دەوڵەتی دیموکراسی بۆرژوازی و جەنگ
ئەمڕۆکە جگە لە مەترسی خولێکی نوێی جەنگی کاولکارانەی نێوان ئێران و ئیسرائیل، بەشێکی جیهان لە حاڵەتی ئامادەباشیدایە بۆ جەنگ. لەکاتی قەیرانی ئابووریدا دەسەڵاتدارانی جیهان لە هەر جێگاێکی ئەم دونیایەدا بن لە(پاریس، لەندەن، ئەنقەرە، سلێمانی و هەولێر، قاهیرە یان هەر شارێکی ئەفەریقا)ئەمە پیلانیانە: کێشەی ئابووری بێ چارەسەرمان هەیە، دەی ئاگری شەڕ و ئاژاوە هەڵگیرسێنن؛ واتە(تۆقان و شەڕ)باشترین شێوازە بۆ کۆنتڕۆڵکردنی خەڵکی و ملکەچ پێکردنیان.
دوای بەریتانیا فەرەنساش(فەرمانی بە نەخۆشخانەکان کرد تا مانگی ئازار ئامادەی جەنگ بن)-(سەرچاوە: سایتی گراوند نیوز *). دوێنێ ڕۆژنامەی(لۆکانار ئێنشانێ)لە ڕاپۆرتێکدا کە بەڵگەنامەیەکی دەستکەوتووە، ئاماژە بەوە دەکات کە وەزارەتی تەندروستی فەرەنسا دەزگا ناوچەییەکانی ڕاسپاردووە بۆ ئەوەی لە ماوەی ساڵێکدا خۆیان بۆ قەیرانەکان ئامادە بکەن. هەروەها”کاترین ڤۆترین”وەزیری تەندروستی فەرەنسا فەرمانی بە نەخۆشخانەکان کرد تا مانگی ئازاری ٢٠٢٦ ئامادەکاری بۆ پێشوازی لە هەزاران سەربازی بریندار بکەن. لە وڵاتی(سوید، نەرویج و ئەڵەمانیا)چەند مانگ لەمەوپێش، بانگەوازی خەڵکیان دەکرد کە خۆیان بۆ جەنگ ئامادەکەن.
ئایا جەنگ ڕوودەدات؟ وە بۆچی جەنگ ڕوودەدات؟ خەڵکی ئەوروپا چیان پێدەکرێ بۆ وەستانی جەنگ؟. جەنگی دەوڵەتەکانی ئەوروپا لەتەک کێ؟. لەتەک ڕووسیا؟ لەکاتێکدا ڕووسیا ئەوە زیاد لە سێ ساڵە هێشتا سوپاکەی نەیتوانیوە بگاتە کیێڤ- پایتەختی ئۆکراینا، ئیدی ڕوسیا سوپای هێندە لە کوێ بوو تا بگاتە(بەرلین، پاریس و لەندەن)؟، بە مووشک بەڵێ ڕووسیا دەتوانێ بۆردومانی کوێی بوێ دەیکات، بەڵام بۆچی ئەم مووشەکانە دەگەنە ئێرە؟ هۆکارەکانی ئەم جەنگە چییە و لە بەرژەوەندی کێدایە؟.
ئەمڕۆ خەڵکی ئەوروپا چەند بەشێکن: بەشێک گوێبیستی میدیاو ڕاگەیاندنەکانی دەوڵەت و حکومەتن، و بڕوایان وایە ڕوسیا هەڕەشەیە بۆ سەر ئاسایشی ئەوروپا، و پۆتین دوای ئۆکراینا نیازیەتی لە بەڵقان بپەڕێتەوەو لانیکەم ڕۆژهەڵاتی ئەوروپا داگیر بکات. لە دیالۆگ لەتەک ئەم بەشە لە خەڵک تا ڕوونی بکەیتەوە بۆیان کە ئەو جەنگە لە بەرژەوەندی دەوڵەتە سەرمایەدارەکان هەڵگیرسێراوە، ئەوان بەم جۆرە وەڵام دەدەنەوە:(حکومەتەکەمان شتەکان باشتر دەزانێ وەک لە ئێمە).
بەشکی دی خەڵکی گەوجکراون بە بیروباوەڕی ڕاستڕەوی و ڕاسیسمی، ناڕازین بە سیاسەتەکانی(ئەحزابی دیموکرات و سۆشیال دیموکرات)، لە ڕاستیدا ئەوان یەک ڕا نین، بەڵام دەیانەوێ بە شێوازی ترەمپ مامەلە لەتەک جەنگەکەدا بکەن؛ واتە(بە ڕواڵەت دژی و لە ڕاستیدا گەڕان بەدوای بەرژەوەندی و سوود لە جەنگ ). ئەما باقی ئەو خەڵکەی کە چەپ و سۆسیالیستن دژی جەنگەکەن، بەڵام لە ناڕەزایەتی نێو پەرلەمان و شەقام زیاتر، کە هیچ کاریگەری نییە، زیاتریان پێ ناکرێ.
هەرچی خەڵکی پەناهەندەشە لە ئەوروپادا، زوربەیان(بە لاشە لە ئەوروپادا دەژین و بە مێشک لە نیشتمانی یەکەمی خۆیانن)؛ یانی(زۆربەی: کوردەکان، تورکەکان، جەزائیریەکان، مەغریبیەکان، سۆماڵیەکان،، هتد) ئەوەندەی لەنێو کەلتوری خۆیاندا دەژین و گوێ بە هەواڵ و دەنگوباسی نیشتمانی یەکەمیان دەدەن، هێندە ئاوڕ لە کێشەکانی نێو ئەو وڵاتە ئەوروپیە نادەنەوە کە خۆی و ماڵومنداڵی تێیدا دەژین.
پوختەی قسە: من ڕام وایە ئەمڕۆکە دەسەڵاتداران لە ڕۆژئاوا و ڕۆژهەڵات چیان بوێ دەیکەن، وە بۆ وەڵامی داواکاری خەڵکی ناڕازی، تۆقان و هەڵگیرساندنی شەڕ دەکەنە ڕێگای چارەسەری کێشەکان. ئیدی خەڵکی ناڕازییە و خۆپیشاندان دەکات دەسەڵات باکی نییە، چونکە لە خراپترین حاڵەتیدا ئۆپۆزیسیۆنێک هەیە، ئەگەر هەتا حکومەتیش بگوڕێ ئەوا دەسەڵات هەر لە بازنەی بەرژەوەندی سیستەمی سەرمایەداریدا باقییە.

ئایا دەوڵەتی دیموکراسی بۆرژوازی ڕێگاچارەیە؟
ئۆپۆزیسیۆن لە هەرێمی کوردستانی عێراق ڕێگای چارەسەری کێشەکانی کوردستان بە(دروستبوونی دەزگاکانی دەوڵەت وەک: یەک سوپا و یەک خەزێنەی حکومەت،، هتد) دەزانێ، یان زۆرێک لە چەپەکان(دەوڵەتی دیموکراسی مەدەنی و سکولار )بە چارەسەری کێشەکان بۆ هەرێمی کوردستانی عێراق و ئاشتی کوردەکان لەتەک دەوڵەتی تورکیا دەزانن.
لە دەقەکانی مارکس و ئەنگڵسدا بە ڕۆشنی وەسفی{سیمای چینایەتی شارستانییەتی بۆرژوازی و دەوڵەتی دیموکراسی بۆرژوازی و پارلەمانتاریزمی بۆرژوازی}داڕێژراوە، وە زۆربەی سۆسیالیستەکانی نەوەی مارکس ئەو بیرۆکەیان دووپاتکردۆتەوە. ئەو دەقانە پێمان دەڵێت تەنانەت دیموکراسیترین کۆمارە بۆرژوازییەکانیش هیچی تر نین جگە لە ماشێنێک بۆ چەوساندنەوەی چینی کرێکاران لەپێناو بەرژەوەندی چینی بۆرژوازی. بەڵام ئەمڕۆکە لەنێو ئەوانەی خۆیان بە مارکسی و کۆمۆنیست دەزانن و دژی دیکتاتۆریەت و دەسەڵاتی میلیشیان لە وڵاتەکەی خۆیاندا، دەوڵەتی دیموکراسی و هاوڵاتیبوون لە کۆمەڵگەی دیموکراسیدا بە ڕێگاچارەی کێشەکان و قەیرانەکان دەزانن. ئەم جۆرە لە مارکسیەکان دەیانەوێت ئەو بڕوایە بڵاوبکەنەوە کە“دەوڵەتی دیموکراسی بۆرژوازی”ئاشتی و سەقامگیری لە کۆمەڵگەدا دابین دەکات، و ئەمە ڕێگاخۆش دەکات بۆ چینی کرێکار کە بچێتە ململانێی چینی بۆرژوازی و هۆشیاری چینایەتی چنگ کەوێ و خۆی ڕێکبخات بۆ شۆڕشی سۆسیالیستی، وەک ئەوەی بۆرژوازی بەرامبەر هەر ناڕەزایەتێکی کرێکاران گوێڕایەڵی زۆرینەی خەڵکی کرێکار بووبێت. بەم جۆرە لە دیدگای ئەم جۆرە لە مارکسیەکان سیماتی دەوڵەتی دیموکراسی بۆرژوازی وەک ئامێرێکی سەرکوتکردن و فریودان پەردەپۆش دەکرێ، ئەو دەوڵەتەی کە ئامادەیە بە‪”‬جەنگ و فەوزا‪”‬کۆمەڵگە خاپوور بکات لە بەرخاتری قازانجی سەرمایە و پاراستنی سیستەمی سەرمایەداری باس ناکرێ، چونکە ئەو چەپانە ئەوەیان لە یادکردووە کە دەوڵەتی دیموکراسی بۆرژوازی ناکۆکە لەتەک ئازادی و کۆمەڵگەی مەدەنی بۆرژوازی، و ڕۆڵی دەوڵەتی سەرمایەداری لە خولی قەیران و دەڕندەییدا سەپاندنی ژینگەێکی عەسکەرتریزمە بەسەر کۆمەڵگەدا

هەڵبەتە لەم سەردەمەی ئێمەدا زیاتر لە دەقەکانی مارکس، بە فاکت لە چەندەها وڵاتانی ئەوروپادا(لە ساتی جەنگی جیهانی یەکەم و دووەم، و ئەمڕۆکەش لە کێبڕکێی نێوان ڕوسیا و ناتۆ لە ئۆکراینا،، هتد)، پایەکانی لیبڕالیسم و دەوڵەتی دیموکراسی پوکاوەتەوەو ڕۆڵی دەوڵەت وەک ماشێنێکی(فریودان، سەرکوت و جەنگ)زۆر ئاشکرا بووە، بەڵام هێشتاکە هەندێ خەڵک لە ناوچەی ڕۆژهەڵات هەر لەسەر ئەو بڕوایە ماوەن کە(دەوڵەتی دیموکراسی وهاوڵاتیبوون لە کۆمەڵگەێکی مەدەنی بۆرژوازی)ڕێگاچارەیە.
ئایا دەوڵەتی دیموکراسی بۆرژوازی دەتوانێ ڕۆڵی چارەسەر بگێڕێ؟ لەڕاستیدا ئەو جۆرە دەوڵەتە هەر ئەو ڕۆڵە دەگێڕێ کە بۆ قەیران و کێشەکانی(یۆنان، ئەڵەمانیا و فەرەنسا،، هتد)گێڕاویەتی؛ واتە تەنها دەزگاێکی فریودان و سەرکوتە لە خزمەت بەرژەوەندی سەرمایە. بەڕای من لە سەردەمی سەرمایەداری قەیران و دەرندەییدا، ئەگەر لیبڕالیسم و ئەم مودێل و شێوەی دەوڵەتە سوودی هەبووایە، ئەوا هەڵبەتە لە ئەوروپادا سوودی دەبوو، کە زیاد لە سەد ساڵە(دەوڵەتی دیموکراسی و مەدەنی و کۆمەڵگەی بەناو کراوەن). کێشەکانی جیهانی ئەمڕۆ لە هەر جێگاێک بێت، هیچ لەو چارەسەرانەی(مۆدێرنێتە و ڕۆشنگەری)دەردی چارەسەر ناکات، بەڵکە تەنها شۆڕشی یەکسانی و داپەروەری خەڵکی کە بتوانێ کۆتایی بە سیستەمی سەرمایەداری بهێنێ، ئەوە دەتوانێ کۆتایی بە دۆزەخی سیستەمەکە و کێشەکانی بهێنێ.

• Ground News – article/ 2025 – 08 – 27 Visa mindre

شوان كەریم ـ وەك دەرهێنەر فۆرمێكی تایبەتی و دیاری كراوی خۆی هەیە لەدەرهێناندا، كە پشت بەچەند رەگەزێكی ڕیشەیی دەبەستێت و تێیدا كۆمەڵێ‌ ئامانج وەك هارمۆنیایەكی شانۆیی بەدەست دێنێ‌ ، لەوانە :
دەست گرتن بەگوتاری شانۆیی، لەبەرگێكی ئایدیایی و فەلسەفی دیاری كراو، هەر ئەو ڕەگەزە دەبێتە زەمینەی ڕاستەقینەی تەواوی بونیاتەكانی تری نمایش.
ڕەنگە ئەو ڕەگەزەی گوتاری شانۆیی ـ لەنمایشێكەوە بگۆڕێت بۆ نمایشێكی تر، بەڵام وەك ڕەگەزی بنەڕەتی لەپێشەوەی ئامانجەكانیەتی، بەبێ‌ پتەو بوونی ئەو ڕەگەزەش، هەموو ڕەگەزەكانی دیكەی نمایش، دەكەونە ژێر هەڕەشەی ڕوخان .
لەنمایشی (باڵندەی كامەرانی) دەرهێنەر زێتر لەجاران و بەشێوەیەكی ڕاستەوخۆو بێ‌ پەردە چۆتە ناو كێشە سیاسی و كۆمەڵایەتیەكانی كۆمەڵگا، چونكە ئازارەكانی كۆمەڵگا لەو ساتەدا وەزیفەی شانۆ قورستر دەكات و شانۆ ناچار دەكات لەو هەلومەرجە تەنگەتاوەدا مینبەری یەكەم بێت بۆ دەنگی خەڵك و بەرجەستە كردنی ئازارەكانیان.
خۆ ئەگەر شانۆ لەرۆژێكی ئاوا ڕەش قەتراندا دوورەپەرێز بێت لەبەرجەستەكردنی ئازارەكانیان، بینەر مافی خۆیەتی بڵێت من شانۆیەكم بۆ چیە ئەگەر لەرۆژێكی ئاوادا خەمی من هەڵنەگرێت ؟
بۆیە شوان كەریم ـ وەك نووسەرێكی نمایشەكە، پیش پرسی دەرهێنان بە پرسیاریەتەوە هەڵس و كەوت لە گەڵ ئەو قۆناغەدا دەكات، بە زمانێكی شەفاف و دیالۆگێكی تێرو ئامانج دا، گوتاری نمایشەكەی خستۆتە بەرگێكی فانتازیایی، لەنێوان دیوی یەكەمی ئەو ئەنجومەنە حوكم ڕانەی كە دەكرێت ببێتە هێما بۆ زۆرینەی دەسەڵات دارەكانی ناوچەكە بەگشتی و بۆ كورد بەتایبەتی، لەرێگەی نیشاندانی ئەو واقیعە تاڵە سیاسیەی كە بەكۆمەڵێ‌ ناونیشانی تەقلیدی، بوونەتە بارگرانی بەسەر ئەستۆی گەل .
دەرهێنەر لەو نمایشەدا یەكە یەكەیان ڕیسوا دەكات و دەیانكاتە مەسخەرەی مێژوو، بۆ ئەوەی بە دەبەنگی و ملهوڕی و بێ‌ ئاگاییان پێ‌ بكەنێ‌.
دواترییش كاتێ‌ گەل كورسیەكانیان لە ژێ پێدا دەردێنێ‌ و دەیەوێ‌ دادگاییان بكات و حوكمی گەلیان بەسەردا دەسەپێنێ‌ ، نیشانیان دەدا كە چەند ترسنۆك و هەزیلن و بینەر چەندە بە ترسنۆكییان دڵخۆش دەبێت .
هەر لەو گوتارەدا نووسەر كاتێ‌ (باڵندەی كامەرانی) دەكاتە هێمایەك بۆ فریوخواردنی ئەو شوانەی گورگ ڕانە مەڕەكانی دەخوات و بێ‌ هیوا دەمێنێتەوە، جەخت لەساویلكەیی گەلێك دەكاتەوە، كە هەمیشە باڵندەی دەریا تەنیا وەك خەونێك دەمێنێتەوە و دەستی پێی ناگا، كاتێكیش بەكۆمەڵ ژەهر خواردوو دەكرێن، لە پەنای خیانەت و ڕوخاندنی خەون و ئاواتەكان، دیسان مێژوو خۆی دووبارە دەكاتەوە، بەڵام هێشتا هەر ئەو گەلە زۆر دەرس و عیبرەتی دیكەی دەمێنێ‌ فێری بێت ، تا بتوانێت رۆژێ‌ لە ڕۆژان لە ژێر سێبەری ئازادییەكی ڕاستەقینەدا بژیت .

كۆمێدیاو تراژیدیا
دووەم ڕەگەزی پشت پێ‌ بەستنی دەرهێنەر ڕەگەزی كۆمێدیاو تراژیدیایە كە دەرهێنەر دەیانكات بە دوو لەت .
لەتی یەكەم كۆمێدیایە كە دەبێتە كۆڵگەیەكی بەهێز بۆ گوتاری شانۆیی و ناساندنی كاراكتەرو كەسایەتیەكانیان، جگە لەوەی بینەر لەناو پێكەنینێكی سووك و دوور لە موبالەغەو تەهریج، بینەر دەوروژێنێ‌ و لەساتە جدیەكان دەری دێنێ‌ بۆ هەناسە دان و هەزم كردنی گوتاری شانۆیی.
ئەوەی لەكۆمێدیا گرنگە لەنمایشەكەی باڵندەی كامەرانی ـ كۆمێدیا بۆتە ئامرازێكی فەلسەفی بۆ گەیاندنی كۆمەڵێ‌ ئامانج،
دەرهێنەر گەیاندنی ئەو ئامانجانەی تەنیا بەئەكتەرە كۆمێدیەكان نەسپاردووە، بەڵكو گرنگی رۆڵی دەرهێنەر لەوەدا بەرزتر دەنرخێندرێ‌، كە بۆ یەكەم جار لەو بەرهەمەدا هەندێ‌ ئەكتەری وەك ئەكتەری كۆمێدی ناساندووە، كە سەركەوتوو بن لە گەیاندنی ئامانجەكانیان، لەوانەش هەردوو ئەكتەر ( محەمەد عوسمان ، عوسمان جەمیل)
لەتی دووەمی تراژیدیایە كە لەنیوەی دووەمی نمایشەكە دەست پێ‌ دەكات ، كاتێ‌ كۆمێدیا كۆتایی دێت و دەرهێنەر بەرەو بەدەستەوەدانی گوتارە سەرەكییەكەی شانۆ هەڵدەكشێ‌.
لەتراژیدیادا دیمەنی ژەهر خواردنە بەكۆمەڵەكەی شۆڕشگێڕەكان و وگیان لە دەست دانی ( ئارما) ی سەركردە، لە دیمەنە تراژیدیەكانن.
لەوێ‌ لەكاتی گەمارۆدانی یاخی بووەكان ، باس لە دۆزینەوەی رێگە چارەیەك دەكرێت بۆ خۆ رزگار كردن ، كاتێ‌ ئارما دەڵێت : با سێ‌ لە بارمتەكان لەگەڵ خۆمان بەرین تا دوور دەكەوینەوە، كاراكتەرێك پێی دەڵێ‌: دیسان خۆ شاردنەوە، دیسان شكست ؟
خۆتۆ وتت وتاری سەركەوتن دەخوێنینەوە.
ئارماش دەڵێ‌: ئەم وڵاتەمان خۆش دەوێت، لەپێناو باشتر كردنی دەیان و سەدان جار ئەدەین بەسەریانا..
لە دیمەنەكانی كۆتاییدا ڕاستە كە مردنی بەكۆمەڵ هەیە، بەڵام مردن لەو گوتارەدا كۆتایی هاتن نیە، بەڵكو سەرەتایەكی ترە بۆ بەردەوام بوون.

ڕەگەزی گۆرانی
تێكەڵ كردنی گۆرانی لەچوارچیوەی نمایشەكانی شوان كەریم دایەو هەست بەوەش دەكرێت كە تێكەڵ كردنی ئەو گۆرانیانە لای بینەر قەبوڵ كراوە، بە تایبەت ئەو گۆرانیە نیشتمانیە جەماوەریەی لە دەستپێكی نمایشەكە وەك دەنگی گەل بەرجەستە دەكرێن و لە مارشێكی نیشتمانی دەچیت .
بەڵام گرنگە لە تێكڕای گۆرانیەكان ئاگامان لەوە بێت كە پاساوی بەكارهێنانی ئەو گۆرانیانە لە چوارچیوەی لۆژیك دەرنەچی و بینەر هەست بەوە بكات كە ئەو گۆرانیانە بەئامانجی تەڕ كردنی كەش و هەوای نمایش دروست كراوە، یا فێڵێكی دەرهێنەرە لەگەڵ بینەر بۆ دزینی كات و درێژكردنەوەی لاستیكی ماوەی نمایش .
هەندێ‌ جار بینەر ناچاری ئەوە دەبێت بڕوا بە بوونی ئەو فێڵە هونەریەی لەگەڵيدا دەكرێت بكات ، كاتێ‌ هەست بە درێژكردنەوەی گۆرانیەكە دەكات، كە ژمارەی گۆرانیەكان زۆرتر دەكات لەوەندەی وەك پێویستە، وەك ئەمجارە لە نمایشی باڵندەی كامەرانی هەستمان پێكردو گۆرانی پانتاییەكی زێتری لە قەوارەی شایەستەی خۆی وەرگرت، مەبەستم لە كۆمەڵە گۆرانیەكانە.

ڕەگەزی ئەكتەر
ئەكتەر داینەمۆی پرۆسەی شانۆیی و بەهێزترین ئامرازێكە بۆ گەیاندنی گوتاری شانۆیی، بەڵام ئەوەی لەروانگەی شوان كەریمەوە هەیە، مەرج نیە هەموو ئەو ئەكتەرانەی رۆڵ دەبینن ئەكتەری موعتەریف و خاوەن ئەزموون بن، بۆیە نمایشەكانی (شوان) تەنیا ئامانجیان نیشاندانی كاراكتەرەكان نیە لە رێگەی ئەكتەرەكانەوە ، بەڵك لەوە گرنگتر ئەوەیە ، ئەو نمایشانە ببنە ئامرازێك بۆ پێگەیاندن و دروست كردنی ئەكتەر بە هەردوو ڕەگەزییەوە.
دیارە نزیكەی بیست ئەكتەرێك لەسەر شانۆ دەبیندرێ‌ ، ڕەنگە ئەو ژمارە ئەكتەرە وەك ژمارە زۆر بێت، بەڵام ئەوەی لە ژمارە گرنگترە، ئەو هەموو ئەكتەرە بۆ تێكستێكی كورت چۆن تەوزیف دەكرێن لەسەر شانۆدا ؟
دەرهێنەر فۆرمی تایبەتی خۆی هەیە بۆ ئەو تەوزیف كردنە، دایەلۆژەكانی دابەش كردووە بەسەر زۆرترین ئەكتەر ، چەند ئەوەندەش ئەكتەرەكان ژمارەیان زۆرتر بێت، رۆڵ و دیالۆگی كەمتر بەر ئەكتەرەكان دەكەوێت ، بۆیە هەست دەكەیت بەگشتی ئەو ئەكتەرانە كەمتر دیالۆگیان هەی، ئەكتەری وا هەیە، رۆڵەكەی لەچەند رٍستە دیالۆگێك تێپەڕ ناكات، بۆیە ناساندنی ئەو ئەكتەرو كاراكتەرەكانیان سەختتر دەبێت ، چونكە دەرهێنەر ئەوەندە بوارەی بۆ ئەكتەر بەجێ‌ نەهێشتووە، وەك پێویست خۆی بەبینەر بناسێنێ‌، بینەریش لە رێگەی چەند دایەلۆگێك ئەكتەر بناسێ‌.
لەهەمان كاتدا دەرهێنەر لە رێگەی زۆری ئەكتەرەكانەوە، بەتایبەت لەگۆرانیەكاندا دەیەوێ‌ كۆرسێك بۆ گۆرانیەكان دروست بكات و هەمەڕەنگیەك بخاتە نێو گۆرانیەكان، بەجۆرێك هەر دێرێك بە ئیلقاو دەنگی ئەكتەرێكەوە بگوترێتەوە.
هەروا لەڕووی تەكنیكییەوە دەرهێنەر نایەوێ‌ بۆشایی لەفەزای شانۆدا دروست بێت و هەموو گۆشەكانی شانۆ بە زیندوویەتی ڕادەگرێ‌، لەپێناو هاوسەنگ ڕاگرتنی فەزای شانۆو سوود وەرگرتن لەڕووبەرەكەی ..
ئەگەر بە وردی رۆڵی دابەش كردنی ئەو بیست ئەكتەرە بێنیتە بەرچاو، هەست دەكەیت ئەكتەرەكان چی چین دابەش كراون، وەك چینی ئەكتەرە سەرەكییەكان كە ژمارەیان سێ‌ تا چوار ئەكتەرە، چینی ناوەندی، كە ژمارەیان هەشت نۆ ئەكتەرێكە، بەڵام چینی رۆڵە لاوەكییەكان زۆرترینیانن.
ڕاستە كە ژمارەی ئەكتەرەكان زۆرن، بەڵام گرنگ ئەوەیە بینەر هەست بە بوونی بۆشایی ناكات ، لەسەر شانۆ، یا هەست ناكات، ئەكتەرێكی مردوو لەسەر شانۆیە و بۆتە بارگرانی لەسەر تەختە، نا هەر شتێ‌ لەسەر شانۆ بێت ، بە دیكۆرو موزیك و ڕووناكی و جلوبەرگیشەوە، زیندووەو قسەی خۆی هەیە.
ڕەنگە ئاستەنگ بێت تۆ وەك بینەر لەناو كۆمەڵێ‌ ئەكتەری بەتوانا چەند ئەكتەرێك جیا كەیتەوە، وەك باشترینیان ، نا دەكرێ‌ وەك ئەو ئەكتەرانەی دەرفەتی باشترینیان بۆ ڕەخسابێت، لەوانی تر كە دەرفەتی كەمتریان بۆ ڕەخساوە، ئەگەر نا ڕەنگە ئەوانیش نواندنی جوانیان نیشان دایە.

ریتم
ئەگەر بتەوێ‌ گوێت لەخولەك بە خولەكی دڵی نمایش بێت، لە دەستپێكەوە تا كۆتایی، گوێ‌ لە ترپەكانی دڵی بگرە ، بزانە لەهەر دیمەنێكدا چەند لێ‌ دەدا، لەكوێ‌ بەرز دەبێتەوەو لە كوێ‌ دادەبەزێ‌، باڵندەی كامەرانی ریتمێكی دیاری كراوی نیەو بە بەردەوامی لە هەڵبەزین و دابەزین دایە، بەڵام ریتمی ئەو بەشەی كۆمیدیا كە لە دەستپێكی نمایشەوە تا ناوەڕاستە تراژیدیاكەی ریتمێكی گەرم و خێرای هەیە، ئەوەی پەیوەستە بەبەشە تراژیدیاكەی ئەگەرچی ڕووداوەكانی گەرمن ، بەڵام ریتمێكی ساردی هەیە,
من پێم وابوو دەبوا دەرهێنەر هەوڵی زێتری دابوایە لەوەی چۆن ریتمی ئەو بەشەی دوایی هاوسەنگ بكات لەگەڵ بەشی یەكەمدا، بە تایبەت لە دیمەنە تراژیدیەكاندا كە هەلی باش هەبوون بۆ بەرزكردنەوەی ریتم، دەكرا موزیك و ڕووناكی رۆڵی كاراتر ببینن لە ریتمی ئەو دیمەنانە، چونكە نواندن بێ‌ ئەو دوو ڕەگەزەی ڕووناكی و موزیك لە دیمەنە تراژیدیەكاندا سارد دەبنەوە.
ئایا باڵندەی كامەرانی سنوورەكانی بابلۆی تێپەڕاند؟
ئەوە ئەو پرسیارەیە كە هەموو بینەرێك دوای كۆتایی هاتنی نمایشی باڵندەی كامەرانی لەخۆی دەكات و دواتریش دەبێتە جێگەی مشتومڕی بینەران.
بۆیە ئەو ئەزموونەی شوان كەریم دوای ئەزموونی دوا رۆژەكانی بابلۆ ئەزموونێكی ئێجگار سەخت بوو، كە چۆن بتوانێ‌ بینەرانی خۆی بێ‌ هیوا نەكا لە بەخششەكانی، لە هەڵگەڕانەوەی ئەو سەركەوتنە گەورەیەی شوان لە بابلۆدا تۆماری كرد.
بەڵام دەبێ‌ بینەر لەوە بە ئاگا بێت كە تەنیا دەرهێنەر نیە بڕیار لەسەر چارەنووسی بەرهەم بدات ، هەر بەرهەمێك وا بەستەیە بە هەلومەرجی خۆی و دەرهاوێشتەكانی،
بەڵام ئەوەی پەیوەستە بە دەرهێنەرەوە ئەوەبوو، كە بینەر چاوەڕوانی گۆڕینی فۆرمی دەرهێنانی لێ‌ دەكرد, هەوڵی ئەوە نەدا جۆشی سەركەوتنەكانی لە بابلۆدا وای لێ‌ بكات ، بگەڕێتەوە سەر هەمان فۆرم.
ئەوەتا ئەو چوار ڕەگەزەی لە بابلۆدا وەك فۆرم پیادەی كرد، هەمان ئەو چوار ڕەگەزەن كە لە باڵندەی دەریادا كاری لەسەركردووە.
ئەوەی دەیڵێم بە مانای ئەوە نیە كە دەرهێنەر دەست بەرداری ئەو فۆرمە سەركەوتووەی بابلۆ بێت، بەڵام لەئەزموونی باڵندەدا هێشتا زوو بوو بۆ دووبارە كردنەوەیان .
لە هەموو حاڵەتێكا شوان كەریم بەردەوامە لە بەخششەكانی خۆی,ئەو ئەزموونە تازەشی هەتا ئەگەر لە ئاستی بابلۆشدا نەبێت ، بەڵام هێشتا هەر لەو ئەزموونە سەركەوتووانەن، كە وەك شانازیەك بۆ شانۆی كوردی بمینێتەوە.

حەیدەر عەبدولڕەحمان

۳۱ ی ئاب تەنیا ڕابردویەک نییە، کە ئێمە یادی بکەینەوە؛ بەڵکو داھاتوشە دەبێت ڕێی لێبگرین،ئێستایە دەبێت لەگەڵی بجەنگین. ۳۱ی ئاب تەنیا ھێمایەک نییە بۆ ناسینەوەی ھێزێکی سیاسی “پارتی” بەڵکو تارماییەکیشە بەسەر ھەرێمی کوردستانەوە.
ئەم خیانەتە نیشتیمانییە، چرکەساتێک نییە تێپەڕی بێت، بەڵکو لەگەڵمان دەژیت و لە پێشمانەوەیە،نەک بە گوتەی ئێمە، بەڵکو پارتی خۆی پێمان دەڵێت “ھەر کات فشارمان لەسەر بێت پەنا بۆ خیانەتێکی نیشتیمانی دەبەین”
بۆیە ھەر ھەوڵێک بۆ چەسپاندنی بنەماکانی دیموکراتی ،ھەرقسەیەک ،نوسینێک ،چالاکییەک ،داواکارییەک بۆ چاکساری و گۆڕینی سیستەمی حوکمڕانی، جۆرێکە لەفشار بۆ سەر پارتی،یاخود پارتی بەفشاری دەزانێت لەسەرخۆی لە بەر ئەوە پارتی دژە کردەوە نیشان دەدات، بەرامبەر ھەر چالاکییەک و ھەر ھەوڵێک بۆ گۆڕینی ئەو واقیعەی ۳۱ی ئاب دروستی کردووە. پارتی تائێستا ھێزی خۆی لە و خیانەتە وەردەگرێت . جوگرافیای پارتی جوگرافیای سی و یەکی ئابە.
بۆ ھەر مرۆڤێک کە پارتی بناسێت دەزانێت ئەم مێژووە ڕابردوو نییە ئێستاو داھاتووە،لەدوامانەوە نییە،لەگەڵمانە و لەپێشمانە ھەموو چرکەساتێکە.
چونکە پارتی بەردەوام بەرژەوەندی وڵاتانی تر دەپارێزێت لەسەر حیسابی بەرژەوەندی نیشتیمانی و نەتەوەیی خۆی قەڵەوە دەکات. بۆیە سی و یەکی ئاب تەنیا ھێنانی سوپای داگیرکەر نییە، بۆ سەر خاکی کوردستان،بەڵکو پاراستنی بەرژەوەندی دەوڵەتانی داگیرکەر ە لەسەر حیسابی بەرژەوەندییە نیشتیمانییەکان، تاڵانی ئابورییە، ڕێگە نەدانە بە دامەزراندنی حکومەتێکی نیشتیمانی و ناحیزبی و قۆرخکردنی سەرچاوەکانی ئابوری ، پەک خستنی پەرلەمان، ڕیفراندۆمی حیزبی ،چونکە دواجار ھەموو ڕەفتارەکانی پارتی دەبنە ھۆی لاوازی ھەرێمی کوردستان لە ئاستی ناوخۆیی و دەرەکی. کاتێک هێزێک بەخیانەتی نیشتیمانی ببێتە هێزی یەکەم،ئەوا هەربەخیانەتیش وەک هێزی یەکەم ودەمێنێتەوە
ئێمە ناتوانین بڵێین ئەم خیانەتەمان تێپەڕکردووە،تا ئەو کاتەی ترسمان لە شەڕی ناوخۆ و دیکتاتۆریەتی پارتی ھەبێت ،تائێستاش پارتی دەستی لەم عەقلییەتە ھەڵنەگرتووە،بەڵکو ئەوە تێزێکی نەگۆڕە کە پارتی ھەرکات فشاری لەسەربێت خیانەت دەکات.ئیتر ئەمە وەک یاسایەکی فیزیایی سادە ی لێھاتووە و گومان ھەڵناگرێت.
ئێمە چۆن دەزانین کە ئاسن بەگەرم بوون دەکشێت،ئاواش دەزانین کە پارتی فشاری لەسەربێت خیانەتی نیشتیمانی ئەنجامدەدات بەشێوەیەک لەشێوەکان.
بۆیە ئەم بەروارە سەر چاوەی بێ ھیواییەکی گەورەی ھێزە دیموکراتییە کان و سەرجەم ھاوڵاتیانە .بۆچونی ھاوڵاتییە کی سادە ئەوەیە” ھیچ ناکرێت،گۆڕانکاری ڕونادات دەست بۆ ھەر شتێک بەریت پارتی کەتنێک دەکات ،پشت بە داگیرکەران دەبەستێت،شەڕی ناوخۆ ھەڵدەگیرسێنێت و …”
پارتی بەھۆی ئەم خیانەتەوە گەورە بوو لە بەرئەوە لای پارتی پیرۆزە و بەرگری لێدەکات و دەست و پەنجەی لەگەڵ نەرم دەکات دەیژیێنێت، چونکە ئەم ھێزە مەرگی خۆی لەناو ئاوێنەی دیموکراتی دەبینێتەوە ،ئیتر نەک لێی ڕاناکات ،بەڵکو بەرەو پیری دەچێت و خەڵک و ھێزە دیموکرات خوازەکانی پێ دەترسێنێت ،بەجۆرێک پارتی وەک بۆمبێکی تەوقیتکراوی لێھاتووە کەس ناوێرێت دەستی بۆ بەرێت نەک بتەقێتەوە و کارەساتێکی ترمان بەسەر بێنێت!ئەمەیە ئەو ھێزەی بانگەشەیڕیفراندۆ م و سەربەخۆیی و دەوڵەت دەکات،لەکاتێکدا تارماییەکانی سیویەکی ئاب بەسەر ھەرێمی کوردستانەوە .
ئیتر پارتی ناچار نییە فەزیلەتی سیاسی ھەبێت،مادام بەھۆی خیانەتێکی نیشتیمانییەوە گەیشتبێتە لوتکە .ئەم ھێزە بەردەوام ھەوڵی جوانکردنی ئەم خیانەتە ئەدات بەجۆرێک باوەڕی بەلا یەنگرانی خۆی ھێناوە کە پێویستییەکی نیشتیمانی بوو! کەواتا کارەساتەکە ئەوەیە ئەم ھێزە کادیرانێک پەروەردە دەکات کە خیانەتی نیشتیمانی بە فەزیلەتی سیاسی بزانن.ئەمەیە تارماییەکانی سی و یەکی ئاب ،کە پارتی کردویەتی بەوانەیەک لەپەروەردەی سیاسی دا .ئیتر چۆن ئەم ڕوداوە کۆتایی دێت و تارماییەکانی دەڕەوێتەوە. ئێمە ئەمڕۆ لەواقیعێکدا دەژین بەرهەمی ۳۱ی ئابە. لەبەر ئەوە بۆ ئەم هێزە سیویەکی ئاب دەبێت بردەوام بێت،بەشێوازی دیکە، بۆئەوەی نائومێدی و بێ ئینتیمایی بەرهەم بێنێت،چونکە گەلێک نائومێد و بێ ئینتیما نکرێت،قبوڵناکات هێزێک بەخیانەت خۆی بەسەردا بسەپێنێت. کاتێک دەڵێین ئێستا مێژوی پارتییە،و مێژووی پارتی ئێستایە،واتای ئەوەیە ئەوهێزە بەردەوام دەبێت لە خیانەتی نیشتیمانی،دەبێت هەستی نیشتیمان پەروەری سوک بکات، بۆ ئەوەی بتوانێت پاساو بۆخیانەت بهێنێتەوە. سوککردنی هەستی نیشتیمانیش بەسیایەتی برسیکردن و ترساندن و ڕفاندن و کوشتن،جەنگی دەرونی و… پشت بەستن بەداگیرکەران دەبێت.

مەحمود عەبدوڵڵا

ڎ ، ۋ ، ڼ ، ۊ ، ې (فۆن) یان (ئەلەفۆن)؟

٢.
/ڼ/ نگ ŋ 2: فۆنێمە، نەک ئەلەفۆن و دەمغکردن، واتای جووتواژەکان* دەگۆڕێت و لە یەکدی جیادەکاتەوە. هەر وەها بەکاربردنی (نن) یان (نڎ) یان (ند) بۆ ئەو فۆنێمە هەڵەیە، چونکە لەنێو ئاخاوتنی هۆرامی گەلێک واژە هەن، کە (نن) ( ند ) لەنێو ئەوان هەیە و تەواو جیاواز بێژەدەکرێن و ژمارەیەکی زۆر کرداریش هەن، کە لەنێو ئەوان (ند ) هەیە و هەر بە ( ند ) گۆدەکرێن. هەر وەها نووسینی ئەو فۆنێمە بە ( نڎ ) نادرووستە، چونکە یەکەم یەک فۆنێم و یەک فۆنە، دوەم گۆکردن و خوێندنەوەی (ن+ڎ : نڎ ) لە توانای هیچ هۆرامی-ئاخێوەرێک و هیچ ئاخێوەرێکی بەشەکانی دیکەی زمانی کوردی و هیچ بەنی-بەشەرێک نییە. گۆکردنی ئەو دوو پیتە پێکەوە زمان و شەویلکەی خوارەوە لاردەکات و ئازار دەدات. بەداخەوە، بەکاربردنی ( نڎ ) وەرگێڕانی پیت بە پیتی بۆچوونی ئەو کەسانەیە، کە بە ( ند ) دەزانن.

چەند نموونەیەک لەو واژانەی کە [ڼ] لەنێو هەیە: گەڼە cvcv، گڼە ccv، مەڼە cvcv، چڼە ccv، پەڼە cvcv، …تد. بۆ باشتر تێگەییشتن لەوە پێویستە تۆی خوێنەر وەک هۆرامی ئاخێوەرێک لە جێی [ڼ] .. (ند) بنووسیت و گۆبکەیت، تاکو لە وردەکاری جیاوازییەکە تێبگەیت. هەر وەها خوێنەر دەتوانێت، ئەو واژانەی کە [ڼ] لەنێو هەیە، بە (نڎ) بخوێنێتەوە و گۆبکات، تاکو بزانێت، ئایا هیچ کەس توانای گۆکردنی (نڎ)ی هەیە و هیچ کەسیش لە بێژەکەی واژەکان تێدەگات؟

بەپێچەوانەی بۆچوونی ئەو کەسانەی کە فۆنی [ڼ] بە (ند)ی فارسی و کوردی-سۆرانی دادەنێن، کەم نین ئەو واژانەی کە (ند) لەنێو هەیە و گشت هۆرامەکان و دیالێکتە هۆرامییەکان بە (ند) گۆیاندەکەن، لەوانە:
پڕندې، کڕندې، گندې، بواندې، مەندې، چندې ، مووشندې، لووشکندې، چزندې، کزندې، فلېقندې، شلېقندې، وېقندې، فېقندې، پڕندې، بیندې، ۋیندې، …تد، بەو جۆرە زۆرێک لە کردارە ڕانەبوردوەکان بۆ دوەم کەسی کۆ.

چەند نموونەیەک بۆ فۆنێمی /ڼ/ لە بارە جیاوازەکانی ئەو واژانەی کە لە سەرەوە ئاماژەدران:
چڼ -چڼە – چڼی – چڼې – چڼېۋ،
تڼ / تڼە – تڼی – تڼې – تڼېۋ/تڼېۋە،
گڼ / گڼە – گڼی – گڼې – گڼېۋ/ گڼېۋە،
مەڼ / مەڼە – مەڼی – مەڼې، مەڼېۋ / مەڼېۋە
کەڼ – کەڼی – کەڼې – کەڼېۋ،
پەڼە – پەڼی – پەڼې – پەڼېۋە،

١. /ڼ/ لەنێو ئاخاوتنی زۆرینەی هۆرامەکان بوونی هەیە. ئەگەر سەرنجی هاوواتای ک.سۆرانی ئەو واژانە بدەین، [ڼ] هەندێک جار دەبێت بە [نگ] و هەندێک جار [ند] و هەندێک جار واژەیەکی تەواو جیاواز.

ئاکۆ مارانی
٢٥/٠٨/٢٠٢٥

• جووتۆکە واژە minimal pair، ئەکادێمیای کوردی د. وریا عومەر ئەمین.

مرۆڤی مۆدێرن و تەنانەت مرۆڤی کۆنیش، پێویستە زانستە سەرەتاییەکان شارەزا بێ.. وەک چۆن کاتێ نان دەخۆیت، نابێ دەمت بکەیتەوە یان قسە بکەیت ، وەک چۆن کاتێ ئەخەویت پێویستە چاوەکانت دابخەیت و گڵۆپەکان بکوژێنیتەوە، ئەوانە هەموویان بنەمای زانستییان هەیە، چونکە کاتی نانخواردن گەر قسە بکەیت یان دەمت بکەیتەوە، ڕەنگە خواردنەکە بپەڕێتە ناوی بۆری هەناسەدانتەوە و بخنکێیت، یان خواردن و لیک لە دەمتەوە دەرچن و بیدات بە ڕوخساری هاوڕێکەتا ..بە هەمان شێوە کاتێ ئەخەویت، ئەگەر ژوورەکە تاریک نەبێ، هۆرمۆنی میلاتۆنین و پاککەرەوەکانی ژەهری ناو خانەکانی مێشک ناڕێژرێن ..
گوێگرتن و سەیر کردنیش دوو زانستن، پێویستە پێیانەوە پابەند بین،کاتێ کەسێک قسە دەکات پێویستە تەنها گوێ له قسەکانی بگریت نەک خەریکی نرخاندنی ڕوخسار و جل و بەرگ و پێڵاو و عەترەکەی بیت. لای ئێمە زۆرینەی خەڵک تەماشای بێژەرێک دەکەن و ئاڵودە بوون پێیەوە نەک لەبەر ئەوەی گوێی لێبگرن، بەڵکو لەبەر ئەوەی تەماشای پۆشاک و ماکیاج و هەڵس و کەوتی بکەن و هەوڵ بدەن لاسایی بکەنەوە .. لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکاندا کیژۆڵەیەک سەرقاڵی مارکێتینگی کەل و پەلەکانێتی، کەچی خانمێک بۆی دەنوسێ : ( بۆیاخی قژت چ بڕاندێکە و ژمارە چەندە ؟!! ) .. چەندین کەسی تر بەلەسە ئەبن و ئەڵێن زۆر جوانیت ، ئەی نرخی خۆت بە چەندە !!
کوڕێکی سمێڵ فش کاڵاکانی له تیک تۆکا نمایش ئەکا، کەچی زۆرینە لێی ئەپرسن : ئەو سمێڵە نافرۆشیت ؟
قسە بۆ خزمێکی بەتەمەنت دەکەیت دەربارەی ڕێکارە تەندروستیەکان و چۆنێتی بەکارهێنانی دەرمانەکانی، کەچی زەق زەق سەیری قژت ئەکات و ئەڵێ : ئەوە بۆچی بۆیاخێ ، شتێ نادەی لەو قژەت؟ بۆچی خۆت پیرکردووە، تۆ مناڵی دوێنێیت !
ئەمەیە کارەسات.. کاتێ نازانیت چۆن گوێ له کەسێ بگریت و چۆن تەماشای بکەیت. ئەمەیش وا دەکات خەڵکەکە لە هەموو بار و دۆخێکی خۆش و ناخۆشدا، بە جل و بەرگ و ستایڵێکەوە بێنە ناو کۆمەڵگا، تا گوێی لێبگرن، واتا خۆیشیان دەزانن خەڵکەکە بە بەهانەی گوێگرتن، تەماشای ڕوخسار و جل و بەرگەکەی دەکەن، بەڵام چاری ناچارە و وەک جۆرێک لە خۆفرۆشیی،خۆی نمایش ئەکات، هەربۆیە هەموو بێژەری کەناڵ و کەسایەتی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان، جوانترین و ڕێکپۆشترین کوڕ و کچە لاوەکانن، بە جۆرێک کەناڵە دەستڕۆیشتووە پارەدارەکان، ئەوانەی بە خوێنی شەهیدان بوون بە تریلیۆنەر، لە کەناڵ ناچن و بوون بە ستەیجی نمایشکردنی جوانترین کچ و قۆزترین کوڕ .. لە کاتێکدا کەناڵە جیهانییه پڕۆفیشناڵەکانی وەک ئەلجەزیرە و فۆکس نیوز و بیبی سی و فرانس 24 ، بێژەرانێکی پیر و زانا دەبینیت، بە بێ ماکیاژی زەق و بە بێ جل و بەرگی نمایشکردن. ئەم جیاوازییە گەورەیە، ئەمانگەیەنێتە ئەو دەرەنجامەی کە لەلای ئێمەوە و لە ڕێی دەسەڵاتە خۆسەپێنەکانەوە، برەو بە نەزانیی و گەمژەیی هاووڵاتی دەدرێت، کارێک دەکەن مێینەکانی کۆمەڵگا سەیری سمێڵی ڕەشی قەترانیی و چاوی باز و شەهێنی کوڕە گەنجە قۆزەکانی کەناڵەکان بکەن ئیتر خوای ئەکروو هەواڵ و زانیارییەکانیان گوێز ژماردن بێ، نێرینەکانی کۆمەڵگایش، بە تامەزرۆییەوە بۆ ڕوخساری بۆیاخکراو و بۆتۆکس و فیلەرکراوی کچە ناز و نوز کەر و بە لەنجە و لارەکانی کەناڵەکان بڕوانن.. ئەمەیش کۆمەڵگا لە زانستی گوێگرتن و سەیرکردن دوور دەخاتەوە وەک چۆن لە هەموو زانست و هونەرەکانی تر دوور خراوەتەوە و بە لاڕێدا براوە.
کۆمەڵگایەک حەز و ئارەزووەکان تێکەڵاوی کاری بێژەریی و هەواڵ و هەموو شتێک بکات، ئەبێتە کۆمەڵگایەکی چاوبرسی و ڕاندەم، کە تەنها گەدە و ئەندامەکانی زایەندیی کار دەکەن ئەوانیش بە خەیاڵ .. کاتێ لە کەناڵێکی وەک بی بی سی گوێ لە هەواڵ دەگریت، لە سەداسەد ئاگات لە هەواڵەکانە و خەیاڵت بە لای شتی تردا ناڕوات، چونکە بی بی سی کەناڵێکی هەواڵییە و پێویست ناکات تەماشاکەر و گوێگرەکانی وا لێبکات لە ڕووی ئیرۆتیکەوە بوروژێن، بەوەیش کۆمەڵگا فێری زانستی گوێگرتن و تەماشاکردنی تەندروست دەبێ، نابێتە ئاڵودەی مۆدێلی بێژەرەکان و لاساییکەرەوەی ڕووکەشیان. کاتێ سەیری پێشکەشکارێکی وەک پێرس مۆرگان دەکەین و لەگەڵ پێشکەشکارەکانی خۆماندا بەراوردی دەکەین، بۆمان دەردەکەوێ مۆرگان لە جل و بەرگ و ماکیاژدا وەک هەر مرۆڤێکی ئاساییە،بەڵام پڕ لە زانست و ئەتەگێتی قسەکردن و بەڕێوەبردنی بەرنامە قورسە دیالۆگییەکانە، کەچی ئەوانەی لای خۆمان پەیکەرێکی جوانکاریی و برق و باقن، لە تەوقی سەریان تاکو پێڵاوە گرانبەها ئیتاڵییەکانیان پیشانی بینەران دەدرێ، وەک ئەوەی لەسەر ستەیجی نمایشی جل و بەرگدا بن، نەک ستۆدیۆی هەواڵ، هەر کە دەمیش ئەکەنەوە دنیایەک هەڵەی زمانەوانیی و نەڕەنەڕ و بەیت و بالۆره و ڕابواردن و سوکایەتیی و قسەی بێمانا و سەدباره و فوکردن بە کەڕەنای حیزبایەتیی وەک شاره مێروولە لە دەمیانەوە دێنە دەرەوە .
بەو جۆرە مرۆڤەکانمان هەتا زیاتر تەماشای کەناڵەکانی ڕاگەیاندن بکەن، گەمژەتر ئەبن.سەرخۆشتر ئەبن ..ئاڵودەتر ئەبن ..
ئیتر ئەم دۆخە بە لاڕێدا براوەی گوێگرتن و سەیرکردن، بە خێرایی تەشەنە دەکات و دەرەنجامی سەیر سەیری لێدەکەوێتەوە، بۆ نمونە خانمێکی پەرلەمانتاری حیزبێکی ئۆپۆزیسیۆن لەسەر کەناڵێکی سەتەلایت کە هەموو دنیا ئەیبینن، ئەڵێ : ( چەندین ساڵە، یەک ڕۆژیش جلی دووبارەم لەبەر نەکردووە، هەر ڕۆژێک و جلێکی تازە ئەپۆشم !!)
کەواتە ئەمە نمایشکاری جل و بەرگە، نەک پەرلەمانتاری ئۆپوزیسیۆن و ڕیفۆرم و شۆڕش . . ئەوانەیشی دەنگیان پیداوە، بریتین لە تەماشاکاری جل و بەرگ و قەد و باڵا و لەنجە و لارەکەی ..لەوێدا ئیتر شتێک نامێنێتەوە بە ناوی پەرلەمانتار و هاووڵاتییەوە، ئەوەی هەیه مۆدێلێکە لەگەڵ کۆمەڵێ هەوادار .
یان باسی کێشەیەکی کۆمەڵایەتیی دەروونیی بۆ خەڵکێک دەکەیت کە هەڵگری بڕوانامەن و له تەمەنیشدا هەڵکشاون، بۆت دەرئەکەوێ هەندێکیان سەیری کراسەکەت ئەکەن و یەکێکیان پێکەنینی بە لوتت دێت کە هەڵامەت هەم سووری کردۆتەوە و هەم ئەوەندەی تر گەورەی کردووە ..یەکێکی تریان چاوی بڕیوەتە پێڵاوەکانت و ئەڵێ : ئەو سکێچەره ئۆریجیناڵە یان کۆپیە ؟!! یەکێکی تریان بە چاوی گاکڕین تەماشات ئەکا و ئەڵێ : قەڵەو بوویت !
یان دەربارەی کتێبێک قسە بۆ خەڵکێک ئەکەیت، لە ناکاو پێت ئەبڕن، ئەڵێن دە بەسه، نۆرەی ئێمەیە ..
نۆرەی ئەوانە و هیچ بابەتێکیشیان پێ نییە بۆ قسە کردن، لە ڕاستیدا نۆرەی ئەوانە بۆ ئەوەی فۆکەسیان بخرێتە سەر و تەماشای کراس و پانتۆڵەکانیان بکرێت، بزانرێ کە تازەگیی پێڵاویان کڕیوە و عەتریان له ئەوروپاوە بۆ هاتووە .
یان بۆ ئاسانکردنی بابەتێک نمونەیەک باس دەکەیت، نمونەکە ئەبێتە بابەت و بابەتە سەرەکییەکە پشتگوێ دەخرێ، چونکە نمونەکە شتێکی ئاسان و خۆشە و مێشک ئازار نادات، پێویستی به بیرکردنەوە و قوڵبوونەوە نییە .. نازانیت چۆن ئەو هەموو شەمەندەفەرە لە هێڵ لادراوە بگەڕێنیتەوە بۆ سەر هێڵەکانیان ؟ بۆ نمونە باس لە گرانکردنی دەسکرد دەکەیت کە لەلایەن دەسەڵاتی دژ بە هاووڵاتیانەوە پەیڕەو دەکرێ، کاتێ سامانی سەر زەوی و ژێر زەوی موڵکی هەمووانە و ئەبێ هەمووان به خۆڕایی لێی سوود مەند بن، وەک چۆن بەڕازیلییەکان هەموویان لە بەهرەی فتبۆڵ سودمەند بوون و بووە بە یارییەکی میللیی، وەک چۆن کوێتییەکان لە ناز و نیعمەتی نەوت سوودمەند بوون و ڕێژەی هەژاریی تیایاندا سفرە، کەچی لای ئێمە ڕۆژ بە ڕۆژ نەوت گرنتر ئەکرێ لەسەر هاووڵاتیی، ئەمڕۆ من بەرمیلێک نەوتم کڕی بە 130 هەزار ..لە پڕ یەکێکت لێ ڕاست ئەبێتەوە ئەڵێ وەڵا بە 125 هەزار بوو ..دانەیەکی تریان ئەڵێ لە بانی مەقان بتوانیت ئاودیوی بکەیت بە 40 هەزارە .. یەکێکی تریان ئەڵێ من هاوین دەستم وەشاند بە 115 هەزار کڕیم .. ئیتر بابەتە سەرەکییەکە وون ئەبێ و دانیشتنەکە ئەبێ بە بەرمیلە نەوت و هەر هەموویشیان لەو بوارەدا قسە و سەرگوزشتەی خۆشیان هەیه.
بەو جۆره کۆمەڵگا ئەبێتە گۆڕستانی مەعریفە ..خەڵکەکەی ئەبن بە پەیکەری ڕەنگا و ڕەنگ ..دیالۆگ نامێنێ .. ئاڵ و گۆڕی زانیاریی کۆتایی دێت.. مێشکەکان ئەپوکێنەوە ..خەڵکەکە هەموو ئەبن بە نمایشکاری جل و ماکیاج و پێڵاو و عەتر و سمێڵ و لێوی فوتێکراو .. کتێب پشتگوێ دەخرێت .. ڕووکەش ئەبێتە گرنگترین شت،هەتا نانەواخانەیش بچیت ئەبێ وەک بوک و زاوا ڕووکەشت بڕازێنیتەوە ..
من وەک خۆم ئەگەر ووتەیەکم هەبێ بۆ هاوڕێیان لە تۆڕی کومەڵایەتیدا، لە ژوورێکی تاریکدا ووتەکەم بڵاودەکەمەوە، بۆ ئەوەی خۆیان بە جل و بەرگ و دەم و لوت و ڕەنگی چاو و سەری کەچەڵ و شتەکانی ترمەوە سەرقاڵ نەکەن و .. گوێ لە ووتەکە بگرن .. داواکارم لە هەموو ئەوانەیشی ووتە و ووتاریان پێیە، لە تاریکیدا ووتارەکانیان پەخش بکەن، بەڵکو هێواش هیواش تاکەکانی کۆمەڵگا واز لە نمایشکاریی و ڕوکەشیی دەهێنن .. فێری گوێگرتنی ڕاستەقینە و سەیرکردنی زانستیی دەبن ..داواکارم هەموو کەناڵەکان ڕەش بکەنەوە ..لەو گەڕەلاوژێ بێ سوود و ڕووکەشانە وەرنە دەرەوە .. ئەوسا بۆتان دەردەکەوێ چی قەوماوە …بە هۆش دێنەوە چی فەوتاوە و چ تەمەنێکتان بە با دراوە.

نەوزاد بەندی

ئەوەی بینیم..،
خۆزگە هەرگیز نەم دیبایە
ئاگر گڕ لەخۆی بەرئەدا
کانی چاوگەکەی کوێر ئەکا
ئاسمان کوڵی دانامرکێ و
لافاوی فرمێسک هەڵسا
شەپۆل لەناوەند دەریایا
سەر شۆڕ ئەکا
لووتکە لەچیا ئەبێتەوە
بەدەوری خۆیدا سووڕ ئەخوا
ماچە، لەجێی ئەسپەشێیەک،
قۆشمە ئەکا
کۆنە برین یەکناگرێ،
هەر خۆی ئەخوا
دوێنێ،
ڕووبارێکی خوڕ بوو
ئەوڕۆژ هیچی لێ تێناگەم
نازانم بەرەو کوێ ئەڕوا
ئەوەی بینیم،
خۆزگە هەرگیز نەم دیبایە
ڕۆژگارێکی زۆر خوێن ساردە
چەقۆ لەدوای مل ئەگەڕێ
چوار وەرزەکە
گەڵا بەدیار درەختەوە
پرسە ئەگەرێ
دایک مەلۆتکەکەی ئەکوژن
قاقا ئەیگرێ
چ ئاوازێکی نامۆیە
تەختەی شانۆ،
خەو دای ئەگرێ
خۆر،
لەشەوی ئەنگوستەچاو
ئەتک ئەکرێ
برسێتی و نان
لەناو کورەی چاوچنۆکی،
ئەسووتێنرێ
لەم دەڤەرە سووتماکەدا
خەم دەست ئەنێ بەدەرگاوەو
دەرگا ئەکوتێ
نیشتیمان چەندە داماوە
بێ دەستو پێ کراوە
کەسێک نیە،
بۆی بێ بەباڵ..،
بۆی بێ بەپێ..ڕێگا ببڕێ.

شیعری- عارف کوردە

لەم جیهانەدا، ڕۆژانە بچوکبوونەی مرۆڤ ولێك ترازان و جوانییەکانی دەبینین ، متمانە هەستێک نیە بۆ دەوروبەر بەڵکو بناغەی هەموو سیستەمێکی جوان وماناداری مرۆییە.

زۆرجار باس لە متمانە دەکەین وەک ئەوەی رەوشتێك ،یان هەستێكی ئارەزوومەندانە بێت، متمانە خۆی چۆنایەتیێكی پەسندە، جالەپەیوەندی خێزانی یان هاورێیەتی یان پەیوەندی سۆزداری بێت.

متمانە هەستێک نییە. گەشبینییەکی سادە و ساکار نییە. بەڵکو ژێرخانێکە بۆ ئەوەی لە سەری بونیاد نراوە، بۆ مرۆڤ و هەندێک لە گیاندارانیش .
هەربۆیە هەمیشە متمانە بەگرینگیەوە لێی ڕوانراوەو باس كراوە،هەروەها بەڕەوشتێكی زۆر جوان دانراوە لەنێوان مرۆڤەكان.

هەروەها بونی متمانە زۆر گرینگە لەنێوان مرۆڤەكان ،بۆئەوەی مامەڵەكردن لەنێوان یان دا ئاسانتربێت و زیاتر بڕوایان بەیەكتر بێت، هەروەها لەكردنی هەركارێك لەنێوان یان دا ئاسان تربێت ، ئینجا ئەو كارو مامەڵانە لەبازاڕ بێت یاخود ڵەپیشە جیاوازەكانی ژیان بەگشتی.

هەروەها چەندین جۆری متمانەهەیە ، وەك متمانەی نێوان كەسەكان هەروەها نێوان تاكەكانی خێزان هەوەها نێوان هاوڕێ و هەوەها نێوان دەسهەڵات و هاوڵاتی.