چاودێری و کۆنتڕۆڵی دیجیتاڵی

کۆمپانیا دیجیتاڵییەکان بە هاوکاری لەگەڵ دەوڵەتە گەورەکان، چاودێری جموجۆڵی تاکەکان دەکەن لە ڕێگەی ئامێرە زیرەکەکان و ئامرازە جۆراوجۆرەکانی پەیوەندی. هەموو چالاکییە دیجیتاڵییەکان، لەوانە کۆبوونەوە داخراوەکانی پارێزراو، لەژێر چاودێری و شیکردنەوەی بەردەوامدان. لە پراکتیکدا، هیچ بۆشاییەکی دیجیتاڵی بەتەواوی پارێزراو نییە. داتاکان بە شێوەیەکی سیستماتیک کۆدەکرێنەوە و پاشان بەکاردەهێنرێن بۆ هەڵسەنگاندن و پۆلێنکردنی تاک و گرووپەکان بەپێی شێوازەکانی هەڵسوکەوت و ئاراستەی ڕۆشنبیری و سیاسییان.
سەرەڕای ئەوەش، چاودێری دیجیتاڵی بۆتە ئامرازێکی سەرەکی بۆ چاودێریکردنی مەیلی فکری و سیاسی بەکارهێنەران، کە کۆمپانیا و حکومەتەکان دەتوانن لە ڕێگەی هەڵمەتی چەواشەکاری رێکخراوەوە بەدواداچوونیان بۆ بکەن و بیانکەنە ئامانجیان یان سزای دیجیتاڵی بسەپێنن بەسەریاندا کە کاریگەرییان لەسەر ڕای گشتی سنووردار و کەم دەکاتەوە. ئەم ستراتیژانە بەشێوەیەکی سیستماتیک و شاراوە لە دژی ڕێکخراوە کرێکارییەکان، گروپە چەپەکان و دامەزراوە سەربەخۆکانی مافەکانی مرۆڤ و میدیا جێبەجێ دەکرێن. کۆمپانیا سەرمایەدارەکان و دەوڵەتە گەورەکان ئەلگۆریتمەکان لە تۆڕە کۆمەڵایەتیەکان و سیستەمەکانی AI بە وردی و سیستماتیک بەکاردەهێنن بۆ سنووردارکردنی گەیشتن بە پۆستە سیاسییە چەپ و پێشکەوتووەکان، هەندێک جار بەبێ پەنابردن بۆ سڕینەوە.
ئەم کردارانە سەرکوتکردنی دیجیتاڵی ئاڵۆزتر و مەترسیدارتر و نادیارتر دەکات، چونکە کەمی تێکەڵبوون لەگەڵ ناوەڕۆکی پێشکەوتوودا کاردانەوەی سروشتی بینەرانە دەردەکەوێت، لە کاتێکدا لە ڕاستیدا ئەنجامی ئەلگۆریتمێکی پێشوەخت داڕێژراو بە ئامانجی کەمکردنەوەی بینراوی دەبێت. زۆرێک لە توێژینەوەکان دیاردەی پەیوەندیداریان دۆکیۆمێنت کردووە، وەک “بڵقی فلتەر” کە لەلایەن ئەلگۆریتمەکانەوە دروست کراوە بۆ جیاکردنەوەی بەکارهێنەران لە ناوەڕۆکی سیاسی کە تەحەدای بیروبۆچوونەکانیان دەکات. دزەکردن و بەڵگەنامە ناوخۆییەکانی کۆمپانیاکانی وەک فەیسبووک ستراتیجی بە ئەنقەست بۆ کەمکردنەوەی دەرکەوتنی هەندێک بزووتنەوەی سیاسی و مافەکانی مرۆڤ ئاشکرا دەکەن لە ڕێگەی سنووردارکردنی گەیشتنیان یان ناچالاککردنی ئاگادارکردنەوەکان. ئەم سیاسەتانە تێڕوانینێکی هەڵە لەنێو چالاکواناندا دروست دەکەن کە بیروبۆچوونەکانیان ناکاریگەرن یان پەسەند نین، ئەمەش پاڵ بە هەندێکیانەوە دەنێت بەرەو خۆسانسۆرکردن یان ڕێکخستنی گوتارەکانیان. سەیری سەرچاوەکان بکە (1,2,3,4,5).

بێدەسەڵاتکردنی دیجیتاڵی

بێدەسەڵاتکردنی دیجیتاڵی ئامرازێکی نوێ و پێشکەوتووی زاڵبوونی چینایەتییە، کە تیایدا ئەلگۆریتمەکان و AI بەشێوەیەکی سیستماتیک و نادیار بەکاردەهێنرێن، بۆ ماوەیەکی درێژ و لەسەرخۆ، بۆ بڵاوکردنەوەی ئەو ناوەڕۆکانەی کە هەستی بێدەسەڵاتی و وازهێنان بەهێز دەکات، بەتایبەتی لە نێو بەکارهێنەرانی خاوەن ئاراستەی چەپ و پێشکەوتوو. ئەم میکانیزمە شکستی و لاوازی ئەزموونی سۆسیالیستی و ڕێکخراوە چەپەکان گەورەتر دەکات، لە هەمان کاتدا سەرمایەداری وەک سیستەمێکی ئەبەدی و نەبەزێنراو وێنا دەکات، بەم شێوەیە ئەو بیرۆکەیە بەهێز دەکات کە گۆڕان مەحاڵە. تاکگەرایی لەگەڵ چارەسەری تاکەکەسی وەک بەکارهێنان و گەشەپێدانی خود، تاکەکان لە چالاکی سیاسی کۆمەڵ و ڕێکخراو جیا دەکاتەوە. لەگەڵ ئەوەشدا، مشتومڕی ناو ڕێکخراوە چەپەکان بەرەو ململانێی پەراوێز دەچن و گەورە دەکرێن و هەوڵەکان سەرقاڵ دەکەن و توانای بەرگری لاواز دەکەن. کۆمپانیا گەورەکان هەڵسوکەوتی دیجیتاڵی شیدەکەنەوە بۆ ئەوەی بەکارهێنەران و گروپەکان بکەنە ئامانج کە ناوەڕۆکی نائومێدی دروست دەکات و وایان لێدەکات هەستبکەن گۆڕانکاری سۆسیالیستی مەحاڵە یان زۆر قورسە. ئەم سیاسەت و میتۆدانە ڕێکەوت نین بەڵکو ئامرازی زانستی بە ئەنقەست و بۆ لەباربردن یان لاوازکردنی ڕۆحی گۆڕان و مسۆگەرکردنی مانەوەی سیستەمی سەرمایەداری بەبێ تەحەدای ڕاستەقینە و کاریگەر دیزاین کراون.

دەستگیرکردنی دیجیتاڵی و کوشتنی دیجیتاڵی

دەستگیرکردنی دیجیتاڵی قۆناغێکی مەترسیدارترە لە چاودێری و کۆنتڕۆڵکردن، چونکە لە سنووردارکردنی ناوەڕۆک تێدەپەڕێت بۆ سەپاندنی سنووردارکردنی هەڕەمەکی بەسەر هەژماری تاک و گروپ، هەڵپەساردنی کاتی بۆ ماوەیەکی جیاواز، یان سڕینەوەی هەمیشەیی بەبێ شەفافییەت و ستانداردی ڕوون یان یاسای ناوخۆیی و نێودەوڵەتی بەرگری لە مافەکانی بەکارهێنەران. بیانووی وەک “پێشێلکردنی ستانداردەکانی کۆمەڵگە” یان “هاندانی توندوتیژی” بۆ بێدەنگکردنی ئەو دەنگانە بەکاردەهێنرێن، هەرچەندە ناوەڕۆکی چالاکوانان زۆرجار تاوانەکانی دەوڵەت و کۆمپانیاکانی سەرمایەداری یان پێشێلکردنی مافەکانی مرۆڤ دۆکیۆمێنت دەکات. نمونەیەکیش سەرکوتکردنی دیجیتاڵی تۆڕە کۆمەڵایەتیەکانە لە دژی ئەو ناوەڕۆکە فەلەستینیانەی کە تاوانەکانی ئیسرائیل دژ بە خەڵکی مەدەنی تۆمار دەکەن. لە هێرشەکەی ئەم دواییەدا بۆ سەر غەززە، کۆمپانیاکانی وەک فەیسبووک و ئینستاگرام و تویتەر سەدان هەژمار و پۆستیان سڕیەوە و قەدەغەیان کرد کە تاوانەکانی داگیرکاریان تۆمار دەکرد بە تۆمەتی “پێشێلکردنی ستانداردەکانی کۆمەڵگە” یان “هاندانی تیرۆر”. هیومان ڕایتس ۆوچ لە ساڵی 2023 دا زیاتر لە 1050 حاڵەتی لابردن یان سنوردارکردنی ناوەڕۆکی لایەنگری فەلەستین لە فەیسبووک و ئینستاگرام لە نێوان تشرینی یەکەم و تشرینی دووەمی 2023 تۆمار کردووە. من خۆم بۆ ماوەی مانگێکی تەواو قەدەغە کرام پاش بڵاوکردنەوەی پۆستێکی چەپی فەلەستینی و پەیجی فەیسبووک http://www.facebook.com/SecularFB کە زیاتر لە 200,000 هەواداری هەبوو بەهۆی بڵاوکردنەوەی وتاری ئاشکراکردنی تاوانەکانی داگیرکاری ئیسرائیل داخرا. هەروەها دەزگاکانی ڕاگەیاندنی سەربەخۆی وەک تۆڕی هەواڵی قودس کراونەتە ئامانج بەهۆی سنووردارکردنی پەیوەندییان یان سڕینەوەی هەژمارەکانیان، ئەمەش هەوڵێکی ئاشکرایە بۆ بێدەنگکردنی ئەو دەنگانەی کە پێشێلکارییەکانی دژی خەڵکی فەلەستینی ئاشکرا دەکەن. میدیا و راپۆرتەکانی مافی مرۆڤ هەروەها تیشک دەخەنە سەر دیاردەی “قەدەغەکردنی سێبەر” کە بەهۆیەوە پۆستەکانی لایەنگری فەلەستین بەبێ سڕینەوە سەرکوت دەکرێن، بەتایبەتی ئەوانەی هاشتاگی وەک #FreePalestine یان #IStandWithPalestine تێدایە. سەیری سەرچاوەکان بکە (6,7,8)..

خۆسانسۆری خۆبەخشانە

سەرکوتکردنی دیجیتاڵی و سنووردارکردنی گەیشتن بە پۆستەکان لەگەڵ دیاردەی “خۆسانسۆری خۆبەخشانە” کە تێیدا تاکەکان و تەنانەت گروپەکانیش دەستدەکەن بە سەپاندنی سنوور بەسەر خۆیاندا، گوتاری سیاسی خۆیان دەگۆڕن یان تەنانەت ناوەرۆکەکەی دەگۆڕن بۆ بابەتە تیۆرییە گشتییەکان و دوورکەوتنەوە لە ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاستەوخۆ لەگەڵ سەرمایەداری و ڕژێمە دیکتاتۆرەکان، لە ترسی کەمبوونەوەی دەستگیرکردن، قەدەغەکردنی لەکاتی دەستگیرکردنی دیجیتاڵدا. یان کوشتنی دیجیتاڵی لە ڕێگەی داخستنی هەژمارەکان لەلایەن ئەلگۆریتمی AI لەسەر پلاتفۆرمە دیجیتاڵییەکان. ئەم ترسە ئازادی ڕادەربڕین لاواز دەکات و دەبێتە فاکتەرێکی یەکلاکەرەوە لە دووبارە داڕشتنەوە و کۆنتڕۆڵکردنی گوتاری گشتی تەنانەت پێش ئەوەی سنووردارکردنی ڕاستەقینە بسەپێنرێت. ئەمە هەژموونی ئایدیۆلۆژیای سەرمایەداری بەهێز دەکات، بۆشایی بەرگری دیجیتاڵی بچووک دەکاتەوە و ئینتەرنێت دەگۆڕێت بۆ بۆشاییەکی خۆڕێکخستن کە لەگەڵ بەرژەوەندییەکانی دەسەڵاتە باڵادەستەکاندا هاوتەریب بێت. بۆ نموونە، لە ماوەی ناڕەزایی جەماوەری لە وڵاتانی جۆراوجۆر دژ بە سیاسەتی سەرمایەداری و دیکتاتۆری و بەشێوەیەکی گشتی، لە ئاستێکی جیاوازدا، زۆرێک لە بەکارهێنەران تێبینی ئەوەیان کرد کە پۆستەکانیان وشەکانی وەک مانگرتنی گشتی، نافەرمانی مەدەنی، شۆڕش یان تێکستی ئاشکراکردنی تاوان و پێشێلکردنی مافەکانی مرۆڤ نەگەیشتوونەتە بەرچاوی ئاسایی. ئەمە لە کاتی خۆپیشاندانەکانی “هێلەک زەردەکان” لە فەڕەنسا ئاشکرا بوو، کە ڕاپۆرتەکانی میدیا بەڵگەی سڕینەوە یان سنووردارکردنی ئەو پۆستانەیان دەکرد کە داوای مانگرتنی جەماوەری یان ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاستەوخۆ لەگەڵ حکومەت دەکەن. لە ئەمەریکا، چالاکوانانی بزووتنەوەی ژیانی ڕەشپێستەکان رایانگەیاند کە ژمارەی ئەو پۆستانە کەمبووەتەوە کە داوای نافەرمانی مەدەنی یان خۆپیشاندانێکی ئاشتیانە دەکەن دژی توندوتیژی پۆلیس، بەتایبەتی لە فەیسبووک و ئینستاگرام. ناڕەزایی هاوشێوە لە چالاکوانانی هیندستان لە کاتی خۆپیشاندانەکانی جوتیارانی ساڵی 2021 دەرکەوت، کە پلاتفۆرمەکان بە بیانووی “پێشێلکردنی یاسا ناوخۆییەکان” پۆستەکانیان لابرد یان هاشتاگی پەیوەندیدار بە خۆپیشاندانەکانی وەک #FarmersProtest بلۆک کرد. ئەمەش وایکرد زۆرێک لە چالاکوانان خۆیان بەدوور بگرن لە بەکارهێنانی دەستەواژەی ئاژاوەگێڕ و گوتاری گشتی بەرەو ناوەڕۆکی کەمتر ڕادیکاڵ و شۆڕشگێڕانە بگۆڕن.
سەیری سەرچاوەکان بکە (9,10,11,12,13).

داڕمانی دیموکراسی لە ڕێگەی ژیریی دەستکردەوە

پاش بەدەستهێنانی کۆنتڕۆڵی عەقڵ و هۆشیاری مرۆڤ لە ڕێگەی دیجیتاڵیزەکردندا، مەسەلەکە چیتر تەنها زیادکردنی قازانجی سەرمایەداری نییە، بەڵکو بۆتە ئامرازێکی سەرەکی بۆ لاوازکردن و تەنانەت لاوازکردنی دیموکراسی بۆرژوازی ڕێژەیی نەک پشتگیری یان فراوانکردنی تەنانەت لەگەڵ متمانەی سنوورداردا لە زۆربەی وڵاتاندا، بە لەبەرچاوگرتنی ملکەچی بۆ پارەی سیاسی، یاسای هەڵبژاردنی نادادپەروەرانە کە خزمەت بە بەرژەوەندییە تایبەتەکان دەکات و هۆکارەکانی تر. لەجیاتی پەرەپێدانی بەشداری هۆشیارانەی جەماوەر لە ژیانی سیاسیدا، دیجیتاڵیزەکردن و AI بەکاردەهێنرێن بۆ دووبارە شێوەدان و دەستکاریکردنی ڕای گشتی بەپێی بەرژەوەندییەکانی چینی فەرمانڕەوا، کاریگەری لەسەر هەڵبژاردنەکان، کەمکردنەوەی بۆشایی گفتوگۆی ئازاد و ئاراستەکردنی گوتاری سیاسی و میدیایی بۆ خزمەتکردنی دەسەڵاتدارانی سەرمایەداری.
کۆنتڕۆڵی چینایەتی AI مانای ئەوەیە کە ئەم تەکنەلۆژیایە کە گوایە ئامرازێکە بۆ بەهێزکردنی شەفافییەت و دیموکراسی، بەشێوەیەکی کاریگەر بەکاردێت بۆ بەرهەمهێنان و پەرەپێدانی ئەو چیرۆکانەی کە سیستەمی سەرمایەداری ئێستا دەپارێزن. شیکردنەوەی داتای گەورە و ئەلگۆریتمی زیرەک بەکاردەهێنرێن بۆ ئاراستەکردنی زانیاری سیاسی بە شێوەیەک کە خزمەت بە دامەزراوەکانی سەرمایەداری، بزووتنەوەی ڕاستڕەو و نیۆفاشیست و دەسەڵاتە دیکتاتۆرییەکان بکات، بەمەش توانای جەماوەر لاواز دەکات بۆ بڕیاردانی سیاسی لەسەر بنەمای هۆشیاری ڕەخنەیی ڕاستەقینە. لە سیستەمی سەرمایەداریدا، AI بۆ بەهێزکردنی جەماوەر یان بەهێزکردنی بڕیاردانی هۆشیار و شەفاف بەکار ناهێنرێت، بەڵکو وەک ئامرازێک بۆ شێواندنی واقیع، بەرهەمهێنانەوەی پڕوپاگەندە و چالاککردنی زانیاری هەڵەی میدیایی کە جەوهەری دیموکراسی ڕاستەقینە لاواز دەکات لەسەر بنەمای شەفافیەت، دەستگەیشتن بە زانیاری و پلۆرالیزمی فکری و سیاسی. ئەمە بە ئامانج گرتنی گروپە دیاریکراوەکان بە ناوەڕۆکی گونجاو لەسەر بنەمای هەڵسوکەوتی دیجیتاڵی ئەنجام دەدرێت، دروستکردنی ڕای گشتی دەستکرد کە هەژموونی چینایەتی بەهێز دەکات و جەمسەرگیری سیاسی و کۆمەڵایەتی قووڵتر دەکات. نەک تەنها دەنگدەران هەڵدەخەڵەتێنێت بەڵکو ژینگەی گفتوگۆی سیاسی دەگۆڕێت، ناوەڕۆکی لێ دادەماڵێت و پڕی دەکات لە پڕوپاگەندەی خزمەتی سەرمایەداری و بیروڕای ڕاستڕەو.
کاریگەری AI لە دەستکاریکردنی زانیاری تێدەپەڕێت. دەبێتە ئامرازێکی سەرەکی لە بەرهەمهێنانەوەی دەسەڵاتی سیاسی سەرمایەداری. بە بەکارهێنانی ئەلگۆریتمەکان لە هەڵمەتەکانی هەڵبژاردندا، گونجاندنی پەیامی سیاسی لەگەڵ بەرژەوەندییەکانی سەرمایە و کاریگەری لەسەر دەنگدەران لە ڕێگەی ئامانجی ورد، پلاتفۆرمەکان کار دەکەن بۆ بێلایەنکردنی دەنگی ئۆپۆزسیۆن و لاوازکردنی بەدیلی چەپ و پێشکەوتنخوازی دیموکراتی. نمونەی ڕوونی دەستێوەردانی ملیاردێری ڕاستڕەو ئیلۆن مەسک لە هەڵبژاردنەکانی 2025 ی ئەڵمانیا لە ڕێگەی پلاتفۆرمی “X” (پێشتر تویتەر) بوو، کە تیایدا ڕاستەوخۆ پشتگیری پارتی راستڕەوی ئەڵتەرناتیڤ بۆ ئەڵمانیا کرد لە رێگەی بڵاوکردنەوەی ناوەڕۆکی AI و دروستکردنی ڕای گشتی و بەهێزکردنی جەمسەرگیری سیاسی لە بەرژەوەندی هێزە ڕاستڕەو و نیۆنازییەکان.
لەم ژینگەیەدا، هەڵبژاردن چیتر ڕەنگدانەوەی ئیرادەی خەڵک ناکات، تەنانەت بە شێوەیەکی ڕێژەیی بەڵکو گۆڕاوە بۆ گۆڕەپانی ململانێ لە نێوان دەوڵەتە گەورەکان، دەسەڵاتە قۆرخکارەکان و ئۆلیگارشی دارایی، کە ئینتەرنێت و AI وەک ئامرازی زاڵبوونی سیاسی و ئایدۆلۆژی بەکاردەهێنن. ئەمە پلۆرالیزمی سیاسی دەشێوێنێت و میکانیزمی دیموکراسی ڕێژەیی گەندەڵ دەکات، چونکە دەسەڵاتدارەکان یان دەنگە پێشکەوتووخوازەکان لاواز دەکەن یان جەماوەر بەرەو بەدیلی هەڵە پاڵ پێوەدەنێن کە خودی سیستەمی سەرمایەداری بەرهەم دەهێنێتەوە، لەگەڵ زۆرترین گۆڕانکاری ڕووکەشانە.

جێگرەوەکانی چەپ و بەرەی پێشکەوتنخواز و مافەکانی مرۆڤ بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئەمە:
AI وەک ئامرازێک بۆ ئازادی مافەکانی مرۆڤ
پێویستە AI وەک ئامرازێک بێت بۆ ئازادی و ڕێزگرتن لە مافەکانی مرۆڤ، نەک بۆ سنووردارکردن یان پێشێلکردنیان. بۆ بەدەستهێنانی ئەم ئامانجە، دەستپێشخەرییە چەپ و پێشکەوتووخوازەکان کە شەفافییەت، چاودێری و بەکارهێنانی AI کە دادپەروەری و یەکسانی بەرز دەکاتەوە زۆر گرنگن، نەک وەک ئامرازێک لە دەستی ڕژێمە دیکتاتۆرەکان، دەوڵەتە گەورەکان و کۆمپانیاکان بۆ چاودێریکردنی تاکەکان و سەرکوتکردنی ئازادییەکان. پێویستە چوارچێوەی یاسایی نێودەوڵەتی و ناوخۆیی توند دابمەزرێنرێت بۆ بە تاوان ناساندنی بەکارهێنانی AI لە پێشێلکردنی مافەکانی مرۆڤ، چ لە ڕێگەی چاودێریکردن، بە ئامانجگرتنی نەیاران و چالاکوانان، یان سەپاندنی سانسۆری دیجیتاڵی کە دەبێتە هۆی دەستگیرۆکردنی دیجیتاڵی و کوشتن و سنووردارکردنی ئازادی ڕادەربڕین. ئەپڵیکەیشنەکانی AI لە بواری ئاسایش دەبێت لەژێر پێداچوونەوەیەکی دادوەری سەربەخۆدابن، لەگەڵ رێکخراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی بەشداری لە هەڵسەنگاندنی مەترسییەکانیان بۆ سەر ئازادییەکان. دەبێت تۆڕەکانی هاوپشتی جیهانی چاودێری خراپ بەکارهێنانی AI بکەن، بایکۆتی ئەو کۆمپانیایانە بکەن کە تەکنەلۆژیای چاودێری بە ڕژێمە دیکتاتۆرەکان دەفرۆشن و بیانخەنە لیستی ڕەشەوە.
بۆ دڵنیابوون لەمە، سیستەمەکانی AI وەک سەرچاوەیەک دەبێت لە ژێر دەسەڵاتی سەربەخۆ پاڵپشتی بکرێن و پەرەیان پێبدرێت لەوانە کۆمەڵگەی مەدەنی و دامەزراوەکانی مافەکانی مرۆڤ، لەژێر چاودێری دیموکراتیدا کە ڕێگە لە خراپ بەکارهێنانی حکومەت و کۆمپانیا قۆرخکارەکان و ڕژێمە دیکتاتۆرەکان دەگرێت. ئەم جۆرە سیستەمانە دەتوانرێت بۆ بەهێزکردنی مافەکانی مرۆڤ بەکار بهێنرێن لە ڕێگەی ئاشکراکردنی پێشێلکارییەکان، چاودێریکردنی ئەدای حکومەت و شیکردنەوەی داتاکان بۆ ئاشکراکردنی کردارە سەرکوتکەرەکان. بەهێزکردنی ڕۆڵی رێکخراوەکانی چەپ، پێشکەوتنخواز و مافەکانی مرۆڤ لە چاودێریکردنی بەکارهێنانی AI زۆر گرنگە. دەتوانرێت هاوپەیمانی نێودەوڵەتی دروست بکرێت بۆ فشار خستنە سەر بەکارهێنانی ئەم تەکنەلۆژیایە بۆ پتەوکردنی زاڵبوون و سەرکوتکردنی دیجیتاڵی AI . هەروەها دەتوانێت وەک ئامرازێکی کاریگەر بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی سانسۆری دیجیتاڵی لە ڕێگەی رەمزاندنی داتا، پەیوەندی پارێزراو بۆ پاراستنی چالاکوانان و بەرهەڵستکاران و چاودێریکردنی چالاکیەکانی حکومەتە دیکتاتۆرەکان خزمەت بکات. لە هەمان کاتدا، دەبێت هۆشیاری گشتی سەبارەت بە مەترسییەکانی چاودێری و کۆنترۆڵی دیجیتاڵی و ڕێگاکانی بەرەنگاربوونەوە بەرزبکرێتەوە، لە ڕێگەی دەرکردنی یاسای ناوخۆیی و نێودەوڵەتی دژی پێشێلکردنی تایبەتمەندی و دابینکردنی ئامرازی تەکنیکی کە یارمەتی تاکەکان دەدات داتاکانیان بپارێزن و ئازادی ڕادەربڕین لە بۆشایی دیجیتاڵدا دەستەبەر بکەن.
AI بۆ پشتیوانیکردن لە دیموکراسی و بەشداری جەماوەری

زۆر گرنگە AI لە ئامرازێک بگۆڕین کە یارمەتی داخورانی دیموکراسی ڕێژەیی دەدات بۆ ئامرازێک کە بەهێزی دەکات و پەرەی پێدەدات. تەکنەلۆژیا دەبێت جەماوەر بەهێز بکات، بەشداری سیاسی لەسەر بنەمای یەکسانی بەهێز بکات، و شەفافییەت و دادپەروەری لە پرۆسەی دیموکراسیدا دەستەبەر بکات. AI دەتوانرێت بۆ پەرەپێدانی پلاتفۆرمی پارێزراو و شەفاف بۆ دیالۆگ و دەنگدانی ئەلیکترۆنی بەکار بهێنرێت، کە هاووڵاتیان بتوانن بیروڕای خۆیان دەرببڕن و ڕاستەوخۆ و کاریگەرانە بەشداری بکەن لە بڕیاردان لە هەموو ئاستەکاندا.
هەروەها دەتوانرێت ئامرازەکانی AI پەرە پێبدرێت بۆ شیکردنەوە و ئاشکراکردنی هەواڵی ساختە و زانیاری نادروست، پاراستنی خەڵک لە هەڵمەتەکان بە مەبەستی لاوازکردنی توانایان بۆ بڕیاردان لەسەر بنەمای ڕاستی. ئەم ئامرازانە دەتوانرێت بەشێوەیەکی فراوان و ئازادانە بەکار بهێنرێن وەک بەشێک لە پرۆژەیەکی فراوانتر بۆ پەرەپێدانی شەفافیەتی میدیا و دژە هەژموونی مۆنۆپۆلی میدیا. ئەمە هەروەها پێویستی بە شەڕکردن هەیە بۆ یاسای نێودەوڵەتی و ناوخۆیی ڕوون کە ڕێگری لە بەکارهێنانی AI دەکات لە دەستکاریکردنی ڕای گشتی، دڵنیابوون لەوەی ئەو زانیاریانەی پێشکەش بە خەڵک دەکرێن دروست، بابەتی و ڕەنگدانەوەی واقیعن بەبێ لایەنگری چینایەتی یان ئایدۆلۆژی.

ڕزگار ئاکرێی
Rezgar Akrawi
ڕزگار ئاکرێی چەپێکی سەربەخۆیە، بایەخ بە چەپ و شۆڕشی تەکنەلۆژیا دەدات، و وەک شارەزا لە پەرەپێدانی سیستەم و حوکمڕانی ئەلیکترۆنی کار دەکات.

بەشێک لە کتێبە بڵاوکراوەکەم ” ژیریی دەستکردی سەرمایەداری، بەرەنگاری چەپ و بەدیلی گونجاو ، تەکنەلۆژیا لە خزمەتی سەرمایە یان ئامرازێک بۆ ئازادی؟”، کە پێشتر بۆ چەند زمانێک وەرگێڕدراوە.
بەستەری بەخۆڕایی بۆ پەرتووکەکە:
كوردي:
https://leanpub.com/ai-socialism
زمانەکانی تر:
https://leanpub.com/u/rezgarakrawi
https://www.amazon.com/stores/Rezgar-Akrawi/author/B0DY1BMMXW

سەرچاوەکان:

1. بڵقی پاڵێوگە – ویکیپیدیا
   https://en.wikipedia.org/wiki/Filter_bubble
2. جۆناسان ناگلەر و همکاران – چۆن پلاتفۆرمەکانی تەکنەلۆژیا سووتەمەنی جەمسەرگیری سیاسی ئەمریکا دەکەن و حکومەت دەتوانێت چی بکات لەو بارەیەوە – بروکینگز
   https://www.brookings.edu/articles/how-tech-platforms-fuel-u-s-political-polarization-and-hat-government-can-do-about-it
3. PNAS – گەورەکردنی ئەلگوریتمی سیاسەت لە تویتەر
   https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2025334119
4. Arxiv – لایەنگری گەورەکردنی سیاسی ئەلگۆریتمی تویتەر بۆ تۆ
   https://arxiv.org/abs/2411.01852
5. 2021 دزەکردنی فەیسبووک – ویکیپیدیا
   https://en.wikipedia.org/wiki/2021_Facebook_leak
6. بەڵێنە شکاوەکانی مێتا: سانسۆری سیستماتیک لەسەر ناوەڕۆکی فەلەستین لە ئینستاگرام و فەیسبووک – هیومان ڕایتس ۆوچ (21)
   https://www.hrw.org/report/2023/12/21/metas-broken-promises/systemic-censorship-palestine-content-instagram-and
7. ئایا گەورەکانی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان سانسۆر لەسەر دەنگەکانی لایەنگری فەلەستین دەکەن لە کاتی شەڕی ئیسرائیلدا؟
   https://www.aljazeera.com/features/2023/10/24/shadowbanning-are-social-media-giants-censoring-pro-palestine-voices
8. گروپی مافەکانی مرۆڤ دەڵێت مێتا دەنگە لایەنگرانی فەلەستین لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان دەخنکێنێت
   https://www.aljazeera.com/news/2023/12/21/meta-stifling-pro-palestine-voices-on-social-media-hrw
9. بۆچی تویتەر ئەو هەژمارانەی قەدەغە کرد کە پەیوەندییان بە خۆپیشاندانەکانی جوتیارانەوە هەبوو لە هیندستان
   https://time.com/5935003/india-farmers-protests-twitter
10. گروپەکانی مافی مەدەنی داوا لە فەیسبووک دەکەن سیستەمی چاودێری ڕەگەزپەرستی چاکبکاتەوە (facebook-moderation-
    acial-bias-black-lives-matter)
    https://www.theguardian.com/technology/2017/jan/18/facebook-moderation-racial-bias-black-lives-matter
11. . هیندستان: تویتەر لەسەر داوای حکومەت هەژماری ناڕەزایی جوتیاران دادەخات – بی بی سی
    https://www.bbc.com/news/world-asia-india-55898708
12. چۆن ئێکسی ئێلۆن مەسک بوو بە پەڕەی یەکەمی ڕاستڕەوەکانی جیهان – گاردیان
    https://www.theguardian.com/technology/2025/jan/04/elon-musk-x-trump-far-right
13. گروپی فەیسبووکی “هێلەک زەردەکان” کە 350,000 ئەندامی هەیە لە ڕۆژی هەڵبژاردنەکانی ئەوروپا بەستراون
    https://www.wsws.org/en/articles/2019/05/28/vest-m28.html

ڕدواوی هێرشی میلیشیاکانی یەکێتی بۆسەر میلیشییای لاهور لە لالەزار بۆخەڵک مایەی نیگەرانیە. ئەمە نیگەرانی نیە سەبارەت بە چارەنوسی یەکێک لە میلیشیاکان، کە دوێنێ بەشێک لە هەمان میلیشیاکانی یەکێتی بوە،وە ئەمڕۆ لە مەیدان دەرکراوە. بەڵکو نیگەرانی خەلک لەوەیە کە شەڕی نەبڕاوەی ئەم میلیشیایانە لەپاڵ نەبونی موچە و گوزەراندا دۆخی نائارامی و پەشێوی کۆمەڵایەتی ڕۆژ بە ڕۆژ زیاتر دەکا.
لالەزاری لاهور و هێزەکەی خورشید هەرکی و قەڵاکەی عوزێری، تەنیا چەند نمونەیەکی کەمن لەو سیستمە سیاسی و کۆمەڵایەتیە عەشیرەتی و بنەماڵەییەی یەکێتی و پارتی، کە کۆمەڵگەی مەدەنی کوردستانیان لەم ٣٤ ساڵەی ڕابردوودا گۆڕیوە بە کۆمەڵگەیەکی میلیشیایی. هەربۆیە نیگەرانی لەم ڕوداو و شەڕانەی میلیشیاکان دەبێ خەڵکی کوردستان بەرێت بە بیرکردنەوە لە سەرچاوەی ئەم نیگەرانیانە، وە تێگەیشتنێکی گشتی دروست بکات لەسەر ئەوەی کە ئایا ئایندەی ژیان و ئاسایشی هاوڵاتیان بەرەو کوێ دەچێ لە سایەی ئەم سیستمە سیاسی و کۆمەڵایەتیەی کوردستانی کردۆتە مۆڵگە و لالەزاری میلیشیاکان؟
ڕەخنەگرتن لە یەکێتی و پارتی کە ئازادی سیاسی و ئارامی شارەکان پێشێل دەکەن یان دەوری یاسا و دادگا لەبەرچاو ناگرن ، وە یان چەکی ئەمریکی لە شەڕی ناوخۆی میلیشیاکاندا بەکاردەهێنن، ناتوانێ لەسایەی بونی سیستمێکی سیاسی و کۆمەڵایەتی میلیشیاییدا دەوری هەبێ. ئەمانە هەمووی خۆیان ئاکامی خۆلالێنەدراوی سیستمێکن کە بنەما و ڕێسا و پێوەرەکانی نەبونی ئازادی و ئارامی و یاسا و دادپەروەریە.
ئەم سیستمە خۆی نمونەکانی لاهور و خورشید و عوزێر دروست دەکا. خودی دەسەڵاتی یەکێتی و پارتی لەسەر بنەمای دروستکردنی هێزی چەکدار بەپێی ناسنامەی عەشیرەت و بنەماڵە لە هەموو شارو شارۆچکەکانی کوردستاندا کارگەی دروستکردن و بەرهەمهێنانەوەی ئەم کەس و هێزانەیە. چ زۆنی سەوز و چ زۆرنی زەرد لە ڕێگەی سیستمێکی سەربازی و ئاسایش و دەزگای نهێنی، زانیاری و پاراستن، بەڕێوەدەبرێت، کە لە کۆی ٥ هاوڵاتیەکی کوردستان یەک هاوڵاتی کراوەتە موچەخۆری سەربازی ئەم دوو حزبە. بودجەی کوردستان بە موچەیەکیش کە حکومەتی عێراق دەینێرێ، زیاتر لە چارەکێکی تەرخانی بەشی سەربازی ئەم سیستمە میلیشییاییە دەکرێ، تا دەسەڵاتی خۆی پێ بپارێزێ. ئەم مۆڵگە سەربازیەی کە بەسەر چەندین یەکەی حزبی و عەشیرەتی و بنەماڵەیی سەربازی تردا دابەش بوە لەگەڵ مۆدێلی پاشایەتی و سولتان ومیرنشینەکانی خەلیجی عەرەبیش بەراورد ناکرێن، کە سیستمی هەرەمی سەرکوتگەرن، جار بەجار کودەتای خێزانیان تیا ڕودەدا. تەنانەت لەگەڵ مۆدێلی سەربازی شەستەکانی سوپای عێراقدا بەراورد ناکرێن کە کودەتایان بەسەر یەکتردا دەکرد، تاکو بەعس توانی دەسەڵاتی دیکتاتۆریەتی خۆی بسەپینێ.
ئەم سیستمە سیاسی و کۆمەڵایەتیە میلیشیاییەی کوردستان ئاڵوزترە. لەگەڵ ئەوەش کە هەموو توخمەکانی سیاسەتی سەربازی و کۆمەڵایەتی دەورانی داگیرکاری ئینگلیزی سەرەتای سەدەی بیست و سی ساڵی سەدام و حکومەتی بەعسی، لە دروستکردنەوەی عەشیرەت و بنەماڵەی چەکدار و میلیشیایی جیاجیا، وەک میراتێکی پیرۆز پاراستوە، وە هەروەها بە تەکنەلۆژیا و چەکی پێشکەوتو و میدیای دیجیتاڵ گەشەی پێداوە. کیشەی مێژوویی ناسیونالیزمی کورد لە عێراقدا ئەوەیە کە جگە لەم سیستمە میلیشیایی و عەشیرەتیە ناتوانێ هیچ مۆدێلێکی تری سیاسی و کۆمەڵایەتی دەسەڵات و بەڕێوەبردن دروست بکا. ئەم ناسیونالیزمە وەک هێزێکی سیاسی لە ڕەحمی بنەماڵە و عەشیرەتی بارزانیەوە لەدایک دەبێ، دواتر لە ڕێگای کۆکردنەوەی هێزی دەرەبەگە کوردە ناڕازیەکانەوە بە ڕیفۆرمی زەوی و پشتیوانی کرانی لە ئاستی نێودەوڵەتیدا بۆ ڕوبەڕوبونەوە لەگەڵ حکومەتی قاسمدا وەک هێزی سەربازی گەشە دەکا و دواتر باڵی مەکتەبی سیاسی و جەلالی وەک ڕکابەر لەناو پارتیدا بۆ بنەماڵەی بارزانی دێتە ئارا و لە کۆتاییشدا یەکێتی نیشمانی لەگەڵ فرسەتی شەڕی کەنداو و دواتر ڕوخانی بەعسدا دەبێتە شەریکە دەسەڵاتی بنەماڵەی بارزانی لە کوردستاندا. یەکێتی هەرچەند ڕێگری بەردەم بنەماڵە و عەشیرەتی بارزانی بوە کە ببێتە دامەزراوەیەکی سیاسی و کۆمەڵایەتی وەک پاشایەتی و میرنیشینی خەلیج یاخود وەک تکریتیەکانی بەعس کە بتوانن بە ئاسانی ئەم سیستمە سیاسی و کۆمەڵایەتیە میلیشیاییە لە هەموو کوردستاندا لەدەوری مەرجەع و سەرۆک و بنەماڵەی بارزانی دروست بکەن. بەڵام یەکیتیش لەسەر هەمان بنەمای سیستمی میلیشییایی و عەشیرەتی دەسەڵاتی لە ناوچەی سەوزدا ڕیک دەخا و لە دوای ڕوخانی بەعسەوە ڕیکەوتنامەی ستراتیژی پەنجا بە پەنجا ئەم سیستمە بەڕیوەدەبەن.بەڵام یەکێتی لە دوای تاڵەبانی ئەو هێزەی لە دەستداوە کە بتوانێ لە ناوچەی سەوزدا وەک حزبی بنەماڵەی تاڵەبانی کۆنترۆڵی سیاسی و ئەمنی و کۆمەڵایەتی بکا. یەکێتی یەکگرتوویی بنەماڵەیی تاڵەبانی لەدەستداوە و بازنەی دەسەڵاتی بنەماڵەیی بۆ بافل بەرتەسک بۆتەوە، کە جگە لە ئێران و شیعەی عێراق پشتیوانیەکی ستراتیژی نیە. لە کاتیکدا کە بارزانی لە هەوڵی ئەوەدایە کە باڵادەستی خۆی لەناو هەریمی کوردستاندا بسەپینێ باڵەکانی تری ناو یەکێتی هەمیشە خوازیاری سازان و ملدانن بە سەرۆکایەتی بارزانی و شەریک بون لەگەڵیدا. هەربۆیە هەر هێزێکی عەشیرەتی و میلیشییایی ناوچەی سەوز کە دەسەڵات و بودجەی لای بنەماڵەی تاڵەبانی لە مەترسی و کەم بونەوەدا بێت دەبێتە ئامڕازێک بۆ پارتی و بازرانی کە هەرچی زیاتر یەکێتی پێ لاواز بکەن لە ناوچەی سەوزدا.
بنەمای ئابوری ئەم میرنشینە میلیشیایەی کوردستان فاکتەری ئابوری نەوت و گازە، کە دەوری سەرەکی هەیە لە هێشتنەوەی ئەم سیستمە سیاسی و کۆمەڵایەتیەدا کە پارتی و یەکێتی لە دوای ڕوخانی بەعسەوە توانیویانە ڕایگرن. هەم ڕاگرتنی میلیشیاکان و هەم عەشیرەتە چەکدارەکان پشتی بە داهاتی نەوت و گومرگ و هاوکاری ئەمریکا بەستوە. بەڵام هەرکام لەم فاکتەر و بنەما ئابوریانەش ناجێگرن و پشتیان بەستوە بە دۆخی سیاسی عیراق و حکومەتی مەرکەزی عێراق و سیاسەتی ئەمریکا لە ناوچەکە و دەور و دەسەڵاتی ئێران و تورکیا. لە ئیستادا کە گۆڕانکاری بەسەر ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا هاتوە و بەردەوامە لە ناجێگری، بەتایبەت دوای شکستی بەرەی مقاوەمەتی ئێران، گۆڕانکاریەکان ڕوو لە کوردستان و دەوری یەکێتی و پارتیش دەکا. بارزانی خەیاڵی وەک سەدام لێدەدا بەوەی کە بە نەوتی کوردستان دەتوانێ دەسەلاتی بنەماڵەیی بکاتە دەزگایەکی دەوڵەتی و سەربەخۆبێت، بەڵام ئەم خەیاڵەی لە شکستی ریفراندۆمەکەیدا و لە دادگای پاریسدا بە هەوادا چوو. هەربۆیە پارتی هیچ بەدیلێکی نیە بۆ بونە تاکە بەدیل و مۆدێلێکی ئابوری کە ببێتە دەسەڵاتێکی سەرتاسەری لە هەرێمی کوردستاندا. لە ئیستادا حزبە دەسەڵاتدارەکانی ناسیونالیزمی کورد ناچارن لەو چوارچیوە سیاسی و نێودەوڵەتیەی تیایدا کاربکەن. بەرژەوەندیەکانی ئەم حزبانە لە ئاستی لۆکاڵ و ناوچەکانی سەوز و زەرددا لە پاراستنی سیستەمێکی میلیشیایی عەشیرەتی و بنەماڵەییەوە بەڕیوەدەچێ کە لە پێناو پاراستنی ئەم دەسەڵاتە هەرێمیە ولەژێر فشاری دەرەوەدا پێویستیان بە جۆرێک ڕیکەوتنە لە ئاستی کوردستاندا، بەڵام ئەمە نە سیستەمێکی سیاسی جێگیرە نە خاوەنی بەرنامەیەکی دەوڵەتی و ستراتیژیە. هەربۆیە وەک دوو هێزی میلیشییایی ئەوەی دەیانەوێ پاراستنی دەسەڵاتی ئێستایانە و لەم چوارچێوەدا ململانێیان لەسەر دەسەڵات لە ڕێگەی میلیشییا سەربازی و ئەمنی و عەشیرەتیەکانیانەوە درێژە پێدەدەن. هەربۆیە ئەم سیستمە سیاسی و کۆمەڵایەتیە کە عەشیرەتی و میلیشیاییە خۆی هەڵگری ناجێگیری و نائارامی بەردەوامە. پارتی، کە بنەماڵەی بارزانیە، دەستی باڵای هەیە لەم سیستمەدا بە حوکمی بەدامودەزگاکردنی عەشیرەتی بارزانی و کۆنترۆڵی پایە ئابوری و ستراتیژیەکانی دەسەڵات لە هەرێمی کوردستاندا و پەیوەندی لەگەڵ تورکیا و ئەمریکادا. یەکیتی، کە بنەماڵەی تاڵەبانی تاکە باڵە، لەم پێشبڕکییەدا لەگەڵ پارتیدا بە ئاسانی دەرناچێ. ئەم تاکە سوارەی یەکێتی، هەرچی زیاتر سەلەفی بەهێزبکەن یان لە پێناو زیادکردنی دەنگەکانیان ڕیگری لە حزبە ڕکابەرەکانیان بکەن وە یاخود تەسفیەی هێزی ناو بنەماڵەکەیان بکەن و تەنانەت سەرچاوە ئابوری و بازرگانی و میلیشیاکان لەناوچەی سەوزدا قۆرغ بکەن، ئەوەندە زیاتر نائارامی و سەرکوت زیاتر دەکا. ئەوەی لەم نێوەدا زیان دەکا خەڵکی هەژار و کرێکار و فەرمانبەر و موچە خۆری کوردستانە، کە نەک هەر ژیان و گوزەرانی ئێستایان بەرەو خراپتر دەچێ بەڵکو لەسایەی ئەم سیستمە میلیشییایی و عەشیرەتیەدا هەموو بنەماکان و ئومیدیان بە گەیشتن بە ژیانێکی شایستە و پێشکەوتویان لێ زەوت دەکرێ. هەربۆیە ئەمڕۆ کوردستان پێویستی بەهێزێکی جەماوەری و سیاسیە کە بتوانێ ڕوبەڕوی ئەم سیستمە سیاسی و کۆمەڵایەتیە بوەستێتەوە و گۆڕانکاری بەسەر سەرجەم ئەم سیستمەدا بهێنێ.

٢٩ ئابی ٢٠٢٥

ڎ ، ۋ ، ڼ ، ۊ ، ې (فۆنێم) یان (ئەلەفۆن)؟

١.
/ڎ/ : ڎې d̑ 1: فۆنێمە، واتای واژەکان دەگۆڕێت و جووتواژەکان لە یەکدی جیادەکاتەوە. لەتەک فۆنێمی /د/ جیاوازی هەیە، پێچەوانەی ئەو بۆچوونەی کە /ڎ / بە بێژەی ناوچەیی و ئەلەفۆن هەژماری دەکەن، دەیان کردار هەن، کە بە فۆنی [ڎ] گۆدەکرێن و دەیان واژەی دیکەش هەن، کە بە فۆنی [د] گۆدەکرێن، واتە لەنێو ئاخاوتنی هۆرامی هەم فۆنێمی /ڎ/ هەیە و هەم فۆنێمی /د/ هەیە. فۆنێمی /ڎ/ وەک فۆنێمی /د/ هەم لە سەرەتای واژە ( ئی ڎەس، ئۆ ڎەس ، ئی ڎەسە، ئا ڎەسە، ئوو ڎەسە) و هەم لە نێوەندی واژە ( بڎیە، باڎیە ، گەڎې ، دېڎې ، دڎان ) و هەم لە کۆتایی واژە (ئاڎ ، ئېڎ ، نمەڎ ) هەیە و دێت.
بەس لە دوو باردا [ڎ] ئەلەفۆنە، ئەویش لەنێو ئاخاوتنی هەندێک گوند [ڎ] وەک ئەلەفۆن دەگۆڕێت بە (ذ : بەرذاخ)، کە لە بنەڕەتدا فۆنەکە [ڎ]یە. بێجگە لەوە، لەنێو ئاخاوتنی هەندێکی دیکە /ت/ بە ]ڎ[ گۆدەکرێت. لە بنەڕەتدا فۆنێمەکە[ت]. هەڵبەتە ئەویش بەس لە کۆتایی هەندێک واژەی وەک ( وېت ، چنیت ، زېڵیت ، خڎېت ، شېت ) وەها گۆدەکرێن ( وېڎ ، چنیڎ ، زېڵیڎ ، خڎېڎ ، شېڎ ). هەر بەو جۆرەی کە لەنێو ئاخاوتنی خەڵکی سلێمانی /د/ بە ]ی[ گۆدەکرێت (ئەدا | ئەیا، نەیدا |نەییا، ڕێدا | ڕێیا، …تد)!

نموونە بۆ هەبوونی هەر دوو فۆنێمەکە (/ڎ/ و /د/) لەنێو ئاخاوتنی هۆرامی:
دېڎې : cvcv باوەژن ، دېدې : cvcv خوشکی گەورە ، دەس cvc: دەست : ڎەس cvc: بەر (ئەم بەر و ئەو بەر)

نموونە: ڕاناوەکان
ئاڎ cvc : ئەوی نێر، ئېڎ cvc : ئەمی نێر ، ئاڎە cvcv : ئەوی مێ، ئېڎە cvcv : ئەمی مێ ، ئاڎې cvcv : ئەوان، ئېڎې cvcv : ئەمان

نموونە: ناوی گشتی
ئەڎا : cvcv دایک ، باڎیە: cvccv دەفری دۆ، نمەڎ ccvc: لباد …تد

نموونە: ئاوەڵفرمان
ئی ڎەس : ئەم بەر ، ئۆ ڎەس : ئەو بەر …، چی ڎەس : لەم بەر ، چۆ ڎەس : لەو بەر ، پی ڎەسەرە : بەم بەرڕا ، پۆ ڎەسەرە : بەو بەرڕا، چی ڎەسەنە : لەم بەردا ، چۆ ڎەسەنە : لەو بەرد ، چی ڎەسۆ : لەم بەرەوە ، چۆ ڎەسۆ : لەو بەرەوە، … تد.

نموونەی هەبوونی هەر دوو فۆنێمەکە /ڎ/ ، /د/ لەنێو یەک واژە:
بڎەیدې ccvccv ، نەڎەیدې cvcvccv ، مەڎەیدې cvcvccv ، مڎەیدې ccvccv ، مڎیەیدې cccvccv ، نەڎیەیدېcvccvccv ، مەڎیەیدې cvccvccv ، بڎیەیدې cccvccv تد.

بێجگە لەوەی کە ئەم واژە بناخەییانە (ئەڎا ، ئاڎ ، ئاڎە ، ئېڎ ، ئېڎە، ئاڎې، ئېڎې ) هەرگیز و لە هیچ ناوچەیەکی هۆرامان بە [د] گۆناکرێن، ئەو بۆچوونانەش، کە /ڎ/ بە [د] دادەنێن و وەک ئەلەفۆنی گۆڕانی /د/ بۆ [ی] لەنێو ئاخاوتنی سلێمانی لێکدەدەنەوە و هاتنی پیتە بزوێنەکان لە پێش و پاشی [د] بە هۆکاری بە [ڎ] گۆکردنی لێکدەدەنەوە، نادرووستن، چونکە:

• ئێمە تاکو بۆ ڕابوردوو و بۆ نێوەندی کەسانی گوندنشین و نەخوێندەوار بگەڕێینەوە، کە بنەمایەکە بۆ دەستنیشانکردنی ڕەسەنێتی، زۆرتر گۆکردنی [ڎ] دەبیستین و کەمتربوونی [د] لەنێو ئاخاوتنی هۆرامەکان دەبیسترێت.
• کەم نین ئەو واژە هۆرامییانەی کە پێش پیتی [د] پیتی نەبزوێن و پاشی پیتی بزوێن هەیە، کەچی هەر بە [د] گۆدەکرێن، نموونە بواندېccvccv ، شاندېcvccv ، کېیاندېcvcvccv ، بېیاۋندېcvcvcccv ، پڕچندېcccccv ، قرتندېcccccv ، نەیدېcvccv ، دڕدېcccv ، بڕدېcccv ، خۊدېcvcv ، دۊدېcvcv ، بیندېcvccv ، ۋیندېcvccv، چندېcccv ، ۋاچدې caccv، مەردې cvccv…تد، نزیکەی نیوەی کردارە ڕانەبوردوەکان بۆ دوەم کەسی کۆ دەگرێتەوە.
• کەم نین ئەو واژە هۆرامیانەی کە پێش پیتی [ڎ] پیتی نەبزوێن و پاشی پیتی بزوێن هەیە، کەچی هەر بە [ڎ] گۆدەکرێن، نموونە: بەرڎې cvccv، کەرڎېcvccv ، بوەرڎېccvccv، ۋېیەرڎې cvcvccv، ئارڎې cvccv، بارڎې cvccv، پرڎی cccv، مەرڎې cvccv، ..تد، نزیکەی نیوەی کردارە ڕانەبوردوەکان بۆ دوەم کەسی کۆ دەگرێتەوە.
• ڕاستە لە ئێستا و لەنێو نەوەکانی ئێستا زۆرتر زۆربەی [ڎ]ێکان بە [د] گۆدەکەن. بەڵام هۆکاری ئەوەش ڕۆشنە، گۆڕانی ئاخاوتنی کەسەکانە لەژێر کارایی خوێندن بە عەرەبی، فارسی، کوردی-سۆرازنی، یان ژیان و خوێندن و زمانپژانی منداڵە هۆرامەکان لە وڵاتان و کیشوەرەکانی ئۆرووپا و ئوسترالیا و کەنەدا و ئەمەریکا..تد، کە هەمان دیاردەی نادرووست گۆکردن لەنێو منداڵانی کورمانج و زازاک و سۆران و کەلهوڕ و لەک و لوڕ لە هەندەران بوونی هەیە.

١. /ڎ/ بەس لەنێو ئاخاوتنی دیالێکتە هۆرامییەکان وەک فۆنێم بوونی هەیە.

• جووتۆکە واژە minimal pair، ئەکادێمیای کوردی د. وریا عومەر ئەمین.

بۆ خۆێندنەوەی ئەم بابەتە کلیکی ئێرەبکەن..

[]

وەگێڕانی لە عەرەبی بە زیاد کردنەوە ( یاسین لەتیف)
دیبەیتی نیوان نەوام چومسکی و میشیل فۆکۆ.
“ئەوەی ئێمە پێی دەڵێین سروشتی مرۆڤ بەشێکە لە ستراتیژی دەسەڵات. ئەوە پێدراوێکی زگماکی نییە، بەڵکو بنیاتنانی مێژووییە”. – فۆکۆ

دیبەیتەکە لە سەروبەندی جەنگی ڤێتنامدا ئەنجامدراوە ، هەروەها لە بنەڕەتدا لە مشتومڕێکی تەلەفزیۆنی ساڵی ١٩٧١ لە هۆڵەندا لە نێوان زمانزان و فەیلەسوفی سیاسی نەوام چۆمسکی و فەیلەسوفی فەرەنسی میشێل فۆکۆ سەرچاوەی گرتووە کە فەیلەسوفی هۆڵەندی (فۆنس ئەلدەرز) بەڕێوەی دەبرد. نەوام چومسکی بە ئەنگلیزی قسەی دەکرد ، بەڵام میشل فۆکۆ بە فەرەنسی . جێوازی زمان نەبوون بە بەربەست لە بەردەم هەردوو فەیلەسوفەکە .
تەوەری سەرەکی پرسیارەکە سەبارەت بە سروشتی مرۆڤە: ئایا مرۆڤ سروشتێکی جێگیری هەیە و گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتی و مێژووییەکان تێدەپەڕێنێت، یان بەردەوام لە لایەن بونیادی پێکهاتە مەعریفی و دەسەڵاتەکانەوە وێنا دەکرێت؟
وڵامی چۆمسکی : پارێزگاری لە بوونی سروشتێکی زگماکی مرۆڤ دەکات، کە بە تایبەتی لە فاکەڵتی زمان و داهێناندا دەردەکەوێت. هەروەها چومسکی پێیوایە بنەما ئەخلاقیەکان گشتگیرن
وڵامی فۆکۆ : چەمکی جەوهەری جێگیر ڕەتدەکاتەوە و جەخت لەوە دەکاتەوە کە مرۆڤ بوونەوەرێکی مێژووییە کە لەلایەن سیستەمی گوتار و زانین و دەسەڵاتەوە وێنا دەکرێت . بەڵام فۆکۆ پێیوایە بنەما ئەخلاقیەکان ڕێژەیین .
ئەم مشتومڕە بە یەکێک لە گرنگترین بەریەککەوتنە فیکرییەکانی سەدەی بیستەم دادەنرێت، چونکە جیاوازییەکی بنەڕەتی لە نێوان عەقڵانیزمی ڕەخنەیی ئەمریکی و مێژووگەرایی و بونیادگەری فەرەنسیدا ئاشکرا دەکات.
تەوەرە سەرەکیەکان
1 – لەسەر زمان و داهێنان
چۆمسکی : دەڵێت توانای درووستکردنی ڕستەی بێ وێنە تەنها بە فێربوون یان ژینگە ناتوانرێت ڕوون و شیبکرێتەوە ، بەڵکو پێشگریمانە دەکات کە بونیادێکی دەروونی زگماکیە .
فۆکۆ : وەڵامی دەداتەوە کە ناتوانرێت ئەم بونیادە بە دابڕان لە چوارچێوەی مێژوویی و مەعریفی خۆی تێبگەین.
2 – سەبارەت بە دادپەروەری و سیاسەت .
چۆمسکی: پێداگری لەسەر ئەوە دەکات کە بیرۆکەی دادپەروەری ڕەگ و ڕیشەی لە سروشتی مرۆڤدا هەیە و پێوەرێکە کە دەتوانرێت لە ڕێگەیەوە ڕەخنە لە سیستەمی کۆمەڵایەتی و سیاسی بگیرێت.
فۆکۆ : دەڵێت دادپەروەری بیرۆکەیەکی ئەبەدی نییە، بەڵکو بەرهەمێکی مێژووییە کە پەیوەستە بە پەیوەندییەکانی دەسەڵاتەوە.
3 – سەبارەت بە ئازادی و داهێنانی مرۆڤایەتی .
چۆمسکی: دەڵێت ئازادی لە سروشتی مرۆڤدا هەیە و دەبێت بناغەی پڕۆژەی سیاسی بێت.
فۆکۆ: دەڵێت ئەوەی ئێمە پێی دەڵێین ئازادی، هەمیشە بە گوتارەکانی دەسەڵات دیاری دەکرێت و مرۆڤ لە دەرەوەی ئەو تۆڕانە بوونی نییە.
4 -جیاوازی میتۆد
چۆمسکی : سوود لە زانستی سروشتی و زانستە وردەکان وەردەگرێت، باوەڕی بە بوونی یاسا گەردوونییەکان هەیە لە سروشتی مرۆڤدا .
فۆکۆ : لە شوێنەوارناسی نەسەبەوە (ئارکۆلۆژیای جینالۆژی)سوود وەردەگرێت و دەڵێت مرۆڤ لە گۆڕینی فۆرمەکانی مێژووییدا دەردەکەوێت کە ملکەچی یاسایەکی جێگیر و جەوهەری نین.
[[ئەنجام]]
مشتومڕکە “لەسەر سروشتی مرۆڤە” ڕووبەڕووبوونەوەیە لە نێوان دوو جیهانبینی:

• ڕوانگەیەکی جەوهەرگەرایی (چۆمسکی)، کە باوەڕی بە بوونی سروشتێکی جێگیر هەیە کە داهێنان و دادپەروەری ڕوون دەکاتەوە.
• ڕوانگەیەکی مێژوویی (فۆکۆ)، کە پێیوایە مرۆڤ تەنها لە ڕێگەی گۆڕینی بونیادی گوتارو دەسەڵات پێناسە دەکرێت.
  گرنگی کتێبەکە لەوەدایە کە دوو هەڵبژاردەی دژ بەیەکمان دەخاتە ڕوو:
• ئایا پێویستمان بە بناغەیەکی هاوبەشی مرۆیی هەیە بۆ بنیادنانی پڕۆژەیەکی ئازادیخوازانە؟
• یان هەر هەوڵێک بۆ پێناسەکردنی سروشتی مرۆڤ هیچ نییە تەنها فۆرمێکی نوێی دەسەڵات و مەعریفەیە؟
  چۆمسکی باس لە یاخیبوونی مەدەنی، یاسای نێودەوڵەتی، ئیمپریالیزم و ئەو بەهایانە دەکات کە پاڵنەرن بۆ ململان دژ بە دەسەڵات. لە کاتێکدا فۆکۆ لێدوان لەسەر ئایدیالی چۆمسکی “دادپەروەری ئایدیالیزم” دەدات، جەخت لەوە دەکاتەوە کە ململانێ دەبێ لە ژێر چەتری شەڕدا ئەنجام بدرێت نەک دادپەروەری . [پرۆلیتاریا] شەڕ بۆ ئەوە دەکات بیباتەوە، نەک لەبەر ئەوەی دادپەروەرە. هەروەها فۆکۆ جەخت لەسەر گرنگیدان بە ڕۆڵی ئەو دامەزراوانە دەکاتەوە کەوا خۆیان وا نیشان دەدەن کە سەربەخۆن لە دەوڵەت، هەرچەندە بۆ پاراستنی دەوڵەت دروستکراون. نموونەی ئەمەش دەهێنێتەوە: دامەزراوەی پەروەردەیی، دامەزراوەی بانگەواز و خۆشگوزەرانی، دامەزراوەی نوشداری دەروونی.
  ئەم گرژییە فەلسەفییە کاریگەریی بەردەوامی مشتومڕەکە لە ئەمڕۆدا ڕوون دەکاتەوە، بەو پێیەی ئەو پرسیارانەی کە وروژاندیان لە باسە فەلسەفی و سیاسییە هاوچەرخەکاندا تا ئێستاش بە زیندووی ماونەتەوە.
• مەکری_تەلال : سەرچاوە لە فەیسبوکەوە

لە هەرێمی كوردستاندا، لە ماوەی سی و چوار ساڵی ڕابردووی دەسەڵاتی كوردی، هیچ هەوڵێك نەدراوە بۆ یەكخستن و بەرجەستەكردنی زمانی فەرمی دەوڵەت، یاخود زمانێكی ستاندارد كە لە نووسین وداڕشتن، وەك زمانی هاوبەش و یەكگرتووی كوردی بەلایەنی كەمەوە لەوبەشەی كوردستان پەیڕەو بكرێت. لەو ڕوانگەیەوە دەبینین كە زمانی داڕشتن و نووسین لە دەزگا ڕاگەیاندنەكان و بڵاوكراوەكانی ئێمەدا، زمانێكی یەك جۆر و یەك شێوە نییە. لە ڕاستیدا یەكخستنی زمان بە پلەی یەكەم ئەركی حكومەتە كە لە ڕێگەی نێوەندە ئەكادیمییەكان و لە چوارچێوەی پلانی فەرهەنگی كاری لە سەربكات، یاخود چەندین ڕێنمایی و ڕاسپاردە بە مەبەستی یەكخستنی زمانی نووسین و دەربڕین لە ڕاگەیاندنەكاندا دەربكات، بەڵام كاتێ گرنگیدان بە زمان لەپلانی حكومەت نابێت، ئەوا بەرپرسیاریەتییەكە دەكەوێتە ئەستۆی دەزگا ڕاگەیاندنەكان كە كار بۆ بە ستانداربوونی زمان بكەن.
مەرج نییە ڕێكخستنی زمان هەرتەنها بە بڕیاری سیاسی بێت، بەڵكو دەتوانرێت لە ڕێگەی نووسینەوە زمانی هاوبەش بێتە كایەوە. شكسپیری نووسەری گەورەی ئینگلیز و جیهان، لە ڕێی بەرهەمەكانییەوە ڕۆِڵێكی هەرە گەورەی لە پێشخستن و بە ستانداربوونی زمانی ئینگلیزیدا بینی، یاخود زمانی فەرمی ئێستای فەرەنسا، لە بنەڕەتدا زمانێكی زۆر لۆكالی و بچووك بوو كە لە خوارووی پاریسەوە، لە ناوچەیەكی جوگرافی زۆربچووك بەكار دەهات، كەچی دواجار بووە زمانی فەرمی وڵات، بەڵام دەزگاكانی ئێمە و بگرە بەشێكی نووسەرانیش، بە هۆی نووسینەكانیانەوە ئەوەندەی تر زمانی كوردی پەرپووتترو وێرانتر دەكەن، بەو پێیەی كەمترین یاخود هیچ شارەزایەكیان لە سەر زمان و بونیادی ڕێزمان و داڕشتنی ڕستە نییە. ئەمە وێرای نەبوونی زانیاری لە سەرئاماژە و ماناكانی وشە، چونكە مەرج نییە ئەوەی نووسەربێت یاخود چەند كتێبێكی وەرگێڕابێت ئیدی شارەزایی لە هەموو كە لە بەرێكی زماندا هەبێت. لەو سۆنگەیەوە، لە دەزگاكانی ڕاگەیاندن، هەواڵ هەرتەنها داڕشتنی ڕستە و چەند دەربڕینێك نییە، بەڵكو گەیاندنی ماناو پەیامە. كاتێ بە وردی سەرنج لە زمانی هەواڵ و داڕشتنی هەواڵیش دەدەین لە بەشێكی زۆری میدیاكاندا، ئەوكات درك بەوە دەكەین كە لە بەرامبەر چ وێرانكاریەكی زمانی كوردی داین.
بە داخەوە بەشێك لە كەناڵەكانی ڕاگەیاندن بە بێ لە بەرچاوگرتنی هیچ بنەمایەكی واتایی و زمانەوانی هەواڵ دادەڕێژن، بە بێ ئەوەی زانیاریی وردیان لە ڕووی ناوەڕۆكی هەواڵەكە و پەیوەندی هەواڵ بە ڕووداو، یان ژینگەی كۆمەڵایەتی و ژیارییەوە هەبێت. میدیاكانی ئێمە، زۆرجار هەڵەی هێندە زەق و نابابەتی و زمانەوانی دەكەن، كە ڕەنگە لە ڕووبەرە كۆمەڵایەتیەكەدا و لە نێو پەیوەندی میللی و جەماوەریدا، ئەم جۆرە هەڵانە نەكرێن. بۆ نموونە: دەیان جار گوێبیستی ئەوە بوومە كە ڕۆژنامەنووسێك لە میانەی ڕووماڵی خنكانی هاووڵاتییەكدا، گوتوویەتی:( خۆشبەختانە تەرمی ناوبراو دۆزرایەوە !) ئەم ڕۆژنامەنووسە، بە تێگەیشتنی خۆی بۆیە خۆشحاڵی دەردەبڕێت، چونكە دواجار تەرمەكە دۆزراوەتەوە، واتا ئەوەی لێرەدا بە خەیاڵی دادێت تەرمەكەیە، نەك ئەوەی مرۆڤێك لەو نێوەندەدا بە داخەوە مردووە و مردنیش ڕووداوێكە، پێویستی بە هاوسۆزیی مرۆیی، دڵتەنگی و هاوبەشی خەم و نیگەرانییەوە هەیە و نابێ مردنی خەڵكی ئاسایی ببێتە جێی دڵخۆشی مرۆڤ! یاخود دەنووسن:( تەرمی ناوبراو بە مردوویی دۆزرایەوە) تەرم خۆی ئاماژەی ئەوەیە كە مردووە، یەكێك بمرێت هەردەبێ تەرمەكەی بە بێ گیان مابێت، مەگەر كەسی زیندوو تەرمەكەی بە زیندووی لەوێ دەكەوێت؟! یاخود دەپرسن (چۆن مامەڵە لە گەڵ گەرما دەكەی؟) ئەوانە وا دەزانن گەرما كاڵایە تا سەودا و مامەڵەی لەگەڵ بكرێت. لە ڕاستیدا گەرما شتێكی بەرجەستەیی نییە تا مامەڵەی لەگەڵ بكرێت ! مرۆڤ مامەڵە لەگەڵ گەرما ناكات، بەڵكو خۆی لێ دەپارێزی. ئێمە بەشێوەیەكی نا بەرجەستەیی بەرگەرما دەكەوین و هەستی پێ دەكەین، بۆیە دەبێ بپرسین چۆن خۆت لە گەرما دەپارێزی؟ مەگەر لە زستانیش ئەو پرسیارە ناكرێت چۆن خۆت لە سەرما دەپارێزی؟ تا ئێستاش زۆربەی هەرە زۆری دەزگا ڕاگەیاندنەكانی ئێمە، شوناسی كۆمەڵایەتی و پیشەیی چین و توێژەكان لە یەكتری جیا ناكەنەوە، دەنووسن:( چینی قوتابی، چینی مامۆستا، چینی ئافرەتان، چینی پارێزەران و پزیشكان) لە كاتێكدا لە بنەڕەتەوە كۆمەڵگە دوو چینی هەیە ئەوانیش (چینی پرۆلیتار و چینی سەرمایەدارن) و ئەوانی تر هەموویان توێژن، بۆیە دەبێ بگوترێ توێژی لاوان، خوێنكاران، مامۆستایان، پزیشكان. تەنانەت ئەو كەناڵەشی كە گوایا خۆی پێ یەكەمی بێ ڕكابەرە، زۆرجار هەڵەی زمانەوانی و بابەتی وا دەكات، كە ڕاگەیاندنە زۆر لۆكال و ئاساییەكانیش نایكات! بۆ نموونە دەنووسن: (100دۆلاربەرانبەرئەوەندە دینارە) بەرانبەر چ مانایەكی لە و ڕستەیە هەیە ؟ چۆن سەد دۆلار، بەرانبەر ئەوەندە دینارەیە؟ ئایا هەردووكیان بەرانبەر یەكتری ڕادەگرین؟ بەراوردیان دەكەین؟ كێشی قەبارە و پێوانەیان دەكەین؟ بێگومان دراو بەهای هەیە، بۆیە دەبێ بنووسن: (بەهای سەدی دۆلاری ئەمریكی یەكسانە بە سەد هەزاردیناری عێراقی) چونكە پارە، نرخی كاڵاكان دیاری دەكات و خۆی نرخی نییە، بەڵكو بەهای ماددی هەیە . بەشێكی زۆر لە میدیاكان، تا ئێستاش پلەی سەربازی ئەفسەران لە یەكتری دەرناكەن. پلەی ئەفسەرەكە لیوایە، دەنووسن عەمید، عەمیدە دەنووسن عەقید، فەریقە دەنووسن فەریقی یەكەم ! سەیر لەوەدایە ئەم هەڵانە گەلێك جار لە كەناڵە ئاسمانییەكان دەكرێن، كە پەخشیان بۆ ملیۆنان مرۆڤی دەرەوە دەڕوات ! كە ئەمەش لە ڕووی میدیا و زمانی كوردی بە گشتی خەوشێكی گەورەیە. ئەگەر نموونەی تر بێنمەوە، ئەوەندەن ڕەنگە بە وتارێك تەواو نەبن. بە داخەوە كاركردن لە ڕاگەیاندنەكان و پیشەی ڕۆژنامەنووسی بووە بە دیاردە. لە كاتێكدا دەبێ ڕۆژنامەنووس ئەنسكلۆپیدیا بێت، بۆ ئەوەی نەكەوێتە ئەو هەڵانەی لە سەوەرە ئاماژەمان پێداون. دەبێ ئەوەندە پاشخانێكی ڕۆشنبیری گەورەی هەبێت، كاتێ سەرنجی پلەی سەربازی ئەفسەرێك دەدات، بزانێت پلەكەی چییە؟ دەبێ نرخ و بێ بەها لە یەكتری جیا بكاتەوە! بزانێت مامۆستا توێژە نەك چین ! ئەمەش ئەركی دەزگا ڕاگەیاندنەكانە، كە كەسانێكی ڕۆشنبیر، زمانزان، پڕ زانیاریی لە میدیاكاندا بكەنە ڕۆژنامەنووس و پەیامنێر، بۆ ئەوەی لە كاتی ڕووماڵی هەواڵێك نەكەونە هەڵەوە و یان بای ئەوە ڕۆشنبیریی گشتیان هەبێت، بزانن هەواڵ و زمانی هەواڵ چۆن دەگەیەنرێت، ئەمە لەلایەك، لەلایەكی دیكەوە، گرنگە دەزگا ڕاگەیاندنەكان، زمانزانێكیان هەبێت و وەك فلتەری زمان و داڕشتن، هەواڵ و نووسینەكان، هەڵبسەنگێنێت و لە ڕووی واتاییەوە، لێكدانەوە بۆ داڕشتنی ڕستە و دەربڕینەكان بكات، بەو مانایەی هەر تەنها شێوەی زمانیان لە ڕووی ڕێزمانییەوە بەلاوە جێی مەبەست نەبێت، بەڵكو ناوەڕۆكەكەی چۆن ئاراستە دەكرێت، ئەوەیان گرنگە.

*ئەم بابەتە لەڕۆژنامەی كوردستانی نوێ ژمارە (9485) لە 27/ 8/2025 بڵاوكراوەتەوە.

لەدایک بوونی مرۆڤێکی پاک لەرەحمی گەردووندا

تابووتی پەیمانی خودا. “تازەترین رۆمانی کوردیە لەم ساڵدا بلاوکرابێتەوەو بەزمانێکی هیجگار جیاواز لەهەموو ئەو ڕۆمانە کوردیانەی کەلەم سالانەدا بلاوکراونەتەوە. ئەم ڕۆمانە لەلایەن نووسەر سەلاح جەلالەوە نوسراوەو بلاوکراتەوە، کەلەسەر ئاستی زانکۆو ناوەندە ئەکادیمیەکانەوە خوێندنەوەی جدی بۆ کراوەو دەچێتە خانەی ڕۆمانێکی زانستی و تێگەیشتن لە زیرەکی دەستکردو گەڕان و پشکنینی نووسەر لەناو فەزای ئاڵۆزی گەردوون و کەشفکردنی ئەو کائینە ئاڵۆزو رامنەکراوەی کەپێی دەوترێت “مرۆڤ”. (سەلاح جەلال ) وەک نوسەرێکی جدی لەڕێگای کەشفکردنی مرۆڤەوە لەو برسە ئاڵۆزو داخراوانە دەدات کە ئێستاشی لەسەر بێ، هەموو ئەو ژانەرانەی مرۆڤ کاریی لەسەر کردووە وەک میتۆلۆژیاو ئەفسانەو زانستی فینۆ مینۆلۆژیاو جیهانی میتافیزیک نەیانتوانیوە تەواوی کۆدەکانی فەلسەفەی مەرگ و ژیان بکەنەوە، کە سەلاح جەلال لە ڕۆمانی تابووتی پەیمانی خودا دا زۆر بەجوانی کاری لەسەر کردووەو توانیویەتی ئەو گرێ داخراوەیەی مەرگ بکاتەوە کە فەلسەفەکانی دنیای مرۆڤایەتی لە تەمتومان و مەدو جەزردا ن لەگەلیدا. “سەلاح جەلال “گرێ ئەو کوێرەیەی مەرگ لە چرکەساتی مەرگی هابیل بەدەستی قابیل ئاوەلا دەکات و ئازایانە وەک کەسێکی سەرکێش دەست دەبات تەرازووی گەردوون بەدیدگایەکی نوێوە سەنگ و پێوانەی مرۆڤەکان دادەرێژێتەوە بەو مەرجەی مرۆڤ خۆی بیەوێت بگەڕێت بەدوایی هەڵوەشانەوەی هاوکێشەی گەردوون یا دیزاینکردنەوەی مرۆڤ لەناو ئەو بوونەوەرانەی کەلە گەردووندا هەڵدەسوڕێنرێت. بەتایبەت لە جیهانی ئەمڕۆی تەکنەلۆژیاو ژیری دەستکرد کە هۆشمەندی مرۆڤەکان پەراوێز دەخات و جوڵەو ئاراستەکردنی مرۆڤەکان لەقاڵب دەدات. نوسەری ڕۆمانەکە وەک مرۆڤێکی بەئاگا بەهەموو ئەو دیوارو تەنانەی فەزادا رەتدەبێ بۆ چنگ کەوتنی ئەو وەڵامانەی بەدرێژایی مێژووی مرۆڤایەتی بڤە بووە بۆ مرۆڤەکان .وەک لەناو هەموو دەقە ئاینە ئاسمانیەکاندا ڕوون نەکراونەتەوەو گەڕان بەدواشیدا لەخانەی تەکفیردا بینراوەتەوە کە کۆتایەکانی بە مەرگ هاتوە، ئالێرەوەیە نووسەر دەست بۆ مەرگ دەبات تا لە قوڵایی و تێگەیشتنی مەعریفیەوە شیکارو سەلماندن بۆ مەرگ بکات کە لە ئەزەلەوە بۆ شاردنەوەی توانستەکانی مرۆڤ هاتۆتە بوون، هه‌موو ده‌قێك، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر هیچ خوێنه‌رێكی نه‌بێت، له‌ ساتی نووسیندا خوێنه‌ر ده‌كاته‌ گریمانه‌. له‌ بنچینه‌دا نووسینی ده‌ق به‌بێ گریمانه‌كردنی خوێنه‌ر مه‌حاڵه‌. به‌م مانایه‌، ده‌ق به‌بێ خوێنه‌ر بوونی نییه‌. خوێنه‌ر هه‌مان «هاوڕێ»یه‌كه‌ كه‌ گوتاری نووسه‌ر ده‌خوێنێته‌وه‌. كه‌واته‌، هه‌موو ده‌قێك پێشوه‌خت بۆ یه‌ك هاوڕێ ده‌نووسرێت، و «هاوڕێیه‌تی» ده‌كاته‌ گریمانه‌؛ و چونكه‌ نووسه‌ر له‌ ساتی نووسینی ده‌قدا نازانێت خوێنه‌ره‌كه‌ی كێیه‌، دوژمنه‌ یا دۆست، فه‌زیله‌تمه‌نده‌ یا شه‌ڕانگێز، خواپه‌رسته‌ یا ئاته‌ئیست، ڕه‌شپێسته‌ یا سپی پێست و هتد، هاوڕێیه‌تیی ئه‌و له‌گه‌ڵ خوێنه‌ره‌كه‌ی، هاوڕێیه‌تییه‌كی ڕاسته‌قینه‌ و فه‌زیله‌تمه‌نده‌. نووسه‌ری هه‌ر ده‌ق، هه‌ر ڕۆمان و شیعرێك، ته‌نانه‌ت ده‌قی زانستیش، به‌ ده‌ربڕینی دێریدا، بانگه‌وازی «ئه‌ی هاوڕێیانی من» ده‌كاته‌ پێشگریمانه‌، و ده‌قه‌كه‌ی به‌م بانگه‌وازه‌ ده‌ست پێ ده‌كات. له‌ ڕاستیدا، نووسه‌ر له‌ هه‌ر ڕستیه‌كی ده‌قدا، هاوڕێیه‌تی بۆ خوێنه‌ره‌كانی پێشنیار ده‌كات. به‌ڵام، به‌ باوه‌ڕی دێریدا، هاوڕێیه‌تیی خوێنه‌ر له‌سه‌ر «سوودمه‌ندی» وه‌ستاوه‌. به‌م پێیه‌، ئه‌گه‌ر نووسین بانگهێشتكردن بێت بۆ هاوڕێیه‌تی، كه‌واته‌ ده‌ق به‌رهه‌می شكستی چاوه‌ڕوانیی نووسه‌ره‌ له‌ دۆزینه‌وه‌ی هاوڕێیه‌كی ڕاسته‌قینه‌ له‌ جیهانی ده‌ره‌وه‌دا. له‌ ڕاستیدا، هه‌ر ده‌قێك له‌ ناوه‌وه‌ی یه‌ك شكسته‌وه‌ سه‌رهه‌ڵده‌دات؛ شكستی مرۆڤ له‌ دۆزینه‌وه‌ی هاوڕێی ڕاسته‌قینه‌، له‌ ئه‌زموونی ترسناكی شكست له‌ ساتی له‌ده‌ستدانی هاوڕێدا. ئه‌م شكسته‌یه‌ كه‌ نووسه‌ر ڕووه‌و نووسین ده‌بات. هاوڕێیه‌تی ئه‌گه‌رێكه‌ كه‌ مرۆڤ له‌ ده‌ستی خۆی ڕزگار ده‌كات، له‌ ده‌ست بیركردنه‌وه‌ی ئه‌و ده‌رباره‌ی مه‌رگ و نه‌بوون، له‌ ده‌ست هه‌ستپه‌رتیی ئه‌و ده‌رباره‌ی بوون. به‌م مانایه‌، ئازاری له‌ده‌ستدانی هاوڕێ، ئازاری له‌ده‌ستدانی «ئه‌ویتر»ێكه‌ كه‌ ئێمه‌ ڕزگار ده‌كات له‌ خۆمان. هاوڕێیه‌تی خودی ژیانكردنه‌؛ و له‌ده‌ستدانی هاوڕێ، بیرهێنه‌ره‌وه‌ی له‌ده‌ستدانی ژیان و گه‌یشتنی مه‌رگه‌. وه‌ك بلانشۆ ده‌ڵێت: «سوپاس بۆ مه‌رگ كه‌ ده‌توانێت هاوڕێیه‌تی ڕابگه‌یێنێت.»* وه‌ك بڵێی كه‌ ئه‌گه‌ری هاوڕێیه‌تی پاش غیاب و مه‌رگی هاوڕێ دێته‌ دی. ئازاری له‌ده‌ستدانی هاوڕێ ئه‌گه‌ره‌كانی هاوڕێیه‌تی ده‌كاته‌وه‌. هاوڕێیه‌تی هاوكات هه‌ڵگری دووری و نزیكی، حزوور و غیاب، جیایی و پێكه‌وه‌بوون، و قسه‌كردن و بێده‌نگییه‌. به‌ر له‌ جیایی و له‌ده‌ستدانی هاوڕێ، دابڕان ده‌ستی پێكردووه‌؛ دابڕانێك كه‌ به‌ ڕێڕه‌وی قووڵبوونه‌وه‌ی هاوڕێیه‌تیدا تێپه‌ڕ ده‌بێت. حزووری كه‌سێك به‌رده‌وام ده‌بێت كه‌ ڕووبه‌ڕووی له‌ده‌ستدانی ببینه‌وه‌. ئه‌گه‌ر، مانا و ده‌ركه‌وتنی هاوڕێیه‌تی هه‌رگیز به‌دی نایێت، مه‌گه‌ر ئه‌مه‌ی كه‌ مرۆڤ ڕووبه‌ڕووی، وه‌ك دێریدا ده‌ڵێت، «پرسیارێكی برینتێكه‌ر»، «پرسیارێك ده‌رباره‌ی برین» ببێته‌وه‌. دێریدا ده‌ڵێت: «هیچ هاوڕێیه‌تییه‌ك به‌بێ ئه‌گه‌ری برین بوونی نییه‌.»*** هه‌موو هاوڕێیه‌تییه‌ك كۆمه‌ڵێك زه‌خم و برینی شاراوه‌یه‌. * ته‌نانه‌ت ده‌توانین بڵێین كه‌ هه‌ستی خوێندنه‌وه‌، هه‌وڵێكی ناوه‌كییه‌ بۆ دۆزینه‌وه‌ی هاوڕێ؛ هاوڕێی نووسه‌رێك كه‌، به‌بێ ئه‌وه‌ی كه‌ بزانێت خوێنه‌ره‌كه‌ی كێیه‌، له‌گه‌ڵ خوێنه‌ردا هاوڕێیه‌تی ده‌كات* هەرلەبەر ئەمەشە نووسەر خۆی نەبەستوەتەوە بە کارەکتەرێکەوە، لەناو رۆمانەکەیدا بەلکو لەلای گرانە رۆڵی کاراکتەر دیاری بکرێت، چون پێی وایە کەسایەتیەکانی ناو رۆمانەکەی لەیەک کەسایەتی و کاراکتەرێکدا وێنا ناکرێ بەلکو پێویستی بە چەندین کاراکتەری جۆراو جۆر هەیە بۆ تەوزیفکردنی رۆلی کاراکتەرەکانی وەک کاراکتەری تەکنەلۆژی و بایەلۆژی و ئاسایی و نیوە مرۆف نیوە بونەوەر و تەنانەت جنۆکەو شەیاتینی .بەدیدەکرێت لەم رۆمانەدا ئەمەش بە خاڵێکی جیاکەرەوەی ئەم ڕۆمانە دادەنرێت لە رۆمانەکانی تر لە م سالانەی دوایدا کەنوسراون . بۆئەوەی لە ئەندێشەو فیکرو مەعریفەی بیرو ئایدیای (سەلاح جەلال )تێبگەین لەرێگای رۆمانەکانیەوە، ئەوا دەبێت خوێنەر پاشخانێکی فیکری و مەعریفی خۆی هەبێ تاوەکو لە دنیاو فەزای نوسینی (سەلاح جەلال) تێبگات بەتایبەتی بۆ تێگەیشتن لە ڕۆمانی (تابوتی پەیمانی خودا) سانا نییە ئەوەی بەر ئەم رۆمانە دەکەوێ بەتەواوی هەزمی ڕۆمانەکە بکات و بگاتە ئەوەی کە بزانێ نوسەری ئەم ڕۆمانە بەدوایی چیدا وێڵەو دەیەوێ لە ڕێگای کام وەلامی پرسێکی کەینونی و فەلەکی و بونیەوییەوە ئەو پرسیارە بوروژێنێت لەسەرەتاوە هەتەوەکو ئیستاشی لەسەر بێت مرۆڤایەتی نەیتوانیوە وەڵامی ئەو پرسیارە ی نوسەر (سەلاح جەلال )بداتەوە، دەربارەی گەردوون و بوون و ڤەلسەفەی مەرگ و ڕۆژی قیامەت و نوێبوونەوە لەم فەزایەی ئێستاماندا بۆئەوەی بەتەواوی لە زمان و ئایدیای نوسەر تێبگەین بۆ نوسینی ئەم رۆمانەی دەبێ خوێنەر ئاگایی هەبێ لەسەر چونێتی و چەندێتی ئەم کەونەو هەسارەکان و ئەو یاسایەی بەشێوەیەکی تەکافوئی ئەم فەزایەی لێهاتوەتە بوون واتە دەبێ مەعریفەی فەلەکی و جوڵەو سوڕانەوە و کات و شوێن زانستی گۆشە و هێڵکاریی و ریازیات تێبگەین، پاشان زانیاریمان هەبێ لەسەر زانستی میتۆلۆژیاو ئەفسانەو ڕۆڵی ئایینە ئاسمانییەکان لەسەر هزری مرۆڤ هەموو ئەمانە دەبنە زەخیرەیەکی دەوڵەمەند بۆ تێگەیشتنمان لە ڕۆمانی پەیمانی تابووتی خودا و فیکرو مەعریفەی پشتی ئەم ڕۆمانە تێبگەین سەلاح جەلال لەم ڕۆمانەیدا دەیەوێ پێمان بڵێت بەهۆی ئەم هەموو کێشمەکێش و ململانێ خوێناویانەی بەناوی دینەوە ئەنجام دراوە هیچ کام لەو کەسانەی شوێن کەوتەی ئاینە کان بوون. بەڕاستی بەدوای خودادا نەگەڕاون ،بۆیە نوسەر دەیەوێت بڵێت: مرۆفایەتی تائێستا بەدوای خودادا نەگەڕاوە، خۆ ئەگەر بیەوێ بەدوای خودادا بگەڕێ دەبێت بێتەوە سەر (زەردەشت و ئاهورام) کە مرۆڤ لەوێدا لەهەموو بوون و کەینونەی خۆی تێدەگات کە کتلەیەکە لەوگەردو گەردیلە هەوایی و خۆڵی و ئاگریی و ئاوەوە هاتۆتە بوون ڕۆمانی پەیمانی تابووتی خوددا کەلە مێژە بەشەریەت وێڵە بەدوایی ئەو تابووتەدا کە پەیمانی خودای تێدایە. بەتایبەت جولەکەکان بەجدی وێڵن بەدوای ئەم تابووتەدا، وە تەنانەت ئاینزاکانی تریش دەستیان بە سوچێکی ئەم تابووتەوە گرتوە تەنها کورد نەبێت کەوەک کۆلارەیەک بەدەوری تابووتەکەوەیە کۆلارەیەکە لەوێدا بەڵام خۆشبەختن کە دەستیان بە تابووتەکەوە نیە و توشی تاعوونی دەسەڵات و هێز و شەڕ نەبوون لەبەرئەوەی ئەو تابووتە تەنیا تاعوونە، سەلاح جەلال لە میانەی ئەم ڕۆمانەدا ئەوە ئاشکرا دەکات کە کۆمەڵگای مرۆڤایەتی توشی کێشەیەکی گەورە بۆتەوە کە بەدەستی خۆی بۆتە هۆی بێ دەسەلاتکردنی خودی مرۆڤ. بەهۆی ئەو زیرەکی دەستکردەوە کە رۆبۆتەکان هەیانە و جێگای مرۆڤ دەگرنەوە بە جورێک کەئیتر شتێک نامێنێ بۆ مرۆڤ خۆی تیا بدۆزێتەوە، تەنیا ئەو مرۆڤە پاک و میهرەبانانە نەبێت کەدوورن لە رق و کینەو پیسی ،درووست بوونی مرۆڤێکی واش کاتێک ئەبێت کە دنیا زۆر شەڕ و ناخۆش بێت و ئەو مرۆڤە لەو ناخۆشیەوە هیوا و بریاری راست و جوان بدات و خۆی رووناکی بدۆزێتەوە و کامڵ بێت. لە کۆتایی رۆمانەکەدا.کە جەماعەتی سەر هەسارەکەو جەماعەتی ئۆراپلان کە چاودێری ئەکەن و بەدوای ئەو رۆحە پاکەوەن بەدوای ئەو فۆتۆناتەوەن کە درووست بێت بەو ئومێدەوەن کە مرۆڤێکی وا درووست بێت . ئەوەی مایەی گرنگی پێدانە نوسەر لەم رۆمانەدا بەجوانی ڕۆڵی کورو خاک و نیشتمانەکەشی بەجوانی وێناکردوە و پێمان دەڵێ:- کورد هەرگیز نابێتەوە بە کۆلارە چونکە ئەو رەحمەی کە چوار پارچەی کوردستانە و مرۆڤی لێ زاوە.،رەحمێکە کە مرۆڤێکی جوان و پاک و رۆح بەرز ئەهێنێتە ژیانەوە کە زۆر یەکتر قبوڵکردنی تیایە و فرە رەنگە بوەتە ریچواڵێک کە مرۆڤایەتی تیایدا پاک ئەبێتەوە نەک پیس.

لەپاشكۆی ئەدەب و هونەری رۆژنامەی كوردستانی نوێ ژمارە 9486 لە رۆژی 18/8/2025دا بڵاوبۆتەوە.

[ ئەگەر حاکمێکی عەسکەریت خستە سەرووی
دەسەڵاتێک بۆ ئەوەی حوکمی بیابانێکی گەورە
بکا لە چەن ساڵێکا بە زەحمەت ” لم ” ئەدۆزیتەوە.
،، میلتن فریدمان ،،]

….نە زەعیم صدیق مردوە و نە تراجیدیای شەست و سێ تەواو بوە ، شەست و سێ زەعیم صدیق لە حامییەی سلێمانی و بە فەرمانی بەعس دەیان کورد لەبەر ئەوەی دژی دەسەڵات بوون گوللە باران کران ، لە ئابی ئەمساڵیش [ ئابی پڕ لە نەهامەتی هەر لە شانزەوە تا سی و یەک..] بە دەیان گەنجی کورد نەک هەر گوللەباران بەڵکو بە دەبابە و تۆپ و هاوەن و درۆین و ..هتد.. ئاگرباران کران ، شەست و سێ بەعس کردی و ئەمساڵيش سوسیال دیموکراتەکانی کوردستان.. زەعیم صدیق چەن دبابەیەکی خستە باو شارەوە بەڵام هیچ شوێنێکیان بۆردومان نەکرد ، بەڵام دەبابەکانی ئاب لە یەک گەڕەک بە تەواوەتی دەست پارێزیان نەکرد ، زەعیم صدیق ” نەیار”ەکانی خۆی و بەعسی بردە حامیە و لەوێ گوللە باران کران بەڵام سوپا و زەعیمەکەی ئاب ” لالە زار “یان گۆڕی بە حامیە و وێرانیان کرد!! تەنانەت سوپاکەی ئاب هەر هەمان جل و بەرگی مەغاویریان لەبەرابوو وەک زۆربەی سوپاکەی زەعیم صدیق کە خەڵکی سلێمانی تاڵترین یادەوەرییان لە گەڵیا هەیە هەر لە شەست و سێوە تا ئابی ئەمساڵ و فیلمەکەش هەر بەردەوام ئەبێت..
لە زیندوو بوونەوەی زەعیم صدیق دوو کۆپیمان بینی کە سەلماندنە بۆ زیدوو بوونی کولتوری بەعس لای هەر جلی مەغاویر لەبەرێک :
یەکەمیان لە ڤیدیۆیەکی ” حسن علی مجید ” کە بە شەق بەربۆتە چەن دێلێکی شیعەی نیوە ڕووت و جوێنیان پێ ئەیا لەگەڵ ڤیدیۆیەکی
” قارەمان”!!ێکی سوپاکەی ئاب کە بەشەق لە کەللەی کۆمەڵێک دیلی نیوە ڕووتی سەر بە لالەزار ئەیا لەگەڵ چەن جوێنێک کە دیارە دەرسێکی گرنگی پەورەردەیانە…
دووەمیان بەعس و زەعیم صدیقەکان بە نەیارەکانی خۆیان ئەووت تیرۆریست ،سوپاکەی ئابیش لە ژێر ناوی دژە تیرۆر بە زیاتر لە دە هەزار چەکدار پەلاماری لالەزاریان یاوە ، واتا قوربانیەکانی شەست و سێ و ئەوەی ئەمساڵ لەدیدی هەردوو دەسەڵاتی ئەوسا و ئێستای سلێمانی یەکێکە کە ئەگەر لەگەڵما نەبیت تیرۆریستی و ئەتەوێ لەناوم بەریت !!…ڕەنگە جگە لە زیانی ئەخلاقی و ئینسانی و ویژدانی کە لە سوپاکەی ئاب کەوتبێ زیانێکی ئابووریش بەر زەعامەتەکەیان کەوتبێ ئەویش ئەوەیە کە ئەبێ بەشێک لە داهاتەکەی ” باشماخ ” دانێن بۆ چاکردنەوی ماڵ و موڵکی ئەو خەڵکانەی زەرەریان پێگەیشتوە بەڵام لەوانەیە دروستکردنی پرۆژەیەکی [شوققە ] نیشتەجێ بوون لەسەر ئەرزەکەی لالەزار ئەو گرفتەیان بۆ چارەسەر بکا ، ئەم بەراورد کردنە بۆ ئایندەش ئەبێ چونکە لیستی زەعیم ناو ترو تیایەو لالەزاری تریشی تیایە کە هەریەکەیان لە ” سەرەیا ” وەستاوە…

(جـۆزێف دەیـڤـید هـاریس) کە کوڕێکی بەریتانی تەمەن دوو ساڵە، بوو بە بچـووکترین ئەندامی (مـێنسا). مێنسا گەورەتـرین و دێـریتریـن کۆمەڵەیە لە جیهـانـدا، کە تایبەتە بۆ ئـەو کەسانەی کە ئاستی زیـرەکـیـیان زۆر بـەرزە.
بەپـێی هـەواڵـێکی ڕۆژنـامەی نیـویـۆرک پـۆسـت، لـەم کـۆمەڵـەیەدا، تاکـێک دەبـێـت بە ئەنـدام کە ئاستی زیـرەکی لانیکەم (١٣٢) نـومـرە بێـت و لە (٢% )ی سـەرەوەی ئـەو کەسانەدا بێـت، کە شایـستەی پەیـوەنـدیکـردن بێـت بـەو یـانـە نـوخـبـەیەوە.
دایک و باوکی جـۆزێـف، دکتۆر رۆز و دکتۆر دەیـڤـیـد هـاریس ـ بـێرتـێل، هەردووکیان لـە زانکـۆی (سـانـت ئـەنـدرۆس) مامـۆسـتان و تەمـەنیـان (٤٠ ساڵە). بـڕیـاریانـداوە ئاسـتی زیـرەکی وردی کـوڕەکەیـان ئاشکـرا نـەکـەن.
دایک و باوکی جۆزێـف، هەر زوو هەستیان بەوە کـرد، کە کوڕەکەیان ڕەنگە پێویستی بە زیاتر لە ژینگەیەکی ئاسایی منـداڵی هـەبێت، بۆ پەرەپێدانی تـواناکانی. پەیـوەنـدییان بـە مـێـنساوە کـرد، بـۆ ئـەوەی داوای یارمـەتی بـۆ کوڕەکەیـان بـکەن، کە دەیـانـزانی “بەهـرەمـەنـدیی نـاوازەی هـەیە”.
دەوتـرێـت جـۆزێـف، هەر لە دایکـبوونییەوە، هـەمیشە لەپـێش تەمەنی خۆیـەوە بـووە.
هەمیشەش دەیەوێت زیاتر فـێربێـت. رووبەڕووبـوونە و بەرۆگـیرییەکانی خۆشدەوێـت.

جـۆزێف هاریس بچووکترین منـداڵە، کە لە تەمەنی دوو ساڵیدا، پەیوەنـدی بە مێنساوە کرد و و دوای سەرکەوتـن لە تاقـیکردنەوەکـان، لە رۆژی (٢٣/ نـۆڤـەمبـەر/ ٢٠٢١) بە فـەرمی بـوو بە بچـووکـترین ئەنـدامی مـێـنسا و ژمارەیەکی پێـوانەیەیی نـوێی وەک بچووکترین ئەنـدامی مـێنسای بەدەستهـێنا. لە تۆمـاری (گـیـنس) بۆ ریکۆردی جیهانی تـۆمارکـرا.
مێنسا سەرچـاوەیەکی گـرنگ بـوو بـۆ جـۆزێـف. کارلـێکی کـۆمەڵایەتی لەگـەڵ منـداڵە بەتـواناکانی دیکەدا بـۆ دابـین دەکـرد، هەروەهـا هـانـدانی هـزریـشی بـۆ دابـین دەکـرد.
تاکەکـان دەبێـت تـوانـای زانـستـیی نـاوازەیـان، لە کـۆمەڵـێک لە بـوارە هـزریـیەکـانـدا نیـشان بـدەن، وەک تـێگەیـشـتـن لە زمـان و چـارەسەرکـردنی کـێـشەکـان، بـۆ ئـەوەی شایـستەی ئەنـدامـێـتی مـێـنسابـن.
دایک و باوکی سەربەرزی جۆزێـف، رۆز و دەیـڤـید هاریس، هـیوادارن کە جۆزێـف لەگەڵ گـەورەبـوونی تەمەنیـدا، بە شـانازییـەوە ئـاوڕێک لەم دەسـتکەوتەی بـداتەوە.
رۆزی دایکی جـۆزێـف، لە لێـدوانێکیـدا بۆ ڕیکـۆردی جیهانی گـینس، دەڵـێت:”ئەمە شەرەفـێکی نائـاساییە و هـەمـوو شانـازیـیەکە بـۆ ئـەو دەچـێـت”.
جگە لەوەی کە خـێزانەکەی شانـازی پێـوە دەکـەن، ئەنـدامـێتی جـۆزێـف دەرفـەتـێکی نـاوازەی پێـدەبەخـشـێـت، کـە لەنێـو هـاوتـەمـەنـەکـانیـدا بێـت، کـە سـۆز و کـنجـکاوی هـزرییـەکەی بـەرز دەنـرخـێـنن.
دایـکی زۆر بـاسی لە “کـوڕە بچـووکە بەهـرەمـەنـدە نائـاسایـیەکەی” کـرد، هـەروەهـا ئامـاژەی بەوەدا، کە جـۆزێـف بۆ یەکەمجـار لە تەمـەنی (٥) هـەفـتەیـدا خـلـبۆوە و لە تەمەنی (٧) مانگـیـدا، یەکـەم قـسەی خـۆی وت. لـە تەمـەنی سـاڵ و نیـوێکـیـشدا، بە دەنـگـێکی بـەرز یەکـەم کـتێبی خۆی خوێندەوە. دەتـوانێت بۆ ماوەی (١٠) خولەک بە دەنـگی بـەرز بخـوێـنـێـتەوە. دەشـتوانـێـت لە یەک کاتـدا، بـۆ پـێـشەوە و بـۆ دواوە، لە (١ـ وە تا ـ ١٠٠) بـژمێرێـت. لە تەمەنی دوو ساڵ و نیـویشدا، بە پـێـنج زمانی جیاواز، تا ژمـارە (١٠٠) ی دەژمـارد.
جـۆزێـف ئـارەزووی وێنەکـێشانیشی هـەیە. سەرسامی گـوێگـرتن و ژەنـینی مـوزیکە. لەم دواییانەدا، فـێری ژەنـیـنی پیانـۆ بـووە. یاریی شەتـرەج دەکات. ئەلـفـوبـێی یۆنانی دەخـوێـنێـت و فـێری کـۆدی مـۆرس بـووە. هەروەهـا شارەزایی لە فـێربـوونی زمـانی نـوێ و لە بەکـارهـێنانی بیـرکاری و لە چـێشـت لـێنان هـەیە. یاریی هـەڵـدانی کـۆلارە دەکـات. زۆریـش نـەرم و نیـان و سـۆزدار و مـیهـرەبـان و خـۆشـەویـستە. حەزی لە هـاوبەشیکـردنی یارییەکانە لەگەڵ منـداڵانی دیکەدا. کجکـۆڵە و ئـیرادەیەکی بەهـێزی هـەیە و متـمـانە و بـڕوای بە تـوانـاکانی خۆی هـەیە و پـشـت بە خـۆی دەبـەستـێـت.
رۆزی دایـکی دەڵـێـت:” زۆر شـانـازی بـە جـۆزێـفـەوە دەکـەم. کـەسـێکی نـایـاب و راستەقـینەیە و دڵێ گەورەیـە و رووخـۆشە و هـەستـێکی نـوکـتەیی نایـابی هـەیە”.

(*) بـۆ ئـەم نووسـینە، سـوودم لە چەنـدیـن سایتی ئـینگـلـیزی وەرگـرتـووە.
نەرویـج: ٢٠٢٥

خۆت وون کرد ..ئازیز!
من هێشتا وا ئەزانم چاوشارکێیە..
ئەڵێم له پڕ دەرئەکەوێتەوە،
ئەڵێ بۆچی بۆم نەگەڕای؟
بۆچی نەتپرسی لە کوێیە؟

ئەمووت : لە پڕا دێت و
ئەڵێ کامێرای شاراوە بوو ..
ئەو هەموو ڕۆژ و شەو و مانگە ،
لە کۆتایی کۆڵانەکان ..
لە پەڕاوێزی لاپەڕەکان ..
لە قاوەخانەیەکی چۆڵی مەسنجەر،
وەک ئەوەی ڕەیحانە،
چاوم کراوە بوو ..
ئەمووت هەر ئێستا نا ،
تاوێکی تر دێت و
لە پشتەوە چاوم ئەگرێ ..
ئەڵێ چۆنە زیندوویت؟
ئەمووت بە بێ من ئەمرێ ..
هەر نەهاتی .. نە ..

دڵخۆش بووم، ووتم :
ئێستا لە کەناراوێکی ئەوروپا
لەگەڵ نەورەسێکا
مشت و مڕیانە ..
ووتم : قەینا .. کە هاتەوە،
هەموو شتێکی بۆ باس ئەکەم ..
باسی میللەتێ،
هەموو کاتێ مەوسیمی
کوشت و بڕیانە ..
نەهاتیتەوە .. نە ..
بەڵام من واز لە نیازپاکیی ناهێنم ،
ئەڵێم ئێستا لەگەڵ زنجیرەیەکی فارسی
لەگەڵ موحسین چاوەشی
سەرقاڵی گریانە

من قەیناکا ..
بەڵام کە تۆ ڕۆیشتی،
کوپێ قاوە تەنیایی ڕشتی ..
من قەیناکا ..
بەڵام کە تۆ وون بووی،
کزەبای وەشت،
خێڵێک لە گەرما، کوشتی ..
من قەیناکا ،
هەر چۆنێ بێ خۆم ئەخڵەتێنم ،
ئەڵێم دێتەوە ..
بەڵام کە دیار نەمای ،
یەکێک لە دوو کورسی مێزەکە،
شکا پشتی ..
من قەیناکا ….

جەنگ دێتەوە و ..
وەک شێرپەنجە،
هەموو شوێنێ ئەگرێتەوە ..
هەرچی میمۆریمان هەیە ئەیسڕێتەوە ..
ئەو چەند کۆپلەیە ئەنوسم،
بۆ ئەوەی ئەگەر جەردەکان نەیانکوشتی ، ڕۆژێ به ڕێکەوت بێنە لات ..
چیرۆکێکت بیر بێتەوە ..
مەڵێ ئەی تۆ …!

من لەیەکەم خولی یاری برا کوژیی،
ناوبژیوان به کارتی سوور ،
وا کوشتمی،
یەک پارچەم کۆنەکرێتەوە ..
مەڵێ ئەی تۆ …
مەڵێ .. ئازیز ..

کاتژمێر و مۆبایلەکانتان بخەنە سەر کاتی جەنگ ..
من لەناو جۆرەها هێزی
ئاڵودە به بۆنی نەوت و گاز و دۆلار ..
هەناسەیەکی سارد هەڵئەمژم ..
سارد وەکو تۆ ..
ئەڵێم ئەبێ ،
لە چ پەنایەکا خۆتت حەشار دابێ ئەمڕۆ ..
وەک مناڵێ لەناو بازاڕ،
له دایک و باوکی وون بووبێ..
هەواڵت له پۆستاڵیش ئەپرسم ..
زەوی لە ئێمە نائومێد ..
سەیرێکی ئاسمان ئەکات و ..
داوای بارانێکی ڕەحمەت،
ئەخاتە سەر مێزەکەی و ..
ئەڵێ تکایه .. بە پەللە ..
کوللە و گوللە و خۆڵ ئەبارن ..
لە دار و پەردوویەکەوە،
گوێم لە هۆمایۆنە ئەڵێ :
(چرا رفتی چرا، من بی قرارم )
وەکو ئەویش
بە دواتا بگەڕێ، ئازیز‌ ..

گرنگ نییە بتبینمەوە ،
یان نا ..هەرگیز ..
گرنگ ئەوەیە فیشەک
ووشەی نهێنی دەروازەی
دڵی تۆ نەدۆزێتەوە ..
گرنگ ئەوەیه تۆ نەمریت ..
مەڵێ ئەی تۆ ..
مەڵێ ئازیز‌..
من له مێژە …..

ئەی بای سەحەری
ئارامگای یار لەکوێیە؟
مەنزڵی ئەو مانگە عاشق کوژه عەییارە لە کوێیە؟
شەو تاریکە و
وادی ئەیمەن ڕێگەمە
ئاگری توور کوا ، وادەی دیدار لەکوێیە؟
هەر کەسێک هاتە دونیاوە
نەخشی وێرانی هەیە
لە خەرابات بپرسە
کە هوشیار لەکوێیە؟
ئەو کەسە ئەهلی موژدەیە
بە ئاماژە دزانێ ،
ڕاز زۆرە و مەحرەمی نەهێنی لەکوێیە؟
هەر چڵی موویەکم بۆ داوت هەزاران کارە
ئێمە لە کوێین و
مەلامەتگەری بێکار لەکوێیە؟
دووبارە بپرسە لە
زوڵفی گرێگرێ
کە ئەم دڵی غەمزەدە ، سەرگەشتە و گرفتارە لەکوێیە؟
ئەقڵ دێوانە بوو
ئەو زنجیرەی مشکینە کوا؟
دڵ تۆراوە ، گۆشەی گرتوە
ئەبرۆی دڵدار لەکوێیە؟
ساقی و موتریب و مەی
هەموو ئامادەن
بەڵام ژین بێ یار جێگر نابێ یار لەکوێیە؟
حافز بە بای خەزان لەنێو باخی ڕۆژگار مەرنجێ
بیرێ ماقووڵ بفەرموو
گوڵێ بێ خار لەکوێیە ؟

غەزەلی ژمارە ١٩
لە دیوانی حافزی شیرازی
وەرگێڕانی لەفارسییەوە شەهلا نوری