وەك تاوانی دژ بە مرۆڤایەتی ناساند كە باپیرانی ئەوان ئەنجامیان داوە.
بەناوی حكومەتی هۆڵەندییەوە داوای لێبوردنی كرد, لە هەموو ئەو كۆیلانەی لە جیهاندا ئازاریان لەم كارە بینیوە لەسەر دەستی هۆڵەندییەكان, وتی داوای لێبوردن لە نەوەكانیان دەكەم.
هۆڵەندا لانی كەم بە وتەی خۆیان ماوەی 250 ساڵ گلاوەنەتە بە كۆیلەكردنی مرۆڤەوە, لەو ماوەیەدا لانیكەم نیو ملیۆن ئەفریقی بە كۆیلە كردووە.
رۆتە پێشتر دەیووت ئەم دۆسیەیە كۆنە و ماوەی زۆری بەسەردا تێپەڕ بووە, وەلێ دوایی گەیشتە ئەو بڕوایەی سەدان ساڵ چەوساندنەوەو زەبروزەنگ كاریگەری لە سەر ئێستا دادەنێت.
ساڵی 1863 كۆیلەداری لە هۆڵەندا قەدەغە كراوە, وەلێ تا ساڵی 1873 كۆیلەداری لە هۆڵەندا هەر هەبووە.
هەرچەندە رەخنەگرانی پرۆسەكە پێیان وایە, قەرەبووی 200 ملیۆن ئیرۆ بەس نییە بۆ 400 ساڵ كۆیلەكردن, كاتی ئەوەش هاتووە راستییەكان هەموو بوترێت- أحفاد اڵافارقە: اعتژار هولندا عن ماچی العبودیە لیس كافیا
HTTPS://ALGHAD.COM/%D8%A3%D8%AD%D9%81%D8%A7%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%81%D8%A7%D8%B1%D9%82%D8%A9-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B0%D8%A7%D8%B1-%D9%87%D9%88%D9%84%D9%86%D8%AF%D8%A7-%D8%B9%D9%86-%D9%85%D8%A7%D8%B6%D9%8A-%D8%A7/

فەرەنسا داوا دەكات توركیا داوای لێبوردن لە ئەرمینیا بكات, وەلێ خۆی لە جەزائیۆی ناكات
شیراك سەرۆكی كۆچكردووی فەرەنسا داوای لێبوردنی كرد لە بەرامبەر دەستگیركردنی 13 هەزار جولەكە لە پرۆسەی ئەلفیل دیف لە ساڵی 1942 لە میانی جەنگی جیهانی دووەم و پاشان بە كۆمەڵ كوشتنیان لە لایەن هیتلەرەوە, هەرچەندە ئەو وەك بیروباوەڕ و پرۆسە لێی بێبەرییە.
هەروەها بەپێی ئەو یاسایەی كە پەرلەمانی فەڕەنسا پەسندی كردبوو كۆمپانیای هێڵی شەمەندەفەری فەڕەنسا ناچار كرا تا ساڵی ٢٠١٥ قەرەبووی كەسە ماوەكانی هۆلۆكۆست بكاتەوە بەو پێیەی كاتی خۆی ئەم كۆمپانیایە یارمەتی ئەڵمانیای دابوو لە گواستنەوەی جولەكەكان لە فەڕەنساوە بۆ كەمپەكانی ئەشوڤیتس، بە هەمان شێوەیە لۆبی جولەكە لە ئەڵمانیاش توانی كارێك بكەن پەرلەمانی ئەو وڵاتە یاسایەك دەربكات كە حكومەتی ئەڵمانیا ناچار بكات قەرەبووی جولەكەكان بكاتەوە.”
پەیسەر- چۆن دەتوانرێت دەوڵەتی عێراق پابەند بکرێت بە قەرەبووکردنەوەی ئەنفال و هەڵەبجە؟
https://www.peyserpress.com/detail/7644
لێ هەر فەرەنسا بەرامبەر كۆمەڵكوژی جەزائیرییەكان نكۆڵی كرد, لە ساڵی 2008 عەبدالعەزیز بلخادم ئەمینداری گشتی بەرەی ئازادیبەخشی جەزائیری داوای لە فەرەنسا كرد داوای لێبوردن بكات وقەرەبووی 132 ساڵ داگیركاری و كۆمەڵكوژیان بكاتەوە, كە لە رێكەوتی 19-3-1962 شەڕ كۆتایی هات, تەنانەت فەرەنسا تاكو ساڵی 1999 دانی نەنا بە بوونی شەڕەكەش, هەڵوێست وەرگرتن لە بەرامبەر رابردووی داگیركاری جەزائیر سەختە بۆ سیاسییەكان, چونكە لەناو فەرەنسا 7 بۆ 8 ملیۆن كەس پەیوەندی راستەوخۆیان بە شەرەكەوە هەیە, ئەمانەش لە هەڵبژاردندا هێزێكی مەزنی دەنگدەران پێك دەهێنن, بەسەر نەیارو لایەنگردا دابەش بوونە.
هەرچەندە ماكرۆن سەرۆكی فەرەنسا سەبارەت بە جەزائیر وتی نە نكۆڵیكردن وە نە داوای لێبوردن كردن, وەلێ ئەنجومەنی یاسایی فەرەنسا لە 8ی شوباتی 2018 بڕیاریدا هەموو قوربانیانی جەنگی نێوان ساڵانی 1954 بۆ 1962 كە لە جەزائیر ژیاون لەو كاتەدا قەرەبوو بكرێنەوە, هەرچەندە هێشتا فەرەنسا دانی بە هەقیقەتی یاسایی تاوانەكانی خۆی لە جەزائیر نەناوە كە ملیۆن و نیوێك قوربانی لێكەوتۆتەوە, تەنانەت جەزائیرییەكان نەك داوای لێبوردن و قەرەبووی تاوانەكانی سەردەمی داگیركاری دەكەن, بگرە داوای قەرەبووكردنەوەی روداوی 57 تاقیكردنەوی لە نێوان 1945 بۆ 1960 چەكی ناوكی لە بیابانەكانی جەزائیر بە تایبەت ناوچەی رقانی وڵات دەكەن, بە تاوانی دژ بە مرۆڤایەتی هەژماریان كردووە كە لە لایەن فەرەنسییەكانەوە ئەنجامدراوەو قوربانی سڤیلی لێ كەوتۆتەوەو ژینگەی ناوچەكەی تێكداوە.
هەروەها ماكرۆن لە كاتی بانگەشەی هەڵبژاردندا وتی كۆلۆنیاڵی فەرەنسی تاوانی دژ بە مرۆڤایەتییە, ماكرۆن ساڵی 2021 ئیدانەی ئەو تاوانانەی كرد سوپای فەرەنسی لە 17-10-1961 بەرامبەر خۆپیشاندەران ئەنجامیان دا, وەك تاوانێك كە لێبوردنی نییە. لەمەش زیاتر ماكرۆن داوای لێبوردنی لەسەر ئەشكەنجەدان كرد كە لە ماوەی شۆڕشدا لە جەزائیر ئەندامدرا.
بەلام فەرەنسا رەتی كردەوە داوای لێبورن بكات لە سەردەمی داگیركاری 132 ساڵی نێوان سالانی 1830 بۆ 1962, كە داواكارییە سەرەكییەكەی گەلی جزائیرە.
لە كاتێك تونس و جەزائیر داوای داوای لێبوردن دەكەن لە فەرەنسا, كەچی فەرەنسا داوا دەكات توركیا داوای لێبوردن لە ئەرمینیا بكات, بەلام بۆ خۆی هەنگاوی تەواو نانێت و بەرەو رووی رابردوو نابێتەوە, لە ترسی هێزی راستڕەوەكان, نەیاری هەر بەرەو روبونەوەیەكی میژوون لە جیهاندا” د. أحمد القدیدی-اعتژار الدول لمن ڤلمتهم
https://al-sharq.com/opinion/24/07/2020/%D9%8A%D8%B4%D8%B1%D9%81-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%88%D9%84-%D8%A3%D9%86-%D8%AA%D8%B9%D8%AA%D8%B0%D8%B1-%D9%84%D9%85%D9%86-%D8%B8%D9%84%D9%85%D8%AA%D9%87%D9%85-%D8%AD%D8%AA%D9%89-%D8%A8%D8%B9%D8%AF-%D8%B9%D9%82%D9%88%D8%AF
سەبارەت بە دۆسیەی تێوەگلانی فەرەنسا لە دۆسییەی رواندا, سەرۆكی فەرەنسا لە ٢٧ی ئایاری 2021 سەردانی ڕواندای كرد. ئەم سەردانە مێژووییە دەبێ نوێنەرایەتی هەنگاوێكی نوێ بكات لە ئاساییكردنەوەی پەیوەندییەكانی نێوان پاریس و كیگالی, ئیمانوێل ماكرۆن ڕایگەیاند كە هاتووە بۆ داننان بە “بەرپرسیارێتی” فەرەنسا بەرامبەر بە جینۆسایدی توتسییەكان لە ساڵی ١٩٩٤.
ئەو وتی فەرەنسا “هاوبەش نەبووە” لە پرۆسەی ئەنجامدانی جینۆسایدەكەدا، بەڵام ئەركی ئەوەی لەسەر شانە “ڕووبەڕووی مێژوو ببێتەوە و دان بەو ئازارانەدا بنێت كە بەسەر گەلی ڕواندا گەیاندراوە، بە بەرز نرخاندنی بێدەنگی بۆ ماوەیەكی زۆر لەسەر پشكنینی ڕاستییەكان”. هەرچەندە بە پێی راپۆرتی موسیۆ 13 كەسایەتی سیاسی و 20 سەربازی فەرەنسی راستەوخۆ گلاونەتە تاوانەكەوە.
فەرەنسا لەسەر كۆمەڵكوژی توتسییەكان لە لایەن هۆتسییەكانەوە, تۆمەتبارە بە دەست تێكەڵكردن لە گەڵیان كە لە 6ی ئەبرێلی 1994 كۆمەڵكوژییەكە تا 4ی تەموزی هەمان ساڵ بەردەوام بوو, رۆژانە 10 هەزار تۆتسی دەكوژران, لەم كۆمەڵكوژییەدا 70%یان لەناودران.
ماكرۆن دانی نا بە بەرپرسیارێتی فەرەنسا لە كۆمەڵكوژی روانداو پاش 25 ساڵ كێشە لە نێوانیان لەسەر دیاریكردنی رۆڵی فەرەنسا لەكۆمەڵكوژییەكە.
وتی فەرەنسا بەرپرسە نەك بەشێك بێت لە ئەنجامدانی كۆمەڵكوژییەكەو وە داوای لێبوردنی نەكرد .

بەریتانیا زۆر هەنگاو ماوە بینێت
بەریتانیا كە ژمارەیەكی زۆر وڵاتی داگیركردو, زۆر تاانی لە میچژوودا ئەنجامداوە بەرامبەر بە گەلان, هەندێك هەنگاوی ناوە, وەلێ زۆر هەنگاویش ماوە بینێت , نموونە گەلی كوردستان بەریتانیا و فەرەنسا داگیریو دابەشیان كردووە, بەرامبەر بە كوردی باشوور بەریتانییەكان تاوانیان ئەنجامداوە, بەریتانیا داوای لێبورنی بۆ داگیركاری میسرو …..زۆر ولاتی دیكە داوای نەكردووە.
تۆنی بلێر سەرەك وەزیرانی پێشوی بەریتانیا داوای لێبوردنی لە سەردەمی كۆیلەداری كرد, ساڵی 2016 بەریتانیا داوای لێبوردنی لە هیند كرد.
بەڵام بەریتانیا رەتیكردەوە دان بە تاوانەكانیدا بنێت بەرامبەر بە گەلی ماو ماو لە كینیا, كە لە ساڵی 1950 دژ بە داگیركاری راپەڕین , بەریتانییەكان لە وەڵامدا 5000 ی لێكوشتن.
هەرچەندە 3000 دۆلار قەرەبووی بۆ هەر قوربانییەك دا, پەشیمانی دەربڕی بەڵام داوای لێبوردنی فەرمی نەكرد.
لە ئازاری 2022 كاتێك شازادە ویلیام چوو بۆ جامایكا غەمباری قولی دەربڕی بۆ سەردەمی كۆیلەداری كە نابوایا روی بدایە , مێژووی بەریتانیا بۆ هەتا هەتایە پیس بكات, خەڵك داوایان كرد قەرەبو بكرێنەوە و كۆتایی بە پاشكۆیەتی وڵات بۆ تاجی بەریتانیا بهێنرێت..الاعتژار عن الاستعمار-بشیر عبد الفتاح
https://www.shorouknews.com/columns/view.aspx?cdate=09012023&id=242b7408-9e62-4693-8d10-7fb919de4af9
هەروەها لە مانگی ئەبرێلی 2022 هاوولاتیانی سانت فنسنتین لە كاریبی داوای قەرەبووی سەردەمی كۆیلەدارییان كرد لە بەریتانیا
https://www.telesurtv.net/news/-san-vicente-granadinas-desligarse-reina-britanica-jefa-estado-20220727-0002.html

ئەمەریكا زۆر داوایلێبوردن قەرزارە
لە 25ی ئازاری ساڵی 1998 دا بیل كلنتۆن لە سەردانێكی سێ كاتژمێری بۆ وڵاتی رواندا داوای لێبوردنی لێیان كرد, بەهۆی هەڵوێستی حكومەتی ئەمەریكاەوە لەو گەلكوژیانەی لەو وڵاتە رویان دا, وتی پێویستە بەرپرسیارێتی هەڵگرین, هەروەها بەرامبەر شەڕی قڕێژ لە ئەمەریكای ناوەندیش داوای لێبوردنی كرد, ئۆباماش دانی نا بە شەڕی قڕێژ بەرامبەر بە كوبا, پیرۆ, ئەرجەنتین, هەروەها جۆرج بۆشی باوك داوای لێبوردنی لە ئەمەریكییە بنەچە یابانییەكان كرد كە لەسەر بنچینەی ژاپۆنی بوون دەستگیر كرابوون لە كاتی جەنگی جیهانی دووەم, قەرەبووشیانی كردەوە, “دوای لێدانی بیرل هابەر لە لایەن ژاپۆنیەكانەوە, 110 هەزار ژاپۆنی لە ئەمەریكا نێردران بۆ زیندانەكان وەك تێكدەر و سیخوڕ, وێڕای نەیاری وەزارەتی دادی ئەمەریكی” بەڵام هێشتا لەسەر هیرۆشیما و لاوس, ڤێتنام, ….. داوای لێبوردن نەكراوە.
ئیدارەی ترامپ دژ بە كەلتوری داوای لیچبوردن كردن بوو, پێی وابوو دان نان بە هەڵە لایەنی لاوازی ئەمەریكا دەردەخات, وتیان ئێمە شانازی بە مێژوومانەوە دەكەین, راستگەرای نەتەوەیی سپی پێستی باڵا كۆیلەی رابردووە ناشرینەكانە وەك هەر راستگەرایەكی دی.

دۆسیەی ژنانی ئاسودەیی
16-1-1992 ژاپۆن داوای لێبوردنی لە كۆریای باشوور كرد بەرامبەر بە دەستدرێژی سەربازانی ژاپۆنی بەرامبەر ژنانی كۆری كردویانە كە ژمارەیان نزیك 200000 بووە, وتە بێژی حكومەتی ئەو كاتە كۆیتشی كاتۆ وتی ” ناتوانین نكۆڵی بكەین لەوەی سوپای ژاپۆنی پێشوو رۆڵی هەبووە لە رفاندن و دەست بەسەركردنی ژنانی ئاسودەیی, بۆیە داوای لێبوردن رادەگەیەنین”, دواتر لە سەردانیدا بۆ كۆریای باشوور داوای لێبوردنەكەی دوبارە كردەوەو رایگەیاند قەرەبووی قوربانیان دەكەینەوە, بەڵام رەتیكردەوە ژاپۆن بەرپرسیارێتی یاسایی بگرێتە ئەستۆ.
سەرۆك وەزیرانی ژاپۆن تۆمیشی مۆرایاما لە رێكەوتی 15ی ئۆگستسی 1995 بە بۆنەی 50 ساڵەی كۆتایی جەنگی جیهانی دووەمەوە لە بەیاننامەیەكدا داوای لێبوردنی لە هەموو ئەوانە كرد ژاپۆن وڵاتەكەیانی داگیر كردووە یان لە میانی جەنگدا زیانی پێ گەیاندوون, حكومەتی ژاپۆنی داوای لێبوردنی كرد لە كۆری و چینییەكان, هەموو دەیەیەك سەرۆك وەزیرانی ژاپۆنی داوای لێبوردنەكەیان دووبارە كردۆتەوە لە بەرامبەر ئەو تاوانانەی لە جەنگی جیهانی دووەم ژاپۆن بەرامبەر دراوسێكانی ئەنجامی داوە.
هەرچەندە ساڵانە برینی چینی و كۆرییەكان دەكولێتەوە, كە قوربانی لەسەر مۆنمێنتی یاسۆكۆنی دەكرێتەوە, یاسۆكۆنی هێمای میلیتاریزم رابردووی ژاپۆنیەكانە.
وەلێ كاتێك لە ساڵی 2018 سەرۆكی كۆریا مۆن جیە كە وتی ژنانی ئاسودەیی تاوانی دژ بە مرۆڤایەتییە, ژاپۆن ناڕەزایەتی دەربڕی.
داواكاری ژنانی ئاسودەیی بریتییە لە ” دان نان بە تاوان, داوای لێبوردنكردن, دانانی مۆنمێنت, قەرەبووی دارایی قوربانیان, گۆڕینی پەرتووكی قوتابخانەكانی ژاپۆن تیایدا دان بە كۆیلایەتی جنسی بنرێت ئەوان بنرێت”.
مۆن جیە سەرۆك كۆماری كۆریای باشور لە ساڵی 2018 وتی پێویستە ژاپۆن دان بە راستییە مێژووییەكان بنێت, داوای لێبوردنی راسگۆییانە بكات.
ژاپۆن و كۆریای باشور پەیوەندی توندی ئابوورییان هەیە, بەڵام شەڕیان لەسەر یادەوەرییەكانی رابردووە, ئەمەش كاری لەسەر ئەو پەیوەندییە ئابوورییە زەبلاحە داناوە, كێشەی ژنانی ئاسودەیی بەردەوام سەر هەڵدەداتەوە, هەرچەندە لە ساڵی 1965 لەسەری رێكەوتوونە, ژاپۆن بە بڕی 9,3 ملیۆن دۆلار قەرەبویانی كردۆتەوە, كۆرییەكان داوای قەرەبوو بۆ ئەو كرێكارانەش دەكەن, كە ژاپۆنییەكان بە سوخرە كاری زۆرەملێی پێكردوون, هەرچەندە ئەو كرێكارە كۆریانەی بران بۆ كاری زۆرە ملێ لە ژاپۆن, دواجار بوونە ناوكی گەشەی ئابووری وڵاتی كۆریا.
ساڵانە لە 13ی دیسەمبەر, چینییەكان یادی كۆمەڵكوژی 300 هەزار هاووڵاتی سڤیلی شاری نانجینگ دەكەنەوە, كە لە ساڵی 1937 ە بە دەستی ژاپۆنییەكان كۆمەلچكوژكران, لە نانجینگ وێڕای كۆمەڵكوژی 300 هەزار هاووڵاتی 20 بۆ 80 هەزار ژنیش لاقە كراون لە لایەن ژاپۆییەكانەوە.
كۆری و چینییەكان وێڕای پەیوەندی ئابووری زۆریان لە گەڵ ژاپۆنییەكان, بەڵام لە بیرنەكردنی تاوانەكان رابردوو بەرامبەریان وەك پاراستنی كەرامەتی ئەمڕۆ سەیر دەكەن.

ئوسترالیا داوای لێبوردنی ناتەواو
لە فبرایری ساڵی 2008دا سەرۆك وەزیرانی پێشوی ئوسترالیا كیفن رود “2007 بۆ 2010” داوای لێبوردنی كرد لە هەمبەر تاوانێك كرد كە بەرامبەر هاووڵاتیانی رەسەنی ئوسترالیا بە تایبەت دزینی 17000 لە منداڵەكانیان, بەڵام رەتی كردەوە داوای لێبوردن لە هاووڵاتیانی رەسەنی وڵاتەكەی بكات لە بەرامبەر داگیركردنی وڵاتەكەیان و ئەو پێشێلكارانەی لە رابردوو بەرامبەریان كراوە وتی: نابێت نەوەی ئێستا لێپرسینەوەی بەرامبەر بە كاری نەوەی رابردوو لە گەڵدا بكرێت.

كەنەدا زۆرترین قەرەبوو
لە كەنەداش پەیكەری یەكەم سەرەك وەزیرانی وڵات جۆن مەكدۆناڵد شكێنرا, بەهۆی سیاسەتی پڕ لە زەبرو زەنگی بەرامبەر بە هاوڵاتیانی رەسەنی كەنەدا, كە لە نێوان 1863 بۆ 1896 سەرەك وەزیرانی كەنەد بووە, بە زۆر 150000 منداڵی لە هاووڵاتیانی رەسەنی كەنەدی لە خێزانەكانیان سەندووەو ناردویانیەتە 139 قوتابخانەی تایبەتەوە, لە بەشی ناوخۆیی زیندانیانی كردووە, زۆربەیان لەو ماوەیەدا ئەشكەنجە دراون, تەنانەت هەندێكیان مردوونە, ناوی 2800 كەسی لەو قوربانیانە ئاشكرا كراوە, زمانی رەسەنیان لێ قەدەغە كراوە و كلتوریشیان یاساغ كراوە, لە یۆنی ساڵی 2008 سەرۆك وەزیرانی ئەوكاتی كەنەدا ستیفن هاربەر لە بەردەم پەرلەمانی وڵاتەكەی داوای لێبوردنی لێیان كرد, هاوكات قەرەبووی قوربانیانیش لو كاتە لە روی مادیەوە كرایەوە بە 2,3 ملیار دۆلار.
80000 لەو قوتابیانە تا ساڵی 2008 لە ژیاندا مابوون.

قەرەبووكردنەوە لە كەنەدا بۆ هاوولاتیانی رەسەن تا ئێستا لە چەندین پرۆسەدا بەڕێوە چووە, لە قەرەبووی داگیركردنی زەوییەوە تا قەرەبووی ئەو قوتابییە رفێنراوانە كە جینۆسایدی رۆشنبیری بەرامبەریان ئەنجامدراوە.
لە كۆتا رێكەوتندا لەگەڵ هاووڵاتیانی رەسەن لە یۆلی 2022 حكومەتی كەنەدی بڕیاری دا قەرەبووی ئەو مندالانە بكرێتەوە كە دوورخراونەتەوە لە خێزانەكانیان لە نێوان 1-4-1991 بۆ 31-3-2022, خۆیان و دایك و باوكیان دەگرێتەوە, قەبارەی قەرەبووەكە 20 ملیار دۆلارە.
بۆ قەرەبووكردنەوەیان لە لایەن حكومەتی كەنەدییەوە, بڕیاردراوە هەر منداڵێك یان بەخێوكەرێك لەوانە لانی كەم بە 40000 دۆلاری كەنەدی قەرەبوو بكرێتەوە.
هاوكات بەشی دووەمی رێكەوتنەكە بە 19,81 ملیار دۆلار بۆ هەمواركردنەوەی بەرنامەی خزمەتگوزاری منداڵ و خێزانی گەلانی یەكەمی وڵاتە.
https://ici.radio-canada.ca/rci/ar/%D8%A3%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1/1895714/%D9%83%D9%86%D8%AF%D8%A7-%D8%A7%D8%AA%D9%81%D8%A7%D9%82-%D8%AA%D8%B3%D9%88%D9%8A%D8%A9-%D9%86%D9%87%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D8%A9-20-%D9%85%D9%84%D9%8A%D8%A7%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%B1-%D8%AA%D8%B9%D9%88%D9%8A%D8%B6-%D8%A3%D8%B7%D9%81%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%83%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B5%D9%84%D9%8A%D9%8A%D9%86لە 25ی ئۆكتۆبەری 2022, دادگای مافی مرۆڤی كەنەدی رێكەوتنەكەی رەتكردەوە بۆ قەرەبووكردنەوە.
https://www.alaraby.co.uk/society/%D9%83%D9%86%D8%AF%D8%A7-%D9%85%D8%AD%D9%83%D9%85%D8%A9-%D8%AD%D9%82%D9%88%D9%82-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D9%86%D8%B3%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%B1%D9%81%D8%B6-%D8%A7%D8%AA%D9%81%D8%A7%D9%82%D8%A7%D9%8B-%D9%84%D8%AA%D8%B9%D9%88%D9%8A%D8%B6-%D8%A3%D8%B7%D9%81%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%83%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B5%D9%84%D9%8A%D9%8A%D9%86

پاپا دادگاییكردنی رابردوو
پاپا لە رێكەوتی 30-7-2022 داوای لێبوردنی كرد لە بەرامبەر كۆمەڵكوژی مندالانی هاوولاتیانی رەسەنی ئینۆیت لە كەنەدا, كە منداڵاكانیان لە لایەن حكومەتەوە رفێنرا بۆ ئەوەی رۆشنبیری و بیركردنەوەیان بگۆڕن, لەو پرۆسەیە زیاتر لە 4100 منداڵ مردوونە بەهۆی نەخۆشی و خراپی خواردنەوە لە كۆی 150000 منداڵی رفینراو لە 139 ناوەند كە 60%ی لە لایەن كەنیسەوە بەڕێوە دەبردران, دابڕێندرابوون لە كەسوكارو زمان و رۆشنبیرییان.
دوای ئەوەی لە ناوەڕاستی 2021 لە دوو پرۆسەدا تەرمی 215 و 751 منداڵ لە قوربانییەكان دۆزرانەوەو هەندێكیان تەمەنیان كەمتر لە 3 ساڵ بوو, ئەمەش كەنەداو جیهانی هەژاند.
ئینۆتەكان رەخنەی ئەوەیان لە پاپا گرت كە لە داوای لێبوردنەكەی باسی پەلاماری سێكسییەكانی نەكردووە كە بەرەو روی ئەو منداڵانە بۆتەوە.
هەروەها پاپا داوای لێبوردنەكەی بەناوی كەنیسەوە نەبوو, بەڵكە بەناوی هەندێ كریستانەوە كرد, وە پێویستە قەرەبووش بكرێنەوە, هەرچەندە پاپا رایگەیاند داوای لێبوردنكردن كۆتا رێگا نییە, بەڵكە سەرەتایە.
هەروەها سەرۆكی مەكسیك ئەندریس مانۆیل لۆبیز داوای لە ڤاتیكان و ئیسپانیا كرد دان بە پێشێلكاریەكان رابردوو بنێن و داوای لێبوردن بكەن بەرامبەر بە هاووڵاتیانی رەسەنی مەكسیك زیاتر لە 500 ساڵ لەمەوپێش كۆمەڵكوژیكران بە شمشێر و خاچ, هەرچەندە پاپا داوای لێبوردنی لە هاووڵاتیانی رەسەنی ئەمەریكای لاتین كردووە لە بەرامبەر كۆمەڵكوژكردنیان.

تاوانبارە بەلجیكییە گەورەكەی مێژوو
تشارلز میشیل سەرۆك وەزیرانی بەلجیكا ” 2014 بۆ 2019″ و كەنیسەی كاسۆلیكی داوای لێبوردنیان كرد بەرامبەر رفاندنی بە زۆری زیاتر لە بیست هەزار منداڵی بە بنەچە تێكەڵ لە ژنانی وڵاتانی بۆرندی و روانداو كۆنگۆی دیموكراتی و پیاوانی بەلجیكی, تەنانەت دوای رفاندنیان زۆرینەیان ناسنامەی بەلجیكیشیان پێ نەدرا.
شای بەلجیكا لویس فیلیب لیوبولد ماری پەشیمانی قولی بۆ ئەو دڕندەییانە دەبڕی وڵاتەكەی لە كاتی داگیركردنی كۆنگۆی دیموكراتی ئەنجامیان داوە, بە تایبەت لە سەردەمی لیوبۆلدی دووەم (1865 و1909 كە لە نێوان سالانی 1865 بۆ 1909 زیاتر لە 10 ملیۆنی لێیان كوشت و هەموو گەلەكەی كرد بە كۆیلەو وڵاتەكەشی كردە موڵكی تایبەتی خۆی, تەنانت باخچەی ئاژەڵانی مرۆڤیشی لە ماڵەكەی هەبووە, بە یەكێك لە دڕندەترین مرۆڤی مێژوو دێتە ژماردن. ئەو پەشیمانی دەربڕی نەك داوای لێبوردنی فەرمی بكات, پەیكەری ناوبراو لە 2020 لە شاری ئەنتوێرب و غێنت و ئۆستند و ترفۆرنی نزیك برۆكسل سوتێنراو خراپكران.
الاعتژار عن الاستعمار-بشیر عبد الفتاح
https://www.shorouknews.com/columns/view.aspx?cdate=09012023&id=242b7408-9e62-4693-8d10-7fb919de4af9
https://www.bbc.com/arabic/world-53056574
لە ئەبرێلی 2000 گای فێر هۆفشتات سەرەك وەزیرانی بەلجیكا” 1999-2008 ” چوو بۆ روانداو داوای لێبوردنی كرد, وتی بەناوی وڵاتەكەمەوە و بەناوی گەلەكەمەوە ودەچەمێمەوە بۆ قوربانیان و داوای لێبوردنتان لێدەكەم , لێرە بەرپرسیارێتی ولاتەكەم لە بری دەسەلاتی سیاسی و سەربازی دەگرمە ئەستۆ .
بەلجیكا وڵاتی داگیركەری رواندا بوو, لە 7 ی ئەبرێلی 1994 پاش كوژرانی 10 سەربازی ئاشتی پارێزی بەلجیكی لە لایەن چەكدارانی حكومەتی رواندییەوە بڕیاری دا بكشێتەوە لە رواندا, رێگای بۆ بكوژەكان خۆش كرد تاوانی مەزن ئەنجام بدەن.
https://www.lesoir.be/art/au-nom-de-mon-pays-je-vous-demande-pardon-verhofstadt-j_t-20000408-Z0J2VE.html

كۆمەڵگای جیهانی شەرمەزاری رواندان
كۆفی عەنان ئەمینداری گشتی نەتەوەیەكگرتووەكانیش لەسەردانی بۆ رواندا لە 6 و 7-5-1998 دانی بە شكستی نەتەوە یەكگرتووەكان ناوە سەبارەت بە پرسی جنۆسایدی رواندا لە ساڵی 1994 وتی “دەبێت، و دان بەوەدا بنێین كە جیهان لەو كاتەی خراپەدا شكستی بە ڕواندا هێنا”. كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی و نەتەوە یەكگرتووەكان نەیانتوانی ئیرادەی سیاسی بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی كۆبكەنەوە. جیهان دەبێ بە قووڵی پەشیمان بێتەوە لەم شكستە.

پەرلەمانی كەتەلۆنیا لە رێكەوتی 26-6-2022 , متمانەی گەڕاندەوە بۆ ئەو 700 ژنە جادوگەرەی لە دەیەی یەكەمی سەدەی حەڤدە بەشێوەی دڕندانە كوژران, كە لە كەتەلۆنیاوە هەڵمەت دژیان دەستی پێكرد سەرتاپای ئەوروپای گرتەوە.
https://www.justiceinfo.net/en/87454-pardoning-witches-middle-ages-symbol-our-times.html
ساڵی 1998 سەرۆك وەزیرانی نەرویج داوای لێبوردنی لەو 10000 منداڵە كرا كە لەو ژنە نەرویجی و پیاوە سەربازە ئەڵمانیانە كەوتنەوە, لە ماوەی داگیركاری دایك و باوكیان پەیوەندییان دانابوو, داوای لێبوردنی كرد لە خۆیان و دایكیان , كە 14000ژن لەوانەی پەیوەندیان لە گەڵ ئەڵمانەكان هەبوو زیندانی كران , وە 5000یان بۆ ساڵ و نیوێك ناچاری كاری سوخرە كران بێ ئەنجامدانی لێكۆڵینەوە
https://www.zamenpress.com/Detail_wtar.aspx?jimare=4220
لە ساڵی 2018 دانمارك داوای لێبوردنی لە غانا كرد, بەهۆی رۆڵی دانیماركییەكان لە بازرگانی كۆیلەدا.
سەرۆك وەزیرانی نەمساش سیباستیان كۆرتز داوای لێبوردنی كرد سەبارەت بە پێشوازیكردنی وڵاتەكەی لە سوپای هیتلەر.

داوای لێبوردن لە ئەفریقا, ماندیلاش كردی
لە سیرالیۆنیش لە ساڵی 2010 سەرۆكی وڵات بە شێوەی فەرمی داوای لێبوردنی لەو ژنانە كرد كە قوربانی ململانێ چەكدارییەكان بوون.
ماندێلا داوای لێبوردنی لە قوربانیانی كردارە سەربازییەكان سەردەمی خەبات دژ بە ئاپارتاید كرد.

كەمبۆدیاو تەیمووری رۆژهەڵات
لە كەمبۆدیا سەرباری ئەوەی ناوی قوربانیان لەسەر ماڵپەڕی دادگای نێونەتەوەیی كەمبۆدی بڵاو كرایەوە داوای لێبوردنیشیان لێكرا.
تەیموری ڕۆژهەڵات گەل داوای قەرەبووی ماوەی داگیركاری كردووە لە دەسەڵاتی ئەندەنوسی لە پاڵ قەرەبووی پێشێلكارییە گەورەكان, ئەمەش بۆ گەلی كوردستان جێگای هەڵوێستەیە و پێویستە وانەی لێ وەرگرێت.

ئەردۆگان و داوای لێبوردنی ناتەواو
لە 23ی نۆڤەمبەری 2011, رەجەب تەیب ئەردۆگان سەرۆك كۆماری توركیا بە فەرمی لە بەرامبەر تاوانی جینۆسایدی دەرسیم لە بری دەوڵەتی تورك بە شێوەی زارەكی داوای لێبوردنی كرد, بەڵام داوای لێبوردنەكان پێویستە بە نووسراوبن و بڕیاری فەرمییان بۆ دەربچێت و هەڵوێستەكان دوربن لە بەرژەوەندی سیاسی, لە ویژدانەوە دەرچوبێت.
ئەگەر مامەڵە وەك تاوان دەكات ئەوا پێویستە دان بە جینۆسایدی كریستان و ئێزیدی و ئەرمەنیەكانیش بنێت و كۆتایی بە سەردەمی نكۆڵی كردن بهێنێت, كۆتایی بهێنێن بەو جەنگە سەختەی لە بەرامبەر دەرخستنی حەقیقەتی یاسایی ئەو كۆمەڵكوژییانە گرتویەتییە بەر, ملكەچی حەقیقەتە مێژوییەكان بێت.
ئەردۆگان لە هەلچوێستێكی تەواو دژدا بە توندی رەخنەی گرت لە نامەی 200 ئەكادیمی و رۆژنامەنووسی توركی كە لە ساڵی 2008 كە داوای لێبوردنیان لە ئەرمەنەكان كردبوو.

راستڕەوەكان دژ بە داوای لێبوردن
بە پێچەوانەی نموونەكانی سەرەوە حكومەتی راستگەرای پۆڵەندا سزای 3 ساڵی دانا بۆ ئەوانەی پۆڵەندییەكان بە هاوبەش دادەنێن لە تاوانی هۆلۆكۆست و دان دەنێن بە رۆڵیان لە تاوانەكە, ئەمەشیان بە داكۆكی لە كەرامەتی نیشتمانی دانا, بۆخۆی ئەمەش داكۆكییە لە هاوبەشانی تاوانەكانی نازیەت.
هەمان هەڵوێست راستڕەوە نەتەوەییەكان هەیانە بەرامبەر بە پرسی داوای لێبوردن لە ئەمەریكا, بەلجیكا, فەرەنسا, ……. زۆر جێگای دیكە.

نموونەكان لە زیادبووندان
نموونەی زۆری دیكە لە بەردەستدان و نموونەكانیش هەمیشە لە زیادبوندان چونكە سەردەم سەردەمی داوای لێبوردن كردنە لە رابردووە تاڵەكان, سەردەمی بە مرۆڤ بوونە بەرامبەر بە دڕندەییەكان رابردوو, سەرەمی ساڕێژكردنەوەی ئازارەكانەو سەردەمی پێداچوونەی مێژووە.
داوای لێبوردنكردن بەشێك لە برینەكانی قوربانیان سارێژ دەكات, چاككردنی پەیوەندی گەلانی قڕكراو لەگەڵ دەوڵەتی بكەری تاوان تەنها بە داوای لێبوردنكردن و دادگاییكردنی تاوانباران و قەرەبووكردنەوەو زەمانەتی دووبارە نەكردنەوەی تاڵییەكان دەبێت, نەك بەناوچەوان ماچكردن و وتەی سۆزداری هەنووكەیی.

تەنها قەرەبوو خوێن باییە
دەبێت ئەوە بزانین ئەو قەرەبووە مادیانەی بە بێ یاسا و ئاشكراكردنی ڕاستییەكان و داوای لێبوردنكردن لە لایەن دەوڵەتی بكەری تاوانەوە دەبەخشرێت وەك خوێن بایی و هەوڵی كڕینی دەنگی قوربانیان تەمەشا دەكرێت لە بڕی سڕینەوەی رابردووی خوێناوی, كورد پێویستی بە خوێن بایی عێراق نییە, بەڵكە چاوەڕوانی ئەوەیە دەوڵەتی بكەری تاوان بە فەرمی لە رێگای بەرپرس و سەرۆكەكەیەوە بە بڕیاری فەرمی نووسراو بڕیار لەسەردراو داوای لێبوردنی لێ بكات.

ئەركی بەڕێز دكتۆر لەتیف رەشیدە لە ئێستادا
بەڕێز دكتۆر لەتیف رەشید كە هەنووكە لە سەروی فەرمەنڕەوایی ئێراقەوەیە ئەركە لەسەری بەمكارە هەڵبستێت, وەك ئەو سەرۆكانەی ئاماژەمان بە ناوەكانیان دا, بە ناوی دەوڵەتی عێراقەوە نامە بۆ یەك بە یەكی قوربانیانی جینۆساید و پێشێلكارییە زەقەكانی رابردوو لە كوردستان و عێراق بە تایبەتی و سەرجەم قوربانیان بە گشتی بە بێ جیاوازی نەتەوەیی و ئاینی بە واژۆی خۆی بنێرێت, ئەمە وەك تاك, وەك نەتەوەش داوای لێبوردن لە كورد و توركمان و ئاشور و كلدان و شیعە و كریستان و ئێزیدی و سائیبەو شەبە و كاكەیی و …. بكرێت, هیوادارم بەم ئەركە هەڵبستن و هەڵەكانی تاڵەبانی و بارزانی و مەعسوم و ساڵەح دوبارە نەكەنەوە.

چاوەڕوانی نامەی جەنابی سەرۆك كۆمارین لە یادی جینۆسایدی هەڵەبجەو ئەنفال و فەیلی وبارزانی

چاوەڕوانین هەموو قوربانیانی جینۆساید و تاوانی جەنگ و تاوانی دژ بە مرۆڤایەتی و پێشێلكاری گەورە لە كوردستان و عێراق لە جەنابی سەرۆك نامەی داوای لێبوردنیان پێ بگات لە زوترین ماوەدا, بە تایبەت لە یاداوەری 35 ساڵی تاوانی جینۆسایدی كوردستاندا, ئەوە گەورەترین پەیام و بەرزترین دڵنەوایی و چاكترین هەنگاوی پاككردنەوەی رابردووە, ئەگەر بەو ئەركە هەڵنەستن ئەوە بە ئەركی ئەخلاقی و ویژدانی خۆتان هەڵنەستاون لە كاتێكدا زانیاری تەواوتان لەسەر ئەو نموونانەی هەژمارم كرد لە مافی قوربانیان و رۆڵی قەرەبووكردنەوەو داوای لێبوردنكردن لە ساڕێژكردنی برینەكان رابردوو هەیبووە.
وەچەرخانە مەزنەكانی ولاتان و كۆمەڵگای مرۆڤایەتی پێویستی بە سەركردەی ئاسایی باو نییە, بەڵكە بەوانەی تێڕامانی دوورو ئازایەتی جێبەجێكردنیان هەیە. فەرموون لە یاداوەری 35 ساڵەی تاوانی ئەنفال و هەڵەبجەدا, داوای لێبوردن بكەن.

سەبارەت بە گرێبەستی غاز

لە (٢٠)ی ئایاری (٢٠٢٥)، حکومەتی هەرێمی کوردستان، بە سەرۆکایەتی سەرەک وەزیران (مەسرور بارزانی)، دوو گرێبەستی گرنگی نەوت و گازی لەگەڵ کۆمپانیاکانی ئەمریکی (HKN Energy) و (WesternZagros Reso urces) واژۆ کرد، کە بەهایان بە دەیان ملیار دۆلار مەزەندە دەکرێت.
کێڵگەی (تۆپخانە) و (کوردەمیر)، لە بنەڕەتدا یەک کێڵگەیە، لە سنوری (سەنگاو)ەوە دەست پێدەکات تا شاخەکانی (داری خلە)، بەڵام بەهۆی گەندەڵی پێشتر، کێڵگەکان بە کێڵگەی بچووک بچووک دابەش کران تا بدرێن بە بەڵێندەر و کۆمپانیای زیاتر. کێڵگەی (میران)یش لە (بازیان)ەوە دەست پێدەکات تا شاخی (پیرە مەگرون). پرسیارەکە ئەوەیە: ئەم دوو کێڵگەیە بە بەهای (١١٠) ملیار وزەیان تێدایە؟
ئەوەی حکومەتی هەرێم لە ئێستادا دەیکات، تەنها بۆ ڕیکلام و شۆی ئیعلامییە. ئەگەر (١١٠) ملیار بەو مانایە بێت، ئەوا ئەم دوو کۆمپانیایە لە ئێستاوە تا (٣) ساڵی داهاتوو ئیش دەکەن، هەموو ئەو بڕەی کۆمپانیاکان و حکومەتی هەرێم دەستیان دەکەوێت ــ لە کرێکار و وەستا تا شۆفێر و ڕاوێژکار و مەسئول و حیزب چی، هەمووی بەو بڕە دەخەمڵێندرێت لە کاتێکدا ڕەنگە دوو سبەی نرخی وزە بگۆڕێت. واتە ئەمە جۆرێکە لە خەیاڵ خۆشی و پێوانەیەکی هەڵەیە.
ئەوەش ڕوونە: لە ڕابردودا، بەهۆی نەوتەوە، خەڵک قەرزار کرا. تەنانەت زستانان، زۆرینەی خێزانەکان بەهۆی گرانی سوتەمەنیـیەوە ناتوانن دوو ژوور گەرم بکەن.کەواتە، ڕای گشتی مافی خۆیەتی بزانێت:
ناوەڕۆکی ئەم گرێبەستە چییە و چۆنە؟ پشک و بەشداریـیەکان چۆنن؟ حەقیقەتی کۆمپانیاکان چیـیە؟ سودە دارایـیەکانی ئەم گرێبەستە بۆ خەڵک چیـیە؟ ئایا لە ناوەڕۆکی گرێبەستەکەدا هاتووە کە پێش هەموو شتێک گاز بە بۆری و بە نرخێکی هەرزان بگاتە خەڵک؟ یان چی؟!!
پێویستە ئەوەش بڵێین کە سەرۆکی (یەکێتی) پاڤڵ تاڵەبانی، لە لێدوانێکیدا وتی:”مەگەر بەسەر لاشەی مندا پڕۆژەی غاز و بۆڕی غاز لێبدرێ”. کەواتە وا دیارە: ئێوە ئۆکەیتان کردووە، بۆیە (مەسرور بارزانی) گرێبەستی کردووە؟!
لە ڕابردودا، عیماد ئەحمەد و قوباد تاڵەبانی و هتد. دەیانوت: “ئێمە ئاگامان لە وردەکاری پڕۆسەی نەوتە”. خوای لێخۆشبێ، مام جەلال لەگەڵ بەرزانی سوکانی نەوتەکەیان بادا، کەچی لەم دوایەدا، ئێوە ویستان خۆتان لە بەرپرسیارێتی بدزنەوە.
ئێوە وەک (یەکێتی) و (سەرۆکی یەکێتی) دەخەینە بەردەم بەرپرسیارێتی بە ئەندازەی (پارتی). فەرموون، ڕای ڕوون و ڕاشکاوی خۆتان لەسەر ئەو گرێبەستانە بۆ خەڵک بخەنە ڕوو.
هەروەها، پێویستە هەر لە ئێستاوە، هێزە موعارەزەکانیش هەڵوێستی خۆیان هەبێت. خەڵکیش مافی خۆیەتی بڵێت: “چەندمان لە نەوتەکەی نێچیرڤان بارزانی هەڵکڕاند، هەر هێندەش لە غازەکەی (مەسرور) هەڵدەکڕێنین”.
بێ دەنگی پەرلەمان و ناشەفافیەت (Transparency)؟
یەکێک لە ناتەواوترین بابەتەکان لەسەر ئەم گرێبەستە، نەبوونی دەنگ و ڕۆڵی پەرلەمان و ڕەخنەی گشتییە. بە پێی بنەماکانی حکمرانییەکی دیموکراتی، گرێبەستێکی ئەم قەبارەیە دەبێت لە ڕێگەی یاسا و بڕیاری پەرلەمان و ڕووناکییەکی گشتی بڕیار بکرێت.
ئایا ئەمە دەبێت دەستپێکی نوێی قەرز و کێشەی مووچە بێ؟
لە هەرێم، قەرزە گشتییەکان و نەبوونی مووچە لە کاتی خۆیدا گرنگترین کێشەی ژیانی خەڵکن، بەڵام بە واژۆکردنی گرێبەستێکی بێ ڕەخنە، بێ سەروەری پەرلەمان، و بێ تێبینی لە ماف و یاسا، خەڵک هەست دەکەن کە: ئایا ئەمە تەنها قەبارەیەکی نوێـیە بۆ کۆنکردنەوەی گەندەڵییەکی کۆن؟
پەیوەندیدان بە حکومەتی عێراق:
حکومەتی عێراق ڕوون دەکاتەوە کە: (مەسرور بارزانی)، لە بەرژەوەندی عێراق و گەلی کوردستان مامەڵە ناکات؛ بەڵکو لە بەرژەوەندی بنەماڵە، حیزب و هاوپەیمانە بیانییەکان مامەڵە دەکات. هەر ڕێککەوتنێک بەبێ لێپرسینەوە:

• قەیرانی ئابووری قووڵتر دەکاتەوە.
• بۆشایی لەگەڵ بەغدا زیاد دەکات.
• مەترسی ململانێی مەدەنی و گۆشەگیری نێودەوڵەتی زیاد دەکات.
  پرسیارە سەرەکییەکان
  ١. لە چوارچێوەی چ شەرع و دەستوورێک ئەم گرێبەستە ڕوویداوە؟
  لە غیابی پەرلەمان و دامەزراندنی نەوەیەکی دیموکراتی، هیچ دەسەڵاتێکی حکومەت ناتوانێ گرێبەستی بەو قەبارەیەی دارایی و وزەیی بکات.
  ٢. ناوەڕۆکی گرێبەستەکە چیه؟
• بەشداری و پشکی حکومەتی هەرێم چییە؟
• سودە داراییەکان بۆ کییە؟
• کێ بەفەرمی سەرپەرشتی ئەم گرێبەستە دەکات؟
• داهاتەکە بۆ خەزێنەی گشتی دەچێت یان بۆ ئەنجامی سیاسەتی تایبەتی؟
  ٣. ئایا لە ناو گرێبەستەکەدا بڵاوکراوەتەوە، کە پێش هەموو شتێک گاز بە نرخێکی کەم بەرەو خێزانەکان بگات؟
  بەپێی ئەو بەها و قەبارەی گرێبەستە، پێویستە پێشبینی بەرزترین سود بۆ هاوڵاتییانی هەرێم بکرێت، نە تەنها بۆ فەرمی نوێنەرانی دەسەڵات.
  هۆشیاری و داواکاری
• گرێبەستی بێ ڕووناکی، بێ دەنگی پەرلەمان، و بێ ڕەخنەی گشتی، دەتوانێت سەرەتا بێت بۆ قەرزهێنانی نوێی هەرێم و گەورەکردنی کێشەی سوتەمەنی و نائەرکەی مووچە.
• نوێنەرایەتی ئەمریکا و حکومەتی فیدراڵی دەبێت بەرپرسیارەتی بزانن لە پشتگیری یاساسازی و بنەماکانی دیموکراسی.
• ئەم گرێبەستە، ئەگەر بە شێوەیەکی نادیار و نادروست پێشکەش کراو بێت، بە تەواوی دژە بە مافەکانی خەڵکی هەرێمە.
  نەبونی بەرپرسانی ئەمریکی لەمەراسیمی واژۆکردن:
  گرێبەستەکان لە ژووری بازرگانی ئەمریکا واژۆکران، بەڵام هیچ بەرپرسێکی حکومەتی ئەمریکی ئامادەنەبوو. تا ئێستا هیچ بەرپرسێکی ئەمریکی لەسەر ئەم گرێبەستانە قسەی نەکردووە. ئەمەش سەرنجی ڕۆژنامەنوسان و چاودێرانی کوردستان ڕاکێشاوە، چونکە گرێبەستەکانی بەو قەبارەی گەورەن (١١٠ ملیار دۆلار بە گوێرەی بەیاننامەی حکومەتی هەرێم)، چاوەڕواندەکرا بەرپرسانی ئەمریکی تێیدا بەشداربن، بەتایبەتی کە قەبارەکە سێ هێندەی بازرگانی ساڵانەی نێوان ئەمریکا و تورکیایە.
  کۆتایی: کێشەی مووچە، نەوت، ناسەقامگیرییەکانی بەغدا، گرێبەستی گاز… هەموویان دەستپێکێکی نوێن بۆ داخستنی بابەتێکی گەورەن لە مەیدانی ڕاگەیاندن و ڕەخنەی گشتی.
  بەپێی بنەماکانی دیموکراسی، داواکاری گشتییە:
• ڕووناکی (شەفافیەت- Transpare ncy)
• بەرپرسیارێتی
• گەڕاندنەوەی دەسەڵات بۆ نێوان خەڵک و پەرلەمان.

ريبوار ياسين فتاح