دەوڵەتی دیموکراسی بۆرژوازی و جەنگ.. ئەکرەم سەعید

دەوڵەتی دیموکراسی بۆرژوازی و جەنگ
ئەمڕۆکە جگە لە مەترسی خولێکی نوێی جەنگی کاولکارانەی نێوان ئێران و ئیسرائیل، بەشێکی جیهان لە حاڵەتی ئامادەباشیدایە بۆ جەنگ. لەکاتی قەیرانی ئابووریدا دەسەڵاتدارانی جیهان لە هەر جێگاێکی ئەم دونیایەدا بن لە(پاریس، لەندەن، ئەنقەرە، سلێمانی و هەولێر، قاهیرە یان هەر شارێکی ئەفەریقا)ئەمە پیلانیانە: کێشەی ئابووری بێ چارەسەرمان هەیە، دەی ئاگری شەڕ و ئاژاوە هەڵگیرسێنن؛ واتە(تۆقان و شەڕ)باشترین شێوازە بۆ کۆنتڕۆڵکردنی خەڵکی و ملکەچ پێکردنیان.
دوای بەریتانیا فەرەنساش(فەرمانی بە نەخۆشخانەکان کرد تا مانگی ئازار ئامادەی جەنگ بن)-(سەرچاوە: سایتی گراوند نیوز *). دوێنێ ڕۆژنامەی(لۆکانار ئێنشانێ)لە ڕاپۆرتێکدا کە بەڵگەنامەیەکی دەستکەوتووە، ئاماژە بەوە دەکات کە وەزارەتی تەندروستی فەرەنسا دەزگا ناوچەییەکانی ڕاسپاردووە بۆ ئەوەی لە ماوەی ساڵێکدا خۆیان بۆ قەیرانەکان ئامادە بکەن. هەروەها”کاترین ڤۆترین”وەزیری تەندروستی فەرەنسا فەرمانی بە نەخۆشخانەکان کرد تا مانگی ئازاری ٢٠٢٦ ئامادەکاری بۆ پێشوازی لە هەزاران سەربازی بریندار بکەن. لە وڵاتی(سوید، نەرویج و ئەڵەمانیا)چەند مانگ لەمەوپێش، بانگەوازی خەڵکیان دەکرد کە خۆیان بۆ جەنگ ئامادەکەن.
ئایا جەنگ ڕوودەدات؟ وە بۆچی جەنگ ڕوودەدات؟ خەڵکی ئەوروپا چیان پێدەکرێ بۆ وەستانی جەنگ؟. جەنگی دەوڵەتەکانی ئەوروپا لەتەک کێ؟. لەتەک ڕووسیا؟ لەکاتێکدا ڕووسیا ئەوە زیاد لە سێ ساڵە هێشتا سوپاکەی نەیتوانیوە بگاتە کیێڤ- پایتەختی ئۆکراینا، ئیدی ڕوسیا سوپای هێندە لە کوێ بوو تا بگاتە(بەرلین، پاریس و لەندەن)؟، بە مووشک بەڵێ ڕووسیا دەتوانێ بۆردومانی کوێی بوێ دەیکات، بەڵام بۆچی ئەم مووشەکانە دەگەنە ئێرە؟ هۆکارەکانی ئەم جەنگە چییە و لە بەرژەوەندی کێدایە؟.
ئەمڕۆ خەڵکی ئەوروپا چەند بەشێکن: بەشێک گوێبیستی میدیاو ڕاگەیاندنەکانی دەوڵەت و حکومەتن، و بڕوایان وایە ڕوسیا هەڕەشەیە بۆ سەر ئاسایشی ئەوروپا، و پۆتین دوای ئۆکراینا نیازیەتی لە بەڵقان بپەڕێتەوەو لانیکەم ڕۆژهەڵاتی ئەوروپا داگیر بکات. لە دیالۆگ لەتەک ئەم بەشە لە خەڵک تا ڕوونی بکەیتەوە بۆیان کە ئەو جەنگە لە بەرژەوەندی دەوڵەتە سەرمایەدارەکان هەڵگیرسێراوە، ئەوان بەم جۆرە وەڵام دەدەنەوە:(حکومەتەکەمان شتەکان باشتر دەزانێ وەک لە ئێمە).
بەشکی دی خەڵکی گەوجکراون بە بیروباوەڕی ڕاستڕەوی و ڕاسیسمی، ناڕازین بە سیاسەتەکانی(ئەحزابی دیموکرات و سۆشیال دیموکرات)، لە ڕاستیدا ئەوان یەک ڕا نین، بەڵام دەیانەوێ بە شێوازی ترەمپ مامەلە لەتەک جەنگەکەدا بکەن؛ واتە(بە ڕواڵەت دژی و لە ڕاستیدا گەڕان بەدوای بەرژەوەندی و سوود لە جەنگ ). ئەما باقی ئەو خەڵکەی کە چەپ و سۆسیالیستن دژی جەنگەکەن، بەڵام لە ناڕەزایەتی نێو پەرلەمان و شەقام زیاتر، کە هیچ کاریگەری نییە، زیاتریان پێ ناکرێ.
هەرچی خەڵکی پەناهەندەشە لە ئەوروپادا، زوربەیان(بە لاشە لە ئەوروپادا دەژین و بە مێشک لە نیشتمانی یەکەمی خۆیانن)؛ یانی(زۆربەی: کوردەکان، تورکەکان، جەزائیریەکان، مەغریبیەکان، سۆماڵیەکان،، هتد) ئەوەندەی لەنێو کەلتوری خۆیاندا دەژین و گوێ بە هەواڵ و دەنگوباسی نیشتمانی یەکەمیان دەدەن، هێندە ئاوڕ لە کێشەکانی نێو ئەو وڵاتە ئەوروپیە نادەنەوە کە خۆی و ماڵومنداڵی تێیدا دەژین.
پوختەی قسە: من ڕام وایە ئەمڕۆکە دەسەڵاتداران لە ڕۆژئاوا و ڕۆژهەڵات چیان بوێ دەیکەن، وە بۆ وەڵامی داواکاری خەڵکی ناڕازی، تۆقان و هەڵگیرساندنی شەڕ دەکەنە ڕێگای چارەسەری کێشەکان. ئیدی خەڵکی ناڕازییە و خۆپیشاندان دەکات دەسەڵات باکی نییە، چونکە لە خراپترین حاڵەتیدا ئۆپۆزیسیۆنێک هەیە، ئەگەر هەتا حکومەتیش بگوڕێ ئەوا دەسەڵات هەر لە بازنەی بەرژەوەندی سیستەمی سەرمایەداریدا باقییە.

ئایا دەوڵەتی دیموکراسی بۆرژوازی ڕێگاچارەیە؟
ئۆپۆزیسیۆن لە هەرێمی کوردستانی عێراق ڕێگای چارەسەری کێشەکانی کوردستان بە(دروستبوونی دەزگاکانی دەوڵەت وەک: یەک سوپا و یەک خەزێنەی حکومەت،، هتد) دەزانێ، یان زۆرێک لە چەپەکان(دەوڵەتی دیموکراسی مەدەنی و سکولار )بە چارەسەری کێشەکان بۆ هەرێمی کوردستانی عێراق و ئاشتی کوردەکان لەتەک دەوڵەتی تورکیا دەزانن.
لە دەقەکانی مارکس و ئەنگڵسدا بە ڕۆشنی وەسفی{سیمای چینایەتی شارستانییەتی بۆرژوازی و دەوڵەتی دیموکراسی بۆرژوازی و پارلەمانتاریزمی بۆرژوازی}داڕێژراوە، وە زۆربەی سۆسیالیستەکانی نەوەی مارکس ئەو بیرۆکەیان دووپاتکردۆتەوە. ئەو دەقانە پێمان دەڵێت تەنانەت دیموکراسیترین کۆمارە بۆرژوازییەکانیش هیچی تر نین جگە لە ماشێنێک بۆ چەوساندنەوەی چینی کرێکاران لەپێناو بەرژەوەندی چینی بۆرژوازی. بەڵام ئەمڕۆکە لەنێو ئەوانەی خۆیان بە مارکسی و کۆمۆنیست دەزانن و دژی دیکتاتۆریەت و دەسەڵاتی میلیشیان لە وڵاتەکەی خۆیاندا، دەوڵەتی دیموکراسی و هاوڵاتیبوون لە کۆمەڵگەی دیموکراسیدا بە ڕێگاچارەی کێشەکان و قەیرانەکان دەزانن. ئەم جۆرە لە مارکسیەکان دەیانەوێت ئەو بڕوایە بڵاوبکەنەوە کە“دەوڵەتی دیموکراسی بۆرژوازی”ئاشتی و سەقامگیری لە کۆمەڵگەدا دابین دەکات، و ئەمە ڕێگاخۆش دەکات بۆ چینی کرێکار کە بچێتە ململانێی چینی بۆرژوازی و هۆشیاری چینایەتی چنگ کەوێ و خۆی ڕێکبخات بۆ شۆڕشی سۆسیالیستی، وەک ئەوەی بۆرژوازی بەرامبەر هەر ناڕەزایەتێکی کرێکاران گوێڕایەڵی زۆرینەی خەڵکی کرێکار بووبێت. بەم جۆرە لە دیدگای ئەم جۆرە لە مارکسیەکان سیماتی دەوڵەتی دیموکراسی بۆرژوازی وەک ئامێرێکی سەرکوتکردن و فریودان پەردەپۆش دەکرێ، ئەو دەوڵەتەی کە ئامادەیە بە‪”‬جەنگ و فەوزا‪”‬کۆمەڵگە خاپوور بکات لە بەرخاتری قازانجی سەرمایە و پاراستنی سیستەمی سەرمایەداری باس ناکرێ، چونکە ئەو چەپانە ئەوەیان لە یادکردووە کە دەوڵەتی دیموکراسی بۆرژوازی ناکۆکە لەتەک ئازادی و کۆمەڵگەی مەدەنی بۆرژوازی، و ڕۆڵی دەوڵەتی سەرمایەداری لە خولی قەیران و دەڕندەییدا سەپاندنی ژینگەێکی عەسکەرتریزمە بەسەر کۆمەڵگەدا

هەڵبەتە لەم سەردەمەی ئێمەدا زیاتر لە دەقەکانی مارکس، بە فاکت لە چەندەها وڵاتانی ئەوروپادا(لە ساتی جەنگی جیهانی یەکەم و دووەم، و ئەمڕۆکەش لە کێبڕکێی نێوان ڕوسیا و ناتۆ لە ئۆکراینا،، هتد)، پایەکانی لیبڕالیسم و دەوڵەتی دیموکراسی پوکاوەتەوەو ڕۆڵی دەوڵەت وەک ماشێنێکی(فریودان، سەرکوت و جەنگ)زۆر ئاشکرا بووە، بەڵام هێشتاکە هەندێ خەڵک لە ناوچەی ڕۆژهەڵات هەر لەسەر ئەو بڕوایە ماوەن کە(دەوڵەتی دیموکراسی وهاوڵاتیبوون لە کۆمەڵگەێکی مەدەنی بۆرژوازی)ڕێگاچارەیە.
ئایا دەوڵەتی دیموکراسی بۆرژوازی دەتوانێ ڕۆڵی چارەسەر بگێڕێ؟ لەڕاستیدا ئەو جۆرە دەوڵەتە هەر ئەو ڕۆڵە دەگێڕێ کە بۆ قەیران و کێشەکانی(یۆنان، ئەڵەمانیا و فەرەنسا،، هتد)گێڕاویەتی؛ واتە تەنها دەزگاێکی فریودان و سەرکوتە لە خزمەت بەرژەوەندی سەرمایە. بەڕای من لە سەردەمی سەرمایەداری قەیران و دەرندەییدا، ئەگەر لیبڕالیسم و ئەم مودێل و شێوەی دەوڵەتە سوودی هەبووایە، ئەوا هەڵبەتە لە ئەوروپادا سوودی دەبوو، کە زیاد لە سەد ساڵە(دەوڵەتی دیموکراسی و مەدەنی و کۆمەڵگەی بەناو کراوەن). کێشەکانی جیهانی ئەمڕۆ لە هەر جێگاێک بێت، هیچ لەو چارەسەرانەی(مۆدێرنێتە و ڕۆشنگەری)دەردی چارەسەر ناکات، بەڵکە تەنها شۆڕشی یەکسانی و داپەروەری خەڵکی کە بتوانێ کۆتایی بە سیستەمی سەرمایەداری بهێنێ، ئەوە دەتوانێ کۆتایی بە دۆزەخی سیستەمەکە و کێشەکانی بهێنێ.

  • Ground News – article/ 2025 – 08 – 27 Visa mindre



باڵندەی كامەرانی شوان كەریم لە هەولێر هەڵنیشتووه.. حەیدەر عەبدولڕەحمان

شوان كەریم ـ وەك دەرهێنەر فۆرمێكی تایبەتی و دیاری كراوی خۆی هەیە لەدەرهێناندا، كە پشت بەچەند رەگەزێكی ڕیشەیی دەبەستێت و تێیدا كۆمەڵێ‌ ئامانج وەك هارمۆنیایەكی شانۆیی بەدەست دێنێ‌ ، لەوانە :
دەست گرتن بەگوتاری شانۆیی، لەبەرگێكی ئایدیایی و فەلسەفی دیاری كراو، هەر ئەو ڕەگەزە دەبێتە زەمینەی ڕاستەقینەی تەواوی بونیاتەكانی تری نمایش.
ڕەنگە ئەو ڕەگەزەی گوتاری شانۆیی ـ لەنمایشێكەوە بگۆڕێت بۆ نمایشێكی تر، بەڵام وەك ڕەگەزی بنەڕەتی لەپێشەوەی ئامانجەكانیەتی، بەبێ‌ پتەو بوونی ئەو ڕەگەزەش، هەموو ڕەگەزەكانی دیكەی نمایش، دەكەونە ژێر هەڕەشەی ڕوخان .
لەنمایشی (باڵندەی كامەرانی) دەرهێنەر زێتر لەجاران و بەشێوەیەكی ڕاستەوخۆو بێ‌ پەردە چۆتە ناو كێشە سیاسی و كۆمەڵایەتیەكانی كۆمەڵگا، چونكە ئازارەكانی كۆمەڵگا لەو ساتەدا وەزیفەی شانۆ قورستر دەكات و شانۆ ناچار دەكات لەو هەلومەرجە تەنگەتاوەدا مینبەری یەكەم بێت بۆ دەنگی خەڵك و بەرجەستە كردنی ئازارەكانیان.
خۆ ئەگەر شانۆ لەرۆژێكی ئاوا ڕەش قەتراندا دوورەپەرێز بێت لەبەرجەستەكردنی ئازارەكانیان، بینەر مافی خۆیەتی بڵێت من شانۆیەكم بۆ چیە ئەگەر لەرۆژێكی ئاوادا خەمی من هەڵنەگرێت ؟
بۆیە شوان كەریم ـ وەك نووسەرێكی نمایشەكە، پیش پرسی دەرهێنان بە پرسیاریەتەوە هەڵس و كەوت لە گەڵ ئەو قۆناغەدا دەكات، بە زمانێكی شەفاف و دیالۆگێكی تێرو ئامانج دا، گوتاری نمایشەكەی خستۆتە بەرگێكی فانتازیایی، لەنێوان دیوی یەكەمی ئەو ئەنجومەنە حوكم ڕانەی كە دەكرێت ببێتە هێما بۆ زۆرینەی دەسەڵات دارەكانی ناوچەكە بەگشتی و بۆ كورد بەتایبەتی، لەرێگەی نیشاندانی ئەو واقیعە تاڵە سیاسیەی كە بەكۆمەڵێ‌ ناونیشانی تەقلیدی، بوونەتە بارگرانی بەسەر ئەستۆی گەل .
دەرهێنەر لەو نمایشەدا یەكە یەكەیان ڕیسوا دەكات و دەیانكاتە مەسخەرەی مێژوو، بۆ ئەوەی بە دەبەنگی و ملهوڕی و بێ‌ ئاگاییان پێ‌ بكەنێ‌.
دواترییش كاتێ‌ گەل كورسیەكانیان لە ژێ پێدا دەردێنێ‌ و دەیەوێ‌ دادگاییان بكات و حوكمی گەلیان بەسەردا دەسەپێنێ‌ ، نیشانیان دەدا كە چەند ترسنۆك و هەزیلن و بینەر چەندە بە ترسنۆكییان دڵخۆش دەبێت .
هەر لەو گوتارەدا نووسەر كاتێ‌ (باڵندەی كامەرانی) دەكاتە هێمایەك بۆ فریوخواردنی ئەو شوانەی گورگ ڕانە مەڕەكانی دەخوات و بێ‌ هیوا دەمێنێتەوە، جەخت لەساویلكەیی گەلێك دەكاتەوە، كە هەمیشە باڵندەی دەریا تەنیا وەك خەونێك دەمێنێتەوە و دەستی پێی ناگا، كاتێكیش بەكۆمەڵ ژەهر خواردوو دەكرێن، لە پەنای خیانەت و ڕوخاندنی خەون و ئاواتەكان، دیسان مێژوو خۆی دووبارە دەكاتەوە، بەڵام هێشتا هەر ئەو گەلە زۆر دەرس و عیبرەتی دیكەی دەمێنێ‌ فێری بێت ، تا بتوانێت رۆژێ‌ لە ڕۆژان لە ژێر سێبەری ئازادییەكی ڕاستەقینەدا بژیت .

كۆمێدیاو تراژیدیا
دووەم ڕەگەزی پشت پێ‌ بەستنی دەرهێنەر ڕەگەزی كۆمێدیاو تراژیدیایە كە دەرهێنەر دەیانكات بە دوو لەت .
لەتی یەكەم كۆمێدیایە كە دەبێتە كۆڵگەیەكی بەهێز بۆ گوتاری شانۆیی و ناساندنی كاراكتەرو كەسایەتیەكانیان، جگە لەوەی بینەر لەناو پێكەنینێكی سووك و دوور لە موبالەغەو تەهریج، بینەر دەوروژێنێ‌ و لەساتە جدیەكان دەری دێنێ‌ بۆ هەناسە دان و هەزم كردنی گوتاری شانۆیی.
ئەوەی لەكۆمێدیا گرنگە لەنمایشەكەی باڵندەی كامەرانی ـ كۆمێدیا بۆتە ئامرازێكی فەلسەفی بۆ گەیاندنی كۆمەڵێ‌ ئامانج،
دەرهێنەر گەیاندنی ئەو ئامانجانەی تەنیا بەئەكتەرە كۆمێدیەكان نەسپاردووە، بەڵكو گرنگی رۆڵی دەرهێنەر لەوەدا بەرزتر دەنرخێندرێ‌، كە بۆ یەكەم جار لەو بەرهەمەدا هەندێ‌ ئەكتەری وەك ئەكتەری كۆمێدی ناساندووە، كە سەركەوتوو بن لە گەیاندنی ئامانجەكانیان، لەوانەش هەردوو ئەكتەر ( محەمەد عوسمان ، عوسمان جەمیل)
لەتی دووەمی تراژیدیایە كە لەنیوەی دووەمی نمایشەكە دەست پێ‌ دەكات ، كاتێ‌ كۆمێدیا كۆتایی دێت و دەرهێنەر بەرەو بەدەستەوەدانی گوتارە سەرەكییەكەی شانۆ هەڵدەكشێ‌.
لەتراژیدیادا دیمەنی ژەهر خواردنە بەكۆمەڵەكەی شۆڕشگێڕەكان و وگیان لە دەست دانی ( ئارما) ی سەركردە، لە دیمەنە تراژیدیەكانن.
لەوێ‌ لەكاتی گەمارۆدانی یاخی بووەكان ، باس لە دۆزینەوەی رێگە چارەیەك دەكرێت بۆ خۆ رزگار كردن ، كاتێ‌ ئارما دەڵێت : با سێ‌ لە بارمتەكان لەگەڵ خۆمان بەرین تا دوور دەكەوینەوە، كاراكتەرێك پێی دەڵێ‌: دیسان خۆ شاردنەوە، دیسان شكست ؟
خۆتۆ وتت وتاری سەركەوتن دەخوێنینەوە.
ئارماش دەڵێ‌: ئەم وڵاتەمان خۆش دەوێت، لەپێناو باشتر كردنی دەیان و سەدان جار ئەدەین بەسەریانا..
لە دیمەنەكانی كۆتاییدا ڕاستە كە مردنی بەكۆمەڵ هەیە، بەڵام مردن لەو گوتارەدا كۆتایی هاتن نیە، بەڵكو سەرەتایەكی ترە بۆ بەردەوام بوون.

ڕەگەزی گۆرانی
تێكەڵ كردنی گۆرانی لەچوارچیوەی نمایشەكانی شوان كەریم دایەو هەست بەوەش دەكرێت كە تێكەڵ كردنی ئەو گۆرانیانە لای بینەر قەبوڵ كراوە، بە تایبەت ئەو گۆرانیە نیشتمانیە جەماوەریەی لە دەستپێكی نمایشەكە وەك دەنگی گەل بەرجەستە دەكرێن و لە مارشێكی نیشتمانی دەچیت .
بەڵام گرنگە لە تێكڕای گۆرانیەكان ئاگامان لەوە بێت كە پاساوی بەكارهێنانی ئەو گۆرانیانە لە چوارچیوەی لۆژیك دەرنەچی و بینەر هەست بەوە بكات كە ئەو گۆرانیانە بەئامانجی تەڕ كردنی كەش و هەوای نمایش دروست كراوە، یا فێڵێكی دەرهێنەرە لەگەڵ بینەر بۆ دزینی كات و درێژكردنەوەی لاستیكی ماوەی نمایش .
هەندێ‌ جار بینەر ناچاری ئەوە دەبێت بڕوا بە بوونی ئەو فێڵە هونەریەی لەگەڵيدا دەكرێت بكات ، كاتێ‌ هەست بە درێژكردنەوەی گۆرانیەكە دەكات، كە ژمارەی گۆرانیەكان زۆرتر دەكات لەوەندەی وەك پێویستە، وەك ئەمجارە لە نمایشی باڵندەی كامەرانی هەستمان پێكردو گۆرانی پانتاییەكی زێتری لە قەوارەی شایەستەی خۆی وەرگرت، مەبەستم لە كۆمەڵە گۆرانیەكانە.

ڕەگەزی ئەكتەر
ئەكتەر داینەمۆی پرۆسەی شانۆیی و بەهێزترین ئامرازێكە بۆ گەیاندنی گوتاری شانۆیی، بەڵام ئەوەی لەروانگەی شوان كەریمەوە هەیە، مەرج نیە هەموو ئەو ئەكتەرانەی رۆڵ دەبینن ئەكتەری موعتەریف و خاوەن ئەزموون بن، بۆیە نمایشەكانی (شوان) تەنیا ئامانجیان نیشاندانی كاراكتەرەكان نیە لە رێگەی ئەكتەرەكانەوە ، بەڵك لەوە گرنگتر ئەوەیە ، ئەو نمایشانە ببنە ئامرازێك بۆ پێگەیاندن و دروست كردنی ئەكتەر بە هەردوو ڕەگەزییەوە.
دیارە نزیكەی بیست ئەكتەرێك لەسەر شانۆ دەبیندرێ‌ ، ڕەنگە ئەو ژمارە ئەكتەرە وەك ژمارە زۆر بێت، بەڵام ئەوەی لە ژمارە گرنگترە، ئەو هەموو ئەكتەرە بۆ تێكستێكی كورت چۆن تەوزیف دەكرێن لەسەر شانۆدا ؟
دەرهێنەر فۆرمی تایبەتی خۆی هەیە بۆ ئەو تەوزیف كردنە، دایەلۆژەكانی دابەش كردووە بەسەر زۆرترین ئەكتەر ، چەند ئەوەندەش ئەكتەرەكان ژمارەیان زۆرتر بێت، رۆڵ و دیالۆگی كەمتر بەر ئەكتەرەكان دەكەوێت ، بۆیە هەست دەكەیت بەگشتی ئەو ئەكتەرانە كەمتر دیالۆگیان هەی، ئەكتەری وا هەیە، رۆڵەكەی لەچەند رٍستە دیالۆگێك تێپەڕ ناكات، بۆیە ناساندنی ئەو ئەكتەرو كاراكتەرەكانیان سەختتر دەبێت ، چونكە دەرهێنەر ئەوەندە بوارەی بۆ ئەكتەر بەجێ‌ نەهێشتووە، وەك پێویست خۆی بەبینەر بناسێنێ‌، بینەریش لە رێگەی چەند دایەلۆگێك ئەكتەر بناسێ‌.
لەهەمان كاتدا دەرهێنەر لە رێگەی زۆری ئەكتەرەكانەوە، بەتایبەت لەگۆرانیەكاندا دەیەوێ‌ كۆرسێك بۆ گۆرانیەكان دروست بكات و هەمەڕەنگیەك بخاتە نێو گۆرانیەكان، بەجۆرێك هەر دێرێك بە ئیلقاو دەنگی ئەكتەرێكەوە بگوترێتەوە.
هەروا لەڕووی تەكنیكییەوە دەرهێنەر نایەوێ‌ بۆشایی لەفەزای شانۆدا دروست بێت و هەموو گۆشەكانی شانۆ بە زیندوویەتی ڕادەگرێ‌، لەپێناو هاوسەنگ ڕاگرتنی فەزای شانۆو سوود وەرگرتن لەڕووبەرەكەی ..
ئەگەر بە وردی رۆڵی دابەش كردنی ئەو بیست ئەكتەرە بێنیتە بەرچاو، هەست دەكەیت ئەكتەرەكان چی چین دابەش كراون، وەك چینی ئەكتەرە سەرەكییەكان كە ژمارەیان سێ‌ تا چوار ئەكتەرە، چینی ناوەندی، كە ژمارەیان هەشت نۆ ئەكتەرێكە، بەڵام چینی رۆڵە لاوەكییەكان زۆرترینیانن.
ڕاستە كە ژمارەی ئەكتەرەكان زۆرن، بەڵام گرنگ ئەوەیە بینەر هەست بە بوونی بۆشایی ناكات ، لەسەر شانۆ، یا هەست ناكات، ئەكتەرێكی مردوو لەسەر شانۆیە و بۆتە بارگرانی لەسەر تەختە، نا هەر شتێ‌ لەسەر شانۆ بێت ، بە دیكۆرو موزیك و ڕووناكی و جلوبەرگیشەوە، زیندووەو قسەی خۆی هەیە.
ڕەنگە ئاستەنگ بێت تۆ وەك بینەر لەناو كۆمەڵێ‌ ئەكتەری بەتوانا چەند ئەكتەرێك جیا كەیتەوە، وەك باشترینیان ، نا دەكرێ‌ وەك ئەو ئەكتەرانەی دەرفەتی باشترینیان بۆ ڕەخسابێت، لەوانی تر كە دەرفەتی كەمتریان بۆ ڕەخساوە، ئەگەر نا ڕەنگە ئەوانیش نواندنی جوانیان نیشان دایە.

ریتم
ئەگەر بتەوێ‌ گوێت لەخولەك بە خولەكی دڵی نمایش بێت، لە دەستپێكەوە تا كۆتایی، گوێ‌ لە ترپەكانی دڵی بگرە ، بزانە لەهەر دیمەنێكدا چەند لێ‌ دەدا، لەكوێ‌ بەرز دەبێتەوەو لە كوێ‌ دادەبەزێ‌، باڵندەی كامەرانی ریتمێكی دیاری كراوی نیەو بە بەردەوامی لە هەڵبەزین و دابەزین دایە، بەڵام ریتمی ئەو بەشەی كۆمیدیا كە لە دەستپێكی نمایشەوە تا ناوەڕاستە تراژیدیاكەی ریتمێكی گەرم و خێرای هەیە، ئەوەی پەیوەستە بەبەشە تراژیدیاكەی ئەگەرچی ڕووداوەكانی گەرمن ، بەڵام ریتمێكی ساردی هەیە,
من پێم وابوو دەبوا دەرهێنەر هەوڵی زێتری دابوایە لەوەی چۆن ریتمی ئەو بەشەی دوایی هاوسەنگ بكات لەگەڵ بەشی یەكەمدا، بە تایبەت لە دیمەنە تراژیدیەكاندا كە هەلی باش هەبوون بۆ بەرزكردنەوەی ریتم، دەكرا موزیك و ڕووناكی رۆڵی كاراتر ببینن لە ریتمی ئەو دیمەنانە، چونكە نواندن بێ‌ ئەو دوو ڕەگەزەی ڕووناكی و موزیك لە دیمەنە تراژیدیەكاندا سارد دەبنەوە.
ئایا باڵندەی كامەرانی سنوورەكانی بابلۆی تێپەڕاند؟
ئەوە ئەو پرسیارەیە كە هەموو بینەرێك دوای كۆتایی هاتنی نمایشی باڵندەی كامەرانی لەخۆی دەكات و دواتریش دەبێتە جێگەی مشتومڕی بینەران.
بۆیە ئەو ئەزموونەی شوان كەریم دوای ئەزموونی دوا رۆژەكانی بابلۆ ئەزموونێكی ئێجگار سەخت بوو، كە چۆن بتوانێ‌ بینەرانی خۆی بێ‌ هیوا نەكا لە بەخششەكانی، لە هەڵگەڕانەوەی ئەو سەركەوتنە گەورەیەی شوان لە بابلۆدا تۆماری كرد.
بەڵام دەبێ‌ بینەر لەوە بە ئاگا بێت كە تەنیا دەرهێنەر نیە بڕیار لەسەر چارەنووسی بەرهەم بدات ، هەر بەرهەمێك وا بەستەیە بە هەلومەرجی خۆی و دەرهاوێشتەكانی،
بەڵام ئەوەی پەیوەستە بە دەرهێنەرەوە ئەوەبوو، كە بینەر چاوەڕوانی گۆڕینی فۆرمی دەرهێنانی لێ‌ دەكرد, هەوڵی ئەوە نەدا جۆشی سەركەوتنەكانی لە بابلۆدا وای لێ‌ بكات ، بگەڕێتەوە سەر هەمان فۆرم.
ئەوەتا ئەو چوار ڕەگەزەی لە بابلۆدا وەك فۆرم پیادەی كرد، هەمان ئەو چوار ڕەگەزەن كە لە باڵندەی دەریادا كاری لەسەركردووە.
ئەوەی دەیڵێم بە مانای ئەوە نیە كە دەرهێنەر دەست بەرداری ئەو فۆرمە سەركەوتووەی بابلۆ بێت، بەڵام لەئەزموونی باڵندەدا هێشتا زوو بوو بۆ دووبارە كردنەوەیان .
لە هەموو حاڵەتێكا شوان كەریم بەردەوامە لە بەخششەكانی خۆی,ئەو ئەزموونە تازەشی هەتا ئەگەر لە ئاستی بابلۆشدا نەبێت ، بەڵام هێشتا هەر لەو ئەزموونە سەركەوتووانەن، كە وەك شانازیەك بۆ شانۆی كوردی بمینێتەوە.

حەیدەر عەبدولڕەحمان




تارماییەکانی ۳۱ ی ئاب.. مەحمود عەبدوڵڵا

۳۱ ی ئاب تەنیا ڕابردویەک نییە، کە ئێمە یادی بکەینەوە؛ بەڵکو داھاتوشە دەبێت ڕێی لێبگرین،ئێستایە دەبێت لەگەڵی بجەنگین. ۳۱ی ئاب تەنیا ھێمایەک نییە بۆ ناسینەوەی ھێزێکی سیاسی “پارتی” بەڵکو تارماییەکیشە بەسەر ھەرێمی کوردستانەوە.
ئەم خیانەتە نیشتیمانییە، چرکەساتێک نییە تێپەڕی بێت، بەڵکو لەگەڵمان دەژیت و لە پێشمانەوەیە،نەک بە گوتەی ئێمە، بەڵکو پارتی خۆی پێمان دەڵێت “ھەر کات فشارمان لەسەر بێت پەنا بۆ خیانەتێکی نیشتیمانی دەبەین”
بۆیە ھەر ھەوڵێک بۆ چەسپاندنی بنەماکانی دیموکراتی ،ھەرقسەیەک ،نوسینێک ،چالاکییەک ،داواکارییەک بۆ چاکساری و گۆڕینی سیستەمی حوکمڕانی، جۆرێکە لەفشار بۆ سەر پارتی،یاخود پارتی بەفشاری دەزانێت لەسەرخۆی لە بەر ئەوە پارتی دژە کردەوە نیشان دەدات، بەرامبەر ھەر چالاکییەک و ھەر ھەوڵێک بۆ گۆڕینی ئەو واقیعەی ۳۱ی ئاب دروستی کردووە. پارتی تائێستا ھێزی خۆی لە و خیانەتە وەردەگرێت . جوگرافیای پارتی جوگرافیای سی و یەکی ئابە.
بۆ ھەر مرۆڤێک کە پارتی بناسێت دەزانێت ئەم مێژووە ڕابردوو نییە ئێستاو داھاتووە،لەدوامانەوە نییە،لەگەڵمانە و لەپێشمانە ھەموو چرکەساتێکە.
چونکە پارتی بەردەوام بەرژەوەندی وڵاتانی تر دەپارێزێت لەسەر حیسابی بەرژەوەندی نیشتیمانی و نەتەوەیی خۆی قەڵەوە دەکات. بۆیە سی و یەکی ئاب تەنیا ھێنانی سوپای داگیرکەر نییە، بۆ سەر خاکی کوردستان،بەڵکو پاراستنی بەرژەوەندی دەوڵەتانی داگیرکەر ە لەسەر حیسابی بەرژەوەندییە نیشتیمانییەکان، تاڵانی ئابورییە، ڕێگە نەدانە بە دامەزراندنی حکومەتێکی نیشتیمانی و ناحیزبی و قۆرخکردنی سەرچاوەکانی ئابوری ، پەک خستنی پەرلەمان، ڕیفراندۆمی حیزبی ،چونکە دواجار ھەموو ڕەفتارەکانی پارتی دەبنە ھۆی لاوازی ھەرێمی کوردستان لە ئاستی ناوخۆیی و دەرەکی. کاتێک هێزێک بەخیانەتی نیشتیمانی ببێتە هێزی یەکەم،ئەوا هەربەخیانەتیش وەک هێزی یەکەم ودەمێنێتەوە
ئێمە ناتوانین بڵێین ئەم خیانەتەمان تێپەڕکردووە،تا ئەو کاتەی ترسمان لە شەڕی ناوخۆ و دیکتاتۆریەتی پارتی ھەبێت ،تائێستاش پارتی دەستی لەم عەقلییەتە ھەڵنەگرتووە،بەڵکو ئەوە تێزێکی نەگۆڕە کە پارتی ھەرکات فشاری لەسەربێت خیانەت دەکات.ئیتر ئەمە وەک یاسایەکی فیزیایی سادە ی لێھاتووە و گومان ھەڵناگرێت.
ئێمە چۆن دەزانین کە ئاسن بەگەرم بوون دەکشێت،ئاواش دەزانین کە پارتی فشاری لەسەربێت خیانەتی نیشتیمانی ئەنجامدەدات بەشێوەیەک لەشێوەکان.
بۆیە ئەم بەروارە سەر چاوەی بێ ھیواییەکی گەورەی ھێزە دیموکراتییە کان و سەرجەم ھاوڵاتیانە .بۆچونی ھاوڵاتییە کی سادە ئەوەیە” ھیچ ناکرێت،گۆڕانکاری ڕونادات دەست بۆ ھەر شتێک بەریت پارتی کەتنێک دەکات ،پشت بە داگیرکەران دەبەستێت،شەڕی ناوخۆ ھەڵدەگیرسێنێت و …”
پارتی بەھۆی ئەم خیانەتەوە گەورە بوو لە بەرئەوە لای پارتی پیرۆزە و بەرگری لێدەکات و دەست و پەنجەی لەگەڵ نەرم دەکات دەیژیێنێت، چونکە ئەم ھێزە مەرگی خۆی لەناو ئاوێنەی دیموکراتی دەبینێتەوە ،ئیتر نەک لێی ڕاناکات ،بەڵکو بەرەو پیری دەچێت و خەڵک و ھێزە دیموکرات خوازەکانی پێ دەترسێنێت ،بەجۆرێک پارتی وەک بۆمبێکی تەوقیتکراوی لێھاتووە کەس ناوێرێت دەستی بۆ بەرێت نەک بتەقێتەوە و کارەساتێکی ترمان بەسەر بێنێت!ئەمەیە ئەو ھێزەی بانگەشەیڕیفراندۆ م و سەربەخۆیی و دەوڵەت دەکات،لەکاتێکدا تارماییەکانی سیویەکی ئاب بەسەر ھەرێمی کوردستانەوە .
ئیتر پارتی ناچار نییە فەزیلەتی سیاسی ھەبێت،مادام بەھۆی خیانەتێکی نیشتیمانییەوە گەیشتبێتە لوتکە .ئەم ھێزە بەردەوام ھەوڵی جوانکردنی ئەم خیانەتە ئەدات بەجۆرێک باوەڕی بەلا یەنگرانی خۆی ھێناوە کە پێویستییەکی نیشتیمانی بوو! کەواتا کارەساتەکە ئەوەیە ئەم ھێزە کادیرانێک پەروەردە دەکات کە خیانەتی نیشتیمانی بە فەزیلەتی سیاسی بزانن.ئەمەیە تارماییەکانی سی و یەکی ئاب ،کە پارتی کردویەتی بەوانەیەک لەپەروەردەی سیاسی دا .ئیتر چۆن ئەم ڕوداوە کۆتایی دێت و تارماییەکانی دەڕەوێتەوە. ئێمە ئەمڕۆ لەواقیعێکدا دەژین بەرهەمی ۳۱ی ئابە. لەبەر ئەوە بۆ ئەم هێزە سیویەکی ئاب دەبێت بردەوام بێت،بەشێوازی دیکە، بۆئەوەی نائومێدی و بێ ئینتیمایی بەرهەم بێنێت،چونکە گەلێک نائومێد و بێ ئینتیما نکرێت،قبوڵناکات هێزێک بەخیانەت خۆی بەسەردا بسەپێنێت. کاتێک دەڵێین ئێستا مێژوی پارتییە،و مێژووی پارتی ئێستایە،واتای ئەوەیە ئەوهێزە بەردەوام دەبێت لە خیانەتی نیشتیمانی،دەبێت هەستی نیشتیمان پەروەری سوک بکات، بۆ ئەوەی بتوانێت پاساو بۆخیانەت بهێنێتەوە. سوککردنی هەستی نیشتیمانیش بەسیایەتی برسیکردن و ترساندن و ڕفاندن و کوشتن،جەنگی دەرونی و… پشت بەستن بەداگیرکەران دەبێت.

مەحمود عەبدوڵڵا




تکایە، خاسی مەکەن، با خراپتر نەبێت!/٢.. ئاکۆ مارانی

ڎ ، ۋ ، ڼ ، ۊ ، ې (فۆن) یان (ئەلەفۆن)؟

٢.
/ڼ/ نگ ŋ 2: فۆنێمە، نەک ئەلەفۆن و دەمغکردن، واتای جووتواژەکان* دەگۆڕێت و لە یەکدی جیادەکاتەوە. هەر وەها بەکاربردنی (نن) یان (نڎ) یان (ند) بۆ ئەو فۆنێمە هەڵەیە، چونکە لەنێو ئاخاوتنی هۆرامی گەلێک واژە هەن، کە (نن) ( ند ) لەنێو ئەوان هەیە و تەواو جیاواز بێژەدەکرێن و ژمارەیەکی زۆر کرداریش هەن، کە لەنێو ئەوان (ند ) هەیە و هەر بە ( ند ) گۆدەکرێن. هەر وەها نووسینی ئەو فۆنێمە بە ( نڎ ) نادرووستە، چونکە یەکەم یەک فۆنێم و یەک فۆنە، دوەم گۆکردن و خوێندنەوەی (ن+ڎ : نڎ ) لە توانای هیچ هۆرامی-ئاخێوەرێک و هیچ ئاخێوەرێکی بەشەکانی دیکەی زمانی کوردی و هیچ بەنی-بەشەرێک نییە. گۆکردنی ئەو دوو پیتە پێکەوە زمان و شەویلکەی خوارەوە لاردەکات و ئازار دەدات. بەداخەوە، بەکاربردنی ( نڎ ) وەرگێڕانی پیت بە پیتی بۆچوونی ئەو کەسانەیە، کە بە ( ند ) دەزانن.

چەند نموونەیەک لەو واژانەی کە [ڼ] لەنێو هەیە: گەڼە cvcv، گڼە ccv، مەڼە cvcv، چڼە ccv، پەڼە cvcv، …تد. بۆ باشتر تێگەییشتن لەوە پێویستە تۆی خوێنەر وەک هۆرامی ئاخێوەرێک لە جێی [ڼ] .. (ند) بنووسیت و گۆبکەیت، تاکو لە وردەکاری جیاوازییەکە تێبگەیت. هەر وەها خوێنەر دەتوانێت، ئەو واژانەی کە [ڼ] لەنێو هەیە، بە (نڎ) بخوێنێتەوە و گۆبکات، تاکو بزانێت، ئایا هیچ کەس توانای گۆکردنی (نڎ)ی هەیە و هیچ کەسیش لە بێژەکەی واژەکان تێدەگات؟

بەپێچەوانەی بۆچوونی ئەو کەسانەی کە فۆنی [ڼ] بە (ند)ی فارسی و کوردی-سۆرانی دادەنێن، کەم نین ئەو واژانەی کە (ند) لەنێو هەیە و گشت هۆرامەکان و دیالێکتە هۆرامییەکان بە (ند) گۆیاندەکەن، لەوانە:
پڕندې، کڕندې، گندې، بواندې، مەندې، چندې ، مووشندې، لووشکندې، چزندې، کزندې، فلېقندې، شلېقندې، وېقندې، فېقندې، پڕندې، بیندې، ۋیندې، …تد، بەو جۆرە زۆرێک لە کردارە ڕانەبوردوەکان بۆ دوەم کەسی کۆ.

چەند نموونەیەک بۆ فۆنێمی /ڼ/ لە بارە جیاوازەکانی ئەو واژانەی کە لە سەرەوە ئاماژەدران:
چڼ -چڼە – چڼی – چڼې – چڼېۋ،
تڼ / تڼە – تڼی – تڼې – تڼېۋ/تڼېۋە،
گڼ / گڼە – گڼی – گڼې – گڼېۋ/ گڼېۋە،
مەڼ / مەڼە – مەڼی – مەڼې، مەڼېۋ / مەڼېۋە
کەڼ – کەڼی – کەڼې – کەڼېۋ،
پەڼە – پەڼی – پەڼې – پەڼېۋە،

١. /ڼ/ لەنێو ئاخاوتنی زۆرینەی هۆرامەکان بوونی هەیە. ئەگەر سەرنجی هاوواتای ک.سۆرانی ئەو واژانە بدەین، [ڼ] هەندێک جار دەبێت بە [نگ] و هەندێک جار [ند] و هەندێک جار واژەیەکی تەواو جیاواز.

ئاکۆ مارانی
٢٥/٠٨/٢٠٢٥

  • جووتۆکە واژە minimal pair، ئەکادێمیای کوردی د. وریا عومەر ئەمین.



زانستی گوێگرتن و سەیر کردن.. نەوزاد بەندی

مرۆڤی مۆدێرن و تەنانەت مرۆڤی کۆنیش، پێویستە زانستە سەرەتاییەکان شارەزا بێ.. وەک چۆن کاتێ نان دەخۆیت، نابێ دەمت بکەیتەوە یان قسە بکەیت ، وەک چۆن کاتێ ئەخەویت پێویستە چاوەکانت دابخەیت و گڵۆپەکان بکوژێنیتەوە، ئەوانە هەموویان بنەمای زانستییان هەیە، چونکە کاتی نانخواردن گەر قسە بکەیت یان دەمت بکەیتەوە، ڕەنگە خواردنەکە بپەڕێتە ناوی بۆری هەناسەدانتەوە و بخنکێیت، یان خواردن و لیک لە دەمتەوە دەرچن و بیدات بە ڕوخساری هاوڕێکەتا ..بە هەمان شێوە کاتێ ئەخەویت، ئەگەر ژوورەکە تاریک نەبێ، هۆرمۆنی میلاتۆنین و پاککەرەوەکانی ژەهری ناو خانەکانی مێشک ناڕێژرێن ..
گوێگرتن و سەیر کردنیش دوو زانستن، پێویستە پێیانەوە پابەند بین،کاتێ کەسێک قسە دەکات پێویستە تەنها گوێ له قسەکانی بگریت نەک خەریکی نرخاندنی ڕوخسار و جل و بەرگ و پێڵاو و عەترەکەی بیت. لای ئێمە زۆرینەی خەڵک تەماشای بێژەرێک دەکەن و ئاڵودە بوون پێیەوە نەک لەبەر ئەوەی گوێی لێبگرن، بەڵکو لەبەر ئەوەی تەماشای پۆشاک و ماکیاج و هەڵس و کەوتی بکەن و هەوڵ بدەن لاسایی بکەنەوە .. لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکاندا کیژۆڵەیەک سەرقاڵی مارکێتینگی کەل و پەلەکانێتی، کەچی خانمێک بۆی دەنوسێ : ( بۆیاخی قژت چ بڕاندێکە و ژمارە چەندە ؟!! ) .. چەندین کەسی تر بەلەسە ئەبن و ئەڵێن زۆر جوانیت ، ئەی نرخی خۆت بە چەندە !!
کوڕێکی سمێڵ فش کاڵاکانی له تیک تۆکا نمایش ئەکا، کەچی زۆرینە لێی ئەپرسن : ئەو سمێڵە نافرۆشیت ؟
قسە بۆ خزمێکی بەتەمەنت دەکەیت دەربارەی ڕێکارە تەندروستیەکان و چۆنێتی بەکارهێنانی دەرمانەکانی، کەچی زەق زەق سەیری قژت ئەکات و ئەڵێ : ئەوە بۆچی بۆیاخێ ، شتێ نادەی لەو قژەت؟ بۆچی خۆت پیرکردووە، تۆ مناڵی دوێنێیت !
ئەمەیە کارەسات.. کاتێ نازانیت چۆن گوێ له کەسێ بگریت و چۆن تەماشای بکەیت. ئەمەیش وا دەکات خەڵکەکە لە هەموو بار و دۆخێکی خۆش و ناخۆشدا، بە جل و بەرگ و ستایڵێکەوە بێنە ناو کۆمەڵگا، تا گوێی لێبگرن، واتا خۆیشیان دەزانن خەڵکەکە بە بەهانەی گوێگرتن، تەماشای ڕوخسار و جل و بەرگەکەی دەکەن، بەڵام چاری ناچارە و وەک جۆرێک لە خۆفرۆشیی،خۆی نمایش ئەکات، هەربۆیە هەموو بێژەری کەناڵ و کەسایەتی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان، جوانترین و ڕێکپۆشترین کوڕ و کچە لاوەکانن، بە جۆرێک کەناڵە دەستڕۆیشتووە پارەدارەکان، ئەوانەی بە خوێنی شەهیدان بوون بە تریلیۆنەر، لە کەناڵ ناچن و بوون بە ستەیجی نمایشکردنی جوانترین کچ و قۆزترین کوڕ .. لە کاتێکدا کەناڵە جیهانییه پڕۆفیشناڵەکانی وەک ئەلجەزیرە و فۆکس نیوز و بیبی سی و فرانس 24 ، بێژەرانێکی پیر و زانا دەبینیت، بە بێ ماکیاژی زەق و بە بێ جل و بەرگی نمایشکردن. ئەم جیاوازییە گەورەیە، ئەمانگەیەنێتە ئەو دەرەنجامەی کە لەلای ئێمەوە و لە ڕێی دەسەڵاتە خۆسەپێنەکانەوە، برەو بە نەزانیی و گەمژەیی هاووڵاتی دەدرێت، کارێک دەکەن مێینەکانی کۆمەڵگا سەیری سمێڵی ڕەشی قەترانیی و چاوی باز و شەهێنی کوڕە گەنجە قۆزەکانی کەناڵەکان بکەن ئیتر خوای ئەکروو هەواڵ و زانیارییەکانیان گوێز ژماردن بێ، نێرینەکانی کۆمەڵگایش، بە تامەزرۆییەوە بۆ ڕوخساری بۆیاخکراو و بۆتۆکس و فیلەرکراوی کچە ناز و نوز کەر و بە لەنجە و لارەکانی کەناڵەکان بڕوانن.. ئەمەیش کۆمەڵگا لە زانستی گوێگرتن و سەیرکردن دوور دەخاتەوە وەک چۆن لە هەموو زانست و هونەرەکانی تر دوور خراوەتەوە و بە لاڕێدا براوە.
کۆمەڵگایەک حەز و ئارەزووەکان تێکەڵاوی کاری بێژەریی و هەواڵ و هەموو شتێک بکات، ئەبێتە کۆمەڵگایەکی چاوبرسی و ڕاندەم، کە تەنها گەدە و ئەندامەکانی زایەندیی کار دەکەن ئەوانیش بە خەیاڵ .. کاتێ لە کەناڵێکی وەک بی بی سی گوێ لە هەواڵ دەگریت، لە سەداسەد ئاگات لە هەواڵەکانە و خەیاڵت بە لای شتی تردا ناڕوات، چونکە بی بی سی کەناڵێکی هەواڵییە و پێویست ناکات تەماشاکەر و گوێگرەکانی وا لێبکات لە ڕووی ئیرۆتیکەوە بوروژێن، بەوەیش کۆمەڵگا فێری زانستی گوێگرتن و تەماشاکردنی تەندروست دەبێ، نابێتە ئاڵودەی مۆدێلی بێژەرەکان و لاساییکەرەوەی ڕووکەشیان. کاتێ سەیری پێشکەشکارێکی وەک پێرس مۆرگان دەکەین و لەگەڵ پێشکەشکارەکانی خۆماندا بەراوردی دەکەین، بۆمان دەردەکەوێ مۆرگان لە جل و بەرگ و ماکیاژدا وەک هەر مرۆڤێکی ئاساییە،بەڵام پڕ لە زانست و ئەتەگێتی قسەکردن و بەڕێوەبردنی بەرنامە قورسە دیالۆگییەکانە، کەچی ئەوانەی لای خۆمان پەیکەرێکی جوانکاریی و برق و باقن، لە تەوقی سەریان تاکو پێڵاوە گرانبەها ئیتاڵییەکانیان پیشانی بینەران دەدرێ، وەک ئەوەی لەسەر ستەیجی نمایشی جل و بەرگدا بن، نەک ستۆدیۆی هەواڵ، هەر کە دەمیش ئەکەنەوە دنیایەک هەڵەی زمانەوانیی و نەڕەنەڕ و بەیت و بالۆره و ڕابواردن و سوکایەتیی و قسەی بێمانا و سەدباره و فوکردن بە کەڕەنای حیزبایەتیی وەک شاره مێروولە لە دەمیانەوە دێنە دەرەوە .
بەو جۆرە مرۆڤەکانمان هەتا زیاتر تەماشای کەناڵەکانی ڕاگەیاندن بکەن، گەمژەتر ئەبن.سەرخۆشتر ئەبن ..ئاڵودەتر ئەبن ..
ئیتر ئەم دۆخە بە لاڕێدا براوەی گوێگرتن و سەیرکردن، بە خێرایی تەشەنە دەکات و دەرەنجامی سەیر سەیری لێدەکەوێتەوە، بۆ نمونە خانمێکی پەرلەمانتاری حیزبێکی ئۆپۆزیسیۆن لەسەر کەناڵێکی سەتەلایت کە هەموو دنیا ئەیبینن، ئەڵێ : ( چەندین ساڵە، یەک ڕۆژیش جلی دووبارەم لەبەر نەکردووە، هەر ڕۆژێک و جلێکی تازە ئەپۆشم !!)
کەواتە ئەمە نمایشکاری جل و بەرگە، نەک پەرلەمانتاری ئۆپوزیسیۆن و ڕیفۆرم و شۆڕش . . ئەوانەیشی دەنگیان پیداوە، بریتین لە تەماشاکاری جل و بەرگ و قەد و باڵا و لەنجە و لارەکەی ..لەوێدا ئیتر شتێک نامێنێتەوە بە ناوی پەرلەمانتار و هاووڵاتییەوە، ئەوەی هەیه مۆدێلێکە لەگەڵ کۆمەڵێ هەوادار .
یان باسی کێشەیەکی کۆمەڵایەتیی دەروونیی بۆ خەڵکێک دەکەیت کە هەڵگری بڕوانامەن و له تەمەنیشدا هەڵکشاون، بۆت دەرئەکەوێ هەندێکیان سەیری کراسەکەت ئەکەن و یەکێکیان پێکەنینی بە لوتت دێت کە هەڵامەت هەم سووری کردۆتەوە و هەم ئەوەندەی تر گەورەی کردووە ..یەکێکی تریان چاوی بڕیوەتە پێڵاوەکانت و ئەڵێ : ئەو سکێچەره ئۆریجیناڵە یان کۆپیە ؟!! یەکێکی تریان بە چاوی گاکڕین تەماشات ئەکا و ئەڵێ : قەڵەو بوویت !
یان دەربارەی کتێبێک قسە بۆ خەڵکێک ئەکەیت، لە ناکاو پێت ئەبڕن، ئەڵێن دە بەسه، نۆرەی ئێمەیە ..
نۆرەی ئەوانە و هیچ بابەتێکیشیان پێ نییە بۆ قسە کردن، لە ڕاستیدا نۆرەی ئەوانە بۆ ئەوەی فۆکەسیان بخرێتە سەر و تەماشای کراس و پانتۆڵەکانیان بکرێت، بزانرێ کە تازەگیی پێڵاویان کڕیوە و عەتریان له ئەوروپاوە بۆ هاتووە .
یان بۆ ئاسانکردنی بابەتێک نمونەیەک باس دەکەیت، نمونەکە ئەبێتە بابەت و بابەتە سەرەکییەکە پشتگوێ دەخرێ، چونکە نمونەکە شتێکی ئاسان و خۆشە و مێشک ئازار نادات، پێویستی به بیرکردنەوە و قوڵبوونەوە نییە .. نازانیت چۆن ئەو هەموو شەمەندەفەرە لە هێڵ لادراوە بگەڕێنیتەوە بۆ سەر هێڵەکانیان ؟ بۆ نمونە باس لە گرانکردنی دەسکرد دەکەیت کە لەلایەن دەسەڵاتی دژ بە هاووڵاتیانەوە پەیڕەو دەکرێ، کاتێ سامانی سەر زەوی و ژێر زەوی موڵکی هەمووانە و ئەبێ هەمووان به خۆڕایی لێی سوود مەند بن، وەک چۆن بەڕازیلییەکان هەموویان لە بەهرەی فتبۆڵ سودمەند بوون و بووە بە یارییەکی میللیی، وەک چۆن کوێتییەکان لە ناز و نیعمەتی نەوت سوودمەند بوون و ڕێژەی هەژاریی تیایاندا سفرە، کەچی لای ئێمە ڕۆژ بە ڕۆژ نەوت گرنتر ئەکرێ لەسەر هاووڵاتیی، ئەمڕۆ من بەرمیلێک نەوتم کڕی بە 130 هەزار ..لە پڕ یەکێکت لێ ڕاست ئەبێتەوە ئەڵێ وەڵا بە 125 هەزار بوو ..دانەیەکی تریان ئەڵێ لە بانی مەقان بتوانیت ئاودیوی بکەیت بە 40 هەزارە .. یەکێکی تریان ئەڵێ من هاوین دەستم وەشاند بە 115 هەزار کڕیم .. ئیتر بابەتە سەرەکییەکە وون ئەبێ و دانیشتنەکە ئەبێ بە بەرمیلە نەوت و هەر هەموویشیان لەو بوارەدا قسە و سەرگوزشتەی خۆشیان هەیه.
بەو جۆره کۆمەڵگا ئەبێتە گۆڕستانی مەعریفە ..خەڵکەکەی ئەبن بە پەیکەری ڕەنگا و ڕەنگ ..دیالۆگ نامێنێ .. ئاڵ و گۆڕی زانیاریی کۆتایی دێت.. مێشکەکان ئەپوکێنەوە ..خەڵکەکە هەموو ئەبن بە نمایشکاری جل و ماکیاج و پێڵاو و عەتر و سمێڵ و لێوی فوتێکراو .. کتێب پشتگوێ دەخرێت .. ڕووکەش ئەبێتە گرنگترین شت،هەتا نانەواخانەیش بچیت ئەبێ وەک بوک و زاوا ڕووکەشت بڕازێنیتەوە ..
من وەک خۆم ئەگەر ووتەیەکم هەبێ بۆ هاوڕێیان لە تۆڕی کومەڵایەتیدا، لە ژوورێکی تاریکدا ووتەکەم بڵاودەکەمەوە، بۆ ئەوەی خۆیان بە جل و بەرگ و دەم و لوت و ڕەنگی چاو و سەری کەچەڵ و شتەکانی ترمەوە سەرقاڵ نەکەن و .. گوێ لە ووتەکە بگرن .. داواکارم لە هەموو ئەوانەیشی ووتە و ووتاریان پێیە، لە تاریکیدا ووتارەکانیان پەخش بکەن، بەڵکو هێواش هیواش تاکەکانی کۆمەڵگا واز لە نمایشکاریی و ڕوکەشیی دەهێنن .. فێری گوێگرتنی ڕاستەقینە و سەیرکردنی زانستیی دەبن ..داواکارم هەموو کەناڵەکان ڕەش بکەنەوە ..لەو گەڕەلاوژێ بێ سوود و ڕووکەشانە وەرنە دەرەوە .. ئەوسا بۆتان دەردەکەوێ چی قەوماوە …بە هۆش دێنەوە چی فەوتاوە و چ تەمەنێکتان بە با دراوە.

نەوزاد بەندی




خۆزگە نەم دیبا.. شیعری- عارف کوردە

ئەوەی بینیم..،
خۆزگە هەرگیز نەم دیبایە
ئاگر گڕ لەخۆی بەرئەدا
کانی چاوگەکەی کوێر ئەکا
ئاسمان کوڵی دانامرکێ و
لافاوی فرمێسک هەڵسا
شەپۆل لەناوەند دەریایا
سەر شۆڕ ئەکا
لووتکە لەچیا ئەبێتەوە
بەدەوری خۆیدا سووڕ ئەخوا
ماچە، لەجێی ئەسپەشێیەک،
قۆشمە ئەکا
کۆنە برین یەکناگرێ،
هەر خۆی ئەخوا
دوێنێ،
ڕووبارێکی خوڕ بوو
ئەوڕۆژ هیچی لێ تێناگەم
نازانم بەرەو کوێ ئەڕوا
ئەوەی بینیم،
خۆزگە هەرگیز نەم دیبایە
ڕۆژگارێکی زۆر خوێن ساردە
چەقۆ لەدوای مل ئەگەڕێ
چوار وەرزەکە
گەڵا بەدیار درەختەوە
پرسە ئەگەرێ
دایک مەلۆتکەکەی ئەکوژن
قاقا ئەیگرێ
چ ئاوازێکی نامۆیە
تەختەی شانۆ،
خەو دای ئەگرێ
خۆر،
لەشەوی ئەنگوستەچاو
ئەتک ئەکرێ
برسێتی و نان
لەناو کورەی چاوچنۆکی،
ئەسووتێنرێ
لەم دەڤەرە سووتماکەدا
خەم دەست ئەنێ بەدەرگاوەو
دەرگا ئەکوتێ
نیشتیمان چەندە داماوە
بێ دەستو پێ کراوە
کەسێک نیە،
بۆی بێ بەباڵ..،
بۆی بێ بەپێ..ڕێگا ببڕێ.

شیعری- عارف کوردە




متمانە و گرینگی متمانە لەژیان دا.. سامان خدر

لەم جیهانەدا، ڕۆژانە بچوکبوونەی مرۆڤ ولێك ترازان و جوانییەکانی دەبینین ، متمانە هەستێک نیە بۆ دەوروبەر بەڵکو بناغەی هەموو سیستەمێکی جوان وماناداری مرۆییە.

زۆرجار باس لە متمانە دەکەین وەک ئەوەی رەوشتێك ،یان هەستێكی ئارەزوومەندانە بێت، متمانە خۆی چۆنایەتیێكی پەسندە، جالەپەیوەندی خێزانی یان هاورێیەتی یان پەیوەندی سۆزداری بێت.

متمانە هەستێک نییە. گەشبینییەکی سادە و ساکار نییە. بەڵکو ژێرخانێکە بۆ ئەوەی لە سەری بونیاد نراوە، بۆ مرۆڤ و هەندێک لە گیاندارانیش .
هەربۆیە هەمیشە متمانە بەگرینگیەوە لێی ڕوانراوەو باس كراوە،هەروەها بەڕەوشتێكی زۆر جوان دانراوە لەنێوان مرۆڤەكان.

هەروەها بونی متمانە زۆر گرینگە لەنێوان مرۆڤەكان ،بۆئەوەی مامەڵەكردن لەنێوان یان دا ئاسانتربێت و زیاتر بڕوایان بەیەكتر بێت، هەروەها لەكردنی هەركارێك لەنێوان یان دا ئاسان تربێت ، ئینجا ئەو كارو مامەڵانە لەبازاڕ بێت یاخود ڵەپیشە جیاوازەكانی ژیان بەگشتی.

هەروەها چەندین جۆری متمانەهەیە ، وەك متمانەی نێوان كەسەكان هەروەها نێوان تاكەكانی خێزان هەوەها نێوان هاوڕێ و هەوەها نێوان دەسهەڵات و هاوڵاتی.




سەرکوتکردنی دیجیتاڵی نەرم: چۆن ژیریی دەستکرد بەکاردەهێنرێت بۆ پتەوکردنی هەژموونی سەرمایەداری.. ڕزگار ئاکرێی

چاودێری و کۆنتڕۆڵی دیجیتاڵی

کۆمپانیا دیجیتاڵییەکان بە هاوکاری لەگەڵ دەوڵەتە گەورەکان، چاودێری جموجۆڵی تاکەکان دەکەن لە ڕێگەی ئامێرە زیرەکەکان و ئامرازە جۆراوجۆرەکانی پەیوەندی. هەموو چالاکییە دیجیتاڵییەکان، لەوانە کۆبوونەوە داخراوەکانی پارێزراو، لەژێر چاودێری و شیکردنەوەی بەردەوامدان. لە پراکتیکدا، هیچ بۆشاییەکی دیجیتاڵی بەتەواوی پارێزراو نییە. داتاکان بە شێوەیەکی سیستماتیک کۆدەکرێنەوە و پاشان بەکاردەهێنرێن بۆ هەڵسەنگاندن و پۆلێنکردنی تاک و گرووپەکان بەپێی شێوازەکانی هەڵسوکەوت و ئاراستەی ڕۆشنبیری و سیاسییان.
سەرەڕای ئەوەش، چاودێری دیجیتاڵی بۆتە ئامرازێکی سەرەکی بۆ چاودێریکردنی مەیلی فکری و سیاسی بەکارهێنەران، کە کۆمپانیا و حکومەتەکان دەتوانن لە ڕێگەی هەڵمەتی چەواشەکاری رێکخراوەوە بەدواداچوونیان بۆ بکەن و بیانکەنە ئامانجیان یان سزای دیجیتاڵی بسەپێنن بەسەریاندا کە کاریگەرییان لەسەر ڕای گشتی سنووردار و کەم دەکاتەوە. ئەم ستراتیژانە بەشێوەیەکی سیستماتیک و شاراوە لە دژی ڕێکخراوە کرێکارییەکان، گروپە چەپەکان و دامەزراوە سەربەخۆکانی مافەکانی مرۆڤ و میدیا جێبەجێ دەکرێن. کۆمپانیا سەرمایەدارەکان و دەوڵەتە گەورەکان ئەلگۆریتمەکان لە تۆڕە کۆمەڵایەتیەکان و سیستەمەکانی AI بە وردی و سیستماتیک بەکاردەهێنن بۆ سنووردارکردنی گەیشتن بە پۆستە سیاسییە چەپ و پێشکەوتووەکان، هەندێک جار بەبێ پەنابردن بۆ سڕینەوە.
ئەم کردارانە سەرکوتکردنی دیجیتاڵی ئاڵۆزتر و مەترسیدارتر و نادیارتر دەکات، چونکە کەمی تێکەڵبوون لەگەڵ ناوەڕۆکی پێشکەوتوودا کاردانەوەی سروشتی بینەرانە دەردەکەوێت، لە کاتێکدا لە ڕاستیدا ئەنجامی ئەلگۆریتمێکی پێشوەخت داڕێژراو بە ئامانجی کەمکردنەوەی بینراوی دەبێت. زۆرێک لە توێژینەوەکان دیاردەی پەیوەندیداریان دۆکیۆمێنت کردووە، وەک “بڵقی فلتەر” کە لەلایەن ئەلگۆریتمەکانەوە دروست کراوە بۆ جیاکردنەوەی بەکارهێنەران لە ناوەڕۆکی سیاسی کە تەحەدای بیروبۆچوونەکانیان دەکات. دزەکردن و بەڵگەنامە ناوخۆییەکانی کۆمپانیاکانی وەک فەیسبووک ستراتیجی بە ئەنقەست بۆ کەمکردنەوەی دەرکەوتنی هەندێک بزووتنەوەی سیاسی و مافەکانی مرۆڤ ئاشکرا دەکەن لە ڕێگەی سنووردارکردنی گەیشتنیان یان ناچالاککردنی ئاگادارکردنەوەکان. ئەم سیاسەتانە تێڕوانینێکی هەڵە لەنێو چالاکواناندا دروست دەکەن کە بیروبۆچوونەکانیان ناکاریگەرن یان پەسەند نین، ئەمەش پاڵ بە هەندێکیانەوە دەنێت بەرەو خۆسانسۆرکردن یان ڕێکخستنی گوتارەکانیان. سەیری سەرچاوەکان بکە (1,2,3,4,5).

بێدەسەڵاتکردنی دیجیتاڵی

بێدەسەڵاتکردنی دیجیتاڵی ئامرازێکی نوێ و پێشکەوتووی زاڵبوونی چینایەتییە، کە تیایدا ئەلگۆریتمەکان و AI بەشێوەیەکی سیستماتیک و نادیار بەکاردەهێنرێن، بۆ ماوەیەکی درێژ و لەسەرخۆ، بۆ بڵاوکردنەوەی ئەو ناوەڕۆکانەی کە هەستی بێدەسەڵاتی و وازهێنان بەهێز دەکات، بەتایبەتی لە نێو بەکارهێنەرانی خاوەن ئاراستەی چەپ و پێشکەوتوو. ئەم میکانیزمە شکستی و لاوازی ئەزموونی سۆسیالیستی و ڕێکخراوە چەپەکان گەورەتر دەکات، لە هەمان کاتدا سەرمایەداری وەک سیستەمێکی ئەبەدی و نەبەزێنراو وێنا دەکات، بەم شێوەیە ئەو بیرۆکەیە بەهێز دەکات کە گۆڕان مەحاڵە. تاکگەرایی لەگەڵ چارەسەری تاکەکەسی وەک بەکارهێنان و گەشەپێدانی خود، تاکەکان لە چالاکی سیاسی کۆمەڵ و ڕێکخراو جیا دەکاتەوە. لەگەڵ ئەوەشدا، مشتومڕی ناو ڕێکخراوە چەپەکان بەرەو ململانێی پەراوێز دەچن و گەورە دەکرێن و هەوڵەکان سەرقاڵ دەکەن و توانای بەرگری لاواز دەکەن. کۆمپانیا گەورەکان هەڵسوکەوتی دیجیتاڵی شیدەکەنەوە بۆ ئەوەی بەکارهێنەران و گروپەکان بکەنە ئامانج کە ناوەڕۆکی نائومێدی دروست دەکات و وایان لێدەکات هەستبکەن گۆڕانکاری سۆسیالیستی مەحاڵە یان زۆر قورسە. ئەم سیاسەت و میتۆدانە ڕێکەوت نین بەڵکو ئامرازی زانستی بە ئەنقەست و بۆ لەباربردن یان لاوازکردنی ڕۆحی گۆڕان و مسۆگەرکردنی مانەوەی سیستەمی سەرمایەداری بەبێ تەحەدای ڕاستەقینە و کاریگەر دیزاین کراون.

دەستگیرکردنی دیجیتاڵی و کوشتنی دیجیتاڵی

دەستگیرکردنی دیجیتاڵی قۆناغێکی مەترسیدارترە لە چاودێری و کۆنتڕۆڵکردن، چونکە لە سنووردارکردنی ناوەڕۆک تێدەپەڕێت بۆ سەپاندنی سنووردارکردنی هەڕەمەکی بەسەر هەژماری تاک و گروپ، هەڵپەساردنی کاتی بۆ ماوەیەکی جیاواز، یان سڕینەوەی هەمیشەیی بەبێ شەفافییەت و ستانداردی ڕوون یان یاسای ناوخۆیی و نێودەوڵەتی بەرگری لە مافەکانی بەکارهێنەران. بیانووی وەک “پێشێلکردنی ستانداردەکانی کۆمەڵگە” یان “هاندانی توندوتیژی” بۆ بێدەنگکردنی ئەو دەنگانە بەکاردەهێنرێن، هەرچەندە ناوەڕۆکی چالاکوانان زۆرجار تاوانەکانی دەوڵەت و کۆمپانیاکانی سەرمایەداری یان پێشێلکردنی مافەکانی مرۆڤ دۆکیۆمێنت دەکات. نمونەیەکیش سەرکوتکردنی دیجیتاڵی تۆڕە کۆمەڵایەتیەکانە لە دژی ئەو ناوەڕۆکە فەلەستینیانەی کە تاوانەکانی ئیسرائیل دژ بە خەڵکی مەدەنی تۆمار دەکەن. لە هێرشەکەی ئەم دواییەدا بۆ سەر غەززە، کۆمپانیاکانی وەک فەیسبووک و ئینستاگرام و تویتەر سەدان هەژمار و پۆستیان سڕیەوە و قەدەغەیان کرد کە تاوانەکانی داگیرکاریان تۆمار دەکرد بە تۆمەتی “پێشێلکردنی ستانداردەکانی کۆمەڵگە” یان “هاندانی تیرۆر”. هیومان ڕایتس ۆوچ لە ساڵی 2023 دا زیاتر لە 1050 حاڵەتی لابردن یان سنوردارکردنی ناوەڕۆکی لایەنگری فەلەستین لە فەیسبووک و ئینستاگرام لە نێوان تشرینی یەکەم و تشرینی دووەمی 2023 تۆمار کردووە. من خۆم بۆ ماوەی مانگێکی تەواو قەدەغە کرام پاش بڵاوکردنەوەی پۆستێکی چەپی فەلەستینی و پەیجی فەیسبووک http://www.facebook.com/SecularFB کە زیاتر لە 200,000 هەواداری هەبوو بەهۆی بڵاوکردنەوەی وتاری ئاشکراکردنی تاوانەکانی داگیرکاری ئیسرائیل داخرا. هەروەها دەزگاکانی ڕاگەیاندنی سەربەخۆی وەک تۆڕی هەواڵی قودس کراونەتە ئامانج بەهۆی سنووردارکردنی پەیوەندییان یان سڕینەوەی هەژمارەکانیان، ئەمەش هەوڵێکی ئاشکرایە بۆ بێدەنگکردنی ئەو دەنگانەی کە پێشێلکارییەکانی دژی خەڵکی فەلەستینی ئاشکرا دەکەن. میدیا و راپۆرتەکانی مافی مرۆڤ هەروەها تیشک دەخەنە سەر دیاردەی “قەدەغەکردنی سێبەر” کە بەهۆیەوە پۆستەکانی لایەنگری فەلەستین بەبێ سڕینەوە سەرکوت دەکرێن، بەتایبەتی ئەوانەی هاشتاگی وەک #FreePalestine یان #IStandWithPalestine تێدایە. سەیری سەرچاوەکان بکە (6,7,8)..

خۆسانسۆری خۆبەخشانە

سەرکوتکردنی دیجیتاڵی و سنووردارکردنی گەیشتن بە پۆستەکان لەگەڵ دیاردەی “خۆسانسۆری خۆبەخشانە” کە تێیدا تاکەکان و تەنانەت گروپەکانیش دەستدەکەن بە سەپاندنی سنوور بەسەر خۆیاندا، گوتاری سیاسی خۆیان دەگۆڕن یان تەنانەت ناوەرۆکەکەی دەگۆڕن بۆ بابەتە تیۆرییە گشتییەکان و دوورکەوتنەوە لە ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاستەوخۆ لەگەڵ سەرمایەداری و ڕژێمە دیکتاتۆرەکان، لە ترسی کەمبوونەوەی دەستگیرکردن، قەدەغەکردنی لەکاتی دەستگیرکردنی دیجیتاڵدا. یان کوشتنی دیجیتاڵی لە ڕێگەی داخستنی هەژمارەکان لەلایەن ئەلگۆریتمی AI لەسەر پلاتفۆرمە دیجیتاڵییەکان. ئەم ترسە ئازادی ڕادەربڕین لاواز دەکات و دەبێتە فاکتەرێکی یەکلاکەرەوە لە دووبارە داڕشتنەوە و کۆنتڕۆڵکردنی گوتاری گشتی تەنانەت پێش ئەوەی سنووردارکردنی ڕاستەقینە بسەپێنرێت. ئەمە هەژموونی ئایدیۆلۆژیای سەرمایەداری بەهێز دەکات، بۆشایی بەرگری دیجیتاڵی بچووک دەکاتەوە و ئینتەرنێت دەگۆڕێت بۆ بۆشاییەکی خۆڕێکخستن کە لەگەڵ بەرژەوەندییەکانی دەسەڵاتە باڵادەستەکاندا هاوتەریب بێت. بۆ نموونە، لە ماوەی ناڕەزایی جەماوەری لە وڵاتانی جۆراوجۆر دژ بە سیاسەتی سەرمایەداری و دیکتاتۆری و بەشێوەیەکی گشتی، لە ئاستێکی جیاوازدا، زۆرێک لە بەکارهێنەران تێبینی ئەوەیان کرد کە پۆستەکانیان وشەکانی وەک مانگرتنی گشتی، نافەرمانی مەدەنی، شۆڕش یان تێکستی ئاشکراکردنی تاوان و پێشێلکردنی مافەکانی مرۆڤ نەگەیشتوونەتە بەرچاوی ئاسایی. ئەمە لە کاتی خۆپیشاندانەکانی “هێلەک زەردەکان” لە فەڕەنسا ئاشکرا بوو، کە ڕاپۆرتەکانی میدیا بەڵگەی سڕینەوە یان سنووردارکردنی ئەو پۆستانەیان دەکرد کە داوای مانگرتنی جەماوەری یان ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاستەوخۆ لەگەڵ حکومەت دەکەن. لە ئەمەریکا، چالاکوانانی بزووتنەوەی ژیانی ڕەشپێستەکان رایانگەیاند کە ژمارەی ئەو پۆستانە کەمبووەتەوە کە داوای نافەرمانی مەدەنی یان خۆپیشاندانێکی ئاشتیانە دەکەن دژی توندوتیژی پۆلیس، بەتایبەتی لە فەیسبووک و ئینستاگرام. ناڕەزایی هاوشێوە لە چالاکوانانی هیندستان لە کاتی خۆپیشاندانەکانی جوتیارانی ساڵی 2021 دەرکەوت، کە پلاتفۆرمەکان بە بیانووی “پێشێلکردنی یاسا ناوخۆییەکان” پۆستەکانیان لابرد یان هاشتاگی پەیوەندیدار بە خۆپیشاندانەکانی وەک #FarmersProtest بلۆک کرد. ئەمەش وایکرد زۆرێک لە چالاکوانان خۆیان بەدوور بگرن لە بەکارهێنانی دەستەواژەی ئاژاوەگێڕ و گوتاری گشتی بەرەو ناوەڕۆکی کەمتر ڕادیکاڵ و شۆڕشگێڕانە بگۆڕن.
سەیری سەرچاوەکان بکە (9,10,11,12,13).

داڕمانی دیموکراسی لە ڕێگەی ژیریی دەستکردەوە

پاش بەدەستهێنانی کۆنتڕۆڵی عەقڵ و هۆشیاری مرۆڤ لە ڕێگەی دیجیتاڵیزەکردندا، مەسەلەکە چیتر تەنها زیادکردنی قازانجی سەرمایەداری نییە، بەڵکو بۆتە ئامرازێکی سەرەکی بۆ لاوازکردن و تەنانەت لاوازکردنی دیموکراسی بۆرژوازی ڕێژەیی نەک پشتگیری یان فراوانکردنی تەنانەت لەگەڵ متمانەی سنوورداردا لە زۆربەی وڵاتاندا، بە لەبەرچاوگرتنی ملکەچی بۆ پارەی سیاسی، یاسای هەڵبژاردنی نادادپەروەرانە کە خزمەت بە بەرژەوەندییە تایبەتەکان دەکات و هۆکارەکانی تر. لەجیاتی پەرەپێدانی بەشداری هۆشیارانەی جەماوەر لە ژیانی سیاسیدا، دیجیتاڵیزەکردن و AI بەکاردەهێنرێن بۆ دووبارە شێوەدان و دەستکاریکردنی ڕای گشتی بەپێی بەرژەوەندییەکانی چینی فەرمانڕەوا، کاریگەری لەسەر هەڵبژاردنەکان، کەمکردنەوەی بۆشایی گفتوگۆی ئازاد و ئاراستەکردنی گوتاری سیاسی و میدیایی بۆ خزمەتکردنی دەسەڵاتدارانی سەرمایەداری.
کۆنتڕۆڵی چینایەتی AI مانای ئەوەیە کە ئەم تەکنەلۆژیایە کە گوایە ئامرازێکە بۆ بەهێزکردنی شەفافییەت و دیموکراسی، بەشێوەیەکی کاریگەر بەکاردێت بۆ بەرهەمهێنان و پەرەپێدانی ئەو چیرۆکانەی کە سیستەمی سەرمایەداری ئێستا دەپارێزن. شیکردنەوەی داتای گەورە و ئەلگۆریتمی زیرەک بەکاردەهێنرێن بۆ ئاراستەکردنی زانیاری سیاسی بە شێوەیەک کە خزمەت بە دامەزراوەکانی سەرمایەداری، بزووتنەوەی ڕاستڕەو و نیۆفاشیست و دەسەڵاتە دیکتاتۆرییەکان بکات، بەمەش توانای جەماوەر لاواز دەکات بۆ بڕیاردانی سیاسی لەسەر بنەمای هۆشیاری ڕەخنەیی ڕاستەقینە. لە سیستەمی سەرمایەداریدا، AI بۆ بەهێزکردنی جەماوەر یان بەهێزکردنی بڕیاردانی هۆشیار و شەفاف بەکار ناهێنرێت، بەڵکو وەک ئامرازێک بۆ شێواندنی واقیع، بەرهەمهێنانەوەی پڕوپاگەندە و چالاککردنی زانیاری هەڵەی میدیایی کە جەوهەری دیموکراسی ڕاستەقینە لاواز دەکات لەسەر بنەمای شەفافیەت، دەستگەیشتن بە زانیاری و پلۆرالیزمی فکری و سیاسی. ئەمە بە ئامانج گرتنی گروپە دیاریکراوەکان بە ناوەڕۆکی گونجاو لەسەر بنەمای هەڵسوکەوتی دیجیتاڵی ئەنجام دەدرێت، دروستکردنی ڕای گشتی دەستکرد کە هەژموونی چینایەتی بەهێز دەکات و جەمسەرگیری سیاسی و کۆمەڵایەتی قووڵتر دەکات. نەک تەنها دەنگدەران هەڵدەخەڵەتێنێت بەڵکو ژینگەی گفتوگۆی سیاسی دەگۆڕێت، ناوەڕۆکی لێ دادەماڵێت و پڕی دەکات لە پڕوپاگەندەی خزمەتی سەرمایەداری و بیروڕای ڕاستڕەو.
کاریگەری AI لە دەستکاریکردنی زانیاری تێدەپەڕێت. دەبێتە ئامرازێکی سەرەکی لە بەرهەمهێنانەوەی دەسەڵاتی سیاسی سەرمایەداری. بە بەکارهێنانی ئەلگۆریتمەکان لە هەڵمەتەکانی هەڵبژاردندا، گونجاندنی پەیامی سیاسی لەگەڵ بەرژەوەندییەکانی سەرمایە و کاریگەری لەسەر دەنگدەران لە ڕێگەی ئامانجی ورد، پلاتفۆرمەکان کار دەکەن بۆ بێلایەنکردنی دەنگی ئۆپۆزسیۆن و لاوازکردنی بەدیلی چەپ و پێشکەوتنخوازی دیموکراتی. نمونەی ڕوونی دەستێوەردانی ملیاردێری ڕاستڕەو ئیلۆن مەسک لە هەڵبژاردنەکانی 2025 ی ئەڵمانیا لە ڕێگەی پلاتفۆرمی “X” (پێشتر تویتەر) بوو، کە تیایدا ڕاستەوخۆ پشتگیری پارتی راستڕەوی ئەڵتەرناتیڤ بۆ ئەڵمانیا کرد لە رێگەی بڵاوکردنەوەی ناوەڕۆکی AI و دروستکردنی ڕای گشتی و بەهێزکردنی جەمسەرگیری سیاسی لە بەرژەوەندی هێزە ڕاستڕەو و نیۆنازییەکان.
لەم ژینگەیەدا، هەڵبژاردن چیتر ڕەنگدانەوەی ئیرادەی خەڵک ناکات، تەنانەت بە شێوەیەکی ڕێژەیی بەڵکو گۆڕاوە بۆ گۆڕەپانی ململانێ لە نێوان دەوڵەتە گەورەکان، دەسەڵاتە قۆرخکارەکان و ئۆلیگارشی دارایی، کە ئینتەرنێت و AI وەک ئامرازی زاڵبوونی سیاسی و ئایدۆلۆژی بەکاردەهێنن. ئەمە پلۆرالیزمی سیاسی دەشێوێنێت و میکانیزمی دیموکراسی ڕێژەیی گەندەڵ دەکات، چونکە دەسەڵاتدارەکان یان دەنگە پێشکەوتووخوازەکان لاواز دەکەن یان جەماوەر بەرەو بەدیلی هەڵە پاڵ پێوەدەنێن کە خودی سیستەمی سەرمایەداری بەرهەم دەهێنێتەوە، لەگەڵ زۆرترین گۆڕانکاری ڕووکەشانە.

جێگرەوەکانی چەپ و بەرەی پێشکەوتنخواز و مافەکانی مرۆڤ بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئەمە:
AI وەک ئامرازێک بۆ ئازادی مافەکانی مرۆڤ
پێویستە AI وەک ئامرازێک بێت بۆ ئازادی و ڕێزگرتن لە مافەکانی مرۆڤ، نەک بۆ سنووردارکردن یان پێشێلکردنیان. بۆ بەدەستهێنانی ئەم ئامانجە، دەستپێشخەرییە چەپ و پێشکەوتووخوازەکان کە شەفافییەت، چاودێری و بەکارهێنانی AI کە دادپەروەری و یەکسانی بەرز دەکاتەوە زۆر گرنگن، نەک وەک ئامرازێک لە دەستی ڕژێمە دیکتاتۆرەکان، دەوڵەتە گەورەکان و کۆمپانیاکان بۆ چاودێریکردنی تاکەکان و سەرکوتکردنی ئازادییەکان. پێویستە چوارچێوەی یاسایی نێودەوڵەتی و ناوخۆیی توند دابمەزرێنرێت بۆ بە تاوان ناساندنی بەکارهێنانی AI لە پێشێلکردنی مافەکانی مرۆڤ، چ لە ڕێگەی چاودێریکردن، بە ئامانجگرتنی نەیاران و چالاکوانان، یان سەپاندنی سانسۆری دیجیتاڵی کە دەبێتە هۆی دەستگیرۆکردنی دیجیتاڵی و کوشتن و سنووردارکردنی ئازادی ڕادەربڕین. ئەپڵیکەیشنەکانی AI لە بواری ئاسایش دەبێت لەژێر پێداچوونەوەیەکی دادوەری سەربەخۆدابن، لەگەڵ رێکخراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی بەشداری لە هەڵسەنگاندنی مەترسییەکانیان بۆ سەر ئازادییەکان. دەبێت تۆڕەکانی هاوپشتی جیهانی چاودێری خراپ بەکارهێنانی AI بکەن، بایکۆتی ئەو کۆمپانیایانە بکەن کە تەکنەلۆژیای چاودێری بە ڕژێمە دیکتاتۆرەکان دەفرۆشن و بیانخەنە لیستی ڕەشەوە.
بۆ دڵنیابوون لەمە، سیستەمەکانی AI وەک سەرچاوەیەک دەبێت لە ژێر دەسەڵاتی سەربەخۆ پاڵپشتی بکرێن و پەرەیان پێبدرێت لەوانە کۆمەڵگەی مەدەنی و دامەزراوەکانی مافەکانی مرۆڤ، لەژێر چاودێری دیموکراتیدا کە ڕێگە لە خراپ بەکارهێنانی حکومەت و کۆمپانیا قۆرخکارەکان و ڕژێمە دیکتاتۆرەکان دەگرێت. ئەم جۆرە سیستەمانە دەتوانرێت بۆ بەهێزکردنی مافەکانی مرۆڤ بەکار بهێنرێن لە ڕێگەی ئاشکراکردنی پێشێلکارییەکان، چاودێریکردنی ئەدای حکومەت و شیکردنەوەی داتاکان بۆ ئاشکراکردنی کردارە سەرکوتکەرەکان. بەهێزکردنی ڕۆڵی رێکخراوەکانی چەپ، پێشکەوتنخواز و مافەکانی مرۆڤ لە چاودێریکردنی بەکارهێنانی AI زۆر گرنگە. دەتوانرێت هاوپەیمانی نێودەوڵەتی دروست بکرێت بۆ فشار خستنە سەر بەکارهێنانی ئەم تەکنەلۆژیایە بۆ پتەوکردنی زاڵبوون و سەرکوتکردنی دیجیتاڵی AI . هەروەها دەتوانێت وەک ئامرازێکی کاریگەر بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی سانسۆری دیجیتاڵی لە ڕێگەی رەمزاندنی داتا، پەیوەندی پارێزراو بۆ پاراستنی چالاکوانان و بەرهەڵستکاران و چاودێریکردنی چالاکیەکانی حکومەتە دیکتاتۆرەکان خزمەت بکات. لە هەمان کاتدا، دەبێت هۆشیاری گشتی سەبارەت بە مەترسییەکانی چاودێری و کۆنترۆڵی دیجیتاڵی و ڕێگاکانی بەرەنگاربوونەوە بەرزبکرێتەوە، لە ڕێگەی دەرکردنی یاسای ناوخۆیی و نێودەوڵەتی دژی پێشێلکردنی تایبەتمەندی و دابینکردنی ئامرازی تەکنیکی کە یارمەتی تاکەکان دەدات داتاکانیان بپارێزن و ئازادی ڕادەربڕین لە بۆشایی دیجیتاڵدا دەستەبەر بکەن.
AI بۆ پشتیوانیکردن لە دیموکراسی و بەشداری جەماوەری

زۆر گرنگە AI لە ئامرازێک بگۆڕین کە یارمەتی داخورانی دیموکراسی ڕێژەیی دەدات بۆ ئامرازێک کە بەهێزی دەکات و پەرەی پێدەدات. تەکنەلۆژیا دەبێت جەماوەر بەهێز بکات، بەشداری سیاسی لەسەر بنەمای یەکسانی بەهێز بکات، و شەفافییەت و دادپەروەری لە پرۆسەی دیموکراسیدا دەستەبەر بکات. AI دەتوانرێت بۆ پەرەپێدانی پلاتفۆرمی پارێزراو و شەفاف بۆ دیالۆگ و دەنگدانی ئەلیکترۆنی بەکار بهێنرێت، کە هاووڵاتیان بتوانن بیروڕای خۆیان دەرببڕن و ڕاستەوخۆ و کاریگەرانە بەشداری بکەن لە بڕیاردان لە هەموو ئاستەکاندا.
هەروەها دەتوانرێت ئامرازەکانی AI پەرە پێبدرێت بۆ شیکردنەوە و ئاشکراکردنی هەواڵی ساختە و زانیاری نادروست، پاراستنی خەڵک لە هەڵمەتەکان بە مەبەستی لاوازکردنی توانایان بۆ بڕیاردان لەسەر بنەمای ڕاستی. ئەم ئامرازانە دەتوانرێت بەشێوەیەکی فراوان و ئازادانە بەکار بهێنرێن وەک بەشێک لە پرۆژەیەکی فراوانتر بۆ پەرەپێدانی شەفافیەتی میدیا و دژە هەژموونی مۆنۆپۆلی میدیا. ئەمە هەروەها پێویستی بە شەڕکردن هەیە بۆ یاسای نێودەوڵەتی و ناوخۆیی ڕوون کە ڕێگری لە بەکارهێنانی AI دەکات لە دەستکاریکردنی ڕای گشتی، دڵنیابوون لەوەی ئەو زانیاریانەی پێشکەش بە خەڵک دەکرێن دروست، بابەتی و ڕەنگدانەوەی واقیعن بەبێ لایەنگری چینایەتی یان ئایدۆلۆژی.

ڕزگار ئاکرێی
Rezgar Akrawi

ڕزگار ئاکرێی چەپێکی سەربەخۆیە، بایەخ بە چەپ و شۆڕشی تەکنەلۆژیا دەدات، و وەک شارەزا لە پەرەپێدانی سیستەم و حوکمڕانی ئەلیکترۆنی کار دەکات.


بەشێک لە کتێبە بڵاوکراوەکەم ” ژیریی دەستکردی سەرمایەداری، بەرەنگاری چەپ و بەدیلی گونجاو ، تەکنەلۆژیا لە خزمەتی سەرمایە یان ئامرازێک بۆ ئازادی؟”، کە پێشتر بۆ چەند زمانێک وەرگێڕدراوە.
بەستەری بەخۆڕایی بۆ پەرتووکەکە:
كوردي:
https://leanpub.com/ai-socialism
زمانەکانی تر:
https://leanpub.com/u/rezgarakrawi
https://www.amazon.com/stores/Rezgar-Akrawi/author/B0DY1BMMXW


سەرچاوەکان:

  1. بڵقی پاڵێوگە – ویکیپیدیا
    https://en.wikipedia.org/wiki/Filter_bubble
  2. جۆناسان ناگلەر و همکاران – چۆن پلاتفۆرمەکانی تەکنەلۆژیا سووتەمەنی جەمسەرگیری سیاسی ئەمریکا دەکەن و حکومەت دەتوانێت چی بکات لەو بارەیەوە – بروکینگز
    https://www.brookings.edu/articles/how-tech-platforms-fuel-u-s-political-polarization-and-hat-government-can-do-about-it
  3. PNAS – گەورەکردنی ئەلگوریتمی سیاسەت لە تویتەر
    https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2025334119
  4. Arxiv – لایەنگری گەورەکردنی سیاسی ئەلگۆریتمی تویتەر بۆ تۆ
    https://arxiv.org/abs/2411.01852
  5. 2021 دزەکردنی فەیسبووک – ویکیپیدیا
    https://en.wikipedia.org/wiki/2021_Facebook_leak
  6. بەڵێنە شکاوەکانی مێتا: سانسۆری سیستماتیک لەسەر ناوەڕۆکی فەلەستین لە ئینستاگرام و فەیسبووک – هیومان ڕایتس ۆوچ (21)
    https://www.hrw.org/report/2023/12/21/metas-broken-promises/systemic-censorship-palestine-content-instagram-and
  7. ئایا گەورەکانی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان سانسۆر لەسەر دەنگەکانی لایەنگری فەلەستین دەکەن لە کاتی شەڕی ئیسرائیلدا؟
    https://www.aljazeera.com/features/2023/10/24/shadowbanning-are-social-media-giants-censoring-pro-palestine-voices
  8. گروپی مافەکانی مرۆڤ دەڵێت مێتا دەنگە لایەنگرانی فەلەستین لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان دەخنکێنێت
    https://www.aljazeera.com/news/2023/12/21/meta-stifling-pro-palestine-voices-on-social-media-hrw
  9. بۆچی تویتەر ئەو هەژمارانەی قەدەغە کرد کە پەیوەندییان بە خۆپیشاندانەکانی جوتیارانەوە هەبوو لە هیندستان
    https://time.com/5935003/india-farmers-protests-twitter
  10. گروپەکانی مافی مەدەنی داوا لە فەیسبووک دەکەن سیستەمی چاودێری ڕەگەزپەرستی چاکبکاتەوە (facebook-moderation-
    acial-bias-black-lives-matter)
    https://www.theguardian.com/technology/2017/jan/18/facebook-moderation-racial-bias-black-lives-matter
  11. . هیندستان: تویتەر لەسەر داوای حکومەت هەژماری ناڕەزایی جوتیاران دادەخات – بی بی سی
    https://www.bbc.com/news/world-asia-india-55898708
  12. چۆن ئێکسی ئێلۆن مەسک بوو بە پەڕەی یەکەمی ڕاستڕەوەکانی جیهان – گاردیان
    https://www.theguardian.com/technology/2025/jan/04/elon-musk-x-trump-far-right
  13. گروپی فەیسبووکی “هێلەک زەردەکان” کە 350,000 ئەندامی هەیە لە ڕۆژی هەڵبژاردنەکانی ئەوروپا بەستراون
    https://www.wsws.org/en/articles/2019/05/28/vest-m28.html



لالەزاری میلیشیاکان بۆ خەڵک چی دەگەیەنێ؟.. ئاسۆ کمال

ڕدواوی هێرشی میلیشیاکانی یەکێتی بۆسەر میلیشییای لاهور لە لالەزار بۆخەڵک مایەی نیگەرانیە. ئەمە نیگەرانی نیە سەبارەت بە چارەنوسی یەکێک لە میلیشیاکان، کە دوێنێ بەشێک لە هەمان میلیشیاکانی یەکێتی بوە،وە ئەمڕۆ لە مەیدان دەرکراوە. بەڵکو نیگەرانی خەلک لەوەیە کە شەڕی نەبڕاوەی ئەم میلیشیایانە لەپاڵ نەبونی موچە و گوزەراندا دۆخی نائارامی و پەشێوی کۆمەڵایەتی ڕۆژ بە ڕۆژ زیاتر دەکا.
لالەزاری لاهور و هێزەکەی خورشید هەرکی و قەڵاکەی عوزێری، تەنیا چەند نمونەیەکی کەمن لەو سیستمە سیاسی و کۆمەڵایەتیە عەشیرەتی و بنەماڵەییەی یەکێتی و پارتی، کە کۆمەڵگەی مەدەنی کوردستانیان لەم ٣٤ ساڵەی ڕابردوودا گۆڕیوە بە کۆمەڵگەیەکی میلیشیایی. هەربۆیە نیگەرانی لەم ڕوداو و شەڕانەی میلیشیاکان دەبێ خەڵکی کوردستان بەرێت بە بیرکردنەوە لە سەرچاوەی ئەم نیگەرانیانە، وە تێگەیشتنێکی گشتی دروست بکات لەسەر ئەوەی کە ئایا ئایندەی ژیان و ئاسایشی هاوڵاتیان بەرەو کوێ دەچێ لە سایەی ئەم سیستمە سیاسی و کۆمەڵایەتیەی کوردستانی کردۆتە مۆڵگە و لالەزاری میلیشیاکان؟
ڕەخنەگرتن لە یەکێتی و پارتی کە ئازادی سیاسی و ئارامی شارەکان پێشێل دەکەن یان دەوری یاسا و دادگا لەبەرچاو ناگرن ، وە یان چەکی ئەمریکی لە شەڕی ناوخۆی میلیشیاکاندا بەکاردەهێنن، ناتوانێ لەسایەی بونی سیستمێکی سیاسی و کۆمەڵایەتی میلیشیاییدا دەوری هەبێ. ئەمانە هەمووی خۆیان ئاکامی خۆلالێنەدراوی سیستمێکن کە بنەما و ڕێسا و پێوەرەکانی نەبونی ئازادی و ئارامی و یاسا و دادپەروەریە.
ئەم سیستمە خۆی نمونەکانی لاهور و خورشید و عوزێر دروست دەکا. خودی دەسەڵاتی یەکێتی و پارتی لەسەر بنەمای دروستکردنی هێزی چەکدار بەپێی ناسنامەی عەشیرەت و بنەماڵە لە هەموو شارو شارۆچکەکانی کوردستاندا کارگەی دروستکردن و بەرهەمهێنانەوەی ئەم کەس و هێزانەیە. چ زۆنی سەوز و چ زۆرنی زەرد لە ڕێگەی سیستمێکی سەربازی و ئاسایش و دەزگای نهێنی، زانیاری و پاراستن، بەڕێوەدەبرێت، کە لە کۆی ٥ هاوڵاتیەکی کوردستان یەک هاوڵاتی کراوەتە موچەخۆری سەربازی ئەم دوو حزبە. بودجەی کوردستان بە موچەیەکیش کە حکومەتی عێراق دەینێرێ، زیاتر لە چارەکێکی تەرخانی بەشی سەربازی ئەم سیستمە میلیشییاییە دەکرێ، تا دەسەڵاتی خۆی پێ بپارێزێ. ئەم مۆڵگە سەربازیەی کە بەسەر چەندین یەکەی حزبی و عەشیرەتی و بنەماڵەیی سەربازی تردا دابەش بوە لەگەڵ مۆدێلی پاشایەتی و سولتان ومیرنشینەکانی خەلیجی عەرەبیش بەراورد ناکرێن، کە سیستمی هەرەمی سەرکوتگەرن، جار بەجار کودەتای خێزانیان تیا ڕودەدا. تەنانەت لەگەڵ مۆدێلی سەربازی شەستەکانی سوپای عێراقدا بەراورد ناکرێن کە کودەتایان بەسەر یەکتردا دەکرد، تاکو بەعس توانی دەسەڵاتی دیکتاتۆریەتی خۆی بسەپینێ.
ئەم سیستمە سیاسی و کۆمەڵایەتیە میلیشیاییەی کوردستان ئاڵوزترە. لەگەڵ ئەوەش کە هەموو توخمەکانی سیاسەتی سەربازی و کۆمەڵایەتی دەورانی داگیرکاری ئینگلیزی سەرەتای سەدەی بیست و سی ساڵی سەدام و حکومەتی بەعسی، لە دروستکردنەوەی عەشیرەت و بنەماڵەی چەکدار و میلیشیایی جیاجیا، وەک میراتێکی پیرۆز پاراستوە، وە هەروەها بە تەکنەلۆژیا و چەکی پێشکەوتو و میدیای دیجیتاڵ گەشەی پێداوە. کیشەی مێژوویی ناسیونالیزمی کورد لە عێراقدا ئەوەیە کە جگە لەم سیستمە میلیشیایی و عەشیرەتیە ناتوانێ هیچ مۆدێلێکی تری سیاسی و کۆمەڵایەتی دەسەڵات و بەڕێوەبردن دروست بکا. ئەم ناسیونالیزمە وەک هێزێکی سیاسی لە ڕەحمی بنەماڵە و عەشیرەتی بارزانیەوە لەدایک دەبێ، دواتر لە ڕێگای کۆکردنەوەی هێزی دەرەبەگە کوردە ناڕازیەکانەوە بە ڕیفۆرمی زەوی و پشتیوانی کرانی لە ئاستی نێودەوڵەتیدا بۆ ڕوبەڕوبونەوە لەگەڵ حکومەتی قاسمدا وەک هێزی سەربازی گەشە دەکا و دواتر باڵی مەکتەبی سیاسی و جەلالی وەک ڕکابەر لەناو پارتیدا بۆ بنەماڵەی بارزانی دێتە ئارا و لە کۆتاییشدا یەکێتی نیشمانی لەگەڵ فرسەتی شەڕی کەنداو و دواتر ڕوخانی بەعسدا دەبێتە شەریکە دەسەڵاتی بنەماڵەی بارزانی لە کوردستاندا. یەکێتی هەرچەند ڕێگری بەردەم بنەماڵە و عەشیرەتی بارزانی بوە کە ببێتە دامەزراوەیەکی سیاسی و کۆمەڵایەتی وەک پاشایەتی و میرنیشینی خەلیج یاخود وەک تکریتیەکانی بەعس کە بتوانن بە ئاسانی ئەم سیستمە سیاسی و کۆمەڵایەتیە میلیشیاییە لە هەموو کوردستاندا لەدەوری مەرجەع و سەرۆک و بنەماڵەی بارزانی دروست بکەن. بەڵام یەکیتیش لەسەر هەمان بنەمای سیستمی میلیشییایی و عەشیرەتی دەسەڵاتی لە ناوچەی سەوزدا ڕیک دەخا و لە دوای ڕوخانی بەعسەوە ڕیکەوتنامەی ستراتیژی پەنجا بە پەنجا ئەم سیستمە بەڕیوەدەبەن.بەڵام یەکێتی لە دوای تاڵەبانی ئەو هێزەی لە دەستداوە کە بتوانێ لە ناوچەی سەوزدا وەک حزبی بنەماڵەی تاڵەبانی کۆنترۆڵی سیاسی و ئەمنی و کۆمەڵایەتی بکا. یەکێتی یەکگرتوویی بنەماڵەیی تاڵەبانی لەدەستداوە و بازنەی دەسەڵاتی بنەماڵەیی بۆ بافل بەرتەسک بۆتەوە، کە جگە لە ئێران و شیعەی عێراق پشتیوانیەکی ستراتیژی نیە. لە کاتیکدا کە بارزانی لە هەوڵی ئەوەدایە کە باڵادەستی خۆی لەناو هەریمی کوردستاندا بسەپینێ باڵەکانی تری ناو یەکێتی هەمیشە خوازیاری سازان و ملدانن بە سەرۆکایەتی بارزانی و شەریک بون لەگەڵیدا. هەربۆیە هەر هێزێکی عەشیرەتی و میلیشییایی ناوچەی سەوز کە دەسەڵات و بودجەی لای بنەماڵەی تاڵەبانی لە مەترسی و کەم بونەوەدا بێت دەبێتە ئامڕازێک بۆ پارتی و بازرانی کە هەرچی زیاتر یەکێتی پێ لاواز بکەن لە ناوچەی سەوزدا.
بنەمای ئابوری ئەم میرنشینە میلیشیایەی کوردستان فاکتەری ئابوری نەوت و گازە، کە دەوری سەرەکی هەیە لە هێشتنەوەی ئەم سیستمە سیاسی و کۆمەڵایەتیەدا کە پارتی و یەکێتی لە دوای ڕوخانی بەعسەوە توانیویانە ڕایگرن. هەم ڕاگرتنی میلیشیاکان و هەم عەشیرەتە چەکدارەکان پشتی بە داهاتی نەوت و گومرگ و هاوکاری ئەمریکا بەستوە. بەڵام هەرکام لەم فاکتەر و بنەما ئابوریانەش ناجێگرن و پشتیان بەستوە بە دۆخی سیاسی عیراق و حکومەتی مەرکەزی عێراق و سیاسەتی ئەمریکا لە ناوچەکە و دەور و دەسەڵاتی ئێران و تورکیا. لە ئیستادا کە گۆڕانکاری بەسەر ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا هاتوە و بەردەوامە لە ناجێگری، بەتایبەت دوای شکستی بەرەی مقاوەمەتی ئێران، گۆڕانکاریەکان ڕوو لە کوردستان و دەوری یەکێتی و پارتیش دەکا. بارزانی خەیاڵی وەک سەدام لێدەدا بەوەی کە بە نەوتی کوردستان دەتوانێ دەسەلاتی بنەماڵەیی بکاتە دەزگایەکی دەوڵەتی و سەربەخۆبێت، بەڵام ئەم خەیاڵەی لە شکستی ریفراندۆمەکەیدا و لە دادگای پاریسدا بە هەوادا چوو. هەربۆیە پارتی هیچ بەدیلێکی نیە بۆ بونە تاکە بەدیل و مۆدێلێکی ئابوری کە ببێتە دەسەڵاتێکی سەرتاسەری لە هەرێمی کوردستاندا. لە ئیستادا حزبە دەسەڵاتدارەکانی ناسیونالیزمی کورد ناچارن لەو چوارچیوە سیاسی و نێودەوڵەتیەی تیایدا کاربکەن. بەرژەوەندیەکانی ئەم حزبانە لە ئاستی لۆکاڵ و ناوچەکانی سەوز و زەرددا لە پاراستنی سیستەمێکی میلیشیایی عەشیرەتی و بنەماڵەییەوە بەڕیوەدەچێ کە لە پێناو پاراستنی ئەم دەسەڵاتە هەرێمیە ولەژێر فشاری دەرەوەدا پێویستیان بە جۆرێک ڕیکەوتنە لە ئاستی کوردستاندا، بەڵام ئەمە نە سیستەمێکی سیاسی جێگیرە نە خاوەنی بەرنامەیەکی دەوڵەتی و ستراتیژیە. هەربۆیە وەک دوو هێزی میلیشییایی ئەوەی دەیانەوێ پاراستنی دەسەڵاتی ئێستایانە و لەم چوارچێوەدا ململانێیان لەسەر دەسەڵات لە ڕێگەی میلیشییا سەربازی و ئەمنی و عەشیرەتیەکانیانەوە درێژە پێدەدەن. هەربۆیە ئەم سیستمە سیاسی و کۆمەڵایەتیە کە عەشیرەتی و میلیشیاییە خۆی هەڵگری ناجێگیری و نائارامی بەردەوامە. پارتی، کە بنەماڵەی بارزانیە، دەستی باڵای هەیە لەم سیستمەدا بە حوکمی بەدامودەزگاکردنی عەشیرەتی بارزانی و کۆنترۆڵی پایە ئابوری و ستراتیژیەکانی دەسەڵات لە هەرێمی کوردستاندا و پەیوەندی لەگەڵ تورکیا و ئەمریکادا. یەکیتی، کە بنەماڵەی تاڵەبانی تاکە باڵە، لەم پێشبڕکییەدا لەگەڵ پارتیدا بە ئاسانی دەرناچێ. ئەم تاکە سوارەی یەکێتی، هەرچی زیاتر سەلەفی بەهێزبکەن یان لە پێناو زیادکردنی دەنگەکانیان ڕیگری لە حزبە ڕکابەرەکانیان بکەن وە یاخود تەسفیەی هێزی ناو بنەماڵەکەیان بکەن و تەنانەت سەرچاوە ئابوری و بازرگانی و میلیشیاکان لەناوچەی سەوزدا قۆرغ بکەن، ئەوەندە زیاتر نائارامی و سەرکوت زیاتر دەکا. ئەوەی لەم نێوەدا زیان دەکا خەڵکی هەژار و کرێکار و فەرمانبەر و موچە خۆری کوردستانە، کە نەک هەر ژیان و گوزەرانی ئێستایان بەرەو خراپتر دەچێ بەڵکو لەسایەی ئەم سیستمە میلیشییایی و عەشیرەتیەدا هەموو بنەماکان و ئومیدیان بە گەیشتن بە ژیانێکی شایستە و پێشکەوتویان لێ زەوت دەکرێ. هەربۆیە ئەمڕۆ کوردستان پێویستی بەهێزێکی جەماوەری و سیاسیە کە بتوانێ ڕوبەڕوی ئەم سیستمە سیاسی و کۆمەڵایەتیە بوەستێتەوە و گۆڕانکاری بەسەر سەرجەم ئەم سیستمەدا بهێنێ.

٢٩ ئابی ٢٠٢٥




تکایە، خاسی مەکەن، با خراپتر نەبێت!..١.. ئاکۆ مارانی

ڎ ، ۋ ، ڼ ، ۊ ، ې (فۆنێم) یان (ئەلەفۆن)؟

١.
/ڎ/ : ڎې d̑ 1: فۆنێمە، واتای واژەکان دەگۆڕێت و جووتواژەکان لە یەکدی جیادەکاتەوە. لەتەک فۆنێمی /د/ جیاوازی هەیە، پێچەوانەی ئەو بۆچوونەی کە /ڎ / بە بێژەی ناوچەیی و ئەلەفۆن هەژماری دەکەن، دەیان کردار هەن، کە بە فۆنی [ڎ] گۆدەکرێن و دەیان واژەی دیکەش هەن، کە بە فۆنی [د] گۆدەکرێن، واتە لەنێو ئاخاوتنی هۆرامی هەم فۆنێمی /ڎ/ هەیە و هەم فۆنێمی /د/ هەیە. فۆنێمی /ڎ/ وەک فۆنێمی /د/ هەم لە سەرەتای واژە ( ئی ڎەس، ئۆ ڎەس ، ئی ڎەسە، ئا ڎەسە، ئوو ڎەسە) و هەم لە نێوەندی واژە ( بڎیە، باڎیە ، گەڎې ، دېڎې ، دڎان ) و هەم لە کۆتایی واژە (ئاڎ ، ئېڎ ، نمەڎ ) هەیە و دێت.
بەس لە دوو باردا [ڎ] ئەلەفۆنە، ئەویش لەنێو ئاخاوتنی هەندێک گوند [ڎ] وەک ئەلەفۆن دەگۆڕێت بە (ذ : بەرذاخ)، کە لە بنەڕەتدا فۆنەکە [ڎ]یە. بێجگە لەوە، لەنێو ئاخاوتنی هەندێکی دیکە /ت/ بە ]ڎ[ گۆدەکرێت. لە بنەڕەتدا فۆنێمەکە[ت]. هەڵبەتە ئەویش بەس لە کۆتایی هەندێک واژەی وەک ( وېت ، چنیت ، زېڵیت ، خڎېت ، شېت ) وەها گۆدەکرێن ( وېڎ ، چنیڎ ، زېڵیڎ ، خڎېڎ ، شېڎ ). هەر بەو جۆرەی کە لەنێو ئاخاوتنی خەڵکی سلێمانی /د/ بە ]ی[ گۆدەکرێت (ئەدا | ئەیا، نەیدا |نەییا، ڕێدا | ڕێیا، …تد)!

نموونە بۆ هەبوونی هەر دوو فۆنێمەکە (/ڎ/ و /د/) لەنێو ئاخاوتنی هۆرامی:
دېڎې : cvcv باوەژن ، دېدې : cvcv خوشکی گەورە ، دەس cvc: دەست : ڎەس cvc: بەر (ئەم بەر و ئەو بەر)

نموونە: ڕاناوەکان
ئاڎ cvc : ئەوی نێر، ئېڎ cvc : ئەمی نێر ، ئاڎە cvcv : ئەوی مێ، ئېڎە cvcv : ئەمی مێ ، ئاڎې cvcv : ئەوان، ئېڎې cvcv : ئەمان

نموونە: ناوی گشتی
ئەڎا : cvcv دایک ، باڎیە: cvccv دەفری دۆ، نمەڎ ccvc: لباد …تد

نموونە: ئاوەڵفرمان
ئی ڎەس : ئەم بەر ، ئۆ ڎەس : ئەو بەر …، چی ڎەس : لەم بەر ، چۆ ڎەس : لەو بەر ، پی ڎەسەرە : بەم بەرڕا ، پۆ ڎەسەرە : بەو بەرڕا، چی ڎەسەنە : لەم بەردا ، چۆ ڎەسەنە : لەو بەرد ، چی ڎەسۆ : لەم بەرەوە ، چۆ ڎەسۆ : لەو بەرەوە، … تد.

نموونەی هەبوونی هەر دوو فۆنێمەکە /ڎ/ ، /د/ لەنێو یەک واژە:
بڎەیدې ccvccv ، نەڎەیدې cvcvccv ، مەڎەیدې cvcvccv ، مڎەیدې ccvccv ، مڎیەیدې cccvccv ، نەڎیەیدېcvccvccv ، مەڎیەیدې cvccvccv ، بڎیەیدې cccvccv تد.

بێجگە لەوەی کە ئەم واژە بناخەییانە (ئەڎا ، ئاڎ ، ئاڎە ، ئېڎ ، ئېڎە، ئاڎې، ئېڎې ) هەرگیز و لە هیچ ناوچەیەکی هۆرامان بە [د] گۆناکرێن، ئەو بۆچوونانەش، کە /ڎ/ بە [د] دادەنێن و وەک ئەلەفۆنی گۆڕانی /د/ بۆ [ی] لەنێو ئاخاوتنی سلێمانی لێکدەدەنەوە و هاتنی پیتە بزوێنەکان لە پێش و پاشی [د] بە هۆکاری بە [ڎ] گۆکردنی لێکدەدەنەوە، نادرووستن، چونکە:

  • ئێمە تاکو بۆ ڕابوردوو و بۆ نێوەندی کەسانی گوندنشین و نەخوێندەوار بگەڕێینەوە، کە بنەمایەکە بۆ دەستنیشانکردنی ڕەسەنێتی، زۆرتر گۆکردنی [ڎ] دەبیستین و کەمتربوونی [د] لەنێو ئاخاوتنی هۆرامەکان دەبیسترێت.
  • کەم نین ئەو واژە هۆرامییانەی کە پێش پیتی [د] پیتی نەبزوێن و پاشی پیتی بزوێن هەیە، کەچی هەر بە [د] گۆدەکرێن، نموونە بواندېccvccv ، شاندېcvccv ، کېیاندېcvcvccv ، بېیاۋندېcvcvcccv ، پڕچندېcccccv ، قرتندېcccccv ، نەیدېcvccv ، دڕدېcccv ، بڕدېcccv ، خۊدېcvcv ، دۊدېcvcv ، بیندېcvccv ، ۋیندېcvccv، چندېcccv ، ۋاچدې caccv، مەردې cvccv…تد، نزیکەی نیوەی کردارە ڕانەبوردوەکان بۆ دوەم کەسی کۆ دەگرێتەوە.
  • کەم نین ئەو واژە هۆرامیانەی کە پێش پیتی [ڎ] پیتی نەبزوێن و پاشی پیتی بزوێن هەیە، کەچی هەر بە [ڎ] گۆدەکرێن، نموونە: بەرڎې cvccv، کەرڎېcvccv ، بوەرڎېccvccv، ۋېیەرڎې cvcvccv، ئارڎې cvccv، بارڎې cvccv، پرڎی cccv، مەرڎې cvccv، ..تد، نزیکەی نیوەی کردارە ڕانەبوردوەکان بۆ دوەم کەسی کۆ دەگرێتەوە.
  • ڕاستە لە ئێستا و لەنێو نەوەکانی ئێستا زۆرتر زۆربەی [ڎ]ێکان بە [د] گۆدەکەن. بەڵام هۆکاری ئەوەش ڕۆشنە، گۆڕانی ئاخاوتنی کەسەکانە لەژێر کارایی خوێندن بە عەرەبی، فارسی، کوردی-سۆرازنی، یان ژیان و خوێندن و زمانپژانی منداڵە هۆرامەکان لە وڵاتان و کیشوەرەکانی ئۆرووپا و ئوسترالیا و کەنەدا و ئەمەریکا..تد، کە هەمان دیاردەی نادرووست گۆکردن لەنێو منداڵانی کورمانج و زازاک و سۆران و کەلهوڕ و لەک و لوڕ لە هەندەران بوونی هەیە.

١. /ڎ/ بەس لەنێو ئاخاوتنی دیالێکتە هۆرامییەکان وەک فۆنێم بوونی هەیە.

  • جووتۆکە واژە minimal pair، ئەکادێمیای کوردی د. وریا عومەر ئەمین.

بۆ خۆێندنەوەی ئەم بابەتە کلیکی ئێرەبکەن..




سەبارەت بە سروشتی مرۆڤ.. ن . مەکری تەلال.. وەرگێڕانی: یاسین لەتیف

[]

وەگێڕانی لە عەرەبی بە زیاد کردنەوە ( یاسین لەتیف)
دیبەیتی نیوان نەوام چومسکی و میشیل فۆکۆ.
“ئەوەی ئێمە پێی دەڵێین سروشتی مرۆڤ بەشێکە لە ستراتیژی دەسەڵات. ئەوە پێدراوێکی زگماکی نییە، بەڵکو بنیاتنانی مێژووییە”. – فۆکۆ

دیبەیتەکە لە سەروبەندی جەنگی ڤێتنامدا ئەنجامدراوە ، هەروەها لە بنەڕەتدا لە مشتومڕێکی تەلەفزیۆنی ساڵی ١٩٧١ لە هۆڵەندا لە نێوان زمانزان و فەیلەسوفی سیاسی نەوام چۆمسکی و فەیلەسوفی فەرەنسی میشێل فۆکۆ سەرچاوەی گرتووە کە فەیلەسوفی هۆڵەندی (فۆنس ئەلدەرز) بەڕێوەی دەبرد. نەوام چومسکی بە ئەنگلیزی قسەی دەکرد ، بەڵام میشل فۆکۆ بە فەرەنسی . جێوازی زمان نەبوون بە بەربەست لە بەردەم هەردوو فەیلەسوفەکە .
تەوەری سەرەکی پرسیارەکە سەبارەت بە سروشتی مرۆڤە: ئایا مرۆڤ سروشتێکی جێگیری هەیە و گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتی و مێژووییەکان تێدەپەڕێنێت، یان بەردەوام لە لایەن بونیادی پێکهاتە مەعریفی و دەسەڵاتەکانەوە وێنا دەکرێت؟
وڵامی چۆمسکی : پارێزگاری لە بوونی سروشتێکی زگماکی مرۆڤ دەکات، کە بە تایبەتی لە فاکەڵتی زمان و داهێناندا دەردەکەوێت. هەروەها چومسکی پێیوایە بنەما ئەخلاقیەکان گشتگیرن
وڵامی فۆکۆ : چەمکی جەوهەری جێگیر ڕەتدەکاتەوە و جەخت لەوە دەکاتەوە کە مرۆڤ بوونەوەرێکی مێژووییە کە لەلایەن سیستەمی گوتار و زانین و دەسەڵاتەوە وێنا دەکرێت . بەڵام فۆکۆ پێیوایە بنەما ئەخلاقیەکان ڕێژەیین .
ئەم مشتومڕە بە یەکێک لە گرنگترین بەریەککەوتنە فیکرییەکانی سەدەی بیستەم دادەنرێت، چونکە جیاوازییەکی بنەڕەتی لە نێوان عەقڵانیزمی ڕەخنەیی ئەمریکی و مێژووگەرایی و بونیادگەری فەرەنسیدا ئاشکرا دەکات.
تەوەرە سەرەکیەکان
1 – لەسەر زمان و داهێنان
چۆمسکی : دەڵێت توانای درووستکردنی ڕستەی بێ وێنە تەنها بە فێربوون یان ژینگە ناتوانرێت ڕوون و شیبکرێتەوە ، بەڵکو پێشگریمانە دەکات کە بونیادێکی دەروونی زگماکیە .
فۆکۆ : وەڵامی دەداتەوە کە ناتوانرێت ئەم بونیادە بە دابڕان لە چوارچێوەی مێژوویی و مەعریفی خۆی تێبگەین.
2 – سەبارەت بە دادپەروەری و سیاسەت .
چۆمسکی: پێداگری لەسەر ئەوە دەکات کە بیرۆکەی دادپەروەری ڕەگ و ڕیشەی لە سروشتی مرۆڤدا هەیە و پێوەرێکە کە دەتوانرێت لە ڕێگەیەوە ڕەخنە لە سیستەمی کۆمەڵایەتی و سیاسی بگیرێت.
فۆکۆ : دەڵێت دادپەروەری بیرۆکەیەکی ئەبەدی نییە، بەڵکو بەرهەمێکی مێژووییە کە پەیوەستە بە پەیوەندییەکانی دەسەڵاتەوە.
3 – سەبارەت بە ئازادی و داهێنانی مرۆڤایەتی .
چۆمسکی: دەڵێت ئازادی لە سروشتی مرۆڤدا هەیە و دەبێت بناغەی پڕۆژەی سیاسی بێت.
فۆکۆ: دەڵێت ئەوەی ئێمە پێی دەڵێین ئازادی، هەمیشە بە گوتارەکانی دەسەڵات دیاری دەکرێت و مرۆڤ لە دەرەوەی ئەو تۆڕانە بوونی نییە.
4 -جیاوازی میتۆد
چۆمسکی : سوود لە زانستی سروشتی و زانستە وردەکان وەردەگرێت، باوەڕی بە بوونی یاسا گەردوونییەکان هەیە لە سروشتی مرۆڤدا .
فۆکۆ : لە شوێنەوارناسی نەسەبەوە (ئارکۆلۆژیای جینالۆژی)سوود وەردەگرێت و دەڵێت مرۆڤ لە گۆڕینی فۆرمەکانی مێژووییدا دەردەکەوێت کە ملکەچی یاسایەکی جێگیر و جەوهەری نین.
[[ئەنجام]]
مشتومڕکە “لەسەر سروشتی مرۆڤە” ڕووبەڕووبوونەوەیە لە نێوان دوو جیهانبینی:

  • ڕوانگەیەکی جەوهەرگەرایی (چۆمسکی)، کە باوەڕی بە بوونی سروشتێکی جێگیر هەیە کە داهێنان و دادپەروەری ڕوون دەکاتەوە.
  • ڕوانگەیەکی مێژوویی (فۆکۆ)، کە پێیوایە مرۆڤ تەنها لە ڕێگەی گۆڕینی بونیادی گوتارو دەسەڵات پێناسە دەکرێت.
    گرنگی کتێبەکە لەوەدایە کە دوو هەڵبژاردەی دژ بەیەکمان دەخاتە ڕوو:
  • ئایا پێویستمان بە بناغەیەکی هاوبەشی مرۆیی هەیە بۆ بنیادنانی پڕۆژەیەکی ئازادیخوازانە؟
  • یان هەر هەوڵێک بۆ پێناسەکردنی سروشتی مرۆڤ هیچ نییە تەنها فۆرمێکی نوێی دەسەڵات و مەعریفەیە؟
    چۆمسکی باس لە یاخیبوونی مەدەنی، یاسای نێودەوڵەتی، ئیمپریالیزم و ئەو بەهایانە دەکات کە پاڵنەرن بۆ ململان دژ بە دەسەڵات. لە کاتێکدا فۆکۆ لێدوان لەسەر ئایدیالی چۆمسکی “دادپەروەری ئایدیالیزم” دەدات، جەخت لەوە دەکاتەوە کە ململانێ دەبێ لە ژێر چەتری شەڕدا ئەنجام بدرێت نەک دادپەروەری . [پرۆلیتاریا] شەڕ بۆ ئەوە دەکات بیباتەوە، نەک لەبەر ئەوەی دادپەروەرە. هەروەها فۆکۆ جەخت لەسەر گرنگیدان بە ڕۆڵی ئەو دامەزراوانە دەکاتەوە کەوا خۆیان وا نیشان دەدەن کە سەربەخۆن لە دەوڵەت، هەرچەندە بۆ پاراستنی دەوڵەت دروستکراون. نموونەی ئەمەش دەهێنێتەوە: دامەزراوەی پەروەردەیی، دامەزراوەی بانگەواز و خۆشگوزەرانی، دامەزراوەی نوشداری دەروونی.
    ئەم گرژییە فەلسەفییە کاریگەریی بەردەوامی مشتومڕەکە لە ئەمڕۆدا ڕوون دەکاتەوە، بەو پێیەی ئەو پرسیارانەی کە وروژاندیان لە باسە فەلسەفی و سیاسییە هاوچەرخەکاندا تا ئێستاش بە زیندووی ماونەتەوە.
  • مەکری_تەلال : سەرچاوە لە فەیسبوکەوە



زمانی داڕشتنی هەواڵ لە میدیاكاندا.. سەدیق سەعید ڕواندزی

   
                                 

لە هەرێمی كوردستاندا، لە ماوەی سی و چوار ساڵی ڕابردووی دەسەڵاتی كوردی، هیچ هەوڵێك نەدراوە بۆ یەكخستن و بەرجەستەكردنی زمانی فەرمی دەوڵەت، یاخود زمانێكی ستاندارد كە لە نووسین وداڕشتن، وەك زمانی هاوبەش و یەكگرتووی كوردی بەلایەنی كەمەوە لەوبەشەی كوردستان پەیڕەو بكرێت. لەو ڕوانگەیەوە دەبینین كە زمانی داڕشتن و نووسین لە دەزگا ڕاگەیاندنەكان و بڵاوكراوەكانی ئێمەدا، زمانێكی یەك جۆر و یەك شێوە نییە. لە ڕاستیدا یەكخستنی زمان بە پلەی یەكەم ئەركی حكومەتە كە لە ڕێگەی نێوەندە ئەكادیمییەكان و لە چوارچێوەی پلانی فەرهەنگی كاری لە سەربكات، یاخود چەندین ڕێنمایی و ڕاسپاردە بە مەبەستی یەكخستنی زمانی نووسین و دەربڕین لە ڕاگەیاندنەكاندا دەربكات، بەڵام كاتێ گرنگیدان بە زمان لەپلانی حكومەت نابێت، ئەوا بەرپرسیاریەتییەكە دەكەوێتە ئەستۆی دەزگا ڕاگەیاندنەكان كە كار بۆ بە ستانداربوونی زمان بكەن.
مەرج نییە ڕێكخستنی زمان هەرتەنها بە بڕیاری سیاسی بێت، بەڵكو دەتوانرێت لە ڕێگەی نووسینەوە زمانی هاوبەش بێتە كایەوە. شكسپیری نووسەری گەورەی ئینگلیز و جیهان، لە ڕێی بەرهەمەكانییەوە ڕۆِڵێكی هەرە گەورەی لە پێشخستن و بە ستانداربوونی زمانی ئینگلیزیدا بینی، یاخود زمانی فەرمی ئێستای فەرەنسا، لە بنەڕەتدا زمانێكی زۆر لۆكالی و بچووك بوو كە لە خوارووی پاریسەوە، لە ناوچەیەكی جوگرافی زۆربچووك بەكار دەهات، كەچی دواجار بووە زمانی فەرمی وڵات، بەڵام دەزگاكانی ئێمە و بگرە بەشێكی نووسەرانیش، بە هۆی نووسینەكانیانەوە ئەوەندەی تر زمانی كوردی پەرپووتترو وێرانتر دەكەن، بەو پێیەی كەمترین یاخود هیچ شارەزایەكیان لە سەر زمان و بونیادی ڕێزمان و داڕشتنی ڕستە نییە. ئەمە وێرای نەبوونی زانیاری لە سەرئاماژە و ماناكانی وشە، چونكە مەرج نییە ئەوەی نووسەربێت یاخود چەند كتێبێكی وەرگێڕابێت ئیدی شارەزایی لە هەموو كە لە بەرێكی زماندا هەبێت. لەو سۆنگەیەوە، لە دەزگاكانی ڕاگەیاندن، هەواڵ هەرتەنها داڕشتنی ڕستە و چەند دەربڕینێك نییە، بەڵكو گەیاندنی ماناو پەیامە. كاتێ بە وردی سەرنج لە زمانی هەواڵ و داڕشتنی هەواڵیش دەدەین لە بەشێكی زۆری میدیاكاندا، ئەوكات درك بەوە دەكەین كە لە بەرامبەر چ وێرانكاریەكی زمانی كوردی داین.
بە داخەوە بەشێك لە كەناڵەكانی ڕاگەیاندن بە بێ لە بەرچاوگرتنی هیچ بنەمایەكی واتایی و زمانەوانی هەواڵ دادەڕێژن، بە بێ ئەوەی زانیاریی وردیان لە ڕووی ناوەڕۆكی هەواڵەكە و پەیوەندی هەواڵ بە ڕووداو، یان ژینگەی كۆمەڵایەتی و ژیارییەوە هەبێت. میدیاكانی ئێمە، زۆرجار هەڵەی هێندە زەق و نابابەتی و زمانەوانی دەكەن، كە ڕەنگە لە ڕووبەرە كۆمەڵایەتیەكەدا و لە نێو پەیوەندی میللی و جەماوەریدا، ئەم جۆرە هەڵانە نەكرێن. بۆ نموونە: دەیان جار گوێبیستی ئەوە بوومە كە ڕۆژنامەنووسێك لە میانەی ڕووماڵی خنكانی هاووڵاتییەكدا، گوتوویەتی:( خۆشبەختانە تەرمی ناوبراو دۆزرایەوە !) ئەم ڕۆژنامەنووسە، بە تێگەیشتنی خۆی بۆیە خۆشحاڵی دەردەبڕێت، چونكە دواجار تەرمەكە دۆزراوەتەوە، واتا ئەوەی لێرەدا بە خەیاڵی دادێت تەرمەكەیە، نەك ئەوەی مرۆڤێك لەو نێوەندەدا بە داخەوە مردووە و مردنیش ڕووداوێكە، پێویستی بە هاوسۆزیی مرۆیی، دڵتەنگی و هاوبەشی خەم و نیگەرانییەوە هەیە و نابێ مردنی خەڵكی ئاسایی ببێتە جێی دڵخۆشی مرۆڤ! یاخود دەنووسن:( تەرمی ناوبراو بە مردوویی دۆزرایەوە) تەرم خۆی ئاماژەی ئەوەیە كە مردووە، یەكێك بمرێت هەردەبێ تەرمەكەی بە بێ گیان مابێت، مەگەر كەسی زیندوو تەرمەكەی بە زیندووی لەوێ دەكەوێت؟! یاخود دەپرسن (چۆن مامەڵە لە گەڵ گەرما دەكەی؟) ئەوانە وا دەزانن گەرما كاڵایە تا سەودا و مامەڵەی لەگەڵ بكرێت. لە ڕاستیدا گەرما شتێكی بەرجەستەیی نییە تا مامەڵەی لەگەڵ بكرێت ! مرۆڤ مامەڵە لەگەڵ گەرما ناكات، بەڵكو خۆی لێ دەپارێزی. ئێمە بەشێوەیەكی نا بەرجەستەیی بەرگەرما دەكەوین و هەستی پێ دەكەین، بۆیە دەبێ بپرسین چۆن خۆت لە گەرما دەپارێزی؟ مەگەر لە زستانیش ئەو پرسیارە ناكرێت چۆن خۆت لە سەرما دەپارێزی؟ تا ئێستاش زۆربەی هەرە زۆری دەزگا ڕاگەیاندنەكانی ئێمە، شوناسی كۆمەڵایەتی و پیشەیی چین و توێژەكان لە یەكتری جیا ناكەنەوە، دەنووسن:( چینی قوتابی، چینی مامۆستا، چینی ئافرەتان، چینی پارێزەران و پزیشكان) لە كاتێكدا لە بنەڕەتەوە كۆمەڵگە دوو چینی هەیە ئەوانیش (چینی پرۆلیتار و چینی سەرمایەدارن) و ئەوانی تر هەموویان توێژن، بۆیە دەبێ بگوترێ توێژی لاوان، خوێنكاران، مامۆستایان، پزیشكان. تەنانەت ئەو كەناڵەشی كە گوایا خۆی پێ یەكەمی بێ ڕكابەرە، زۆرجار هەڵەی زمانەوانی و بابەتی وا دەكات، كە ڕاگەیاندنە زۆر لۆكال و ئاساییەكانیش نایكات! بۆ نموونە دەنووسن: (100دۆلاربەرانبەرئەوەندە دینارە) بەرانبەر چ مانایەكی لە و ڕستەیە هەیە ؟ چۆن سەد دۆلار، بەرانبەر ئەوەندە دینارەیە؟ ئایا هەردووكیان بەرانبەر یەكتری ڕادەگرین؟ بەراوردیان دەكەین؟ كێشی قەبارە و پێوانەیان دەكەین؟ بێگومان دراو بەهای هەیە، بۆیە دەبێ بنووسن: (بەهای سەدی دۆلاری ئەمریكی یەكسانە بە سەد هەزاردیناری عێراقی) چونكە پارە، نرخی كاڵاكان دیاری دەكات و خۆی نرخی نییە، بەڵكو بەهای ماددی هەیە . بەشێكی زۆر لە میدیاكان، تا ئێستاش پلەی سەربازی ئەفسەران لە یەكتری دەرناكەن. پلەی ئەفسەرەكە لیوایە، دەنووسن عەمید، عەمیدە دەنووسن عەقید، فەریقە دەنووسن فەریقی یەكەم ! سەیر لەوەدایە ئەم هەڵانە گەلێك جار لە كەناڵە ئاسمانییەكان دەكرێن، كە پەخشیان بۆ ملیۆنان مرۆڤی دەرەوە دەڕوات ! كە ئەمەش لە ڕووی میدیا و زمانی كوردی بە گشتی خەوشێكی گەورەیە. ئەگەر نموونەی تر بێنمەوە، ئەوەندەن ڕەنگە بە وتارێك تەواو نەبن. بە داخەوە كاركردن لە ڕاگەیاندنەكان و پیشەی ڕۆژنامەنووسی بووە بە دیاردە. لە كاتێكدا دەبێ ڕۆژنامەنووس ئەنسكلۆپیدیا بێت، بۆ ئەوەی نەكەوێتە ئەو هەڵانەی لە سەوەرە ئاماژەمان پێداون. دەبێ ئەوەندە پاشخانێكی ڕۆشنبیری گەورەی هەبێت، كاتێ سەرنجی پلەی سەربازی ئەفسەرێك دەدات، بزانێت پلەكەی چییە؟ دەبێ نرخ و بێ بەها لە یەكتری جیا بكاتەوە! بزانێت مامۆستا توێژە نەك چین ! ئەمەش ئەركی دەزگا ڕاگەیاندنەكانە، كە كەسانێكی ڕۆشنبیر، زمانزان، پڕ زانیاریی لە میدیاكاندا بكەنە ڕۆژنامەنووس و پەیامنێر، بۆ ئەوەی لە كاتی ڕووماڵی هەواڵێك نەكەونە هەڵەوە و یان بای ئەوە ڕۆشنبیریی گشتیان هەبێت، بزانن هەواڵ و زمانی هەواڵ چۆن دەگەیەنرێت، ئەمە لەلایەك، لەلایەكی دیكەوە، گرنگە دەزگا ڕاگەیاندنەكان، زمانزانێكیان هەبێت و وەك فلتەری زمان و داڕشتن، هەواڵ و نووسینەكان، هەڵبسەنگێنێت و لە ڕووی واتاییەوە، لێكدانەوە بۆ داڕشتنی ڕستە و دەربڕینەكان بكات، بەو مانایەی هەر تەنها شێوەی زمانیان لە ڕووی ڕێزمانییەوە بەلاوە جێی مەبەست نەبێت، بەڵكو ناوەڕۆكەكەی چۆن ئاراستە دەكرێت، ئەوەیان گرنگە.

*ئەم بابەتە لەڕۆژنامەی كوردستانی نوێ ژمارە (9485) لە 27/ 8/2025 بڵاوكراوەتەوە.




دەرچوون لە پەیمانی خوداو.. نوسینی / جەمال نوری

لەدایک بوونی مرۆڤێکی پاک لەرەحمی گەردووندا

تابووتی پەیمانی خودا. “تازەترین رۆمانی کوردیە لەم ساڵدا بلاوکرابێتەوەو بەزمانێکی هیجگار جیاواز لەهەموو ئەو ڕۆمانە کوردیانەی کەلەم سالانەدا بلاوکراونەتەوە. ئەم ڕۆمانە لەلایەن نووسەر سەلاح جەلالەوە نوسراوەو بلاوکراتەوە، کەلەسەر ئاستی زانکۆو ناوەندە ئەکادیمیەکانەوە خوێندنەوەی جدی بۆ کراوەو دەچێتە خانەی ڕۆمانێکی زانستی و تێگەیشتن لە زیرەکی دەستکردو گەڕان و پشکنینی نووسەر لەناو فەزای ئاڵۆزی گەردوون و کەشفکردنی ئەو کائینە ئاڵۆزو رامنەکراوەی کەپێی دەوترێت “مرۆڤ”. (سەلاح جەلال ) وەک نوسەرێکی جدی لەڕێگای کەشفکردنی مرۆڤەوە لەو برسە ئاڵۆزو داخراوانە دەدات کە ئێستاشی لەسەر بێ، هەموو ئەو ژانەرانەی مرۆڤ کاریی لەسەر کردووە وەک میتۆلۆژیاو ئەفسانەو زانستی فینۆ مینۆلۆژیاو جیهانی میتافیزیک نەیانتوانیوە تەواوی کۆدەکانی فەلسەفەی مەرگ و ژیان بکەنەوە، کە سەلاح جەلال لە ڕۆمانی تابووتی پەیمانی خودا دا زۆر بەجوانی کاری لەسەر کردووەو توانیویەتی ئەو گرێ داخراوەیەی مەرگ بکاتەوە کە فەلسەفەکانی دنیای مرۆڤایەتی لە تەمتومان و مەدو جەزردا ن لەگەلیدا. “سەلاح جەلال “گرێ ئەو کوێرەیەی مەرگ لە چرکەساتی مەرگی هابیل بەدەستی قابیل ئاوەلا دەکات و ئازایانە وەک کەسێکی سەرکێش دەست دەبات تەرازووی گەردوون بەدیدگایەکی نوێوە سەنگ و پێوانەی مرۆڤەکان دادەرێژێتەوە بەو مەرجەی مرۆڤ خۆی بیەوێت بگەڕێت بەدوایی هەڵوەشانەوەی هاوکێشەی گەردوون یا دیزاینکردنەوەی مرۆڤ لەناو ئەو بوونەوەرانەی کەلە گەردووندا هەڵدەسوڕێنرێت. بەتایبەت لە جیهانی ئەمڕۆی تەکنەلۆژیاو ژیری دەستکرد کە هۆشمەندی مرۆڤەکان پەراوێز دەخات و جوڵەو ئاراستەکردنی مرۆڤەکان لەقاڵب دەدات. نوسەری ڕۆمانەکە وەک مرۆڤێکی بەئاگا بەهەموو ئەو دیوارو تەنانەی فەزادا رەتدەبێ بۆ چنگ کەوتنی ئەو وەڵامانەی بەدرێژایی مێژووی مرۆڤایەتی بڤە بووە بۆ مرۆڤەکان .وەک لەناو هەموو دەقە ئاینە ئاسمانیەکاندا ڕوون نەکراونەتەوەو گەڕان بەدواشیدا لەخانەی تەکفیردا بینراوەتەوە کە کۆتایەکانی بە مەرگ هاتوە، ئالێرەوەیە نووسەر دەست بۆ مەرگ دەبات تا لە قوڵایی و تێگەیشتنی مەعریفیەوە شیکارو سەلماندن بۆ مەرگ بکات کە لە ئەزەلەوە بۆ شاردنەوەی توانستەکانی مرۆڤ هاتۆتە بوون، هه‌موو ده‌قێك، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر هیچ خوێنه‌رێكی نه‌بێت، له‌ ساتی نووسیندا خوێنه‌ر ده‌كاته‌ گریمانه‌. له‌ بنچینه‌دا نووسینی ده‌ق به‌بێ گریمانه‌كردنی خوێنه‌ر مه‌حاڵه‌. به‌م مانایه‌، ده‌ق به‌بێ خوێنه‌ر بوونی نییه‌. خوێنه‌ر هه‌مان «هاوڕێ»یه‌كه‌ كه‌ گوتاری نووسه‌ر ده‌خوێنێته‌وه‌. كه‌واته‌، هه‌موو ده‌قێك پێشوه‌خت بۆ یه‌ك هاوڕێ ده‌نووسرێت، و «هاوڕێیه‌تی» ده‌كاته‌ گریمانه‌؛ و چونكه‌ نووسه‌ر له‌ ساتی نووسینی ده‌قدا نازانێت خوێنه‌ره‌كه‌ی كێیه‌، دوژمنه‌ یا دۆست، فه‌زیله‌تمه‌نده‌ یا شه‌ڕانگێز، خواپه‌رسته‌ یا ئاته‌ئیست، ڕه‌شپێسته‌ یا سپی پێست و هتد، هاوڕێیه‌تیی ئه‌و له‌گه‌ڵ خوێنه‌ره‌كه‌ی، هاوڕێیه‌تییه‌كی ڕاسته‌قینه‌ و فه‌زیله‌تمه‌نده‌. نووسه‌ری هه‌ر ده‌ق، هه‌ر ڕۆمان و شیعرێك، ته‌نانه‌ت ده‌قی زانستیش، به‌ ده‌ربڕینی دێریدا، بانگه‌وازی «ئه‌ی هاوڕێیانی من» ده‌كاته‌ پێشگریمانه‌، و ده‌قه‌كه‌ی به‌م بانگه‌وازه‌ ده‌ست پێ ده‌كات. له‌ ڕاستیدا، نووسه‌ر له‌ هه‌ر ڕستیه‌كی ده‌قدا، هاوڕێیه‌تی بۆ خوێنه‌ره‌كانی پێشنیار ده‌كات. به‌ڵام، به‌ باوه‌ڕی دێریدا، هاوڕێیه‌تیی خوێنه‌ر له‌سه‌ر «سوودمه‌ندی» وه‌ستاوه‌. به‌م پێیه‌، ئه‌گه‌ر نووسین بانگهێشتكردن بێت بۆ هاوڕێیه‌تی، كه‌واته‌ ده‌ق به‌رهه‌می شكستی چاوه‌ڕوانیی نووسه‌ره‌ له‌ دۆزینه‌وه‌ی هاوڕێیه‌كی ڕاسته‌قینه‌ له‌ جیهانی ده‌ره‌وه‌دا. له‌ ڕاستیدا، هه‌ر ده‌قێك له‌ ناوه‌وه‌ی یه‌ك شكسته‌وه‌ سه‌رهه‌ڵده‌دات؛ شكستی مرۆڤ له‌ دۆزینه‌وه‌ی هاوڕێی ڕاسته‌قینه‌، له‌ ئه‌زموونی ترسناكی شكست له‌ ساتی له‌ده‌ستدانی هاوڕێدا. ئه‌م شكسته‌یه‌ كه‌ نووسه‌ر ڕووه‌و نووسین ده‌بات. هاوڕێیه‌تی ئه‌گه‌رێكه‌ كه‌ مرۆڤ له‌ ده‌ستی خۆی ڕزگار ده‌كات، له‌ ده‌ست بیركردنه‌وه‌ی ئه‌و ده‌رباره‌ی مه‌رگ و نه‌بوون، له‌ ده‌ست هه‌ستپه‌رتیی ئه‌و ده‌رباره‌ی بوون. به‌م مانایه‌، ئازاری له‌ده‌ستدانی هاوڕێ، ئازاری له‌ده‌ستدانی «ئه‌ویتر»ێكه‌ كه‌ ئێمه‌ ڕزگار ده‌كات له‌ خۆمان. هاوڕێیه‌تی خودی ژیانكردنه‌؛ و له‌ده‌ستدانی هاوڕێ، بیرهێنه‌ره‌وه‌ی له‌ده‌ستدانی ژیان و گه‌یشتنی مه‌رگه‌. وه‌ك بلانشۆ ده‌ڵێت: «سوپاس بۆ مه‌رگ كه‌ ده‌توانێت هاوڕێیه‌تی ڕابگه‌یێنێت.»* وه‌ك بڵێی كه‌ ئه‌گه‌ری هاوڕێیه‌تی پاش غیاب و مه‌رگی هاوڕێ دێته‌ دی. ئازاری له‌ده‌ستدانی هاوڕێ ئه‌گه‌ره‌كانی هاوڕێیه‌تی ده‌كاته‌وه‌. هاوڕێیه‌تی هاوكات هه‌ڵگری دووری و نزیكی، حزوور و غیاب، جیایی و پێكه‌وه‌بوون، و قسه‌كردن و بێده‌نگییه‌. به‌ر له‌ جیایی و له‌ده‌ستدانی هاوڕێ، دابڕان ده‌ستی پێكردووه‌؛ دابڕانێك كه‌ به‌ ڕێڕه‌وی قووڵبوونه‌وه‌ی هاوڕێیه‌تیدا تێپه‌ڕ ده‌بێت. حزووری كه‌سێك به‌رده‌وام ده‌بێت كه‌ ڕووبه‌ڕووی له‌ده‌ستدانی ببینه‌وه‌. ئه‌گه‌ر، مانا و ده‌ركه‌وتنی هاوڕێیه‌تی هه‌رگیز به‌دی نایێت، مه‌گه‌ر ئه‌مه‌ی كه‌ مرۆڤ ڕووبه‌ڕووی، وه‌ك دێریدا ده‌ڵێت، «پرسیارێكی برینتێكه‌ر»، «پرسیارێك ده‌رباره‌ی برین» ببێته‌وه‌. دێریدا ده‌ڵێت: «هیچ هاوڕێیه‌تییه‌ك به‌بێ ئه‌گه‌ری برین بوونی نییه‌.»*** هه‌موو هاوڕێیه‌تییه‌ك كۆمه‌ڵێك زه‌خم و برینی شاراوه‌یه‌. * ته‌نانه‌ت ده‌توانین بڵێین كه‌ هه‌ستی خوێندنه‌وه‌، هه‌وڵێكی ناوه‌كییه‌ بۆ دۆزینه‌وه‌ی هاوڕێ؛ هاوڕێی نووسه‌رێك كه‌، به‌بێ ئه‌وه‌ی كه‌ بزانێت خوێنه‌ره‌كه‌ی كێیه‌، له‌گه‌ڵ خوێنه‌ردا هاوڕێیه‌تی ده‌كات* هەرلەبەر ئەمەشە نووسەر خۆی نەبەستوەتەوە بە کارەکتەرێکەوە، لەناو رۆمانەکەیدا بەلکو لەلای گرانە رۆڵی کاراکتەر دیاری بکرێت، چون پێی وایە کەسایەتیەکانی ناو رۆمانەکەی لەیەک کەسایەتی و کاراکتەرێکدا وێنا ناکرێ بەلکو پێویستی بە چەندین کاراکتەری جۆراو جۆر هەیە بۆ تەوزیفکردنی رۆلی کاراکتەرەکانی وەک کاراکتەری تەکنەلۆژی و بایەلۆژی و ئاسایی و نیوە مرۆف نیوە بونەوەر و تەنانەت جنۆکەو شەیاتینی .بەدیدەکرێت لەم رۆمانەدا ئەمەش بە خاڵێکی جیاکەرەوەی ئەم ڕۆمانە دادەنرێت لە رۆمانەکانی تر لە م سالانەی دوایدا کەنوسراون . بۆئەوەی لە ئەندێشەو فیکرو مەعریفەی بیرو ئایدیای (سەلاح جەلال )تێبگەین لەرێگای رۆمانەکانیەوە، ئەوا دەبێت خوێنەر پاشخانێکی فیکری و مەعریفی خۆی هەبێ تاوەکو لە دنیاو فەزای نوسینی (سەلاح جەلال) تێبگات بەتایبەتی بۆ تێگەیشتن لە ڕۆمانی (تابوتی پەیمانی خودا) سانا نییە ئەوەی بەر ئەم رۆمانە دەکەوێ بەتەواوی هەزمی ڕۆمانەکە بکات و بگاتە ئەوەی کە بزانێ نوسەری ئەم ڕۆمانە بەدوایی چیدا وێڵەو دەیەوێ لە ڕێگای کام وەلامی پرسێکی کەینونی و فەلەکی و بونیەوییەوە ئەو پرسیارە بوروژێنێت لەسەرەتاوە هەتەوەکو ئیستاشی لەسەر بێت مرۆڤایەتی نەیتوانیوە وەڵامی ئەو پرسیارە ی نوسەر (سەلاح جەلال )بداتەوە، دەربارەی گەردوون و بوون و ڤەلسەفەی مەرگ و ڕۆژی قیامەت و نوێبوونەوە لەم فەزایەی ئێستاماندا بۆئەوەی بەتەواوی لە زمان و ئایدیای نوسەر تێبگەین بۆ نوسینی ئەم رۆمانەی دەبێ خوێنەر ئاگایی هەبێ لەسەر چونێتی و چەندێتی ئەم کەونەو هەسارەکان و ئەو یاسایەی بەشێوەیەکی تەکافوئی ئەم فەزایەی لێهاتوەتە بوون واتە دەبێ مەعریفەی فەلەکی و جوڵەو سوڕانەوە و کات و شوێن زانستی گۆشە و هێڵکاریی و ریازیات تێبگەین، پاشان زانیاریمان هەبێ لەسەر زانستی میتۆلۆژیاو ئەفسانەو ڕۆڵی ئایینە ئاسمانییەکان لەسەر هزری مرۆڤ هەموو ئەمانە دەبنە زەخیرەیەکی دەوڵەمەند بۆ تێگەیشتنمان لە ڕۆمانی پەیمانی تابووتی خودا و فیکرو مەعریفەی پشتی ئەم ڕۆمانە تێبگەین سەلاح جەلال لەم ڕۆمانەیدا دەیەوێ پێمان بڵێت بەهۆی ئەم هەموو کێشمەکێش و ململانێ خوێناویانەی بەناوی دینەوە ئەنجام دراوە هیچ کام لەو کەسانەی شوێن کەوتەی ئاینە کان بوون. بەڕاستی بەدوای خودادا نەگەڕاون ،بۆیە نوسەر دەیەوێت بڵێت: مرۆفایەتی تائێستا بەدوای خودادا نەگەڕاوە، خۆ ئەگەر بیەوێ بەدوای خودادا بگەڕێ دەبێت بێتەوە سەر (زەردەشت و ئاهورام) کە مرۆڤ لەوێدا لەهەموو بوون و کەینونەی خۆی تێدەگات کە کتلەیەکە لەوگەردو گەردیلە هەوایی و خۆڵی و ئاگریی و ئاوەوە هاتۆتە بوون ڕۆمانی پەیمانی تابووتی خوددا کەلە مێژە بەشەریەت وێڵە بەدوایی ئەو تابووتەدا کە پەیمانی خودای تێدایە. بەتایبەت جولەکەکان بەجدی وێڵن بەدوای ئەم تابووتەدا، وە تەنانەت ئاینزاکانی تریش دەستیان بە سوچێکی ئەم تابووتەوە گرتوە تەنها کورد نەبێت کەوەک کۆلارەیەک بەدەوری تابووتەکەوەیە کۆلارەیەکە لەوێدا بەڵام خۆشبەختن کە دەستیان بە تابووتەکەوە نیە و توشی تاعوونی دەسەڵات و هێز و شەڕ نەبوون لەبەرئەوەی ئەو تابووتە تەنیا تاعوونە، سەلاح جەلال لە میانەی ئەم ڕۆمانەدا ئەوە ئاشکرا دەکات کە کۆمەڵگای مرۆڤایەتی توشی کێشەیەکی گەورە بۆتەوە کە بەدەستی خۆی بۆتە هۆی بێ دەسەلاتکردنی خودی مرۆڤ. بەهۆی ئەو زیرەکی دەستکردەوە کە رۆبۆتەکان هەیانە و جێگای مرۆڤ دەگرنەوە بە جورێک کەئیتر شتێک نامێنێ بۆ مرۆڤ خۆی تیا بدۆزێتەوە، تەنیا ئەو مرۆڤە پاک و میهرەبانانە نەبێت کەدوورن لە رق و کینەو پیسی ،درووست بوونی مرۆڤێکی واش کاتێک ئەبێت کە دنیا زۆر شەڕ و ناخۆش بێت و ئەو مرۆڤە لەو ناخۆشیەوە هیوا و بریاری راست و جوان بدات و خۆی رووناکی بدۆزێتەوە و کامڵ بێت. لە کۆتایی رۆمانەکەدا.کە جەماعەتی سەر هەسارەکەو جەماعەتی ئۆراپلان کە چاودێری ئەکەن و بەدوای ئەو رۆحە پاکەوەن بەدوای ئەو فۆتۆناتەوەن کە درووست بێت بەو ئومێدەوەن کە مرۆڤێکی وا درووست بێت . ئەوەی مایەی گرنگی پێدانە نوسەر لەم رۆمانەدا بەجوانی ڕۆڵی کورو خاک و نیشتمانەکەشی بەجوانی وێناکردوە و پێمان دەڵێ:- کورد هەرگیز نابێتەوە بە کۆلارە چونکە ئەو رەحمەی کە چوار پارچەی کوردستانە و مرۆڤی لێ زاوە.،رەحمێکە کە مرۆڤێکی جوان و پاک و رۆح بەرز ئەهێنێتە ژیانەوە کە زۆر یەکتر قبوڵکردنی تیایە و فرە رەنگە بوەتە ریچواڵێک کە مرۆڤایەتی تیایدا پاک ئەبێتەوە نەک پیس.

لەپاشكۆی ئەدەب و هونەری رۆژنامەی كوردستانی نوێ ژمارە 9486 لە رۆژی 18/8/2025دا بڵاوبۆتەوە.




سەرە.. پشکۆ ناکام

[ ئەگەر حاکمێکی عەسکەریت خستە سەرووی
دەسەڵاتێک بۆ ئەوەی حوکمی بیابانێکی گەورە
بکا لە چەن ساڵێکا بە زەحمەت ” لم ” ئەدۆزیتەوە.
،، میلتن فریدمان ،،]

….نە زەعیم صدیق مردوە و نە تراجیدیای شەست و سێ تەواو بوە ، شەست و سێ زەعیم صدیق لە حامییەی سلێمانی و بە فەرمانی بەعس دەیان کورد لەبەر ئەوەی دژی دەسەڵات بوون گوللە باران کران ، لە ئابی ئەمساڵیش [ ئابی پڕ لە نەهامەتی هەر لە شانزەوە تا سی و یەک..] بە دەیان گەنجی کورد نەک هەر گوللەباران بەڵکو بە دەبابە و تۆپ و هاوەن و درۆین و ..هتد.. ئاگرباران کران ، شەست و سێ بەعس کردی و ئەمساڵيش سوسیال دیموکراتەکانی کوردستان.. زەعیم صدیق چەن دبابەیەکی خستە باو شارەوە بەڵام هیچ شوێنێکیان بۆردومان نەکرد ، بەڵام دەبابەکانی ئاب لە یەک گەڕەک بە تەواوەتی دەست پارێزیان نەکرد ، زەعیم صدیق ” نەیار”ەکانی خۆی و بەعسی بردە حامیە و لەوێ گوللە باران کران بەڵام سوپا و زەعیمەکەی ئاب ” لالە زار “یان گۆڕی بە حامیە و وێرانیان کرد!! تەنانەت سوپاکەی ئاب هەر هەمان جل و بەرگی مەغاویریان لەبەرابوو وەک زۆربەی سوپاکەی زەعیم صدیق کە خەڵکی سلێمانی تاڵترین یادەوەرییان لە گەڵیا هەیە هەر لە شەست و سێوە تا ئابی ئەمساڵ و فیلمەکەش هەر بەردەوام ئەبێت..
لە زیندوو بوونەوەی زەعیم صدیق دوو کۆپیمان بینی کە سەلماندنە بۆ زیدوو بوونی کولتوری بەعس لای هەر جلی مەغاویر لەبەرێک :
یەکەمیان لە ڤیدیۆیەکی ” حسن علی مجید ” کە بە شەق بەربۆتە چەن دێلێکی شیعەی نیوە ڕووت و جوێنیان پێ ئەیا لەگەڵ ڤیدیۆیەکی
” قارەمان”!!ێکی سوپاکەی ئاب کە بەشەق لە کەللەی کۆمەڵێک دیلی نیوە ڕووتی سەر بە لالەزار ئەیا لەگەڵ چەن جوێنێک کە دیارە دەرسێکی گرنگی پەورەردەیانە…
دووەمیان بەعس و زەعیم صدیقەکان بە نەیارەکانی خۆیان ئەووت تیرۆریست ،سوپاکەی ئابیش لە ژێر ناوی دژە تیرۆر بە زیاتر لە دە هەزار چەکدار پەلاماری لالەزاریان یاوە ، واتا قوربانیەکانی شەست و سێ و ئەوەی ئەمساڵ لەدیدی هەردوو دەسەڵاتی ئەوسا و ئێستای سلێمانی یەکێکە کە ئەگەر لەگەڵما نەبیت تیرۆریستی و ئەتەوێ لەناوم بەریت !!…ڕەنگە جگە لە زیانی ئەخلاقی و ئینسانی و ویژدانی کە لە سوپاکەی ئاب کەوتبێ زیانێکی ئابووریش بەر زەعامەتەکەیان کەوتبێ ئەویش ئەوەیە کە ئەبێ بەشێک لە داهاتەکەی ” باشماخ ” دانێن بۆ چاکردنەوی ماڵ و موڵکی ئەو خەڵکانەی زەرەریان پێگەیشتوە بەڵام لەوانەیە دروستکردنی پرۆژەیەکی [شوققە ] نیشتەجێ بوون لەسەر ئەرزەکەی لالەزار ئەو گرفتەیان بۆ چارەسەر بکا ، ئەم بەراورد کردنە بۆ ئایندەش ئەبێ چونکە لیستی زەعیم ناو ترو تیایەو لالەزاری تریشی تیایە کە هەریەکەیان لە ” سەرەیا ” وەستاوە…




جـۆزێـف هـاریـس بچـووکـتریـن ئەنـدامی مـێـنسایە.. رەزا شـوان

(جـۆزێف دەیـڤـید هـاریس) کە کوڕێکی بەریتانی تەمەن دوو ساڵە، بوو بە بچـووکترین ئەندامی (مـێنسا). مێنسا گەورەتـرین و دێـریتریـن کۆمەڵەیە لە جیهـانـدا، کە تایبەتە بۆ ئـەو کەسانەی کە ئاستی زیـرەکـیـیان زۆر بـەرزە.
بەپـێی هـەواڵـێکی ڕۆژنـامەی نیـویـۆرک پـۆسـت، لـەم کـۆمەڵـەیەدا، تاکـێک دەبـێـت بە ئەنـدام کە ئاستی زیـرەکی لانیکەم (١٣٢) نـومـرە بێـت و لە (٢% )ی سـەرەوەی ئـەو کەسانەدا بێـت، کە شایـستەی پەیـوەنـدیکـردن بێـت بـەو یـانـە نـوخـبـەیەوە.
دایک و باوکی جـۆزێـف، دکتۆر رۆز و دکتۆر دەیـڤـیـد هـاریس ـ بـێرتـێل، هەردووکیان لـە زانکـۆی (سـانـت ئـەنـدرۆس) مامـۆسـتان و تەمـەنیـان (٤٠ ساڵە). بـڕیـاریانـداوە ئاسـتی زیـرەکی وردی کـوڕەکەیـان ئاشکـرا نـەکـەن.
دایک و باوکی جۆزێـف، هەر زوو هەستیان بەوە کـرد، کە کوڕەکەیان ڕەنگە پێویستی بە زیاتر لە ژینگەیەکی ئاسایی منـداڵی هـەبێت، بۆ پەرەپێدانی تـواناکانی. پەیـوەنـدییان بـە مـێـنساوە کـرد، بـۆ ئـەوەی داوای یارمـەتی بـۆ کوڕەکەیـان بـکەن، کە دەیـانـزانی “بەهـرەمـەنـدیی نـاوازەی هـەیە”.
دەوتـرێـت جـۆزێـف، هەر لە دایکـبوونییەوە، هـەمیشە لەپـێش تەمەنی خۆیـەوە بـووە.
هەمیشەش دەیەوێت زیاتر فـێربێـت. رووبەڕووبـوونە و بەرۆگـیرییەکانی خۆشدەوێـت.

جـۆزێف هاریس بچووکترین منـداڵە، کە لە تەمەنی دوو ساڵیدا، پەیوەنـدی بە مێنساوە کرد و و دوای سەرکەوتـن لە تاقـیکردنەوەکـان، لە رۆژی (٢٣/ نـۆڤـەمبـەر/ ٢٠٢١) بە فـەرمی بـوو بە بچـووکـترین ئەنـدامی مـێـنسا و ژمارەیەکی پێـوانەیەیی نـوێی وەک بچووکترین ئەنـدامی مـێنسای بەدەستهـێنا. لە تۆمـاری (گـیـنس) بۆ ریکۆردی جیهانی تـۆمارکـرا.
مێنسا سەرچـاوەیەکی گـرنگ بـوو بـۆ جـۆزێـف. کارلـێکی کـۆمەڵایەتی لەگـەڵ منـداڵە بەتـواناکانی دیکەدا بـۆ دابـین دەکـرد، هەروەهـا هـانـدانی هـزریـشی بـۆ دابـین دەکـرد.
تاکەکـان دەبێـت تـوانـای زانـستـیی نـاوازەیـان، لە کـۆمەڵـێک لە بـوارە هـزریـیەکـانـدا نیـشان بـدەن، وەک تـێگەیـشـتـن لە زمـان و چـارەسەرکـردنی کـێـشەکـان، بـۆ ئـەوەی شایـستەی ئەنـدامـێـتی مـێـنسابـن.
دایک و باوکی سەربەرزی جۆزێـف، رۆز و دەیـڤـید هاریس، هـیوادارن کە جۆزێـف لەگەڵ گـەورەبـوونی تەمەنیـدا، بە شـانازییـەوە ئـاوڕێک لەم دەسـتکەوتەی بـداتەوە.
رۆزی دایکی جـۆزێـف، لە لێـدوانێکیـدا بۆ ڕیکـۆردی جیهانی گـینس، دەڵـێت:”ئەمە شەرەفـێکی نائـاساییە و هـەمـوو شانـازیـیەکە بـۆ ئـەو دەچـێـت”.
جگە لەوەی کە خـێزانەکەی شانـازی پێـوە دەکـەن، ئەنـدامـێتی جـۆزێـف دەرفـەتـێکی نـاوازەی پێـدەبەخـشـێـت، کـە لەنێـو هـاوتـەمـەنـەکـانیـدا بێـت، کـە سـۆز و کـنجـکاوی هـزرییـەکەی بـەرز دەنـرخـێـنن.
دایـکی زۆر بـاسی لە “کـوڕە بچـووکە بەهـرەمـەنـدە نائـاسایـیەکەی” کـرد، هـەروەهـا ئامـاژەی بەوەدا، کە جـۆزێـف بۆ یەکەمجـار لە تەمـەنی (٥) هـەفـتەیـدا خـلـبۆوە و لە تەمەنی (٧) مانگـیـدا، یەکـەم قـسەی خـۆی وت. لـە تەمـەنی سـاڵ و نیـوێکـیـشدا، بە دەنـگـێکی بـەرز یەکـەم کـتێبی خۆی خوێندەوە. دەتـوانێت بۆ ماوەی (١٠) خولەک بە دەنـگی بـەرز بخـوێـنـێـتەوە. دەشـتوانـێـت لە یەک کاتـدا، بـۆ پـێـشەوە و بـۆ دواوە، لە (١ـ وە تا ـ ١٠٠) بـژمێرێـت. لە تەمەنی دوو ساڵ و نیـویشدا، بە پـێـنج زمانی جیاواز، تا ژمـارە (١٠٠) ی دەژمـارد.
جـۆزێـف ئـارەزووی وێنەکـێشانیشی هـەیە. سەرسامی گـوێگـرتن و ژەنـینی مـوزیکە. لەم دواییانەدا، فـێری ژەنـیـنی پیانـۆ بـووە. یاریی شەتـرەج دەکات. ئەلـفـوبـێی یۆنانی دەخـوێـنێـت و فـێری کـۆدی مـۆرس بـووە. هەروەهـا شارەزایی لە فـێربـوونی زمـانی نـوێ و لە بەکـارهـێنانی بیـرکاری و لە چـێشـت لـێنان هـەیە. یاریی هـەڵـدانی کـۆلارە دەکـات. زۆریـش نـەرم و نیـان و سـۆزدار و مـیهـرەبـان و خـۆشـەویـستە. حەزی لە هـاوبەشیکـردنی یارییەکانە لەگەڵ منـداڵانی دیکەدا. کجکـۆڵە و ئـیرادەیەکی بەهـێزی هـەیە و متـمـانە و بـڕوای بە تـوانـاکانی خۆی هـەیە و پـشـت بە خـۆی دەبـەستـێـت.
رۆزی دایـکی دەڵـێـت:” زۆر شـانـازی بـە جـۆزێـفـەوە دەکـەم. کـەسـێکی نـایـاب و راستەقـینەیە و دڵێ گەورەیـە و رووخـۆشە و هـەستـێکی نـوکـتەیی نایـابی هـەیە”.

(*) بـۆ ئـەم نووسـینە، سـوودم لە چەنـدیـن سایتی ئـینگـلـیزی وەرگـرتـووە.
نەرویـج: ٢٠٢٥




ونبونی تۆ و هاتنی جەنگ و شتی تر.. نەوزاد بەندی

خۆت وون کرد ..ئازیز!
من هێشتا وا ئەزانم چاوشارکێیە..
ئەڵێم له پڕ دەرئەکەوێتەوە،
ئەڵێ بۆچی بۆم نەگەڕای؟
بۆچی نەتپرسی لە کوێیە؟

ئەمووت : لە پڕا دێت و
ئەڵێ کامێرای شاراوە بوو ..
ئەو هەموو ڕۆژ و شەو و مانگە ،
لە کۆتایی کۆڵانەکان ..
لە پەڕاوێزی لاپەڕەکان ..
لە قاوەخانەیەکی چۆڵی مەسنجەر،
وەک ئەوەی ڕەیحانە،
چاوم کراوە بوو ..
ئەمووت هەر ئێستا نا ،
تاوێکی تر دێت و
لە پشتەوە چاوم ئەگرێ ..
ئەڵێ چۆنە زیندوویت؟
ئەمووت بە بێ من ئەمرێ ..
هەر نەهاتی .. نە ..

دڵخۆش بووم، ووتم :
ئێستا لە کەناراوێکی ئەوروپا
لەگەڵ نەورەسێکا
مشت و مڕیانە ..
ووتم : قەینا .. کە هاتەوە،
هەموو شتێکی بۆ باس ئەکەم ..
باسی میللەتێ،
هەموو کاتێ مەوسیمی
کوشت و بڕیانە ..
نەهاتیتەوە .. نە ..
بەڵام من واز لە نیازپاکیی ناهێنم ،
ئەڵێم ئێستا لەگەڵ زنجیرەیەکی فارسی
لەگەڵ موحسین چاوەشی
سەرقاڵی گریانە

من قەیناکا ..
بەڵام کە تۆ ڕۆیشتی،
کوپێ قاوە تەنیایی ڕشتی ..
من قەیناکا ..
بەڵام کە تۆ وون بووی،
کزەبای وەشت،
خێڵێک لە گەرما، کوشتی ..
من قەیناکا ،
هەر چۆنێ بێ خۆم ئەخڵەتێنم ،
ئەڵێم دێتەوە ..
بەڵام کە دیار نەمای ،
یەکێک لە دوو کورسی مێزەکە،
شکا پشتی ..
من قەیناکا ….

جەنگ دێتەوە و ..
وەک شێرپەنجە،
هەموو شوێنێ ئەگرێتەوە ..
هەرچی میمۆریمان هەیە ئەیسڕێتەوە ..
ئەو چەند کۆپلەیە ئەنوسم،
بۆ ئەوەی ئەگەر جەردەکان نەیانکوشتی ، ڕۆژێ به ڕێکەوت بێنە لات ..
چیرۆکێکت بیر بێتەوە ..
مەڵێ ئەی تۆ …!

من لەیەکەم خولی یاری برا کوژیی،
ناوبژیوان به کارتی سوور ،
وا کوشتمی،
یەک پارچەم کۆنەکرێتەوە ..
مەڵێ ئەی تۆ …
مەڵێ .. ئازیز ..

کاتژمێر و مۆبایلەکانتان بخەنە سەر کاتی جەنگ ..
من لەناو جۆرەها هێزی
ئاڵودە به بۆنی نەوت و گاز و دۆلار ..
هەناسەیەکی سارد هەڵئەمژم ..
سارد وەکو تۆ ..
ئەڵێم ئەبێ ،
لە چ پەنایەکا خۆتت حەشار دابێ ئەمڕۆ ..
وەک مناڵێ لەناو بازاڕ،
له دایک و باوکی وون بووبێ..
هەواڵت له پۆستاڵیش ئەپرسم ..
زەوی لە ئێمە نائومێد ..
سەیرێکی ئاسمان ئەکات و ..
داوای بارانێکی ڕەحمەت،
ئەخاتە سەر مێزەکەی و ..
ئەڵێ تکایه .. بە پەللە ..
کوللە و گوللە و خۆڵ ئەبارن ..
لە دار و پەردوویەکەوە،
گوێم لە هۆمایۆنە ئەڵێ :
(چرا رفتی چرا، من بی قرارم )
وەکو ئەویش
بە دواتا بگەڕێ، ئازیز‌ ..

گرنگ نییە بتبینمەوە ،
یان نا ..هەرگیز ..
گرنگ ئەوەیە فیشەک
ووشەی نهێنی دەروازەی
دڵی تۆ نەدۆزێتەوە ..
گرنگ ئەوەیه تۆ نەمریت ..
مەڵێ ئەی تۆ ..
مەڵێ ئازیز‌..
من له مێژە …..




غەزەلی ژمارە ١٩/لەدیوانی حافزی شیرازی.. وەرگێڕانی لەفارسییەوە شەهلا نوری

ئەی بای سەحەری
ئارامگای یار لەکوێیە؟
مەنزڵی ئەو مانگە عاشق کوژه عەییارە لە کوێیە؟
شەو تاریکە و
وادی ئەیمەن ڕێگەمە
ئاگری توور کوا ، وادەی دیدار لەکوێیە؟
هەر کەسێک هاتە دونیاوە
نەخشی وێرانی هەیە
لە خەرابات بپرسە
کە هوشیار لەکوێیە؟
ئەو کەسە ئەهلی موژدەیە
بە ئاماژە دزانێ ،
ڕاز زۆرە و مەحرەمی نەهێنی لەکوێیە؟
هەر چڵی موویەکم بۆ داوت هەزاران کارە
ئێمە لە کوێین و
مەلامەتگەری بێکار لەکوێیە؟
دووبارە بپرسە لە
زوڵفی گرێگرێ
کە ئەم دڵی غەمزەدە ، سەرگەشتە و گرفتارە لەکوێیە؟
ئەقڵ دێوانە بوو
ئەو زنجیرەی مشکینە کوا؟
دڵ تۆراوە ، گۆشەی گرتوە
ئەبرۆی دڵدار لەکوێیە؟
ساقی و موتریب و مەی
هەموو ئامادەن
بەڵام ژین بێ یار جێگر نابێ یار لەکوێیە؟
حافز بە بای خەزان لەنێو باخی ڕۆژگار مەرنجێ
بیرێ ماقووڵ بفەرموو
گوڵێ بێ خار لەکوێیە ؟

غەزەلی ژمارە ١٩
لە دیوانی حافزی شیرازی
وەرگێڕانی لەفارسییەوە شەهلا نوری




تیۆری ئاژاوەی داهێنەرانە.. ئەکرەم سەعید

تیۆری ئاژاوەی داهێنەرانە – الفوضى الخلاقة creative chaos theory

“دوژمنەکەت بناسە”حیکمەتێکی دێرینە؛ لەم وتارەدا هەوڵ دەدەین بیروباوەڕی چینی بۆرژوازی سەردەم بناسین.
هیچ سه‌رده‌مێک مرۆڤه‌کان بێ ئوستووڕەی سیسته‌مه‌که‌ نه‌ژیاوون. به‌تایبه‌تی له‌سه‌رده‌می سه‌رمایه‌داری دڕنده‌دا گه‌لێ ئوستووڕەی جۆراوجۆر داهێنراوه‌ بۆ گه‌مژه‌کردنی خه‌ڵکی و بۆ ڕه‌واپێدان به‌ شه‌رعیه‌تی مانه‌وه‌و کاره‌کانی سیسته‌مه‌که‌. یه‌کێک له‌و ئوستووڕانەی ساڵانێکه‌ ڕه‌واجی هه‌یه‌: ئاژاوەی داهێنەرانە – الفوضى الخلاقة – Creative chaos یه‌. مانای سیاسی ئوستووڕەکە‌ ئه‌مه‌یه‌:”حاڵه‌تێکی کۆنترۆڵکراو دیسانه‌وه‌ بنیاتده‌نرێته‌وه‌ دوای ئه‌وه‌ی به‌ده‌ستی ئه‌نقست به ‌فه‌وزاێک، ڕمێنرا و تێکوپێک درا”- واتە{سەرەتا داڕمان و دوایی بنیاتنانەوە}بە گوێرەی پلان و بەرژەوەندی ئەمەریکا.”مایکل لیدن”بەداڕێژه‌ری ئه‌م تیۆره‌ حیساب ده‌کرێ. مایکل یه‌کێکه‌ له ‌ئه‌ندامه‌ پایه‌ به‌رزه‌کانی”په‌یمانگای ئینتربرایز”که ‌قه‌ڵای کۆنسه‌رڤاتیڤه‌ نوێکانی ئه‌مه‌ریکایه‌. مایکل تیۆریه‌که‌ی خۆی له‌ پرۆژه‌که‌ی ‌له‌ژێر ناونیشانی”گۆڕانی سه‌رتاپای ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست”داڕشتووه‌. دیاره‌ ئه‌م پرۆژه‌یه‌ی مایکل که‌ کۆنسه‌رڤاتیڤه‌ نوێکان له‌سه‌رده‌می”جۆرج بۆشی دووه‌م”دا ته‌به‌نیان کرد، له‌سه‌ر بناغه‌ی تێڕوانینی ‌هه‌ریه‌ک له‌”فۆکۆیاما بۆ کۆتای مێژوو و سامۆئیل هینتیغتون بۆ جه‌نگی شارستانیه‌کان”دامه‌زراوه‌، که ‌دوو ئوستووڕەی تری کۆنسه‌رڤاتیڤه‌کانن که ‌واقیعی مێژووی سه‌رده‌می ئێمه‌ ئه‌م ئه‌فسانانه‌ به‌ درۆ ده‌خاته‌وه‌.
گرنگ نیه‌ سه‌رچاوه‌ی”تیۆری فه‌وزا”له ‌کوێوه‌ هاتووه‌و کێ یه‌که‌م جار باسی کردووه‌. ده‌کرێ دوای پشکنین هه‌ندێ ده‌ربڕین ده‌رباره‌ی فه‌وزا لای”میکاڤیلی”بدۆزینه‌وه‌، یان لەنێو دیالکتیکی هیگڵ”گۆڕانی چەندایەتی بۆ چۆنایەتی و یاسای نه‌فی”دا، یان لای فرێدریک ئه‌نگلس لەکتێبی”دیالکتیکی سروشت”دا، یان لای جوزيف شومپيتری ئابووریناسی برجوازی کاتێ باسی لەگه‌شه‌ی تەکنەلۆژیا کرد، کەناوه‌ڕۆکی ده‌ربڕینه‌که‌ی ئه‌وه‌ی ده‌سه‌لماند کەگه‌شه‌ی کاوه‌خۆیی لەنێو کاڵاکاندا ورده‌ورده‌ فۆرمی نوێ له‌نێو فۆرمی کۆندا په‌یدا ده‌بێت کەفۆرمی پێشووی خۆی تێکوپێک ده‌شکێنێ، بۆ نموونه‌:(گه‌شه‌ی ته‌له‌فیزیون وه‌ک فۆرم و سیسته‌مێکی نوێ لەگه‌شه‌ی فۆرمی ڕادیۆوه)‌.
گرنگ ئه‌م تیۆریه‌ی کەسه‌رچاوه‌که‌ی زانسته‌ سروشتیه‌کان و ئابووری و سیاسیه‌،‌ کۆنسه‌رڤاتیڤه‌‌‌ نوێکان لەچه‌ند ده‌ربڕینی جیاوازو شێواوی سیاسیدا بەکاری ده‌هێنن بۆ تیۆرێزه‌کردنی پرۆژه ‌کۆنه‌په‌رسته‌ فاشیزمه‌که‌یان بەئامانجی هه‌یمه‌نه‌ی ئیمپراتۆریه‌تی ئه‌مه‌ریکا بەسه‌ر جیهانه‌وه‌. ئه‌م تیۆریه‌ ئه‌مرۆکه‌ بەنێوی”زانستی فیزیا و سیاسه‌ت”ناسراوه.

سیاسه‌ت و تیۆری شێواوی – chaos theory in politics
پارادایمی بیرکردنه‌وه‌ی ئیمپراتۆرییه‌ته‌کان له‌خولی لاوازیبوون و ئاوابوونی خۆریاندا، بریتیه‌ له‌ نانه‌وه‌ی پشێوی له‌ ده‌وروپشتی خۆیاندا. ئه‌مه‌ حاڵی ئه‌مڕۆی بیرکردنه‌وه‌و ڕه‌فتاری وڵاته‌ یه‌گکرتووه‌کانی ئه‌مه‌ریکایه‌. ساڵانێکه‌ کۆنسه‌رڤاتی نوێ که ‌لە ‌ئه‌مه‌ریکاوه‌ ته‌شه‌نه‌ی کردووه‌، به‌پشت به‌ستن بەبیردۆزه‌کانی فیزیایی چه‌ندایه‌تی “کوانتی”پلاتفۆرمێکی فه‌لسه‌فه‌ی سیاسی داڕشتووه‌، کە بۆته‌ به‌رنامه‌ی کاری زۆرێک له ‌سیاسه‌تمه‌دارانی ڕۆژئاوا. ئه‌توانین بڵین زۆرێک لەڕوداوه‌کانی ئه‌م خوله‌ی جیهانی ئێمه‌”هه‌ر له‌ جه‌نگی ئه‌فگانستان و عێراقه‌وه‌ تا سوریا و دیارده‌ی داعش” ئه‌نجامی په‌یره‌وکردنی ئه‌و پلاتفۆرمه‌ فه‌لسه‌فییه‌ سیاسیه‌یه‌ که ‌ده‌سه‌ڵاتدارانی سه‌رمایه‌داری له‌ به‌رامبه‌ر قه‌یرانه‌کاندا په‌یره‌وی لێده‌که‌ن.

سه‌رخه‌تی ئه‌و پلاتفۆرمه‌ فه‌لسه‌فی سیاسیه‌یه‌ به‌کورتی بریتیه‌ له‌:
۱/ شتێک نیه‌ ناوی حه‌قیقه‌ت بێت. حه‌قیقه‌تێک نییه‌ تا مرۆڤ هه‌وڵ بدات بیناسێ. له‌وانه‌یه‌ له‌ دواجاردا چه‌ند حه‌قیقه‌تێکی جیاواز و دژ به‌یه‌ک هه‌بێت، گرنگ ئه‌وه‌یه‌ که‌ یه‌قین نییه‌.
۲/ مادام حه‌قیقه‌ت نییه‌ که‌واته‌ بێ هوده‌یه‌ به”میتودی ئیستقرائی”؛ واته‌ لێکۆلینه‌وه‌ له‌ دیارده‌کانه‌وه‌ بۆ زانینی جه‌وهه‌ری شته‌کان هه‌وڵ بده‌ین خوێندنه‌وه‌مان و پێشبینیمان بۆ پاشه‌ڕۆژ هه‌بێ، چونکه‌ بۆ پاشه‌رۆژ ده‌کرێ چه‌نده‌ها ئه‌گه‌ری بێ شوماری دژبه‌یه‌ک هه‌بێ.
۳/ دونیا/ گه‌ردوون و بوون بریتیه‌ له‌ فه‌وزا/ ئاژاوە/کاوس chaos، هه‌موو دیارده‌ێک و شتێک له‌م گه‌ردوونه‌دا له ‌نێو فه‌و‌زادایه‌. هه‌موو دیارده‌ێک به‌ ڕووکه‌شی ده‌ره‌وه‌ی رێکوپێکه‌ به‌ڵام لەڕاستیدا لەناخیدا له‌فه‌و‌زادا ده‌ژی. مێژووی کۆن و ئێستا و ئاینده‌ی جیهان بریتیه‌ له ‌فه‌وزا. که‌واته‌ گێلیه‌تیه‌ و هه‌ڵه‌یه ئێمه‌ بەرێکوپک کردنیه‌وه‌ خۆمان ‌خه‌ریک که‌ین. به‌درێژای مێژوو‌ مرۆڤه‌کان له ‌جه‌نگدا بوون دژی یه‌کتری و کوشتاری یه‌کتیریان کردووه‌. مێژووی مرۆڤایه‌تی پڕیه‌تی له ‌داستانی کۆکوژی، که‌واته‌ ئێمه‌ بۆ ئه‌بێ بچین به‌ دژی ئه‌م لۆژێکه‌ی مێژوو کار بکه‌ین و جه‌نگه‌کان بووه‌ستێنین. مرۆڤ تا ئه‌و ساته‌ی له‌سکی دایکیایه‌تی له‌حاڵه‌تێکی ئاسایی و جێگیردایه‌، هه‌ر ئه‌وه‌نده‌ی لەدایک بوو تووشی فه‌وزا ده‌بێت؛ ڤایرۆس و میکرۆبه‌کان هێرشی بۆ ده‌هێنن، نه‌خۆش ده‌که‌وێت، گه‌ر نه‌مرێ ئه‌وا که‌ گه‌وره‌ بوو ده‌شێ له‌ کاره‌ساتێکی سه‌یاره‌ یان له ‌شه‌ڕێکدا یان به‌ نه‌خۆشیک ده‌مرێ. مرۆڤ چاره‌نووسی هه‌ر مردنه‌ که‌واته‌ ئێمه‌ بۆ ده‌بێت خۆمان سه‌غڵه‌ت که‌ین بەهۆی مردنی یان کوژرانی مرۆڤه‌کانه‌وه‌. دیارده‌ی داعش شتێکی چاوه‌ڕوانکراوەو ئاساییه‌ بۆ ئه‌و ناوچانه‌، ئیدی بۆ ده‌بێ ئێمه‌ بەهێزی خۆمان له‌به‌ینی به‌رین. ئێمه‌ هه‌ر سنووری وڵاته‌که‌ی خۆمان ده‌پارێزین گه‌ر کارێکیش بکه‌ین به‌ کاوه‌خۆی و بێ زیان به ‌ئابووری و سه‌ربازی خۆمان ده‌یکه‌ین.
٤/ شتێک نیه‌ ناوی ڕێزی سه‌روه‌ری و شکۆ و سنووری ده‌و‌ڵه‌ته‌کان بێت. هه‌ر وڵاتێک ویستی به‌ره‌نگاریمان کات، کافیه‌ بۆ ڕماندنی ده‌سه‌ڵاته‌که‌ی و نانه‌وه‌ی فه‌وزا تێیدا، بەئاسانی بەلێدانێک له‌ڕووکه‌شی ده‌ره‌وه‌ی که ‌خۆگرتوو و ڕێکوپێک دێته‌ پێشچاو، برینداری بکه‌ین تا له ‌فه‌وزاو جه‌نگی ناوخۆی هه‌موو دژی هه‌موو‌ ده‌گلێت، ئه‌و ده‌مه‌ زۆر به‌خێرایی خه‌ڵکی ئه‌و وڵاته‌ دابه‌ش ده‌بن بۆ گرووپی دژ به‌یه‌ک، و له‌ جه‌نگێکی چه‌ند ساڵه‌وه‌ ده‌گلێن و له‌ خوێنی یه‌کترا ده‌گه‌وزێن، دواتر ئێمه‌ زۆر سانا هه‌ژموون و ده‌سه‌ڵاتی خۆمان ده‌سه‌پێنین به‌ سه‌ریاندا. کوێمان بووێ به‌ ئاسانی ده‌توانین له ‌پاشاگه‌ردانی و فه‌و‌زادا غه‌رقی که‌ین.
٥/ به‌پێی داله‌ی گاوس یان چه‌ماوه‌ی گاوس”Gauss curve” زیاد له‌سه‌دا هه‌شتای مرۆڤه‌کان، هۆشێک و هۆشیارێکی دیاریکراویان هه‌یه‌، بەزمانێکی تر یانی گه‌وج و گه‌مژه‌ن. ئه‌م بڕه‌ زۆره‌ی به‌شه‌ر ده‌توانین به ‌بیروباوه‌ڕی ئایینی و ئه‌فسانه‌کان و خورافات هه‌ژموونی خۆمانی به ‌سه‌ریاندا فه‌رزکه‌ین. بۆیه‌ بڵاوکردنه‌وه‌ی بیری ئایینی هه‌ر له‌(پیرۆزی مانگای هیندۆسیه‌کانه‌وه،‌ تا ده‌گاته‌ خورافاتی دنیای پڕ له‌ دادپه‌روه‌ری و ئاشتی سه‌رده‌می خه‌لافه‌ته‌کانی ئیسلامیه‌کان، یان ئه‌فسانه‌ی گه‌ڕانه‌وه‌ی مه‌سیح و جه‌نگی هرمجدون، جیاوازی تائیفی نێوان شیعه‌ و سونه‌ یان کاتولیک و پروتستانت،، هتد)به‌ بڵاوکردنه‌وه‌ی ئه‌م ئه‌فیونانه‌ جه‌نگ و فه‌وزای سه‌د ساڵ مسۆگه‌ر ده‌که‌ین له ‌دونیادا. چونکه‌ ئاشتی و هاڕمۆنی و پێکه‌وه‌ گونجان، حاڵه‌تێکی کاتی و تێپه‌ڕه‌، به‌ڵام جه‌نگ و ئاشووب و ململانێ و په‌رته‌وازه‌ بوون، حاڵه‌تێکی هه‌میشه‌یی و به‌رده‌وامی‌ مرۆڤه‌کانه‌.
٦/ فره‌ قه‌یرانی شێوازی هه‌ره‌ سه‌رکه‌تووه‌ بۆ ئه‌وه‌ی دوژمنان بخه‌یته‌ بازنه‌یه‌کی داخراوه‌وەو نه‌توانێ لێی ده‌رباز بێت، به‌ ده‌ردێکی ده‌به‌ین که‌ له‌ ژان و کێشه‌یه‌که‌وه‌ بۆ ژان و کێشه‌یه‌کی دی ته‌پاوتل بخوا، و سه‌ری نه‌په‌رژێته‌ ئه‌وه‌ی هێز کۆکاته‌وه‌و به‌ره‌نگاری ئێمه‌ کات.
ئه‌م پرنسیپانه‌ی‌ کۆنسه‌رڤاتیه‌ نوێکان بخەرە ‌به‌رچاوی خۆت و ته‌ماشای حاڵی عێراق و سوریا بکه‌، جه‌نگی پیرۆزو تیرۆر به ‌ناوی ئایینه‌کان و موقه‌ده‌ساته‌وه‌، له ‌کێشه‌کانی باکووری ئه‌فه‌ریکا بڕوانه‌ و بیرێک له ‌قه‌یرانی په‌ناهه‌نده‌یی بکه‌ره‌وه‌ له ‌ئه‌وروپا، سه‌رنجتداوه‌ ڕۆژ نا ڕۆژێک جۆره‌ نه‌خۆشیه‌کی ترسناک پروپاگانده‌ی بۆ ده‌کرێ؟! یان ترس له ‌هه‌ڵگیرسانی جه‌نگی جیهانی سێیه‌م. نانه‌وه‌ی فه‌وزا له‌ دونیادا بۆ ئه‌وه‌ی دواتر ده‌سه‌ڵاتی خۆت فه‌رزکه‌یت به‌ سه‌ریا، سیاسه‌تی نوێی باڵی موحافیزکاری بۆرژوازی جیهانییه‌. له‌ سه‌رده‌می تێکه‌ولێکه‌ و ترازانی په‌یوه‌ندیه‌کان و شته‌کان، سه‌رده‌می سڕینه‌وه‌ی سنووره‌کان، سه‌رده‌می مردنی موقه‌ده‌س و سه‌رهه‌ڵدانی موقه‌ده‌سی نوێ، سه‌رده‌می فره‌ قه‌یران و مردنی مۆڕاڵ و ئینسان، مردنی شکۆ و ڕوخان، ئێمه‌ چۆن و به‌ چ بیروباوه‌ڕێکه‌وه‌ ده‌توانین ڕووبه‌ڕووی دونیای مته‌وه‌حشی سه‌رمایه‌داری ببینه‌وه‌؟!. ئه‌م تیۆریه‌ کۆنسه‌رڤاتیڤه‌ ساڵانێکه‌ سیاسیه‌کانی بۆرژوازی کاری پێده‌که‌ن و فه‌وزاو داڕمانی ده‌وڵه‌ت و کۆمه‌ڵگه‌ی”ئێراق، لیبیا، سوریا، یه‌مه‌ن،، هتد”به‌رئه‌نجامی پراکتێزه‌کرنی ئه‌م تیۆریه‌ وه‌حشیه‌ی سه‌رمایه‌دارانی سه‌رده‌می ئێمه‌.

قەیران و جەنگ و شێواوی
(لە شاری سلێمانی هێزەکانی سەر بە پاڤێڵ هێرشیان کردە سه‌ر لاله‌زاره‌/ هێزەکانی سەر بە جۆلانی پەلاماری دێرەزۆر دەدەن/ هێزەکانی زیلینسکی بە فڕۆکەی بێفڕۆکەوان هێرشیان کردە سەر وێستگەی ئەتۆمی کورسکی ڕووسیا و ئاگری لێکەوتەوە/ گەمارۆدانی ڤەنزوێلا لەلایەن هێزی دەریایی ئەمریکا کۆکردنەوەی سەربازی بەرفراوانی لێکەوتەوە – قەیرانی کاریبی/ جوڵاندنی هێزەکانی ئەمەریکا لە عێراق و باسی مووشەکی نوێی ئێران باسێکە بۆ ئامادەکردنی ناوچەکە بۆ خولێکی نوێی جەنگ لە نێوان ئەو دوو لایەنەدا)- ئەوانە کورتەی چەند هەواڵێکی ئەم چەند ڕۆژەی ڕابردووە.
جیهانی سه‌رمایه‌داری ئه‌مڕۆ بەهۆی قه‌یرانی ئابووری و کێشمەکێشی دەوڵەتەکان و ئەحزابەکان لەسەر دەسەڵات و سامان، وەک گۆمێکی لیخنی بۆگەنی لێهاتووە کە پڕە لە تیمساح و پەلاماری یەکتر دەدەن.
له‌ سیاسه‌ت و فکردا ‌چه‌نده‌ها پرۆژەو ڕه‌وت گوزارش لەم قەیران و پشێویە ده‌کات. ئه‌مڕۆکه بوونی موئامه‌را‌ت و تیۆری فه‌وزای خه‌لاقه‌ و ئیداره‌ی ته‌وه‌حش، و ده‌رکه‌وتنی ڕه‌وت و بزووتنه‌وه‌ کۆنه‌په‌رسته‌کان و فاشیزمه‌کان، داڕمانی ده‌و‌ڵه‌تان و کۆمه‌ڵگه‌کان و بوونی ده‌وڵه‌تی فاشل، کارەساتی کۆچ و په‌نابه‌ری، پارچه‌پارچه‌کرنی وڵاتان و دابه‌شکرنیان له‌سه‌ر بناغه‌ی شوناسی تائفی و قه‌ومی،، هتد، هه‌موویان له‌م خوله‌ مێژووییه‌دا بەرئەنجامی قه‌یران و فه‌وزای نێو به‌رهه‌م هێنانی سه‌رمایه‌دارین.
ئه‌وه‌ حه‌قیقه‌تێکی به‌رچاوه‌ که ‌سیسته‌می سه‌رمایه‌داری له‌ قه‌یران و پشێویدایه‌، که‌س نکوڵی له‌وه‌ ناکات که‌ سیسته‌مه‌که ‌ئه‌گه‌ری هه‌یه‌ به‌ چه‌ند سینارێوی ترسناکدا بڕوات، چونکه سیسته‌مه‌که‌ له‌نیو قه‌یرانی وجودی و کینونه‌ی خۆیدا ده‌ژی؛ ساڵ به ‌ساڵ قه‌یران و جه‌نگ و بڵاوبوونه‌وه‌ی پشێوی زیاد دەکات، جه‌نگێک ته‌واو نه‌بووه‌ سیناریۆی جه‌نگێکی تر داده‌ڕێژرێ، به‌ سوریایی بوون و به‌ لیبیایی بوونی وڵاتانی دی، جه‌نگ له‌ ئوکرانیا یان له‌ ده‌ریای چین، پشێوی و تیرۆر له‌ ئه‌وروپا و ئه‌مه‌ریکا،، هتد، له ‌زیادبوونه‌ و پانتایی تازه‌ داگیر ده‌کات، گه‌ر ساڵه‌کانی نه‌وه‌ده‌کان ئه‌فگانستان و عێراق و سۆمال بوو، ئه‌مڕۆکه‌ کێشه‌ی زیاد له‌ نیوه‌ی جیهانه‌. بۆیه‌ تاکه‌ ئه‌گه‌ر بۆ ئاینده‌ی نزیک یان ئه‌گه‌ری سه‌ره‌کی بوونی نییه‌، به‌ڵکه‌ چه‌نده‌ها ئه‌گه‌ر و گریمانه‌ هه‌ڵده‌گرێ، و ده‌شێ هه‌ر گریمانه‌ێک و ئه‌گه‌رێک به ‌ئه‌ندازه‌ێک دروست بێ.
بۆیه‌ هیچ هێزێکی جیهانی و ناوچەیی ناتوانی سه‌قامگیری بگه‌ڕێنێته‌وه‌ بۆ سیسته‌مه‌که‌، هیچ ڕێکه‌وتنێک و کۆبوونه‌وه‌ێکی سەرکردەی وڵاتە زل هێزه‌کان(شی و بایدن لە کۆبوونەوەی واشنتۆن – ترەمپ و پۆتین لە کۆبوونەوەی ئالاسکا)له ‌قه‌ره‌ی چاره‌سه‌ری ده‌ردی دنیای سه‌رمایه‌داری نایه‌ت، که‌س نه‌توانا، نه‌ڕێگا چاره‌، نه‌ نه‌خشه‌ڕێگای ده‌ربازبوون له ‌قه‌یران و فه‌وزای پێ نییه‌، چونکه‌ هێزو ڕه‌وتی تێکدان ‌له‌ کێشه‌ی کینونه‌ت و ناکۆکیەکانی ناوخۆی سه‌رماییه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ی گرتووه، ‌ئه‌و قه‌یرانه‌ بنیه‌وی و فه‌وزایه‌ی سه‌رمایه‌، بوونه‌ته‌ پاڵنه‌رێک و ماتۆڕێک، بوونه‌ته‌‌ هێزێکی دینامیکی بۆ جه‌نگ و تیرۆر که‌ قاتووقڕی و کوشتار ساڵ بە ساڵ زیاد ده‌کات، تازه‌ وه‌ک بڵێیت ئه‌م مه‌یل و ڕه‌وته‌ تێکده‌ره‌ لە نێو ڕەحمی سیستەمی سەرمایەداری هاتوونه‌ته‌ده‌ر، دوێنێ تارمایێک بوون بەڵام ئەمڕۆکە بوونەتە بەرجەستە و واقیع.
ئێمه‌ ڕۆژانه‌ ‌له‌گه‌ڵ کێشەی”جه‌نگ و هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی کۆمه‌ڵگه‌کان و ده‌وڵه‌تەکا‌ن و لێکترازان و برسیه‌تی و کۆچ”دا ده‌ژین، ئەوکێشانە بوونه‌ته‌ هەواڵی ڕۆژانه ‌و به‌چاوی خۆمان ده‌یان بینین.
ئه‌گه‌رچی ئه‌م واقیعه‌ تاڵه‌ پیلان و نه‌خشه‌ی ستراتیژی و به‌رئه‌نجامی به ‌گژاچوون و ململانێی هێزه‌کان و ده‌وڵه‌تەکان زیاتر قوڕه‌که‌ خه‌ستر ده‌کاته‌وه‌، به‌ڵام هیچ کام له‌و هێز و لایه‌نانه‌، نه‌ویست و نه‌توانای چاره‌سه‌ری ئه‌م حاڵ و ئاقاری وێران بوونه‌ی بۆ ناکرێت، وهه‌ندێ ده‌وڵه‌ت و هێزیش بەپێی به‌رژه‌وه‌ندی خۆیان کار له‌سه‌ر فه‌وزای دونیا ده‌که‌ن.

تازه‌ کار له‌ کار ترازاوه‌، چاو هه‌ته‌ر ناکا،
ئێمه‌ رێمان ون کردووه‌.
شه‌یتانه‌کان بوونه‌ته‌ ڕێبه‌رمان
تا بۆ هه‌میشه‌ چه‌واشه‌مان بکه‌ن.
ئه‌وان زۆرن
ئاخۆ به‌ره‌و کوێمان ده‌به‌ن؟
ئاخۆ به‌ سرودی ماته‌مبار چی ده‌بێژن؟
ئه‌وه‌ جنۆکه‌یه‌ک به‌ خاک ده‌سپێرن؟
یان ئاهه‌نگی زه‌ماوه‌ندی عیفریته‌یه‌ک ده‌گێڕن؟- پۆشــــــــــــــــــــــکین -.

عێراق لە داڕمانی دەوڵەتەوە بۆ هەڵوەشاندنەوەی کۆمەڵگە
ئەو باسە لە نێو مەلەفی{ستراتیژی ئاژاوەی داهێنەرانەی ئەمەریکی بۆ ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست}دا تاوتوێ دەکرێ، چونکە عێراق یەکەم وڵات بوو کە ئەمەریکا لە ساڵی ۱۹۹۱وە پلانی ئاژاوەی داهێنەرانەی تێدا پەیڕەو کرد، بە لێدانی سوپا و دەوڵەتی عێراق لە(گەردەلولی بیابان بەناوی ئازادکردنی کووەیت)، و بەهۆی گەمارۆی ئابووری و ناوچەی دژە فڕین لەلایەن ھێزەکانی ھاوپەیمان بە مەرامی پاراستنی باکوور و باشووری عێراق دروستکرا؛ و کوردەکان بوونە خاوەنی مافی ئۆتۆنۆمی بەڕێوبەری خۆسەری ژێر دەسەڵاتەکانیان؛ و شیعەکانی سەر بە ئێران هێزیان بەرفراوانتر بوو، لەو کاتەوە بونیادی دەوڵەتی عێراق بە فعلی داڕما و نابوتکرا. بەتایبەتی دوای لێدانی ساڵی ۲۰۰۳ ئیدی لە عێراقدا دەزگاکانی دەوڵەت لەوانە بۆ نموونە{سوپا، دادگا، دەزگاکانی باج کۆکردنەوە،، ھتد}وەک بوونێکی مادی ڕاستەقینە نەما، بەڵکە عێراق تەنها ناوێک بوو یان وەک سیمبۆل لەسەر نەخشە و هۆڵەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان وێنەێکی بێناوەڕۆک بوو.
لە عێراقدا هاوکات و بە موازی پرۆسەی داڕمانی دەوڵەت پرۆسەی هەڵوەشاندنەوەی کۆمەڵگە دەستی پێکردووە، کە ئەمەی دوایی لەوەی یەکەم ترسناکترە؛ چونکە لە(پلانی ستراتیژی ئاژاوەی داهێنەرانەی ئەمەریکی)دا پرۆسەی داڕمانی دەوڵەتەکان لە(عێراق، لیبیا، سوریا، سودان،، هتد)دەبێتە مایەی دەوڵەتی فاشل و گرگن کە میلیشیاکان دەسەڵاتییان هەیە نەک دەزگاکانی دەوڵەت، ئەما پرۆسەی هەڵوەشاندنەوەی کۆمەڵگە دەبێتە لیکترازانی پێکهاتی چینایەتی کۆمەڵگە و گۆڕینی بۆ پێکهاتی تائیفی و ئیسنی، لێرەوە دۆخ و ژینگەێکی کۆنەپەرستی زاڵدەبێ کە هاوکاری و پیشتوانی مرۆڤەکان بۆ یەکتر نامێنێ، و کۆمەڵگە دەبێتە جەنگەڵستانێکی پڕ لە گروپی دڕندە کە(دۆزەخی جەنگی هەمووان دژی هەمووان – جەنگی ناوخۆیی)تێیدا بەرقەرار دەبێ؛ یانی بە واقیعی و فیعلی لەتەک بوونی دیاردەی تەکنەلۆژی لە چەک و ئامرازەکانی پەیوەندیگرتن، بەڵام عێراق گەڕاوەتەوە بۆ سەردەمی پێش مۆدێرنێتە – بۆ سەردەمی تاریکی چەرخی ناوەڕاست.
ئەمرۆکە دەوڵەت و کۆمەڵگەی عێراق نزیکەی ۳٥ ساڵە لەنێو دۆزەخی(ئاژاوەی داهێنەرانە)دا دەژی، و لە ڕاستیدا سیما و بونیادی دەوڵەت و کۆمەڵگەی نۆڕماڵی لەدەستداوە، چونکە عێراق هەر بەو پلانە خرایە ژیر بەرداشی کێبڕکێکی دەوڵەتەکان(ئەمەریکا و ئێران -هەروەها تورکیا، سعودیە، ڕوسیا و چین)، لێرەوە کێشمەکێشی هێزەکانی(شیعەکان، حیزبی بەعس، سونەکان، ناسیۆنالیستە عەرەبەکان و کوردەکان و تورکەکان،، هتد)هەم لە بەرژەوەندی بەرتەسکی گورپەکانی ناوخۆ وهەم پەیوەند بە بەرژەوەندی دەوڵەتە زل هێزەکانی جیهانی و ناوچەیی، دیمەنی عێراقێکی خاوەن دەوڵەتی فاشل و گەندەڵ و کۆمەڵگەێکی هەڵوەشاوە نمایش دەکەن.
ئەم دیمەنی هەڵوەشاندنەوەی(پەیمانی کۆمەڵایەتی ڕۆسۆ و لاوازی ڕۆڵی پێکهاتی چینایەتی و ململانێی چینایەتی لە کۆمەڵگەدا)ئەنجامی ڕاستەوخۆی پرۆسەی(ئاژاوەی داهێنەرانە – الفوضى الخلاقة)ئەمەریکا پێی وایە بۆ داڕمانی دەوڵەت و هەڵوەشاندنەوەی کۆمەڵگەکان؛ بەتایبەتی لەم سەردەمەشدا بەهۆی بە بنبەست گەیشتنی ئەزموونەکانی مارکسیسم و ئەحزابەکانی، خودی بزووتنەوەی کرێکاری و سۆسیالیستی لە هەژاری فکری و لاوازی کاری شۆڕشگێریدا دەژین.
دەشێ ئەو قسانەی سەرەوە بۆ زۆرێک لە خەڵک نوێ نەبێ، و خەڵکی زیاتر بە دوای ڕێگاچارە و ئەڵتەرناتیڤەوەیە. بەڕای من لە خولی قەیرانی ئابووری و دڕندەیی سەرمایەداری ئەمڕۆکەدا، کە کۆنەپەرستی و جەنگ و پشێوی ناوچەیی و جیهانی دیاردەێکی زاڵە، ئەو بیروباوەڕ و ئەحزابانەی ئێستاکە هەن بە هەرچ بەرنامە و ئیدعاێکەوە کە هەیانە، توانای دەربازکردنی مرۆڤایەتیان نە لە عێراق و نە لە هیچ ناوچەێکی دیدا نییە، چونکە ئەوانە خۆیان هەڵگری ڤایرۆس و سینتۆمی خولی دڕندەیی سەرمایەدارین، و ئەنجامی کارەکانیان بە هەرچ نیازپاکی و دڵسۆزییەکەوە کە هەیان بێ، لە خولانەوە لە بازنەی داخراوی سیستەمی سەرمایەداری دڕندە زیاتر دەنا هیچی دی ئەنجامی نابێ.
کۆمەڵگەی عێراق وەک شوتیێک بە چەقۆ قاش قاش کرابێ، بەوجۆرە ئەویش بۆ فرەنەتەوە و ئیتنیك و ئایینزای جیاواز دابەشکراوە، لێرەوە ئەرکی یەکەم گەڕانەوەی شوناس و هۆشیاری ئینسانییە بۆ خەڵکی و گەڕانەوەی دەسەڵاتە بۆ دەستی ئەو خەڵکە، ئەوەش بەبێ تووڕدانی(ئەمەریکا و ئیران)بۆ دەرەوەی عێراق، و دادگایی و سزادانی تاوانباران و گەندەڵکاران مەیسەر نابێ. ئیدی باسی سودانی چی دەکات بۆ داماڵینی چەکی حشد و کوردەکان چی دەڵێن دەربارەی مووچە و نەوت و پەیوەندی هەرێم و ناوەند، یان هەڵبژاردن ئەنجامی چییە، و ئەمەریکا و ئێران لەم ڕۆژانەدا چۆن هەوڵی قایمکردنی نفوزی خۆیانن، و پارتی چۆن سەرکوت دەکات، و پاڤێل چۆن دەیەوێ سلێمانی پاککاتەوە لە نەیارانی دەسەڵاتی یەکیەتی،، هتد، ئەوە هەمووی تەفاسیلە.

ئەفسانەی باڵندەی سیمرخ
من دوای ئەوەی بڕوام بە هیچ کام لەو بیروباوەڕ و ئەحزابانەی ئەمڕۆکە هەن نەما، دەمتوانی بێدەنگی هەڵبژێرم، وەک بڕێک لە سۆسیالیستەکان کە وازیان هێناو بێدەنگ بوون و بەئەسپایی خۆیان لە نووسین دوورخستەوە، بەڵام من پێم باشە لانیکەم ڕای خۆم بنووسم بەهیوای ئەوەی سوودی هەبێ.
دوای ئەوەی خەڵکی(ناحیەی وەرتێ)لەدژی بێکارەبایی هاتنە سەرشەقام و هێزەکانی ئاسایش بەشێوەیەکی دڕندانە و هەڕەمەکیانە کەوتنە لێدان و دواتر تەقەکردن لە خۆپیشاندەران، بەڕێزێک نووسیبووی:(درەنگ یان زوو ئەبێ دەسەڵاتی بنیاتنراو لەسەر بەشداری و دەخاڵەتی ڕاستەوخۆی جەماوەری کرێکار و زەحمەتکێش لەڕێگەی شورا و ڕێکخراوەکانی خۆیەوە جێگەی ئەمان بگرێتەوە.). منیش ساڵانێک ئەو ئومێدە جوانەی سەرەوەی ئەو بەڕێزەم هەبووە، بەڵام ئێستا ڕام وایە کە ئەوە ئومێدێکی زۆر خەیاڵییە؛ ئاخر چۆن لە هەرێمێکی گچکەی وەک کوردستان کە چواردەووری بە دوژمن گیراوە(شورا و ڕێکخراوەکانی جەماوەری کرێکار دەسەڵات دەگرنە دەست)؟ ئایا چارەنووسی دەسەڵاتی ئەو شورایە لە کۆمۆنەی پاریس باشتر دەبێ؟. من ڕام وایە لەم سەردەمەی سەرمایەداری دڕندەدا(ئەگەر شۆڕش بە ڕێکەوت لە ئەنجامی تەقینەوەی تووڕەیی جەماوەر بێ، و شۆڕشێکی بێ پشتیوانی هێزی مەزنی شۆڕشگێڕان لەجیهاندا بێ)ئاکامەکەی کارەسات و تراجیدیایە.
مرۆڤایەتی چۆن لە کۆیلایەتی ڕزگاری دەبێت؟ ویستی مرۆڤایەتی بۆ گەیشتن بە ئازادی و یەکسانی کۆتایی نییە، لەتەک ئەوەی هەرجارەی لە هەوڵ و ڕاپەریندا بۆ گەیشتن بەو ئامانجانە شکستی خواردبێ، جارێکی دی بە وزەو تەقەلاێکی نوێ هەوڵی داوەتەوە تابگات بە ئامانجەکانی، بۆیە مرۆڤایەتی هاوشێوەی باڵندەی سیمرخە. هەڵبەتە لە کۆمەڵگەی(کۆیلایەتی، دەرەبەگایەتی، سەرمایەداریدا)مرۆڤە چەوساوەکان چەندجار خەباتیان کردووە تا بە ئازادی و یەکسانی بگەن، بەڵام شکستیان هێناوە، و هەموو بیروباوەڕەکان بە مارکسیشمەوە لە کۆتاییدا بوونەتە ئایدۆلۆژییاێک*، و لەبری ئەوەی کۆمەک بە مرۆڤایەتی بکەن بۆ گەیشتن بە خەونەکانی، بە پێچەوانەوە بوونەتە وەهێک و مرۆڤایەتییان لە بازنەێکی داخراوی سیستەمی چەوسانەوەدا هێشتووەتەوە.
بۆ دەربازبوون لەو بازنە داخراوەو تێکشکاندنی سیستەمی چەوسانەوە، مرۆڤایەتی ڕێگاچارەی نییە جگە لەبوون بە هاوشێوەی باڵندەی سیمرخ؛ واتە لەنێو بڵێسەی ئاگری سووتاندنی هێلانە کۆنەکەی، دەداتە شەقەی باڵ و بڵنددەبێتەوە؛ یانی تەواوی بیروباوەڕەکان و ئەحزابەکانی ئێستا بداتە بەر ڕەخنە و بیری نوێ و ڕێگای نوێ دابهێنێ بۆ ڕماندنی سیستەمی سەرمایەداری دڕندە. تەنها بە لەدایکبوونی بیروباوەڕ و هێزێکی نوێ کە سەرجەم ئەم جەنگەڵستانە بسوتێنێ و تێیپەڕێنێ، ئومێد بە ڕزگاربوون و قوتاربوون لە دۆزەخی سەرمایەداری هەیە. ئێمە ئەمڕۆکە لە ساتەکانی ژانی لە دایکبوونی ئەو بیروباوەڕ و هێزە دادپەروەر و یەکسانی خوازەداین لە جیهاندا، و هیوادارین ئەو لە دایکبوونە زۆر نەخاێنێ.


  • أسطورة طائر فينيق /ئوستووڕەی باڵندەی سیمرخ / The legend of the Phoenix: چیرۆکێکی ئەفسانەییە دەربارەی باڵندەیەکی نەمر کە لەڕێگەی مردن و لەدایکبوونەوە خۆی نوێ دەکاتەوە. سیمرخ بە زۆری وەک باڵندەیەکی جوان و بەهێز وێنا دەکرێت، کە هێمای نەمری و نوێبوونەوە و هیوایە. لەم ئەفسانەیەدا کاتێک باڵندەی فینیکس لە مردن نزیک دەبێتەوە، هێلانەیەک لە گیا و لق و پۆپی بۆنخۆش بۆ خۆی دروست دەکات و ئاگری تێبەردەدات، و لەو خۆڵەمێشەوە باڵندەیەکی نوێ هەڵدەستێت بۆ ئەوەی جێگەی بگرێتەوە.
    ** یەکەم کەس کە گووتی بیروباوەڕی مارکس کراوە بە ئایدۆلۆژیا”کاڕڵ کۆرش”بوو:(ئەم داڕمانەی مەزهەبی/دکتۆرینی بیروباوەڕی مارکسی و بوونی بە تەنها پاساوێکی ئایدۆلۆژی بۆ دەوڵەتێکی سەرمایەدار کە لەسەر بناغەی سەرکوتی بزووتنەوەی چینی کرێکارانی شۆڕشگێر دامەزراوە، ئەمە قۆناغی یەکەمی پێکهاتنی ئایدۆلۆژیای مارکسی بوو لە ڕوسیا.)./کاڕڵ کۆرش/ ئایدۆلۆژیای مارکسی لە روسیا/ لە ساڵی ۱۹۳۸ نووسراوە/ سەرچاوە ئەرشیفی مارکسیسم بە زمانی ئینگلیزی.



بەکورتی29: بێدەنگیی ڕوناکبیریی مانادار.. لێ خودی بێدەنگیی بێلایەن نییە.. ئازاد حەمە

چەمکسازیی بێدەنگی فڕەدیوە؛ یەکێک لە دیووەکانی بێدەنگیی ڕوناکبیرییە Intellectual silence، کە دەشێت بە بێدەنگیی هزریش ناوببرێت. زۆرێک لە لێکۆڵینەوەکان دەریدەخەن، کە بێدەنگیی ڕوناکبیریی دەتوانێت نیشانەیەک بێت بۆ دانبەخۆداگرتنێکی حەکیمانە، خۆڕێکخستنەوەی خود و ململانێیەکی هزریی لەگەڵ خودیخۆیدا تا ئەوەی دواتر دەگوترێت شایانی گوتن بێت. هەروەها بێدەنگیی ئامرازێکی بەهێزە بۆ ئەوانەی لە بنەما بەهاییەکانی ئەم بێدەنگییە تێدەگەن. گەر بێدەنگییەکە بناغەیەکی روناکبیریانەی هەبێت دەکارێت جیاوازتر خۆڕاگریی و توانایی لە کەسەکەدا دروستکات.
گەر بێدەنگیی ئەو بنەمایەی نەبێت، کە باسکرا، کە نەیتوانی زەمینە بۆ تێگەیشتنی قووڵتر خۆشکات بێدەنگیی دیاردەیەکی ترسنۆکانە و ناشریینە. بێدەنگیی دیوی پەروەردەییشی هەیە، ئەمەیان ئەو کاتە دەردەکەوێت،کە تاک کار لەسەر بەخێوکردنی ناوەوەی خۆی دەکات. جاوەرە بێدەنگ بیت و لەناو قەرەباڵغییدا بژیت؛ ئەمە بەهەمو کەس ناکرێت!
لەو بارەیەوە دەپرسیین: واتای بێدەنگی ڕەهایە؟ ناچارییە یان هەڵوێستە؟ چەنەچەن و زۆربڵێی چی دەگۆڕن، بێدەنگیی شەرمەزاردەکەن؟ بێدەنگیی پرۆتێستە یاخود چەنەبازییە؟ ڕاستی بە هاتنی بێدەنگیی ئاوادەبێت؟ کاتێک ژاوەژاو جێگای بێدەنگیی ڕوناکبیریی دەگرێتەوە واتای بێدەنگی لاوازدەبێت؟بۆچی بۆ چەنەبازەکان گرنگ نییە چۆن قسە بکەن و چۆن بێدەنگبن؟کە بێدەنگیی لەکەداربوو قسەی بۆش و بێمانا جێگرەوەی نیین؟
ناچارین لێرەدا بپرسیینەوە: کەسەکانی کۆمەڵگەی ئێمە لە بێدەنگیی ڕوناکبیریی تێدەگەن؟ پێناچێت تێیبگەن، چونکە زارۆکی ناو ژاوەژاو و قەرەباڵغییەکانن. لە کوێ دەنگەدەنگ و چەنە چەن هەبوو ئەوان لەوێین. زۆر دەمێکە زمانیان جێگای زۆر ئەندامی دیکەیانی(گوێ، چاو) گرتووەتەوە. بۆیشە وادەڵێین، چونکە لە هەرێمێک دەژین ئەزموونی بێدەنگیی ڕوناکبیریی تیایا لە سنووری نەبووندایە. هەموو چەنەدەدەن، گرنگ قسەبکەن و زیادەڕۆیی لە گوتندا بکەن. لەم حاڵەتەدا بێدەنگیی ڕوناکبیریی وەک دەرفەتێک بۆ بیرکردنەوە، هاتنەکایەوەی تێڕامانێکی قوڵ و فڕەڕەهەند نابینرێت.
بێدەنگیی ڕوناکبیریی چییە؟ بێدەنگیی ڕوناکبیریی جۆرێکە لە جۆرەکانی بێدەنگیی، کە بەمانای بۆشایی و بێ مانایی ڕوناکبیریی نایەت. ئەم شێوە بێدەنگیییە تەقەلایەکە بۆ نەگوتن و چوونە قۆناغی بیرکردنەوەی قووڵ و جیاواز. لەناو بێدەنگیی ڕوناکبیرییدا متبوونێکی کاتی بوونی هەیە، کە لەخودیخۆیدا دۆزێکی پێویستە و بەشێکیشە لە مرۆڤبوون. جا ئەمە ئەوەش دەگەیێنێت،کە ئەوەی شایانی گوتنە با بەڕوونی بگوترێت، ئەوەشی، کە شایان نییە با بچێتە سایەی بێدەنگییەوە (ڤیتگێنشتێین).
ئەوە بێدەنگیی ڕوناکبیرییە، کە شکۆی خۆی هەیە؛ نەک قەرەباڵغیی ڕوناکبیریی، بەتایبەتی لەو کاتانەی گوتن، دەنگ، هیچ ناگۆڕێت. کەسێکیش، کە لەناو بێ شکۆییدا گەورەبووبێت بە ئاسانیی لە شکۆی نەگوتن و کەمگوتن حاڵینابیت. بۆیە بێدەنگی سامناک نییە گەر پەیامی نەخێر بۆ گوتنی سواو و ڕزیو بۆ چەنەبازەکان بنێرێت. پەیامی بێدەنگیی بۆ چەنەبازەکانە، کە شانازیی بە گوتنەوە دەکەن، گوتنێک کە لێوانلێوە لە بەتاڵیی و درۆ. بۆیە ئەو ڕاستیانەی بێدەنگدەکرێن ژەهراویدەبن (نیچە).
بێدەنگیی ڕوناکبیریی ترسنۆکیی نییە، رێزگرتنە لە خودی گوتن و ئەوەی شایانی گوتنە. تۆ کە هەر بڵێیت و چەنەبەیت و ئەوەی گوتراوە هیچ نەگۆڕێت لەم حاڵەتەدا بێدەنگیی شکۆمەندانەترە. هەروەها بێدەنگیی ڕوناکبیریی هەزارجار باشترە لە درۆکردن، شیڕە شیڕ و چەقەچەق، کە بێزاریی و بێهیوای بە گوتن دروستدەکات. وێڕایئەوە، بێدەنگیی ڕوناکبیریی کاتێک ترسناک خۆی دەردەخات، کە ڕەها و ئارەزوومەندانە بێت. ئەمەش وادەکات رٶحی دیالۆگ و خستنەڕووی دید لەناوچێت.
بۆ چەناباز و چەقاوەسوەکان بێدەنگیی ڕوناکبیریی عەیبەیە و وەک باشەیەک تەماشاناکرێت، چونکە هەر هەموو دەڵێن و دەنووسن، بێئەوەی بیر لە دەرئەنجامی گوتراو و نووسینەکانیان بکەنەوە. شاریش، کە دژە بێدەنگییە، کە پڕبووە لە هەڵگرانی دال (دکتۆرا)، هەموو سەرقاڵی کۆنفرانس، هۆرکشۆپ، پانێل، مێزگرتن، کە هەر هەموو ئەمانە گوتنیان ناشرین کردووە و هیچیش ناگۆڕن. ڕاستە لە کاتی ئاشوب و نادادییەکاندا ئاسان نییە ڕوناکبیران بێدەنگبن، بەڵام زۆرگوتن، زیادەڕۆیی کە پڕپڕە لە وشەی بۆش و بێمانا جیاوازە لە بێدەنگیی، کە زانیین لە خۆیدا بەرجەستەدەکات.
نیچە بێدەنگی بە دیاردەیەکی نێگەتیڤ نازانێت، بەڵکو بە دەربڕینێکی کۆنترۆڵکراوی قووڵی دەزانێت. بەپێی نیچە “”ئەوانەی شارەزان لە بێدەنگی، ڕیتمی گفتوگۆکان دادەڕێژن. بە بێدەنگی لە ساتەوەختی گونجاودا، دەتوانن کەسانی دیکە ناچار بکەن زیادەڕەوی لە قسەکردن بکەن، بەمەش خاڵە لاوازەکانیان ئاشکرا دەکەن””. چونکە چەنەباز ئاگای لە ڕیتمی گوتنەکانی نییە و بێدەنگییش بۆ کەسی زۆربڵێ کارەساتە.
کۆتا دیتنمان بۆ بێدەنگیی ڕوناکبیریی ئەوەیە، کە بێدەنگیی بێلایەن نییە. بێدەنگیی،کە لەناو نادەنگدا گەشەدەکات ناڕەزاییە و زەمینەش بۆ تێڕامانی پتر و فۆرمیتر لە بیرکردنەوە دەخوڵقێنێت.ڕاستە بێدەنگیی نەبوونی دەنگە، دەنگیش کە نەما قسەکردن بۆشایی بەرهەمدێنێت، بەڵام ناشێت بێدەنگیی وەک کردەیەکی ناکارا و بێمانا ببینرێت. لەم حاڵەتەدا لەبەرئەوەی هیچ ناگوتنە هەڵوێستیشە.
ڕاستە، کە بێدەنگەکان تەنیا و گۆشەگیرن، بەس ئەمە تا ئەو شوێنە تەندروستە، کە بێدەنگیی ڕەهانەبووە. بۆیە یەک لە سوودەکانی بێدەنگی ڕوناکبیریی ئەوەیە، کە تەقەلایەک بۆ گوزارەکردن لە دۆز و داهێنانی فۆرمێکی تر لە دەڕبرین بەڕێوەیە. کەوابێت بێدەنگیی بێلایەن نییە، هەتاهەتایەش نییە. بە داڕمانی دیواری بێدەنگیی گوزارەی تازە و نەخێری دیکە لەناو گوتاری ڕوناکبیرییدا لەدایکدەبێت.

ئازاد حەمە
پرۆفیسۆر لە فەلسەفە لە زانکۆی سلێمانی




لە خواستی موچەوە بەرەو شۆڕش!.. عوسمانی حاجی مارف

پرسی نەوت و داهات و مووچە و ئەمنیەت، دیاردەی ناکۆکی و کێشەیەکی بەردەوامی بێکۆتایی نێوان بەغداو هەولێرە، کە ئاکامی دامەزراندنی حکومەتی هەرێم و حکومەتی عێراقە لەسەر بنەمای تائفی و ئیسلامی و بنەماڵەیی و نەتەوەپەرستی لە پێکهاتەیەکی فیدراڵیدا، کە بەڵایەکە گەورەترین زیانی بە ژیان و گوزەرانی دانیشتوانی کوردستان و عێراق گەیاندووە.
نائارامی و ناجێگیری سیاسی هەمیشە بەرهەمی نەگونجان و ناتەبایی ململانێی دەسەڵاتی هێزە میلیشیا تاڵانچیەکانە، کە کوردستان و عێراقیان داگیرکردوە، خەڵکیان کردۆتە قوربانی ململانێ و شەڕی بەرژەوەندیەکانیان، بە بارمتەگرتن و ڕاگرتنی خەڵکە لە چاوەڕوانیەکی بێهودە و نادیاردا، سەپاندنی مۆتەکەیەکە کە چەندین تراژیدیای بەدوای خۆیدا هێناوە و دەیهێنێت، نمونەی نابەرپەرسترین سەرکردەو جۆری دەسەڵاتێکن لەبەرامبەر هەست و نەست وشکۆ و ئێرادەی خەڵکدا، کەرامەتی ئیسانەکان دەشکێنن و دەڵێن کەرامەت گرنگە…!
گفتوگۆ و دانوستانی بەردەوامی هەردوو حکومەت کە هیچکات نەیتوانیوە کێشەکانیان یەکلایی بکاتەوە و بنەبڕبێت، زیاتر بەشێوەی سەوداو مامەڵەی بازاڕێک دەردەکەوێت کە نرخی کاڵاکانی بە سەعات دەگۆڕێت، تائەوەی سیفەتێکی سیاسی وەرگرێت، ئاشکراشە کە نالەباری دۆخی سیاسی و گۆڕانی هاوسەنگی هێزەکانە، کە ئەم یاریکردنە بەچارەنوسی خەڵک هەروا دەمێنێتەوە.
کاریگەری گەمەی سیاسیان و کاری بێوەستان و بێبەرهەمی هەردوو حکومەت و هێزو حزب و لایەنە سیاسیەکانی بەشدار لە دەسەڵاتدا بووە، کە هەستکردن بە نائارامی و مەترسی لە نەبونی ئاسایش مەترسیەکی بێوێنەیە لە ژیان و بیرکردنەوەی هەر تاکێکی کۆمەڵگەدا، هەر سەرکردەیەک کە لە چوارچێوەی باڵادەستی دەسەڵاتی بنەماڵەدایە، بۆ یەک چرکە ئەوپەری پێداویستی گریانی ساوایەک بۆ شیرەکەی گەر نەیخوات، گیان لەدەست ئەدات، نایان لەرزێنێت، ملێۆن لیتر شیری منداڵ دەگۆڕنەوە بە قاچاخی لیترێک نەوت.
لەم دۆخەدا توڕەیی و بێزاری و ناڕەزایەتی و قێزهاتنەوە لەم جۆرە لە دەسەڵات و سەرکردەکانی، فشارێکی گەورەیە لەسەر ژیان و زهنی خەڵکی، کەچۆن و کەی ڕزگاریان دەبێت لە بەڵای ئەم دەسەڵات و هێزانە و بەرپرسەکانیان، جەماوەری ناڕازی بەدوای هەلێکەوەن بەوەی کام ڕێگا دەتوانێت لەزوترین کاتدا ئەم بەڵایانەیان لە کۆڵ کاتەوە.
چەندین ساڵە شاند بەدوای شاند، دانوستان بەدوای دانوستان، بۆتە مایەی سەرەگێژە و ناڕەحەتیەک، جگە لە بێئومێدی هیچ ئاکامێکی لێ ڕەچاو نەکراوە و ناکرێت، هەر لەم ماوەیەدا و لەدوای وەستانی هەناردەکردنی نەوتی خاو لە هەرێمی کوردستانەوە لەڕێگەی بۆری کەرکوک – جەیهانەوە، دانوستانەکان وەستاون و گرژیەکان زیاتر پەرەیان سەندبوو. ئەم وەستانە لە دانوستان کە زیاتر لە دوو ساڵە بەردەوام بوو، بووەتە هۆی زیاتر تێکچونی دۆخی ئابووری هەرێم، زیاتر لە ملیۆنێک فەرمانبەر بە هۆی دواکەوتنی موچەوە ڕوبەڕوی ئاستەنگیەکی بەرچاو بونەتەوە. بڕیارەکەی ئەم دواییەی دادگای فیدراڵیش سەبارەت بە جێگیرکردنی مووچەی هەرێمی کوردستان، نەک نەتوانرا بەدواداچونی جدی بۆ بکرێت، بەڵکو کەلێنێکی تری لە بەڕێوەچونی گفتوگۆو دانوسانەکاندا زیادکردووە، ئەمەش ناکۆکی و کێشەکانیانی لە ئاراستەی ململانێکانیاندا فراوانتر کردووە، هۆکاری ئەم ناتەباییەو نەگەیشتن بە چارەسەر، کاریگەری پێکاهاتەی حکومەتەکانە، کە لەسەر بنەمای تائفی وئیسلامی و قەومی و بنەماڵەیی جەردەیی و تاڵانچێتی دامەزراوە، کە پاشکۆی بەرژەوەندی ووڵاتانی ترن.
هاووڵاتبوون لە دەستوری عێراق و کوردستاندا هیچ پێگەو جێگایەکی نەبووە، واتە وڵاتێکن لەسەر بنەمای بەشبەشێنەی تائیفی و دینی و قەومی پێناسەی دەسەڵاتی سیاسی کراوە، بۆیە دەسەڵاتێکە هەمیشە مەترسیدارە، هیچ کات ناتوانێت بگات بە سەقامگیری و ئارامی سیاسی.
لە دواین کۆبونەوەی ئەمجارەیاندا لە ڕۆژی سێشەمە ١٩/٠٨گوایە پێداچوونەوە بەو هەنگاوانە کراوە لەسەر کێشە هەڵپەسێردراوەکانی نێوان هەردوولا، لەوانە بەرهەمهێنان و هەناردەکردنی نەوت، داهاتی غەیرە نەوتی، هەروەها بە جێگیرکردنی مووچەی فەرمانبەرانی هەرێم، بە پشتبەستن بە بڕیاری دادگای فیدراڵی، بەگوێرەی ڕاگەیەندراوەکەیان ئاماژەیان بەوە کردووە کە پێشکەوتنی بەرچاو بەدیهاتووە، بەتایبەتی لە پرسی بەرهەمهێنانی نەوت و هەناردەکردنی نەوت لە هەرێمەوە. گوایە هەموو مەرج و پێداویستیە پێویستەکان جێبەجێکراون بۆ دەستپێکردنی بەرهەمهێنان و هەناردەکردن لە ڕێگەی کۆمپانیای نیشتمانی بەبازاڕکردنی نەوت (سۆمۆ)، بەڵام ئەوەی جێگای سەرنجەو شاراوە نیە گفتوگۆکان بەردەوامن بۆ تەواوکردنی ئەو پێداویستیانەی ماونەتەوە کەپەیوەندیان بە پرسەکانی دیکەوە هەیە لە نێو ئەو کێشانەی هێچ کات چارەسەر نابن، لەگەڵ ئەوەشدا تائێستاش بەیانێکی ڕۆشن لەسەر موچە نیە.!
سەرەڕای چۆنیەتی ڕاگەیاندنەکەیان لەسەر مەلەفی نەوت، ئاستەنگەکان وەک خۆی ماوەو هەنگاوی بۆ نەنراوە و ڕێگە چارەیەکیش لەو بارەیەوە دیار نیە، ئەتوانین بڵێین دۆخەکەیان ئاڵۆزە، چونکە دەستپێکردنەوەی ڕاستەقینەی هەناردەکردنی نەوت بەندە بە دانوستانەکانی حکومەتی فیدراڵی لەگەڵ حکومەتی تورکیا، لە هەمانکاتدا چۆنیەتی ئایندەی حکومەتی بەغدا لە پەیوەند بە پاشکۆبونی بە ئێرانەوە، لەلایەکی ترەوە ئاڵۆزی دۆخی سیاسی عێراق و ناوچەکە، ناتەبایی لەسەر کێشەکانی بەغداو هەولێر چڕترکردۆتەوە.
پرسی داهاتی نانەوتی لە شوێنی خۆی ماوە، یەکلاکردنەوەی مووچەی فەرمانبەرانی هەرێم تەنها باسی دانی موچەی مانگی شەش کراوە و دیار نیە کەی دەدرێت، بۆ چەندین جارە وای ڕادەگەیەنن کە پێویستیان بە گفتوگۆی زیاتر هەیە بۆ تەواوکردنی ئەو مەرجانەی کە ماون، واتە ئەو گفتوگۆیانەی بونەتە نەخۆشی درێژخایەن، لەکاتێکدا گەر موچەی مانگی شەش بدەن، هەمان سەریەشەو دەردیسەری بۆ موچەی مانگی حەوت دەست پێدەکاتەوە، ئەمە واقعی ململانێ هەمیشەیی هەولێر و بەغدایە، لە پەیوەند بە هاوکێشە سیاسیەکان و ئاڵوگۆڕ لە دۆخەکە و هاوسەنگی هێزیان بەم جۆرە سەوداومامەڵە لەگەڵ یەکتر دەکەن.
ئەم قەیرانە بەردەوام سێبەری تاریکی دەخاتە سەر زیاتر لە یەک ملیۆن فەرمانبەر لە هەرێمدا، کە چاوەڕوانی مووچەی ناڕێکوپێکی خۆیان یان فەوتاندنی موچەکانیان دەکەن لە نێوان دۆخێکی هەمیشە پێشبینیکراوی گرژی گشتیدا، کاریگەری لەسەر بارگرانی دۆخی زۆرینەی دانیشتوان داناوە.
ئەو ئاڵوگۆڕانەی لە ناوچەکەدا بەهۆی کاریگەری شەڕی ئیسرائیل و ئێران و چۆنیەتی دەخالەتی ئەمریکا لە ناوچەکەدا پێشهاتووە، مایەی دۆخێکی تەواو ئاڵۆزتر و ناجێگیرترە، ئەزمون و واقعیەتی دەسەڵاتەکەیان ئەوەی سەلماندووە کە چاکسازی و ئاڵوگۆڕ بەقازانجی خەڵک بەهیچ شێوەیەک جێگای ئومێد نیە و نابێت، بۆیە ناڕەزایەتی جەماوەری بەجیا لەوەی دەبێت لە هەوڵی ئەوەدا بێت بۆ بەدەستهێنان و ڕێکخستنی موچەکانیان لە هەمانکاتدا پێویستە هەنگاوەکانی ناڕەزایەتی و خۆپیشاندانەکان بەرەو شۆڕشێکی کۆمەڵایەتی هەنگاو بنێت و بڕواتە پێشەوە، یەکەم ئەو شۆڕشە بۆ کۆتاییهێنان بێت بەم دەسەڵاتە و تەواوی سیستەم و پێکهاتەکانی، دووەم دابینکردنی دۆخێک بێت کە دابینی دەخالەتی ڕاستەو خۆی جەماوەری خەڵک بێت لە کرێکار و زەحمەتکێش و هەژار و نەدار،لە دیاریکردنی چارەنوسی خۆیان، لەهەمانکاتدا ڕۆڵی ڕاستەوخۆ وسەرەکیان هەبێت لە چۆنیەتی پێکهێنانی حکومەت و دەسەڵاتی سیاسیدا، دۆخێک بە دەورو ئیرادەی خەڵک بێتە دەست، تەواو ئاواڵادەبێت لە هەوڵدان بۆ فەراهەمهێنانی ئازادی و خۆشگوزەرانی و یەکسانی. ئەوە شۆڕشی کۆمەڵایەتیە، دەتوانیت رێگای ڕزگاری دانیشتوانی عێراق و کوردستان بێت لەم دۆخە پڕ ئازار و سەخت و گێژاوەی کە چەندین دەیەیە ژیانیان لەگەڵدا بەسەربردووە.

عوسمانی حاجی مارف




لە کۆبوونەوەی ئالاسکاوە بۆ واشنتۆن و سیناریۆ شاراوەکان!.. نوری بەشیر

هەواڵی میدیا دەستەڕاستەکانی بۆرژوازی و حکومەتەکانیان، لە کۆبوونەوەکانی ئالاسکای نێوان ترامپ و پۆتیندا لە ناوەڕاستی ئەم مانگەداو بەدوایدا قسەوباسی تەلەفونی ترەمپ لە ١٦ی ئۆگەست لەگەڵ بەشێك لە سەرۆکەکانی ئەوروپا و دواتریش کۆبوونەوەی ترامپ لەگەڵیاندا بە ئامادەبوونی سەرۆکی کۆمیسیۆنی ئەوروپا و زێلێنسکی سەرۆکی ئۆکرانیا لە ١٨ی ئۆگەستدا، ئەوەیان دا بەگوێی جیهاندا ڕاگەیاند کە ئەم کۆبوونەوانە بۆ چارەسەری کێشەی ئۆکرانیاو روسیاو بابەتی ئاگربەست و شەڕ وەستانە.
میدیا جیهانیەکان ئەوەندەی باسی باری روکەشی چاوپێکەوتنەکانی ترمپ و پۆتین، زەلیلی سەرانی ئەوروپا لەسەردانیان بۆ ئەمریکاو وەستانیان بەکزی لەبەردەم بارەگای ترەمپ دا کردە نیشانە، ئەوەندەی دەهۆڵی چارەسەری کێشەی روسیاو ئۆکرانیان لێدەدا، ئەوەندەی هەندێ لایەن ئەم دانیشتنانەی لەبەرژەوەندی ترەمپ و ئەمریکاو هەندێکی دیکەش کە لەبەرژەوەندی پۆتین و روسیاو هەبوون کە بە زەرەری ئەوروپان وەسفیاندەکرد، بەقەدەر سەرە دەرزیەك نەچوونە سەر راستی و دیوەکانی ناوەوەی بەرنامەو سیاسەتی ئەمریکاو روسیا کە بەشوێن چیەوەن و لەبارەی چی شتێکی ئەساسی کۆبوونەتەوە و شتێکی رۆشنیان نەخستەبەردەم کۆمەڵگەی مرۆڤایەتی!.
بێگومان ئەوەی حکومەت و میدیاکانیان ئیشارەیان پێداوە لە باسی چارەسەری ئەوەی ناوی دەبەن کێشەی روسیا و ئۆکرانیا، لەهەردوو دانیشتنی ئالاسکاو واشنتۆندا، باسکراوەو راستی تێدایە، چ ئەمریکاو روسیا، چ ئەوروپاو ناتۆ و ئۆکرانیا دەیانەوێت کۆتایی بەو ناکۆکیە بهێنن کە هەیە و درێژەدانی زۆر لەسەریان دەکەوێت. ئەوەشی میدیاکان هەڵسوکەوتی دانیشتنەکانی سەرانی ئەو وڵاتانەو وێنەکان کە زۆر شت نیشاندەدا، شیکار دەکەن خاڵی دروستی تێدا هەیە، بەڵام ئەمانە هێشتا هەموو راستیەکان نین. کۆمەڵێک بەرنامەی سیاسی و ئابوری و نەخشەی ئەمریکاو روسیا لە پشتی هەموو ئەم رووداوانەوە هەیە کە راستی هەلومەرجی دنیای چەند جەمسەری ئەمڕۆیە. ئەمریکا وەک ئەمری واقیع ناچاربووە بەڕەسمی بناسێت و حسابی لەسەر بکات، بۆ ئەمەش روسیا وەک جەمسەرێکی بەهێزی ناو جەمسەرەکان بەرەسمی دەناسێت و لەگەڵی ساتوسەدا دەکات.
سەرەتا ئەوەی لە چ هەلومەرجێکدا ئەمریکاو روسیا کۆدەبنەوە، ئەوەیە کە دنیای ئێستا دنیای فرە جەمسەریە، هەلومەرجێکە کە دنیای یەکجەمسەری بەڕابەرایەتی ئەمریکا کۆتاییهاتووە. ئەو دەورەیەی ئەمریکا رابەرایەتی وڵاتانی ئەوروپای دەکردو بەناچار بۆ زۆرێک لە پەیوەندیە ئابوری و سیاسیەکانی جیهان کە لە ناتۆدا کۆی کردبوونەوە، لەگەڵیان دادەنیشتن و پرسوڕاو دەخالەتی پێدەکردن لە کارەکاندا، ئێستا ئەو هەلومەرجە گۆڕانی بەسەردا هاتووەو تەواو بووە.
ئێستا دۆخەکە بەجۆرێکە کە دەتوانین بڵێین دنیای چەند جەمسەریە، کە ئەگەر جەمسەرێکی بەهێزی ئەمریکا بێت، ئەوا چەندین جەمسەری دیکەی جیاواز لە هێزو توانا و ئیمکانات بەشێوەی جیا لەمەیداندا هەن و لە حاڵی شکڵگرتندان، لە روسیاوە بگرە تا هندستان، چین و ئەوروپا. ترەمپ و حکومەتەکەی بەجۆرێک ئەوەیان قبوڵکردوە کە ئیتر بۆ نەخشەی نوێی جیهان و سازدانەوەی ناتوانێت بەتەنیا ئەنجامی بدات و ناتوانێت پشت بە ئەوروپا ببەستێت، هەرەوها مونافسی گەورەی هەیە، بەتایبەت گەورەترینیان روسیاو چینە. ئەمریکا بۆ داڕشتنەوەی بەرنامەی نوێی جیهان کە بەرژەوندیەکانی بپارێزێت و سیاسەت و ئابوری بچێتە پێشەوە دەبێت بێتە پای ئەوەی لەگەڵ هێزی سەرەکی ئەو جەمسەرانە نزیک بێتەوە، ئەوەی کە دەورەی پێشوو چ کێشەو ململانێیەکی هەبووە لەگەڵیان، دەورەیەکی نوێ لەگەڵیدا دەست پێبکات، بەتایبەت لەگەڵ روسیادا.
لێرەوەیە کۆبوونەوەکانی ئالاسکا تا واشنتۆن، سیاسەتی ترەمپ و ئەمریکا بەرجەستە دەکاتەوە. سیناریۆیەک هەیە و دیوی ناوەوەی تائێستا راگەیەنراوە، ئەویش خستە سەرەوەی مەسەلەی کێشەکانیەتی لەگەڵ روسیا کە مەیدانەکە ئۆکرانیایە، دەرگایەکی گەورە بەسەر زۆرێک بابەتی تردا دەکاتەوە، هەروەک چۆن دەورەی پێشوو رێکەوتنی لەگەڵ روسیا لەسەر مەسەلەی سوریا ئەنجامی دا، بەبێ ئەوەی حساب بۆ وڵاتانی ئەوروپا بکات، کە روسیا بەبێ هیچ کێشەیەک لە پشتیوانی رژێمی سوریا کشایەوەو ئەو شوێنە کە چەندین ساڵ ناوچەی نفوزی بوو، دەرفەتێکی دا بە ئەمریکا کە نەخشێکی کاریگەتری تێدا بگێڕێت. ئەمریکا لە چوارچێوەی نەخشەی رۆهەڵاتی نوێدا هاوپەیمانیەکی دروستکرد بەبێ ئەوروپا لەگەڵ وڵاتانی: ئیسرائیل، تورکیا، سعودیەو قەتەر، هێزێکی ئیسلامی سیاسی وەک بەرەی نوسرەو محەمەد جولانی، کە پێشتر ئامادەیان کردبوو لەسوریا هێنایانە سەر دەسەڵات.
ئەوەی بە ئۆکرانیا دەگەڕێتەوە، ئێمە لە یەکەمین رۆژەکانی هێرشی روسیا بۆ ئۆکرانیا وتمان شتێک نیە بەناوی شەڕی روسیاو ئۆکرانیا، بەڵێ هەر ئەوکات وتمان ئەوە کێشەو شەڕی ناتۆ و روسیایە کە مەیدانەکەی ئۆکرانیایە بە ڕابەری ئەمریکا. ئێستاش ئەوە ئەمریکایە کە بڕیار لەسەر کۆتاییهاتنی شەڕ و رێکەوتن لەگەڵ روسیا لەپەیوەند بە کێشەی ئۆکرانیاوە دەدات. ئەوروپا، سەرباری ئەوەی کە هاوکاری سەربازی و دارایی و لۆجستی ئۆکرانیای کردوەو هێشتاش بەردەوامە، جێگایەکی نیە لەم پرسەدا و شێوازی کۆبەنەوەی ترامپ و پۆتین لە ئالاسکاو کۆبونەوەی ترامپ و سەرانی ئەوروپا و ئۆکرانیا لە واشنتۆن، ئەو راستیەی پشتراستکردەوە.
بەرنامەی ئایندەش ئەوەیە کە لەسەر پرۆسەی رێکەوتنی سێ قۆڵی؛ روسیا، ئۆکرانیاو ئەمریکا دانیشتن بکەن و ئەوروپا سەرەڕای هەر پرتەو بۆڵەیەک ناچاربوە ئەوە قبوڵ بکات، بەڵام بۆ ڕەچاوکردنی پرتەوبۆڵەکانی ئەوروپاو ناتۆ، ئەمریکا فرسەتێکی هێشتۆتەوە بەوەی بەناوی گەرەنتی ئەمنیەوە جێگایەك بۆ ڕاو سەرنجی ئەوروپا قایل ببێت! ئەوەش بەڕوونی لە پەیوەندی تەلەفونی ترەمپ لەگەڵ زێلێنسکی و سەرانی ئەوروپادا ڕاگەیەنرا و سەرانی ئەوروپاش جەخت لە ئامادەیی خۆیان بۆ كاركردن لەگەڵ سەرۆك ترەمپ و سەرۆك زێڵێنسكی بۆ ئەنجامدانی لوتكەی سێقۆڵیی نێوان ئەمریكاو روسیاو ئۆكرانیا و بە پشتیوانی ئەوروپا، دەکەنەوە. ئەم راگەیاندنەش ئەوە دەردەخات کە وڵاتانی ئەوروپا بە لاوازیەوە بەشداری ئەم رێکەوتنە دەکەن کە دەبنە پاشکۆی بڕیاری ئەمریکا.
واتە بۆئەم دەورەیەی سیاسەت و بەرنامەی؛ ئەمریکاو روسیا، مەسەلەی ئۆکرانیا یەکێک لە کلیلەکانە بۆ دانیشتن و رێکەوتنەکانی ئەمریکاو روسیا وەک دوو جەمسەری بەهێزی ناو دنیای چەند جەمسەریدا، کە بۆ هەریەکە لەم دوو وڵاتە گەورە زلهێزە سەرمایەداریە بەرنامەو چوارچێوەی سیاسەتی خۆیان هەیە، کە چۆن ئەو وڵاتانەی لەناو شکڵگرتنی جەمسەرەکاندا هەن لە وڵاتانی ئەوروپا، تا چین و هندستان و ئەفریقا دەخەنە چوارچێوەی بەرژەوەندیەکانیان و حسابیان لەسەر دەکەن. ئەمەش پرۆسەیەکی درێژخایەنەو توانایی سیاسی و ئابوری ئەو وڵاتانە دەتوانێ ئەوە دەستنیشان بکات کە ئایا وەک جەمسەرێکی گەورەی حساب بۆکراو یان لە نێوان جەمسەری ئەمریکاو روسیادا جێگایەکیان پێدەبڕێت!
پرۆسەی یەکلاکردنەوەی کێشەی ناتۆ و روسیا لە کەیسی ئۆکرانیادا، بە سەرۆکایەتی ئەمریکا دەستی پێکردوەو رەنگە کات بخایەنێت، بەڵام جیا لەوەی ئەمریکا بەرژەوەندیەکانی خۆی دەپارێزێت و هێزی زیاتری لێدەگرێت، بەنیازە ئەوروپا بکاتە پاشکۆی خۆی نەک هاوبەش، ئەوا بەهەمانشێوە روسیاش هیزی لێدەگرێت و بەتوانای زیاترو بەرژەوەندی زیاترەوە دێتە پێشەوەو هەوڵدەدات لە پاڵ چین و هندستان و وڵاتانی “بریکس” ەوە ئەو ئامانجەی بەدەستبهێنێت.
بەمشێوەیە سیناریۆکانی پشتی راگەیاندنەکان لە دانیشتنی روسیاو ئەمریکا تا دەگاتە بەشداری ئۆکرانیا، لە چوارچێوەی سیاسەتێکی گەورەتردایە بۆ سەرلەونوێ داڕشتنەوەی نەخشەی جیهانی چەند جەمسەری لەبەرژەوەندی خۆیاندا، کە بەداخەوە لەئێستادا دنیا لە غیابی هێزی گەورەی رێکخراوی کرێکاری و کۆمۆنیستیدا یان جەمسەری سۆشیالیستیدا لەبەرژەوەندی ئەو هێزە سەرمایەداریانەدا دەچێتە پێشەوە، کە ئەوەش نازانرێت چ ئایندەیەکی رەشتر لەمڕۆ چاوەڕێی کۆمەڵگەی مرۆڤایەتی دەکات.

نوری بەشیر




په‌راوێـزی پازده‌مینی تێـكست.. نه‌ژاد عزیز سورمێ

وا دێته‌ به‌رچاو ئه‌وه‌ی‮ ‬ناومان لێ ناوه‌‮ (‬دواڕۆژ) ‬ته‌نیا ڕووه‌ت بێ و ئه‌وه‌نده‌ی‮ ‬له‌سه‌ر سوور و جیدی‮ ‬نه‌بین‮…‬ ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
‮(گه‌شبینایه‌تی) ‬به‌ چه‌مكی‮ ‬شارستانی‮ ‬و به‌ڕووكاری‮ لێڕوانێنێكی هه‌مه‌لایه‌نی ئه‌رێنی بۆ ئێستا و ئایینده‌ و به‌ نیازی ‬گه‌یاندنه‌جێ؛ ده‌خوازێ له‌سه‌ر بناخه‌ و پلان و كڵێشه‌یه‌ك بێ‮ كار له‌ ڕه‌فتاری تاك و كۆمه‌ڵ بكا و ئومێدیان بداتێ كه‌ ژیان له‌گه‌ڵ ئاڵنگارییه‌ ته‌واونه‌بووه‌كانیدا هه‌ر جێی سه‌رنج و شایانی به‌رده‌وامییه‌…‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وشدا هه‌رگیز نابێ به‌و گه‌شدیتـنه‌ كاڵ و چوویتییه‌ش دڵخۆش بین ‌ له‌ بناوانی وشك وبرنگه‌وه‌ دێن..
‬ به‌ڵێ له‌گه‌ڵتام و لچكی‮ ‬لافیته‌ی‮ (‬هه‌میشه‌ گه‌شبینی)‬یشت له‌گه‌ڵ هه‌ڵده‌گرم‮.. ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
‬به‌ڵام داخۆ تۆیش وای‮ ‬نابینی‮ ‬له‌ جهانبینی‮ ‬ئه‌و ده‌سته‌واژه‌یه‌دا زیاد ڕۆیشتبین؟ ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
كورد ده‌ڵێ‮: »‬تاڵه‌ له‌ ماكه‌وه‌ دیاره‌‮«…‬ ئه‌وه‌تانێ وێنه‌ و ئادگارمان كه‌ تا دوێنێ لـه‌و مرۆڤه‌ زوڵــملێكراو و له‌بیركراوه‌دا ده‌بینرا‮… ‬ئه‌مڕۆ ئه‌و وێنه‌یه‌،‮ ‬به‌و‮ ‬ئه‌گه‌رانه‌ی‮ ‬هه‌موومان ده‌یـزانین و به‌ ناچاری بێ یا هه‌ر ئه‌گه‌رێكی دی‮ ‬لێی‮ ‬لاده‌ده‌ین یا خۆمانی لێ نه‌باین ده‌كه‌ین‬‬‬‬‬‬‬‬….‬‬‬‬‬‬‬‬
ده‌ڵێم به‌هۆی‮ ‬ئه‌و ئه‌گه‌رانه‌وه‌؛ ئه‌م وێنه‌یه‌ خه‌ریكه‌ ورده‌ ورده‌ كاڵ ده‌بێـته‌وه‌،‮ ‬بێ ئه‌وه‌ی‮ ‬هیچ كاردانه‌وه‌یه‌كمان لا دروست بكا،‮ ‬یا به‌ هه‌ندی بگرین ‮! ‬وه‌ك بڵێی‮ ‬ئه‌م هه‌لومه‌رجه‌مان له‌ پیاسه‌یه‌كی‮ ‬وه‌خت به‌سه‌ربردندا دۆزیبێـته‌وه‌‮!!‬ ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
ئێمه‌ به‌ خوێن و كاره‌سات و ماڵوێرانی و پشتبه‌كۆڵی چه‌ندان نه‌وه ‌ ‌ سه‌ده‌یك زیاتره‌ به‌وه‌نده‌ گه‌یشتین به‌ سووربوونێك له‌ تاوی فڕین بچێ له‌ ئایینده‌ بڕوانین ‮..‬ كه‌چی؟؟؟‬‬‬‬‬
مرۆڤ داماوه‌ له‌وه‌ی‮ ‬چۆن ده‌ستمان ده‌گـرێ ماڵی‮ ‬خۆمان‮… ‬بنـیاتی‮ ‬ده‌ستی‮ ‬خۆمان،‮ ‬به‌ده‌ستی‮ ‬خۆمان بڕووخێـنین؟‮!…‬ ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬




چاوپێکەوتنی بەرنامەی( کۆنسێپت) لە رادیۆی نەورۆزەوە لەگەڵ نووسەر و روناکبیر سمکۆ محەمەد

بەرنامەی( کۆنسێپت) بەرنامەیەکی فیکرییە، رۆژانی سێ شەممە کاتژمێر (یازدە)ی پێش نیوەڕۆ لە رادیۆی نەورۆز پێشکەش دەکرێت، رۆژانی پێنج شەممە کاتژمێر( چوار)ی پاش نیوەڕۆ دووبارە دەکرێتەوە.
بەرنامەی (کۆنسێپت) بە ئامانجی دروستکردنی فەزایەکی کراوە بۆ بیرکردنەوە لەو چەمک و گوتارە فکریانەی کە لە دوونیای رۆشەنبیری کوردیدا شیکاری وردی بۆ نەکراوە نووسەر و روناکبیران دەدوێنێت، گفتوگۆی قوڵ لەبارەی بونیادە فکریەکان دەکات.

ئەم بەرنامەیە ئامادە و پێشکەشکردنی ئیبراهیم شێخ وەسانیە.

بۆ بینینی کۆی چاوپێکەوتنەکانی نووسەر و روناکبیر سمکۆ محەمەد کلیکی ئەم لینکەی خوارەوە بکەن..

https://www.youtube.com/@radionewroz




شیعر\ شارەمدەن.. تاهیر مەهابادی

گۆمیلکە گۆمیلکە هەناسەم سوورە
خەونم توانەوەی تاریکی
گەڵا گەڵا باڵام بەڵێنی……
لە لاڵی دەڵاڵی هەڵەسوونەدا
ڕاڤەمکەن
بە ڕاوێژی شێعرێکم ….. نا
بە سرتەی سەرابێک
لە هەناسەم دا …….. سێڵاوە
سەیرمکەن
بە چاوی ئەوینەوە ….. مەستانە
لە سەرەی هەڵوێستم
هەر مەستم …… لە بەستێنی چرا دا
ڕاڤەمکەن
بە ڕاوێژی بێژینگی هێژایی
ئەدەمەی کە با سەرخۆشە
…………………….
ڕۆڵەکانم
هەستمکەن
کە ماندووی ……. ئازاری زریانم
کە ماندووی ……. هەناسە و سەرهەڵدان
کە ماندووی ……. سڕینەوەی بارانم
کە ماندووی …….،،،،،…… ڕەگاژۆی گریانیش
شارەمدەن
کە شپڕێوی هێرشی شەوەدەنگ
لە بێدەنگی چرا دا
………….
ئێستا کە من
لە مەیدان مەداری بێهەودام …… بێهەدام
لە ڕمانی ڕمێنی ڕیا دا
……….
نەوەکانم
گرینگم…….. لەو دەنگەی دا
کە لە جەنگەی جاڕزبوونە
گزینگم…….. لەو زەنگەی دا
کە لە ڕەنگی ڕازیبوونە
شارەمدەن
شاهیدانی فڕینم
لە هەڵمەتی هەوێنی با دایە …….. هێلانەم
هەستمکەن
خەست خەستە هەناسەم
لەو سەرە و سڕەی ئەجەل دا
……
هاواری گڕێکم
لە گەرووی خەڵووز و دووکەڵ دا
تووڕەیی من ….. تەوری سەردەمی سەروادە
ئەو دەمەی …. دەمئەنگێون
ئەو سەنگانەی
لە سلسلەی تەسلیمی دا …… سەرتۆپن
دەمئەنگێون .
..ئەو تیرانەی لە تیرەی توانەوەدا …. سەرچۆپن
………..
من هەر دەیبیسم
ئەو چرایەی لە چیمەن دا ……… چەواشەیە
من هەر دەینووسم
ئەو چریکەی لە چوارچێوەی سەغرەجن دا ….. کڕاوەیە
من هەر دەیناسم
ئەو هەستەی
لە پێخووستی خاوەن ماڵ ……بڕاوەیە
……..
بژمێرن براکانم
ئەو قینانەی ….. لە هەوێنی ئەوین …… ڕواون
ئەو چرکانەی لە چێوەی خولەک دا … چڕژاون
ئەو خوشکانەی ……. لە گەمەی گومان دا ….. جەرگبرژاون
…..
بەفرەکان بە فریوی با ….. یەکان …… دەفڕن
بۆ ڕەگەزی زریان
دەرگاکان
بە گاڵەی دزەکان
لە هەڕەشەی پەرتەوازەیی دا …. لە سەر باڵن
فرشتەکان
بەرگی غەریبیان پۆشیوە و
تووڕەن ….. لە شەقەی ماچی ئەوین
ئێستا دەم دەمی داوەرینە
لە چرکە چرکی ….. سۆمایەکی چڕژاو……..دا
جەنگە جەنگەی رۆحفڕینە
جەنگە جەنگی رۆحوەرینە
یارانم ….. ژانێک لە ژەنگی بێژینگ دا
دامدەپۆشێ….. دامدەبێژێ ….. دەمنێژێ
ژانێک خەریکە خەریتەی خللۆربوونەوەم …. دەکێشێ
ڕۆژێک دێ
دەفی سۆمام ….. گۆڕەپانی ئەوینە
ڕۆژێک کە من
ڕەنگڕێژی …… ڕێگای فڕینم
……
بمبیسن … سریوەی کاسەی سەری تەنیاییم
نزگرەیەک لە زمانم دا ….. لە هەڵبوونە
مەستمکەن
شێعرەکانی شەڕابی….. لە شەڕی بوون و نەبوون دا
لە کتێبی [شەوێک میوانی گڵکۆی دایە گەورەم]

تاهیر مەهابادی




شیعر\ سه‌گێك هاوڕێمه‌.. ستار ئەحمەد

من له‌بێكه‌سی
سه‌گێكم هێنا
كردم به‌هاوڕێم
چونكه‌ ده‌مزانی
رۆژگارێ دادێ‌
به‌شێوه‌ی مه‌سیح
ئەشکەنجە دەدرێم
ئه‌وه‌تا ئیستاش
كه‌پره‌كه‌ی ئه‌وه‌
جێگه‌ی شه‌وانم
له‌نێو یاوه‌رو
دۆستانی كۆنما
خۆم به‌بێكه‌س و
نامۆ ده‌ زانم
چه‌رخی زه‌مانه‌
چه‌نده‌ چه‌پ گه‌ڕی
لاپه‌ڕه‌ی راستی و
سنگی ماف ئه‌دڕی
ئاژه‌ڵ ده‌خه‌یته‌
پێستی مرۆڤۆ
تاوان ده‌كه‌یته‌
ده‌سرازه‌ی درۆ
ئیتر بۆ نه‌مرم
له‌سای سێبه‌رێ‌
منه‌تی زوڵم و
ناكه‌س هه‌ڵنه‌گرێ‌
سه‌گێك هاوڕێت بێت
له‌وه‌ چاكتره‌
زۆردار پێت بڵێ‌
سه‌رت داگره‌
له‌ئاستی جه‌ورو
ناله‌باریی من
ناخی خۆت له‌گه‌ڵ
ده‌روون و هه‌ستا
بكات به‌دوژمن

ستار ئەحمەد




پشت و پەناکانی دەسەڵاتی بنەماڵەیی لە کوردوستان و سوپایەکی زەبەلاح لە تاوانباران!.. حەسەن ڕازانی

بنەماڵەی بارزانی و تاڵەبانی لە سەپاندنی دەسەڵاتیان بە سەر خەڵکی کوردوستاندا سوود لە پشتیوانی ناوخۆیی و دەرەکیی وەردەگرن! هەر ئەمەشە نهێنی و هۆی بەردەوامییان لە دەسەڵاتدا.
ئەوجووت بنەمالەیە مێژوویەکی دوورو درێژیان هەیە لە ناکۆکی لە گەڵ یەکتردا، بەڵام هەمیشە کۆک بوون و بە یەکەوە بوون و هاوبەش بوون لەو بارودۆخەی کە خەڵکی کوردوستانیان تێکەواندووە!
بۆچی خەڵکی کوردوستان، کە مەبەستمان بەشی باشوورەکەیەتی، گەیشت بەو بارودۆخەی کە ئێستا تێیدایە؟ پرسیارێکی بە ڕواڵەت سادەیە بەڵام، لە پەیوەند بە بارودۆخی سیاسیی و ژیانی خەڵکی کوردوستان، پرسیارێکی سەرەکیی و گرنگە.
بۆ چەندین دەیە دەچێت خەڵکی کوردوستان بە تێکڕایی و بە تایبەتیش چینی مامناوەندو خوارەوە، قوڕبەسەریی نەما بە سەریدا نەهێنرێت. هەر ئەو چینە هەژارو زەحمەتکێشەش بووە کە هەمیشە لە نێو ئەو گۆڕانکاریە سیاسیانەدا زەرەرمەندی یەکەم بووە. بۆ نموونە پرۆسەی ئەنفالەکان بە ئەنفالی بارزاانیەکانیشەوە، پرۆسەی جینۆسایدکردنی یەزیدیەکان بە دەستی ذاعش، کیمیاباران، ڕاگواستن، بە عەڕەبکردن و چەندین کارەساتی تری گەورەو مێژوویی کە بەسەر نەتەوەی کوردا هێنراون.
بۆ چەندین دەیە دەچێت چینێکی باڵادەستی کوردوستان بە ناوی کوردایەتیەوە جڵەوی فەرمانڕەوایی خەڵکی کوردوستانی گرتۆتە دەست و جار جارەش ئاڵای کوردوستان بە پێی بەرژەوەندیەکانی خۆی دەشەکێنێتەوە، لە لایەکی ترەوە ئەو چینە باڵادەستە خۆی کردۆتە دەمڕاستی خەڵکی کوردوستان و خۆی کردووە بە ڕابەری بزووتنەوەی ڕزگاریخوازیی کوردوستان و شیعاری:” یان کوردوستان یان نەمان”ی بەرز کردۆتەوە!. خەڵکی کوردوستان دەزانن کە لە ژێر ئەو ئاڵاو شیعارەدا سوودێکی ئەوتۆ بە کوردوستان، وەک خاک و نەتەوە و خەڵک نەگەیەنراوە، ژیانی خەڵکی داماوو زەحمەتکێشی بەرەو خۆشی نەبردووە. ئەو چینە باڵادەستە لە ژێر دەمامکی کوردایەتیدا، لە شاخ و لە شار، بێجگە لە نیوەی دووەمی شیعاری:” یان کوردوستان یان نەمان” شتێکی تری بەرهەم نەهێناوە بۆ خەڵکی هەژارو بەشمەینەتی کوردوستان.
لە سەرەتای شەشتەکانەوە ئاڵای بزووتنەوەی کوردایەتی و بەرزکردنەوەی شیعاری:” یان کوردوستان یان نەمان” لە لایەن بزووتنەوەیەکی چەکدارییەوە بوو کە ناوی لێنرا شۆڕشی ئەیلول و سەرکردایەتی ئەو شۆڕشەش ڕاستەوخۆ ماڵێ بارزانی لە ژێر ناوی پارتی دێموکڕاتی کوردوستان دا ڕابەرایەتی دەکرد. لەوێ ڕۆژێوە هەتاکو ئێستاش ئەو بنەمالەیە ڕاستەوخۆ جڵەوی بزووتنەوەی کوردایەتی بەرنەداوە و نەشیداوەتە کەسی تر. چەندین هەوڵ دراون کە ئاڵاو شیعاری ئەو کوردایەتیە لە دەستی ماڵێ بارزانی دەربێنن بەڵام هەموو هەوڵەکان بیسوود بوون.. مەیل و تەوژمێکی دژایەتی کردنی ماڵێ بارزانی هاتۆتە ناو مەیدانی کوردایەتیەوە کە چاوەکان زیاترو ڕاستەوخۆ لە سەر ماڵێ تاڵەبانین کە ڕابەرایەتی ئەو مەیل و تەوژمەیان کردووە، ئەو دژایەتی کردنەی ماڵێ بارزانیش یبێجگە لە ماڵوێرانیی بۆ کوردو بە کوشتدانی کوڕی کورد هێج ئەنجامێکی بۆ کورد نەبووە. بۆ نموونە شەڕە ناوخۆییەکان و شەڕەکانی شاخ و شارلە نێوان براکاندا کە بە شەڕی براکوژی ناو دەهێنران!
لە شەشتەکانەوە دژایەتی ماڵێ بارزانی لە گۆڕێدابووە، ویستوویانە جڵەوی کوردایەتی و ئاڵاکەیان لە ددەست دەربێنن. لە سەرەتای شەستەکانەوە کە ئەوکات ماڵباتی تاڵەبانی و ماڵێ بارزانی بە بڕواڵەت بە یەکەوە بوون لە ناو بەناو شۆڕشی ئەیلولدا و لە ژێر ناوی پارتی دێموکڕاتی کوردوستان دا. ئیتر لەوێوەو لە نێو ئەو شۆڕشەدا هەوڵی دژایەتی کردنی ماڵێ بارزانی دەستی پێکرا. خەڵکی کوردوستان زۆر باش و بە وردی ئاگاداری ئەو کێشمەکێش و دژایەتی کردنەیە. ئەو دژایەتی کردنە جار هەبووە بە ئاشکراو جاریش هەبووە بە نهێنی، بە ڕاستەوخۆو ناڕاستەوخۆ لە شارو لە شاخ ، تەنانەت لە نێو حکومەتی عێڕاق و بەعسیەکانیشدا ئەو دوو بنەماڵەیە خەڵکی تایبەت بەخۆیان هەبووە! واتە جاش هەبوون تەنها ڕاوە پێسمەرگەی پارتیان دەکردو هەش بوون تەنها ڕاوە پێشمەرگەی یەکیەتییان دەکرد. لە نێو حکومەتی کوردوستان و لە نێو پەڕلەمانەکەشیاندا کە هەر خۆیان لە بەرژەوەندی خۆیاندا درووسسیان کردبوو ئەو دژایەتی کردنەی یەکتری هەر بەردەوام بوو. دژایەتی کردنەکە بەردەوام بووە تاکو ئێستاش بوونی هەیە. ئەو دوو بنەماڵەیە تەنها لە بەتاڵان بردنی سەروەت و سامانی خەڵکی کوردوستاندا هاوکارو کۆکن ودۆستی یەکترن ئەگینا بە پێچەوانە هەمیشە چەقۆو تیریان لە یەک سویون،
ئێستا ماڵێ بارزانی لە ژێر ناوی پارتی دێموکڕاتی کوردوستان و ماڵێ تاڵەبانیش لە ژێرناوی یەکیەتی نیشتیمانی کوردوستاندا، کە سەردەمێک تەنانەت لایەنی چەپ و کۆمۆنیستیشی بەدوا کەوتبوو، فەرمانڕەوای کوردوستانن. ئەو دوو بنەماڵەیە لە ژێر ناوی دەوڵەت و بەڕێوەبردنی وەڵاتدا دەسەڵاتداری بێڕکابەرن و بێ ویستی ئەوان کەسێک نیە بتوانێت ببزوێت. دەسەڵاتی سەربازییان هەیە. پۆلیسیان هەیە، ئاساییشیان هەیە، دژە تیرۆرو کۆماندۆیان هەیە. دادگاو دادوەرو یاسایان هەیەو هەرکەسێک پێ خوار دابنێ سزا دەدرێ. ئەو دوو بنەماڵەیە نە بە یەکەوە هەڵ دەکەن و نە بە بێ یەکیش دەتوانن ئیدامە بە مانەوەیان بدەن. سەروەت و سامانی سەرزەوی و ژێر زەوی کوردوستانیان لە ژێر دەستدایەو بە پێی ویستی خۆیان مامەڵەی پێوە دەکەن. زۆر چاو قایمانە مووچەو قووتی خەڵک دەست بەسەردا دەگرن، دەچنە بەغداو دەکشێنەوە، پەیوەندی دەرەکیی و ناوخۆیی بە ویستی خۆیان و ئارەزووی خۆیان، بە ئاشکراو بە نهێنی دەبەستن و کەسیش نابێ دژایەتییان بکات یان ناڕازی بێت بە کارەکانیان.
ئەو دوو بنە ماڵەیە هەردووکیان گەییشتوونەتە ئەو بڕوایەی کە زۆرینەی خەڵکی کوردوستان باوەڕی پێیان نەماوە، بۆیە بە هەردووکیان پێکەوە بەشدارن لە سەرکوت و بێدەنگکردنی هەردەنگێکی ناڕازی. بۆ دژایەتی کردنی یەکتری پارت و گرووپی سیاسی و لایەنی سیاسی ناڕازی لە ژێر ناوی قەبەو سەرنج ڕاکێشدا درووست دەکەن بۆ ئەوەی خەڵک وەک پوورەی هەنگ لێیان کۆببێتەوەو زۆریشی پێدەچێت تا خەڵک بۆی دەردەکەوێت کە بە دوا بەچکەی یەکێک لەو دوو بنەماڵەیە کەوتوون،. هەر لایەنێک و حیزبێکی سیاسی دەستی یەکێک لەو دوو بنەماڵەیەی تێدا نەبێ ناتوانێت دەوام بکاو تەمەنی کورت دەبێ . چونکە بە مەترسی دادەنرێت لە سەر دەسەڵاتی مێژوویی و لە مێژینەی خۆیان.
جا با بێینە سەر وەڵامی پرسیارە گرنگەکە کە بۆچی ئەو دوو بنە ماڵەیە دەتوانن ئاهوا دەسەڵاتی خۆیان بپارێزن و تەمەنی فەرمانڕەوایی ئەوان بەو شێوەیە درێژە؟. بۆچی سەرباری ئەو هەموو ماڵوێرانیی و نەگبەتیەی کە ئەو دوو بنە ماڵەیە بەسەر کوردیان دا هێناوە کەچی هێشتا جەماوەرو ئۆتۆریتەی سیاسییان هەیەو هێشتا توانای سەرکوتیان هەیە،. بۆچی خەڵکی کوردوستانیان بەو دەردەی ئێستا بردووەو کەچی هەر لە دەسەڵاتیشدان؟
من پێم وایە ئەو دوو بنەماڵەیە نە دەیان توانی و نە دەشتوانن فەرمانڕەوا بن بەسەر خەڵکی کوردوستاندا ئەگەر بێت و پشت و پەنایان نەبێ. پشت و پەناکانی ئەو دوو بنە ماڵەیە. بە بڕوای من. تاوانبارن و دەبێ وەک تاوانبار مامەڵەیان لە گەڵدا بکرێت و دەبێ دادگاییش بکرێن.
پشت و پەناکانی ئەو دوو بنە ماڵەیە کێن؟
ئەو دوو بنە ماڵەیە هەر یەکەی لە ژێر ناوی پارتیکی سیاسی بە ناوێکی قەبەو سەرنج ڕاکێشەوە چەندین دەیەیە فەرمانڕەوایی دەکەن بە سەر خەڵکی کوردوستانەوە. هەردووکیان وەک یەک، بە شتێک کەمتر یان زۆرتر، .پشت و پەنای دەرەکیی و ناوخۆییان هەیە. دەرەکیەکە بریتیە لە دەوڵەتانی دەرو دراوسێ و تاڕادەیەک پەلیش دەهاوێت بۆ دەوڵەتانی دوورتریش لە نێو جیهانی عەڕەبی و ئیسلامی و ئەوروپی و ڕۆژئاواییشدا. دیارە ئەو پشت و پەنا دەرەکیەش بێ چاکەدانەوە نابێت و لەبەرامبەردا دەبێ چاکەی هەر لایەک بدەنەوە کە دەستێکی هاوکاریان بۆ درێژ دەکات، کە مەعلومیشە هاوکارییەکە لە پێناو بەرژەوەندییەکی سیاسی تایبەتدایەو بە خۆرایی نیە!
دەمێنێتەوە پشت و پەنا ناوخۆییەکە کە ئەویش بریتیە لە ناوخۆی خەڵکی کوردوستان. بۆ ئەو پشت و پەنااو هاوکاریە ناوخۆییەی نێوخۆی کوردیش هەردووک بنەماڵەکە سوود لە بارودۆخی سیاسی کوردەکانی هەرسێک پارچەکەی تری کوردوستان دەبینن!
جا بە پلەی یەکەم پشت و پەنای ئەو دوو بنەماڵەیە لە کوردوستانی باشووردایە کە بریتیە لە بەشێک لە ڕوناکبیرە ئەکادیمیستەکان و مامۆستایانی زانکۆ. مامۆستایانی زانکۆ لە بەشە جیاجیاکانی وەک ڕامیاریی، لێکۆڵینەوە، کۆمەڵناسیی، پەیوەندیەکانی دەرەوەو دیبلۆماسیەت، ڕاگەیاندن، بەشی سایکۆلۆجیی، کۆمەڵناسیی و ئابووریی و کارگێریی و سەربازیی و چەندین بەشی گرنگی تر. جێگەی باسە کە هەموو پارتێکی سیاسی لەو بەشانەدا دەستەوەستان دەبێ و ناتوانێ ڕۆڵی هەبی ئەگەر بێت و مامۆستای زانکۆو شارەزای ئەوبوارانەی لە گەڵدا نەبێت. پارتی دێموکراتی کوردوسدتان واتە بنەماڵەی بارزانی و یەکیەتی نیشتیمانی کوردوستان واتە بنەماڵەی تاڵەبانی هەر یەکەی سوپایەک لە ئەکادیمیست و مامۆستای زانکۆیان بەدواوەیە. ئەو ئەکادیمیست و ماۆستای زانکۆیانە کە بە زانست و نووسسین و توانای ئەکادیمی خۆیان خەڵکی کوردوستان دەستەمۆدەکەن بۆ ئەودوو بنەماڵەیە دەبێ بە تاوانبار بناسرێن.
ئنجا وەرە لای نووسەری نووسین فرۆش و قەڵەم فرۆش کە نووسینەکەی وەک پیشەیەکی پڕداهات بەکاردێنێت و پارەی پێ پەیدا دەکات، بەو نووسینەیان خەڵکی پێ لاڕێ دەکەن و وا لە خەڵک دەکەن ملکەچ و گوەێڕایەڵ بن و ڕازی بن بەوەی کە هەیەو بە خەڵک دەڵێن خوا خەراپرترمان بەسەر نەهێنێت. شاعیرو گۆرانی بێژی دەنگ خۆش وشانۆ نووس و نمایشکارو ئەکتەرو کچ و کوڕە ئەستێرەو مۆدێلەکان و نوکتەچی و قسە زانی نێو دیوەخانانیش لەوێ ڕاوەستن. بەشێک لەوانەش بە تەواوی هونەرەکەی خۆیان و تواناکەی خۆیان لە خزمەتی سیستەمی ئەو دوو بنەماڵەیەدا تەرخان دەکەن. پێدا وەرە بە هونەرمەندو نیگارکێش و خۆشنووس و پەیکەرتاش و بێژەرێکی کچی جوان و دەنگ خۆش یان کورێکی خاوەن هێزو توانا، ئەو پێڕەش هەیەو هەر یەکەی لە ئاستی خۆیدا هاوکارە لە ڕاگرتنی ئەو بارودۆخەدا. لە لای خۆیەوە دەستی بە سیستەمەکە گرتوەو لەبەرامبەریشدا دەسەڵاتی جووت بنەماڵە جار جارە مشتێک پووڵ و پارە بەسەریاندا هەڵدەڕێژێت. ئینجا ڕوویەک وەرگێرە بەلای چالاکوانێکی بە ڕواڵەت لە بواری ژناندا، یان لە بواری ژینگەو مافی مڕۆڤ و منداڵان و چەندین بواری تردا. ئەو چالاکوانەش لە ئاستی خۆی دەستی هەیە لە وەی کە بۆ بەرژەوەنی دەسەلات کڵاو دەکاتە سەری خەڵکی و دەمامکی چالاکوان بەکاردێنێت. لێرەدا من مەبەستم چالاکوانان بە گشتی نیە بەڵک و بەشێکیان بۆ بەرژەوەندی دەسەڵات چالاکی دەنوێنن و بە ئیعازی دەسەڵات دەجووڵێن. جا ئەو جۆرە لە چالاکوانانەش هەر یەکەیان لە ئاستی خۆیاندا شانیان داوەتە بەر نیرگەو کاریتەکانی بنمیچی ئەو سیستەمە گەندەڵەی ئەو دوو بنەماڵەیە. سەرێک بادەوە بڕۆ بۆ لای کوێخایەکی دیوەخان و پشتێن هەشت نۆ گرێی لادێیەکی دوورە دەست و جوتیارێکی نێو مەزرا کە ئەویش لەبەرامبەر چاک و چۆنی و سڵاوێکی پیاوە دوورەکانی دەوری ئەو دوو بنەماڵەیە کاری خۆیان بە چالاکانە ڕادەپەڕێنن لە بەرژەوەندی دەوڵەتداریەکەی ئەو دوو بەنمالەیەدا.
لە هەمووی ترسناکترو کاریگەرتر لەوانەی کە لە پێشوودا گوتران هەندێک لەو پارت و لایەنە سیاسیانەن کە بە ناوی ئۆپۆزسیۆنەوە لە گۆڕێدان و گوایە دەیانەوێت سیستەمی حوکمڕانی بگۆرن و ناڕازین بەو دەسەڵاتەی هەردووک بنەماڵە. بەڵام لە ڕاستیدا ئەوانە بەشێکی سەرەکین لە سیستەمی ئەو دوو بنەماڵەیەو نانی سیاست دخۆن لەسەر حسابی خەڵکی کوردوستان و هەر یەکەی لەو حیزبە بە ناو ئۆپۆزسیۆنانە بۆتە تەڵەیەک کە بە کۆمەڵ خەڵکی وەزاڵاهاتوو یان تووڕە لەو دوو بنەماڵەیەی تێدەکەوێت. هەندێک لەو لایەنە ئۆپۆزسیۆنانەش هەر یەکەی بە ناوێکی قەبەو سەرنجڕاکێشەوە بۆ نموونە ناوی ئایینی و نەتەوەیی و چەپ و لیبڕاڵ و تەنانەت ناوی هەرێ چەپ و کۆمۆنیستیش لەخۆیان دەنێن بەس بۆئەوەی ببنە تەڵەو تەپکەیەکی باش بۆ خەڵکی سادەو تووڕە لەو دەسەڵاتەو تا دەوری خۆیان قەرەباڵغ بکەن. نموونەی لەو جۆرە ئۆپۆزسیۆنانە هەن و خەڵک دەیان ناسێت. خەڵکی کوردوستان ئێستا دەزانێ ئەو جۆرە لە ئۆپۆزسیۆن کار لە بەرژەوەندی دەسەڵاتدا دەکەن. ئەوانە خەڵک تەفرە دەدەن و دەوری خۆیان قەرەباڵغ دەکەن و لە کۆتاییشدا لە گەڵ دەسەڵات پێک دێن و بە دوا بەرژەوەندیە بنەماڵەیی و کەسیەکانی خۆیانیان دەکەون و خەڵکیش وەک سەپانی پووشێ دەمێنێتەوە لە مەیدانێدا. ئەو جۆرە لەو ئۆپۆزسیۆنانە خەڵک بێ هومێد دەکەن. وا لە خەڵک دەکەن کە ئیتر باوەریان بە حیزبایەتی نەمێنێ و باوەڕ نەمێنێ بە گۆڕانکاریی و پێیان وابێ کە دەسەڵاتی ئەو دووبنەماڵەیە لە ئاسمانەوەیەو بۆ هەتاهەتایێ دەوام دەکا. دەسەڵاتی ئەو دوو بنەماڵەیەش ئەو جۆرە ئۆپۆزسیۆنانەیان خۆش دەوێ و تەنانەت هاوکارییشیان دەکەن هەر بۆیەش تاکو ئێستا هیچ بەرەیەکی ئۆپۆزسیۆن نەیتوانیوە ببێتە جێگرەوەی دەسەڵات و نەیتوانیوە کاریگەریی ڕاستەوخۆ لەسەر دەسەڵاتی بنەماڵە دابنێ و هەر بۆیەش هەر دووک بنەماڵەکە لێیان پاڵداوەتەوەو مێشێکیش میوانیان نیە، چونکە دەزانن چ شتێک لە گۆڕێدا نیە زەرەری بۆ پەزەکان هەبێ!
لە لایەکی ترەوە ئەو دوو بنەمالەیە لە مێژووی دوورو درێژیاندا لە دژایەتی کردنی یەکتردا هەر یەکەیان بە دەیان هەزار لە کوڕی کوردیان بە کوشتداوەو هەر لایەک خۆی بەڕاست و کوردپەروەر زانیوەو لایەکەی تری بە جاشی نێونەتەوەیی و بابلباب جاسوس و نۆکەر لەقەڵەمداوە. ئەو هەمو وکوژراوانە هەمووی بە شەهیدی کوردو کوردوستان نووسراون و کەس و کاری شەهیدەکانیش گەلێک زۆرن و هەر هەمووشیان بە تۆزێک هاوکاری و بە بیانووی ئەوەی کە تۆ مێردت، برات، باوکت، کوڕت لەو شۆڕشەدا شەهید بووەو تازە شەرمە تۆ بچیت بۆ نێو لایەکی تر یان بەدوا ڕێبازی شەهیدەکەت نەکەویت، هەموویان بە دوا خۆیاندا ڕەکێشکردوون.
لە لایەکی ترەوە سوپای بێشوماری بن دیوار و چل بەچلەو خزمەتکاری دیوەخان و سوپایەک لە ناوی وەهمی . کە هەموو ئەوانەشیان بەدوا خۆیاندا ڕەکێش کردووەو هەر یەکەیان لە ڕووێیەکەوە پەیوەستن بە سیستەمەکەو ناتوانن هاوکار نەبن. لێرەدا هەردووک بنەماڵە سوپای بێشوماریان هەیە لە خەڵکێکی بێکار کە سیستەمەکە خۆی ئەو بێکارییەی خوڵقاندووە تاکو بێکارەکان چاریان نەبێ بێجگە لەوەی بچنە ناو سیستەمەکەوخزمەت بەو دوو بنەماڵەیە بکەن لە ژێر ناوی کوردایەتیدا..
با بێنە سەر کۆڵەکەو پشت و پەنایەکی تری ئەو دوو بنەماڵەیە کە ئەویش بەشێک یان هەندێک لە میبەری مزگەوتەکانە. هەندێک لە مینبەری مزگەوتەکان ڕێک بە ئاشکرا کارو کردەوەیان دەستەمۆکرن و ڕازی کردنی خەڵکە کە ملکەچ و گوێڕایەڵی دەسەڵاتی خۆیی بن و بە بیانووی ئەوەی کە هی خۆمانەو لە خۆمانەو برای موسڵمانی خۆمانە دەبێ فەرمانەکانیان جێبەجێ بکەین و پێیان ڕازی بین چونکە ئەوانە گۆشتیشت بخۆن ئێسقانت ناشکێنن…..
لە کۆتایی دا دەمەوێت جەخت لەسەر ئەو خاڵە بکەموە کە ئەو کۆڵەکەو پشت و پەنایانەی کە ناویان هات لە سەرەوە، دیارە بە خۆشمەوە،هەموومان بەشێکین و هۆیەکین کە ڕاستەوخۆ ئەو سیستەمە ڕادەگرین و ناهێڵین بکەوێت. جا زووربەمان لە بۆ پووڵ و پارەیەو لە بۆ پاراستنی بەرژەوەندی کەسیمانەو بەشێکیشمان لەبەر ترسەو بەشێکیشمان تەمبەڵ و تەوەزەلین و هیجمان دەباراندا نیەو هەندێکیشمان هەر قسەین و هیج کردارمان نیە. وەک ئەو کاکەیەی کە لە سلیمانی بە ئاشکرا دەیگوت کردار شەرتە، بەڵام بینیمان کە چۆن کرداریکی هەبوو، بینیمان چۆن هاوڕیکانی بەجی هێشت. بۆیە بە بڕوای من هەموو ئەوانەی کە ناوم هێنان دیارە بە خۆشمەوەتاوانبارین و دەبێ دادگایی بکریین هەر کاتێک کە خەڵکی کوردووستان دەسەڵاتی تایبەت بە خۆی بەدەستەوە گرت.

حەسەن ڕازانی
٢٤ی گەلاوێژی ٢٠٢٥




ئایا کوردەکان دەبنە خاوەنی دەوڵەت؟.. ئەکرەم سەعید

{له ‌سه‌رده‌می ئیمپریالیزمدا ته‌نها جه‌نگی به‌رژه‌وه‌ندی هه‌یه‌ ،، نه‌ته‌وه‌ وه‌همێکه‌ خه‌ڵکی پێ ده‌خرێته‌ خزمه‌ت دوژمنه‌ دڕنده‌که‌یانه‌وه ،، ‌‌گه‌له‌ گچکه‌کان هه‌میشه‌ ده‌کرێنه‌ دامه‌ی گه‌مه‌ی وڵاته‌ ئیمپریالیستییه‌کان.}- ڕۆزا لۆکسمبۆرگ/ جونيوس.
لە ساڵی ١٩١٦ ڕێکەوتنی سایکس – پیکۆ ساتی دامەزراندنی دەوڵەتەکان بوو لە پانتایی سنووری نەتەوەی سەردەست لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، ئەوکاتە کوردەکان شانسیان نەبوو ببنە خاوەن دەوڵەت، ئەما لەم سەردەمەدا لە دوای جەنگی کەنداو دامەزراندنی(شار- دەوڵەت)بۆتە ئەلگۆێک لە عێراق و لیبیا، و بەتایبەتی لە جەنگی غەززەوە لە(سوریا و لوبنان)و سبەی دەشێ لە(ئێران، میسر، تورکیا، و پاکستان،، هتد) لەو نموونەیە زۆر ببینین.
ناڵێم کوردەکان لەم خولەشدا شانسی بوون بە خاوەنی دەوڵەتیان نییە لە(شار- دەوڵەت)زیاتر ، چونکە ئەگەر هەوڵەکانی ئەمەریکاو ئیسرائیل بۆ دامەزراندنی(ئیسرائیلی گەورە)سەر بگرێ، ئەوا لەنێو ئەو پلانەدا دامەزراندنی دەوڵەت بۆ کوردەکان ئەگەری هەیە، بەڵام ئەم ئامانجە هێندە سانا نییە بە پێچەوانەی ئاراستەی ویستی دەوڵەتەکانی ناوچەکە و زلهێزەکانی دی دونیا بێتە دی.
بەڕای من هۆکاری ئەوەی کوردەکان نەبوونەتە خاوەنی دەوڵەت ناگەڕێتەوە بۆ هۆکاری ڕەفتار و ئەخلاقی سیاسی سەرکردوەو ئەحزابەکانیان، بۆیە من کەمتر ڕەخنەی ئەخلاقی وەک(گەندەڵی، کۆنەپەرستی، نامۆدێرن، سەرکوتگەر و ملکەچی بێگانە)لە دەسەڵاتدارانی کورد دەگرم، چونکە ئەوە سیفاتی زۆرێک لە ئەحزاب و سەرکردەکانی بۆرژوازی ئەمرۆکەی دونیایە کە خاوەنی دەوڵەتیشن، وە کەمتر بەوە حیزبە ناسیۆنالیستە کوردەکان تاوانبار دەکەم کە ویست و فکری بوون بە خاوەنی دەوڵەتیان نییە، چونکە دروسترە لە سیاقی هەلومەرجی کێشمەکێشەکانی سیاسی و ئابووری دەوڵەتەکانی ناوچەکە و زلهێزەکانی دونیادا هەل و فرسەتی بوون بە خاوەن دەوڵەتی کوردەکان بخوێنینەوە.
ڕەخنەکەی من هەر وەک ڕەخنەم لە دەوڵەتی(سوید، چین، ئەمەریکا،، هتد)ئەوەیە کە ئەو دەوڵەتەی کوردەکانیش پێکی بهێنن هەر دەزگای خزمەتکاری بەرژەوەندی سەرمایە دەبێت، وە ئەوە بەڕای من ئەفسانەێکی مارکسییەکانە کە پێیان وایە بە دامەزراندنی دەوڵەتی نەتەوەیی و نەمانی ستەمی ملی لەمپەر لەبەردەم هۆشیاری چینی کرێکاران و شۆڕشی سۆسیالیستی نامێنێ. لەم سۆنگەیەوە ئەگەر هەتا کوردەکان لەهەر پارچەێکی بێت یان لەهەر چوارپارچەکەی پێکەوە، ببنە خاوەنی دەوڵەتیش لەو سیستەمە سەرمایەدارییە باشتر دروست ناکەن کە ئەوە زیاد لە سی ساڵە لە هەرێمی کوردستانی عێراق خەڵکی دەچەوسێتەوە لەسایەیدا.
لەم پێشەکییەوە بچینە باسی ناوەڕۆکی پۆستەکە:
دەسەڵات؛ گەڕانەوە بۆ شار- دەوڵەت
سه‌رهه‌ڵدانی ده‌سه‌ڵاتی سیاسی لە سەردەمی کۆندا لە ئەنجامی پەرەسەندنی کۆمەڵگاکان لە فۆڕمی سادەی ڕێکخراوەیی وەک خێزانەوە بۆ پێکهاتەی خێڵەکی، پاشان شار-دەوڵەت و ئیمپراتۆریەت پێکهاتووە. دەسەڵات لە سەرەتادا دەسەڵاتی سەرکردەی گروپەکان و پیاوانی ئایینی و سەرۆک هۆزەکان بووەو لەگەڵ گەشەکردنی کۆمەڵگاکان، فۆرمەکانی حوکمڕانی پەرەیانسەند و بووە دەسەڵاتی پاشایەتی و ئیمپراتۆریەتەکان.
مارکس له‌ شیکارێکی ماتریالیزمی مێژووییه‌وه‌ بۆ سه‌رهه‌ڵدانی دیارده‌ی ده‌سه‌ڵات، له‌ قۆناغه‌ سه‌ره‌تایه‌کانی پێکهاتنی کۆمه‌ڵگه‌ی مرۆڤایه‌تییه‌وه‌ ئه‌وه‌ ده‌بینی که‌ سه‌ره‌تایترین و گشتیترین ده‌سه‌ڵات بریتی بووه‌ له‌و”هێزه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌ی”که‌ له‌ یه‌کیه‌تی توانا ساده‌کانی مرۆڤه‌کان له‌ پرۆسه‌ی دابینکردنی پێویسته‌کانی ژیان له‌ دایک بووه،‌ ووه‌ک شێوه‌ێکی ڕێکخستنی ساده‌ بووه‌ بۆ دابه‌شکردنی کارو به‌رهه‌مه‌کان به‌ یه‌کسانی. هۆکاری په‌یدابوونی ئه‌م هێزه‌ گچکه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌/کۆمۆنه‌ سادانه‌ له‌ پێداویستی به‌ڕێوه‌بردنی کاروباره‌کان سه‌رچاوه‌ی گرتووه‌، که‌ به‌رژه‌وه‌ندی هاوبه‌شی سه‌رجه‌م ئه‌ندامه‌کانی ده‌گرێته‌وه‌و بۆ جێبه‌جێکردنی کاری به‌رێوبه‌رایه‌تیه‌که‌ لانیکه‌م ده‌سته‌ێکی هه‌ڵبژێراوی له‌ ئه‌ندامانی ئه‌و کۆمه‌ڵه‌ گچکه‌یه‌ پێویست ده‌کرد که‌ ئه‌رکەکانی ڕاپه‌ڕاندنی ڕێکخستنه‌که‌ بخه‌نه‌ سه‌رشانی خۆیان، ئه‌م ده‌سه‌ته‌یه‌ هه‌رچۆنێک هه‌ڵبژێرابن و ژماره‌یان چه‌ند بووبێ، بریتی بوون له‌ ده‌سته‌ێکی ده‌سه‌ڵاتدار. ده‌سه‌ڵاتی کۆمه‌ڵایه‌تی ده‌سه‌ته‌که‌ خه‌ڵکانی کۆمۆنه‌که‌ پێی نامۆ نین، ووه‌ک هێزی خودی یه‌کگرتووی خۆیان دێته‌ پێش چاویان، بۆیه‌ خۆبه‌خۆی و بێ زۆره‌مله‌یی ملکه‌چی بڕیاره‌کانی ده‌سه‌ڵاته‌که‌ی ده‌بن.
ئه‌نگلس له‌”دژی دۆهه‌رنیک”دا ده‌نووسێ:
{هه‌روه‌ک چۆن خه‌ڵکی سه‌ره‌تایی له‌ مه‌مله‌که‌تی ئاژه‌ڵان ده‌چنه‌ ده‌رێ”به‌مانای ته‌سکی ووشه‌که‌”ئاواش ده‌چنه‌ ناو مێژوو، که‌ هێشتا شێوه‌ ئاژه‌ڵێکن، دڕنده‌و وشک، ده‌سته‌وه‌ستان ڕاوه‌ستاون به‌رامبه‌ر هێزی سروشت، نامۆ و ناهۆشیار به ‌هێزی خۆیان، و هه‌ژار وه‌ک مه‌ڕو ماڵات یان که‌مێ له‌وان به‌ به‌رهه‌متر.
له‌و ساتانه‌ی که‌ یه‌کسانی باو بوو له‌ هه‌لومه‌رجی بژێوی، و بۆ سه‌رۆکی خێزانه‌کان جۆرێک له‌ یه‌کسانی هه‌بوو له‌ ڕووی کۆمه‌ڵایه‌تییه‌وه‌و لانیکه‌م چینه‌کان بوونیان نه‌بووه‌، له‌ نێو ئه‌و کۆمه‌ڵه‌ نیشته‌جێ بوووانه‌ی که‌ به‌کاری کشتوکاڵه‌وه‌ خه‌ریک بوون. له‌ نێوان ئه‌م کۆمه‌ڵانه‌ له‌ سه‌ره‌تاوه‌ گه‌لێ به‌رژوه‌ندی هاوبه‌ش هه‌بوو که‌ ناچاری ده‌کردن پاسه‌وانی بکرێ، و ئه‌م ئه‌رکه‌ ڕابسپێرن به‌ چه‌ند ئه‌ندام که‌ له‌ ژێر چاودێری گشتدا بوون: وه‌ک ناوبژیکردن له‌ کاتی کێشه‌دا، ڕاگرتنی ده‌ستدرێژی هه‌ندێ که‌س که‌ زیاد له‌ مافیان تێده‌په‌رن، پاسه‌وانکردنی دابه‌شکردنی ئاو به‌ تایبه‌تی له‌ ناوچه‌ گه‌رمه‌کان و فه‌رمابه‌ریه‌تی ئایینی،، هتد. ئاشکرایه‌ که‌ بۆ جێبه‌جێ کردنی ئه‌و ئه‌رکانه‌ ده‌سته‌ هه‌ڵبژێراوه‌که‌ قه‌باره‌ێک له‌ ده‌سه‌ڵاتی ده‌بێت، که‌ ئه‌وه‌ سه‌ره‌تای ده‌سه‌ڵاتی به‌ڕێوه‌بردن ده‌نوێنێ، و له‌ته‌ک پێ به‌پێی زیادبوونی هێزی به‌رهه‌مهێنان و چڕبوونی دانیشتوان دووجۆر به‌رژه‌وه‌ندی ده‌هاته‌گۆڕ، لێره‌ به‌رژه‌وه‌ندی هاوبه‌ش و له‌وێ به‌رژه‌وه‌ندی ناکۆک له‌ نێوان ده‌سته ‌و تاقمه‌ جیاوازه‌کان، که‌ ده‌بووه‌ مایه‌ی یه‌که‌ێکی گه‌وره‌تر‌، و ئه‌مه‌ به‌ ڕۆلی خۆی ده‌بووه‌ هۆی دابه‌شکردنی نوێ بۆ کارو پێکهێنانی ده‌زگاێک له‌ پێناوی پارێزگاری له‌ به‌رژوه‌ندی هاو‌به‌ش و گشتی، و به‌ره‌نگاری به‌رژه‌وه‌ندییه‌ دژ به‌یه‌که‌کان، و ئه‌م ده‌زگایه‌ ناوه‌ندێکی بۆ خۆی داگیر ده‌کرد به‌ ڕوی هه‌ر ده‌سته‌و تاقمێک به‌ جیا، و زۆر جاڕیش ناوه‌ندێکی نه‌یار. ئه‌م ده‌زگایه‌ که‌ ئیدی بۆته‌ نوێنه‌ری به‌رژه‌وه‌ندی گشتی، جێگایه‌کی تایبه‌تی هه‌بوو به‌رامبه‌ر هه‌ر تاقمێک به‌ ته‌نها، و ئه‌م ده‌زگایه‌ لێره‌وه‌ به‌ خێرای سه‌ربه‌خۆییه‌کی خودی گه‌وره‌شی بۆ خۆی په‌یدا ده‌کرد، جا ئه‌وه‌ به‌ هۆی میراتی ئه‌رکه‌وه‌ بووبێ(له‌ جیهانێکدا که هه‌موو ئه‌رکه‌کان جێ به‌جێ ده‌کرا وه‌ک له‌ سروشتدا)یان به‌هۆی نه‌توانایی ده‌ستبه‌رداربوون لێی به‌هۆی زیادبوونی مشتومڕی ده‌سته‌و تاقمه‌کان، به‌ڵام چۆن به‌جێگه‌یاندنی ئه‌رکێکی کۆمه‌ڵایه‌تی توانی له‌گه‌ڵ کاتدا، به‌رزبێته‌وه‌و ‌سه‌ر‌به‌خۆی خودی هه‌بێت به‌رامبه‌ر کۆمه‌ڵ، و ببێ به‌ ده‌سه‌ڵاتێک به‌بان سه‌ری کۆمه‌ڵگەوە‌و چۆن خزمه‌تکارێکی سه‌ره‌تای وێنه‌که‌ی هێدی هێدی گۆڕاو بوو به‌ سه‌ید، و چۆن ئه‌م سه‌یده‌ ده‌رکه‌وت وه‌ک سوڵتانێک و زۆردارێکی ڕۆژهه‌ڵاتی، یان وه‌ک فه‌رمانبه‌ر لای هۆزه‌کانی گریک یان وه‌ک ڕابه‌رێک لای خێلی سلتیه‌، ئه‌مه‌ بۆمان گرنگ نییه‌ لێره‌دا، به‌ڵکه‌ ئه‌وه‌ی گرنگه‌ ئه‌م ڕاستییه‌یه‌: که‌ به‌جێگه‌یاندنی ئه‌رکه‌ کۆمه‌ڵاته‌تیه‌کان له‌ گشت جێگایه‌کدا بۆته‌ پایه‌ی ده‌سه‌ڵاتی سیاسی، و دواتر هیچ ده‌سه‌ڵاتێکی سیاسی نه‌بووه‌ له‌ هیچ ماوه‌ێکی مێژووی ته‌نها کاتێ ئه‌م ئه‌رکه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌ی به‌جێگه‌یاندووه‌.}- ئه‌نگلس ‌- دژی دۆهه‌رنیک- لاپه‌ڕه‌ ۲۱۵/ دار دمشق لنشر ۱۹٦٥.
بەڕای من وەڵامی پرسیاری(چۆن خزمه‌تکارێکی سه‌ره‌تای وێنه‌که‌ی هێدی هێدی گۆڕاو بوو به‌ سه‌ید، و چۆن ئه‌م سه‌یده‌ ده‌رکه‌وت وه‌ک سوڵتانێک و زۆردارێکی ڕۆژهه‌ڵاتی کە مەیلی بە ئیمپراتۆریەت بوون و حەزی فراوانکردنی پانتایی دەسەڵات بووە)گرنگە، چونکە لە ساتەوەختێکی مێژووی وەک ئەمڕۆدا کە دونیای قەیران و بەربەریسمی سەرمایەدارییە و خولی داڕمانی دەوڵەتەکان و هەڵوەشاندنەوەی کۆمەڵگەکانە، وەڵامی ئەو پرسیارە ڕۆشنایی دەخاتە سەر پرۆسە پێچەوانەکەی کە گچکەبوونەوەی پانتایی دەسەڵاتە لە ناوچەکەی ئێمەدا(شار- دەوڵەت / دەسەڵات لە شاری سلێمانی و دەسەڵات لە شاری هەولێر)؛ واتە چۆن(دەسەڵاتی سەرکردەێک و زۆردارێکی ڕۆژهه‌ڵاتی)لە دەوڵەتێکی خاوەن پانتایی جوگرافی وەک دەسەڵاتی(سەدام بەسەر ئێراق، قەزافی بەسەر لیبیا و بەشار ئەسەد بەسەر سوریا)بچووک دەکرێتەوەو دەگەڕێتەوە بۆ(شار دەوڵەت)یان دەسەڵاتی گچکە لە زۆنی زەرد و سەوز لە هەرێمی کوردستان یان لە سوریا، لیبیا، سودان،، هتد، کە هەر شارەو دەوڵەتێکی گچکەی حیزب و تاقمێکە.
ساڵانی۱۹٥۰-۱۹۷۰ ئەو دیاردەیەی زەقە لە ناوچەکەدا و گرنگە هۆکارەکانی شرۆڤە بکرێ(پرۆسەی گۆڕینی حیزب و دەسەڵاتە بۆ حزب و دەسەڵاتی بنەماڵە)لە سنووری دەوڵەتی نەتەوەیی؛ نموونەی حیزبی بەعس لە سوریا و عێراق(هەردوو حیزبەکە بوونە حیزبی بنەماڵەی سەدام و ئەسەد)، ئەمڕۆکە بەزۆری حیزب و دەسەڵات میلیشیای ئیدۆلۆژین یان بنەماڵەن، بەڵام دەسەڵاتەکەی لە سنوورێکی گچکەدایە(نموونەی عێراق، سوریا، سودان و لیبیا).
ئایا دەسەڵاتدارانی جیهان بە تایبەتی ئەمەریکا، و سبەی دەشێ ڕووسیا و چین بەم جۆرە لە دابەشکردنەی ناوچەکە قایل بن، بۆچی پانتایی دەسەڵات لە چوارگۆشەی گچکەی جوگرافیدا بەسوود دەزانن؟!. یانی گەڕانەوە بۆ شێوەی(شار- دەوڵەت)چۆن خزمەت بە بەرژەوەندی ئابووری و سیاسی سەرمایەداری جیهانی دەکات، و سوودەکانی ئەم جۆرە دەسەڵاتە گچکانە بۆ هەژموون بەسەر ناوچەکەدا بۆ بۆرژوازی دونیا چییە؟. و ئەم شێوەی(شار- دەوڵەت)ە چۆن لەمپەر دەخاتە بەردەم شۆڕشی خەڵکی کرێکاران و هەژاران؟. ئەوە ئەو پرسیارانەیە کە دەبێ وەڵامی بدەینەوە.




خوێندنه‌وه‌یه‌كی ڕه‌خنه‌یی‌ بۆ كورته‌چیرۆكی (قه‌بات)ی گۆران سه‌باح.. بڵند باجه‌لان

سه‌ره‌تا:
کورتەچیرۆکی “قەبات”ی گۆران سەباح هەوڵێکه‌ بۆ نیشاندانی تێکشکان و ئاڵۆزییەکانی ناو خێزان لە کۆمەڵگای ئێستای کوردی دا، بەتایبەت لە سایەی قەیرانی ئابووری و کاریگەرییەکانی تەکنەلۆجیای نوێ. چیرۆکەکە بە زمانێکی ڕاستەوخۆ و واقیعی، لە ڕێگەی گێڕانەوەی چەندین دەنگەوە، ڕووداوی تەڵاقێکی سێ بە سێی نێوان “سەفین” و “سەناریا” دەخاتە ڕوو.
ئەم دەقە، وێڕای نیشاندانی لایەنە کۆمەڵایەتی و ڕۆژانەییەکان، دەکرێت لە ڕوانگەیەکی فەلسەفی و عیرفانی قووڵترەوە خوێندنەوەی بۆ بکرێت، بەتایبەت لە ژێر ڕۆشنایی بیرۆکەکانی ” نیتشە” سەبارەت بە ویستی دەسەڵات، هەروەها لە دیدگای عیرفانەوە کە جەخت لەسەر خودناسین، زاڵبوون بەسەر نەفس، پێکهاتن لەگەڵ ڕاستی دەکاتەوە.

ويستى ده‌سه‌ڵات و كاره‌كته‌ر
نیتشە پێی وایە ژیان بریتییە لە “ویستی دەسەڵات”، کە هەموو بوونەوەرێک، بە مرۆڤیشەوە، بەدوایدا دەگەڕێت بۆ گەشەکردن و سەپاندنی خۆی, ئه‌مه‌ دەکرێت وەک چوارچێوەیەک بۆ خوێندنەوەی کارەکتەرەکانی ئەم چیرۆکە بەکار بهێندرێت.
سەفین نموونەیەکی بەرچاوی ویستی دەسەڵاتە کە لە ژێر گوشاردا تووشی شێوان بووە. ئەو وەک پیاوێک کە خۆی بە بەرپرسی خێزان دەزانێت، هەست دەکات ویستەکەی بۆ دابینکردنی سەفەر و ژیانی خۆشگوزەران بۆ ژنەکەی شەکەت بووە. نەبوونی مووچە وای لێ دەکات هەست بە بێدەسەڵاتی بکات. لە کاتێکدا ناتوانێت دەسەڵاتی خۆی بەسەر حکومەتدا بسەپێنێت (بۆ وەرگرتنی مووچە)، ئەم ناڕەزاییە قووڵە دەگۆڕێت.
ئەو هێرش دەکاتە سەر کەسانی لاوازتر: قوتابیەکەی، شۆفێری تەکسی، لە کۆتاییدا ژنەکەی. تەڵاقدانی سەناریا لای سەفین، سەرەڕای هەموو کێشەکانی، هەوڵێکی کۆتاییە بۆ سەپاندنی ویستی خۆی وەک دەسەڵاتدارێک لەو پەیوەندییەدا، کە چیتر نەیتوانی پارێزگاری لێ بکات. سەناریاش بە شێوازێکی جیاواز خاوەنی ویستی دەسەڵاتە. داواکارییەکانی بۆ سەفەر و گەڕان، ساردبوونەوەی سێکسی، چوونە ناو سۆشیال میدیا (تیکتۆک) هەموویان هەوڵن بۆ سەپاندنی ویست و خواستی خۆی. دڵخۆشییەکەی بە تەڵاقەکە نیشانەی سەرکەوتنی ویستی خۆیەتی بۆ ڕزگاربوون لە پەیوەندییەک کە چیتر نەیدەتوانی تێیدا بگاتە خواستی خۆی.
دایکی سەفین و دایکی سەناریا هەوڵ دەدەن دەسەڵاتی خۆیان بەسەر منداڵەکانیاندا بسەپێنن و کاریگەرییان لەسەر بڕیارەکانیان هەبێت. دایکی سەفین دەیەوێت کوڕەکەی “وەک جاران” بێت و ڕەخنە لە سەناریا دەگرێت، دایکی سەناریاش دەیەوێت کچەکەی “ئاوا لەو مل پانە قبوڵ نەکات”. ئەمەش نیشانەی ویستی دەسەڵاتە بەسەر ژیانی کەسانی دیکەدا.

مرۆڤی كۆتایی نیتشه‌ و مرۆڤی هه‌رزانی گۆران سه‌باح
ئه‌و هه‌ستی تۆڵه‌یه‌، بریتییە لەو تووڕەیی و کینە قووڵەی کە لە هەستکردن بە بێدەسەڵاتی یان ستەمه‌وە سەرچاوە دەگرێت و ئاراستەی دەرەوە دەکرێت. سەفین، بەهۆی بێمووچەیی و نەتوانینی دابینکردنی ژیانی خۆش، تووشی ئەم حاڵه‌ته‌ دەبێت. لەبری ئەوەی بەسەر ئەم ئاستەنگانەدا زاڵ بێت، دەست دەکات بە لێدان لە قوتابی و شەڕکردن لەگەڵ شۆفێری تەکسی و کۆتایی بە ژیانی هاوسەری دەهێنێت.
“مرۆڤی کۆتایی” لای نیتشە مرۆڤێکە کە گەیشتووەتە بارێکی پاشماوە، ژیانێکی بێ ئامانج و بێ ئایندە دەژی، تەنیا بەدوای ئاسوودەیی و چێژی کاتی و بێ واتا دەگەڕێت. داواکارییەکانی سەناریا بۆ سەفەر و گەڕان، ئاڵوودەبوونی بە تیکتۆک، دەتوانرێت وەک نیشانەی ئەم مرۆڤە کۆتاییە ببینرێت کە بەدوای چێژە هەرزانەکاندا دەگەڕێت و ژیانی هاوسەرییان تەنیا وەک ئامرازێک دەبینێت بۆ گەیشتن بەو چێژانە. هەروەها سەفینیش کاتێک دەست دەکات بە توندوتیژی لەبری چارەسەرکردنی کێشەکان بە شێوەیەکی قووڵتر، ئەویش نیشانەی هەمان دیاردەیە. جێگای باسه‌ دختۆر گۆران سه‌باح ڕۆمانێكیشی هه‌یه‌ به‌ناوی (مرۆڤی هه‌رزان).

په‌یوه‌ندی نێوان خود و خودا
عیرفان به‌واتای په‌یوه‌ندیی پته‌وی نێوان خود و خودا نه‌ك به‌ واتای ئه‌و دنیا خورافیه‌ی له‌ ئێستادا سۆفیزم وێنای ده‌كا، جەخت لەسەر پەیوەندی خود بە خودا، زاڵبوون بەسەر نەفسی ئەمارە (ego)، و گەیشتن بە ئاشتی و ئارامی ناوخۆ دەکاتەوە. زۆر جار کارەکتەرەکانی ئەم چیرۆکە بە پێچەوانەی ئەم بنەمایانەوە دەجوڵێنەوە.
کارەکتەرەکانی چیرۆکەکە، بەتایبەت سەفین و سەناریا، بە تەواوی لەناو نەفسی خۆیاندا نوقم بوون. کردارەکانیان لە داواکارییە ماددییەکان و تووڕەیی و هەستی خۆبەزلزانینەوە سەرچاوە دەگرن. هیچ یەکێک لەوان هەوڵ نادات لە ڕێگەی خودناسینەوە هۆکاري ڕاستەقینه‌ی ناڕەحەتییەکانی بدۆزێتەوە و ڕووبەڕوویان ببێتەوە. سەفین هەستەکانی بەسەر کەسانی دیکەدا دەڕژێنێت، سەناریاش لە ڕێگەی داواکاری بێ کۆتایی و هەڵهاتن بۆ ناو جیهانی خەیاڵيی تیکتۆک، هەوڵی شاردنەوەی بۆشایی ناوەوەی دەدات.
عیرفان پێی وایە کێشەی مرۆڤ لە خودی خۆیەوە سەرچاوە دەگرێت، نەک لە دەرەوە، بەڵام ئەم کارەکتەرانە بەردەوام هۆکاری کێشەکانیان دەخەنە ئەستۆی دەرەوە (مووچە، سەناریا، سەفین). “قەبات” کە ناوی چیرۆکەکەیە و وشه‌یه‌كی هه‌ولێرییه‌، دەتوانرێت بە واتای نەفسی مرۆڤ لێک بدرێتەوە کە وەک هێزێك بەسەر ڕۆحی مرۆڤدا زه‌خت دەکات و ڕێگەی لێ دەگرێت بگاتە ئاشتی و ئارامی.
ژیانی هاوسەريی نێوان سەفین و سەناریا بە تەواوی ماددی و دنیاییە. ئه‌وین و پەیوەندی ڕۆحی لەنێوانیاندا ون بووە. له‌ سەرەتای هاوسەرگیرییان سەفین سەناریا بە فریشتە ناودێر دەکات، لێ دواتر دەگۆڕێت بۆ پەیوەندییەکی پڕ لە داواکاری و تۆڵەسەندنەوە. لە عیرفاندا، پەیوەندییەکانی مرۆڤ پێویستە بنەمایان لەسەر ئه‌وین و بەزەیی و لێبوردەیی بێت، نەک لەسەر داواکارییە ماددییەکان یان سەپاندنی ویست.
خواستی سەناریا بۆ سەفەر و گەڕان، لە دیدی عیرفانییەوە، تەنیا ئارەزووی دنیاییە کە لە کۆتاییدا مرۆڤ تووشی ناڕەزایی و بەتاڵی ناوەوە دەکات. لە عیرفاندا، “سەفەر”ی ڕاستەقینە سەفەرکردنە بۆ ناو خود و گەڕان بەدوای ڕاستیدا، نەک سەفەرکردن بۆ شوێنە ماددییەکان.
لە چیرۆکەکەدا جەستە و پێداویستییەکانی زۆر زاڵن. خواردن (دۆڵمە یان شاورمە)، سێکس (گانم ناداتێ)، ئارەزووی سەفەرکردن، هەموویان پێداویستیی جەستەیین. هیچ ئاماژەیەک بە بوونی پێداویستییەکی ڕۆحی یان عیرفانی نییە. ئەمە نیشانەی جیهانبینییەکی تەواو ماددیی كاره‌كته‌ره‌كانه‌ کە لە فەلسەفەی عیرفانیدا بە سەرچاوەی ناخۆشی و خەم و پەژارە دادەنرێت و دختۆر گۆران به‌ جوانی دایڕشتووه‌.

ڕەخنە لە لایەنی هونەری و تەکنیکیی چیرۆکەکە
يه‌كه‌م: نووسەر شێوازێکی تەکنیکی جوانی بەکارهێناوە کە بریتییە لە گێڕانەوەی ڕووداوەکان لە دیدی چەند کارەکتەرێکەوە. ئەمە یارمەتی خوێنەر دەدات کە لە نزیکەوە هەست و بیرکردنەوەی کەسایەتییە جیاوازەکان بناسێت. بەڵام کێشەیەک هەیە؛ شێوازی گێڕانەوەی دەنگی جیاوازەکان (سەفین، دایکی سەفین، دایکی سەناریا، سەناریا) زۆر لێک نزیکە و هەندێک جار ئەوەندە جیاوازییەکی ڕیشەییان نییە کە خوێنەر بتوانێت بە ئاسانی جیاوازی له‌نێوان دەنگی نووسەر و دەنگی کارەکتەرەکان بکات. زۆر کەم دەتوانرێت “شێواز”ی قیاس و ڕستەسازيی جیاواز لە نێوان کارەکتەرەکاندا هەست پێ بکرێت، کە ئەمەش کاریگەریی “فره‌ ده‌نگی” کەم دەکاتەوە.

دووه‌م: کارەکتەرەکان زۆر ڕاستەقینە و واقیعین، بەتایبەت لە نیشاندانی ناڕەزایی و تووڕەییەکانی ڕۆژانە, لێ کەمترین گەشەکردنیان تێدا دەبینرێت. به‌ درێژایی چیرۆکەکە، تەنیا ڕووبەرەکانی ناڕەزایی و تووڕەییەکانیان دەردەخەن، بەبێ ئەوەی هەوڵێک بۆ تێگەیشتن یان گۆڕینی خۆیان بدەن. ئەمە دەقەکە دەگۆڕێت بۆ ئاوێنەی ڕووداوەکانی ژیان و هەستی تاک، نەک لێکۆڵینەوەیەکی قووڵ لە خودی مرۆڤ.

سێیه‌م: زمانەکەی ڕاستەوخۆ و واقیعییە و زۆر نزیکە لە زمانی قسەکردنی ڕۆژانە. بەکارهێنانی وشەی وەک “قەبات” و “زمانپەل” و “مل پان” و “بەدفەڕ” دەقەکە دەوڵەمەند دەکات بە وشەی فۆلکلۆری و ناوخۆیی, لێ لە هەندێک شوێندا، بەکارهێنانی زۆری وشەی زبر و توندوتیژ (لێدان، گارەگار، شیڕاندن, گانم ناداتێ) دەقەکە لە ڕووی هونەرییەوە کەمێک هەژار دەکات، چونکە ناتوانێت بە وردەکاری و قووڵی, دەروونی مرۆڤ دەرببڕێت، بەڵکو تەنها کاردانەوە سەرەتاییەکانیان پیشان دەدات.

چواره‌م: چیرۆکەکە وەک کورتەچیرۆک خاوەنی چڕییە، بەڵام ئەم چڕییە وادەکات خوێنەر هەست بە پچڕپچڕی بکات لە کاتی گواستنەوەی خێرا لە دەنگێکەوە بۆ دەنگێکی دیکە. هەندێک لە بەشەکان (بە تایبەت بەشی کۆتایی سەناریا) هەست دەکەی بە ناتەواوی کۆتایی هاتووە.

به‌ كورتى:
“قەبات”ی گۆران سەباح چیرۆکێکی گرنگ و جياوازە لە نیشاندانی لایەنە واقیعی و خەمناکەکانی ژیانی هاوسەری و قەیرانی ئابووری لە کۆمەڵگای کوردیدا. نووسەر توانیویەتی بە شێوازێکی هونەری (گێڕانەوەی چەند دەنگ) و زمانی واقیعی، وێنەیەکی ڕوون لەم کێشانە بخاتە ڕوو.

ئه‌نجام:
لە ڕوانگەی فەلسەفەی نیتشەوە، چیرۆکەکە وێنەی “مرۆڤی کۆتایی” نیشان دەدات کە لە ویستی دەسەڵات نوقم بوون، بێ ئەوەی بتوانن بەسەر خودی خۆیاندا زاڵ بن یان بەها نوێیەکان دروست بکەن. کارەکتەرەکان لە بازنەیەکی بێ کۆتایی لە تووڕەیی و داواکاری و تۆڵەسەندنەوەدا دەخولێنەوە.
لە ڕوانگەی عیرفانییەوە، چیرۆکەکە بە تەواوی نیشانەی ونبوونی ڕۆحی و گەیشتن بە خودناسیی دەخاتە ڕوو. کارەکتەرەکان لەناو نەفسی خۆیاندان و تێگەیشتنێکی قووڵیان بۆ ژیان و پەیوەندییە مرۆییەکان نییە، بەڵکو تەنیا بەدوای چێژە ماددی و کاتییەکاندا دەگەڕێن.

لە کۆتاییدا، چیرۆکەکە وەک ئاوێنەیەکە بۆ ناڕەزاییە کۆمەڵایەتییەکان، لێ پێویستە قووڵتر بڕواتە ناو ڕۆحی مرۆڤەوە، نەک تەنیا ڕووبەرە دەرەکییەکان نیشان بدات. ئەگەر نووسەر کەمێک ڕێگەی بە کارەکتەرەکانی بدایە کە لەو بازنەی نەفسه‌ دەربچن و ڕووبەڕووی خودی خۆیان ببنەوە، دەقەکە دەبووە خاوەنی قووڵاییەکی فەلسەفی و عیرفانی زیاتر و کاردانەوەیەکی هەمیشەیی تری بەسەر خوێنەردا دەبوو.

بڵند باجه‌لان

سه‌رچاوه‌: قه‌بات، گۆران سه‌باح، گۆڤاری كاروان، 2025




دەبابە و درۆن گەیشتنە نێو ماڵان.. سەلام عومەر

كە پشكۆی عەشیرەت دەگەشێنیەوە، دواتر دەتسوتێنێ، كە گەرای میلیشیا لەشار دەچێنی، چزەت لێهەڵدەستێنێ
ئەگەر پێشتر و لە سەردەمی دوای راپەڕین هێشتا پارتە سیاسیەكان كەمئەزموون بوون بەكۆڵەپشتێكی كۆن و بەرنامەیەكی چیاییەوە ناكۆكیە سیاسەكانیان گەیاندە شەڕی ناوخۆ و لەنێو شارەكاندا بە تەنیا چەكی سوك یەكلایی دەكرایەوە، یەكتریان راونا و كلتوری یەكتر فڕێدانیان هاویشتە سەر خوانەكان، ئەوا ئەمڕۆ دوای 34 ساڵ لە پرۆسەی سیاسی بە پێكهێنانی حكومەت و پەرلەمان و درووستكردنی دەیان رێكخراوی مرۆیی و هەبوونی بەناو یاسا و لەژێر زوومی هەزاران كامێرای ناوخۆ و بیانی و لەنێو بارودۆخێكی تەواو جیاواز كە دەگوترێ نەخشەی رۆژهەڵاتی ناوەراست گۆڕانكاری بەخۆیەوە دەبینێ، لە هەمووشی گرنگتر لە ژێر چاودێری قونسوڵیەی وڵاتان و لیكاوی حەشد و وڵاتە هەرێمایەتیەكان، بە دەبابە و درۆن لە نێوەندی شارێكی رۆشنبیری كەوتوونە گیانی یەكتری و نیشانە لە دیموكراسیەتێك دەگرن كە تەنیا لەو شارە دەستدەكەوت و كەچی تەرمی ئەویشیان وەك دەیان رۆڵەی ئەم شارە دیزە بەدەرخۆنە كرد.
ناكۆكیە سیاسیەكان و كێبڕكێی بردنەوەی هەڵبژاردن، جگە لەوەی لە هەموو وڵاتان هەیە لێرەش چەند ساڵێك بوو خەریكی گەشانەوە بوو و خەڵكی هیوایەكیان بەو تۆزە كرانەوەیە هەبوو كە لەژێر فشاری وڵاتە زلهێزەكان خرابووە سەر دەسەڵاتدارانی ئێرە و نەیاندەهێشت توخنی چەك و لەناوبردنی یەكتری بكەون، وەلێ بەداخەوە لەپەنای دیموكراسی و لەژێر سێبەری هەڵبژاردنە ساختەكاندا سەرەتا بە گوشینی زگی خەڵكی دەستیان پێكرد و دواتر كڕین و بندیوار، ئەوجار گەندەڵی گەیشتە ئاستێك داهاتی ئەم نیشتمانەیان بەسەر زۆنی سەوز و زەردا دابەشكرد و هەر بەوەشەوە نەوەستان نەوتەكەشیان خستە نێو باغەڵی خۆیانەوە و فەرمانبەرانیان بەجۆرێك دەسخەڕۆ كرد كە لەوەتەی ئەو وڵاتە هەیە هاوشێوەی نەبووە، هەر بەوەوە نەوەستان خۆپیشاندان و نارەزاییان قەدەغە كرد و ئۆپۆزۆسیۆنیشیان ناشت، ئەو دەرگا كراوەیەی لە سلێمانی هەبوو ئەویشیان داخست و هاتن هەموو جوڵانەوەیەكی نارەزایەتیان بەبیانووی جۆراوجۆر راكێشایە بەندیخانەكانەوەو دواتر كۆڵەپشتە كۆنەكانیان كردەوەو هەموو ئەو چەكانەی بۆ لەنێوبردنی دوژمن درابوون بە پێشمەرگە لەنێو شاری سلێماندا تاقی كرانەوەو بەجۆرێك گوللەیان بە دیموكراسیە نەخۆشەكەوە دەنا وەك ئەوەی شار كەوتبێتە ژێر هەژموونی دووژمنەوە.
ئەگەر پێشتر هاوڵاتیانی ئەم هەرێمە هیوایەكیان بە دەسەڵاتی خۆماڵی هەبوو، ئەوا ئەمڕۆ تێگەیشتن هەر رەخنە و قسەیەكی بەجێ دژیان بە دەستگیر كردن و تۆمەت بەخشینەوە كۆتایی دێت و هەر ئەوەندەش نا، سەرهەڵبڕینی هەر پارتێك دژی ئەو زۆنە رەنگاورەنگانە بەسەركوتكردن و بەكارهێنانی چەكی قورس یەكلایی دەكرێتەوە.
چاو سووربوونی پارتە زەبەلاحەكان لەنێو داهاتێكی قەبەدا كە ئی خەڵكە و ئەوان دەیبەن، لەخۆبایی بوون و پشگوێ خستنی ئەوانیدی و ئامۆژگاریەكان كە هەمیشە بەبیریان دەهێننەوە، خۆی لێ گێل دەكەن و بەجۆرێك جڵەویان لەدەست دەرچووە خەریكە هەڵگوشینی زگی فەرمانبەران و بچوككردنەوەی قەوارەی هەرێم و داخوازیەكانی بەغدایان بیر دەچێتەوە و بێئاگان لەوەی ئەو سەركێشیەی ئەوان دواجار بە زەرەری خۆیان دواتر خەڵك كۆتایی دێت و قەت بیریان لەوە نەكردۆتەوە هێشتا بیانوو زۆرە بۆ لەنێوبردنمان.
ئاخر دەبێت تێبگەن ئەو نەقیزەی خۆیان درووستیان كردووە، دواتر هەر لە خۆیان دەچەقێ.

سەلام عومەر




بیرەوەرییەکانی مووسا عەنتەر ،وەک بەشێک لە دیرۆکی خوێناوی نەتەوەیەک.. گۆران هەڵەبجەیی

{گەر زمانەکەم مەترسی بێت بۆسەر پایەکانی دەوڵەتەکەت،کەواتە
وڵاتەکەت لەسەر خاکەکەی من بونیاد ناوە- مووسا عەنتەر}

من کەسێکم زۆر ئارەزوی خوێندنەوەی بیرەوەری دەکەم، بەتایبەت هی ئەو کەسانەی کە ڕۆڵ و نەخشیان لە کایەکانی مرۆڤاتیدا هەبووە و هەیە ،ئیدی لەسەر ئاستی لۆکالی بێت یا جیهانی. لەو ڕووەوە هەرچیم دەست کەوتبێ خوێندومەتەوە ،خوێندنەوەیان سوود بەخش بوون هەمیش چێژ بەخش.
نوێترین کتێب کە خوێندمەوە کتێبی{بیرەوەریەکانی مووسا عەنتەر} بوو بە قەوارەی[٦٣٨] لاپەڕە کە لە کاک سەلام محەمەدی هاوڕێم قەرز کردبوو .
مووسا عەنتەر مرۆڤێکی ڕووناکبیری هەمەڕەنگ بوو، بەو واتایەی لە زۆر بواردا خۆی دەبینیەوە ،لەوانە سیاسەت،نووسین و ڕۆژنامەگەری،زمان،یاسا،پرۆژەی بازرگانی.
ئەو کەسانەی یاداشتنامە یا بیرەوەری یاخود ژیاننامەی خۆیان دەنووسنەوە ،هەر یەکەیان بە ستایل و شێواز و فۆرمی تایبەتی خۆی دەنووسێت و پێی ناسراوە . لەخوێندنەوەی بیرەوەریەکانی مووسا عەنتەردا خۆم لەبەردەم جۆرێکی نوێ لە گێڕانەوەی ژیاننامەدا بینیەوە کە جیاوازە لەوانەی کە پێشتر خوێندومنەتەوە.بۆنمونە مووسا عەنتەر بەوجۆرە باسی خۆی نەکردوە کە وەک قارەمان خۆی نمایش بکات ،بەڵکو هێندە زوومی خستووەتە سەر خودی خۆی کە خزمەتی پەرەگرافەکەی کردوە،ئەو وابەستەنەبووە بە کات و ڕۆژەوە ، لە کویدا بەگونجاوی زانیبێت باسی ئەوڕووداو و کەسانەی کردوە کە بەرکەوتنی لەگەڵیاندا هەبوو،ئیدی بۆجارێک بووبێت یا بۆچەندین جار.مەبەستم ئەوەیە بەپێی سیاقی زەمەنی ڕووداوەکانی یاداشتت نەکردوە بەڵکو بەپێی پێویستی و گرنگیان باسی کردون. مووسا عەنتەر سیاسەتمەنداری کوردی باکوور، لەڕێگەی ئەو کتێبەوە توانیویەتی هەرچی ناسۆرو ستەم و چەوساندنەوە و کووشتار کە لە دیرۆکی پڕخوێناوی نەتەوکەیدا ڕویانداوە بەخوێنەری بناسێنێت .
ئاپێ مووسا لە باسکردنی ئەو فشارو ئەشکەنجەو گرتن و نکولی کردن لە مافی نەتەوەکەیدا کە خودی خۆی بەشی شێری بەرکەوتووە بەشێوەیەکی سادە بەڵام پڕمانا و هەندێک جاریش لەقاڵبی کۆمیدیدا باسکردوە،بۆنمونە لەدەمی یەکێک لە دادگایکردنیدا دادوەر لێی دەپرسێت ،چ کارەیت؟ ئەویش لەوەڵامدا دەڵێت [کوردایەتی]،دادوەریش واتێدەگات کە قەشمەری پێ دەکات بۆیە لێی دووبارەدەکاتەوە،ئەویش بۆی ڕووندەکاتەوەو دەڵێت[لەسەر کوردایەتی دادگایی دەکرێم،لەسەرکوردایەتی سکاڵا لەدژم تۆمارکراوە،لەسەر کوردایەتی دژایەتی دەکرێم،لەسەر کوردایەتی چەندین جار بەند کراوم،لەسەر کوردایەتی نەفی دەکرێم ،لە سەر کوردایەتییە کە ناتوانم ژیانێکی ئاسوودە بژیم ]،کەواتە ڕاستم گووتووە کە پیشەم کوردایەتیە.
خەسڵەت یاخود بەهرەیەکی دیکەی ئەو مرۆڤە مەزنە ئەوەبوو کە لەکاتی خۆیدا و زۆر بەخێرایی وەڵامی نەیارانی داوەتەوە ،بەتایبەت ئەوانەی بۆنی سووکایەتی لەقسەکانیان یاخودلە پرسیارەکانیان هاتوە،ئەو بەجۆرێک بەرسیڤی داونەتەوە کە دەمبەستی کردوون.
ئەو تێکۆشەرە مەزنە تائەو ڕۆژەی تەرۆریان کرد پشویەکی نەدا ، ژیانێکی ئاسایی لەتەک خێزانەکەیدا نەژیا ،بەڵام هەرگیز کۆڵی نەداو بێزار نەبوو، چونکە دەیزانی ئەوە باجی کوردبوونە دەیدا.ئەو بەردەوام بەڕێگەی دادگاو بنکەکانی پۆلیسەوە بوو،لەزۆربەی باژێڕەکانی تورکیادا دۆسیەی هەبووە ،لەدۆسیەیەک دەربازدەبوو لەشوێنێکی تر دۆسیەیکی تری بۆ کراوەتەوە .
لەسەر شتی وابێ ماناو بێ نرخ لێپێچینەوە ولێپرسینەوەیان لەگەڵداکردوە کە عەقڵ قەبوڵی ناکات .وەک خۆی ئاماژەی پێداوە، لەسەرووەختی جەنگی جیهانی دووەمدا قەیرانی خۆراک لەتورکیا پەیدا دەبێت،بۆئەوەی خۆی و ئەو خوێندکارە کوردانەی لەو بەشە ناوخۆییەدا لە ئەستەمبوڵ دەژیان کە ئاپێ موسا خاوەنداری کردوە،بۆئەوەی برسی نەبن، دەنێرن لە گوندەکانی کوردستانەوە لەلایەن کەسوکاریانەوە خواردنی وشکەیان بۆبێت وەک ساوەر،نیسک، نۆک و پیاز. لەسەر ئەمە سکاڵای لەسەر تۆماردەکەن،
بەبەهانەی ئەوەی کە گوایە خوێندکارە کوردەکان فێردەکات تا خواردنی ئیستانبوڵ نەخۆن ، هاوکاتهانیان دەدات تا خواردنە نەتەوەییەکانی کورد لە بیر نەکەن.ئاپێ مووسا دەڵێئێمە لەنەبوونیدا ئەو خواردنانەمان دەخواد،کەچی ئەوەی خەبەری لێداین هەروەها پۆلیسیش خستبوویانە قاڵبی سیاسەتەوە.جا لەسەر ئەوە جارێکی دیکە بانگھێشتی بنکەی پۆلیس کرابوو.
زۆر جار بیرەکەمەوەو لەخۆم دەپرسم کە چۆن بەرگەی ئەو هەموو مەینەتیەی گرتووە ؟ وەڵێ دەمێک ئاوڕێک لە دیرۆکی سەخت و دژوارو پڕ تراژیدیای نەتەوەکەم دەدەمەوە، دەگەمە ئەو ڕاستیەی کەدەڵێت هەر تاکێکی کورد گەر بەشێک لە غەمی نەتەوەکەی کردەکۆڵ ،ئیدی ژیان و چارەنووسی دەبەسترێتەوە بە چارەنووسی نەتەوەکەیەو دەبێتە بەشێک لێی ،کەواتە ژیانی هێژا مووسا ئاوێنەی گەلەکەی بووە ،یاخود کورد واتەنی ژیانی مووسا [ مشتێک بووە لە خەروارێک] .
ئەوەی جێگەی ئاماژەیە ئەوەیە لەگەڵ ئەو هەموو نەهامەتی و ناهەقی و ئەشکەنجە دەروونی و جەستەیدا کە ڕووبەڕووی بوونەتەوە هەرگیز ورەی بەرنەداوەو لەتێکۆشان سارد نەبووەتەوە ،هاوکات ئەم حاڵەتەی نەکردوەتە کەرەستەیەک بۆ دژایەتی کردنی گەلی تورک، بەڵکو تەنها دەسەڵاتداران و دەزگا داپڵۆسێنەرەکانی تاوانبارکردوە،هەربەهۆی ئەم هەڵوێستە جوانەیەوە هاوسۆزی کۆمەڵێک ڕووناکبیری تورکی بۆخۆی ڕاکێشاوە : لەوانە ئیسماعیل بێشکچی،عەزیز نەسین،نازم حیکمەت ،پرۆفیسۆر سەروەر تانیللی وکەس و لایەنە چەپەکانی تورکیاش .
لەپاش خوێندنەوەی بیرەوەریەکان لەلایەن پرۆفیسۆر ساروەر تانیللیەوە نامەیەکی دەستخۆشی بۆ مووسا دەنووسێت و لەبڕگەیەکدا دەڵێت[ئەو ستەم و چەوساندنەوەو ئازاردانەی دووچاری خۆت و نەتەوەکەت بوون ،گەر ١% ی ڕاستبن ئەوە شەرمەزاریە بۆ دەسەڵاتدارانی وڵاتەکەم،بەڵام دڵنیام کە ١٠٠% هەموویان ڕاستن ،بۆیە من ئەوە بەتاوان دەناسێنم.]
دەسەڵاتدارانی تورک دەیانزانی کە مووسا عەنتەر کەسێکی زیرەک و بیرتیژەو بەئاگاوە دەجوڵێتەوە،هەرگیز بەهانەی نەداوە بەدەستەوە ،هەربۆیەش زۆربەی جارەکان لەدادگاکان بێ تاوان دەردەچوو.
ئەو دەمەی هاوژینەکەی فرانسۆ میتران{دانیال میتران}بەسەردانێک لەتورکیا دەبێت،بەڕێز مووسا عەنتەر دەبینێت ،گفتوگۆ دەربارەی ڕەوشی خراپی کورد دەکەن،پاشان خانمە دانیال بانگهێشتی مووسا دەکات بۆ فەرەنسا بەمەبەستی بەشداری لە کۆنفرانسێک دەربارەی دۆزی کورد.
پاش ماوەیەک ڤیزەو داوەتنامەی پێدەگات،دەمێنێتەوە سەر ڕەزامەندی [میت] ،ئەوانیش کۆمەڵێک بەهانەی پێدەگرن،مەبەستیش ئەوەیە کە ڕێگەی سەفەری لێبگرن کە هەرواش بوو. دوا بیانو پێ ئەڵێن تۆ بەر لەچەندساڵێک قاچاخچێتیت کردووە،ئەویش وێرای ئەوەی پێکەنینی بەو تۆمەتە دێت ، داوای بەڵگەدەکات،پێی دەڵێن بەڵگەکان لە فڵان باژێڕە،ئەویش سەفەری هەمان باژێڕ دەکات،لەوێ پێی دەڵێن تۆ هیچ دۆسیەکت لای ئێمە نیە،ئیدی تێدەگات کە هەوڵدان بئ هودەیە بۆیە واز لە مەسەلەی سەفەر دێنێت .
سەیری سەخافەتی کاربەدەستانی تورک بکەن هەر تۆمەتی قاچاخچێتی مابوو بیدەنە پاڵی ،خۆشبەختانە بە هەوڵ و تواناو لێهاتوویی خۆی هەموو تۆمەتەکانی بەدرۆ دەخستەوە.
ئاپی مووسا ڕۆژنامەنووسێکی کاراو چالاک بووە ،وەک سەرنووسەر چەندین ڕۆژنامەی بەڕێوە بردوە ،یاخود ئەو ڕۆژنامانەی ئەو کاری تێداکردوون پڕفرۆشترین ڕۆژنامەبوون. لەڕووی بیروبۆچوونی سیاسیەوە سەربە مەدرەسەی چەپ بووە و وەک چەپێکی کورد ماوەیەک ئەندامی{پارتی کرێکارانی تورکیا}و بەربژێریان بووە بۆ یەکێک لە هەڵبژاردنەکانی پەرلەمانی تورکیا.
ئەوەی پتر دەسەڵاتدارانی تورکیای تووڕەو سەغڵەت کرد کتێبەکەی یاخود شانۆنامەکەی بوو بەنێوی [برینی ڕەش]+.ئەم کتێبە وەرگێڕدرایە سەر چەندین زمانی ئەوروپی ،تەنانەت لەسوید کردیانە دەقێکی شانۆیی و لەسەر شانۆ نمایش کرا،بەڵام لەتورکیا قەدەغەکراو لەبازاڕەکاندا کۆکرایەوە.
وەزیری ئەودەمەی تەندرووستی[١٩٥٩] دەربارەی نەخۆشی برینی ڕەش گووتبووی هۆکار خواردنەوەی ئاوی پیسە نەک گەنمی ژەهراوی،
نازم حیکمەتیش لە مۆسکۆوە بابەتێک دەنووسێت بەنێوی[ئابڕووچوونەکەی وەزیری تەندرووستی].
مووسا عەنتەر وێرای ئەوەی نووسەرو ڕۆژنامەنووسێکی بەتواناو سەرکەوتووبوو ،هاوکات خاوەنی ئەقڵێکی کاراو تیژبوو بوو،بەتایبەتی زرنگی لە خوێندنگا،وەڵامی گونجاو بۆ پرسیارەکان،بەرزی توانای بەڕێوەبردنی پرۆژەی بازرگانی گچکە یا مەزن و زۆر بواری دیکە.
بەکوردی و کورتی مووسا عەنتەر دیاریەکی مەزن بوو بۆ گەلی کورد،بەڵام بەداخەوە نەژادپەررستانی تورک بەرگەی ئەو ڕاستیانەیان نەگرت کە دەیخستنە ڕوو،جا بۆئەوەی ئەم مرۆڤە مەزنە پایەکانی ئەو دەوڵەتە فاشیە زیاتر هەڵنەتەکێنێت و پتر ئابڕوویان نەبات ،بڕیاری تەرۆرکردنیان دا.
لە ڕێکەوتی [ ٢٠/٩/١٩٩٢ ] مووسا عەنتەر لە هۆتێلێک دەبێت لە دیاربەکر،کەسێک دێتە لای و داوای لێدەکات کە کێشەی نێوان دوو لایەن چارەسەربکات،ئەویش لەدڵپاکی خۆیەوە قەبوڵی دەکات ،بەتەکسیەک لەگەڵ بکوژەکە دەچنە ئەو کۆڵانەی کەگوایە ئەو ماڵەی تێدایە کە ڕێکەوتنەکەی تێدا ئەنجام دەدرێت، لەناکاو ئەوکەسەی لەگەڵیدا بووە لەناو کۆڵانێکی تاریکدا چەند فیشەکێک دەنێت بە مووسا عەنتەرەوەو و گیان لەدەست دەدات.
وەک هەندێک لە میدیای تورکی بڵاویان کردەوە ئەوانەی لەپشت تەرۆرکردنەوەکەوەبوون گرووپی[ژیتەم ]ن ،ئەوەی سەیرە لەپای ئەو تاوانە قێزەوەنە دەسەڵات هیچ هەنگاوێکی جددی نەناو دۆسیەکەیان داخست.وەک خوێندمەوە تەنانەت بەخاک سپاردن و پرسەکەی زۆر سنووردار کرابوو.
دواوتەم ئەوەیە کە ئەم کتێبە تەنها یاداشتنامەی کەسێک نیە ،بەڵکو بریتیە لە هەڵدانەوەی لاپەڕەکانی دیرۆکی نەتەوەیەکی زوڵم لێکراو لە بەشێکی کوردستان کە باکوورە،ئەو زوڵمەی تائێستاش بەردەوامە،وەلێ ئەوەی مایەی شانازیە لەبەرامبەردا بەرەنگاربوونەوەش بەردەوامە.
سەرنج/ دەربارەی [+برینی ڕەش] هیچ نانووسم چونکە لە کتێبەکەدا باس کراوە،هیوادارم لەدەرفەتێکدا بیخوێننەوە.
*موسا عەنتەر، لە ساڵی ١٩٢٠ لە گوندی (زڤینگێ) ی سەر بە شارۆچکەی نوسەیبینی پارێزگای مێردین، لەدایک بووە، دایکی موسا عەنتەر یەکەم موختاری ژن بووە لە تورکیا، لەساڵی ١٩٤٤ ژیانی ھاوسەری پێکھێناوەو خاوەنی دوو کوڕو کچێک بووە، بە ناوەکانی عەنتەر و دیجلە و ڕەشێ.




تەمەنمان لێ دزرا.. رەسوڵ بەختیار

دەرچوویەکی یەکەمی سەر ئاستی بەش و کۆلیژەکەی لەخوێندنی ساڵی 2018 -2019 دەرچووە، هێشتا چاوەڕێی دامەزراندن دەکا، ئەو یەکەمە، نازانم چۆن، ئەوە خۆی دەیزانێ، 6-7 ساڵە بێ ئیش و کار تیایدا دەسوڕێتەوە، زۆر گلەیی کرد، منیش پێمگوت: گلەیی مەکە، دەرانم، حەز دەکەی لەوڵاتی خۆتدا خزمەت بکەی، بەڵام دەزانی مامۆستا موحسین نزیکەی 20ساڵە خانەنشینە، ئەویش گلەیی هەیە، زۆرجار دەڵێ ئەم هەموو تەمەنەیان لێ دزین، لەپاش شۆڕشی 14ی تەمموزەوە ئێمە خێرمان لەخۆمان نەدیووە، ساڵێک دۆخەکە، باش و جێگیرە، دواتر قەیرانەکان دەست پێ دەکات، هەموو تەمەنمان بەقەیران و گرفت و کێشە و ڕاکە ڕاکە تەواو کرد، هێشتاش هیچ نەبووە، هیچ دیار نییە، نازانین،  کە کۆتایی بەو قەیرانانە دێ.

کێشەکە لەوەدایە هەمووان خۆیان بەشڕۆڤەکار و زانا و دانا دەزانن، هەر یەکەو بەئارەزووی خۆی بابەتەکان شەن و کەو دەکات، ئەوی دیکە، لێی دێتە وەڵام، لەجیاتی دوو قسەی جوانتر بکات، بەیەکجاڕ کێشەکە قووڵتر دەکاتەوە، .. بەڕاستی تەمەنمان لێ دزرا، بەو کێشە بێ مانایانە، بەو قەیرانە بێ مانایانە…

ئەحمەدی برام نەیتوانی لێرە لەگەڵ ئێمە درێژە بەژیان بدات، رۆیی چووە ئەڵمانیا،  ماوەی دە ساڵێکە تەنیا دوو جار ئەوم بینیووە،

محەمەدی هاوڕێم، لەگەڵ راپەڕین ئەویش رۆیشت، ئەویش لەشارێکی ئەڵمانیایە، بەکار و کاسبی خۆی سەر قاڵە، چەند جارێک هاتۆتەوە بینیوومە، بەڵام هەردووکمان داوی سپی لەسەر سەری یەک دەژمێرین، بەو واتایەی تەمەنێکی دوور و درێژیان لێ بردین، بەبێ ئەوەی هیچ کاممان بەرپرس بین لەقەیرانەکان، هیچ کێشەمان نەناوەتەوە، تەنیا هەرێممان خۆشدەوێ، دەمانەوێ خەڵک بەئاشتی و ئاشتەوایی بژیت، هیچ کات مامۆستا و فەرمانبەران بەدەست بێ مووچەییەوە نەناڵێنن، مامۆستا گۆران-ی ماڵپەڕی دەنگەکان، لەنزیکەوە نایناسم نازانم لەچ وڵاتێکە، بەڵام بەهۆی ئەم ماڵپەڕەوە مەیانەیەکمان لەنێوان دروست بووە، نازانم لەکەیەوە، نەهاتۆتەوە کوردستان، بەڵام بەهۆی ماڵپەڕەکەی هەست دەکەم، دەیەوێ داوای تەمەنە دزراوەکەی بکاتەوە، دکتۆر سلێمان و دوکتۆر وشیار، زۆر جار سوعبەتی خۆشمان دەکرد، لەبەر نادادپەروەری وڵاتێان جێهێشت، لەوانەیە ئەوان دۆخێان باشتر بوو بێ، چونکە لەو کەندایە، زوو مافی نیشتەجێ بوونیان وەرگرت، زوو زوو دەمەوێ تەلەفۆنێان بۆ بکەم، بەڵام زۆرجار دەڵێم لەوانەیە،لەکەنەدا نیوەی شەو بێ با وەڕسیان نەکەم، ئەوانیش دەیانویست لێرە لەتەک خۆمان بژین، بەڵام زاناتر بوون، بڕوام وایە، پێیان باشتر بووە، وەک چۆن تەمەنێان لێ دزرا، نەیانەوێ تەمەنی منداڵەکانیان  بدزری.

تەمەنی ئێمە لەنێوان شەڕ و کوشتار و قەیران و بێ مووچەیی فەرمانبەران و دووبارە نانەوەی کێشە تا کێشەی پێشترمان لەبیر ببەنەوە، دەزانم هەمووتان ئەو هاوڕێ و دۆستانەتان هەیە، لەناکاو بیرتان بێتەوە، بەڵام زۆڕ ناخۆسە هەست بەوە بکەین هەموو تەمەنیان لێ دزین، بەبێ ئەوەی ئاسۆیەکی ڕوون هەبێ بۆ بەیانی.




عه‌لی و نینۆ له‌نێوان ئه‌ده‌ب و هونه‌ردا.. ئاكۆ عه‌بدوڵڵا

عه‌لی و نینۆ، وەك كورته‌ رۆمانێكی چڕ و پوخت‌. یه‌كێكه‌ له‌شاكاره‌ دیاره‌كانی ئه‌ده‌بی قه‌فقازی. تێیدا له‌نێو كه‌شی گه‌رمی خۆشه‌ویستی بۆ هاوسه‌ر و نیشتمان، ئه‌و به‌ربه‌ست و ئازارانه‌ ده‌خاته‌ به‌ردیده‌ كه‌ رژێمی فه‌رمانڕه‌وای رووسی له‌سه‌رده‌مه‌كانی قه‌یسه‌ری و سۆڤییه‌تی، واتا له‌گه‌رمه‌ی جه‌نگی یه‌كه‌می جیهانی و جه‌نگی ناوخۆ، له‌نێوان ساڵی 1918 تا ساڵی 1920 خستبوویانه‌ به‌رده‌م باكۆی پایته‌ختی ئازه‌ربایجان. داستانێكی خۆشه‌ویستی و به‌رگریكردنه‌، له‌نێوان (عه‌لی خان شێرڤانشێر) كه ‌له‌خانه‌دانێكی موسوڵمانی شیعه‌ی ئازه‌ری ره‌سه‌ن فارسه‌ و له‌نێوان شازاده‌ (نینۆ كیپانی) مه‌سیحی ئارسۆدۆكسی جۆرجی‌. ئه‌وانه‌ كه‌ له‌باكۆ هاوپۆلی خوێندن بوون پێوه‌ندی خۆشه‌ویستی له‌نێوانیان دێته‌ ئارا و شه‌یدای یه‌كتری ده‌بن. دوای پرس و رای زۆر، هه‌ردوو ماڵباته‌كه‌ ‌ به‌هاوسه‌رگیرییان رازی ده‌بن، به‌و مه‌رجه‌ی نینۆ خوێندنی ته‌واو بكات. باوكی عه‌لیش به‌و مه‌رجه‌ی رازی ده‌بێت (عه‌لی نوێژ كات و مه‌ی نه‌خواته‌وه‌ و كاری باش بكات و له‌پێناو بیروباوه‌ڕیش بجه‌نگێ و رێگاش به‌دوژمن نه‌دات ده‌ستدرێژ بكات).
كاتێك كاروباره‌كان به‌باشی به‌ڕێوه‌ده‌چوون كوڕێكی مه‌سیحی ئه‌رمه‌نی ده‌وڵه‌مه‌ند كه‌ (نه‌خاره‌یان) ی ناوه‌ و هاوڕێی عه‌لی بوو دێته‌ نێوانیان بۆ نموونه‌ لای باوكی نینۆ باسی هه‌ڕه‌شه‌ی زۆری ده‌سه‌ڵاتی سیاسی و ئابووری رووسی به‌سه‌ر ماڵباتی شێرڤانشێری له‌ ئێراندا ده‌كات و به‌گوێدا ده‌خوێنێ هاوسه‌رگیری كچه‌كه‌ی له‌گه‌ڵ عه‌لی ده‌بێته‌ مایه‌ی گرفت له‌نێوان ئه‌وان (كیپانی) و حكومه‌تی رووسی. ئه‌مه‌و كه‌ رووسیاش له‌ساڵی 1914 چووه‌‌ ناو به‌ره‌كانی جه‌نگی یه‌كه‌می جیهانی، هه‌ندێك له‌هاوڕێكانی عه‌لی چوونه‌ ریزه‌كانی سووپا به‌ڵام كاتێك ده‌وڵه‌تی عوسمانیش دژی رووسیا چووه‌ جه‌نگه‌كه‌، ئه‌وان تووشی بارێكی نائاسایی ده‌بن، هه‌رچه‌نده‌ عوسمانییه‌كان سونین و ئازه‌ریه‌كانیش شیعه‌.
نه‌خاره‌یان بۆ به‌دیهێنانی مه‌به‌سته‌ شاراوه‌كانی رۆژێك به‌ئوتۆمبیله‌كه‌ی ده‌یه‌وێت نینۆ بڕفێنێ، ئه‌وه‌ بوو بۆ ده‌ره‌وه‌ی شاری باكۆی برد. كاتێكیش ئه‌و هه‌واڵه‌ به‌ عه‌لی ده‌گات به‌په‌له‌ و به‌ئه‌سپێكی خواستراو دوای ده‌كه‌وێت تا پێیانده‌گات.‌ دوای رووبه‌ڕووبونه‌وه‌ عه‌لی به‌خه‌نجه‌ره‌كه‌ی ده‌یكوژێت. به‌وه‌ش ناچار به‌ره‌و چیاكانی داغستان ده‌بێت رابكات و لای خزمه‌كانی له‌گوندێك داڵده‌ ده‌درێت. دوای ماوه‌یه‌ك به‌یارمه‌تی كه‌سێكی خزمی عه‌لی نینۆ ده‌گاته ‌ئه‌و گونده‌ی سه‌خت و دووره‌ ده‌سته‌. له‌وێدا له‌گه‌ڵ عه‌لی هاوسه‌رگیری ده‌كات. به‌و جۆره‌ له‌شازاده‌ییه‌وه‌ ده‌بێته‌ ژنێكی گوندی و خه‌ریكی كاروباری ناوماڵ و هێنانی ئاو و سه‌ختته‌كانی دیكه‌ی رۆژانه‌ ده‌بێت، به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا به‌ختیارانه‌ ده‌ژیه‌ن.
دواتر هه‌واڵ به‌عه‌لی ده‌گات قه‌یسه‌ر نیكۆلای دووه‌م له‌ده‌سه‌ڵات لادراوه‌ و باكۆش له‌به‌رده‌م هه‌ڕه‌شه‌دایه‌. ئه‌مه‌و ماڵباتی نه‌خاره‌یانیش به‌ره‌و‌ ئه‌رمینیا باریان كردووه‌. بۆیه‌ عه‌لی بڕیار ده‌دات بۆ به‌رگریكردن بگه‌ڕێته‌وه‌ باكۆ. ئه‌وسا سوپا هه‌ڵوه‌شاوه‌كه‌ی رژێمی پێشوو كه‌ به‌دوای تاڵانیدا ده‌گه‌ڕان به‌سه‌ر شاری باكۆدا ده‌ده‌ن و دوای رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی سه‌خت، عه‌لی و نینۆ راده‌كه‌ن و ماڵه‌كه‌شیان وێران ده‌كرێت. نینۆ له‌وڵاتی ئێران رۆژانێكی ناخۆش له‌كۆشكێكی داخراو به‌سه‌ر ده‌بات. دواتر عه‌لی پێی ده‌گاته‌وه‌ و لای مامی ماوه‌یه‌ك ده‌مێنێته‌وه‌ كه‌ مامی لای شای ئێران پێگه‌ی به‌رز بوو. كاتێكیش نینۆ ده‌بێنی هاوسه‌ره‌كه‌ی رێوروسمی عاشورا ئه‌نجامده‌دات و جه‌سته‌ی خه‌ڵتانی خوێن ده‌كات، زۆری پێناخۆش ده‌بێت. دوای ئه‌وه‌ی هه‌واڵی ئه‌وشیان پێده‌گات هێزه‌كانی عوسمانی ئازه‌ربایجانیان كۆنترۆڵ كردووه‌ و باكۆ ئازاد كراوه‌. ئه‌وسا عه‌لی و نینۆ ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌ باكۆ. هاوكات جاڕی كۆماری ئازه‌ربایجانی دیموكراتی ده‌درێت. نینۆ ئه‌ركی نۆژه‌نكردنه‌وه‌ی خانووه‌گه‌وره‌كه‌ی بنه‌ماڵه‌ی عه‌لی ده‌گرێته‌ ئه‌ستۆ و عه‌لیش له‌لایه‌ن (فتالی خان هویسكا) ی یه‌كه‌م سه‌رۆك وه‌زیرانی ئازه‌ربایجان، له‌وه‌زاره‌تی ده‌ره‌وه‌ ده‌كرێته‌ پاشكۆی نووسینگه‌ی ئه‌وروپای رۆژئاوایی حكومه‌ت. به‌ڵام هێنده‌ی پێناچێت، سووپای توركی ئه‌و شوێنه‌‌ بۆ هێزی ئینگلیزی چۆڵ ده‌كات كه‌ ئه‌وان وه‌ك هێزی پارێزه‌ر هاتبوون. له‌به‌ر ئه‌وه‌ی عه‌لی و نینۆش زمانی ئینگلیزییان ده‌زانی بۆیه‌ هاوكاریان كردن. ئه‌وسا نینۆ خه‌ونی به‌وه‌ ده‌بینی له‌باڵوێزخانه‌ی شاری پاریس كار بكه‌ن. دوای وه‌ستانی جه‌نگه‌كه‌ هێزی ئینگلیزی ناوچه‌كه‌یان جێهێشت و دانیشتوانی ئازه‌ربایجانیش هاوشێوه‌ی ئێمه‌ی كورد و گه‌لانی دیكه‌ی ئه‌وسا، چاوه‌ڕوانی جێبه‌جێكردنی به‌نده‌كانی سیڤه‌ر بوون. به‌ڵام سوپای سووری سۆڤییه‌تی به‌مه‌به‌ستی رووخانی كۆماره‌كه‌ و سوودمه‌ندبوون له‌ته‌واوی نه‌وته‌كه‌ی یه‌كسه‌ر هێرش ده‌كاته‌وه‌ سه‌ر باكو و هه‌وڵی لكاندنه‌وه‌ی به‌سۆڤییه‌ته‌وه‌ ده‌دات. به‌وه‌ش باكۆ داگیر ده‌كرێته‌وه‌ و عه‌لی و نینۆش به‌ره‌و شاری گه‌نجه‌ راده‌كه‌ن. دوای ئه‌وه‌ی سوپای سۆڤییه‌تی ده‌گاته‌ ئه‌و شوێنه‌ش، عه‌لی ئه‌و جاره‌ نینۆ و كچه‌كه‌ی به‌ره‌و جۆرجیا ده‌نێرێت و بۆخۆشی له‌گه‌ڵ ئازادیخوازه‌كان چه‌كی به‌رگری هه‌ڵده‌گرێت، تا شه‌هید ده‌كرێت ده‌جه‌نگێت.
وه‌ك ده‌رده‌كه‌وێت ناوه‌رۆكی ئه‌و داستانه‌ ته‌نیا چیرۆكێكی ئاسایی خۆشه‌ویستی نییه‌ به‌لكو سیمبولێكه‌ بۆ ناسنامه‌ و سازانی نێوان كه‌لتووره‌كان و ئایینه‌كان. نێوان رۆژهه‌ڵات و رۆژئاوا. ‌نێوان دواكه‌وتوویی و ژیانی نوێ. ‌نێوان بیابان و چیا. ‌نێوان پابه‌ندبوون به‌داخوازی دڵ و ده‌ستبه‌ردارنه‌بوونی ‌بیروباوه‌ڕ. نووسه‌ر جه‌ختی له‌سه‌ر دوو جۆر خۆشه‌ویستی كردووه‌. یه‌كه‌میان خۆشه‌ویستی كوڕێك بۆ ئاشقه‌كه‌ی. دووه‌میش خۆشه‌ویستی هه‌مان كوڕ بۆ نیشتمانه‌كه‌ی. رۆمانێكه‌ قه‌فقازی تێدا به‌رجه‌سته‌یه‌. ئه‌و خاكه‌ پڕه‌ له‌داستان و ره‌گه‌ز و ئایین و كه‌لتووری‌ جۆراجۆر. هه‌ر بۆیه‌ په‌ندی پێشینان و قسه‌ی نه‌سته‌ق و چیڕۆكی میللی تێدا ده‌بینین، بۆ نمونه‌ له‌ئێواره‌ خوانێكی ناو ماڵی كیپانی، نه‌خاره‌یان له‌ناو ئاپۆڕه‌ی ئاماده‌بووان وه‌ك گاڵته‌كردن روو له‌عه‌لی ده‌كات و ده‌ڵێت : “هه‌ڵۆ له‌چیا و به‌وریش له‌ جه‌نگه‌ڵه‌كان ده‌رده‌چن، ئه‌ی له‌بیابان چی هه‌یه‌؟” مه‌به‌ستی له‌بیابان خاكی ئازه‌ربایجانه‌. عه‌لیش لێزانانه‌ وه‌ڵام ده‌دات و ده‌ڵێت : “شێر و جه‌نگاوه‌ره‌كانی لێ ده‌رده‌چێت.
شایانی باسه‌ تا ئێستا نووسه‌ری راسته‌قینه‌ی ئه‌و شاكاره‌ نادیاره‌. هه‌ندێك له‌و بڕوایه‌ن (لیڤ نوسیمباوم 1905 – 1942) نووسه‌ری ئازه‌ری نووسیویه‌تی كه‌ ناوبراو له‌به‌ر هۆكاری سیاسی له‌ژێر ناوی خواستراوی (ئه‌سعه‌د سه‌یدEssad said ) بابه‌ته‌كانی ده‌نووسی. خاوه‌نی كۆمه‌ڵێك به‌رهه‌می گرنگه‌، له‌وانه‌ (خوێن و نه‌وت له‌ڕۆژهه‌ڵات)، (دوانزده‌ نهێنی قه‌فقاز)، (رووسیای سپی)، (زێڕی ڕه‌ش) و (مانوێلا). به‌ڵام زۆرینه‌ی شاره‌زایان له‌و بڕوایه‌ن نووسه‌ری ئه‌و شاكاره‌ (یوسف ڤیزێر شامانزامینلی 1887 – 1943) نووسه‌ر و دیپلۆماسكاری ئازه‌ربایجانییه‌ كه‌ ئه‌ویش له‌به‌ر هۆكاری سیاسی به‌ناوی خواستراوی (قوربان سه‌ید Kurban Said) ده‌ینووسی. زۆر ئه‌دگاری پاڵه‌وانی رۆمانه‌كه‌ش به‌كه‌سایه‌تی ئه‌و نووسه‌ره ده‌چێت. هه‌ر له‌رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌وه‌ تا ده‌گاته‌ قوربانی دان. هه‌ندێك ده‌ڵێن ته‌نانه‌ت ناوه‌ خواستراوه‌كه‌ی قوربانیش له‌وه‌ سه‌رچاوه‌ی گرتووه‌. ‌ئه‌و نووسه‌ره‌ راوێژگاری دادوه‌ری بوو. ساڵی 1920 دوای ئه‌وه‌ی سوپای سۆڤیه‌‌تی به‌ره‌و ئازه‌ربایجان چوو، له‌به‌ر بۆچوونه‌ سیاسییه‌كانی دژ به‌سۆڤیه‌ت، وڵاتی جێهێشت و له‌تاراوگه‌ش بۆ ئه‌وه‌ی نه‌ناسرێ و ده‌ستگیر نه‌گرێت زۆربه‌ی به‌رهه‌مه‌كانی به‌ناوی خواستراو بڵاوكرده‌وه‌. له‌وانه‌ (قوتابییان) و (به‌هاری كچان) و (له‌نێوان دوو ئاگردا). ساڵی 1925 مۆڵه‌تی گه‌ڕانه‌وه‌ی به‌ره‌و باكۆ پێدرا. ساڵی دواتر گه‌ڕاوه‌. ئه‌وسا ماوه‌یه‌ك له‌زانكۆی باكۆ وانه‌ی زمانی ئازه‌ری وته‌وه. زۆر بابه‌تیشی له‌زمانی رووسی بۆ ئازه‌ری وه‌رگێڕا. ساڵی 1934 به‌شداری له‌كۆكردنه‌وه‌ی یه‌كه‌م فه‌رهه‌نگی رووسی – ئازه‌ری كرد. ساڵی 1937 له‌كاتی هه‌ڵمه‌تی پاكتاوكردنی ئه‌دیبانی دژ به‌ئایدیای ، به‌هۆی ناوه‌رۆكی رۆمانه‌كانی، هاوشێوه‌ی كۆمه‌ڵیك ئه‌دیبی دیكه‌ ده‌ستگیر ‌كرا‌ و ماوه‌ی هه‌شت ساڵ زیندانی به‌سه‌ردا ‌سه‌پێنرا. دوای به‌سه‌ر بردنی سێ ساڵ، به‌هۆی به‌دخۆراكی و ئازاره‌كانی جه‌سته له‌ئۆردوگای غولاغ،‌ گیانی سپارد.
سه‌ره‌تای بڵاوكردنه‌وه‌ی عه‌لی و نینۆ بۆ ساڵی 1937 ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ كه‌ (ئی پی تال ڤێرلاگ E.p.Tal. Verlag) له‌ڤییه‌ننا به‌زمانی ئه‌ڵمانی چاپیكرد. دواتر له‌پێش چاوی خوێنه‌ران ون بوو، تا ساڵی 1970 خاتوو (جێنیا گرامان Jenia Graman) له‌كتێبخانه‌یه‌كی كۆنی ئازه‌ربایجانی ده‌یدۆزێته‌وه‌ و وه‌ریده‌گێڕیته‌ سه‌ر زمانی ئینگلیزی. ئه‌وسا هێنده‌ی پێناچێت بۆ كۆمه‌ڵێك زمانی دیكه‌ وه‌رده‌گێڕدرێت. ئه‌مڕۆش وه‌ك ئایكۆنێكی سه‌نگینی كۆماری ئازه‌ربایجانی دیموكراتی سه‌یری ده‌كرێت.
سه‌باره‌ت به‌ ته‌نینه‌وه‌ی ئه‌و شاكاره‌ش بۆ ناو كاری هونه‌ری ساڵی 2016 له‌به‌ریتانیا به‌هه‌مان ناوی عه‌لی و نینۆ كرا به‌فیلم. كریستۆڤه‌ر هامپتۆن سیناریۆكه‌ی داڕێژت و ئاسه‌ف كاپادیای ده‌رهێنه‌ری به‌ریتانی ره‌سه‌ن هیندیش، ده‌ریهێنا. وێنه‌ی دیمه‌نه‌كانی له‌توركیا و ئازه‌ربایجان گیراون. ئاده‌م به‌كری ئه‌كته‌ری فه‌له‌ستینی و ماریا ڤالڤێردی ئه‌كته‌ری ئیسپانی له‌ته‌ك ریكاردۆ سكامارچیۆ و هۆمایۆن ئه‌رشه‌دی و ماندی باتینكین و كۆنی نیلسن و كۆمه‌ڵێك ئه‌كته‌ری دیكه‌، رۆڵه‌ سه‌ره‌كییه‌كانیان تێدا به‌رجه‌سته‌ كردووه‌. ئه‌مه‌و پێشتریش وه‌ك شكۆداركردنی داستانه‌كه‌، خاتوو (ته‌مارا كڤیسیتادزی) ی په‌یكه‌رسازی جۆرجی ساڵی 2007 دیزانی بۆ په‌یكه‌رێكی دووانه‌یی كوڕ و كچێك به‌ناوی (په‌یكه‌ری خۆشه‌ویستی) داڕێژت و ساڵی 2010 له‌شاری باتۆمی سه‌ر ده‌ریای ره‌ش، چه‌سپاندی. هه‌ردوو به‌شه‌كه‌ی په‌یكه‌ره‌كه‌ له‌پارچه‌ شێوه‌ بازنه‌یین له‌پۆڵا دروستكراون. به‌رزییه‌كه‌یان هه‌شت مه‌تر و كێشیشیان حه‌وت ته‌نه‌. ئه‌و دوو په‌یكه‌ره‌ی له‌رێگای ته‌كنیكی كاره‌بایی به‌رده‌وام له‌بنه‌كه‌كه‌یانه‌وه‌ ‌له‌خوڵگه‌یه‌ك ده‌سوڕێنه‌وه‌ تاكو له‌كاتژمێر حه‌وتی ئێواره‌ی هه‌موو رۆژێك به‌هێواشی ئاوێته‌ی یه‌كتر ده‌بن. سه‌ره‌تا وه‌ك ئه‌وه‌ یه‌كتری ماچ بكه‌ن دواتر یه‌كتر له‌ئامێز ده‌گرن. ئینجا یه‌كتری ده‌بڕن و له ‌له‌نگه‌ری سووڕانه‌وه‌ی خۆیان ده‌ستبه‌رداری یه‌كتری ده‌بن و پشت له‌یه‌كتری ده‌كه‌ن، وه‌ك ئاماژه‌كردنێك بۆ ئه‌وه‌ی هیچ شتێك له‌خۆشه‌ویستیدا به‌رده‌وام نییه‌.
ئه‌و كاره‌ هونه‌ریه‌ بۆته‌ رووگه‌یه‌كی دیاری گه‌شتیاری و شارستانی شاره‌كه‌. رۆژانه‌ زۆری گه‌شتیار له‌دیار ساتی ئاوێزانبوونی هه‌ردوو په‌یكه‌ره‌كه‌‌ ده‌وه‌ستن و بیریش له‌ساته‌ سه‌خته‌كانی چیڕۆكی خۆشه‌ویستی تراژیدی ناو جه‌نگی یه‌كه‌می جیهانی ده‌كه‌نه‌وه‌.

ئاكۆ عه‌بدوڵڵا




كورتە چیرۆكی ‘زیندانی وشەكان’.. نووسینی: عەبدولسەلام ئیسماعیل

زیندانی وشەكان
دەمژمێر شەش و شەش خولەكی ئێوارەیە. لە پەنجەرە شڕ و پیسەكەی ژوورەكەمدا سەیری دەرەوە دەكەم. تۆز و غوبارە. با و بۆران وەك زەنگەسۆرە خۆیان بە پەنجەرەكەدا دەدەن. ئاسمان یەك پارچە لێڵییە، ناتوانی هەڵیبێنی چ ڕەنگێكە. خۆر بنەوبارگەی تێكناوە و ئاسمانی ئێمەی جێهێشتووە. هیچ هیوایێك لەم ئاسمانەدا نابینم. ژوورەكەم لە دەرەوە دڵگیرترە، لێ تاكە شتێك بێزارم دەكات، ئەو وشانەن كە خۆیان بە تاقودیوارەكەدا دەدەن. لە هەوڵدام كۆیان بكەمەوە و بیانخەمە زیندانی كاغەز، بەڵكە چی دی ئارامیی ژوورەكەم نەشێوێنن. پەردەكەم دادەدەمەوە و دەست بە نووسین دەكەم. وشەكانم وەك لافاو دەڕژێنە سەر ڕوومەتی كاغەزەكان. كاغەزەكان بیابان ئاسا تینوون و دڵگەرمانە باوەشیان بۆ دەكەنەوە، لێ وەكو زیندانێك، نە زیاتر. دواجار زیندانێكم بۆ وشەكانم دروست كرد. ئێستە كەمێك ئارامترم، هیچ نەبێت خۆم خاوەنی زیندانەكەم. زیندانێكی ڕوتوقوت. لە هاویناندا بۆدڕی وشەكان كاست دەكات، لە زستانانیشدا خوێنی وشەكان دەمەییێت. ئێستە دوای ساڵێك و چەند مانگێك، دەخوازم گوزەرێك بە نێو زیندانەكەدا بكەم. بە تەنیا ناوێرم، بە وشەكان نامۆ بوومە. دەمەوێت بە قەد ژمارەی وشەكان، خەڵك لەگەڵ خۆم ببەم. من بە ترسەوە هەنگاو دەنێم، ئێوەش بە دوامدا وەرن.

گوزەرێك بە نێو ‘زیندانی وشەكان’م
من ئێستە نامۆم. لە ژوورێكی نسرم دام و نامۆم بە ڕابردوو. دڕدۆنگم، ئاخۆ هەر بەڕاست لە ڕابردوودا ژیاوم! یادەوەرییەكان وەك سێبەری ئاگرێك ونن، وەك هەڵمی چێشتێكی ساردەوەبوو لە كەتواری ئێستەمدا بزرن. لەم ژوورەدا ئیتر دەللاقەكان سیپاڵەكانم ناخەنە سەر شانیان. چ شاشییەكە! من لە ڕابردوودا ناژیم، بەڵكە ڕابردوو وەك بوونێكی بێزراو و ڕەزاگران لە نێو مندا دەژیت. یادەوەرییەكانی دەنگ و وێنە شەتەكم دەدەن. یادەوەرییە دەنگییەكان وەك تەزرە بەر زەویی ناخم دەكەون، درز نابات، دەڕوشێت. یادەوەرییە وێنەیییەكانیش هەرچەندە فرسەخێك لێمەوە دوورن، لێ شلوێ و دەهریم دەكەن. بەلەسەبووم و خۆم تەیار دا، بەرەو دوندی یادەوەرییەكان چووم. گەڕامەوە و نەگەڕامەوە. ئێستەش پارچەیەكم لە دامێن، پارچەیەكی دیكەم لە زاخڕ و یەكی دیكەشم لە بنار ماوەتەوە.
من ئێستە دەگەڕێمەوە بۆ بوونێكی لە دەستچوو لە ڕووی كاتەوە، لێ هەمیشە زیندوو لە نێومدا. یادەوەرییەكان دەمهاڕن. بۆنی پڵاوێك، جلوبەرگێك، وشەیێك، پێكەنینێك، نەخۆشخانەیێك، شەقام و كۆڵانێك دەمگەڕێننەوە بۆ مەودایێكی دوور لە چاوان و نزیك لە من. هەمیشە لەگەڵ یادەوەرییەكان لە جەنگ دام، نازانم كەی كۆتاییی دێت؟ هەمیشە ئەو هورووژم دێنێت و منیش بەرگریی دەكەم. لێ دڵنیام ناتوانم سەختگیرانە مامەڵەیان لەگەڵدا بكەم، چونكێ بەلەسە بوونە.
من ئێستە لە قەرەباڵغیدا تەنیام و لە تەنیایییشدا زۆر قەرەباڵغم. لە تەنیاییدا یادەوەرییەكان تەنیام ناكەن، لێ من دەمەوێت تەنیام بكەن و وازم لێ بێنن. دەمەوێت بەرەو شوێنكاتێكی دوور و نادیار تووڕیان هەڵدەم. شوێنكاتێك دوور لە بوون و زەمەنی من. شوێنكاتێك دەستیان پێم نەگات. شوێنكاتێك نەستم دەستی پێیان نەگات. شوێنكاتێك لەوێدا یادەوەرییەكانیشم ئازاد بن. منیش ڕەها و سەربەست و ئاسوودە بم. شوێنكاتی خەیاڵ، بەڵێ، تەنیا لەو شوێنكاتەدا دەتوانم لیخنیان بكەم و بیانشێوێنم.
لە نێو ئەم زیندانی وشەیەدا ون دەبم لە ڕووی ‘كات’ەوە، لێ خۆم دەدۆزمەوە لە ڕووی ‘بوون’ەوە. هەمیشە ‘كات’ و ‘بوون’ لە كێبەركێیەكی سەیر و تژی لە نامۆیی و حەسرەتن. ئەوە ‘كات’ە خۆی دەئاخنێتە نێو ‘بوون’ و زۆرجار دەستەمۆی دەكات و دەیئەنجنێت. زۆرجاریش ئەوەندە تێكەڵی یەكتر دەبن، ‘بوون’ دەبێتە مازۆخی و چێژ لەم ئازارە دەبینێت. ‘كات’ بزۆك و زیتەڵە، لە شوێنێك دەوەستێت، تۆ پێت وایە كۆتایی هاتووە، لێ دەبینی لە نێو نەچووە و سەر دەردێنێتەوە. ‘كات’ هەمیشە چاوەڕێی كاتێك دەكات بۆ هێنانە ناوەوەی یادەوەرییە زەمەن كردەكان. یادەوەرییەكان لە نێو ‘كات’دا گەشونما دەكەن و تا پەسلان دەمێننەوە. یادەوەرییەكان لە شێوەی هێڵێكی كاتی دابەشبوونە بەسەر نائاگاییمدا. من لە نائاگاییمدا بە ئاگاترم لە ئاگاییم. هەر ئەوەندەی وەنەوزم دا، ئیدی یادەوەرییە وێنەیی و دەنگییەكان هورووژم دێنن و نائاگاییم دەخەنە هەلەكەسەما.
من ئێستە لاقرتم بە ژیان دێت كەی هورووژم دێنێت. من ئێستە لاملم و ئاڵش و وێڵش لەگەڵ ژیاندا ناكەم. سەراسیمە دەڕوانمە زیتەڵی و سەرگەرمیی خەڵك بۆ ژیانێكی گرگن و پەڕپوت. لێ لەگەڵ ئەمانەشدا هێشتا ژیان لە شێوەی خۆشیێك خۆی مەڵاس داوە. هەمیشە چاوەنواڕم، گوێ و چاوم موت كردووە، وەكو كەسێك بیەوێت لە نێو پەشێویی و غوباری بیاباندا شتێكی دڵخۆشكەر ببینێت و ببیستێت. ئەوە منم بە چاویلكەیەكەوە لە نێو بیاباندا ‘غوبار’ ڕاودەنێم. ئەوە منم لەبەرانبەر زایەڵەی یادەوەرییەكان دەسرەوێم. ئەوە منم كە ژیان ئەفیونهەست نییە بۆی. ئەوە منم دەخوازم بەبێ پەڕەمووچ وێنەی ژیانێكی تەڤ لە هەڤ بكێشم. ئەوە منم…، ئەوە منم…، ئەوە منم من…
بێداربووینەوە و بە ڕاكردن هاتینە دەرەوە. هەر توانیمان چەند كونجێكی بچوكی زیندانەكە بەسەر بكەینەوە. سەیرم كرد دەمژمێر شەشی ڕێك بوو، چەند سەیرە! شەش خولەك گەڕاینەوە دواوە…!




ڕەخنەی ئەدەبی.. نووسينی: د . قائد غيلان.. وەرگێڕانی: سەردار ڕەزا

(( بەر لە ڕۆچوونە کارەکەوە، گەرەکمە دوو وشە بێژم پەيوەست بەم بابەتەوە، دوای خوێندنەوەی بابەتەکەی دکتۆر قائد غيلان، هەستم کرد وێکچوونێک لە باسەکەی بۆ ئێمەی کورديش هەيە بۆيە بە پێويستمان زانی بيکەينە کوردی بۆ ئەوەی پێداچوونەوە و بە خۆداچوونەوەمان بۆ کارە ئەدەبييەکانمان هەبێت، سەرپێيانە دەقی ئەدەبيمان ديقەت نەدەين، بە وردی لە چەمکی ڕەخنەيش بە ئاگا بين و لێی قووڵ بينەوە. بەهيواين بيخوێننەوە و ژانرێکی بە سوودە بێت بۆ خودی نووسەران و ڕەخنەگران )) سەردار

ڕەخنەی ئەدەبی وا ناسراوە کە هونەری هەڵسەنگاندنی کارە ئەدەبی و هونەرييەکانە و بڕيار لە بارەيانەوە دەدات و لە سەر بنەمای زانستی شرۆڤەی دەکات، بە واتا بە پێی تيۆر و ميتۆلۆژيای زانستی، ڕەخنەگر ئازاد نييە يانی ئازادێکی ڕەها نييە، بەڵکوو ئەويش پەيوەستکراوە بە بنەما و ڕێچکەی تيۆری و لەوێوە دەستدەکات بەو ميتۆدە ڕەخنەييەی جێبەجێی دەکات، ئەو ئازاد نييە تەنها لە هەڵبژاردنی ميتۆدەکە نەبێت، دوای ئەوە دەبێت ڕەخنەگر پابەندی ئەو ميتۆد و هەنگاوە پێويستانە بێت، ڕەخنەگر ميتۆلۆژيايەک بەکار دێنێت، کە لە تيۆرەکانەوە سەرچاوەی گرتبێت، تيۆر و ميتۆدەکانيش جياوازی لە نێوان گەورە و بچوک ناکات، لە بەردەم ڕەخنەدا گريمانە و بڕياری ئامادەکراو نييە، هەر نووسەرێک چەند گەورە و ناودار بێت ملکەچی ڕەخنەيە، پێويستە لە سەر ڕەخنەگريش ئەرکەکەی بە باشی بزانێت خۆ لە باڵابوونی ناوەکەی قورتار بکات ئەگەر هەڵسوکەوتی لە گەڵ ئەديبێکی ناسراودا کرد، ناو و مێژوويەکی باشی هەبێت، ناکرێ نووسەری ناودار ترس و زۆرداری بە سەر ڕەخنەگردا بسەپێنێت و کارەکەی لەکەدار بکات، جا لە بەر ئەوە پێويستە ناوەکە وەلاوە بنێت و ڕەفتار لە تەک دەقدا بکات، وا ديقەتی بدات کە لە خاوەنەکەی دابڕاوە تاوەکو بتوانێت بە سەريدا زاڵ بێت و رامی بکات، لە بەرامبەر ڕەخنەگردا نووسەری ناودار و نووسەری ناديار يەکسانن، لە بەردەم ڕەخنەگر تەنها دەق هەيە، ئەو دەقەيش دەخزێتە ژێر لێپرسينەوەی ڕەخنەیی بە دەر لە نووسەرەکەی.
ڕەخنەی ئەدەبی زمانی دووەمە، قۆناغێکی دوای ئەوە و سەر بە داهێنانە، ئەدەب هەميشە يەکەمجار دێت پاشان ڕەخنە، وەلێ ڕەخنە لە سەر ئەدەب بونياد نەنراوە، بەڵکوو سەرچاوەی لە تيۆرەکان و فەلسەفييەکان و ميتۆلۆژييەکان وەرگرتووە، رەخنە پێويستييەکی ڕۆشنبيرييە، ئەوانەی کە دەبێ لە نەبوونی ڕەخنە بێزار بن خودی ئەديبەکان خۆيانن، نەبوونی بە واتا جێهێشتنی بوار يان دەرفەت بۆ ناپسپۆڕەکان، ئالێرەدا ئافات دەخوڵقێت، کاتێ کەسێ دێتە پێشەوە هيچ زانيارييەکی لە بارەی بنەماکانی ڕەخنە و ميتۆد و تيۆرييەکانی نييە ، دێت و قسەيەک دەنووسێت هاوشێوەی ڕەخنەيە نەک خودی ڕەخنە، قسەيەک لەو دەچێت نەک لە ناخييەوە هەڵقوڵابێت، چونکی بريتييە لە کۆکردنەوەی کۆمەڵێک دەستەواژەی ناتەبا لە يەک شوێندا تا وا بۆ خوێنەری ئاسایی دەربکەوێت کە قسەگەلێکی قووڵن، کە بۆ خۆی هيچ پەيوەندييەکی نە بە قووڵی و نە بە ڕەخنە و نە بەمەعريفەوە هەيە.
لە يەمەن لەم جۆرە ڕەفتارانە هەن کە ئەدەب و ڕەخنە پێکەوە لەکەدار دەکەن، لە لاپەڕەکەمدا لەم جۆرە نمونانەم بڵاوکردەوە کە جياوازی لە نێوان ژانرە ئەدەبييەکان ناکات و، تێکەڵ و پێکەڵی لە نێوان دەستەواژە و چەمکەکاندا ناکات، بە داخەوە ئا ئەمە جێگرەوەی ڕەخنەی ئەدەبی پسپۆرييە.
ئێمە قەيرانێکی ڕەخنەیی دەبينين، يان بڵێين چەق بەستوویی رەخنەیی، لە بەرامبەردا بەرهەمی ئەدەبی بە لێشاوە و پەلە لە بڵاوکردنەوەی دەکرێت سەرباری رەوش و شکستەکان. ژمارەی داهێنەرەکان لە زيادبووندايە چاپەکانيان بە دووی يەکديدا دێن، چاودێری کردنێکی پێويست شک نابەن يان لە لايەن ڕەخنەگرانەوە هيچ دەستخۆشييەکيان لێ ناکرێ. گەنجە داهێنەرەکان رێگايەکی دوور دەبڕن، توانايەک بە گەڕ دەخەن تاوەکوو دانەيەک لە کتێبەکەی بە فڵانە ڕەخنەگر بدات و بۆی ئيمزا دەکات وشەی ڕیزلێنان و هيوای بۆ دەخوازێت، کەچی ئەو ڕەخنەگرەدەچێتەوە ماڵ کتێبەکە لە ڕەفەکە دادەنێت و لە بيری دەکات، هيچ خۆی بارگران ناکات تەنانەت لە نووسينێکی کورتی فەيسبووکيشدا دەستخۆشانەی لێ ناکات و وەک ئەندامێکی نوێ بۆ ناو خێزانی ئەدەبی پێشوازی لێ ناکات، ڕەخنەگر لای خۆی دەيهێڵێتەوە بە بێ ئەوەی وشەيەکی لە بارەوە بڵێ، ئەمە بێدەنگی و تەمەڵييە، دەشێ ئەوە ئيرەیی ڕۆشنبير بێت، کە گومان دەکات هەر وشەيەک لەوەوە دەربچێت وای لێ دەکات فڵان ببێتە شاعيرێکی ناسراو، لە راستيدا ئەوەی دەيکاتە شاعيرێکی ديار و ناسراو خودی شيعرەکەيەتی نەک وشەکەی ئەو، وشەکەی تۆ تەنها پێناسەيەکە، يەکەمجار پێناسەيە بۆ خۆت بەر لەوەی نووسەرەکە بناسێنيت، ئەديبی داهێنەر مافی ناسينی خۆی بە دەست دێنێت هەرچەند چاوەنواڕ بێت هەرچەنديش بە بێدەنگی رووبەڕوويان ببنەوە، لە دواماهيدا دەرفەتی خۆی دەدۆزێتەوە کتێبەکانی دەگات و ناوی بڵاو دەبێتەوە، تۆيش کات دەتبڕێت و خەڵکی و تەنانەت قوتابييەکانيشت تۆيان بير دەچێتەوە…
لە يەمەن دا دەيان ڕەخنەگری پسپۆر لە هەڵگری بڕوانامەی دکتۆرا هەن، ئەديب زۆر بە خۆشی و پەرۆشييەوە هەوڵ دەدەن دانەيەک لە کتێبەکەيانی بە دياری پێ بدەن، بەڵکوو ئەمە خوايە يەکێکيان لە بارەيەوە بنووسێت، تەنانەت نووسينێکی پێناسەييش بێت، يان هەر وەک هەواڵێک لە واڵی فەيسبووکەکەی کە فڵان دانەيەک لە کتێبەکەی بە دياری پێشکەش کردم، بەڵام ئەمە ڕوو نادات، ڕەخنەگرەکە کتێبەکەی لێ وەردەگرێت و لە کتێبخانەکەی دايدەنێ ئەگەر کتێبخانەی هەبێت، خۆی بە خوێندنەوەيشی سەرقال ناکات، ئەرکەکەی جێ دێڵێت نووسەرێکی دی وەری دەگرێت کە پەيوەندی بە ڕەخنەوە نييە، ئافاتێک لە دەستەواژە و چەمک و بڕگەکانی ڕەخنەیی دەخوڵقێنێت، کارەکە لە وەرگر و نووسەرەکە دەشێوێنێت، سنوور لە نێوان ئەدەب و نائەدەب، داهێنەری ڕاستەقينە و ساختە، داهێنەر و ناداهێنەر ڕادەماڵێت..
لە بەرامبەردا داهێنەران زۆرجار ئەوە دووپات دەکەنەوە کە قايلن بە ڕەخنەيەک و پێشوازیشی لێ دەکەن گەرچی ڕەخنەيەکی بونيادنەرانەيە، لە ڕاستيدا لە ڕووی زانستييەوە ڕەخنەی بونيادنەرانە و يەکێکی دی ڕووخێنەر نييە، ئەم ناوزەدکردنە تەنها لای ڕۆژنامەنووسی ناوردبين و ناپسپۆر بەکار دەهێنرێت، سەرباری ئەم دابەشکارييە لە بنەڕەتدا ئەمە پۆلينکردنی سياسييە، دەسەڵاتداران هەر ڕەخنەيەک لە بەرژەوەندييان بێت ڕەخنەيەکی بونيادنەرە و، هەموو ئەوانەيشی دژيانە ڕووخێنەرە، وەلێ ڕەخنە لە ڕاستيدا بۆ خۆی پرۆسەيەکی ڕێکوپێکە بنەما و بنەچە و تيۆر و ميتۆلۆژيای خۆی هەيە، ئالێرەوە ڕەخنە بۆخۆی پرۆسەيەکی بونيادنەرانە و پێويست و داواکراوە، هيچ کەس لێی زيادمەند نابن بێ بەهرە و کەم مەعريفييەکان نەبێت، ئا ئەوانەن کە شەر لە گەڵ ڕەخنە دەکەن، بە هەڕەشەيەک بۆ سەر بوونی فشەڵيان دەزانن زيان بە بەرژەوەندييەکانيان دەگەيەنێت، ڕەخنە پرۆسەيەکی ڕێکوپێک و ئامانجی هەڵسەنگاندنی کارە ئەدەبی و هونەریيەکانە و بڕياريش لە بارەيانەوە دەدات و لە سەر بنەمای زانستی شرۆڤەکاريان دەکات کە لە سەرچاوەکانی تيۆری و ميتۆلۆژيا زانستييەکانەوە چاوگی گرتووە، لە بەرئەوە خۆی، واتا ڕەخنە، نە دژايەتی نە هێرش دەکات، ئەوەی بە ئەنجامی دەگەيەنێت لە ئاست کارە کرچوکاڵەکان ئەوەيە پشتگوێيان دەخات. مادام کارەکەت وەک ژانرێ دەستنيشانکرا بۆ ڕەخنە کەواتە هەموو مەرجە تەواوەکانی تێدايە تا ببێتە دەقێکی ئەدەبی شايستەی ڕەخنە پێداچوونەوە بێت.
بە هيچ جۆرێک دوژمنايەتی لە لە نێوان ڕەخنە و داهێناندا نييە، بەڵکوو شەڕێکی فريودەرانەيە ئەوانەی کەم داهێنەر و بێ بەهرەن دەيخوڵقێنن، تەنها گورزێکی پێشوەختەيە تاوەکوو شيبکەنەوە کە ڕەخنە دەرهاويشتەيەکی کرچوکاڵە لێی دەدوێت کە کاردانەوە و تەنها ناکۆکی نێوان داهێنەر و ڕەخنەگرە، ئەوانە هەموو هەوڵی نەزۆکن، تەنانەت ئەگەر هەموو ئەوانە کە لە سەر هونەر و ئەدەب هەژمارکراون و ئاتەشگايەکيان دژ بە ڕەخنەگران دروست کرد، ئەوا بەرهەمەکەت هەروا بە کرچوکاڵ و پووچی دەمێنێتەوە، بێگومان دواتر کەسێک دێت و ئەوەت پێ دەڵێت…
لە يەمەن دوو هەڵوێستی دژ بە ڕەخنە بوونی هەيە، يەکەم وای دەبيننەوە کە ڕەخنە لە يەمەن ئەکاديمييە و قەتيسی رەوتی زانکۆ و کتێبخانەکانێتی، دووەميش دەڵێن کە ڕەخنە بەتێبينی سەرپێی فەيسبووک بەستراوەتەوە، لە ڕاستيدا ژيانی ئەدەبی لە يەمەن پێويستی بە دوو جۆرە؛ ڕەخنەی ئەکاديمی زۆر گرينگە، پێويستە ئەو توێژينەوە زانستيانە چاپ بکرێن و ڕۆشنایی ببينن و پسپۆر و ناپسپۆرەکان چاوی پێدا بخشێنن. بەڵام داهێنەر پێويستی بە وشەيەکە ئەگەرچی پەلەيش بێت، ناتوانێت چاوەنواڕ بێت تاوەکوو توێژەر دێت و ڕۆشنایی دەخاتە سەر کارەکەی، ئەو پێويستی بە بيروبۆچۆنێکی بە پەلەيە بە چەند دێڕیکيش بێت لە فيسبووک وەک پاڵپشتييەکی مۆڕاڵی، هەروەها کارە کرچوکاڵەکانيش پێويستی بەوەيە يەکێک ئەوەيان پێ بڵێت، هەرچەند بە چەند دێڕیکیش بێت وەک بە ئاگاهێنانەوەيەکيان.
کاری ئەدەبی بە لێشاو لە ڕێگەی تؤڕەکۆمەڵايەتييەکانەوە بڵاو دەکرێنەوە، ئەوەيش پێويستی بە ڕەخنەيەکە هاوتەريبی بێت، هەمان هۆکار بەکار بێنێت، نووسينی ڕەخنەیی لەم قۆناغەدا پێويستە بارگرانی ميتۆلۆژياکەی کەم بکاتەوە، مادام توێژينەوەکەی لە چەند دێرێکدا دەخاتەڕوو، نالۆژيکييە ديدگايەکی ڕەخنەیی لە چوار دێردا بنووسيت و کەچی پێشەکييەکی ميتۆلۆژيش لە چوار لاپەڕەدا بنووسی. ميتۆدی ڕەخنەیی وەک بلدۆزەرێکی گەورە وايە، هەرگيز ناشێت بۆ هەڵکەندنی چاڵێکی بچوک بەکاری بێنیت، پێگەی بڵاوکراوەی فەيسبووکی جياوازە لە پێگەی توێژينەوەيەکی ڕەخنەیی، پێکەنين ئامێزە خودی هاوڕێ ڕەخنەگرەکانمان داوای ئەو کارەمان لێ دەکەن، ئەوەيش لە بەر نائاگایی هەندێکيان بە هۆی سروشتی نووسينی فەيسبووکی کە پێويست دەکات لە پێشەکييە تيۆری و دەرئەنجام و وردەکارييە ناپێويستييەکان سووك بکرێتەوە، بيرۆکەکە بە شێوەيەکی ڕاستەوخۆ لە چەند دێڕێکی کەمدا بخاتەڕوو، واڵگەر لانی کەم پێنج هەزار هاوڕێ و پەيگيری هەيە، ناتوانێت جێيان بهێلێت و لە گەڵتدا بمێنێتەوە تا وتارەکەت بخوێنێتەوە کە لە چەند لاپەڕەيەکدا نووسراوەتەوە.
ئێمە ڕووبەڕووی ئاريشەيەک بووينەتەوە تێبينیيە ڕەخنەييەکانمان بە پەلە لە تۆڕە کۆمەڵايەتييەکان بە تايبەت لە فەيسبووک بڵاودەکەينەوە، ئەو کێشە لە تەک ڕەخنەگری ڕاستەقينەدا نييە بەڵکوو لە گەڵ ڕەخنەگرە تەمەڵەکانە، يان ئەوانەی ناوم ناون “ ژيرەکان “، کە لە هاوتەريبی پرۆسەی ئەدەبی و هونەری دەستبەرداری ڕۆڵی خۆيان بوون، لە بری ئەوەی قورتار بن لە پەککەوتنيان لە پەيگيری کردنی ئەو کارانەيان و بە هێزکردنی، دەستبەتاڵ دەبن بۆ دەربڕينی نيگەرانييەکانيان لە ئاست ئەوەی دەينووسين.
هەژارييەکی زۆری ڕەخنەیی هەيە، ئەمە پرسێکە ناکرێ نکوڵی لێ بکرێت، سەرباری ئەوەيش ئەوەی لە تێبينی سەرپێی دەينووسين بە شێکی کەميش بێت لە ڕەوتی پرۆسەی هونەری و ئەدەبی هاوبەشە، وا دەبينێن “ ژيرەکان “ لە هاوڕێ و برادەرەکانمان زۆر بيزارن و تووڕەن لەوانەی لەبارەيانەوە دەياننووسين، ئەگەر ئەوان بيانووسيبا ئێمە بە پێشەنگی خۆمانمان دەزانين، وەلێ بێ دەنگن لە ئاست هەموو ئەوانەی دەنووسرێن، يەک حەرفێ لە بارەی ڕۆمانێ يان کۆمەڵە چيرۆکێک، ياخود قەسيدەيەکەوە نانووسن، ياخود تەنانەت بۆچوونێکی ڕەخنەیی سەرپێی لە بارەی قەسيدە يا چيڕۆک يان کارێکی هونەری دەرنابڕن، سەرباری ئەوەيش داهێنەرێکی يەمەنی نييە کە کتێبێک چاپ دەکا دانەيەکیان بۆ نەنێرێت، ئەو کتیبانە دەچنە کۆگا و تەپوتۆز دەيانخوات و پشتگوێ دەخرێن، “ ژيرەکان “ ی دۆستمان هيچ بەڵايەک لە گۆڕەپانی ئەدەبی و هونەری نابينن جگە لە نووسينە ڕەخنەييەکانمان نەبێت، ئەوان وای دەبينن مەترسی و هەڕەشەيە لە داهێنەران دەکرێت و ڕەخنەگران نيگەران دەکات ..

نووسينی: د . قائد غيلان
نووسەر و ڕەخنەگری يەمەنی
کوردیکردنی: سەردار ڕەزا
شاعير و ڕەخنەگر، ئەڵمانيا




کتێبێک بۆ خوێندنەوەیێکی ڕەخنەگرانە و گفتوگۆ!

ڕۆژی دەی مانگی مای/ئەیاری ڕابردوو، بە هاوکاری سەنتەری ڕۆشنبیری زانکۆی جیهان/ هەولێر، کتێبی “بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە لە سەردەمی زیرەکی دەستکرد دا – بژاردەیێکی پەروەردەیی و پێویستییەکی کۆمەلگەیی” نووسینی سامی بهنام المالح، لە چاپخانە دەرچوو و گەیشتە دەستی خۆێنەران. ئەم کتێبە کە بەزمانی عەرەبی نووسراوە، لەلایەن مامۆستا و دەرونناس یوسف عوسمان حەمەد و نووسەر ڕابەر ڕەشید وەڕگێراوەتەوە سەر زمانی کوردی.

کتێبەکە سێ تەوەر لەخۆ دەگرێ/
تەوەری یەکەم لە شەش بەش پێکهاتوە، بە باسێکی بیرکردنەوە بەگشتی دەستپێدەکات و دێتەوە سەر بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە بەهەموو لایەکانیەوە:
بنەماو ڕەگ و ڕیشەی بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە، پێناسەکان و پێکهاتەو ڕەگەزەکانی. گفتوگۆ لەسەر بۆچی پێویستیمان بە بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە هەیە لە کۆمەڵگای ئێمە. بەشێکیش تەرخان کراوە بۆ خستنەڕووی پەیوەندی بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە و کاریگەریەکانی لەسەر نوێسازی و داهێنان لە هەموو بوارەکانی ژیاندا. دوا بەشی تەوەری یەکەم باسی بیانوەکان و بەهەڵەدابردنەکان دەکات بە گشتی و لە کۆمەڵگای ئێمەدا بەتایبەتی.
تەوەری دووم سێ بەش لە خۆدەگرێ و بۆ بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە لە پەروەردە و فێربوون و فێرکدندا تەرخان کراوە. گفتوگۆیێکە لەسەر چۆنیەتی فێربوون و بەکارهێنانی بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە لە تەواوی سیستەمی پەروەدە و فێرکردن. ئەزموونی فێرکردنی ئەم بابەتە لە قوتابخانە و زانکۆکان و شوێنەکانی فێربوون و کارکردن و داهێنانی تردا لە وڵاتانی دونیادا دەخاتە بەر باس. هەر لەم تەوەرەدا لە بەشێکی تەواودا، بەربەستەکان و ئاستەنگەکانی بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە لە کۆمەڵگای ئێمەدا بە تێرو تەسەلی پؤلینکراون و گفتۆگۆیان لەسەرکراوە.
تەوەری سێیەمی کتێبەکە دوو بەشە، بۆ ناساندن و باسکردن و گفتگۆ کردنە لەسەر زیرەکی دەستکرددا لە هەموو ڕووەکانەوە. چۆنیەتی سەرهەڵدان و بەکارهێنانی، مێژووی دروستکردنی، جۆرەکان و ئاستەکانی زیرەکی دەستکرد، بوارە جیاجیاکانی بەکارهێنانی و کاریگەریەکانی لەسەر ژیان و تاک و کۆمەڵگا، ئالەنگارییەکان و مەترسیەکان.
هەر لەم تەوەردا گفۆگۆیێکی قووڵ لە ڕوانگەیێکی ڕەخنەگرانەوە کراوە لەسەر: زیرەکی دەستکرددا لە بواری پەروەدەو فێرکردندا – لە پۆل، قوتابخانە، کاری مامۆستا، تەواوی سیستێمی پەروەردەدا وبەکارهێنانی لە تۆژینەوە و نووسینەوە و پەیداکردن و بەکارهێنانی زانست و زانیاری و نوێسازی و داهێنان. لە بەشی کۆتایی تەوەری سێیەم پەیوەندی و کاریگەری و کارلێکردنی نێوان بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانەو زیەرکی دەستکرددا، بە ئامانجی بە مرۆڤایەتی کردنی دروستکردن و بەرهەمهێنان و بەکارهێنانی زیرەکی دەستکرد خراوەتە بەر باس و لێکۆڵینەوە. لە کۆتاییدا باس و گفتوگۆی ئەو هەوڵ و پلان و دەسپێشخەریانە دەکا، چ لە ئاستی ولاتان یان لە ئاستی نێودەولەتی و گڵوبال لە ئارادان، کە بۆ ڕووبەڕوو بونەوەی ئالەنگاریەکان و مەترسیەکانی پەرەسەندنی زیرەکی دەستکرد لەسەر ژیانی کۆمەڵایەتی ومرۆڤ و مرۆڤایەتی دروستی دەکات.
ئامانجەکانی نووسینی ئەم کتێبە، جگە لە پێشکەش کردنی ئەو بابەتە گرنگ و پێویستەیە بۆ کۆمەڵگای ئێمە لەم سەردەمەدا، وروژاندن و هاندانی ئەوانەی لەبواری هزرو پەروەردە و میدیا و ڕۆشنبیری و توؤژینەوەی زانستی کاردەکەن بۆ پشکنین و دیراسەی باشتری واقیعەکەمان و بۆ نووسین و گفتوگۆ و توێژینەوەی نوێ لەم بوارەدا. دیارە ئامانجێکی گرنگە ئەم بابەتی ئەم کتێبە ببێتە میوانی زانکۆکان و دەزگاکانی پەروەردەو و فێرکردن و توێژینەوە، ببێتە بابەتێکی ئەکادیمی و بەشێک لە کاری نوێسازی و داهێنان و گۆڕانکاری.
ئەم کتێبە هەوڵێکە بۆ فراوانکردنی ئاگاهی لە نێو هەموو ئەوانەی کار بۆ گۆڕانکاری و پێشکەوتن و ئایندەیێکی باشتر بۆ تاک و کۆمەلگا دەکەن. دەنگێکی ئەکادیمی زانستیە بۆ دیالۆگ و گفتوگۆ و بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە بە ئامانجی هەنگاونان بەرەو پێشەوە، ئەگەر هەنگاوێکی زۆر بچووکیش بێت.
بۆ زانین، لە سەنتەری ڕۆشنبیری زانکۆی جیهان ناساندی کتێبەکە ڕیکخرا و گفتوگۆی لەسەر کرا. هیوادارین لە زانکۆکانی تری هەرێم دەرفەت بڕەخسێ و ئەم بابەتە لە ڕێگای ئەم کارە ئەکادیمیەدا ببێتە بابەتی دیالۆگ و گفتوگۆ و پلان دانان بۆ پێشخستنی بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە و کردنی بە بەشێک لە کارو چالاکی و ژیانی ڕۆژانەی کۆمەلگاکەمان.
کتێبەکە لە سەنتەری ڕۆشنبیری زانکۆی جیهان/ هەولێر دەستدەکەوێ.




لە رۆژی دادپەروەری تاوانكاری كوردستاندا: ژمارەی زیندانیانی نگرەسەلمان بە 3000 رەتدەكینەوە

ئەمڕۆ لە مۆنمێنتی ئەنفال لە شاری چەمچەماڵ و گۆڕستانی ئەنفالكراوان لە دێی بنە لە رزگاری رێكخراوەكانی جینۆساید بە بەشداری كەسوكاری ئەنفالكراوان لە رۆژی دادپەروەری تاوانكاری لە كوردستان دوو كۆنگرەی رۆژنامەنووسیان ئەنجامدا, دەقی بەیاننامەكە لە خوارەوە هاتووە:

لە یادی 19 ساڵەی دادگایی تاوانبارانی ئەنفال و رۆژی دادپەروەری تاوانكاری كوردستاندا

رێكەوتی 21ی ئابی 2006 بۆ پرسی دادگاییكردنی تۆمەتبارانی تاوانەكانی جینۆسایدی گەلی كورد و بنەماڵەی قوربانیان بە تایبەتی و خەڵكی كوردستان بە گشتی رۆژێكی مێژوویی گرنگ بوو، بەو پێیەی رۆژی دەسپێكردنی دادگاییكردنی تاوانبارانی تاوانی “ئەنفال” بوو لە عێراق، لەو رۆژە بۆ یەكەمجار لە مێژووی گەلانی كوردستان و گەلی كورد لە هەر چوار پارچەی كوردستان لە ماوەی سەدان ساڵی رابردوودا، كەسانێكی تاوانبار بە تاوانی گەورە بەرامبەر بە گەلەكەمان “تاوانی جینۆساید، تاوانی جەنگ، تاوانی دژ بە مرۆڤایەتی”، لەلایەن دادگایەكی وڵاتی داگیركەری كوردستان و بكەری تاوانەكەوە دادگایی بكرێن، لەو پایتەختەی بڕیاری تاوانی كۆمەڵكوژییەكانی تێیدا دەرچووە.
رێككەوتی (21-8-2006)، پرۆسەی دادگاییكردنی تۆمەتبارانی كەیسی ئەنفال دەستی پێكرد، خواستی قوربانیانی جینۆساید و شارەزایان و چالاكوانانی ئەو بوارە، بریتی بوو لە دادگایكردنی تاوانباران لە دادگایەكی نێودەوڵەتی یاخود لانی كەم دادگایەكی هاوبەش، تاكو دادگاییەكە بەشێوەیەكی دادپەروەرانەو جێی متمانەی ناوەندەكانی جیهانی بەڕێوە بچێت و پرۆسەی ناساندنی جێنۆساید گەلی كورد بە جیهانی بكرێت، هەرچەندە داواكە نەهاتە دی, وەلێ دادگاكە زۆر بڕیاری گرنگیدا، لەوانە چوار كەیسی كۆمەڵكوژی خەڵكی كوردستانی بە جینۆساید ناساند، كە تەنها لە ماوەی 9 ساڵدا بەرامبەر گەلی كورد ئەنجامدرابوون، ئەمەش لە مێژووی نوێی مرۆڤایەتیدا بێ وێنە بوو.
بەڵام مەخابن بڕیارەكانی دادگای باڵای تاوانەكانی عێراق لە دادگاییكردنی تاوانباران بە گشتی و بە تایبەتی تاوانبارانی ئەنفال جێبەجێ نەكرا و رێزی لێنەگیرا، گرنگترین بڕیاریان بریتی بوو لە ئاشكراكردنی لیستێكی سەرەتایی لە 423 تۆمەتبار، بەڵام پارتە سیاسییەكان بە تایبەتیش دەسەڵاتداران لە كوردستان بە شێوازی جۆراوجۆر، نەك تەنها داڵدەی تاوانبارانیاندا و پاراستیانیان و نەیان هێشت پرۆسەی دادپەروەری بەردەوام بێت، بەڵكو فشاریان خستنە سەر دەزگا هەمە جۆرەكانی دادوەری و رێگرییان كرد لە بڕیاری دەستگیركردن و دادگاییكردنی 423 تۆمەتباری ئەنفال، كە زیاتر لە (61%)یان كورد بوون (258) و تا هەنووكەش تاوانبارانی داواكراو لەلایەن پارتەكانی دەسەڵاتدارەوە دەپارێزرێن و هەندێكشیان پۆست و پلەیان پێبەخشراوە. . . تەنانەت هەندێكی دیكەشیان لەلایەن پارتەكانەوە لەسەر پشكی گەلی كورد پۆستی سەربازییان لە رابردوو لە بەغدا پێدرابوو. ئەمە وێڕای ئەوەی ژمارەیەكی زۆری تۆمەتبارانی دیكە سكاڵایان لەسەر بوو, كەچی ناویان لە ریزبەندی تۆمەتباراندا نەبوو, لە هەمووشی سەیرتر نەبوونی ناوی نەزار خەزرەجی بوو, كە خۆی دان بەوەدا دەنێت سەرپەرشتی چوار پرۆسەی ئەنفالی كردووە كە دوییان ئەنفالی چوارو ئەنفالی كۆتایی كە زۆرترین زیانی مرۆیی هەبووە, ناوبراو لە پرۆسەی ئەنفال لە دوای سەدام حوسێن و عەدنان خێروڵاو عەلی حەسەن مەجید دەهات لە بڕیاردان.
ئێمە لە رۆژی دادپەروەری لە كوردستان كە رێكەوتی (21-8) ە، كە بە رۆژێكی گرنگ و مێژوویی و پڕ بەهای دەزانین بۆ خەڵكی كوردستان و پرۆسەی دادپەروەری لە كوردستان. . داواكارین:
یەكەم: تەواوی ئەوانەی ناویان لە لیستی تۆمەتبارانی ئەنفال”423 تۆمەتبار” و كەیسەكانی دیكەی جینۆسایدا هاتووە، بە زووترین كات دەستگیر بكرێن و بدرێنە دادگای باڵای تاوانەكان بۆ دادگاییكردنیان, لە كوردستانیش ئەمانە وەك تۆمەتباری هەڵهاتوو لە دادگا مامەڵەیان لە گەڵدا بكرێت، نەك هاوڵاتی بە ئیمتیاز وەك ئێستا دەبینین.
دووەم: لیستی ناوی تۆمەتباران بدرێتە پۆلیسی ئینتەرپول دوای رێكخستنی لیستەكە بە ناوی چواری تۆمەتباران و ناوی سیانی دایكیان، بۆ ئەوەی هەڵاتووەكانیان لە وڵاتانی دەرەوە دەستگیر بكرێن و دادگایی بكرێن كە تاكە رێگای بە جینۆساید ناسینی تاوانەكانە لە سەر ئاستی جیهانی.
سێیەم: لەلایەن پەرلەمانی داهاتووی كوردستانەوە ڕۆژی 21 / 8 بە فەرمی بە ڕۆژی دادپەروەری تاوانكاری (عدالە الجنائیە) لە كوردستان بناسرێت و ئەو ڕۆژە بكرێت بە سیمبولی رزگار نەبوونی تاوانباران لە سزا, بۆ بەرچاو روونی هەموو لایەك, لە ساڵانی رابردوو, بە پێشنیاری ئێمە و بە پشتیوانی وەزیری شەهیدانی پێشوو مامۆستا ئارام ئەم رۆژە لە كابینەی حەوت بە فەرمی وەك رۆژی دادپەرەوەری ناسێنراوە.
چوارەم: دەستگیركردنی عەجاج هەواڵێكی خۆش بوو, لەوەش خۆشتر ئەوەیە دادگای باڵای تاوانەكانی عێراقی بە ئەركی دادگاییكردنی هەڵبستێت, لە دادگایەكی ئاشكرادا, رێگا بە زۆرینەی شایدحاڵ و سكاڵاكەرانی زیندانی نگرە سەلمان بدرێت شایەدی خۆیان بدەن و سكاڵا پێشكەش بكەن.
پێنجەم: بە زووترین كات رووفاتی ئەنفالكراوان دەرهێنراو لە گۆڕە بە كۆمەڵەكان بهێنرێنەوە كوردستان و پرۆسەی پشكنینی دی ئێن ئەی خێراتر بكرێت بۆ كەسوكاری قوربانیان.
شەشەم: نابێت رێگا بە تۆمەتبارانی ئەنفال و موستەشارەكان و نەوەكانیان بدرێت, لە رێگای پۆستی سەرۆكی عەشیرەتەوە دەسەڵاتی خۆیان بسەپێننەوە بەسەر خەڵكدا.
حەوتەم: رێگا بگرترێت لە بەرپاكردنی پرسەو مەراسیمی گەورە بۆ ئەو تاوانبارانەی جینۆساید كە دەمرن, وەك پاڵەوانی نەتەوەیی نمایش بكرێن.
هشتەم: داواكارین لە لیژنەی شەهیدان و جینۆسایدی پەرلەمانی كوردستان, بڕیاری لێبوردنی گشتی بەرەی كوردستانی بۆ تاوانبارانی جینۆساید و تاوانە مەزنەكان وەك شەهید كردن بە گرتن دان و سیخوڕێكردن هەڵوەشێنێتەوە.
نۆیەم: ئێمە ژمارەی 3000 لە دانپێنانی تاوانبار حەجاج هاتووە لە رۆژنامەی ئەلسەباحی 21-8-2025 رەت دەكەینەوە, پێمان وایە ژمارەی زیندانیان دوو بۆ سێ هێندەی ئەو ژمارەیەیە.
لە كۆتاییدا دەڵێین دوای 19 ساڵ لە دادگاییكردنی تاوانبارانی ئەنفال هێشتا زۆرینەی تۆمەتباران نەك دادگایی نەكراون, بگرە بەهێزكراون, روفاتی قوربانیان نەگەڕێنراونەتەوە بۆ زێدی خۆیان, موچەی كەسوكاری قوربانیان هاوتای موچەی كەسوكاری قوربانیانی عێراق نەكراوە, حكومەتی عێراق داوای لێبوردنی نەكردووە, عێراق ویستی نییە ببێتە ئەندامی دادگای تاوانی نێودەوڵەتی, بەمەش دەیەوێت لە جوگرافیای جینۆساید بمێنێتەوە….
بەرزو بەرێز بێت روحی شەهیدان و قوربانیانی ئەنفال و هەڵەبجە و بارزانی و فەیلی و ئێزیدی و كریستان و كاكەیی و شەبەك لە رۆژی دادپەروەری تاوانكاری لە كوردستاندا، سەركەوێت دادپەروەری لە پێناو بەرقەراربوونی حوكمی یاسا و دادگایەكی بەهێزی سازشنەكەری پیشەیی لە كوردستان.
دەربازبوونی تاوانبارانی جینۆساید لە سزا, گەورەترین پێشێلكاری یاسایی و تاوانە لە كوردستان, درێژەی تاوانەكانی بەعسە و بەردەوامی پرۆسەی جینۆسایدە.

  • تۆڕی رێكخراوە كوردستانیییەكان له پێناو دادگای تاوانی نێودەوڵەتی – Koncicc
  • رێكخراوی 14/4
  • كۆمەڵەی داكۆكی لەپرسی ئەنفال
  • چاودێری كوردۆساید-چاك / كوردستان
    -كۆمەڵەی قوربانیانی چەكی كیمیاوی هەڵەبجە
    -تۆڕی ئایكان كوردستان ــ IKN
    -رێكخراوی قەدەغەكردنی چەكی كۆكوژ لە كوردستان ــ OAWMD
    -رێكخراوی هەڵمەتی دادپەروەری ــ OJC
    -رێكخراوی جیهانی بێ چەكی كیمیاوی و بایەلۆجی- WWW
    -هەڵمەتی ژیان دژ بە ئیعدام لە كوردستان
    -گۆڤاری تۆبزاوە
    -رۆژنامەی نگرە سەلمان
  • رێكخراوی مانەوە بۆ پرسی شەهیدان و ئەنفالكراوان
    -رێكخراوی كوردستان بێ جینۆساید- Kwg

21-8-2025




سیحری سۆمات.. كاوەی خەسرەوكاوانی

     

سیحری سۆمای چاوەكانت
پاش ساڵانی دووری و غوربەت
هەمان هێزی ئەفسووناوی
ئەو ساتانەی گرتۆتەخۆ…
كە گڕی ساكارە عیشقی
سەرەرێگای نێوانمانی
دەگەیاندە بەرزی ئاسۆ…
چاوەكانت هەمان نهێنی جارانیان
كردۆتە ئامێزی سۆزی …
ئەو وشانەی لەسەرلێومان
چرۆیان كرد
ئەوانەش كە بڕیاریان بووگوڵ دەربكەن
پاراستوونت بە پیرۆزی …
سیحری سۆمات
ئاوێتەیە بەورۆژانەی
تازە دەزانین خۆشترین
ساتی تەمەنی ژینمان بوون …
تازە دەزانین ئەو وشە سادانەمان
نموونەی پاكی و بێ گەردی ئەوینمان بوون …
تەمەن هێشتا زۆری ماوە
باتاریكی بە رووناكی عیشق لادەین …
بائەو خەمانەی خەریكە
دەڕژێنە نێو هەموو هەست وجودێكمان
بە خۆشەویستی بەبادەین …

3/1تا20/1/2008
kawa_kiwiny@yahoo.co.uk




ژن شوناسێکی لەدەستدراو.. نیهاد جامی

شۆڕش دەتوانێت ماناکانی شۆڕشگێریەتی بگۆڕێتە سەر ئاستی کولتوریی، وەک ئەوەی لە شەقامی ڕۆژهەڵاتی کوردستان و ئێراندا ڕوویدا، شەهیدکردنی کچە کورد ژینا ئەمینی، سەرەتای بەگژداچوونەوەی دنیا نێرایەتی و کولتورێکی سەپێنراوە، ئەو بیرۆکەیە لای نووسەر دیلفین مینوی دەبێتە بیرۆکەی سەرەکی رۆمانی بەد جنس, یاخود بە فەرەنسیەکەی «بادژێنس».
وشەکە وەک نوسەر ئاماژەی بۆ دەکات لەزمانی فارسیدا بە دوو بڕگە دەنوسرێت و لەفەرەنسیدا وەک یەک ووشە بەکاری هێناوە، کە بە مانای خودێکی خراپ دەیناسین، کردەیەکی زیانبەخش ئەنجام دەدات و لەهەمان کاتدا کردەیەکی چێژ بەخشیشە، بەواتای چەندە خراپە بەهەمان شێوە دەتوانێت چێژیش بۆ خۆی بەرهەم بێنێت.
گێرەرەوە دەکەوێتە گێڕانەوەی شۆڕشی ژن لەژیانی ناو شەقامەکانی ئێران، وێنە پانۆراماییەکانی دەشێت بۆ ئێمە وێنەی تەبا بن، بەڵام بۆ خوێنەری فەڕەنسی کە رۆمانەکە بەو زمانە نووسراوە.. جێگای بایەخ و گرنگی خۆی بێت، چونکە وێنە پانۆراماییەکان وێنەیەکی ڕاستەقینەی ناو ڕووداوەکانە، لە هاندانی دایک بۆ کچ و بوونی کچەکان لە شەقام، ئەوە چیە کچەکان لەماڵ دێنێتە دەرەوە؟
سەرکەشی و یاخی بوونی یەکێک لەو کچانە بەناوی زەهرا ئیعتیمادی، ئەو کچە شانزە ساڵانەی ناو شەقامەکانی تاران دەبێتە تەوەری سەرەکی بۆ گێڕانەوەی ئەم شۆڕشە، ڕووبەروی کێشەکانی مێینەمان دەکاتەوە، بەتایبەت لەبابەتی لەباربردنی منداڵ و کێشەکانی کچ لەماڵی ئێرانیدا کە چۆن برا بەسەر ئەو دەسەپێنرێت.
ئەو ئێستایەی شەقام وابەستەی یادەوەری ژنەکانە، هاوارێکە لەدژی دنیای سیاسەت و پیاو، کاتێک بەناو یادەوەریدا دەچێتەوە، ڕووبەرووی ئەو هەموو ستەمەی پیاو دەبێتەوە لەماڵدا، باوک لەوێنەی بالا و نایەکسانی نێوان ئەوی کچ و مەهدی برای، تا ئەو هۆگربونەی وەک کچە مناڵکارێک بۆ عەلی ئامۆزای هەیەتی، کەچی ئەویش لەرێی سێکسکردنەوە دنیای لێ تاریک دەکات و زەبروزەنگێک کە ئەوی مناڵ هەر تێی ناگات چیە.
ئەو وەک کچێک دواتر هەر دەبێت ڕووداوەکە بۆ دایکی بگێڕێتەوەو دایکیش وەک کۆتایی چیرۆکێک دەرگای بەسەر دادەخات، چونکە دەزانێت پیاوەکان سزا نادرێن، ئەوان لەکۆمەلگایەکی پیاودا، دەبینن لە روداوێکی هاوشێوەدا کاتێک کچێک داکۆکی لەخۆی کردووە، ئەو پیاوەی کوشتووە کە پەلاماری داوە، سەرەنجام ژنەکە دەکوژرێتەوە، بۆیە کۆی چیرۆکەکان دەبێت بە بێدەنگی ببەخشرێن، ئەوە مەهدیەکانن لەمناڵیەوە، چونکە نێرن بە نازەوە گەورە دەکرێن، ئەوە عەلیەکانن لەکۆتاییدا پەلامار دەدەن و دەکوژن و سێکس دەکەن و بە بێگوناهی لێی دەردەچن، ئەو وێنەیە لەناو ماڵی ئێرانیدا وێنەیەکی روونی کۆی خۆرهەڵات و کۆمەلگای پیاو سالاری کۆنترۆلکراوە بە هاوپەیمانیەتێکی ئەخلاقی.
کاتێک دایکەکەش بریار دەدات بۆ پشوو کچەکەی ببات بۆ تاران، لێرەدا وێنەیەکی ڕوون دەبینین، ئەویش ئەوەیە ئەوەی بە فریای مێینەکان دەکەوێت، تەنیا خودی مێینەکان خۆیانن، دایک و کچ سەر بەیەک ڕەگەزن و هەر خۆشیان لە ئازارەکانی یەکتری تێدەگەن، لێرەدا گەر ئەو وێنەیە بشوبهێنینەوە، بە سەرەتای ڕۆمانەکە لەمانای شۆڕشی ژن لە شەقامی رۆژهەلاتی کوردستان و ئێران تێدەگەین کە بۆچی شۆڕشی ژن بوو، چونکە سیستمە کۆمەلایەتی و ئاینیەکان هاوپەیمان و هاودەستی پیاوەکانە، بۆیە ژنەکان دەیانەوێت شۆرشێکی فەرهەنگی بەسەر بیرکردنەوەدا بێنن، نەوەک بەسەر گوتاری سیاسی و ئاینی و کۆمەلایەتی، هێندەی دەیانەوێت ئەو بیرکردنەوەیە بگۆڕن، کە ژیانی ئەوانی وێران کردووەو لەناو ماڵەکانیشیان هەڕەشەی زوبروزەنگ و سەرکوتکردنەوەیان هەیە.
تێگەیشتن لەخودی خۆت، بەتەنیا وابەستە نیە بە ژیانێک کە تیایدا دەژیت، بەڵکو وابەستەی کتێبە کە وا دەکات مرۆڤ توانای خۆناسینی هەبێت، ڕەنگە هەموومان ئەو رستەیە بە نامۆ نەزانین، بەڵام کاتێک کتێب خرابێتە دەرەوەی ژیانەوە، دەبێت قبوڵی هەموو ستەمکاریەک بکەین کە لەدژماندایە، بە ئاگا نەهاتنەوەمان لەوەی تیایدا دەژین، هۆکارەکەی بوونمانە لەدەرەوەی کتێبەوە، تەنیا کتێبە توانای ڕزگارکردنمانی هەیە لەبەردەم ستەمکاردا، پێشنیاری کتێب فرۆشەکە بۆ کەسێتی کچە منالکارەکەی ناو ڕۆمانەکە، کە بە بەد جنس دەیناسین، وێنەیەکی ڕوونی ئەو تێگەیشتنەیە کاتێک کتێب فرۆشیە تارانیەکە، کە پیاوێکی پیرە پێی دەلێت ئەو دوو کتێبە بخوێنەوە و رۆژێک لە رۆژان تێی دەگەیت، دیارە دوو کتێبەکەش «رەگەزی دووەمی» سیمۆن دو بۆڤوار و کتێبی «دۆخی مرۆڤی هاوچەری» ی هانا ئارنێتە، ئەو کۆمەککردنە وەک ناخود ئاگاییەکی کتێبفرۆشێک بۆ کچەکە، بۆ خۆی جۆرێکە لەبنیاتنناوەی کەسێتی کە پیاوەکان تێیاندا شکاندویانە، بەشێکی تری وێنەی بنیاتنانەوە، بریتیە لەو قسەیەی دایکی کاتێک لە ئوتێل پێکەوە شیعری «سیمین بەهبەهانی» دەخوێننەوە، دایک ئەو دێرەی بۆ دەخوێنێتەوە، کاتێک باس لەوە دەکات، نیشتمانەکەی بنیاتت دەنێتەوە، گەر پێویست بکات بە قوڕی خۆی و بە ئێسقانەکانی، دیارە ئەو وێنەیە بۆ ئەو شوێنە، کۆمەکی تەواوی دایکە بۆ کچەکەی، سەرباری ئەوەی پێی وتوە چیرۆکی پەلاماردانەکەی لەیاد بکات، بەڵام کتێب و شیعر لەو شوێنەدا بۆ خۆی بنیاتنانی کەسی و کۆمەکی ژنەکانە بۆ یەکتری.
بۆ ئەوەی شۆڕشی ژنی ئێرانی هەڵگری تەواوی خەونەکانی بێت، نابێت دەستبەرداری ئازادی بێ سنوور بێت، لەدەرەوەی تێگەیشتنی ئاینی و کۆمەلایەتی دەڕوانێتە ئازادی، بۆیە ئێمە ڕووبەرووی ئەو دیدە هەنوکەییەی مرۆڤی ئەم رۆژگارە دەبینەوە، کاتێک دەبینین پاڵەوانی سەرەکی ڕۆمانەکەمان لەڕێی سۆسیال میدیاوە هاورێیەتی لەگەڵ کچێکی کۆری پەیدا کردووە، دایکی کچەکە دێتە ناو چاتە ڤیدیۆیەکەیان و باس لەمەیلی ژنانەی بۆ ژن دەکات، لێرەدا ئازادی دەکەوێتە نێو پەیوەندی ژن و شۆڕشدا، ئەو دیدە داکۆکیکارە لە نەریتی ڕابردوو کە ئاماژە بۆ ئەوە دەکات ئازادی سنوری هەیە، لەڕاستیدا ئەو سنورە ئەوە جۆری مرۆڤەکانە بڕیار لەسنورەکەی دەدەن کە چی دەکەن و باوەڕیان بە چۆنیەتی کارکردنە لەگەڵ ئازادی، مرۆڤ خۆی ئازادە لەوەی دەیەوێت سنور دابنێت بۆ کۆ ڕەفتارەکانی یاخود لەدەرەوەی سنورەوە بێت، نەوەک ئازادی بۆ خۆی سنوری بێت.
ڕووداوەکانی شۆڕش و بوونی ژنەکان لەشەقامدا وا دەکات سەرەتایەک بدۆزنەوە بۆ ئازادبوونی زمان و ڕزگاربوون لەو چەپاندنە زمانیەی نەیتوانیوە گوزارشت لە چێژی پەیوەندی سێکسی بکات، دواتر لەشەقامدا دەتوانن چیرۆکەکانی خۆیان بۆ یەکتری بگێڕنەوە، مانایەک نیە لەو ئازادیە جوانتر بێت، کە ژنەکان لەشەقامدا گوزارشتی لێ دەکەن، کوژرانی عەلی بە دوو فیشەگ دەرخەری رۆژگارێکی تری ژیانە بۆ ئازادی، ئەو کە داکۆکی لەدەسەڵاتێک دەکات، هەر بەدەستی هەمان دەسەڵات دەکوژرێتەوە، عەلی ئەو کوڕەی سێکسی لەگەڵ دەکات، کوژرانی بەواتای ئێمە لەسەرەتای رۆژگارێکی ترین بۆ ئازادی، هەر بۆیە کاتێک سۆڕش لەشەقام دەست پێدەکات، دایک هانی کچەکەی دەدات و ڕێگری لێ ناکات بۆ بەشداری کردن، چونکە ئەوە داکۆکیکردنە لەشوناسی زەوتکراوی، لەسڕینەوەی ماناکانی بوونی ڕەگەزێتی، لەساتی خوێندنەوەدا، ڕامانێک لەسەر رووداوەکان دەموەستێنێت و بیری تێکستێکی کوردیم دێتەوە، تێکستێکی شیعری کەژاڵ ئەحمەد نووسیویەتی بەناوی «جادەم لە پیاو خۆشتر ئەوێت» چونکە لەو کاتەدا ڕێک ژنەکان لەشەقامدا جادەیان لەهەموو ئەو پیاوانە خۆشتر دەوێت کە سێکسیان لەگەڵدا کردوون کە خۆشەویستیان بوون، بۆیە وەک کچە پاڵەوانی رۆمانەکە دەلێت هەموو دەنگەکانی باوک و عەلی و ئەوانیتر نابیستم، جادە لەو کاتەدا دەبێتە رووبەری ئازادی بۆ ژن.
پەیوەندی خۆشەویستی لەگەڵ ئەو کوڕەی ناوی داریوشە، کە تەواو جیاوازە لەهەموو کەسێکی تر، کوڕێک لە شەقامدا دەیناسێت و هەفتانە بەیەکەوە دەچنە ژوان و یەکتریش ماچ دەکەن، تەنانەت کچە بە دایکی خۆشی دەناسێنێت.
لەپڕ ڕۆژێک کوڕەکە بڕیار دەدات بەجێی بێلێت، ئەوەش دەخاتە ڕوو، نە بەهۆی ناسینی هیچ کچێکی ترەوەیە وە نە بەهۆی ئەو قسەیە کە کچە پێی وتوە باوکم توڕە دەبێت گەر بە پەیوەندیەکەمان بزانێت، بەڵکو قسەیەک کە هەمیشە لەدوای رۆیشتنی کوڕەکە لە مێشکی دەنگ دەداتەوە، کۆ دەنگیەکی ڕەگەزی نێرانەیە کە پێی وتووە «ببورە، من پیاوم، تۆ لەوە تێئەگەیت؟»
خالێک کە بە گرنگی لەم رۆمانەدا دەردەکەوێت ئەویش ئەوەیە، هەمیشە ژنەکان لەشکستدا پشت بە یەکتری دەبەستن، کۆ دەنگی و پاڵپشتی بۆ یەک درووست دەکەن، بۆیە گەر کاتێک ئامۆزاکەی لەڕووی سێکسیەوە لێی نزیک بۆوەو بۆ دایکی باسی کرد، لەم شکستە دڵداریەشدا پشت بە کچە کۆریەکەی هاوڕێی دەبەستێت و ئەو دڵنەوایی دەداتەوە، بەهۆی ئەوەی کارەکتەرە سەرەکیەکەی ڕۆمانەکەمان خەریکی کاری تاتۆیە، وێنەی ئەو کارە بە نهێنی دەکات و دایکیشی کۆمەکی دەکات و بڵاوکراوەی تایبەتی بۆ پەیدا دەکات، هاوڕێ کۆریەکەشی بەوە دەزانێت، بۆیە پێشنیاری ئەوەی بۆ دەکات، کە بێتە کۆریا و بەشداری لەو فێستڤاڵەی تاتۆ بکات، بۆ ئەوەش کچە کۆریەکە باس لەوە دەکات باوکی دیبلۆماتە و دەتوانێت کۆمەکی بکات بۆ سەفەرەکە, پاڵەوانەکەمان بۆ سەفەرەکەش بیر لەوە دەکاتەوە بەر لە ژینا ئەمینی بیری لەوە کردۆتەوە سەفەر بکات و ئێران بەجێ بێلێت.
ئێوارەیەکیان هاورێ کۆریەکەی تەلەفۆنی بۆ دەکات، باس لەڕووداوی کچێک دەکات، ئەویش کە سەیری ئەنتەرنێت دەکات و هەواڵەکان دەخوێنێتەوە، دەزانێت ڕووداوی ژینا ئەمینیە و سێ رۆژ دواتر لەیلای هاورێشی هەر بۆ هەمان مەبەست تەلەفۆنی بۆ دەکات، لێرەدا ئەوەی کۆ دەنگی دروست دەکات ترسی ژنەکانە لە دنیایەکی تۆقێنەر.
بۆیە هەموو یەکتر ئاگادار دەکەنەوە، هەر ئەو مەترسیەش دەبێتەوە هۆی لەدایکبونی شۆڕشی ژنەکان، دەشێت ئەم ڕۆمانە بۆ خوێنەری فارس و کورد کاریگەریەکی گەورە بەجێ نەهێلێت، چونکە بە ڕووداوەکان نامۆ نیە و بە تەواویان ئاشنایە، بەڵام بۆ خوێنەری فەڕەنسی گرنگی تایبەتی خۆی، نەک هەر ئەو ڕۆمانە تەنانەت ئەم ڕۆمانووسە لە ڕۆمانەکانی تریشیدا ویستویەتی وێنەیەکی ڕوونی ئێران بۆ خوێنەری فەرەنسی بخاتە ڕوو، وێنەیەک چەندە واقعیە هێندەش گێڕانەوەیەکی ئەدەبیە، بەتایبەت لەگێڕانەوەی بۆ هەستی کچان لەساتی شۆڕشی سەر شەقام، ئامادەبونی ئەوانەی لە ماڵەوەن و ئەوانەی سەر شەقام چۆن لەڕێی تەلەفۆنەوە پەیامیان بۆ دەنێرن کە خۆزگەیان خواستووە لەگەڵیان بن، دایکی پێی دەلێت خۆزگە تەمەنم لە بیست ساڵیدا بوایە، ئەو وێنەیە دەریدەخات کە شۆڕشی کچان هی نەوەیەکی نوێ بوو، نەوەیەک سەر بەم سیستمە سیاسیە نین، بۆیە گەر هەمیشە باس لەپەیوەندی مرۆڤەکان بە تۆڕە کۆمەڵایەتیەوە بکرێت، وەک کەسێتی سەرەکی ڕۆمانەکە پەیوەندی و ئاگاداربونەوەی بە دنیا لەم ڕێگایەوە دیار دەکات، ئەوا هەر ئەم نەوەییە کە ناتوانێت سیستمە سیاسەکەشی قبوڵ بکات.
ئەگەرچی ئەو قبوڵ نەکردنە بەرکەوتن بێت لەگەڵ قسەی باوک کاتێک باس لەوە دەکات دوور نیە وەک ئامۆزاکەی ئەویش بکوژرێت، بەڵام ئەو خۆی وەک کوژراوێکی ناو ژوورەکەی ماڵ دەبینێت، ئەو هەستە بە تەنیا هی مرۆڤێک نیە، هێندەی هی نەوەیەکە کە وادەزانێت کوژراوە، بۆیە دەبێت لەسەر شەقام بێت.
ئەو کاتانەی کچە کۆریەکەی هاوڕێی نامەی بۆ دەنووسێت کە ڤیزەکەی ئامادەیە، ئەوە ئەو ساتەیە ئەو لەسەر دیوارەکان درووشم دەنووسێت بۆ ئازادی و مردن لەپێناو ئازادی بۆ ئێرانێکی نوێ، بۆیە بەخۆی دەڵێت بۆچی بڕۆم، کە جگە لەمانەوە لەئێستادا هیچ شتێکی ترم ناوێت، مانەوە لەشەقام و سوتاندنی سەرپۆش و هاوار کردن بۆ ژیان و ئازادی و ژن دەبنە شوناسی نەوەیەک، کە گەر مردنیش بێت پێی وایە پێویستە تامی مردنیش بکات.

نیهاد جامی– فەڕەنسا




بەکورتی28: قەرزاری ڕەوشتیی.. و پابەندبوونە ڕەوشتییەکان لە داڕماندان.. ئازاد حەمە

لەبەرئەوەی پرسیاری قەرزاری ڕەوشتیی Moral Debt قورسایی خۆی هەیە و قەرزێکی مرۆیی دژواریشە بیرکردنەوە لە قەرزە ڕەوشتیەکانمان لەسەر خۆمان و لەسەر ئەوانی دیکە شایانی بیرلێکردنەوەیەکی بەردەوامی ووردە. گومانی ناوێت مرۆڤ تاکە بوونەوەرە هەست بەم جۆرە قەرزە لەبەردەم یەکتر یان یەزدان دا دەکات.وەکیتریش، هەستی قەرزاری ڕەوشتیی هەستێکی دیکە بەدوای خۆیدادێنێت، کە پابەندبوونە ڕەوشتییەکانە بە دانەوەی قەرزەکان؛ ئەمەیان لە هەنووکەدا لەبەردەم کێشەیەکی گەورەی ئاکارییدایە.
قەرزی ڕەوشتیی نە بە هەمووکەسێک دەدرێتەوە و نە هەمووان لە ماهیەتی قەرزاریی رەوشتیی حاڵیین. یەکلاییکردنەوەی قەرزە ڕەوشتییەکان داوای ڕەوشتییانە ڕەفتارکردنمان لێدەکەن. ئەمە لەکاتێکدا،کە قەرزاریە ڕەوشتییەکانی مرۆڤی ئەم چاخە لە زیادبووندایە؛ بەرامبەر بەوە ڕێژەی نابینایی ڕەوشتییش لە کۆمەلگە گەندەڵسالارەکان لە گەشەکردنی بێوچاندایە.
قەرزاری ڕەوشتیی چییە؟چۆن دەدرێتەوە؟ قەرزاری ڕەوشتیی و پابەندبوونی ڕەوشتیی هاوشانی یەک نیین؟ جیاوازیی چییە لەنێوان قەرزاریی ڕەوشتیی و قەرزاری ئابووریی؟چۆن هەستی قەرزاری ڕەوشتیی دروستدەبێت؟چۆن قەرزاری ڕەوشتیی قوربانییەکان بدەینەوە(قوربانیانی جینۆسایدەکان، قوربانیانی جەنگ، کۆلۆنیالیزم، هەژاریی و بێدادیی، دانەوەی مافی هەڵهاتووە غەدرلێکراوەکان، ئەو پەناهەندانەی بەدەم ڕێگاوە مردن … و)؟
قەرزاری ڕەوشتیی چییە؟ قەرزاری ڕەوشتی ئارەزوومەندییەکی مرۆییە بەرامبەر بە ئەویتر، هەستکردنە بەدانەوەی قەرزێک، ئەرکێک، یان ئەنجامدانی بەرپرسیارییەتێکی ڕەوشتی. ئەلبەتە بەدانەوەی ئەو قەرزە مرۆڤ دەکارێت بەشداریێ گەورە لە ئەنجامدانی کردارە ڕەوشتیەکانیشدا بکات. ئەڵبەتە ئەم کردارە لە کەسێکەوە بۆ ئەویتر و لە دۆزێکی کۆمەلایەتی و شارستانیەوە بۆ ئەویتر جیایە.
سەرەڕای ئەوە،هەچ کەسەو خۆی قەرزاری ڕەوشتیی خۆی دەداتەوە. چونکە قەرزاری ڕەوشتیی قەرزاری نێوان مرۆڤەکان و قەرزاری نێوان مرۆڤ و یەزدانە. بەواتەیەکی دیکە،دانەوەی قەرزە ڕەوشتییەکان کارێکی ئاسان نییە.ئەوەتا لە تێگەیشتنە ئایینییەکاندا قەرزاری ڕەوشتیی بریتییە”لە نیشاندانی سۆز و ڕێزگرتن، پێشخستنی دادپەروەری و ڕێزگرتن لە پەیوەندییە مرۆییەکان” و “پابەندبوونیش بە گەڕاندنەوەی ئەو باشە و خزمەتگوزارییانەی وەرگیراون”. کەواتە باشە وەرگیراوەکان دەبێت بدرێنەوە. کێ باشەی وەرنەگرتووە؟ هەموو لە شوێنێک لە شوێنەکان قەرزاریی باشەکانیین.
دەکرێت ئەوەش باسکەین، کە خودی قەرزاری ڕەوشتیی دەشێت زۆر فۆڕمی مرۆیی وەرگرێت، لەوانە: هەست بەشەرمکردن لە ئاست کەسێک سەبارەت بە شتێک، کە روویداوە، بۆنموونە سەرەخۆشیت لە هاوڕێیەکت نەکردووە بەبۆنەی کۆچی داکییەوە. ئەمە بۆی هەیە هەستێک لەگەڵ خۆید بێنێت، کە دەکرێت ناونرێت هەستی قەرزاری ڕەوشتیی.
ئەڵبەتە نموونە لەسەر هەستکردن بە قەرزاریی ڕەوشتیی زۆرە: ئەو کاتەی جولەکەکان قەتلوعامدەکران یان ئەو دەمەی کورد بە زیندووی زیندەبەچال و کیمیاباران دەکرا دەبایە نەتەوە و هاوئاین و هاوڕەگەزەکانی جولەکە و کورد لەڕووی ڕەووشتیەوە بەرپرسیاری ڕەوشتی خۆیانیان دەستەبەجێ دەستنیشان بکردبایە،بەلام ئەمەنەکرا و بگرە هەنگاوی ڕەوشتی چەوتیش لەوبارەیەوە نرا. یان قەرزاری ڕەوشتیی بەرامبەر بە ژینگە، ئاژەڵ، هەژار و پەککەوتە و…. .
دەخوازین ئەوەش بڵێێن، کە سەرنج خستنەسەر گۆڕینی دید و ڕەفتاری ڕەوشتیی لە کۆمەلگە کارکردنیدەوێت. لەوبارەیەوە دێینە سەر خاڵێکی سەرەکی، ئەوەش ئەوەیە، کە دانەوەی قەرزەکان پەیوەندی بە جێبەجێکردنی بەڵێنەکانەوە هەیە. ئەمەش لەبەرئەوەی دانەوەی قەرزە ڕەوشتییەکان لەخودی خۆیدا وابەستەیە بە پابەندبوونێکەوە.
گرنگە لەوە بەئاگابیین، کە زۆرجار دادوەرییەکانی ئێمە بەسەر تاوانباریی و بێ تاوانیی کەسێک دیوی تەنها ڕەوشتیی لەخۆناگرێت، دیوی یاساییش لەخۆدەگرێت. یاسا و ڕەوشت، کە پێکەوە کاردەکەن زۆرێک ڕێسا دەگۆڕن، کە ئایینیش هاتەنێوانیانەوە پێکەوەکارکردنەکەی یاسا و ڕەوشت ئاقاری دیکە وەردەگرێت.
وێڕای ئەوەی گوترا، ئاماژە بۆ ئەو باسەش دەکەین، کە قەرزاری ڕەوشتیی لە کۆمەڵگە گەندەڵەکان، کە بێباکە بەرامبەربە پێکاوەکارکردنی یاسا و ڕەوشت، ڕۆژانە دەبینیین ئەم لایەنە بۆ ڕوناکبیرانی کۆمەڵگەی ناوبراو بابەتی لێکدانەوەی وورد و قوڵ نیین. هاوکات ئەوەش دەبینیین،کە دۆزی ژیانی کەسەکانیش لەو کۆمەڵگانە بەجۆرێک فۆڕمی وەرگرتووە، کە قەرزاری ڕەوشتیی((بەرامبەر بە یەک و بە ئەویتر، بەرامبەر بە سرووشت و دەوروبەر، بەرامبەر بە دیاردەی هەژاریی، پەلاماردانی ژن، زەبربەکاربردن لەتەک منال، شێواندی ژینگە، لەباربردنی ستاتۆسی ئازادی)) بۆ نێوەندی ئەکادێمی و روناکبیریی لەیەک کاتدا جێیباس و ئاوڕدانەوە نیین.
لێرەدا گرنگە سەرنجبخەینەسەر ئەو لایەنەش، کە هەڵەی ڕەوشتی لە کۆمەلگەی گەندەڵی کوردیدا ڕۆژانە لە زیادبووندایە و بەشێکی زۆریش لەو هەڵانە بڕیار و تێگەیشتنی سیاسیی دروستکەرین. سیاسیەکانی کۆمەلگەی گەندەڵ، کە دووچاری نابینای ڕەوشتیی بوونە خۆیان لەو پابەندییە ڕەوشتییانە بەدووردەگرن کە دەکەوێتە ئەستۆیان.
کۆتا تێگەیشتنمان لەبارەی قەرزاری ڕەوشتییەوە ئەوەیە، کە پابەندبوونە ڕەوشتییەکان Ethical Obligations، کە هاوشانی قەرزە ڕەوشتییەکانن شایانی تێرامان و گفتوگۆن. ئەو وانانەی لە پابەندبوونە ڕەوشتییەکانەوە فێریدەبیین ئەوەمان پێدەڵێن، کە ئێمە قەرزاری نەوەکانی داهاتووین؛ داهاتووی مرۆڤەکان ئەرکێکی ڕەوشتییانەی مرۆڤەکانی هەنووکەن. مخابن بۆ تاکەکانی کۆمەڵگەی کوردیی لەئێستادا ئەم هاوکێشەیە بەمجۆرە نییە. نەوەی ئێستا نە هەقی بەسەر نەوەی پێشووەوە هەیە نەش خەمی نەوەی داهاتوودەخوات و هیچیشی بۆخۆی نەکردووە.
لێرەوە لێدەگەڕێین فەلسەفەی ڕەوشت قسە خۆیبکات. ئەوەتا پۆل ڕیکۆر Paul Ricœur،پێیوایە ئێمە قەرزاری مردووەکانیین و پابەندییشین بەرامبەربەوەی لەپێناوی ئێمەدا چەشتوویانە، لەهەمانکاتدا باوەڕێکی زۆریشمان بەو دیتنە ڕەوشتیەی فەیلەسوفی دانیمارکی پێتەر کێمپ Peter Kemp هەیە،کە پشتگیری لە دیتنەکەی ریکۆر دەکات و لەڕووی ڕەوشتیشەوە بەرەو ئاڕاستەیەکی بالاتری دەبات کاتێک بۆئەوەدەچێت،کە””ئێمە تەنها قەرزاری مردووەکان نیین، قەرزاری ئەوانەشین لەگەلیاندا دەژین””. بۆیە””وانەکانی مێژوو پێویستە فێری ئەوەمان بکەن، کە چۆن قەرزبدەینەوە””.

ئازاد حەمە
پرۆفیسۆر لە فەلسەفە لە زانکۆی سلێمانی




سیڤاگ دەنگە كاریگەرەكەی شیعری ئەرمەنی.. ئاكۆ عه‌بدوڵڵا

ئێمە كەمینەین بەڵام ئەرمەنین
دەزانیین چۆن خزمەتی كەسانی دیكە بكەین
هەروەها لەچۆنیەتی گۆڕان بەرەو شمشێریش دەزانین
تا لەهەناوی ئەوانەی گیركەین كە دژایەتیمان دەكەن

ئەوەی سەرەوە سەرەتای چامەیەكی ناودارە لەئەدەبی هاوچەرخی ئەرمەنی. سیڤاك دایڕێشتووە و تێیدا لەزوخاوی قەتل و عامی ساڵی 1915 ی گەلەكەی لەلایەن عوسمانییەكان هەڵچووە. شاعیر لەو بەرهەمەدا زۆر بەلێزانی رابردوو و ئایندەی خاك و خوێن و ژیانەوەی گەلەكەی و بابەتەكانی دیكەی وەك ژیان و خۆشەویستی ئاوێتە كردووە. بۆیە ئەو بەرهەمەی لەسەر زاری هەموو ئەرمەنییەكە. ناوبراو وەك شاعیر و وەرگێڕ و رەخنەگری ئەدەبی، بەدیارترین دەنگی شیعری هاوچەرخی ئەرمەنی دادەنرێ. وەك شاعیرێكی نوێخواز، وێنە شیعرییەكانی كە لەنێوان داستانی و مێژوویین، لەتەكنیكی شیعری نوێ هەڵیهێنجاوە. زۆربەشیان رەنگدانەوەن بۆ ئازارەكانی گەل. بەتایبەتیش لەو ستەمە گەورەیەی كە بەناوی قەسابخانەی ئەرمەنییەكان لەلایەن عوسمانییەكانەوە ناسراوە.
بارۆیەر گازاریان Barouyr Ghazarian ی ناسراو بەپارویەر سیڤاك Paruyr Sevak رۆژی 24 ی كانونی دووەمی ساڵی 1924 لەخێزانێكی جوتیاری گوندی تشانختشی هەرێمی ئاراراتی ئەرمینای یەكێتی سۆڤیەتی ئەوسا هاتەدونیا. دواتر لەبەر ئەو، ناوی ئەو گوندە گۆڕا بەسیڤاگاڤان و ئێستاش زانگاكاتونی پێدەڵێن. سیڤاك تاقانە بوو، باوكیشی گرنگی زۆری پێدا. ساڵی1930 خرا بەر خوێندن. هەر زووش بەهرەی هۆنینەوەی شیعری لێدەركەوت. دوای ئەوەی قۆناغەكانی سەرەتایی و ناوەندی تەواوكرد، ساڵی 1940 چووە كۆلیژی مامۆستایانی زانكۆی یەریڤان. ساڵی 1942 یەكەم چامەی لەڕۆژنامەیەك بڵاوكردەوە. ئەوسا لەبەر خۆشەویستی و سەرسامبوونی بە (روبین سیڤاك) ی شاعیری گەورەی ئەرمەنی كە لەكۆمەڵكوژییەكەی ئاماژەمان پێدا لەناوچووبوو، ناوی سیڤاكی وەك نازناو بەكارهێنا و لەو ساوە بەو ناوە بەرهەمەكانی بڵاوكردەوە و پێی ناسرا.
ساڵی 1945 دوای تەواوكردنی خوێندنی زانكۆی یەریڤان، لەپەیمانگەی مانوك ئابیجیانی ئەكادیمیای ئەرمەنی بۆ زانست، لەئەدەبی ئەرمەنی سەرقاڵی خوێندنی باڵا بوو. ساڵی 1948 دیوانی (فەرمانی نه‌مره‌كان Immortals Command) ی بڵاوكردەوە. كە تێیدا دڵەڕاوكەی خۆی سەبارەت بەو قۆناغەی ژیان نیشانداوە. هەر لەو ساڵەدا لەگەڵ مایا ئاڤاجیان هاوسەرگیری كرد. هاوكات وەك نووسەر لەڕۆژنامەكان بابەتی بڵاودەكردەوە. ساڵی 1951 بۆ خوێندن لەپەیمانگەی مەكسیم گۆرگی بۆ ئادابی جیهانی، چووە مۆسكۆ. لەوێدا بەخاتوو (نیللی میناجاریشڤیلی) گەیشت دواتر، هاوسەرگیری لەگەڵ ئەویش كرد. ساڵی 1953 دیوانی (ئینتیمای سازش نه‌كراو Uncompromising Intimacy) و ساڵی دواتریش دیوانی (رێگەی خۆشەویستی Love Road) ی بڵاوكردەوە. ساڵی 1955 لەپەیمانگەی گۆرگی خوێندنی بەكۆتا گەیاند. ساڵی 1957 دیوانی (جارێكی دیكە لەگەڵ تۆ) ی بڵاوكردەوە. لەو ساوە تا ساڵی 1959 لەشاری مۆسكۆ بەوەرگێڕانی بابەتە ئەدەبییەكان خەریك بوو. هاوكات چامەكانیشی لەڕۆژنامە ئەرمەنییەكانی سۆڤییەت بڵاودەكردەوە. دواتر گەڕاوە یەریڤان و داستانە چامە نيشتيمانییە ناودارەكەی (زەنگەكەی بێدەنگ نابێ The Unsilenceable Belfry) ی بڵاوكردەوە. لەو بەرهەمەدا بەتەواوی لەچوارچیوە و فۆرمی شیعری كلاسیكی ئەرمەنی دەرچووە. لەهەردوو بواری ستایل و بونیاد دا رێگای نوێخوازی گرتووە. هەروەها بەناو بابەتەكانی بونگەرایی رۆچووە. بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا پارێزگاریی لەپرسی ناسنامەی نەتەوەكەی كردووە. ناوەرۆكی ئەو بەرهەمەی لەزامە تاڵەكانی قەسابخانەكە وەرگرتووە و لەوەشدا بەوردی چۆتە ناو ژیانی (كۆمیتاس ڤارداپێت Komitas Vardapet) ی میوزیكاری ئەرمەنی و چارەنووسە رەشەكەی. بەبۆچوونی خۆشی نووسین لەبارەی كۆمیتاس، نووسینە لەبارەی گەلی ئەرمەنی بەخۆشییەكان و ناخۆشیەكانییەوە. بەرابردوو و ئایندەیەوە. هەروەها لەڕێگەی ئەو كەسایەتییەش پەردەی لەسەر پرسی نیشتمانی دزراو هەڵماڵیوە و بڕواشی بەوەبووە رۆژێك دادێ ئازارەكان كۆتاییان پێدێت.
ساڵی 1963 وەك توێژەر لەپەیمانگەی (مانوك ئابیجیان) ی ئاداب دامەزرا. هاوكات دیوانی (Man in a Palm) ی بڵاوكردەوە. لەو بەرهەمەدا ناز و سۆزی دایك بەرجەستەیە. وەك چۆلەكە مرۆڤی لەناو پەلی مرۆڤ ئاخنیوە تاكو لەگەڵیدا واتاكانی خۆشەویستی و جوانی و هیوا لێكداتەوە. لەڕووی ستایلیشەوە لەو بەرهەمەش لەڕێسا كلاسیكیەكان دەرچووە و ئاسۆی نوێی لەبەرامبەر شیعردا كردۆتەوە. ساڵی 1966 بەسكرتێری ئەنجومەنی یەكێتی نووسەرانی ئەرمەنی دیاریكرا، تا كۆتایی ژیانیشی لەو پایەیە ماوە. ساڵی دواتر لەئەنجامی ئامادەكردنی تێزێك لەبارەی (سیات نۆڤا) ی شاعیر و میوزیككاری ناوداری ئەرمەنی كە یەكێك بوو لەسیمبوڵەكانی ئەو نەتەوەیە لەسەدەی هەژدە، دكتۆرای بەدەستهێنا. ساڵی 1968 لەئەنجومەنی باڵای سۆڤیەتی ناو كۆماری ئەرمینیای سۆشیالیستی سۆڤییەتی، وەك ئەندام دیاریكرا. ساڵی دواتر توێژینەوەكەی لەدوو تۆی كتێبێك بەناوی (سایات نۆڤا Sayat Nova) بڵاوكردەوە. هەروەها دیوانی (با رووناكی هەڵكات Let There Be Light) یشی بڵاوكردەوە. لەوەی دوایی لەجیهانی ماسكدار و ئامێرەكان، بانگەوازی بۆ خۆشەویستی و ئاشتی و سۆز و بەزەیی كردووە. بەوپەڕی راشكاوانەش هەوڵیداوە روانینی بۆ جیهان و ژیان بەحەقیقەتی خۆیان و دوور لەماسك بخاتەڕوو. ساڵی 1971 دیوانێكی شیعری تایبەت بەمنداڵان بڵاوكردەوە. بەو جۆرە بەردەوام بوو تا لەڕۆژی 17 ی حوزەیرانی ئەو ساڵە لەڕێگەی گەڕانەوە بەرەو یەریڤان دووچاری پێكدادانی ئوتۆمبیل بوو، بەهۆیەوە خۆی و نیللی هاوسەری كۆچی دواییان كرد. زۆر لەشارەزایان و خەڵكی ئاسایی ئەوسا و ئێستا. گومانیان لەسرووشتی ئەو رووداوە هەیە و بەمردنی پلان بۆ داڕێژراو لەلایەن رژێمی سۆڤیەتی ئەوسای دادەنێن كە دەیەویست دەنگی سیڤاك كپ بكات، چونكە لەساڵانی دوایی رەخنەی زۆری لەگەندەڵییەكانی ناو دامەزراوە سۆڤیەتییەكان دەگرت. هەرچەندە كەسێكی لادەر یاخود شۆڕشگێڕی رادیكالیش نەبوو، تەنیا شاعیرێك بوو بۆ ئەرمینیا دەیخوێند.
جگە لەو بەرهەمانەی ئاماژەمان پێدا، سیڤاك كۆمەڵێك چامە و داستانی دیكەی نووسیوە كە لەناویاندا رەهەندی فەلسەفی و گیانی نیشتمانی ئەرمەنی ئاوێتەكردووە. هەروەها زۆر بەرهەمی بۆ زمانی ئەرمەنی وەرگێڕا، لەوانە بەرهەمەكانی پوشكین. زۆر وتاری رەخنەیشی لەبارەی شاعیرانی وەك (ناریكاتسی) و (كوتشاك) نووسی. دوای مردنیشی كتێبی (خۆشەویستی سیڤاكی گەورە) بڵاوكراوە تێیدا ئەو نامانە هەیە كە بۆ سولامیتای ناردووە. ئەو تاكە ژنەی كە بەبێهیوا و بەبێ سستی خۆشی دەویست. ساڵی 1984 فیلمێكی دیكۆمینتاری بەناوی (پارویەر سیڤاك) لەلایەن لیڤۆن مكرتشیان لەبارەی ئەو دەرهێنرا.
سیڤاك لەمێژووی ئەدەبی ئەرمەنی كەسێكی جیابوو. بەوپەڕی بوێڕانە توانی لەبابەتە كلاسییكەكانی داڕێژتنی شیعری دەرچێت و رەچە بشكێنی و بەبابەتە فەلسەفییە نوێیەكان، كڵاوڕۆژنەیەكی نوێ لەبەرامبەر شیعر بكاتەوە. بەو بابەتانەش كە خستیەڕوو بۆتە ئینسكلۆپیدیای مرۆڤایەتی، چونكە لەبارەی زۆربەی دۆخەكانی دەروونی مرۆڤی نووسیوە كە خوێنەر بەوێنە جوانیەكانی شیعری و توانستە بەرزەكەی لەبونیادنانی دژبەیەكە جوانەكانی نێوان دیاردە جۆراوجۆرەكان، سەرسام دەكەن. لەلایەكی دیكەوە ئەو بەنموونەیەكی نامۆی ئەو رۆشنبیرانە دادەنرێ كە لەماوەی فەرمانڕەوایی رژێمی تۆتالیتاری لەیەكێتی سۆڤییەت دەركەوتن. راستە ئەویش وەك زۆرینە، بووە كۆمونیستی، بەڵام لەشیعرەكانی هەردەم شۆڕشگێڕ بوو دژی (خوداوەندی سەختە) دەهاتە گۆ. هەروەها نیشتمانپەروەرییەكەی تەواو پێچەوانەی بیرۆكەی تۆتالیتاری بوو.


بەشێك لەچامەی (چاكترین) ی سیڤاك

چاكترین زەردەخەنە، بەدڵنیاییەوە
زەردەخەنەیە بەچاوی داخراو
چاكترین خەونەكانیش
خەونەكانن بەچاوی كراوە
بەڵام چاكترین گۆرانی
ئەو گۆرانییەیە كە لەدوورەوە دێت
بەناو پەنجەرەیەكی پەردەدار دا
پاراوترین قسەش
ئەو قسەیەیە كە لەوپەڕی بێدەنگی، دەردەبڕدرێ
لەوانەشە چاكترین گەل
ئەو گەلەبێ كە ئیمپراتۆریەتی فراوانی نییە
چاكترین بڕواش
ئەو بڕوایە كە بگۆڕێت بەرەو ئایین
چاكترین ماسكیش، بەبێ گومان
رووی مرۆڤە
چاكترین نواندنیش
نواندنی سەرنەكەوتوو
چاكترین خۆشەویستیش
ئەو خۆشەویستییەیە كە هێشتا تەواونەبووە
چاكترین ئازار و ناخۆشیش
ئازاری گوڵە لەگۆرانی
چاكترین مەیمونیش لەجیهاندا، وەك دیارە
مرۆڤە
چاكترین مرۆڤیش، بەبێ گومان
بۆئەوە مۆڵەتم بدەن … منم




لە کۆمەڵکوژی نانجینگەوە تا کارەساتی هەڵەبجە.. هەڵۆ حەسەن

لە کاتێکدا جیهان یادی 80 ساڵەی سەرکەوتن لە شەڕی بەرخۆدانی گەلی چین لە دژی دەستدرێژی ژاپۆن و جەنگی جیهانی دژە فاشیست دەکاتەوە، ئەوەمان بیردەكەوێتەوە کە کارەساتەکانی ڕابردوو هێشتا قسە لەگەڵ ئێستا دەکەن. چیرۆکی شەڕی درێژخایەنی چین دژی فاشیزم تەنیا چیرۆکێکی چینی نییە- هۆشدارییەکی گشتگیرە و یادەوەرییەکی هاوبەشی مرۆڤە. لە کۆمەڵکوژی نانجینگ لە ساڵی 1937 تا دەگاتە كارەساتی هەڵەبجە لە ساڵی 1988، ئازارەكان وەک یەکن،لە نێوان ساڵانی 1931 بۆ 1945 زیاتر لە 35 ملیۆن چینی لە شەڕەکەدا کوژران کۆمەڵکوژی نانجینگ كە زیاتر لە 300 هەزار هاوڵاتی مەدەنی چینی لەلایەن ژاپۆنیەكانەوە سەربڕدران ،دوای ڕووداوی 7ی تەمموزی ساڵی 1937، چین بوو بە یەکەم وڵاتی گەورە کە بەرخۆدانی تەواوەتی لە دژی لەشکرکێشی فاشیستەکان دەستپێکرد. چینیەكان بەدریژایی 14ساڵ ئازایەتییەکی نائاسایییان نیشان دا و قوربانیدانی چین خاکەکەی کردە بەرەیەکی یەکلاکەرەوەی جەنگی جیهانی دژە فاشیست،بۆ گەلی کورد كە بەو ئازارە ئاشنایە. لە كارەساتی هەڵەبجە (1988)دا ، هەزاران هاوڵاتی مەدەنی لە هێرشێکی کیمیاییدا کوژران- تاوانێک کە بە هەمان دڕندەیی و بێبایەخکردنی ژیانی مرۆڤ ئەنجامدرا ،كۆمەڵكوژی نانجینگی چین هەڵەبجەی كورد، غەززەی فەڵەستین هەموو ئەو شوێنانەی کە خەڵکی سڤیل باجی شەڕ و ڕق و کینەمان بیردێنێتەوە. ئەم دەنگدانەوەی ئازارەکان ئەوەمان بیردەخەنەوە کە یادکردنەوەی سەرکەوتنی چین تەنها پەیوەندی بە ڕابردووەوە نییە- پەیوەندی بە بەرپرسیارێتییەکی گشتگیرەوە هەیە بۆ ڕێگریکردن لە دووبارەبوونەوەی تاریکترین بابەتەکانی مێژوو،دوای هەشتا ساڵ، یادەوەری سەرکەوتنی چین شەڕەکە خەڵکی چینی فێرکرد کە یەکگرتوویی و قوربانیدان و خۆڕاگری لە هەموو شەڕانگێزییەک بەهێزترە. ئەمەش بۆتە میراتێك بۆ بانگەوازی چین بۆ ئاشتی و دژایەتیکردنی فۆرمەکانی نوێی فاشیزم و ستەم و هەژموون،بۆ کوردستان، خەباتی چین وانەیەکی بەهێزمان پێدەدات كە تەنانەت لە تاریکترین ساتەكانیشدا، ئەو گەلانەی بە ئیرادە بەرەنگاری ستەم دەبنەوە دەتوانن کاریگەرییان لەسەر ڕەوتی مێژووی جیهان هەبێت،ڕەنگە ئەمڕۆ فاشیزم دەمامکی نوێی پۆشی بێت، بەڵام جەوهەرەکەی وەک خۆی دەمێنێتەوە لەناوچوون و ڕق و بێبایەخکردنی ژیانی مرۆڤ،بەرخۆدانی گەلی چین تەنیا خەباتێکی نەتەوەیی نەبوو بەڵکو بەردی بناغەی هەڵوێستی بەکۆمەڵ بوو لە دژی ستەمکاری. یادەوەرییەکەی هی هەموو ئەوانەن کە باوەڕیان بە ئاشتی و کەرامەت و خۆڕاگری مرۆڤە ، هەرچەندە بۆمبەکان لە ساڵی 1945 وەستان، بەڵام میکانیزمەکانی کۆنترۆڵکردن پەرەیان سەند،ئەزموونی چین لە کاتی جەنگدا بوو بە نەخشەی بزووتنەوەکانی ڕزگاریخوازی – لە سەربەخۆیی ڤێتنامەوە تا ئازادی جەزائیر. ئەمڕۆش مۆدێلی گەشەپێدانی چین بەردەوامە لە ئیلهامبەخشین بەو گەلانەی کە بەدوای مۆدێرنیزاسیۆندا دەگەڕێن بەبێ ئەوەی سەروەری خۆیان لەدەست بدەن،لە سەدەی بیست و یەکەمدا، شەڕ لە بەرەکانی شەڕدا سنووردار نەماون- لە ڕێگەی ئەلگۆریتم، سیستەمی دراو و کەشوهەوا بەڕێوەدەچێت. ئامرازەکان جیاوازن، بەڵام ئامانجەکە وەک یەکە: زاڵبوون، سزای بەکۆمەڵ بە ناوێکی دیکە،یوانی دیجیتاڵی چین، دەستپێشخەری پشتێن و ڕێگا, و برێكس ڕێڕەوی نوێ بۆ سەروەری دارایی و تەکنەلۆژی بۆ باشووری جیهانی دروست دەکەن، ئەوەی پێی دەوترێت “یارمەتییە سەوزەکان” زۆرجار کۆلۆنیالیزمی کەشوهەوا دەشارێتەوە، چونکە قەرزەکانی سندوقی دراوی نێودەوڵەتی پشتگیری ژینگەیی دەبەستنەوە بە قەرز و وابەستەیی پەکخستن- کە دەنگدانەوەی پەیماننامە نایەکسانەکانە،چین ڕێگای بەدیل بۆ سەروەری دارایی و تەکنەلۆژی دروست دەکات. ئەم هەوڵانە تەحەدای نەزمێکی جیهانی دەکەن کە چەند زلهێزێک زاڵن بەسەریدا و هیوایەک بە نەتەوە بچووکەکان دەبەخشن بەبێ ئەوەی سەربەخۆیی خۆیان تەسلیم بکەن،ئەمڕۆ کە ئازار لە غەززە دەبینین، ئاوارەبوون لە ئۆکرانیا، یان زۆرەملێی ئابووری لە گەلانی لاوازدا دەبینین، دەبێت ئەم وانانە بەبیر بهێنینەوە. یادکردنەوەی نانجینگ و هەڵەبجە تەنها ماتەمینی ڕابردوو نییە؛ پەیوەندی بە دۆزینەوەی بوێری بەرەنگاربوونەوە لە ئێستادا.

هەڵۆ حەسەن




دیاردەی كۆچكردنی خەڵك و بێباكی حكومەتی هەرێمی كوردستان!.. نووسینی: مەهدی خەلیل

لەوەتەی مرۆڤ بوونی هەیە دیاردەی كۆچكردنی خەڵك لە ناوچەیەكەوە بۆ ناوچەیەكی تر بوونی هەیە، ئیتر بە هوكاری جۆراوجۆر، لە سەردەمی ئێستادا گرنگترین و بەربڵاوترین هوكارەكانی كۆچكردنی خەڵك بەهوی شەڕ و كوشتارەكانی مرۆڤەكانەوەیە لە نێوخۆیاندا.
هەرچی سەبارەت بە هەرێمی كوردستانی عێراقە، لە پێش ڕاپەرینی 1991 خەڵك كۆچیان دەكرد بۆ وڵاتانی تر بۆ خۆ رزگاركردن لە دەست ستەمەكانی رژێمی سەدام، بەڵام لە دوای ئەوەی دەسەڵاتی سیاسی كەوتە دەست پارتی دیموكراتی كوردستان و یەكێتی نیشتمانی كوردستان بە هوی ستەمی دەسەڵاتی پارتی و یەكێتیەوە ئازادی هەتا دەهات بەرتەسكتر دەبووەوە ئەمە جگە لەوەی هێزی چەكداری حیزبی دەستیانگرت بە سەر هەموو سەكتەرەكانی ژیاندا، هیزی خێڵەكی و عەشیرەتگەریان زیندووكردەوە، كۆمەڵێك حیزب و گروپ و مەلای ئیسلامی درووست بوون كە بەداخەوە دووبارە بە هوی پشتگیری و پاڵپشتی پارتی و یەكێتیەوە نەك گەشەیانكرد بەڵكو دەست تێوەردانیان دەكرد لە هەموو شتێكی خەڵكدا، دژی ئازادیەكان وەستانەوە بەتایبەتی ئازادی ژنان، ئەم كارانەی پارتی و یەكێتی وایكرد سەدان كەس تیرۆركرا بە هوی بیرباوەڕ و چالاكی سیاسیەوە، هەزاران كچ و ژن تیرۆركران لە ژێر ناوی ناموس پارێزیدا، سەدان كەس خرانە زیندانەوە بە هوی ناڕەزایەتی بوونیان لە بەرنامە و سیاسەتی پارتی و یەكێتی.

ئەو هوكارانەی لە سەرەوە ئاماژەمان پێكرد وایكرد سەدان و هەزاران خەڵك بەناچاری پەناببەنە بەر كۆچكردن، بەشێوەیەك كۆچكردن لە هەرێمی كوردستان زیادیكردووە لە مێژووی هەرێمی كوردستاندا نموونەی نەبووە، خەڵك ناچار بووە بەرگەی هەموو ئازار و برسێتی و تەنانەت خنكان لە دەریاكاندا بگرن بە مەبەستی خۆ رزگاركردن و گەشتن بە ژیانێكی باشتر، بەهیوای ئەوەی بگەن بە ژیانێكی ئارام و بێ كێشە، بەڵام كاتێك ئەو خەڵكە دەگەن بە یەكێك لە وڵاتانی ئەوروپا رووبەرووی دەیان گرفت دەبنەوە، نموونەی دابڕان لە كەس و كار و هاوڕێكانیان و تووشی تەنهایەكی تەواو دەبنەوە چوونكە زمان نازانن ناتوانن تێكەڵی خەڵك ببن و هاوڕێ بدۆزنەوە، هەروەها توشی بەریەككەوتنی كەلتورەكان دەبنەوە زۆر یاسا و رێسا و دابوونەریتی كۆمەڵگای ئەوروپا جیاوازە لە گەڵ كوردستان زۆر زۆر قورس دەبێت بۆیان كە بتوانن لە یاسا و رێسا و كەلتور و دابوونەریتی وڵاتی دووەم تێبگەن و تێكەڵی بن، بۆیە توشی جۆرێك لە تەنهایی و گۆشەگیری دەبن ئەمەش وادەكات توشی دەیان گرفتی دەروونی و خەمۆكی ببن، هەروەها ئەگەر شانسیان هەبێت زوو داوای مافی پەناهەندەیەكەیان قەبووڵ بێت ئەوە باشترە بەڵام زۆر جار وا رێك دەكەوێت كە چەندین ساڵ لە چاوەڕوانیدا بمێننەوە و لەبەر ئەوەی مافی كاركردنیان نیە دەبێت لەو شوێنانە بژێن كە دەوڵەت بۆی دابینكردوون و بەو بڕە پارەیە ژیان بكەن كە دەوڵەت بۆیانی دابینكردووە، واتە مانەوە لە ژیانێكی سادە كە تەنها بتوانن خواردنێكی سادە بخۆن و جارجاریش بتوانن جلێكی دەستی دوو بكڕن، هەروەها ئەگەریش مافی كاركردنیشیان پێ بدرێت دووبارە رووبەڕووی گرفتێكی تر دەبنەوە كە ئەویش گرفتی زمانە زۆربەی كارەكان دەبێت زمان بزانیت ئەگەر نە كارت دەست ناكەوێت، گرفتی هەرە گەورەی پێش ئەم پەناخوازانە ئەوەیە كە هەمیشە لە ترسدا دەژێن ئایە مافی پەنابەریان پێ دەدرێت یان دەیانگەڕێننەوە بۆ كوردستان كە ئەوان لە ترسی كوشتن و لە ناوچوون لە دەستی هەڵهاتوون.
لە هەمووی سەیرتر ئەوەیە كە حكومەتەكەی پارتی دیموكراتی كوردستان و یەكێتی نیشتمانی كوردستان زۆر بێباكە لەوەی كە خەڵكەكەی كۆچ دەكەن هەرگیز هەوڵی نەداوە هوكاری كۆچكردنی خەڵك دەستنیشان بكات و پاش دەستنیشانكردنی رێگا چارەی گونجاو بۆ هەر هوكارێك لە هوكارەكان بدۆزێتەوە.
بۆ نموونە:
لەسەر بیروباوەڕ و ناڕەزایەتی خەڵك لە حكومەت زیندانەكانی پڕ نەكات لە خەڵك، كاتێك خەڵك خۆپیشاندان دەكات و داوای مافەكانی دەكات بە گولە و تێهەڵدان و زیندانیكردن وەڵامی خەڵك نەداتەوە، رێگا نەدا گروپە ئیسلامیەكان بە گشتی و مەلاكان بەتایبەتی دژ بە ئازادی ژنان و ئازادیە گشتیەكان بانگەشەی توندووتیژی بكەن و هانی خەڵك بدەن بۆ توندوتیژی، رێگا نەدات سەرۆك عەشیرەت و بەرپرسەكانی حیزب دەسەڵات و هیزەكانیان بەكار بهێنن بەرانبەر بە هەركەس بیانەوێت.
بەڵام بەداخەوە ئەوەی كە هەرگیز بۆ حكومەتەكەی پارتی و یەكێتی گرنگ نەبووە و نیە ژیانی خەڵكە، كۆچی خەڵكە ئازار و مەینەتیەكانی خەڵكە تەنها شت بۆ حكومەتی هەرێمی كوردستان گرنگ بێت زیاتركردنی سامانەكەیەتی لە سەر حیسابی خەڵك، گرنگ ئەوەیە رۆژانە و مانگانە تەنكەرە نەوتی قاچاغ بفرۆشن و سامانەكەیان زیاتر و زیاتر بێت ئیتر با خەڵك هەژار بێت با خەڵك كۆچی بە لێشاو بكات با ئازادی بەرتەسك بێتەوە هێچ كێشەی بەرپرسەكانی پارتی و یەكێتی نەبووە و نیە و نابێت.

نووسینی: مەهدی خەلیل
ئەندامی رێكخراوی داكۆك لە بەریتانیا




ڤاکسینی ڕۆشنبیری.. یاسین لەتیف

سەبارەت بە چەمکی سۆفیستائی ، سفستایەکان گوتاربێژ گەلێکی ساختەچی بوون . لە ڕێگەی ئارگیومێنت و قایلکردنەوە بەدوای قازانجی مادیدا دەگەڕان و زۆرجاریش بۆ گەیشتن بەو شتە هەڵەیان بەکاردەهێنا .دەبێت ئەو ڕاستیەش بزانین سفستیەکان خاوەن ڕۆشنبیریەکی قووڵ بوون بە تایبەتی لە بواری زانستە سروشتیەکان و ماتماتیک و فەلسەفە ، بەڵام لێ هاتوو بوون لە گوتاری ڕیتۆریک کە ناوەڕۆکی توێژینەوەکانیان و کاری سەرەکیان بو بۆ فۆکس خستنە سەر هەڵگەڕاندنەوەی ڕاستیەکان و تێکەڵوپێکەڵ کردنی بڕیارەکان ، جێوازیەکانیان لە کەڵ کەسانیتر هەمیشە ئامادە بوون بۆ دیالکتیک . بەڵام لە سەردەمی نوێدا چەمکی سفستائی بە کار دەهێندرێت بۆ ستایشی (( هەڵەکان)) لە دیالکتیکی نێوان دوو کەسدا لایەنێکیان لە ڕێگەی پێچکردنەوەو مراوغە کردنەوە بە ئارکۆمێنتی هەڵە کە هیچ پەیوەست نییە بە ئەو بابەتەی جەدەلی لە سەر دەکرێت تەنها لە دەوروبەریدا دێت ودەچێت هەوڵدەدات دیاکتیکەکە بباتەوە .
زۆرجار زاراوەی سۆفستایەکان لە کتێبەکانی فەلسەفە، کتێبی کۆمەڵناسی، یان کتێبە فیکرییەکانیشدا دەخوێنینەوە، کە بەزۆری تەنانەت لە کتێبە ناپسپۆڕییەکاندا بەکاردەهێنرێت، بەڵکو بۆ ئاماژە کردنە بە جۆرێکی دیاریکراو لە مرۆڤ ، کەواتە مەبەست لە سۆفیستائی چییە؟
سۆفیستایی زاراوەیەکە بۆ ئاماژەکردن بە کۆمەڵێک فەیلەسوف و وتاربێژ لە یۆنانی کۆندا کە بە لێهاتوویی لە ئارگیومێنت و ڕیتۆریک و فێرکردنی هونەرەکانی ڕازیکردن بە گەنجان بەناوبانگ بوون. ۰ئەو لێزانەی خۆیان لە هونەری گوتاربێژی بە کار دەهێنا بۆ دیالکتیک و یاریکردن بە ڕاستیەکان و بردنەوەی دیالکتیک و مشتومڕەکان لە بەرامبەرەکانیان بە چاوپۆشی لە ڕاستی ئارکۆمێنتەکانیان ، سفتایەکان دەکارن بگەنە ئەنجامێکی لۆژیکی بە شێوەیەکی سەر لێشێواندن ، یان بە پێوەرێک کە ناگونجێت لە گەڵ ئەو بابەتەی کە دیالکتیکی لە سەر دەکرێت. وە دوای بیرکردنەوە لە خاوەنەکەی، بۆت دەردەکەوێت کە تۆی گەیاندووەتە ئەنجامێکی نالۆژیکی. سۆفیستائی بەشێک بوو لە بزووتنەوەیەکی فیکری کە لە سەدەی پێنجەمی پێش زایین سەریهەڵدا، و سەرنجی لەسەر توانای ڕازیکردن بوو نەک گەڕان بەدوای ڕاستی ڕەهادا.ئه‌گه‌ر به‌ ووردی بیرو ڕاكانی سفستایه‌كان تاوتوێ‌ بكه‌ین ئه‌وه‌مان بۆ ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ بیر كردنه‌وه‌ی ئه‌وان زیاتر كراوه‌و له‌بار بووه‌ بۆ گۆڕانكاری و وه‌رگردنی كایه‌ی نوێ‌ له‌ بواره‌ جیا جیاكانی ژیان و سیاسه‌ت و بیری نوێ‌ ، به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك به‌ها كۆمه‌لایه‌تیه‌كانیان به‌ لاوه‌ پیرۆزو گرنگ نه‌بووه‌ زیاتر خولیای پاكتاو كردنی ترادیسیۆن بوون ، پتر سه‌رقاڵی مه‌عریفه‌و خۆشی ژیان بوون و بۆیه‌ گه‌نجانی ئه‌و كات پێیان سه‌رسام بوون و هزری ئه‌وانیان به‌ هه‌ند وه‌ر ده‌گرد ، له‌ لای سفستایه‌كان چێژو چاکە یەک شتە .. ئەوەن پێیانوابوو خولیاو داواكاری چاكه‌ له‌ پێناوی چێژدایه‌ ، نه‌ك چێژ له‌ پێناوی چاكه‌دا . كه‌واته‌ ئه‌و كاره‌ی چێژمان پێ‌ ده‌به‌خشێت چاكه‌یه‌ ، به‌ڵام ئه‌وكارانه‌ی ئازارمان پێ‌ ده‌گه‌یه‌نێت كارگه‌لێكی خراپ و به‌ده‌ ،یان به‌ واتایه‌كی تر ژیان به‌ بێ‌ چێژ له‌ ناوه‌ڕۆكدا واتای مردن ده‌گه‌یه‌نێت ، دیاره‌ ئه‌وه‌ش ڕوونه‌ هه‌رگیز مردوه‌كان و به‌رده‌كان بوونه‌وه‌رگه‌لێكی شادومان نیین . سفستایه‌كان بوونی جێوازی نێوان چێژی چاك و چێژی خراپیان ڕه‌فز كردووه‌ ، له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌وان پێیانوابووه‌ هه‌ر شتێك پێداویستی و ئاره‌زووه‌كانمانی تێر كرد باش و چاكه‌یه‌ ..((ئه‌وه‌ی ده‌یه‌وێت ژیانی خۆی به‌ پوختی بگوزرێنێت پێویسته‌ جڵه‌وی ئاره‌زوه‌كانی به‌ره‌ڵاو ئازاد بكات ، پێویسته‌ چالاكی و ئازایه‌تی بنوێنێت بۆ ڕازیكردنی ئاره‌زووه‌كانی . ئه‌وه‌ ترۆپكی هێزه‌ و ، هه‌روه‌ها ئه‌وه‌ش دادوه‌ری و ستاتیكای سروشته‌ )) ، كه‌واته‌ ناكرێت و نابێت كه‌ڵكه‌ڵه‌ی غه‌ریزه‌كان له‌ لای مرۆڤی پێگه‌یشتوو بچه‌پێنرێت به‌و چه‌شنه‌ی داب و نه‌ریت داوای ده‌كات .. ئه‌مه‌یه‌ پووخته‌ی بۆچوونی سفستایه‌كان سه‌باره‌ت به‌ كه‌ڵكه‌ڵه‌ی سروشت و داواكاریه‌كانی ناخی ئه‌و بوونه‌وه‌ره‌ی كه‌ پێی ده‌ڵێن مرۆڤ ، سفستایه‌كان زیاتر له‌ سیسته‌می دیموكراسیه‌وه‌ نزیك بوون تا ئۆرۆستۆكراتیه‌ت، بۆیه‌ ئه‌وان جێی مه‌ترسی ده‌سه‌ڵاتی ئۆرۆستۆكراتی ئه‌و كات بوون .

واتاکانی زاراوە:
1- لە بنەچەی ئەرێنیدا: – وشەی (سۆفیستایی) بە واتای دانا یان مامۆستا دێت و سۆفیستەکان بە مامۆستای فیکر و زمان و لۆژیک دادەنران.
2- لە واتای نەرێنیدا: – دواتر ئەم دەستەواژەیە بە شێوەیەکی ڕەخنەگرانە بەکاردێت بۆ ئاماژەدان بەو کەسانەی کە بە شێوەیەکی دەستکاریکەر و فریودەر ئارگومێنت بەکاردەهێنن، بەبێ ئەوەی ڕەچاوی ڕاستییەکان بکەن، بەڵام تەنها بە ئامانجی سەرکەوتن لە مشتومڕەکەدا.
تایبەتمەندیەکانی سۆفیستەکان:
١- ئەوان لێهاتوو بوون لە ئارگومێنت و قسەکردندا.
٢- توانای خستنەڕووی ئارگیومێنتی دژبەیەک بۆ سەلماندن یان پووچەڵکردنەوەی هەمان پرس.
٣- گرنگیدانیان بە پرسە کردەیی و ئەخلاقی و پەروەردەییەکان.
٤- جەختکردنەوەیان لەسەر ڕێژەیی لە بەها و مەعریفەدا.

دیارترین سۆفیستەکان:-
پرۆتاگۆراس: بەناوبانگە بەوەی کە دەڵێت: مرۆڤ پێوەرە بۆ هەموو شتەکان.

  • گۆرگیاس: دەڵێت تەرکیز لەسەر هێزی ڕیتۆریک و ڕازیکردن بکە.
    سۆفیستایەکان لە لایەن فەیلەسوفانی وەک (سۆکرات و ئەفلاتون و ئەرستۆ) ڕەخنەی زۆریان لێ گیراوە و ئەوانیش وەک هەڕەشەیەک بۆ سەر حەقیقەت و بەها ئەخلاقییەکان دەیانبینی و سۆفیستەکانیان بە بڵاوکردنەوەی ڕێژەگەرایی و ئاژاوەی فیکری تۆمەتبار دەکرد. ڕەخنەی ئه‌فلاتون لە سفستایەکان سەبارەت بە تیۆری ئه‌خلاق پێیوایە سفستایه‌كان و تێگه‌یشتنیان بۆ ئاكار قێزه‌ون و دوو ڕووییه‌ جێوازی له‌ نێوان چێژی چاكه‌و خراپه‌ ناكەن . ته‌نها ئامانجیان چێژ وه‌رگردنە بێ‌ ئه‌وه‌ی چاكه‌و خراپه‌ لێكبدەنوه‌ .ئه‌فلاتون تۆمه‌تیان ده‌خاته‌ پاڵ و ده‌ڵێت سفستایه‌كان ووتار بێژێكی موزه‌یه‌فن ، بانگه‌شه‌ی حیكمه‌ت ده‌كه‌ن كه‌ چی پێی نا ئاشنان.

    یاسین لەتیف




نامەیەک بۆ دایـکم.. سێرگی یه‌سه‌نین*.. و: نه‌ژاد عزیز سورمێ

                          

هێشتا ماوی پیرەژنەکەم؟!
هێشتا؟
سڵاوت لێ بێ، سڵاو!
خۆری تاقانەی ئێوارانت
بەسەر ماڵێدا ببارێ…!

بۆم دەنووسن:
تۆ نیگەرانیی و خۆت دەخۆیتەوە و
زۆرم لە خەم دای ..
زۆر جار بە بـاڵـتۆ دڕاوەکەتەوە
دەچیتە سەر ڕێگا..
بۆم دەنووسن،
بە تەنیا خەونێکی
تاریکایی ئێوارەیەکی ڕەش
وات لێ دەکا دڵنیا و سووربی ،
وەک بڵێی
کەسێک لە دەمەقاڵییەکی مەیخانەدا
خەنجەر لە دڵمدا دەچەقێنێ ..!
شتی وا نییە قەدەرگرانێ من !
دڵنیابە !
ئەوە لە وڕێنەیەکی دزێو
بەدەر نییە..
من ئەو بەدمەستە ڕەزاقوورسه‌ نیم
بەرلەوەی بتبینمەوە بمرم..
هەر لەسەر پەیمانی جارانم
بەسۆز..
تەنیا خەون بە شتێکەوە دەبینم
زووتر بەرەو ماڵە بچکۆلەکەمان
بگەڕێمەوە و
لەو خەمۆکییە ڕاماڵە هەڵبـێم..
دەگەڕێمەوە
کە چڵ و پۆپ
لە باخچەی سپی بەهاریماندا
هەڵدەکشێن..
بەڵام نابێ دایە
لەگەڵ کازیوەدا
خەبەرم بکەیتەوە
وەک پێش هەشت ساڵان دەتکرد..
لە خەونە ون بووەکانم
بە ئاگام مەهێنە!
ئەوانەم لەلادا مەورووژێنە
بەدی نەهاتوون..
من هەر زوو ،
زۆر زوو
دەبووایە ،
ماندوویەتی و ون بوون
تاقی بکەمەوە..
فێری نوێژیشم مەکە دایە
پێویست ناکا
گەڕانەوە بۆ دواوە نییە..
تـۆ ،
تەنیا تۆی یارمەتیدەر و
شادی بۆ من..
تەنیا تۆی
ڕوناهی ئەفسووناویم.
کەواتە نیگەرانیی خۆت
لەبیرکە دایە !
خەمم زۆر بۆ مەخۆ
تکایە ئیدی
نەیەیتە سەر ڕێ
بە بـاڵتۆ شڕە کۆنەکەته‌وه‌…

() شاعیری ناسراوی ڕووس (1895 – 1925) . (*) له‌ ماڵپه‌ڕێكی تایبه‌ت به‌ شاعیر، به‌ وه‌رگێڕانی – ثائر زین الدین – بۆ عه‌ره‌بی
كراوه‌ به‌ كوردی.




ڕەفتاری کۆیلایەتیی!.. نووسینی: لیندا ئیبراهیم.. وەرگێڕانی : حەسەن ڕازانی

(و ما خلقت الجن و الانس الا لیعبدون) سورة الذاریات ایة ٥٦
واتە: من هەربۆیە جندۆکەو مرۆم دروس کرد، بم پەرستن. (قورئانی پیرۆز هەژار موکریانی لاپەڕە ٥٢٣)
ئا لێرەوە کۆیلایەتی ئێمە دەستی پێکرد.
هاوڕیکانم:
لە سەردەمی فەرمانڕەوایی (سەدام حوسێن) دا بە هەزاران لە خەڵکی ئێراق لەوانەی کە بەرهەڵستکاری سەدام بوون و تەنانەت لەوانەش کە دژایەتییان نەدەکرد، گیران، ئەشکەنجەدران و کوژران. سەدام هەر بەوەندەشەوە نەوەستا بەڵک و لە ساڵی ١٩٨٨ هەستا بە ئەنجامدانی کۆمەڵکوژیی بە چەکی کیمیاوی لە دژی خەڵکی کوردوستان.
جا سەیرەکە لەوەدایە کە ئەو هەموو تاوانە قێزەونانەی کە سەدام حوسێن ئەنجامیدان، کاریگەریی ئەوتۆیان نەکردە سەر ئاستی جەماوەرییەکەی لە نێو شەقامی عەڕەبییدا! تاکو ئێستاشی لەگەڵدا بێت، خەڵکێکی زۆری عاڕەب هەیە کە پێیان وایە ئەو تاوانانەی سەدام حوسێن تەنها چەند کارێکی هەڵە بوون و ئەو تاوانانەش لە دیدو بۆچوونی ئەوانەوە هیچ لە پاڵەوانیەتی سەدام وەک پاڵەوانی نەتەوەیی کەم ناکەنەوە!
هەمان ئەو گوێپێنەدانە بە تاوانەکانی دیکتاتۆر لە گەڵ زوربەی دەسەڵاتدارانی عاڕەب دووبارە دەبێتەوە، ئەوەتە تاکو ئێستاش عاڕەبێکی زۆر پێیان وایە دەسەڵاتدارە خوێنڕێژەکانی وەک قەزافی و ئەسەدو عومەر بەشیر پاڵەوانی نەتەوەیین. ئەوەتە ئێستا ئێمە دەبینین دوای ئەوەی کە بەشار ئەسەد نیو ملیۆنی لە خەڵکی سوریا کوشت، ئەوە بێجگە لەوەی کە بە هەزارانی لە خەڵک لە کونجی زیندانەکاندا قایم کردبوو، لە ژێر ئەشکەنجەو بێحورمەتی پێکردندا دەیان ناڵاند،کە چی هێشتا زۆرێک لە عاڕەبەکان بە بەژن و باڵای بەشار ئەسەد دا هەڵدەڵێن!
تاکو ئێستاش جەمال عەبدولناسر، سەرۆکی نەتەوەیی عارەب، زۆرترین جەماوەری هەیە سەرباری ئەوەی کە ئەشکەنجەی دەیان هەزار لە گیراوەکانی داوە لە زیندانەکانی ناسرییدا و سەرباری تێوەگلانیشی لە شەڕەکانی دۆنکیشۆت ئاساییدا! ئەو بارودۆخە لە دەوڵەتانی کەنداودا زۆر باشتر نیە، لەوێش زیندانەکان جمەیان دێ لە خەڵکی بەرهەڵستکارو ڕووبەڕووی پیسترین ئەشکەنجە دەبنەوە بە هۆی بیروبۆچوونی سیاسییانەوە. هەر دەوڵەتیکی کەنداو کە بە نموونە وەربگریت و بچیت بە یەک کۆمێنت لە سۆشیال میدیادا ڕەخنە لە پادشا یان میرەکان ئەو کەنداوە بگریت ئیتر بەسە بۆ ئەوەی بۆ چەندین ساڵان فڕێت بدەنە زیندانەوە.
ئێستاش هەمان عەقڵیەت زاڵە لە نێو دەسەڵاتی دیفاکتۆی سوریاداو هەروەها لە نێو چڵکاوخۆرەکانی ئەبو محمد جۆلانی دا کە ئەو بۆ خۆی بە بیرێکی داعشیانە لە نێو هەناوی دڕەندەترین ڕێخراوی تیرۆریستی ئیسلامیدا لە دایک بووە!
زوربەی فەرمانڕەوایانی عاڕەب لە لایەن خەڵکەوە هەڵنەبژێراون، بەڵک و بە زەبری چەک دەسەڵاتیان گرتۆتەدەست و قۆرغیان کردووە، یاخود لە باب و باپیرانەوە بە میرات بۆیان بەجێماوەو ئەوانیش لە ڕیگەی تەزویرو فێڵ و ساختەکاریی و سەرکوتی بەرهەڵستکارانەوە درێژە بە دەسەڵاتی خۆیان دەدەن. جا ئینجا سەرباری ئەوەش ئاستی جەماوەرییان و خۆشەویستییان لە نێو خەڵکیدا کەم نابێتەوە!
دیاردەی ژیان لە گەڵ چەوسێنەرو سەرکوتکەر لە نێو جیهانی عەڕەبیدا بڵاوەو جێی داخیشە، هەر بۆیەش ئەوەیان پاڵمان پێوە دەنێ کە پرسیارێکی گرنگ بکەین و بڵێین” بۆچی عاڕەب بە فەرمانڕەوای چەوسینەرو سەرکوتکەر ڕازی دەبن و پشتگیریی لێدەکەن و دەیکەنە پاڵەوان، سەرباری ئەوەی کە تەواوی تاوانەکانی ئەو فەرمانڕەوایە دەرهەق بە هاونیشتمانیان دەبینن؟”
یاخود:” بۆچی عاڕەب لە ڕووی مەبدەئییەوە سیستەمی دیکتاتۆریی ڕەت ناکاتەوە هەر وەک کە گەلانی تر ڕەتی دەکەنەوە؟”
بۆ ئەوەی وەڵامێکی درووست و ڕوونمان دەستبکەوێت دەبێ بگەڕێینەوە بۆ ئەو پاشخانە ڕؤشنبیرییەی کە لە ئیسلامەوە بۆمان بەجێماوەو ئایینی ئیسلام لە ڕێی چەندین مەزەب و ڕێبازی خۆیەوە پشتگیریی لەو جۆرە دەسەڵاتە دەکات بۆ نموونە: جەماوەرێک لە زاناو فەقێی نێو ئیسلام و لە نێویاندا هەر چوار ڕێبازو مەزەبەکەی ئیسلام پشتگیریی لەو جۆرە دەسەڵاتەی نێو جیهانی عاڕەبی دەکەن: بۆ نموونە:
مالکی: ئەحمەد بن مالک، شافیعی: محمد ئیبن ئیدری شافیعی، حەنەفی: ئەبو حەنیفە، حەنبەلی: ئیبن حەنبەل.
ئەمانەی کە ناومان هێنان هەموویان لە سەر ئەوە کۆکن کە گوێڕایەڵیی بۆ فەرمانڕەوای تاوانکارو سەرکوتکەر واجیبە. ئەوەیان بە مانای ئەوە دێت بۆ نموونە ئەگەر هات و کەسێک بە زەبری چەک دەسەڵاتی بەدەستەوە گرت و تاوان و کوشتاری ئەنجامداو بەرهەڵستکارەکانی خۆی کوشت و لە ڕێگەی سەرکوتەوە خەڵکی هێنایە ژێر دەسەڵاتەکەی خۆیەوەو دەسەڵات و حوکمی گرتە دەست، ئا لەو کاتەدا ئەرک و واجیبی خەڵکی موسڵمان ئەوەیە کە گوێڕایەڵی ئەو فەرمانڕەوا ستەمکارو تاوانکارە ببن و هیچ بەرەنگاری نەبنەوە جا هەرچەندێکیش خوێنڕێژو تاوانکار بێت گرنگ نیە!
لێرەدا بە ڕوونی بۆمان دەردەکەوێت کە بنچینەی ئەو بیرو فکرە لە کوێوە سەرچاوەی گرتووە کە عاڕەب ئاهوا گوێڕاڵی ستەمکارو چەوسێنەرن و بە جوانی لەگەڵیاندا هەڵدەکەن. ئەو گوێڕایەڵیەی عاڕەب بۆ دیکتاتۆر سەرچاوەکەی میرات و پاشخانی ئیسلامییەو ئەو زاناو فەقێییانەی ئیسلامن کە کە فەرمان دەکەن بە گوێڕایەڵی بۆ فەرمانڕەوا جا با دیکتاتۆرو خوێڕێژو تاوانکاریش بێت! ئەو میرات و پاشخانە ئیسلامییەیە کە داندەنێت بە ڕەوایەتی هاتنە سەر دەسەڵات بە زەبری هێزو چەکەوە نەک بە هۆی ویست و پشتگیریی خەڵکەوە! ئەو میرات و پاشخانەیە کە هاتنە سەر حوکمی دەسەڵتداران بە شیوەی ئینقیلاب و بە زەبری چەک بە ڕەوا دادەنێت.
کێشەیەکی تر لەو بارەوە ئەوەیە کە ئەگەر بێت و ئیمە گوێڕایەڵی دەسەڵاتدارێکی تاونبارو سەرکوتکەر بین و هەرچەندەش کە بە زەبری هێزو چەک و کوشتنی بەرهەڵستکارەکانی دەسەڵاتی بەدەستەوە گرتبێت، کەچی بێین شەرعیەتی یاسایی پیبدەین، ئایا لەو بارودۆخەدا ئێمە دەتوانین کە لێپێجینەوەی لە گەڵدا بکەین لە کاتێکدا کە لە دەسەڵدا بێت، ئەگەر هات و بە ئارەزووی خۆی لە دەرەوەی یاسا دەستی بە کوشتن و گرتن و ئەشکەنجەو سزادانی خەڵک کرد؟
لێرەدا وەڵامەکە ئەوەیە کە ئەگەر هات و ئێمە ڕازی بووین بە ڕێبازی هێزو چەک و ئینقیلاب بۆ گەییشتن بە دەسەڵات و فەرمانڕەوایی کەواتە ناگونجێت و نابێت هەمان ڕێبازی چەک و هێز بۆ مامەڵە لە گەڵ بەرهەڵتستکارانیش ڕەت بکەینەوە . واتە دەبێ بە هەمان ریبازێک کە پێی هاتووینەتە سەر حوکم بە هەمان ڕێبازیش مامەڵە لەگەڵ خەڵک و بەرهەڵستکارانیش بکەین. کەواتە میرات و پاشخانی ئیسلامیی کە فەرمان دەکات بە موسڵمانان بە گوێڕایەڵی دەسەڵاتداریکی تاوانکارو دیکتاتۆر، ناکرێت کە لە گەڵ خەڵک نەرم و نیان بێت و دان بە مافەکانی خەڵکدا بنێت کە لە دژی سیاسەتەکانی دەسەڵات دەنگ هەڵبڕن!
جیهانی عاڕەبی دێمڕاسیی نازانێت. لەبەر ئەوەی عاڕەب ڕازین بە سەرکوت و چەوسانەوەو ڕازین بە ملکەچکردن بۆ دیکتاتۆرو چاوپۆشیش دەکەن لە تاوانەکانی دیکتاتۆرو لە زۆر بارودۆخیشدا بە پاڵەوانی نەتەوەیی دادەنێن.
ئەو ملکەچکردنە بۆ چەوسانەوەو ڕازیبوون بە ژیان لە گەڵ سەرکوت دەگەڕێتەوە بۆ ئەو پاشخانە ئیسلامییەی کە لە باب و باپیرانەوە بۆمان بەجێماوەکە دژایەتی چەوساندنەوە ناکات و فەرمانیش دەکا بە گوێڕایەڵیی و ملکەچیی نواندن بۆ فەرمانڕەوای دیکتاتۆر، جا هەرچەندە کە تاوانکاریش بێت بە مەرجێک کە دەسەڵات بپارێزێت!
ئەو هۆشمەندیی و پاشخان و میراتە ئیسلامییەیە کە ناهێڵێت بەرەو پێش بچین و وامان لێدەکات کە ملکەچی چەوساندنەوەو سەرکوتی فەرمانڕەواو حاکمە زۆردارەکان ببین!
عاڕەب قەت بەرەو پێش ناچن و هەر لە شوێنی خۆیان دەمێنن و ناگەن بە نەتەوەی پێشکەوتوو هەتا ڕزگارییان نەبێت لەو میرات و پاشخانە فیکرە بۆگەنەی کە لە مامەڵەی لە گەڵ خەڵکدا پشت دەبەستێت بە ئایین و مەزەب و و فێریشیان دەکا کە ملکەچی زوڵم و دئکتاتۆریەت بن!
کاتێک کە عاڕەب رەتی بکاتەوەو نەهێڵێت کە فەرمانڕەواو دەسەڵاتدار یەک ڕۆژ لە دەسەڵاتدا بمێنێتەوە مادام خەڵک هەڵی نەبژاردبێت، ئەوا ئەو کاتەیە کە ئیتر عاڕەب دژایەتی دیکتاتۆر دەکەن و پێیان وایە ئەو دیکتاتۆرە بە زەبری هێز دەسەڵاتی بەدەستەوە گرتووەو ئینجا گرتن و کوشتن و زیندانی کردنی خەڵکی بێتاوان وەک هەڵە نابینن و ناڵێن هەڵەی تاکە کەسەو کەسی دیکتاتۆریش هیچیتر ناکەنە پاڵەوان.
کاتێک کە عاڕەب ڕزگارییان دەبێت لەو میراتە کۆنەپەرستانەو دواکەوتوانەیە کە خەڵک دەکاتە کۆیلەی دەسەڵاتدارانی زاڵم و دیکتاتۆرو لە بەرامبەریشدا میراتێکی تازە دێننە دی کە فێری ئەوەیان دەکا کە بەرەنگاریی لە مافەکانی خۆیانیان بکەن و خۆیان فەرمانڕەوا هەڵببژێرن و نەهێڵن لە دەرەوەی ویستی خەڵک کەس دەسەڵات بەدەستەوە بگرێت.
ئا لەو کاتەدایە کە عاڕەب دەتوانن ئازادیی و مرۆڤدۆستیی بۆ خۆیان بگێرنەوەو دەستەبەری بکەن و ببنە هاونیشتیمانی خاوەن شکۆو رێزلێگیراو. هەروەک کە نووسەری سوریی محمد ماغوت دەڵێت:
لە بارودۆخی چەوسانەوەو سەرکوت و دیکتاتۆرییدا پاڵەوانیەتی ئەوە نیە کە لە سەر پشتی دەبابەو تانکەکان بیت بەڵک و پاڵەوانیەتی ئەوەیە کە لە بەردەمیان دا بوەستیت!

سەرچاوەی ئەونووسینە بریتیە لە لە فەیسبووکی : لیندا ئیبراهیم




كاهلۆ له‌نێوان هونه‌ر و ژیانی سه‌ختدا.. ئاكۆ عه‌بدوڵڵا

كاهلۆ لەگەڵ دییگۆ ریڤیرای هاوسەری، لەبەجیهانی كردنی نیگاری هاوچەرخی مەكسیكی، رۆڵى دیار و گەورەیان گێڕاوە. نیگار كێشیه‌تی كاهلۆ له‌حەزی خۆرسك و ئیلهام و خوێندنی ئه‌كادیمیيانه‌ نه‌هاته‌ ئارا، به‌لكو تووشبوون به‌كاره‌سات و كه‌وتنی له‌ناو جێگا، وه‌هایان لێكرد ببێت به‌نیگاركێش. واتا له‌و جۆره‌ كه‌سانه‌یه‌ كە له‌لایه‌ن خۆیان و بۆ كات بەسەربردن و دەربڕینی ئازارەكانی ناخ،‌ فێر دەبن‌. ئەوسا نیگاريش تاكە دەروازە بوو بۆ خەمڕەوێنی و ناخۆشییەكانی. بۆیە تابلۆكانی ئاوێنەی هەستەكانیيەتی. لەتەك گرنگیدان بەبابەتی گوزارشتكەر و دەربڕی ناخۆشيیەكان و سرووشتی كپ و پۆرترێتی كەسانی دەوروبەر، زیاد لەهەموو بابەتێكی دیكە، پۆرترێتی خۆی كێشاوە. لەو بارەوە دەیوت : “خودی خۆم باشترین بابەتە بیناسم”. زیاتریش لەناویاندا بەتەنیایی و بەشێوەی نائاسایی دەری بڕیووە. بەبرۆی پانی بەیەكەوە لكاو و سمێڵە دیارەكەی. لەو كارەشیدا مەبەستی ئەوە بوو نەكەوێتە ژێر باری رێساكان و ببێت بەئایكۆنێكی تایبەتی. لەوەشدا سەركەوت.
ماگدالینا كارمێن فریدا كاهلۆMagdalena Carmen Frida Kahlo ناسراو بەفریدا كاهلۆ Frida Kahlo رۆژی 6 ی تەمموزی ساڵی 1907 لەكۆیۆاكانی دەوروبەری ‌شاری مه‌كسیكۆ ستی هاته ‌دنیا. دواتر وەك شانازی كردن بەساڵی هەڵگیرسانی شۆڕشی زاباتای وڵاتەكەی، رێكەوتی لەدایكبوونی گۆڕی بەساڵی 1910. گیلیرمو كاهلۆی باوكی، جولەكەیەكی بەره‌سه‌ن ئه‌ڵمانی بوو، ستۆدیۆی فۆتۆگرافی هەبوو. ساڵی 1913 نیشانەكانی دووچاربوون بەئیفلیجی لەكاهلۆ دەركەوت، بەهۆیەوە ماوەی ساڵێك كەوتە ناو جێگە. دواتر وردە وردە بەسەر پێ كەوتەوە. بەڵام كاریگەری ئەو نەخۆشییەی هەردەم پێوە دیاربوو بەتایبەتی لەقاچی راستیدا، بۆیە ناچار بوو لەڕێگەی گۆرەوی، نامۆیی قاچەكانی بشارێتەوە. لەكاتی خوێندندا، باوكی گرنگی زۆری پێدا و لەقوتابخانەیەكی سیستەمی ئەڵمانی داینا. تا ساڵی 1921 لەو قوتابخانەیە خوێندی. ساڵی دواتر چووە پەیمانگەی پزیشكی، بەو هیوایەی لەئایندە ببێتە پزیشك. ئەوسا بەڕووخسارە شیرینەكەی و پۆشینی جل و بەرگی تەقلیدی و رەنگا و ڕەنگ و خشل، ناوبانگی دەركرد. لەوێدا كۆمەڵێك لاوی لەگەڵ بوو كە بەبیروبۆچوونی سیاسی خەریك بوون. دواتر زۆربەیان وەك هزرمەند بەدیاركەوتن. هەر لەو ساڵەدا بۆ یەكەم جار چاوی بە (دیێگۆ ریڤێرا 1886 – 1975) كەوت كە لەپەیژەی سیمۆن بۆلیڤاری قوتابخانەی دواناوەندی نیشتمانی، سەرقاڵی كێشانی دیواربەندێك بوو. لەو ساوە كاهلۆ زۆر سەرسامی ئەو نیگاركێشە ناودارەی وڵاتەكەی بوو.
ساڵی 1924 تابلۆی (دەستەباشی و خەشخاش Tray with Poppies) و ساڵی دواتر تابلۆكانی (ژیانی كپ- گوڵەكان Still Life (Roses)) و (دیمەنی مەدەنیانە Urban Landscape) ی كێشا. هەر لەو ساڵە لەگەڵ ئەلیخاندرۆ ئاریاسی هاوڕێی، كه‌ له‌ڕێگای قوتابخانه‌دابوو، ئوتۆمبیلەكەیان خۆی بەتراموایەك كێشا و بەهۆیەوە كاهلۆ به‌سه‌ختی زامدار بوو. له‌ئه‌نجامدا بڕبڕه‌ی پشت و حەوزی ‌شكا و ماوەی ساڵێك ‌كه‌وته‌ ناو جێگا. ئه‌وسا بەمه‌به‌ستی كات به‌سه‌ربردن و له‌بیركردنی ئازاره‌كانی جه‌سته‌، بەیارمەتی دایكی كە ئاوێنەیەكی گەورەی لەبەرامبەری بۆ دانابوو تاكو بەردەوام بیر لەخۆی بكاتەوە و وێنەی خۆی ببینێ، فڵچه‌ی ‌گرته‌ ده‌ست و ‌كه‌وته‌ كێشان. بەو جۆرە ئەزموونی نیگار كێشانی پیشەییانەی لەسەرچاوەی ئازارەكان سەرچاوەی گرت و ئەو كارەشی بووە تاكە دەروازە بۆ دەركردنی ئازار و ناخۆشیەكانی. بەو جۆرەش لەهیوای پزیشكی بەرەو جیهانی نیگاركێشی هەنگاوی نا!. ئینجا بۆ ماوەیەك لەستۆدیۆكەی (فێرناندۆ فرناندێز دومینێز) ی هاوڕێی باوكی، مەشقی لەهەڵكۆڵین و چاپ كردن كرد.
ساڵی 1926 پۆرترێتی خود بەجلی مەخمەلی كێشا و پێشكەشی (ئەلیخاندرۆ) ی خۆشەویستی كرد كە ئەوسا ئەو بۆ ماوەیەك لێی دووركەوتبۆوە. دواتریش لەبەر كەم و كورتییە جەستەییەكانی كاهلۆ، كەس و كاری ئەلیخاندرۆ، بەمەبەستی دوورخستنەوەی تەواو لەكاهلۆ، ئەلیخاندرۆیان بۆ خوێندن ناردە ئەوروپا. ساڵی دواتر كاهلۆ تابلۆی (ئادێلیتا، پانچۆ ڤیلا و فریدا La Adelita, Pancho Villa, and Frida) و پۆرترێتەكانی (مایكل ن. لیرا Miquel N. Lira) و (ئادریانا Adriana) و (ئاگوستین ئۆلمێدۆ Agustin Olmedo) و (ئالیسیا گالانت Alicia Galant) و (رۆس كۆینتانیلا Ruth Quintanilla) و (Jesús Ríos y Valles) و (ئالیخاندرۆ گۆمێز ئاریاس Alejandro Gómez Arias) و ساڵی 1928 تابلۆكانی (كچێك لەگەڵ مراوی دانیشتووە Sitting Girl with Duck) و (دوو ژن Two Women) ی كێشا. هاوكات وه‌ك زۆربه‌ی لاوانی ئه‌وسای وڵاتەكەی، پێوه‌ندی به‌ڕیزه‌كانی حزبی كۆمونستی ‌كرد. لەو بازنەیەش راستەوخۆ بەدییگۆ ریڤیرا گەیشت. ئەویش سەرسام بوونی خۆی بەبەرهەمەكانی كاهلۆ نیشاندا و هانی بەردەوام بوونیدا. ئەمەو بەدیداری (خۆلیۆ ئەنتۆنیۆ میلا) ش گەیشت كە ئەوسا ناوبراو وەك دوورخراوەی شیوعی لەمەكسیك دەژیا.
ساڵی دواتر پۆرتری خۆی و پۆرترێتەكانی (كچ Girl) و (كچێك شریتێك لەه‌وری كه‌مه‌ریه‌تی Girl with Ribbon Around her Waist) و (ئیسۆلدا پینێدۆ كاهلۆ Isolda Pinedo Kahlo) و (لوپ مارین Lupe Marín) و (ڤیرجینیا، كچی بچوك Virginia (Little Girl)) و تابلۆی (پاسه‌كه‌ The Bus) ی كێشا. هەر لەو ساڵەدا شووی بەدییگۆ كرد. ئەوسا زۆر لەكەسە نزیكەكانی كاهلۆ بەو كارەی رازی نەبوون، چونكە لەلایەك جیاوازی تەمەنییان زۆر بوو، لەلایەكی دیكەش ریڤیرا كەسێك بوو لەتەك هونەرەكەی، بەردەوام لەگەڵ ژنانی داوێنپیس كاتی بەسەردەبرد. دەستبەرداری هاوسەرەكانی پێشووشی ببوو. بۆیە كەسە نزیكەكانی كاهلۆ ئەو هاوسەرگیرییان وەك (فیل و كۆتر) ناو دەبرد كە گوایە ریڤیرا لەبەر قەڵەوی و مەزنی بەفیل دەچێت و كاهلۆیش لەبەر بچووكی و ناسكی، بەكۆتر دەچێت.
ساڵی 1930 كاهلۆ تابلۆی (ژنێك بەبه‌رگی سپی Woman in White) و پۆرترێتی خۆی كێشا. هاوكات چوونە سان فرانسیسكۆی ولایەتە یەكگرتووەكانی ئەمەریكا. لەوێدا داوای كێشانی دیواربەند بۆ بازاڕی بۆرسە و قوتابخانەی كالیفۆرنیا بۆ هونەرە جوانەكان لەریڤێری كرا. ئەوسا بۆ یەكەم جار كاهلۆ دووگیان بوو، بەڵام لەبەر باری تەندروستی، پزیشك ئامۆژگاری كرد بەناچاری لەبەر خۆی بەرێت. دواتریش چەندان جاری دیكە دووگیان بوو، بەڵام لەبەر باری سەختی جەستەیی و ئەو هەمووە نەشتەرگەرییانەی لەدوای رووداوی بەركەوتنەكە بۆ جەستەكەی كرا كە زیاتر لەسی و دوو نەشتەرگەری بوو، بەناچاری دەبووایە لەبەر خۆیان بەرێ. بەو جۆرە لەئاواتی دایكایەتی بێبەش بوو كە زۆر حەزی لێ بوو. بێگومان ئەو ئازارەشی لەتەك ئازارەكانی دیكە، لەچەندان كاری هونەری خستۆتە ڕوو.
ساڵی دواتر پۆرترێتەكانی (دكتۆر لیۆ ئێلۆیسه‌ر Dr. Leo Eloesser) و (ئیڤا فرێدریك Eva Frederick) و (خاتوو (جین وایت Jean Wight) و تابلۆی (فریدا و دیێگۆ ریڤێرا Frieda and Diego Rivera) ی كێشا. لەوەی دواییدا هەردووكیان بەجلی میللی دەبینرێن. بەبەراورد بەدییگۆ، كاهلۆ زۆر بچووكتر كیشراوە. دییگۆ فڵچە و پاڵێتی لەدەستێكە و بەدەستەكەی دیكەش دەستی كاهلۆی گرتووە. شایانی باسە ئەو بەرهەمەی بۆ بەرجەستە كردنی هاوسەرگیری بەختیار، وەك ئایكۆن وایە.
ساڵی 1932 پۆرترێتی خود لەسەر لێواری مەكسیك و ولایەتە یەكگرتووەكان كێشا. تێیدا كاهلۆ لەنێوان خاكی مەكسیك و ولایەتە یەكگرتووەكانی ئەمەریكا وەستاوە و بەدەستێكی ئاڵای وڵاتەكەی گرتووە. لەبەشی مەكسیك وێنەی سرووشت و خاك و شارستانیەتییە دێرینەكەی دەبینرێ، بەڵام لەلایەكەی دیكەدا ژیانی شار و پیشەسازی پڕ هاژە هاژەی بەرجەستە كردووە كە كاهلۆ نە حەزی لەوە دەكرد و نە بەرگەشی دەگرت. هەر لەو ساڵە تابلۆی (نەخۆشخانەی هێنری فۆرد Henry Ford Hospital) ی كێشا.ئەو بەرهەمە ئەدگارەكانی سوریالی گرتۆتە خۆی و تێیدا چیرۆكی خۆی لەكاتی لەباربردنی دووەمی بەرجەستە كردووە. لەو دیمەنەدا كاهلۆ بەڕووتی لەسەر تەختەیەكی نەخۆشخانەی ناوبراو راكشاوە و كۆمەڵێك شتیشی لەتەك دەبینرێ، لەوانە كۆرپەڵە، گوێچكەماسی و گوڵێكی ژاكاو و ئێسكی حەوزی مرۆڤ. هەموو ئەو شتانەش لەڕێگەی كۆمەڵێك پەتی سوور و پان بەجەستەی كاهلۆ گەیانراون. هاوكات لەتابلۆكانی (له‌دایكبوونی من My Birth) و (فریدرا و نەشتەرگەری قەیسەر Frida and the Cesarean Operation) یش هەمان كێشەی لەباربردنی كۆڕپەڵەكانی بەرجەستە كرد.
ساڵی دواتر دوای بیستنی هەواڵی مردنی باوكی، سۆزی بۆ وڵات بزوا و پۆرترێتەكانی (خود- زۆر دزێوە) و (خود لەگەڵ ملوانكە) و تابلۆی (جله‌كەم لەوێ هەڵواسراوە My Dress Hangs There) یشی كێشا. لەو بەرهەمەی دوایشدا هەست كردن بەتەنیایی دەبینرێ. لەناو دیمەنێكی پڕی بینا و دوو ستوونی بڵند، پەتێك هەڵخراوە و جلە مەكسیكییەكەی كاهلۆی پێوە كراوە. ساڵی 1933 لەگەڵ ریڤیرا گەڕانەوە مەكسیك. دواتر تا دەهات ناپاكییەكانی ریڤێرا بەرامبەر بەكاهلۆ زیاتر دەبوو، بۆیە هەریەك بەجیا لەدد خانووی تەك یەك ژیان. ساڵی 1935 كاهلۆ پۆرترێتی (خود بەقژی لولاوی) و ساڵی دواتر تابلۆی (باپیرم، دایك و باوكم و من My Grandparents, My Parents, and I) و ساڵی 1937 پۆرترێتەكانی (ئه‌لبێرتۆ میسراچی Alberto Misrachi) و (دیێگۆ ریڤێرا Diego Rivera) و تابلۆكانی (بەری كاكتی Cactus Fruits) و (من و فولانج چانج Fulang-Chang and I) و (من و پەرستارەكەم My Nurse and I) و (من و بووكەڵه‌كه‌م Me and My Doll) و (دیماسی مردوو The Deceased Dimas) و (یادەوەری، دڵ Memory, the Heart) و (یادگه‌ Recuerdo) ی كێشا. لەناوەراستی ئەو بەرهەمەی دواییدا وێنەی خۆی كێشاوە كە لەلێواری دەریا وەستاوە و هەوری تۆخیش ئاسمانی دواوەی دیمەنەكەی تەنیوە. كاهلۆ قاچێكی لەسەر ئاوەكە ڕاگرتووە. پێڵاوكەی پێی لەناو ئاوەكە بۆتە بەلەمێكی چارۆگەدار و ئامادەیە لەنگەر بگرێ كە شەپۆلەكان بەرەو روویان دێت. قاچەكەی دیكەشی لەسەر وشكانییەكەیە. لەسەرەوەشدا شمشێرێكی درێژ كە لەبەشی پێشەوەی فریشتەیەكی بچووك دانیشتووە، سینەی بڕیوە و شوێنی دڵەكەی كردۆتە كونێكی گەورە. دڵەكەش بەگەورەتر لەقەبارەی خۆی كەوتۆتە سەر زەوی. لەگەڵ ئەو رووداوەشدا كاهلۆ بەئاسایی خۆی وەستاوە كە لەتەكیدا دوو جلی ژنانە بەدوو پەت لەئاسمانەوە راگیراون و هەریەكە دەستێكیان لەناودا هاتیتەدەر، وەك ئەوەی تەواوكەری یەكتری بن. لەقۆڵەكانی كراسەكەی كاهلۆش پەنجەكان نابینرێن وەك ئەوەی نەبن. دەستەكەی جلەكەی پێشەوە بەئاراستەی قۆڵە بێدەستەكەی كاهلۆ درێژبۆتەوە و پێوەی ئاڵاوە.
هەر لەو ساڵەدا به‌هۆی ریڤێرا، كاهلۆ بەلیۆن ترۆتسكی سه‌ركردەیه‌كی شۆڕشی ئۆكتۆبه‌ری رووسی ‌گەیشت، كه‌ ئه‌وسا ناوبراو له‌ده‌ست سته‌می ستالین، بۆ ئه‌و وڵاته‌ دووره‌ رای كردبوو. ئەوسا كاهلۆ پۆرترێتی خۆی تایبەت بەترۆتسكی كێشا. ساڵی دواتر ئەندریا بریتۆنی ناسی كە لەگەڵ جاكلینی هاوسەری هاتبوونە مەكسیك. هەروەها تابلۆكانی (بەره‌كانی زەوی Fruits of the Earth) و (كچ و ماسكی مردن Girl with Death Mask) و (یادی برینه‌ كراوەكه‌ Remembrance of the Open Wound) و (كه‌وتنه ‌خواره‌وه‌ی فڕۆكە The Airplane Crash) و (خۆكوشتنی دۆرۆسی هێل The Suicide of Dorothy Hale) و (ئه‌وه‌ی ئاو پێیبه‌حشیم What the Water Gave Me) و (كاتێك تۆم هه‌یه‌، ژیان، چەنده‌ خۆشم دەوێی When I Have You, Life, How Much I Love You) و (خۆچێل، گوڵی ژیان Xochil, Flower of Life) و كۆمەڵێك پۆرترێتی دیكەشی بۆ خۆی كێشا. یەكێك لەوانە خود- چوارچیوەی ناوە كە ئەو بەرهەمەی لەموزەخانەی لۆڤەر هەڵواسراوە و بۆتە تاكە بەرهەمەمی ژنە نیگاركێشەكانی مەكسیك لەو موزەخانەیە.
ساڵی 1939 تابلۆی (دوو رووت لەدارستان Two Nudes in the Forest) ی كێشا و پێشكەشی (دۆلریس دی لریۆ) هاوڕێی كرد. سەرەتا ناوی (زەوی خۆیەتی) لێنا. تێیدا ئارەزووە سێكسیەكانی خۆی بۆ رەگەزەكەی نەشاردۆتەوە. وەك دەبینرێ ژنێك سەری كردۆتە سەرەوەی رانی ژنێكی دیكە و لەبۆشایی رایگرتووە. لەپشتەوەشیان لق و گەڵای زۆر پانی درەخت و ئاسمانێكی لێڵ دەبینرێ. هەردوو ژنەكەش رووتن.
وەك ئاماژەمان پێدا ریڤێرا لەناپاكی كردنی لەكاهلۆ بەردەوام بوو. تەنانەت لەگەڵ كریستینای خوشكە بچووكەكەی كاهلۆش دەستی تێكەڵ كرد. بەوەش كاهلۆ ئارامی نەما و وەك كاردانەوە به‌ده‌ست تێكه‌ڵ كردن له‌گه‌ڵ ترۆتسكی وەڵامیداوە كە ناوبراو لەماڵی كاهلۆ و له‌گه‌ڵیدا ‌دەژیا. ئەوسا كار بەوە گەیشت‌ لەریڤیرا جیابێتە‌وه‌ و بگەڕێتەوە ناو خانووەكەی كۆیۆاكان. ئینجا بەهۆی بانگهێشتكردنی ئەندریە بریتۆن، بەشداری لەپیشەنگەی سوریالییەكانی شاری پاریس كرد و بووە مایەی سەرسامی نیگاركێشە دیارەكانی رێبازی سوریالی. ئەوسا ئەوان هەوڵی زۆریاندا باوه‌ڕی پێبهێنن كاره‌كانی سوریالین و ئەویش هاوشانی ئەوان رابەڕێكی ئەو رێبازەیە، بەڵام كاهلۆ ره‌تی ده‌كر‌ده‌وه‌ و هه‌رده‌م پێداگر بوو له‌وه‌ی هیچ كاتێك خه‌ونه‌كانی نه‌كێشاوه‌ به‌ڵكو هه‌رده‌م ئه‌و واقیعه‌ی كێشاوه‌ كه‌ له‌لای خۆیدا هەیە. له‌ناویشیاندا ئازاره‌كانی گیان و جه‌سته‌ و ژیانی پڕ له‌ناخۆشی خۆی دەربڕیوە.
ئەمەو هەر لەو كاتەی لەپاریس بوو، تابلۆی (دوو فریدایەكە The Two Fridas) ی كێشا كە تێیدا گوزارشتی لەو تەنیاییە كردووە كە لەدوای جیابوونە لەگەڵ ریڤیرا رووبەڕووی ببۆوە. تابلۆیەكە بریتییە لەدوو وێنەی جیاوازی كاهلۆ كە لەتەك یەكتری دانیشتوون. ئەوەی چەپ، ئەو فریدایەیە كە دیگۆ ریڤیرا دەستبەرداری بووە، جلێكی سپی ئەوروپی هاوچەرخی پۆشیوە و ئەوەی دیكەش، فریدای خۆشەویستی ریڤیرایە. جلێكی رەنگاوڕەنگی تیهوانای مەكسیكی پۆشیوە. بەرجەستە كراوەیەكی بچووكی دییگۆشی لەدەستێكە كە وەك منداڵ دیارە و دەستەكەی دیكەشی لەناو دەستی فریدا جل سپییەكەیە. هەر دووكیشیان دڵییان بەدەرەوەیە و بەخوێنبەرێك بەیەكەوە لكاون. لای چەپە كۆتایی دێت و بەمقەستێك بڕاوە و دڵۆپی خوێنیش لەسەر جلە سپەكەڕژاوە. وەك ئەوەی تا مردن زامدار دەبێ. ئەوەش تەكنیكێكە كاهلۆ بۆ دەرخستنی ئازارەكانی بەكاری هێناوە. بەتایبەتی لەوەی كە جلی سپی پۆشیوە كە بەشكاوی دەبینرێ. لەبەشی دواوەی دیمەنەكەش ئاسمان لێڵە و پڕە لەهەور. ئەوەشیان بەڵگەیە لەسەر پەشێوی ناخ.
ساڵی دواتر تابلۆكانی (ریتابلۆ Retablo) و (خەون- جێگەی خەوتن The Dream- The Bed) و كۆمەڵێك پۆرترێتی دیكەی تایبەت بەخۆی كێشا. هاوكات دوای تێكچونی پێوەندی ترۆتسكی لەگەڵ ریڤیرا، لەناو ماڵەكەی كاهلۆدا ترۆتسكی تیرۆر كرا. بەو كارەش پۆلیس بۆ ماوەی چەند كاتژمێرێك وەك گومان لێكراو كاهلۆیان دەستبەسەر كرد. لەكۆتایدا بێتاوانی دەرچوو. دوای ئەو رووداوە لەتەك ریڤیرا جارێكی دیكە به‌ره‌و ولایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مه‌ریكا ‌چوون و بڕیاریاندا لەنوێ هاوسەرگیری بكەنەوە. لەوێدا كاهلۆ لەموزەخانەی هونەری نوێی شاری نیویۆرك و پەیمانگەی هونەری هاوچەرخ لەبۆستن و موزەخانەی فیلادلیفیا بۆ هونەر، بەشداری پیشانگەی بەكۆمەڵی كرد.
ساڵی 1941 حكومەتی مەكسیك داوای لێكرد وێنەی پێنج ئافرەتی ناوداری مەكسیكی بكێشێ، بەڵام بەهۆی مردنی باوكی، نەیتوانی درێژە بەو پرۆژەیە بدات، ئەوە جگە لەگرفتی جەستەیی. هاوكات تابلۆكانی (سەبەتەی گوڵ Flower Basket) و (من و تووتییه‌كانم Me and My Parrots) و كۆمەڵێك پۆرترێتی دیكەی تایبەت بەخۆی كێشا. ساڵی دواتر تابلۆی (لوچا ماریا، كچێك لە تیهواكان Lucha Maria, a Girl from Tehuacan) و پۆرترێتەكانی (ماروشا لاڤین Marucha Lavin) و پۆرترێتی خود لەگەڵ مەیمون و بەبەغای كێشا. ساڵی 1943 بۆ ماوەیەك لەقوتابخانەی لائازمیرالدا لە مەكسیكۆ وانەی وتەوە. هاوكات پۆرترێتی (ناتاشا گیلمان Natasha Gelman) و تابلۆكانی (دیێگۆ لەخەیاڵمە یان بیری دیێگۆ دەكەم Diego in my Thoughts or Thinking of Diedo) و (گوڵی ژیان Flower of Life) و (ژیان چەندە جوانە كاتێك سامانەكانی پێمان دەبەخشێ How Beautiful Life is When It Gives Us Its Riches) و (بووكه‌كه‌ ترساوه‌ لەبینینی ژیانی كراوە The Bride Frightened at Seeing Life Opened) و (بیركردنەوە لەمردن Thinking About Death) و (رەگه‌كان Roots) ی كێشا. لەو بەرهەمەی دواییدا كاهلۆ جەختی لەوە كردووە هەموو بەشەكانی ژیان دەكرێت لەیەك سەرچاوە هەڵقوڵابێ. تێیدا وێنەی خۆی لەسەر زەوی بەڕاكشاوی كێشاوە و لقەكانی درەخت لەجەستەیدا، بەتایبەتیش لەشوێنی دڵی، دەرچوون. وەك ئەوەی بەخوێنی جەستەی پێبگەن. بۆ خۆشی لێرەدا وەها بیردەكاتەوە وەك ئەوەی ببێتە درەختی ژیان. ساڵی دواتر پۆرترێتەكانی (خاتوو رۆزیتا مۆریللۆ Doña Rosita Morillo) و (لوپیتا مۆریللۆ سافا Lupita Morillo Safa) و (ماریانا مۆریللۆ سافا Mariana Morillo Safa) و (ئەلیسیا و ئێدواردۆ سافا Alicia and Eduardo Safa) و (ئەندازیار ئێدواردۆ مۆریللۆ سافاEngineer Eduardo Morillo Safa ) و (مارتی ئار گۆمێز Marte R. Gómez) و تابلۆكانی (دیێگۆ و فریدا Diego and Frida 1929-1944) و (ستوونی شكاو The broken Column) ی كێشا. لەوەی دوایشدا جەستەی خۆی وەها كیشاوە كە بەبزمار سمرابێ و بڕبڕەی پشتیشی بەئاسنێكی شكاو گۆڕیوە كە لەسەر لێواری داڕمانە. بێگومان بۆ ئەو مەبەستەش سینەی خۆی بەڕووتی كێشاوە. لەگەڵ ئەوەی لەچاوەكانیشیدا فرمێشك قەتیسماوە، بەڵام روانینەكانی جۆرێك لەئه‌له‌نگاری و هێزی لەبەرامبەر نەخۆشی لێ دەبینرێ.
ساڵی 1945 تابلۆكانی (ئاگنۆلیا Magnolias) و (موسا Moses) و (ماسك The Mask) و (جوجەڵە The Chick) و كۆمەڵێك پۆرترێتی دیكەی تایبەت بەخۆی كێشا. ئەوسا پزیشك سیستەمێكی ناچاریانەی خۆراكی بۆ دانابوو، ئەویش بۆ تۆمار كردنی ئەو ماوەیە، تابلۆی (بێهیوا Without Hope) ی كێشا كە تێیدا خۆی وەها نیشانداوە لەسەر جێگە كەوتووە و ناچار كراوە خۆراكێكی زۆر بخوات. لەپشتەوەی ئەو بەرهەمەشی نووسیویەتی (هیچ هیوایەكم نەماوە، هەموو شتەكان لەكاتی خۆیان تێدەپەڕن، وەك ئەوەی گەدە لەشتەكان بەتاڵ دەبێتەوە). ساڵی دواتر بەهیوای رزگاربوون لەئازارەكانی پشت، نەشتەرگەرییەكی دیكەی لەشاری نیویۆرك بۆ كرا، بەڵام سەركەوتوو نەبوو. بەو دەرەنجامەش هێندەی دیكە بێهیوابوو. ئەوسا بۆ دەربڕینی ئازارەكانی، وێنەی خۆی لەشێوەی مامزێك كێشا و ناوی نا (ئاسكی زامدار The Wounded Deer). ئەو بەرهەمە بەلایەوە زۆر خۆشەویست بوو. لەناویدا كاهلۆ بۆ گوزارشت كردن لەبێئومێدییەكەی و بێتوانستی لەگۆڕینی چارەنووسە تاڵەكەی، ئاسكێكی كێشاوە كە كۆمەڵێك تیری بەركەوتووە و زامدارە. باكگراوەندی تابلۆكەش دارستانێكە لەدرەختی مردوو و شكاو، بەهەمان ترس و بێئومێدی كاهلۆ دەچێت. ئاسمانیش تەم و مژاوییە و بەو بروسكەیە رۆشنبۆتەوە كە وەك هیوا وایە، بەڵام لەبەر دووری، بەئاسمان نەكەوتووە. هاوكات تابلۆكانی (دیمەنی سرووشتی Landscape) و (درەختی هیوا، بەهێز بمێنه‌وه‌ Tree of Hope, Remain Strong) و ساڵی 1947 تابلۆی (خۆر و ژیان Sun and Life) و پۆرترێتی خود لەگەڵ قژی درێژ و ساڵی 1949 تابلۆكانی (باوه‌شی خۆشەویستی گەردوون، زەوی، مەكسیك، خۆم، دیێگۆ و سێنۆر خۆلۆتل The Love Embrace of the Universe, the Earth (Mexico), Myself, Diego, and Señor Xolotl) و (من و دیێگۆ Diego and I) ی كێشا. لەوەی دواییدا كە وەك نیوە پۆرترێت وایە، جلێكی سپی پۆشیوە و سەرپۆشێكی ئەرخەوانیشی لەسەر كردووە. لەڕووخساریدا گریان بەدیدەكرێت. لەسەر برۆیەكانیشی دییگۆی وەك چاوی سێیەمی خۆی كێشاوە. شایانی باسە ئەو كارەی وەڵامدانەوەی ئەو دەنگۆیانە بوو كە ئەوسا دەكرا، گوایە دییگۆ لەپێناو ژنە ئەكتەرێكی هۆلیۆد، دەستبەرداری كاهلۆ دەبێت.
ساڵی دواتر پۆرترێتی (خێزانی فریدا Frida’s Family) ی كێشا. هاوكات جارێكی دیكە بۆ ماوەی یەك ساڵ كەوتەوە نەخۆشخانە. ساڵی 1951 تابلۆكانی (گوێزی هیندی Coconuts) و (ژیانی كپ تایبەت بەساموێل فاستلیخت Still Life Dedicated to Samuel Fastlicht) و (ژیانی كپ لەگەڵ تووتی و ئاڵا Still Life with Parrot and Flag) و (ژیانی كپ لەگەڵ تووتی و میوە Still Life with Parrot and Fruit) و پۆرترێتی (باوكم My Father) و پۆرترێتی (خود لەگەڵ پۆرترێتی دكتۆر فاریل Self-Portrait with the Portrait of Doctor Farill) و ساڵی دواتر تابلۆكانی (كۆنگره‌ی گەل بۆ ئاشتی Congress of People for Peace) و (سرووشتی زیندوو Living Nature) و (میوه‌ی ژیان Fruit of Life) و (ژیانی كپ لەگەڵ شوتی Still Life with Watermelons) ی كێشا.
ساڵی 1953 لەشاری مەكسیكۆ ستی بۆ یەكەم جار پیشانگەیەكی تایبەت بەكارەكانی بۆ كراوە كە ئەوسا لەبەر ئەوەی نەیتوانی لەسەر قاچەكانی ئامادە بێت، بەئامبۆلانس بەرەو هۆڵی پیشانگەكە بردرا. هاوكات وەك چالاكوانی سیاسی، بەشداری لەو خۆپیشاندانانە كرد كە دژی هەواڵگری ئەمەریكی لەگواتیمالا، ساز كرا. دواتر به‌هۆی ئازاره‌كانی پێشوو، دووچاری نه‌خۆشی گاگرینا- داخورانی ئێسك بوو و بەهۆیەوە قاچی راسته‌یان بڕیه‌وه‌. دوای ئه‌وه‌ زیاتر بێهیوا بوو. بێگومان بێئومێد بوونیش له‌ (بوون به‌دایك) هێنده‌ی دیكه‌ ژیانی تاڵ كردبوو، بۆیە ئەوسا چەندان جار لەڕێگەی بەكارهێنانی ماددەی ئەفیون هەوڵی خۆكوشتنیدا.
ساڵی دواتر تابلۆكانی (ماركسییەت تەندروستی بەنەخۆشه‌كان دەبەخشێ Marxism Will Give Health to the Sick) و (ژیانی كپ لەگەڵ ئاڵا Still Life with Flag) و (ڤیڤا لا ڤیدا و دكتۆر خوان فاریل Viva la Vida and the Dr. Juan Farill) و (ڤیڤا لا ڤیدا، شوتی Viva la Vida, Watermelons) و پۆرترێتی (خود لەگەڵ پۆرترێتی دیێگۆ لەسەر مەمك و ماریا لەنێوان برۆكان Self-Portrait with a Portrait of Diego on the Breast and Maria Between the Eyebrows) و (پۆرترێتی خود لەگەڵ ستالین Self-Portrait with Stalin) و (پۆرترێتی خود لەدیمەنێكی سرووشتی لەگەڵ ئاوابوونی خۆر Self-Portrait in a Landscape with the Sun Going Down) ی كێشا. بەو جۆرە بەردەوام بووتا لەڕۆژی 13 ی تەمموزی ئەو ساڵە كۆچی دوایی كرد. به‌ر لەمردنیشی داوای له‌ریڤێرا كردبوو (له‌دوای مردنی لاشه‌كه‌ی بسوتێنێ). هەروەها وتبووی : “ئاواتەخوازم دەرچوونم لەدونیا خۆش بێت و جارێكی دیكە ناگەڕێمەوە ناوی”.
جگە لەو بەرهەمانەی ئاماژەمان پێدان، كاهلۆ كۆمەڵێك تابلۆ و پۆرترێتی دیكەی كێشاوە. زۆربەی بەرهەمەكانیشی تایبه‌تن به‌ژیانی خۆی كە له‌ناویاندا رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ له‌گه‌ڵ نه‌خۆشی سه‌خت و ژیانی قورسی پڕ لەناپاكی هاو‌سه‌ره‌كه‌ی، ره‌‌نگیداوەتەوه. هەروەها لەناویاندا بەدوای خود (مێینەی جەستە) ش گەڕاوە. پارێزگاریشی لەفۆلكلۆری نەتەوەكەی كردووە. ئه‌وه‌ی جێگای سه‌رسامیشه‌ ئه‌وه‌یه‌ قه‌باره‌ی تابلۆكانی گه‌لێك بچووكن، له‌كاتێكدا به‌رهه‌مه‌ هونه‌رییه‌كانی ریڤێرا زۆربه‌یان دیواربه‌ندی گه‌وره‌ن.
ساڵی 1958 ئەو خانووەی لەكۆیۆاكان تێیدا هاتە دونیا و پێگەیشت و ساڵانێكیش لەگەڵ ریڤێرا تێیدا ژیا و هەر لەوێشدا مرد كە بەخانووه‌ شینەكە ناسراوە، لەلایەن ریڤێرا كرا بەموزەخانە و لەناویدا بەشێكی زۆری تابلۆ و كەل و پەلە تایبەتییەكانی و خۆڵەمێشەكەی كاهلۆ و خۆڵەمێشی ریڤیرا پارێزراوە. ئەمەو تا ئێستاش چەندان كتێب لەبارەی ژیان و پێگە هونەرییەكەی نووسراوە، لەوانە كتێبی (خۆشەویستی پیرۆز و خۆشەویستی نەگریس لەژیانی فریدا كاهلۆ) لەلایەن كلۆدیا شیفەر و كتێبەكانی (فریدا) و (ژیاننامەی فریدا كاهلۆ) لەلایەن هایدن هیریرا. ژیانە تاڵەكەشی وەك خاوی گرینگ چەندان جار كراوەتە دەقی سینەمایی. لەوانە ساڵی 2002 له‌هۆلیود كرا به‌فیلمی سینه‌مایی بەناونیشانی (فریدا ژیانی كێبڕكێ) كە جۆلی تایمور دەریهێنا و تێیدا سه‌لما حایكی ره‌سه‌ن لوبنانی و نمایشكه‌ری جل و به‌رگی مه‌كسیكی، سه‌ركه‌وتووانه‌ رۆڵی كاهلۆی گێڕاوە. هەروەها ناوبراو لێزانانە هەڵچوونەكانی ناخ و دەروونە تێكشكاوەكەی كاهلۆی دەربڕیوە. فیلمه‌كەش چه‌ندان خه‌ڵاتی پێبه‌خشرا.
ئازارەكانی جەستە و خۆشەویستی و ناپاكی هاوسەرەكەی و شكستهێنانی سیاسی و سۆزداری لەلایەك و پێداگریش لەژیان، وەهایان كردووە كاهلۆ ببێتە ئایكۆنی ئه‌له‌نگاری و رووبەڕووبونەوە. لەبەر ئەو گرنگییەش جگە لەوەی وێنەكەی كەوتە سەر پولی پۆستە، وەك ئایكۆنێكی بازرگانیش بۆ بڕه‌ودانی بەرهەمی كۆمپانیاكان، لەو وێنانەیە كە بۆ كۆمەڵێك بەرهەم بەكارهێنراون. لەوانە كۆمپانیای ماتیلی ئەمەریكی كاتێك زنجیرەیەك بووكەڵه‌ی باربی دەركرد، وێنەی كاهلۆ یەك لەو وێنانە بوو كە بۆ رووخساری بووكەڵه‌كان بەكارهێنا، دوای بڵاوبونەوەی فراوانی ئەو بەرهەمە، كەس و كاری كاهلۆ توڕە بوون. بەتایبەتیش لەبەر ئەوەی كۆمپانیاكە لەو بەرهەمەیدا برۆكانی وەك سرووشتی خۆی دیاری نەكردبوو كە نیشانەیەكی تایبەتی كاهلۆ بوو. ئەوسا وتیان: “فریدا كاهلۆ بەرهەمی ماركەیەكی بازرگانی یاخود بووكەڵه‌ نییە، بەلای ئێمە زۆر گرنگە پارێزگاری لەوێنەكەی خۆی بكەین، وەك ئەو هونەرمەندەی كە لەژیاندا هەبوو”.




کوردایەتی و گازلایتەرەکانی.. مەحموود عەبدوڵڵا

گازلایت ،یان بەکوردی چرای گازی، چەمکێکی دەرونناسییە،لە فیلمی ( gaslight )، وەرگیراوە. بەڵام ئەم چەمکە ئەمڕۆ لە بواری دەرونناسی و شیکاری سیاسی و فەلسەفەدا بەکاردێت.
فیلمەکە باس لە کەسێک دەکات کە، بەکۆمەڵێک تەکنیکی دەرونی، هەوڵدەدات دەستبەسەر ئەقڵی خێزانەکەیدا بگرێت . پیاوەکە ژنەکەی دەگەیەنێتە سنوری شێتی.بۆنمونە بەدزییەوە، چراگازیەکە خەف(کز)دەکات.کاتێک ژنەکە دەڵێت :ژورەکە تاریکە . پیاوەکە دەڵێت:ڕوناکیەکان وەکخۆیانن هیچ تاریک نییە ،و لەخۆتەوە وڕێنەد ەکەیت،ئەوەش وادەکات ژنەکە گومان لە هەستەکانی خۆی بکات،لەگەڵ چەندین تەکنیکی دیکە کە پیاوەکە بەکاری دێنێت.
گاسلایت، بە خراپبەکارهێنانی دەرونی دەوترێت ،کە ڕێکخراوێک، یان کەسێک ،ڕابەری گروپێک، بەرامبەر ئەوانیتر دەیکات. بەمەبەستی کۆنتڕۆڵکردنی ڕەفتاریان. گازلایتەر گومان دەخاتە سەر تەندروستی دەرونی بەرامبەر؛ بۆدەستگرتن بەسەر ڕەفتاریدا،بەجۆرێک کەسی بەرامبەر گومان لە ڕاستی و دروستی بۆچونەکانی خۆی بکات. یان گومان لەیادەوەری خۆی بکات.بەواتایەکیتر گومان لە توانای خۆی بکات، بۆ دەرککردنی واقیع. وە ڕۆڵی میدیای دەسەڵات، لە شێواندنی واقیع و ساختەکردنی دەچێتە خانەی ئەودیاردەیە.واتا گازلایتینگ.
گاسلایتەرەکان، کەسانێکن ،بەردەوام نکۆڵی لەکارە پیسەکانی خۆیان دەکەن”بەرپرس و ڕاوێژکارو نوسەرە فاسدەکان بێنە بەرچاو سەبارەت بەقەیرانەکان و نکۆڵیکردن لە کەموکوڕییەکان “، بەردەوام نکۆڵی لەقەیران و کێشەی کارەبا، موچە …، بۆنمونە کاتێک خەڵک کێشەی دارایی هەیە، ئەوان دەڵێن خەڵک ئۆتۆمۆبێلی هەیە ،ئەگەر خەڵک کێشەی هەیە ئەی بۆ ملیۆنێک ئۆتۆمبێل هەیە. لێرەدا دەیەوێت پێمان بڵێت:مامۆستایان،ڕۆشنبیران، خەڵک بەگشتی هەڵەن،کێشەکە لە خودی خۆیاندایە،ئەوان نازانن. قەیران چییە. هەبونی ئۆتۆمبێلێک پاساوە بۆ دزینی چوار ئۆتۆمبێلی خەڵک!
ئەو بەناو سەرۆک حکومەتە دەیەوێت خەڵکی ئۆتۆمبێلەکانیش بفرۆشن ئینجا بەگوێدرێژ ئەو شارو ئەم شار بکەین .ئەوسا جەنابیان بڵێت: وەڵا باوکم ڕاستە خۆ قەیرانە. ئاستی ژیان،بەگوێرەی سەردەم دیاری دەکرێت، ئەگەر بتوانین ژیان بگەڕێنینەوە دواوە،خەڵک گوێدرێژی هەبو، یەک ملیۆن گوێدرێژ بەس بو بۆئەوەی سەرۆکی حکومەت بونی گوێدرێژ بکاتە پاساوی نکۆڵیکردنەکانی چەتەییەکانی بنەماڵەکەی.
کێشەیەک نییە،کارەبای بیست و چوار سەعاتی هەیە،یان دەڵێن: خەڵک بەهیچ ڕازیی نییە، زۆرێکیش بڕوادەکەن کە ئەوە خۆیانن خراپ بیردەکەنەوە،ئەگینا واش نییە!ئەمانە قوربانی ئەودیاردەیەن بەناوی گازلایتینگ. هەندێکجار هەوڵدەدەن ئێرە بەراوردبکەن بەهەژارترێن وڵاتی دنیا،ئینجا پێمان بڵێن:سوپاسی خوابکەن، هەموو دەربڕینەکان خۆدزینەوەن لەبەرپرسیاریەتی.وەک ئەوەی ئیشی حکومەتێک ئەوەبێت وڵامی قسەی خەڵک بداتەوە،لەکاتێکدا حکومەت دەبێت وەڵامی داخوازی خەڵک بەکردار بداتەوە. دەی گەمژەترین کەس بکە سەرۆک وەزیران کە هەموو پلانی ئەوەبێت مێشکی بگوشێت تاقسەیەک فڕێبداتە ناو خەڵک ،دەتوانێت تەنانەت گەمژەترین کەس باشتر لێدوان دەدات . وەک دەڵێن کەس دەمی نەبەستراوە. بەڵام وادیاڕە ئەمان بەزنجیری تورکی دەستیان بەستراوە.
گازلایتەر والەکەسێک دەکات کە نەتوانێ خۆی بیرکاتەوەو بۆ بڕیاردان پێویستی بەکەسیتر بێت،لەبواری ژیانی کۆمەڵایەتی،کاتێک کەسێک دەیەوێت دەستبگرێت بەسەر بیروبۆچون و ڕەفتاری کەسێک.زۆرجار لە بواری کار و ژیانی تایبەتیش کەسانێک دەست وەرداندەکەن و بەناوی دڵسۆزی پێش کەسەکە دەکەون،یان کەسەکە بڕیارێک دەدات،گازلایتەر دەڵێت:چۆن وادەکەیت؟چۆن ووابیردەکەیتەوە تۆ دەبێت ئاوابکەیت،ئاوات باشترە؟ بەکورتی قوربانی وای لێدێت گومان لە توانای بڕیاردانی خۆی بکات،وگومان لە بۆچونەکانی خۆی بکات،گەرچی وەک ڕۆژی ڕون شتەکان دیاربن. گازلایتەر ،کە سادیست و نەرجسییە،دەشێ ژن بێت یان پیاو، بەئاشکرا دڕۆدەکات،بەرامبەر کەسی قوربانیو،ڕەفتاری بەوشێوەیە:
یەکەم: تەنگپێهەڵچنینی قوربانیەکە، گاسلایتەر وانیشاندەدات کە بایەخ بەکەسی بەرامبەرنادات و لەمەبەستی تێناگات،دەستەواژەی “دوبارە دەستیپێکردەوە…سەدجار پێم نەوتی کە… لە بواری سیاسیدا گازلایتەر بێ بایەخی خۆی بەم شێوەیە نیشاندەدات، بۆنمونە مسرور دەڵێت:سوپاس!
دووەم:گازلایتەر گومان دەخاتە سەر زاکیرەی قوربانیەکە سەبارەت بەڕابردوو،کاتێک باسی ڕوداوی چەندساڵ پێش دەکرێت دەڵێت:نانا بیرت چۆتەوە، ئای! تۆ کێشەی بیرچونەوەت هەیە ڕوداوەکە ئاوانەبوو، بەو شێوەیەیە من بۆت دەگێڕمەوە.لە بواری سیاسیدا گازلایتەرەکان خیانەت دەکەنە نیشتیمان پەروەری بەنمونە ۳۱ی ئاب. دیارە بەهۆی دەیان کەسی بەکرێگیراو و میدیای زەبەلاح پڕوپاگەندەی لەم شێوەیە دەکەن. بەڵام مرۆڤێک قوربانی گازلایتەر نەبێت،دەزانێک ئەو لەواقیعێکدا دەژی دەرەنجامی ئەم خیانەتەیە…
سێیەم :لادان لەبابەت ،گازلایتەکە بابەت دەگۆڕێت، بۆنمونە دەڵێت :تۆ لەخۆتەوە شت دەڵێیت و شت دەدۆزیتەوە تا دژی من بەکاری بێنیت ،یان لەکەسێکیتر ئەوەت بیستوەو …واتا جەلاد خۆی وەک قوربانی و غەدر لێکراو نیشاندەدات “نمونە لەحیزبەکانیش هەیە کاتێک حیزبێک سەرەڕای ئەوەی بەڕۆژی ڕوناک هەرچی کاری پیسە دەیکات هێشتا دەڵێت:کەسانێک هەن دژی پارتیمانن دڵڕەشن و لەخۆوە ڕقیان لەپارتییە. یاخی بونی مەدەنی وناڕەزایی ناودەنێن ئیرهابی فیکری! لەکاتێکدا ئەوان لەڕێگەی ئیڕهابی فیکری درێژە بەهەبونی خۆیان دەدەن.
چوارەم:گرنگی نەدان بەقوربانیەکە مەسەلەن نیگەرانیەکانی کەسی بەرامبەر بێ بایەخ دەکات و دەڵێت :لەسەر ئەم شتە بێمانایانە لەمن نیگەرانی!لەکاتێکدا بە ئەنقەست کەسەکە نیگەران دەکات!مەسەلەن کاتێک تۆ لەدواکەوتن ی مەوعید یان وڵامنەدانەوەی تەلەفۆن نیگەران دەبیت لەکاتێکدا ئەوبە ئەنقەست وادەکات دەڵێت:ئای ئەمانە کەی مەوزوعن تۆ خۆت وایت ، هەستیاریت،گرنگی بەوشتانە ئەدەیت دەنا من هەر بۆم گرنگ نییە ،تۆ زۆر بێ ئارامیت.کەسی گازلایتەر سادیستە،چێژ لەئازاردانێ دەرونی دبینێت. وانیشاندەدات کە هەستەکانی تۆ خراپن. یان خۆگیلدەکات لە هەندێ بابەتی پەیوەست بەهاوڕێیەتی و پەیوەندی هاوسەری و ….لەبواری سیاسیدا کەس یان حیزب دەڵێت :موچە چییە،توسەری من باسی مەکەن، بابەتەکەتان زۆر گەورەکردوە. یان ئەڵێن موچە هەموشتێک نییە.لەکاتێکدا سەدان هەزاریان بە موچە بێدەنگ کردووە.موچەی بندیواری.
پێنجەم :نکۆڵیکردن لە قەول و قەراری پێشتر، ئەمڕۆ پێم وتبوی کەناتوانم بێم بەدواتدا ،شک و گومان دروستکردن لەیادەوەری.لەکاتێکدا وای نەگوتووە. بۆئەوەی چاوەڕوانی کەسی بەرامبەر بێبایەخ بکات.گازلایتەر نەرجسیە و هەرگیز داوای لێبوردن ناکات.
نیشانەکانی کەسی قوربانی دیاردەی گەس لایتینگ
۱-هەستدەکات لەجاران زیاتر بەگومانە لەخۆی.
٢-هەست بەسەر لێشێواوی دەکات و پێیوایە تەندروستی دەرونی تەواونیە.
-پێیوایە بەردەوام دەبێ داوای لێبوردن بکات لەهاوڕێکەی یان ئەوکەسەی کە هەوڵیداوە کۆنتڕۆڵی بکات٠
-سەرەڕای هۆکاری زۆری خۆشحاڵی،بەڵام هەست بە خۆشحاڵبون ناکات.
-هەستدەکات دەبێ تاکتاکی ڕەفتاری هاوسەر یان هاوڕێکەی بۆ ئەوانیتر ڕونبکاتەوە. لەبواری سیاسی،تاک هەوڵدەدات بۆحکومەت ڕونیبکاتەوە کە ئەوەتا جزدانەکەم ، سوێند دەخوات پارەی پێنییە! بەجۆرێک دەپاڕێتەوە،کە بیسەلمێنێت ئەو وڵاتەکەی خۆشدەوێت،بەڵام زۆری بۆهاتوە. چونکە دەترسێت و گومانی لە هەڵوێستی خۆی هەیە،ئەترسێ گازلایتەرەکان تاوانباری بکەن،بە یاخیبون و شێتی …
-دەزانێت کێشەیەک هەیە،بەڵام بەدیاریکراوی نازانێت کێشەکە چییە.
-بەردەوام هەستدەکات دەبێ ئینسانێکی باشتربێت
-هەستدەکات لیاقەتی هاوڕێ یان هاوسەرەکەی نییە.
تائێرە زیاتر باسێکی گشتییە. بەڵام با لەمەودوا تەنها گازلایتەری سیاسی وەربگرین،کە چۆن هەوڵدەدات ئەقڵی میللەت لاقە بکات. دەسەڵات بەنرخی قوتی خەڵک، خەڵکی بەناو ڕۆشنبیرو ئەکادیمی بەکرێگرتووە،بۆنکۆڵیکردن لەبونی پارەی تەرخانکراو بۆ موچە.تا بێنە سەرشاشەوتۆڕەکۆمەڵایەتیەکان و پاساو بهێننەوەو والەخەڵک بکەن ،گومان لەهەستی خۆیان بکەن سەبارەت بە حکومەت. ڕۆشنبیرێک تا دوێنێ ڕەخنەی دەگرت، لەناکاو دەگەڕێتەوە لای دەسەڵات. لێرە دا ئەوی حوکم دەکات پارەێە نەک لۆجیک.ئەم هاتن و چونی ڕۆشنبیری حیزبی ،وادەکات کەسانێک هەبن،گومان لەهەڵوێستی پێشتری خۆیان بکەن.
کەسی گازلایتەر ،نەرجسییە. ئەو پێی وایە هەڵەکردن واتای ناتەواوییە، بۆیە هەرگیز دانبەهەڵەکانی خۆی دانانێت. بەڵکو لەجیاتی ئەوە، گومان دەخاتە سەر دروستی بیرکردنەوەی بەرامبەرەکان. بەڵام گازلایتەر دوژمنێکی ترسناکە،چونکە ئەو دوژمنایەتی ڕاناگەیەنێت ،بەڵکو بەپێچەوانەوە، لەژێر ناوی خۆشەویستی و دڵسۆزی کارەکانی دەکات.لەگەڵ هەرلێدانێکی سادیستی، نەرجسیانە شدا بۆمبارانی سۆزداری قوربانی،یان قوربانیەکان دەکات.
هەروەک ئەو سیاسیانەی لەژێرناوی خۆشویستنی کوردوکوردستاندا، دەستیان بەسەر چارەنوسی میللەتێک داگرت، لەژێرناوی کوردپەروەری و نیشتیمانپەروەریدا کارەکانیان ئەنجامدەدەن. جاکاتێک گاسلایت ڕێکخراوێک بە ملیاران دۆلار بخاتە خزمەت تەکنیکەکانی کۆنتڕۆڵکردن دەبێ چ ئەنجامێکی هەبێت!
نائومێدی، گومانکردن لەیادەوەری، بڕوابەخۆنەبون و … هتد .
کێشەی موچە: نزیک دەساڵە ،هەرچی قەڵەمفرۆش و زوڕناژەنی کوردایەتییە ،تادەگاتە تیکتۆکچی و کچەمۆدێل ،هێنایانە سەرساشە تا بە خەڵک بڵێن دۆخەکە بەوشێوەیەنییە خەڵک خۆی خەتابارە لەوەی پارەی نییە.بۆنمونە لە قسەکانی ئەو قەڵەمفرۆش و بەکرێگیراوانە :
-خەڵک تەمبەڵە و کارناکات.
-خەڵکی ئێمە دەعوەت زۆرئەکات.
-گەنج کارکردنی پێ عەیبە.
-خەڵک هەرچاوی لە دامەزراندنە.
-سەیرانگاکان جمەیان دێت.
-باحکومەت ئەوەندەی هەیەتی دابەشی بکات. “لێرەدا جەنابی ڕۆشنبیر وادەکات خەڵکێک گومان بکەن لەوەی حکومەت پارەی هەبێت٫ کابرای بەکرێگیراو خۆی دەکاتە دڵسۆزی خەڵک،ئەڵێ هەرچۆنێک بێت نیوموچە دابەشبکەن.ئەم دەیەوێت پێمانبڵێت ڕازیبن بە نیوموچەش،بەڵا م جەنابی لەبەر زۆرخواردن هەناسە بڕکێیەتی، وەک ئەڵێن لەبەر ورگی بەساڵ قاچەکانی خۆی نابێنێت”
-شۆڕشمان بۆ موچە نەکردوە.
-کەڕامەت هەبێت پارە ش دەبێت…ئیتر ئاوا لیستی قسە و دەربڕینەکان درێژ دەبێتەوە،وەک گوێیان…
بەڵام لەهەموویان بێشەرمانەتر ئەوەیە :کە بەناو سەرۆکی حکومەت دەڵێت :سوپاس!وەک ئەوەی لەگوێی گادا نوستبێت و گوێی لەم هەموو سوکایەتیە نەبوبێت کە پێیکرا.نە ئەوسەدان و هەزاران لێدوان و نوسینانە. لەکاتێکدا شەقیان لەمامۆستا هەڵدا،سوکایەتیان بە سەدان کەس کرد، گازی فرمێسک ڕێژیان بەکارهێنا، مانگرتن،بایکۆت،شکایەتکردن لە دادگای فیدڕاڵی و،کۆچی بەلێشاو…. بەڵام ئەو دەڵێت:سوپاسی خۆڕاگری خەڵک دەکەین. گاسلایتەر دێت پێماندەڵێت: من ئاگاداری هیچ شتێک نیم ،ئەوەندەی ئاگادارم خەڵک خۆڕاگربو. خەڵک حکومەتی خۆی خۆشدەوێت.
ئەو چاک دەزانێت کارێگەری وئەوخۆڕاگریە درۆزنانەیە چیبوە،لەسەر کۆمەڵگا. ئەودەزانێت گەنجەکان نیشتیمان بەجێدێڵن بەلێشاو،دەزانێت ڕێژەی جیابونەوە دەهێندە زیادیکردوە، کوشتن و کێشە کۆمەڵایەتیەکان،کێشەدەرونیەکان چەند زیادبوون،چۆن کۆمەڵگە لەداهاتودا کارێگەری پەکخستنی پەروەردەی لێدەردەکەوێت ،نەمانی ئینتیما و… بەڵام هێشتا سوپاسی خەڵک دەکات. ئەڵبەت ئەمە سوپاس نییە جنێوە،ئیهانەیە و بێ شعورییە.بەڵام بێشعوری دەرمانی نییە.

مەحموود عەبدوڵڵا




ناتەبایی و گێژاوی هەڵبژاردنی عێراق.. عوسمانی حاجی مارف

بەدوای شەڕی دوانزە ڕۆژەی ئیسرائیل و ئێران و بە لەبەرچاوگرتنی بارگرژی ناوچەکە و بەردەوامی ململانێکان، ئاڵۆزی پرسە ناوخۆیی و ناوچەییەکان و شلەژانی دیمەنی سیاسی، گومانی تیا نیە هەڵبژاردنی ئەم جارەی عێراق، سەختترین هەڵبژاردن بێت.
لەنێو کەشوهەوای گۆڕەپانی سیاسی ئێستای عێراقدا، شاهیدی هەوڵی چڕوپڕی هێز و لایەنە جۆراوجۆرەکانی شیعە و سونە و کوردەکانین، کە بۆ دووبارە داڕشتنی هاوپەیمانیەتی تازە و هەوڵدان بۆ زاڵبون بەسەر دۆخەکەدان، تا پێش هەڵبژاردن خۆیان جێگیر کەنەوە.
بەڵام ئەم هەڵبژاردنە، لەم هەلومەرجە مەترسیدارە ناوچەیی و ناوخۆییەدا، ناتوانێت ڕۆڵێکی یەکلاییکەرەوە ببینێت لە ئایندەی پێکهاتنی جێگیربونی دەسەڵاتی سیاسی لە بەغدا، چونکە نەخشەی هاوپەیمانی نوێ و دابەشبونی ناو هێزە سیاسیە جیاوازەکانی عێراق و کوردستان وە گوڕانی هاوسەنگی هێزیان، کاریگەری لەسەر توانای دووبارە داڕشتنەوەی دەسەڵات لە عێراقدا دەبێت.
ئەگەری هەڵوەشاندنەوەی چوارچێوەی هەماهەنگی کە لە چەند گروپێکی شیعەی هاوپەیمانی ئێران پێکهاتووە، بەدور نازانرێت بەهۆی دۆخی ناجێگیری ئێرانەوە ڕوبەڕوی تەحەددای زیاتر دەبنەوە، کە هەڕەشە لە سەر هاوپەیمانی و یەکگرتوییان دەکات، توانای پاراستنی پێگەی دەسەڵاتیان سەختە، بۆیە پێشبینی دەکرێت کە گۆڕەپانی سیاسی شیعە، بەتایبەتی چوارچێوەی هەماهەنگی لەهەوڵیاندا بۆ باڵادەستیان بەسەر تەواوی عێراقدا سەرکەوتونابن.
لە هێرشەکانی ئیسرائیل بۆ سەر غەززە و باشوری لوبنان و کوشتنی سەرکردەکانی حەماس و حزبولڵای لوبنان، هێزە شیعەکانی عێراق درکیان کرد کە بەرەوڕوی تەحەددای جدی و سەرسورهێنەر دەبنەوە، ئەم تەحەددایانە لە ململانێی ناوخۆییدا ناوەستن و قووڵتر دەبنەوە، بەهۆی گۆڕانکاریە ناوچەیە گەورەکان کە وایکردووە سەرکردە شیعەکان لە عێراقدا بە حیساباتی ستراتیژیاندا بچنەوە.
ڕووخانی ڕژێمی بەشار ئەسەد لە سووریا، هێرشی ئیسرائیل بۆسەر ئێران و کوشتنی زانا و سەرکردەی سەربازی ئێران، پێکهاتەی هێزە شیعەکانی عێراقیشی لەرزان، ئەمەش بەڕونی کاریگەری لەسەر دۆخی دەرونی و سیاسی هاوپەیمانانی تاران لە بەغدا دانا، کە ئێستا ترسیان لە لەدەستدانی ئەو پێگەو قازانجە سیاسیانەیان هەیە کە لەدوای لەشکرکێشی ئەمریکا بۆ سەر عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣دا بەدەستیان هێناوە.
دابەشبون لە چوارچێوەی هەماهەنگیدا گەیشتووەتە قۆناغێک، زۆربەی لایەنەکان بڕیاریان داوە لیستی سەربەخۆ لە هەڵبژاردنەکانی داهاتوودا بەڕێوەببەن، لە ترسی زیانێکی چاوەڕوان نەکراو. یەکێک لە تایبەتمەندیە دیارەکانی ئەم دابەشبونە، پەرەسەندنی ململانێی نێوان نوری مالیکی و سودانیە، کە سەردەمانێک سودانی پاشکۆی سیاسەتەکانی مالکی بوو، ئێستا خۆی لێ جیا دەکاتەوە و سیاسەتێکی سەربەخۆ دەگرێتەبەر، ئەمەش بۆ مالکی ترسی دابەزینی پێگە و نفوزیەتی.
لە هەوڵێکدا بۆ سنوردارکردنی تەماحەکانی سودانی، مالیکی دەستیکرد بە فراوانکردنی چالاکی هەڵبژاردن لە پارێزگاکانی کە زۆرینەی سونەن لە ڕێگەی لیست و حزبی نوێوە. مالیکی درک بەوە دەکات کە هاوپەیمانی لەگەڵ هاوکارەکانی لە چوارچێوەی هەماهەنگیدا ئیتر گەرەنتی نیە، بۆیە هەنگاو دەنێت بۆ بەهێزکردنی چانسەکانی لە دەرەوەی بازنەی شیعە، هەوڵدەدات لە ڕێگەی ئامرازە یاساییەکانەوە نفوزی سودانی تێکبدات، ئەمەش مانای ئەوەیە کە درزێکی گەورە لە نێوان ڕیزەکانی چوارچێوەی هەماهەنگیدا دەبینرێت. هەروەها مالیکی هەوڵیدا یاسای هەڵبژاردنەکان هەموار بکاتەوە بۆئەوەی بەرپرسانی جێبەجێکار ناچاربکات پێنج مانگ پێش خۆکاندیدکردن دەست لەکاربکێشنەوە، ئەمەش وەک هەوڵێک بۆ دورخستنەوەی سودانی. هەروەها پشتگیری لە پڕۆژە یاسایەک کرد کە داوا دەکات سەرکردەکانی حەشدی شەعبی لە تەمەنی ٦٠ ساڵیدا خانەنشین بکرێن، کە ئەگەری هەیە فالح ئەلفەیاد، سەرۆکی کۆمیسیۆنەکە و هاوکارێکی نزیک لە سودانی دوربخرێتەوە.
بەڵام ئەم هەوڵانە سەرکەوتو نەبون، مالیکی ناچار بوو بەدوای هاوپەیمانی بەدیلدا بگەڕێت، دیارترینیان لەگەڵ قەیس خەزعەلی سەرۆکی عەسائیب ئەهلی حەق و بلۆکی صادیقون لەپەرلەمان، ئەوەی شایانی باسە خەزعەلی بۆ خولی دووەم بەردەوامە لە پاڵپشتیکردنی سودانی، ئەمەش پەیوەندیەکەی لەگەڵ مالیکی ئاڵۆزتر کردووە، لەهەمانکاتدا مالیکی هەوڵئەدات لەنێو بازنەی شیعەکانی تردا نفوزی خۆی بپارێزێت، ئەمەش کاریگەری لەسەر نەیارەکانی لەناو دەوڵەتدا داناوە.
لەم دواییانەدا گۆڕانکاریەکی بەرچاو لە ئاراستەکانی قەیس خەزعەلی، سەریهەڵداوە، لە سەرۆکی فراکسیۆنێکی چەکدارەوە بۆ سیاسەتمەدارێک کە ئاواتەخوازە ڕۆڵێکی ناوەندی لە ئیدارەی دەوڵەتدا بگێڕێت، ئەم لێکنزیکبونەوەیەی نێوان سودانی و خەزعەلی بەبێ پێکدادانی ناوخۆیی تێنەپەڕی، ئەم هاوپەیمانیە سەرکردەکانی چوارچێوەی هەماهەنگی و مالکی تووڕە کرد، کە بە جیابوونەوە لە ئۆردوگای یەکگرتوی هێزە شیعەکانیان زانیوە.
لەهەمانکاتدا خەزعەلی بەکراوەیی ماوەتەوە بەڕووی ئەگەری دووبارە یەکگرتنەوە لەگەڵ سودانیدا، پێیوایە هێشتا هاوپەیمانی لەگەڵ سودانی باشترە لە هاوپەیمانی لەگەڵ مالیکی، چونکە چانسی بەدەستهێنانی دەسەڵاتی لەناو حکومەتدا زیاتر دەبێت.
هاوکات خەزعەلی کار بۆ چەسپاندنی نفوزی خۆی لەدەرەوەی چوارچێوەی شیعە دەکات بە پتەوکردنی هاوپەیمانی لەگەڵ یەکێتی نیشتمانی کوردستان، پەرەسەندنی پەیوەندی خەزعەلی لەگەڵ بافڵ تاڵەبانی، بە ڕوونی لە کاتی هاوکاریکردنیان لە هەڵبژاردنی پارێزگاری کەرکوکدا دەرکەوت، کە دەکرێت گەرەنتی پشتیوانی دەنگی کوردەکانی بۆ بکات لە پێکهێنانی حکومەتی داهاتودا.
بەم شێوەیە وا دیارە مالیکی، خەزعەلی، سودانی… بەرەو ڕوبەڕوبونەوەی ئاشکرای هەڵبژاردن دەڕۆن، کە لە نێوان حیساباتی ئاڵۆز و گۆڕانی هاوپەیمانیەکان و هاوسەنگی هێز لەناو ئۆردوگای شیعەدا لەبری هاوپەیمانی بەرەو روی یەکتر دەبنەوە.
سودانی تاڕادەیەک ڕێبازی سیاسی جەماوەری بەدەستهێناوە، هەرچەندە بەربڵاو نەبووە، بەڵام بە وێنەی دەوڵەتدارێک ڕۆڵێکی هاوسەنگی و سەقامگیری نیشانداوە تا ئەو ئاستەی توانیویەتی هاوسەنگیەک لەنێوان ئەمریکاو ئێراندا ڕاگرێت، سودانی هەوڵدەدات ڕێگەیەکی سیاسی نوێ دوور لە هێزە شیعەکانی تر نیشان بدات کە متمانەی ڕای گشتی عێراقیان لەدەستداوە. هەر لەم چوارچێوەیەدا، سودانی هاوپەیمانیەکی ستراتیژی لەگەڵ فالح ئەلفەیاد، سەرۆکی هێزەکانی حەشدی شەعبی دروستکردووە، کە پەیوەندیەکی کاریگەری لەگەڵ هۆزەکانی پارێزگا سوننەکاندا هەیە، بەتایبەتی لە ئەنبار و سەڵاحەدین.
ئەگەر سودانی سەرکەوتو بێت له پێکهێنانی هاوپەیمانیەکی سەربەخۆی هەڵبژاردن و کێشەکانی لەگەڵ هەولێر بە ئەنجامێکی ئەرێنی بگەیەنێت، دەبێتە دەستکەوێک بۆی لەسەر سندوقی دەنگدان، بەڵام ئەوەی پێش ئەم هەڵبژاردنە جێگای سەرنجە تائێستا کێشەکانی بەغدا و هەولێر بە ئاڵۆزی و ناجێگری و ناڕۆشنی ماوەتەوە.
سەرەڕای ئەوەی موقتەدا سەدر پێشتر، بایکۆتی هەڵبژاردنی پەرلەمانی ڕاگەیاند بە ناوی ئەوەی گەندەڵی بەربڵاو لە ژیانی سیاسی عێراقدا زاڵە، ئەگەری ئەوە هەیە کە سەدر پشتیوانی لە بزووتنەوەیەکی سەربەخۆی شیعە بکات کە پەیوەندی بە چوارچێوەی حوکمڕانی ئێستاوە نیە، ڕاستە پێشتر بایکۆتیان کردووە، بەڵام ئێستا بۆ خۆیان دەڵێن دۆخەکە لە گۆڕاندایە.
ئەگەر سەدر لە ڕێگەی پشتیوانی ناڕاستەوخۆوە بچێتە ناوەوە، ئەوە هاوسەنگی هێز تێکدەدات و تەنانەت نەیارەکانی وەک مالیکی و سودانیش ڕەنگە ناچاربن هاوپەیمانیەک پێکبهێنن بۆ بەرپەرچدانەوەی کاریگەریە ئەگەریەکانی سەدر لەسەر هەڵبژاردن.
لە لایەکی دیکەوە، کوتلە میلیشیا شیعەکانی سەربەئێران، لە ساڵی ٢٠٠٣وە عێراقیان داگیرکرد، دواتر لە تشرینی ٢٠١٩ ڕوبەڕوی سەختترین تەحەدای هەڵبژاردنی خۆیان بوونەوە، جەماوەر لەبەرامبەریاندا هاتنە سەر شەقام، لەهەمانکاتدا زیادبونی فشارەکانی ئەمریکا بۆ هەڵوەشاندنەوەی چەکدارەکانیان، هاوسەنگیان لەدەستداوە. ئەتوانین بڵێین ئەم کوتلانە لە دوای شەڕی ئیسرائیل و ئێران زیاتر بەدەست پارچەپارچەبونی ناوخۆییەوە دەناڵێنن و فرسەتی سەرکەوتنی سەربەخۆییان نابێت بۆ بەشداری لە هەڵبژاردندا.
بەم شێوەیە هێزە سیاسیە شیعەکان بەگشتی و چوارچێوەی هەماهەنگی بەتایبەتی، لەگەڵ ڕەوتی سەدری و کوتلە میلیشیاکان لە نێو دیمەنێکی زۆر ئاڵۆزدا دەچنە ناو هەڵبژاردنەکانی داهاتووەوە، کە بە حیساباتێکی ناوخۆیی و بە تێکەڵاویەکی نەگونجاوی لاواز دەکەونە بەر ڕکابەری لایەنەکانی تر لە بەرامبەر سونەکان و کوردەکاندا، بەو مانایەی هیچ گەرەنتیەک لە چۆنیەتی پێکهێنانی حکومەتی عێراق دابین نابێت. پێکهێنانی حکومەتی داهاتوو پەیوەستە بە توانای ئەو لایەنانەی بۆ دووبارە داڕشتنەوەی هاوپەیمانیەکانیان لە ژێر ڕۆشنایی ئاستەنگە نوێیەکاندا، گەر بتوانن هاوپەیمانی و ئاسۆیەک لە پێکهینانی حکومەت نیشان بدەن.!
بەپێچەوانەی هێزە شیعەکان کە هەوڵی دووبارە جێگیرکردنەوەی خۆیان دەدەن، پێناچێت گۆڕەپانی سونەی عێراق ئامادەبێت بۆ تێپەڕاندنی ئەو دابەشبونانەی کە ساڵانێکە دەرگیری بون، داتاکان ئاماژە بەوە دەکەن کە لایەنە سونەکان بە هەمان دابەشبوونە کۆنەکان لە هەڵبژاردنەکانی داهاتوودا ڕکابەری دەکەن، بەبێ ئەوەی هیچ ئاماژەیەکی جددی بۆ پێکهێنانی بەرەیەکی یەکگرتوو هەبێت.
چاوەڕوانی هیچ نیشانەیەکی هاوپەیمانی و یەکگرتویی نێوان لایەنە سونەکان ناکرێت، هەرچەندە پرسیارەکە ئێستا لە سەر سونەکان پەیوەندی بە هاوپەیمانیەوە نیە، بەڵکو پرسیارەکە ئەوەیە کێیە کە دەتوانێ دەنگ بۆ سونەکان بەدەست بهێنێت، ئایا محەمەد حەلبوسی دەتوانێ خاوەن نفوزێکی بەتوانا بێت بۆ بەدەستهێنانی دەنگی پێویست، یان لایەنە بچوکەکانیش دەتوانن بە شێوەیەکی کاریگەر ڕکابەری لەگەڵدا بکەن!؟
حەلبوسی لە چەند ساڵی ڕابردوودا توانی هەژمونی خۆی بەسەر گۆڕەپانی سیاسی سوننەدا بچەسپێنێت، پارتەکەی لە هەڵبژاردنەکانی ساڵی ٢٠٢١دا ٣٧ کورسی بەدەستهێناوە، هەروەها سەرۆکی پەرلەمانیش بوو تا ئەوکاتەی لە مانگی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣ بە بڕیارێکی دادگای باڵای فیدراڵی لە پۆستەکەی دوورخرایەوە، سەرەڕای ئەم لێدانەش، چاوەڕوانیەکان ماونەتەوە کە حەلبوسی وەک کاریگەرترین هێزی سوننە بمێنێتەوە.
لەکاتێکدا کە هێزە سیاسیەکانی شیعە و سوننە بەرەو هاوپەیمانی و بلۆکی ناتەقلیدی هەنگاو دەنێین، هەوڵێکی بێ سەمەرو ناتەبا لەناو هەرێمی کوردستان بۆ یەکخستنی ڕیزەکانی کورد لەپێش هەڵبژاردنی داهاتووی پەرلەمانی کوردستان دەدرێت، کە بافڵ تاڵەبانی بە ناچاری باس لە هاوپەیمانیەک بە سەرۆکایەتی مەسعوود بارزانی دەکات، تا کاریگەرترین لایەنی هەرێم دروست بکەن.!
بەڵام سەرەڕای گرنگی ستراتیژی ئەم هەنگاوە بۆ خودی پێگەی بارزانی و تاڵەبانی لەم دۆخەدا، ئاشکرایە کە بەهۆی مێژوی دور و درێژی ناکۆکی نێوان هەردوولا، وەک دوو هێزی میلیشا و خاوەن بەرژەوەندی بنەماڵەیی و پێگەی تایبەت لە دوو زۆندا، چانسی گەیشتن بەو هەنگاوە بەڵگە نەویستە کە سنووردار دەمێنێتەوەو جێبەجێ ناکرێت. بارزانی بە دیفاکتۆ کۆنترۆڵی خۆی بەدەستەوەیە و ئاستەنگی بۆ هەر هاوپەیمانیەکی هاوسەنگ دروست دەکات، فشار دەبێت لەسەر تاڵەبانی، کە ناچار دەبێت ملکەچی بارزانی بێت.! به دەستهێنانی یه کگرتویی بارزانی و تاڵەبانی به دڵنیایەوه ئەستەمە، به تایبەت له ژێر ڕۆشنایی دووبەرەکی قوڵ و ناکۆکیه دێرینەکانیانن، هەروەها دوو هێزی ناسیۆنالستی کۆنەپەرست و نائیسانی و جەردە و گەندەڵ لەسەر حسابی کێشەی کورد مامەڵە و بازرگانی و قاچاخچێتی دەکەن، ئەمەش کاریگەری لەسەر دۆخی هەڵبژاردنەکە دەبێت. بەمجۆرە یەکڕیزی کورد بە ملکەچی دانوستانی نێوخۆیی دەمێنێتەوە، لەنێو ئاڵۆزیە سیاسی و ئابوریەکانی بەردەم هەولێر و گرژی پەیوەندیەکانیان لەگەڵ بەغدا.
لەکۆتایدا تائێستا ئامادەکاریەکی داڕێژراو و گونجاو بەرەیەکی یەکگرتو لە پرۆسەی هەڵبژاردنی ئەمساڵی عێراقدا بەدی ناکرێت، لە کاتێکدا دۆخی ناوچەکە لە لوتکەی قەیران و گێژاوی سیاسیدایە، ئاراستەکەی نەک هیچ ئاسۆیەکی گەش لە ئارامی ناخاتە پێش چاو، بەڵکو چاوەڕوانی ناجێگیری و کارەساتی زیاتر دەکرێت.!




گـرنگـییەکانی مـۆسیقا بـۆ منـداڵان.. رەزا شـوان

مۆسیقا، میوزیک یان موزیک، بریتییە لە جۆرێک لە جۆرەکانی هـونەر. بەوە پێناسە کراوە، کە هـونـەرێـکە گـرنـگی بە دانـان و بە دابـەشکـردنی ئـاوازەکـان و بە شـێـوازی دروسـتی وتـنی گـۆرانیـیەکـان و بـە تـرپـەی هـەڵـپەڕکـێکـان دەدات. مـوزیـک زمـانـێکی فـروانی گـشـتگـیریی جـیهـانی جـیاوازە. مـوزیک زمـانی رۆحـە. زمـانـێکـە لەنێـوان مـێـشک و دڵەکـان دایـە. زمـان و خـۆراکی خۆشەویستـیـیە. زمانـێکە کە جوانـتریـن و ناسکـترین واتای لەخۆگرتـووە و هەمووان لـێی تێدەگەن. موزیک بەهـێزتریـن جۆری ئەفـسوونە. گـوێگـرتن لە مـوزیک و لە فـێربـوونی مـوزیک تەنها بۆ خـۆشی نیـیە. بەڵکو گەلـێک ئامـانجی کەسایـەتی و کـۆمەڵایـەتی و سـوودی جەسـتەی و دەروونی دەهـێـنـێـتە دی.

(ئەفـلاتـون) دەڵێـت:”مـوزیک رۆح بە گـەردوون و بـاڵ بە ئەقـڵ و گوزەر بە خەیـاڵ و ژیـانـیش بە هـەمـوو شـتـێک دەبـەخـشـێـت”.
(کونجریـف) دەڵـێت:”مـوزیک دەتوانێت دڕنـدەکان رابهـێنـێـت و بەردیـش نەرم بکات”.
(لانـسی) دەڵـێـت:”خـەڵکی فـێری ئـەوە بکەن، کە گـوێ لـە مـوزیک بگـرن، ئەو کـات پێـویـستـیمان بە زینـدانی نـابـێـت”.
(کـارۆلـیـنا پـرۆتـیـسکـۆ) دەڵـێـت:”منـداڵـەکـانتـان فـێری مـوزیـک بـکەن، ئـەوەی کەمانچـەیەک هـەڵـبگـرێـت، ناتـوانـێـت چـەکـێک هـەڵـبگـرێـت”.
(نـیـشـته‌) دەڵـێـت:”ئـەگـه‌ر ویـستـت بـڕیـار له‌سـه‌ر ئـاستی گـه‌لـێک بـدەیـت. گـوێ له‌ مـوزیکـیان بگـرە”.
(کـۆنـفـۆشـیۆس) یـش دەڵـێـت:”مـوزیـک ئـاوێـنه‌ی شارسـتانی گـه‌لانـه‌”.
مـوزیک زمـانێکه‌، له‌ زمـانه‌کـانی جـوانی. له‌گـه‌ڵ زمـانه‌ جـوانـه‌کـانی کـه‌دا، پـێکه‌وە جـیهـانی منـداڵان پێکـدەهـێنن. زمانێکه‌ له‌ خـزمه‌تی منداڵان دایه‌، هه‌مـوو لایه‌نه‌کانی گه‌شـه‌کـردنی منـداڵان لەخـۆدەگـرێـت: کـۆمـه‌ڵایـه‌تی، سـۆزداری، هـزری، داهـێـنان، زمانەوانی، که‌سایه‌تی، جـووڵـه‌یی دەگرێته‌وە. له‌ هه‌مان کاتیشدا، چـێژ و شارەزایی و کارامـەیی پێـویـست و هـێمـنی و ئاسـوودەیی و خـۆشی بە منـداڵان دەبەخـشـێـت.

موزیک زمانی هـۆنراوە و گۆرانییه‌. موزیک هـۆنراوەیەکی دەنگـدارە، رۆح و گیانێکی نه‌مـری به‌ بـه‌ر هـۆنـراوەدا دەکات و تـێکەڵی یه‌کـتری بـوونـه‌. هـۆنـراوە و مـوزیـک و گـۆرانی گیانێکـن له‌ سێ جه‌سـته‌دان، سیانه‌یه‌کـن ئاوێـته‌ی یه‌کتری بوونه‌ و له‌ یه‌کـتری دانابـڕێـن. هـه‌ریه‌که‌یـان به‌ ئه‌وەی تـرەوە به‌نـدە. هـه‌ماهـه‌نگی له‌ بنیاتنانی که‌سایه‌تیـدا دەکـه‌ن. پـێکه‌وە به‌شـداری له‌ بنیاتـنانی رۆشـنبـیـری و شارستانێتـیـدا دەکه‌ن. مـوزیک بووە به‌ پێویستیـیه‌کی گرنگـمان. کاریگه‌ریی له‌سـەر رۆشـنبـیریمان هـه‌یه‌‌. تا رادەیه‌کی زۆر تێـکه‌ڵ به‌ لایـه‌‌نـه‌کـانی ژیـانی رۆژانـه‌مـان بـووە.

موزیک رۆڵێکی گه‌ورە و کاریگه‌ری له‌ په‌روەردەکردن و له‌ رۆشنبیریکردنی منـداڵانـدا هه‌یه‌. له‌ زۆر شوێنی جیهانـدا، زۆر دامه‌زراوەی کۆمه‌ڵایه‌تی هـه‌یه‌، له‌ په‌روەردەکردنی کـۆرپه‌له‌ی نـاو سکی دایکانـدا، پـشت به‌ به‌کـارهـێنانی مـوزیک دەبه‌سـتن. بـۆ نمـوونه‌: شارەوانی رۆمـا له‌ ئیتاڵـیا، ساڵانه‌ چه‌نـد جارێک له‌ سه‌نتـه‌ری شاری رۆما و له‌ باخـچه‌ گـشتییه‌کانیدا، ئاهـه‌نگی مـوزیک و گـۆرانی و سەمـا بۆ ژنـانی دووگیـان سـازدەکه‌ن. به‌ ئامانجی باشبوون و ئاسایی بـوونی مـیزاج و خۆشی و شادی به‌خـشـین به‌ کۆرپه‌له‌کانی نـاو سکی ئـه‌و ژنـه‌ دووگـیانـانه‌.
مـوزیک به‌ شێوەیه‌ی گـشتی و تێکـڕا، له‌ منـداڵییه‌وە له‌ زۆر له‌ بـوارەکاندا کاریگه‌ریی له‌سـه‌ر گه‌شه‌کـردنی منـداڵان هـه‌یه‌. هـۆگـربـوون بـه‌ مـوزیـک له‌ ته‌مه‌نـێکی بچـووکی منـداڵیـدا، کارتێکـردنی له‌ هـێنانەدی ژیـانێکی باشـدا هـه‌یه‌. رێـژەی ئه‌م کارتێکـردنه‌ش له‌ هه‌مـوو منـداڵانـدا وەک یه‌ک نییه‌، له‌ منـداڵـێکه‌وە بۆ منـداڵـێکی تر جیاوازیی هـه‌یه‌.
گوێگـرتنی منـداڵان لە موزیک زۆر پێویستە، بەڵام گـرنگـتر و بەهـێزتـر لە فـێربـوونی ژەنـینی ئامـێرە مـوزیکـییەکـان و بەشـداریکـردنیـانە، لە چـالاکـییە مـوزیکـییەکان و لە دەرخـستـنی توانـا و بەهـرە هـونەرییەکـانیان.

بە کورتی گرنگی و سوودەکان موزیک بۆ منداڵان، لەم خاڵانەدا چـڕمان کردوونەتەوە:
١ـ مـوزیـک گەشـەی مـێـشکی منـداڵان باشـتر دەکـات: لە سێ سـاڵی یەکـەمی ژیـانـدا، پەیوەندییەکانی مێشک دروست دەبن. کە بناغەی ئەو کارامەییانەی قسەکردن ” زمان”، جـووڵە و زانستی پێکـدەهـێـنن. سەرنجی ئەوەتـان داوە، کە منـداڵان گوێیان لە ئـاوازە دڵخـوازەکانیان دەبێـت، چاوەکانیان روونـاک و گـەش دەبنـەوە. ئەمـەش تەنهـا خۆشی نیـیە؛ گەشەکـردنی راستەوخـۆی مێـشکە. مـوزیک سەرسـوڕهـێـنەرە بۆ گەشەکردنی زانستی منـداڵان. خـۆراک بەو ناوچانەی مێشک دەدات، کە پەیوەنـدییان بە یـادەوەری و هـەست و تەنـانەت بـە هـەنـگـاوە بچـووکەکانی هـەڵـپەڕینـشەوە و هـەیە. چەنـدین توێـژینەوە و لـێکـۆڵـینەوە زانستی، لەسـەر کاریگەرییەکانی موزیک لەسەر مێـشکی منداڵان کراون. دەرکەوتـووە گوێگرتن لە موزیک، گەشەی مێشکی منداڵان باشـتر و خێراتر دەکات. توانا جووڵـییه‌کانی منداڵان چالاکـتر دەدات. لە بیـرکاریـدا باشتر دەبـن.
٢ـ موزیک هـۆکارێکی گرنگه‌ بۆ به‌ کۆمه‌ڵایه‌تی بـوونی منـداڵان: کار بۆ ئه‌وە دەکات، که‌ په‌یـوەنـدییـه‌کی به‌هـێزی هـاوڕێـتی بخـاته‌ نێـوان منـداڵانی هـاوحه‌زی مـوزیـکه‌وە.
به‌ تایبه‌تیش ئه‌و منداڵانه‌ی که‌ پێکه‌وە له‌ کۆرسێکی موزیکیدان، یا له‌ تیپێکی موزیک و گۆرانی دان. پێویستیان به‌ هـاوڕێتی و هـاوکاری و یارمه‌تی و هه‌ماهـه‌نگی یه‌کتری هـه‌یه‌. چـونـکه‌ کـارێکی تـیـمی بە کـۆمـه‌ڵ ئه‌نجـام دەدەن. به‌بێ هـاوکاری نایه‌تـه‌دی.
مـوزیک پـه‌رە بە رێـز و بە خۆشـەویـستیی نێـوان منـداڵان دەدات. لەسەر ئاخاوتنی سـفـت و بێ گـرێ و سـادە و زمـانی گـوڵ و دوورکـه‌وتـنـه‌وە لـه‌ زمـانی زبـر و لـە به‌کـارهـێنانی شـێوازی رەقی رووشـکـێـن، منـداڵان رادەهـێـنـێـت.
٣ـ موزیک بەشدارە لە بیرکـردنەوەی داهـێنەرانەدا: مـوزیک خەیاڵ فـراوانتر دەکات و ئاستی زیـرەکی بەرزتر دەکاتەوە. هـانـدەرێکی بەهـێزی مـێشکە. توانای بیرکردنەوە و چارەسـەرکردنی کـێـشەکان بەرزدەکاتەوە. پەیوەندییەکی روون لەنێوان سەرقاڵـبوونی منـداڵان لەگەڵ مـوزیک و تـوانای داهـێـنان هـەیە. تـوێـژینـەوەکان ئاماژە بەوە دەدەن، کە ئـەو منـداڵانـەی کە پـێـشیـنەیەکی مـوزیـکـیـیان هـەیە، زۆر جـار لە داهـێـنان و لە چـارەسەرکـردنی گـرفـت و کـێـشەکـانـیانـدا سەرکـەوتـوون.
٤ـ مـوزیـک گەشـه‌ به‌ هه‌سـت و نه‌سـتی منـداڵان دەکـات: تـوانـای تـێـبینی و سه‌رنـج وردییان و رێکخستنی سۆزداریی لۆژیکییان زیـاتر دەکات. هه‌ر له‌ میانه‌ی مـوزیکه‌وە، توانایه‌کی زیـاتری گوێگـرتن و فـێربـوون و وەرگـرتنیان دەبێـت. هـه‌میـشه‌ش مـوزیک به‌ به‌شی ته‌وەری کرداری فـێربوونی منـداڵان دادەنرێت. کرداری فـێربوونی بابه‌ته‌کانی زانیاری و خـوێنـدنی قـوتابخـانه‌ش ئاسانـتر دەکات.

٥ـ مـوزیک گه‌شه‌ به‌ به‌هـرەکانی منـداڵان دەکات: زاخـاوی هـۆش و هـه‌ستیان دەدات و تـوانـای داهـێنان و ئافـرانـدنیـان زیـاتـر دەبـێـت.

٦ـ مـوزیک هـێمنی و ئـارامی و ئاسوودەییـه‌کی زۆر دەخـاته‌ دڵی منـداڵان: هـه‌سـت و چـێژی خـۆشی و کامـه‌رانی و به‌خـته‌وەری به‌ دەروونـییـان دەبه‌خـشـێـت و ژیانیـان لا شـیرینـتر و گـوشادتـر دەکات. ئارەزووی گـوێگـرتـن و وتـنی گـۆرانی له‌ دەروونیانـدا دەڕوێـنێـت. له‌ سروشتی گـشتـیدا هه‌میشه‌ له‌ دۆخـێکی گونجـاو و هـاوسه‌نگـیدا دەبن.
ئەرێـنی و گەشبینی و هـیواداری و مـتمانە بەخۆبوونێکی زیاتـریشیان پێـدەبەخـشـێت.

٧ـ مـوزیک رۆڵـێکی گـرنگ و کاریـگه‌ری له‌ په‌روەردەکـردنی دروسـت و له‌ بنیاتنانی که‌سایه‌تی هـاوسه‌نگی منـداڵانـدا هـه‌یه‌: مـوزیک هه‌میشه‌ش هـیوا و گه‌شبینی دەخاته‌ دەروونی منـداڵانه‌وە. یارمـه‌تییان دەدات بـۆ خـۆ ئامادەکـردن بـۆ ژیـانـێکی خـۆشـتر و بۆ داهـاتـوویه‌کی له‌بارتـر و گه‌شـتـر. بۆ دەربـردن لەگەڵ گۆڕانکارییەکانی داهـاتوودا.

٨ـ به‌ هـۆێ گـۆرانی و میلـۆدی و مـوزیکه‌وە، دەتوانین گوزارشت و دربـڕینی ئه‌دەبی، له‌ منـداڵاندا کاراتر و به‌هـێزتـر بکەیـن: هانیان بدەیـن به‌بێ تـرس و شه‌رم، گوزارشت له‌ هه‌ست و نه‌ست و سۆزدارییان بکه‌ن و تواناکانی خۆیـان دەربخـه‌ن، چـییان له‌ نـاخ و باریان دایـه‌، هـه‌ڵیـان بـڕێـژن. مـوزیـک بـژەنـن و گـۆرانی بـڵـێـن و هـه‌ڵـپـه‌ڕن.

٩ـ مـوزیـک ئاسـتی ئـاکـادیـمی منـداڵان بـەرزتـر دەکـاتەوە: تا ئـێـستا تـوێـژیـنه‌وە و لێکـۆڵـینه‌وەیه‌کی زۆر دەربارەی کاریگه‌ری مـوزیک له‌سه‌ر مێشکی مـرۆڤ به‌ گـشتی و مێشکی منـداڵان به‌ تایبه‌تی کراوە. زانـاکان گه‌یشتـنه‌ ئه‌و ئه‌نجـامه‌ی، ئه‌و منـداڵانه‌ی که‌ هـۆگـری ژەنـیـنی ئامـێرێـکی مـوزیکـن یان گـوێگـرێـکی باشی مـوزیکـن، له‌ رووی ئاکـادیـمی و خوێـنـدنه‌وە، نمـرەکانیـان له‌ وانه‌کـانی خوێنـدنـدا، به‌رزتـرن له‌ نمـرەکـانی ئه‌و قـوتابییانه‌‌ی هـۆگـری مـوزیـک نـین و گـوێ لە مـوزیـک ناگـرن.
لێکۆڵینه‌وە تازەکانیش، ئاماژە به‌وە دەکه‌ن، ‌کە موزیک تێکڕای زیرەکی منداڵان به‌رزتر دەکاته‌وە. مـوزیک دەلاقـه‌یه‌کـیش بۆ خەیـاڵ فـراوانی و داهـێنان و ئافـرانـدن دەکاته‌وە.

١٠ـ مـوزیک یارمه‌تی گه‌شه‌کـردن و دەوڵه‌مه‌نـدکردنی زمـانی منـداڵان دەدات: منـداڵان له‌ رێی موزیکه‌وە، بـڕێکی زیاتری وشه‌ و زاراوە و رسته‌ و هـێـما فـێردەبـن. ته‌نانه‌ت کۆمه‌ڵێک وشه‌ و رسته‌ و نـاوی ئامـێرە موزیکـییه‌کان، به‌ زمانی ئـینگـلـیزی فـێردەبن.

١١ـ مـوزیک گوێیـه‌کانی منـداڵان له‌سـه‌ر گـوێگـرتـنی باشـتر رادەهـێـنـت: تا شـارەزای هه‌موو دەنـگه‌ جیـاوازەکـان بـبن. ئه‌و که‌سانه‌ی گـوێـقـوڵـغـان و گـوێیه‌کی مـوزیکـییان هـه‌یه‌، زووتر و زۆتـر وشـه‌ و رســته‌کـانی زمـان وەردەگـرن.
هـونه‌رمه‌نـدی گۆرانیـبێژی مه‌زنی کوردمان (هـۆمه‌ر دزەیی) جارێکیان له‌ دیمانه‌یه‌کی ته‌له‌فـزیـۆنیـدا وتی: له‌ فـه‌رەنسا به‌شـداریـم له‌ کۆرسێکی زمانـدا کرد، هـه‌ر له‌ یه‌کـه‌م رۆژدا، مامۆستاکه‌ چـیی بـوتـایه‌ یه‌کـسه‌ر وەرمـدەگرت. بۆیـه‌ مامۆستاکه‌ سه‌رسام بوو و لـێمی پرسی: تۆ هـونه‌رمه‌نـدێکی گورانیبـێژی؟ وتـم: به‌ڵێ. به‌ چـییا دەزانیت که‌ من گـۆرانیبـێـژم؟ وتی: تـۆ گـوێیـه‌کی مـوزیکـت هـه‌یه‌، یه‌کـسه‌ر قـسه‌کـانـم وەردەگـریـت.

١٢ـ مـوزیک و میلـۆدی و گـۆرانی و هـه‌ڵـپه‌ڕکێ، شـه‌رم و تـرسی منـداڵان ناهـێـڵـن: مـوزیـک ئـازایـه‌تی ئـه‌دەبـی و مـتـمانه‌ و بـاوەڕ به‌ خـۆبـوونـێکی زیـاتـر بـە منـداڵان دەبه‌خـشـێـت. تا بـه‌ راشـکاوی گـۆزارشـت لـه‌ هـه‌سـت و لـه‌ خـۆشــه‌ویـسـتی و له‌ سـۆزدارییان بـکه‌ن.

١٣ـ مـوزیـک چـارەسـەری هـەنـدێـک لە کـێـشە دەروونـیـیەکـانی منـداڵان دەکـات: به‌شـێکی زۆری پزیـشکان و دەروونناسانی منداڵان، بۆ هـه‌ندێ گرفـت و نه‌خـۆشی سایـکـۆلـۆژیـی منـداڵان، بـۆ چـارەسـه‌رکـردنیـان، په‌نـا بـۆ مـوزیـک دەبـه‌ن. وەکـو: دڵـتـه‌نـگی، خـه‌مـۆکی، دڵـەڕاوکێ، بـێـزاری، تـرس، نـێـرگـزی، شـه‌رم،… هـتـد.

١٤ـ مـوزیک هـەسـت و چـێژی جـوانی بە منداڵان دەبـەخـشـێـت: رەوشـتیان له‌ خه‌وش و خار پـاک دەکـه‌نـه‌وە.
(بێتهـۆڤـن) دەڵێـت:”مـیوزیک جـوانیـیه‌کی بیـستراوە.. ئه‌ڵـقـه‌یـه‌کیشـه‌ رۆح و هـه‌ست پێـکه‌وە دەبه‌ستـێـت”.

١٥ـ مـوزیک رۆڵـێکی گه‌ورەی له‌ رۆشـنبیریکـردنی منـداڵانـدا هـه‌یه: هـانی منـداڵانی موزیکـژەن یا گوێگـرانی مـوزیـک دەدات، بۆ خـوێنـدنه‌وەی ئه‌و پەرتـووکە ئاسانانه‌ی که‌ دەربـارەی میـلـۆدی و مـوزیـک و گـۆرانی نـووسـراون. تا شارەزاییـه‌کی زیاتـریان له‌ بـارەی مـوزیـک و مـوزیـکـژەنـه‌ ناسـراوە کـوردەکـان و جـیهـانیـیه‌کـان هـه‌بێـت. شارەزاییان له‌ شێوازی موزیک و له‌ رۆشنبیریی موزیکی و له‌ ئامێرە هه‌مه‌جـۆرەکانی موزیـک و له‌ داب و نه‌ریتی گه‌لانی جیاواز هه‌بێـت. به‌ رووی رۆشـنبیریی و موزیک و هـونه‌ری گـه‌لان و جـیهـانـدا بکـرێنـه‌وە.

١٦ـ موزیـک په‌یـوەنـدیی خـێزانیش به‌هـێز دەکات: رێـز و سـۆز و خۆشـه‌ویستی نێوان دایکان و باوکان و منـداڵه‌کانیان به‌هـێزتـر و شـیرینـتر دەکات. چـونکه‌ منـداڵان له‌ رێی مـوزیـکه‌وە، فـێری سـۆز و خـۆشـه‌ویـستی و رێـز و دیـالـۆگی شـیرن و یاسـا دەبـن.

١٧ـ مـوزیـک هـه‌ست و نه‌سـت و چـێـژ و خـۆشـیی دەروونی و جـەستەیی بە منـداڵان دەبەخـشـێـت: له‌ هـۆش و لە دەروونیـانـدا دەڕوێـن و وایان لـێـدەکـات، کە به‌ درێـژایی ژیانیـان، هـۆگـری موزیک و میـلـۆدی و گـۆرانی ببن و نەتـوانن پـشـت له‌ مـوزیـک و گـۆرانی بـکه‌ن. مـوزیـک واش لـه‌ منـداڵان دەکـات، لـه‌ رووی هـزری و کۆمه‌ڵایه‌تی و سـۆزدارییـه‌وە، ئامـادەی ژیـانێکی خۆشـتر و داهـاتـوویـه‌کی باشـتربـن و گەشـتربـن.
زۆرن ئه‌و منداڵانه‌ی که‌ له‌ ته‌مه‌نی چوار یا پێـنج ساڵاندا، فـێری موزیک ژەنین بوون. بـوون به‌ کـه‌ڵه‌ موزیکـژەنی جـیهـانی. له‌وانـه‌ش مـوزیکـژەن مـۆزارت. لە تەمەنێکی زۆر بچـووکـدا دەستی بە ژەنـینی مـوزیک کـرد.
١٨ـ مـوزیـک منـداڵان لەسەر خـۆراگـری و کۆڵـنەدان رادەهـێـنێـت: بۆ ئەوەی منـداڵان فـێری ژەنـینی ئامێرەکـانی مـۆزیک بـن، پێـویـستیـیان بە ئـارامی و بە خـۆڕاگـری و بە کۆڵـنەدانە. ئەمەش لە دواتـردا لە ژیانیانـدا، یارمەتییان دەدات، کاتێک کە رووبەڕووی سەغـڵەتی و ئاستەنـگـییەکی قـورستر دەبنـەوە.

دایکان و باوکان، مامۆستایان، موزیکـژەنان، گۆرانیبـێژان، رێکخـراوە خەمخـۆرەکانی منـداڵان، به‌ڕێـوەبـه‌رێتییە‌کـانی چـالاکـیـیه‌کانی قـوتـابخانـه‌ بنـەڕەتـییەکـانی کوردسـتان، به‌ له‌به‌رچاوگـرتنی ئه‌و سوودانـه‌ی سه‌رەوە و زیاتـریـش له‌و سوودانه‌ی مـوزیک، له‌ گه‌شـه‌کـردن و ئامـادەکـردنی منـداڵان بـۆ داهـاتـوویـه‌کی دڵخـواز و شـیاوتـر. پێـویسـته‌ پـلانی تۆکـمه‌ و به‌رنامه‌ی ته‌سه‌لـتان بۆ منداڵه‌کانتان هه‌بێـت بـۆ فـێربـوونی مـوزیک و گـوێگـرتن له‌‌ مـوزیک. چـونکه‌‌ په‌روەردەی مـوزیکی منـداڵان زۆر گرنگ و به‌سوودە. له‌ زۆر کار و ره‌فـتاری نه‌خوازراو و له‌‌ خـووی ناشیرین، منداڵه‌کانتان دووردەخـاته‌وە.
له‌ وڵاتـانی رۆژئـاوادا، بایـه‌خـێکی زۆر به‌ پـه‌روەردەی مــوزیـکی دەدەن. له‌ زۆربـه‌ی ماڵـه‌کانـدا، پیانـۆیـه‌ک هـه‌یه‌، یا ئامـێرێکی مـوزیکی هـه‌یه‌. گـه‌ورە و منـداڵان له‌ کاتی پەرژاندا تاوێک پیانۆ لێدەدەن. له‌ قوتابخانه‌کانیشدا منـداڵانی ئارەزوومـه‌نـدی مـوزیک، له‌ لایه‌ن مامۆستای پسپۆری مـوزیکه‌وە، به‌ پێی ئارەزوو و هـه‌ڵـبژاردنی قـوتابییه‌کان، فـێری ژەنـینی ئامـێرێکی مـوزیکـییان دەکه‌ن. له‌ هـه‌ر شـار و گه‌ڕەک و گونـدیکـدا، به‌ دەیان تیپی موزیکی هـه‌یه‌. به‌ خۆڕایی له‌ سه‌نته‌رەکانـدا ئاهـه‌نگی موزیکی سازدەکەن.

له‌‌ کوردستانیشدا، بابه‌تی موزیک وەکو وانه‌‌یه‌‌کی سه‌‌ربه‌خۆ و خـراوته‌‌ پـرۆگـرامه‌کانی قـوتابخانه‌‌ی بنه‌ڕەتییه‌وە. من وام پێ جـوان و دروسـته‌، که‌ هـه‌ردوو وشه‌که‌ (سروود) و (مـوزیک) بخرێنـه‌ پاڵ یه‌کـتری و ببـن به‌ وانه‌ی (سـروود و مـوزیک). مامـۆسـتای پسـپۆر و کارامه‌ و شارەزای مـوزیک، له‌‌ دەرچـوانی په‌یمانگای هـونـه‌رە جـوانه‌کـان، به‌شی مـوزیک. بۆ وتنه‌‌وەی ئه‌م وانـه‌یه‌‌‌ ته‌رخـان بکـرێـن. نه‌شکـرێـت به‌ وانـه‌یـه‌کی لاوەکی. پێـویـستە گـرنگی پـێـبـدەن.

دەستخۆشییه‌کی زۆریش له‌و لایه‌ن و مامۆستا موزیکـژەنه‌ دڵسۆزانه‌مان‌ دەکه‌م، که‌ له‌ پشـووەکانی هـاوینانـدا، کـۆرس و خـولی تایـبه‌ت بـۆ فـێرکـردنی مــوزیک بۆ منـداڵانی کوردمان دەکه‌نه‌وە. خـزمه‌تی پیـرۆز و ناوازەیـان، شایه‌نی ئه‌وپـه‌ڕی رێـز و پێـزانینه‌.

(*) بۆ ئەم نووسیـنەم، سـوودم لەچـەنـدیـن سایتی ئینگـلیزی و عـەرەبی وەرگرتـووە.
رەزا شـوان
نەرویـج: ٢٠٢٥




شانۆگەری سێ چیرۆکی خێرای مردنمان.. نووسینەوەو دەرهێنانی: رێباز محەمەد جەزا

شوێن: هۆڵی کۆمەڵەی هونەرەجوانەکان، سلێمانی تەنیشت نەخۆشخانەی ئیمێرجنسی

کات: ٢٠\٨\٢٠٢٥ و رۆژانی دووایی

کاتژمێر: ٥:٣٠ی پاشنیوەڕ..




بیۆنگ- چوول هان گەماڕۆدانی دیجیتاڵی.. عەبدولموتەلیب عەبدوڵڵا

تەکنۆلۆژیا گومان پەرەپێدەدات، چوونكە لە دەرەوەی دراماتیکایە.

فەیلەسوفی ئەڵمانی بە ڕەچەڵەک کۆری (بیۆنگ- چوول هان) دوای نووسینە ڕەخنەییەکانی لەبارەی سەردەمی گەماڕۆدانی دیجیتاڵی ناوبانگی خۆی بەسەر گۆڕەپانی فیکر و فەلسەفەدا سەپاند، بەردەوام هەوڵی گەڕاندنەوەی پێگەی فەلسەفی لەبەرانبەر جیهانی تەكنۆلۆژی هاوچەرخ دەدات، لەو بارەشەوە ئاوڕدانەوەیەكی تووندی لەنێو خوێنەرانی ناوچە جیاجیاکانی جیهاندا هێناوەتە ئاراوە و هەوڵدەدات بەشێوەیەکی جیاواز پەیوەندی بە تەكنۆلۆژیا و كلتووری ئەمڕۆ بکات، بۆ ئەوەی گەماڕۆی دیجیتاڵی و نمایشی پەیوەندییەکانی سەرمایەداری تەكنۆلۆژی وەك زڕەوێنە بخاتە بەر ڕەخنە و لەوێوە سۆزی دراماتیكی زیندوو بكاتەوە.
(بیۆنگ- چوول هان) بەردەوام وەک درێژکراوەی قوتابخانەی ڕەخنەگرانەی فڕانکفۆرت، هەوڵدەدات پێداگری لەسەر ئاشکراکردنی گرنگی پێگەی فەلسەفی بەرانبەر بە تەكنۆلۆژیا، نەک بە مەبەستی دابینکردنی چارە، بەڵكە وەك هەوڵێک بۆ وەسفکردنی سرووشتی جیهان بەشێوەیەکی ورد و شیکاری بخاتەڕوو… ئێستا خاوەنی (16) کتێبە: (كۆمەڵگای شەفافیەت، جەوهەری دەسەڵات، تۆپۆلۆژیای تووندوتیژی، ڕزگاركردنی جوانی، كۆمەڵگای هەڵپڕووكاو، لەناو پۆلدا، ئیرۆس… ) لە كۆی هەموواندا هەوڵی ڕەخنە و خوێندنەوە و هەڵوەشاندنەوەی پێکهاتەی جیهانی ئەمڕۆی تەكنۆلۆژیا و گەماڕۆی دیجیتاڵی و نمایشكردن لەپێناو نمایشكردن… دەدات، بە بیركردنەوەیەكی ڕەخنەگرانەوە بەر ئەرێیەكانیان دەکەوێت.
لە دیدی (بیۆنگ چوول هان)ەوە ئامێرە دیجیتاڵییەکان و سەرمایەداری، هاوپەیمانییەکی میتاسرووشتییان پێکهێناوە و هەموو ئازادییەکی کردارییان لەپێناو تەكنۆلۆژیای بێ وەڵام لەناوبردووە… پێداگری لەوە دەكات و دەڵێت سەرمایەداری وەک سیستەمێکی هەمەلایەنە خەریکە بڕواهێنان بە پرسیار لەق دەكات و بۆ (سەرمایەداری چاودێری) دەگۆڕێت… چوونكە ئەو پێیوایە بەردەوام پلاتفۆرمە تەکنۆلۆژییەکان چاودێریمان دەکەن و چاودێریمان دەکەن و کارەکانمان دەخەنە ژێر گومانەكانی دەسەڵاتی خۆیانەوە بۆ ئەوەی زۆرترین قازانج بەدەست بهێنین، لەبەر ئەو هۆکارە هەر کلیکێک لەسەر کۆمپیوتەرەكەمان تۆمار دەکەین، ئەوان بە سوودی خۆیان شیکاری دەکەنەوە. ئێمە لەلایەن بەرنامە ئەلگۆریتمییەکانەوە وەک بووکەڵە دەجوولێینەوە و خەیاڵ دەکەین کە ئازادین، وەک ئەوەی ئەمڕۆ (تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان) شایەتحاڵن… بەڵام ئەو ئازادییەی ئەوان فەراهەمیان كردووە، هەرگیز ئازادی نییە، وەهمی ئازادییە و جۆرێكە لە گرتنەخۆ…

گفتوگۆی ئازاد/ شەڕانگێزی خۆبەخشانە
ئەمڕۆ مرۆڤ كۆنترۆڵكردنی خۆی بە ئارەزووی خۆی هەڵبژاردووە، چوونكە هەر کلیکێک کە مرۆڤ دەیکات، هەڵدەگیرێت! هەر هەنگاوێک کە مرۆڤ دەینێت، دەتوانرێت شوێنپێی بگیرێت… ئێمە لە هەموو شوێنێکدا شوێنپێی دیجیتاڵی بەجێدەهێڵین، و ژیانی دیجیتاڵیمان خاڵ بە خاڵ لەناو تۆڕی دیجیتاڵیدا ڕەنگدانەوەی هەیە، خاڵ بە خاڵ كۆنتڕۆڵكراوین، بەو مانایەش گفتوگۆی ئازاد لە جیهانی دیجیتاڵیدا بووەتە دیوەکەی تری ستەمکردن، بووەتە شەڕانگێزی خۆبەخشانە… چوونكە بەبێ ئاگاداری خۆمان شەڕانگیزی پرۆسیسە دەكەن، بەبێ ئاگایی خۆمان ستەم لە ئازادییەکەمان دەكەین، بە ئارەزووی خۆمان ستەم و شەڕانگیزی بەسەر خۆماندا دەسەپێنین… ئێمە ئازاد نیین! كەواتە بڕواهێنان بە ئازادی دیجیتاڵی، دەستپێکردنی کۆیلایەتییە! کۆیلایەتییەک کە هەموومان نوقمی فەنکشنێکی دیجیتاڵی دەكات… (بیۆنگ- چوول هان) پێیوایە ئەو كۆیلایەتییە جیاوازییەکی ئەوتۆی لەگەڵ فیودالیزمی سەدەکانی ناوەڕاستدا نییە، بەو مانایەش ئاغاکانی فیۆدالیزمی دیجیتاڵی وەک فەیسبووک و ئەوانی دیکە، پارچە زەوییەکی بێ بەرانبەر دەدەنە بەکارهێنەران بۆ ئەوەی کەڵکیان لێوەرگرن، ئێمەش وەک گەمژە دەیانکێڵین، بۆ ئەوەی ئەو ئاغایانە بێن و بۆ خۆیان دروێنەی بكەن. ئەوە بۆیەكردنی پەیوەندییەكانی ئێمەیە بە بۆیەی ئازادی، ئێمە لە دنیای دیجیتاڵی لەڕێگای وەهمی ئازادییەوە پەیوەندی دەکەین و فیوداڵەکانیش قازانجەکانیان لەم پەیوەندییەوە دەچنن، کە دەزگا نهێنییەکان چاودێری دەکەن، ئەوە سیستەمێکی زۆر کاریگەرە و كەچی بە ئەرێنی دەیبینین و هیچ ناڕەزایەتییەكی بەرانبەر دەرنابڕین، چونکە ئێمە لە ژێر سیستەمێکدا دەژین، کە خودی ئازادی دەقۆزێتەوە. ئەو تایبەتمەندییە کەسییانەی کە هەر تاکێک لە تاکەکەی دیکە جیا دەکەنەوە و کەمکردنەوەی تایبەتمەندی جیهانی مرۆڤایەتی و توانای درووستکردن و تێپەڕاندنی و تێکدانەکە گەیشتووەتە ئەو ئاستەی کە هەستی مرۆڤ بە هەموو جۆرەکانییەوە: خۆشی، شادی، حەز، خەم، دڵتەنگی… بگۆڕێت بۆ سیگناڵی دیجیتاڵی.
لەسەردەمی دیجیتاڵیدا ئەوە ئایكۆنەكانن، حەز و خۆشی و چێژی ناخی مرۆڤ دەردەبڕن! واتە مرۆڤ كارلەسەركراوە، نەوەك بكەر… هەر لەوێوە ئایكۆنەكان قووڵاییەکانی ناخی مرۆڤیان بەتاڵ كردۆتەوە و وادەكەن تەواوی كار و داهێنان و توانا مرۆییەکانی لەدەست بدات. بەمشێوەیە هاووڵاتی ئەلیکترۆنی وەک بیۆنگ- چوول هان لە کتێبی لە ناو پۆلدا، ئاسۆی دیجیتاڵی (٢٠٢١)دا باسی کردووە، وەك كەس بووەتە کەسێک کە ناسنامەی کەسیی خۆی لەدەستداوە، مرۆڤ لە ئەنجامی زیادەڕۆیی لە بەشداریکردنی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان وەك تاكێكی سەربەخۆ نەماوەتەوە، بەڵكوو بووەتە (هۆڵی نمایشكردن) کە بابەتی زۆرانی تێیدا نمایش دەكرێت.
بیۆنگ- چوول هان بە تووندی ڕەخنەی لە باسکردنی دانیشتووانی دیجیتاڵی لە تۆڕەکاندا دەگرێت، دانیشتووانی دیجیتاڵی ئەوەی پێکهاتنی (ئێمە)ی دامەزراندووە، ئەگەرچی پەیوەندییەكانی خێرا و كۆك كردووە، بەڵام ئەو پەیوەندییانە زیندوو نین و لە هاوژیانی بەدەرن، ڕۆحییان نییە… هیچ ڕۆحێک و ویژدان و ڕێکخراوێکیان نییە، گۆشەگیرن، پەرش و بڵاون، لەنێو خۆیاندا دەکشێن و دەچنەوەیەك…

مرۆڤی شاشە
ژیانی دیجیتاڵیدا دەبێتە هۆی گۆڕانکاری ڕیشەیی لە ژیانی ڕاستەقینەدا، نەمانی ڕێوڕەسمەکان لە ئێستادا نیشانەی نەمانی پەیوەندی گرووپە كۆمەڵایەتییەکانە، هەمیشە تەكنۆلۆژیا بێ وەڵامی دەسەپێنێ و دەکەوێتە دەرەوەی دراماتیکاوە، نەبوونی پەیوەندی کە لە ئەنجامی بوومەلەرزەی دیجیتاڵی درووست بووە، هەرچەندە وایکردووە پەیوەندییمان بە یەکترەوە زیاتر و ڕاستەوخۆتر بێت، بەڵام لە یەکترەوە نزیک نین. سۆشیال میدیای مۆدێرن ڕەهەندی کۆمەڵایەتی لە پرۆسەکانی پەیوەندی نێوان تاکەکاندا نەهێشتووە. ڕاستە کۆمەڵگا كۆمەڵگایەکی پەیوەندیدارە بەشێوەیەکی خێرا و نایاب، بەڵام یەکگرتوویییەکی دەستەجەمعی تێکەڵاو لەنێوان ئەندامەکانیدا پێکناهێنێت. ئەمڕۆ گرووپی كۆمەڵایەتی هیچ چالاكییەكی زیندوویان نییە، وەک چۆن هەمووان لە ساتەوەختە تاکە کەسییداین، لە هەمان كاتدا پەیوەندییان بەیەكەوە هەیە، هەمووان پەرت و بڵاوین، ئەگەرچی كلیك و پەیوەندی تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان هەمووانی هەڵمژیووە.
لەسەردەمی دیجیتاڵیدا داتاكان بەیەكەوە كۆ دەكەینەوە و وەك مەعریفە دەیانبینین و درێژییان دەكەینەوە، بەڵام لە جیهانی دیجیتاڵیدا هیچ پرۆسەیەکی بیرکردنەوە و تێڕامان بە مانای درووستی وشەکە، کە لەسەر بنەمای هەڵوەشاندنەوە و بونیادنانەوەی بیرکردنەوەی ڕەخنەیی دامەزرابێ، بوونی نییە. هیچ بیرکردنەوەیەکی ئاگایانە لەسەر بنەمای داتاكان بوونی نییە، چوونكە هەمیشە داتاکان لەناکاو دەبن بە ئامرازێکی دیاریكراو بۆ مرۆڤی دیجیتاڵی، بەڵام نابن بە تێڕامان و بیركردنەوەی بەرهەمهێنانەوە، نابن بە ئاگایی بۆ ژیانكردن… بەڵكوو دەبن بە ئامرازێ بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ جیهان و ژماردنی ژمارەکان و حیساباتی چەندایەتی و پرۆسەیەکی بەردەوام و بێ وەستان… لەسەردەمی دیجیتاڵیدا هاوڕێیەتی لە ئەکاونتەکانی سۆشیال میدیادا دەبێتە ژمارە، بەڵام هەرگیز هاوڕێیەتی ڕاستەقینە، هەرگیز پەیوەندی هاوڕێیەتی بە كلیك و ژمارە ناپێورێت!

گومانی دیجیتاڵی/ ئەنتی گێڕانەوە
سەردەمی دیجیتاڵی سەردەمی کۆکردنەوەی ژمارە و ژماردن و ژماردنی بەردەوام… ئەمڕۆ لە تۆڕە كۆمەڵایەتییەكاندا بەهاکانی سەربەخۆیی و دڵسۆزی کەوتوونەتە ژێر حیساباتی چەندایەتییەوە، بە ژماردنی نیشانەکانی سەرسامی (لایك) دەژمێردرێت… ژیانی دیجیتاڵی وێنەی ڕۆحی و نەبینراو و هاوژیانی و لایەنەکانی نەرێنی و ڕەخنەی قبووڵ نییە، ئەو ئەرێنییەی کە تەكنۆلۆژیای دیجیتاڵی درووستی دەكات، لە ئەگەری هەر ئەزموونێک کەمدەکاتەوە، یان لەناویدەبات و توانای درووستکردن و کارکردنمان لەگەڵ نەرێنی دەشێوێنێ.
(بیۆنگ- چوول هان) پێیوایە مرۆڤایەتی دەچێتە سەردەمی (گەماڕۆدانی دیجیتاڵی) بۆیە بەشێوەیەكی ڕەخنەگرانە (پاراستنی خۆمان لەخۆمان) بەرز دەكاتەوە! بەو مانایەش دەیەوێ بڵێ مرۆڤ بكەرە و كارلەسەركراو نییە… بۆیە دەبێ خۆمان لەڕێگای تێڕامان بیركردنەوە و بەرهەمهێنانەوە خۆمان ڕزگار بكەین…
لەڕابردوودا سەرمایەداری لە (دەرەوە) ئیستغلالی مرۆڤی دەكرد… ئەمڕۆ هاوکێشەی دابڕانی کرێکاران و خاوەنکاران پێچەوانە بووەتەوە، ئەمڕۆ سەرمایەداری لەسەر بەكاربردنی (ناوەوەی مرۆڤ) كار دەكات! ئەمڕۆ لەسەردەمی دیجیتاڵیدا خۆدەربڕین بۆتە ئارەزووكردنی خۆبەکارهێنان.. لە ژێر وەهمی خۆدەربڕین داواکارییەکان بۆ پاراستن لە زیادبووندایە، لەگەڵ بەرفراوانی کۆمەڵگاوە تاكەكان بەهۆی نەخۆشییە سەردەمییەكانی وەك پووكانەوەی دەمار و نیگەرانییەكانی سەردەم، دووچاری زێدەنەخۆشی، زێدەپووكانەوە، زێدە زێدە… بوونە.
هەڵبەتە بەشێكی زۆری زێدەنەخۆشی، زێدەپووكانەوە… لە ئەنجامی باری زۆری زانیارییەکانەوە درووست دەبن، كۆی ئەو نەخۆشییانە وردە وردە دەبنە هۆی تێکچوونی توانا ڕەخنەیی و شیکارییەکانی مرۆڤ، کەمی سەرنجدان، ناڕەحەتی گشتی و كەمبوونەوە و بێتوانایی لە هەڵگرتنی بەرپرسیارێتی. ئەمڕۆ (كۆمەڵگای شلۆك) کە بەنێو تۆڕەکاندا دەڕژێت، تێڕامانی نەرێنی و بیرکردنەوەی ڕەخنەیی تاكەكان لاواز دەکات، ڕەخنە و تێڕامان و شیکاری فەرامۆش دەكات.
(بیۆنگ- چوول هان) قووڵایی بوومەلەرزەی جیهانی دیجیتاڵی ڕووندەكاتەوە و بەشێوەیەك لەشێوەكان ڕایدەگەیەنێت کە مرۆڤایەتی بەڕاستی پێویستی بە شۆڕشی تێڕامانی نەرێنی و بیركردنەوەی ڕەخنەیی و هەڵوەستە و هاوارێك هەیە، دژ بە پەیوەندییە بێ وەڵام و بێدەنگەکانی دیجیتاڵی. هەڵوەستەیەك دژ بە شایەتحاڵی تەقینەوەی زانیارییەكان، نەک زانست… چوونكە جیاوازییەکی گەورە لەنێوان ئەو دووانەدا هەیە. سەردەمی زانیاری تەنها پەیوەستە بە ئێستاوە، بەبێ ئەوەی ڕێگا بدات بە کەڵەکەبوونی زانست، زانیاری لە كلیكی كاتییەوەیە و زانست لە ئەزموونی هاوژیانییەوە، کە لە نێوان ڕابردوو و داهاتوودا درێژ دەبێتەوە.

عەبدولموتەلیب عەبدوڵڵا




عه‌وڵا جه‌یدی و نه‌نه‌ ئامینه‌.. ئاكۆ عه‌بدوڵڵا

گڵاوڕۆژنه‌یه‌ك بۆ ڕوانین له‌شار‌ی كۆیه‌

فازیل شه‌وڕۆی په‌روه‌ردكار و شاعیر و نووسه‌ر و هونه‌رمه‌ند، یه‌كێكه‌ له‌نووسه‌ره‌ به‌بڕشته‌كانی ئه‌مڕۆی جیهانی نووسینی كوردی، به‌رده‌وام به‌ده‌ق و لێكۆڵینه‌وه‌ی نایاب و ووته‌ و كاری هونه‌ری به‌سه‌رمانده‌كاته‌وه‌. له‌كۆتا مانگه‌كانی ساڵی 2023 له‌په‌یجی فه‌یسبووكه‌كه‌ی با‌به‌تێكی له‌ژێر ناوی (عه‌وڵا جه‌یدی و نه‌نه‌ ئامینه)‌ بڵاوكرده‌وه‌. له‌ده‌ستپێكیدا نووسیبووی {ناونیشانی کتێبێکی دیکەمە. نیزا دەکەم تەندرووستیم ڕێم بدا تەواوی بکەم. ئەو دوو زاتە باپیر و نەنکی خۆمن، دوو کەسایەتین کە جێ پەنجەیان لە مێژووی کۆمەڵایەتیی کۆیە بە جوانی دیارە. دەمەوێ لە گێڕانەوەی ژییاننامەی ئەوان، بە ئەمانەتەوە، وێنەیەکی زۆر بواری شاری کۆیە بکێشم لە ساڵانی١٩٢٠ تا ١٩٦٧}. ئینجا له‌ژێره‌وه‌ به‌ندی یه‌كه‌می ئه‌و كتێبه‌ بڵاونه‌كراوه‌ی ‌به‌ناونیشانی (کەوە دۆمە) خستبووه‌ به‌ر دیده‌. من هه‌ر كه‌ خوێندمه‌وه‌ چێژی زۆرم لێوه‌رگرت. هه‌م ناوه‌رۆكه‌كه‌ی هه‌میش ئه‌فسونی داڕێژتنه‌كه‌ی كێشی كردم. ئه‌وه‌ بوو وه‌ك زۆر له‌وتاره‌كانی دیكه‌ی ناوبراو، لای خۆم كۆپیم كرد. رۆژانی دواتر به‌نده‌كانی دووه‌م و سێیه‌می به‌دواداهێنا و ئه‌وانیشم كۆپی كرد. له‌چاوه‌ڕوانیدا بووم كه‌چی رێك به‌ندی حه‌وته‌می خسته‌ به‌ر رووان‌، بۆیه‌ ئه‌وسا مه‌سیجم بۆ به‌ڕێزیان نارد، به‌ڵام ئه‌و له‌وه‌ڵامدا پێیڕاگه‌یاندنم مه‌به‌ستی نییه‌ ته‌واوی كتێبه‌كه‌ی به‌و جۆره‌ بڵاوبكاته‌وه‌. دواتر له‌په‌یجه‌كه‌ی به‌نده‌كانی هه‌شت و نۆ و دوانزده‌ و چوارده‌ و شانزده‌ و نۆزده‌شی بلاوكرده‌وه. ئه‌وه‌ بوو ‌ساڵی رابردوو به‌شێوه‌ی كتێب خستییه‌‌ به‌رده‌م خوێنه‌ران.
ناوه‌رۆكی كتێبه‌كه‌‌ له‌ 65 ناونیشان (به‌نده‌كان) پێكدێت. له‌كۆتایشدا پڕۆفایلی خۆی ده‌بینرێت. ناونیشانه‌كان ریزبه‌ند كراون. بۆ هه‌ندێكیان ماوه‌ی زه‌مه‌نی دیاری كراوه‌. له‌ناویاندا خوێنه‌ر به‌ره‌و به‌شێك له‌ژیاننامه‌ و كار و هه‌ڵوێستی عه‌وڵا جه‌یدی و نه‌نه‌ ئامینه‌ و وه‌ستا حه‌مه‌دی كوڕ و فازیلی كوڕه‌زاش كێش ده‌كه‌ن. ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی بابه‌ته‌كان وه‌ك ئاوێنه وان بۆ ڕه‌نگدانه‌وه‌ی ژیانی‌ سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تی و رووداوه‌كانی شاری كۆیه‌ له‌ماوه‌ی دووه‌می سه‌ده‌ی رابردوو، به‌ڕووداوه‌ تاڵه‌كان و كاریگه‌ره‌ به‌ده‌كانی ئایدیای فریوده‌ری حزبی و ململانێیه‌ نه‌خوازراوه‌كانیان و كاریان له‌گۆڕینی ریشاڵی پاكی پێوه‌ندی خه‌ڵكی گه‌ڕه‌ك. ئه‌مه‌و گرنگی له‌خسته‌ڕووی رووداوه‌كانی دوای كۆدێتا سه‌ربازییه‌كه‌ی ساڵی 1958 و كاره‌ساته‌ ناخۆشه‌كانی ئه‌و رۆژه‌ تاڵانه‌ی ساڵی 1963 ناو كۆیه‌ش داوه‌‌ كه‌ ته‌نگی به‌هه‌موو خه‌ڵكی شار هه‌ڵچنیبوو.
وه‌ك له‌پێشه‌وه‌ ئاماژه‌مان پێدا خوێندنه‌وه‌ی ئه‌و بیره‌وه‌ریانه‌ چێژ به‌خوێنه‌ر ده‌به‌خشێ. نووسه‌ر به‌كورتی و پوختی هاتۆته ‌گۆ، زۆر به‌وردیش وه‌سفی گه‌ڕه‌ك و خانووه‌كانی كردووه‌. سه‌لیقه‌ جوانه‌‌ هونه‌رییه‌كه‌ی خۆشی تێدا خستۆته‌گه‌ڕ. هه‌روه‌ها به‌وشه‌ی شێوه‌زاری كۆییانه‌ گێڕانه‌وه‌كانی جوانتر كردووه‌ له‌وانه‌: (ته‌ژگه‌به‌ڕ، دۆشه‌گۆره‌، پێته‌رازوو، خون، له‌گه‌ن، كێشكه‌، سبه‌ینێی سارحان، تریان‌، تریانه‌، ده‌سته‌باشی، قۆقیله‌، به‌تار، تێڕ، قووله‌تێن، كه‌ندوو، فه‌رمه‌سۆن، خه‌ركینه‌، نه‌ختۆكه‌ك، ئه‌قڵقونده‌، كنه‌وان، ده‌رس و ده‌ور، مینا، پلووسك، كۆنه‌و مۆنه‌، ته‌شتۆكه‌…). ‌ئه‌مه‌و باسی له‌چۆنیه‌تی ئاماده‌كردنی هه‌ندێك جۆری خوارده‌مه‌نی، وه‌ك ساوار و داندۆك و دانووله‌ و ئاوه‌ ته‌ماته‌ و قاورمه‌ش، له‌و رۆژگاره‌ كردووه‌. ئاماژه‌ی بۆ ئاوه‌دانی ئه‌وسای گه‌ڕه‌كه‌ كۆنه‌كانی سه‌ر كۆڵانه‌ ته‌نگه‌كانیش كردووه‌. بۆ نموونه‌ له‌لاپه‌ڕه‌ 87 سه‌باره‌ت ‌به‌مزگه‌وتی مناره‌ نووسیویه‌تی (ئه‌و مزگه‌فته‌ هه‌میشه‌ حوجره‌ی ده‌رس و ده‌ور بوو، مه‌دره‌سه‌ی ئایینی بوو، فه‌قێی زۆر بوو). ئه‌وه‌ له‌كاتێكدایه‌ كه‌ من له‌و ساڵانه‌ی رابردوو زۆر جار له‌كاتی نوێژ به‌لایدا ره‌تبووم كه‌چی ده‌رگاكه‌ی داخرا بوو‌.
لای خه‌ڵكی كۆیه‌، به‌تایبه‌تی كه‌سه‌ به‌ته‌مه‌نه‌كان، ناو و پێگه‌ی عه‌وڵا جه‌یدی و ئامینه‌ی خێزانی و حه‌مه‌دی كوڕی روونه‌. نووسه‌ریش ئاماژه‌ی به‌وه‌ داوه‌ عه‌وڵا جه‌یدی پیشه‌كارێكی ده‌ستڕه‌نیگ بووه‌. وه‌ك چه‌خماغساز ‌به‌داهاتی دوكانه‌كه‌ی ده‌ژیا. هاوكات خۆبه‌خشانه له‌كۆمه‌ڵێك بوار ‌خزمه‌تی كۆمه‌ڵگه‌ی كردووه‌، له‌وانه‌ گۆڕ هه‌ڵكه‌ندن و مردوو شۆرین. ئه‌مه‌و به‌هۆی كه‌سایه‌تییه‌ كاریزمایه‌كه‌شی به‌هانا‌ی لێقه‌وماوان ده‌چوو و كۆمه‌كی بۆ كۆده‌كردنه‌‌وه‌. دوای مردنیشی نه‌نه‌ ئامینه‌ی ده‌ستڕه‌نگین له‌ماڵه‌كه‌ی خۆی وه‌ك ژنێكی پیشه‌گه‌ر كه‌سابه‌تی كردووه‌. ئه‌ویش خۆبه‌خشانه‌ له‌كۆمه‌ڵێك بوار‌ خزمه‌تی كردووه،‌ له‌وانه‌ مامانی و مردوو شۆرین، وه‌ك پزیشكێكی میللیش چاره‌سه‌ری خه‌ڵكی ده‌كرد. ده‌رگای ماڵه‌كه‌شی وه‌ك قه‌له‌نده‌رخانه‌یه‌ك تا دره‌نگانی شه‌و بۆ ژنانی بێنه‌وا كراوه ‌بوو. حه‌مه‌دی كوڕیشیان یه‌كێك بووه‌ له‌وه‌ستا ‌ده‌ستڕه‌نگینه‌كانی بۆڕیسازی و كاره‌كانی دیكه‌ی هاوشێوه‌.
ئه‌وه‌ی كه‌ ته‌واو له‌و به‌رهه‌مه‌ دڵنیام راستگۆیی نووسه‌ره له‌گێڕانه‌وه‌ی بیره‌وه‌رییه‌كانی. راسته‌ هه‌موو شتێك نانووسرێت‌، به‌ڵام ئه‌وه‌ی بنووسرێ ده‌بێت به‌ئه‌مانه‌ته‌وه‌ بێت. ئه‌و ئه‌مانه‌ته‌ش له‌و به‌رهه‌مه‌ به‌ڕوونی ده‌بینرێت. نازانم بۆچی له‌كاتی خوێندنه‌وه‌یدا (دانپێدانانه‌كانم) ده‌هاته‌وه‌ ‌یاد، به‌ڵام ئه‌وه‌ی ئێمه‌ له‌زۆر رووه‌وه‌ له‌ویان جیایه‌‌. راسته‌ گۆڕانی ریشه‌ییانه‌ی جان جاك رۆسۆ له‌و كاته‌ ده‌ستپێده‌كات كه‌ رۆژێك له‌شاری جنێڤی مه‌كۆی هاتنه ‌دنیای ده‌رده‌چێت و ئێواره‌ش له‌گه‌ڕانه‌وه‌دا دوا ده‌كه‌وێت و ده‌رگاكانی شار داده‌خرێن، بۆیه‌ ناچاریانه‌ له‌ده‌ره‌وه‌ ده‌مێنێته‌وه‌، تا خۆی به‌ماڵێكی دابڕاودا ده‌كات. خاوه‌نه‌كه‌ی (مه‌دام دوڤارنس) به‌دوودڵی داڵده‌ی ده‌دات. دواتر داوای لێده‌كات به‌دایه‌ بانگی بكات و ده‌بێته‌ دایكێكی دڵسۆز بۆی. رۆسۆ دایكی خۆی نه‌دیبوو. به‌و جۆره‌ رێڕه‌وێكی دیكه‌ ده‌گرێته‌به‌ر و ده‌گوزه‌رێنێ. ئه‌وه‌تا خاوه‌نی ئه‌و بیره‌وه‌ریانه‌ی ئێمه‌ش له‌كۆتایی یه‌كه‌م به‌ندی بیره‌وه‌رییه‌كانی كه‌ ئه‌وسا ته‌مه‌نی شه‌ش ساڵ بووه‌‌، دوای ئه‌وه‌ی سه‌ركه‌وتوو نابێت له‌گرتنه‌وه‌ی كه‌وه‌ دۆمه‌ی باوكی، له‌به‌ر هه‌ڕه‌شه‌كان ناتوانی سه‌ر به‌ماڵدا بكاته‌وه‌. دوای ئه‌وه‌ی شه‌ویش ده‌رگای ماڵه‌كه‌یان‌ داده‌خرێت، په‌یامی پێده‌گات، كه‌ ده‌ركراوی كۆڵانه‌‌، تا خێره‌ومه‌ندێك بۆ ماڵی نه‌نكه‌ ئامینه‌ی ده‌بات و ئه‌و شه‌وه‌ی لای ئه‌و، به‌له‌شی كوتراو و داڕوشاو له‌ژێر جاجمی زوور و كه‌شی كابووساوی، رۆژ ده‌كاته‌وه‌.
به‌ڵی ئه‌وانه‌ سه‌ره‌تاكانی هه‌ردوو بیره‌وه‌ریه‌كانه‌، به‌ڵام به‌سه‌رهاته‌كان جیان و كه‌سه‌كانی ناویشیان ته‌واو جیان، ئه‌وانه‌ی ئێره‌ هاڕاوی رۆژانه‌ی ژیانێكی گه‌لێك پاكترن‌. ره‌فتار و كرداریشیان زیاتر له‌چه‌مكی مرۆڤایه‌تی و خواپه‌رستی نزیكه‌، بۆیه‌ مه‌ودای جیاوازی نێوانیان گه‌لێك دووره‌‌.
به‌شێك له‌به‌نده‌كانی ئه‌و كێبیه‌‌ له‌ژێر ناونیشانی (عه‌وڵا جه‌یدی له‌دیدی مێژوونووس و نووسه‌راندا) یه‌ كه‌ تێیدا نووسه‌ر ئاماژه‌ی به‌به‌شێك له‌نووسراوی ئه‌و كه‌سانه‌ داوه‌ كه‌ له‌نزیكه‌وه‌ ئاشنای عه‌وڵا جه‌یدی بوون و شایه‌دییان بۆ رۆڵه‌ كاریزمایه‌كه‌ی له‌كۆمه‌ڵگه‌ و ده‌ستڕه‌نگینی و كاره‌ خۆبه‌خشییه‌كانی داوه‌. دواتر نووسه‌ر گله‌یی له‌خه‌ڵكی ده‌كات كه‌ چۆن ئه‌و جۆره‌ كه‌سانه‌ و رۆڵه‌كانیان له‌یادگه‌ی خه‌ڵكی شاردا له‌بیر ده‌كرێن. وه‌ك له‌لاپه‌ڕه‌ 248 نووسیویه‌تی (له‌و تۆمارگه‌یانه‌ی قه‌ڵه‌مبه‌ده‌ستانی شایه‌دحاڵی وه‌ستا عه‌وڵا جه‌یدی بۆ ئێمه‌یان به‌جێهێشتووه‌ ده‌یسه‌لمێنن ئه‌و زاته‌ له‌ ژیاندا توانیویه‌تی به‌و ساده‌ و ساكاری و خاكییه‌ی خۆیه‌وه‌ كه‌سێتییه‌كی مه‌زن و بڵند و باڵا بۆ خۆی زامن بكات، كه‌سێتییه‌ك هاوشان له‌گه‌ڵ پیاوماقوڵ و ده‌ستڕۆیشتوو و دیار و ناسراوه‌كانی شاری كۆیه‌، خۆشی هه‌ستی به‌ بوونی ئه‌و پێگه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ جوانه‌ كردووه، كه‌س نه‌بووه‌ له‌ ئاغا و حاجی و فه‌رمانڕه‌وا‌ و ده‌وڵه‌تداران ده‌ست له‌سه‌ر سنگ بۆی ڕانه‌وه‌ستابن). له‌لاپه‌ره‌ی دواتر به‌و جۆره‌ به‌رده‌وام بووه‌ (به‌ڵام چونكێ ئه‌قڵیه‌تی كورد خێڵگه‌ڕایی و ده‌سه‌ڵاتپه‌رست و به‌رژه‌وه‌ندخوازه‌، دوای كۆچی عه‌وڵا جه‌یدی ده‌توانم بڵێم له‌ناو كتێبه‌كان نه‌بێ ناوی ڕه‌ش ده‌بێته‌وه‌، له‌كاتێكدا توێژی ڕۆشنبیر و ئه‌دیب و كۆمه‌ڵانی خه‌ڵك ده‌بووایه‌ وه‌ك وه‌فا و ئه‌مه‌كێك ئاوڕ له‌و جۆره‌ كه‌سایه‌تییانه‌ بده‌نه‌وه‌). له‌درێژه‌ی ئه‌و بابه‌ته‌ ده‌گاته‌ ئه‌وه‌ (جونكه‌ پێوه‌ری هه‌ڵسه‌نگاندنی كه‌سێتیی له‌ناو كورددا به‌ پارسه‌نگی خێڵ و خزمایه‌تی و ئاغایه‌تی و شێخایه‌تی و ده‌سه‌ڵات و هێز و به‌رژه‌وه‌ندییه‌، هه‌میشه‌ ئه‌گه‌ر له‌ چینی هه‌ژار و عه‌وامی ڕه‌شوڕووتدا كه‌سێكیش هه‌ڵكه‌وتبێ و بووبێت به‌ ئه‌ستێره‌، زوو كاریان كردووه‌ بۆ خامۆشكردنی یان كووژانه‌وه‌ی ئه‌و ئه‌ستێره‌یه‌، مێژوومان پڕ له‌ ناوی سه‌ركرده‌ و ده‌سه‌ڵاتدار و ئاغا و حاكم و ده‌ستڕۆیشتووه‌، كه‌ تۆمارگه‌یان لێوانلێوه‌ له‌ غه‌در و سته‌مكاری و چه‌وساندنه‌وه‌ی خه‌ڵك و خوێنمژی و خوێنڕێژی و ته‌ڵه‌كه‌بازی و گه‌نده‌ڵی و داوێنپیسی- خه‌ڵكیش غه‌در و تاوانه‌كانیان ده‌زانێ -، كه‌چی وه‌ك پێشه‌وا و ڕابه‌ر و مامۆستا و كه‌سایه‌تی به‌رز و بڵند ته‌ماشا ده‌كرێن و كتێبیان له‌سه‌ر ده‌نووسرێ و شیعریان به‌سه‌ردا هه‌ڵده‌ڵێن و په‌یكه‌ریان بۆ ساز ده‌كه‌ن و شه‌قام و مه‌ڵبه‌ند و قوتابخانه‌‌یان… به‌ناو ده‌كه‌ن).
بێگومان گه‌ر بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ لاپه‌ڕه‌ چواری كتێبه‌كه‌ش ده‌بینین نووسه‌ر پێشتر ئاماژه‌ی به‌ناوی كۆمه‌ڵێك كه‌سایه‌تی خه‌ڵكی شار داوه‌ و به‌ (پیشه‌وه‌ر و كاسبكار و خێرخواز و چاكه‌كار و ڕابه‌ر…. ) ناوی هێناون كه‌ یه‌كێكیان (حه‌لیمه‌ ره‌زا) ی نه‌نكی منه‌ و له‌ئاستیاندا نووسیویه‌تی (به‌خت و تاڵعیان نه‌بووه‌، مه‌گه‌ر ڕاكوزارانه‌، لێره‌ و له‌وێ ناویان هاتبێ. له‌ كاتێكدا ڕه‌نگ بێ ژیاننامه‌ی هه‌ر یه‌كێكیان به‌رگی كتێبێك له‌خۆ بگرێ). ئه‌مه‌و پێشتریش مامۆستا فازیل له‌كتێبی (ژنه‌ پیشه‌وه‌ره‌كانی كۆیه‌) كه‌ ئاماژه‌ی بۆ حه‌لیمه‌ ره‌زاش كردبۆوه‌. له‌و كتێبه‌ش جگه‌ له‌كه‌سابه‌تكردن له‌ماڵ و خێر و هاوكاریكردن، له‌‌وه‌سفی به‌كارهێنانی چارۆگه‌ی كۆییانه‌ و تاسه‌ی زیووی سه‌ر و به‌باكردنی ئازاره‌كانی رۆژگار له‌رێگه‌ی جگه‌ره‌ی قامیش، هه‌مان خاڵی هاوبه‌ش له‌نیوان هه‌ردوو نه‌نكه‌كه‌دا ده‌بینم. ته‌نانه‌ت له‌به‌رگی پێشه‌وه‌ی ئه‌و كتێبه‌ نووسه‌ر كه‌ وێنه‌ی كۆڵانێكی داناوه‌ خانوه‌كه‌ی حه‌لیمه‌ ره‌زا به‌گه‌وره‌یی ده‌رچووه‌. ئه‌و خانووه‌ی ماوه‌یه‌كی زۆری ساڵانی حه‌فتاكان و هه‌شتاكانی ته‌مه‌نم تێدا به‌سه‌ر بردووه‌.
ئه‌مه‌و له‌لایه‌كی دیكه‌شه‌وه‌ نووسه‌ر بێزاری خۆی ده‌ربڕیوه‌ له‌به‌كارهێنانی ئه‌و ناو و ناتوره‌ ناشیرنانه‌ی كه‌ خه‌ڵكی كۆیه‌ بۆ یه‌ك به‌كاری ده‌هێنن، بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ش ره‌خنه‌ی له‌لایه‌نه‌كانی وه‌ك مامۆستایانی ئایینی و پۆلیس و قوتابخانه‌ و زۆر شوێنی دیكه‌ گرتووه‌ كه‌ كاریان نه‌كردووه‌ بۆ سه‌ركۆنه‌كردن و بنبڕكردنی ئه‌و ئه‌تواره‌ دزێوه‌.

ئاكۆ عه‌بدوڵڵا




مەنهۆڵ.. زاهیر باهیر

هەرچەندە من نازانم بۆچی ناوی فلیمی مەنهۆڵ کە لە ڕۆژی ٣١ی تەموزەوە تا ئێستا لە ‘ ستی سینەما’ نمایش دەکرێت نووسەر و دەرهێنەرەکەی ئەو تایتڵەیان پێ بەخشیوە و دیارە ئەکتەرەکانیش پەسەندیان کردووە، بەڵام بینینی فلیمەکە گەر بە وردی سەرنجی بدەیت و دوای بکەویت، گەر تۆزێك بە ئاگا بیت لە بارودۆخی ئێستای کوردستان، لە گووزەرانی ژیانی دانیشتوان، لە نەبوونی موچە و کەمدەرامەتی کاسبکاران، لە زیادکردن و گرانبوونی وزەی نیشتمان ، لە نەبوونی ئاوی خواردن و گرانی نرخی تکتی چارەسەری نەخۆشان، لە بنیاتنانی ٢٠٠ ستی هەر لە سلێمانیدا بۆ پارە و سامان ، لە بوونی ئەو هەموو توندو و تیژییەی بەرانبەر ژنان، هاوردەکردنی دەرمان و خواردنی ئێکسپایەر و لێ نەپرسینەوە لە باشی کواڵەتی و ساخکردنەوەیان و بازرگانیکردنی بەسەر ژیانی خەڵکەوە، لە نەبوونی خزمەتگوزاری و سەلامەتی ڕێگاوبان و شەقامەکان ، زۆری بۆنی بەنزین و گاز و دووکەڵی سەیارە و پیسی وخۆڵبارین و بەپرسی ژینگە گوێنەدان… زۆری دیکە نە تووشی شۆک و نە بێ ئاگایش دەبیت لە بەکارهێنانی ئەو تایتڵە.
هەموو ئەمانە دروستیی بەکارهێنانی تایتڵی مەنهۆڵی ئەو فلیمەت بۆ پشتڕاست دەکاتەوە. بۆمن ئەو تایتڵە: مەنهۆڵ ، مەنهۆڵی زێرابی کوردایەتی، مەنهۆڵی دەسەڵاتی خۆماڵی ، مەنهۆڵی حکومەتی کوردی و حوکمڕانێتی بەرەی نیشتمانی …. بەرەی ئۆپۆزۆسیۆنی کوردی … مەنهۆڵی ئەو زێرابانەی سەرەوەیە کە دەرهێنەری ئەو فلیمە لە ڕێگای هەندێك لە باشترین ئەکتەری کوردەوە نمایش دەکرێت کە هەڵدانەوەی ئەو مەنهۆڵەیە ، ئاوەڵاکردنی سەری ئەو زێرابەیە، بەباکردن و بە بۆنکردنی بۆنی پیسی کوردایەتی و حوکمڕانێتی کوردانە و خۆماڵیانەیە.
لەم فلیمەدا بە شێوەیەکی جوانی ناوازە، بەڵام ئازاراوی، زۆرێك لە گرفتەکانی کۆمەڵی کوردی لە لایەن ئەو ئەکتەرە بە توانایانەوە تا ئەو ڕادەیەیەی تێیاندا هەبووە تا ڕادەی پەرستن دەپەرسترێ ، هەر ئاواش تاڕادەی ڕک و کینە و قێزەوەندی دەبوغزێنرێت پیشان دراوە، کێشەی بینەران و ئەوانەشی کە نەیان بینیوە تێیدا وێنە کێشراوە، گرفتی بەدی و خراپی بژێوی تا ڕادەی فرۆشتنی پارچەیەك لە ئۆرگانی جەستە بۆ پێدانی پارەی دکتۆر و عیادە و پشکنین، ڕۆڵی مافیا، درۆ و دانی پارە بە زانیاری هەڵە، نەبوونی بەهای مرۆڤ و مرۆڤایەتیی، دڵڕەقی و بێ بەزەیی باوك، دڵنەرمی و بەڕەحمی و میهرەبانیی، بێ مرۆیەتی و دڕەندەیەتی خاوەنخانوو، بەکارهێنانی بارخواریی و قۆستنەوەی هەژاری و نەدارایی تەنانەت بۆ سێکسیش، نیشاندانی مەسەلی دروستی پێشینان ” تێر ئاگای لە برسی نییە” جەوهەر و هەناو و دڵی دەسەڵات کە زۆر بێ باکانە دێت و دەچیت و کردنی خۆی ” بە کەڕەی شەربەت” لە هەموو ئەو گرفتە کۆمەڵایەتیانە کە هاووڵاتیانی تووشی بوون، ڕاستتر کە تووشی کردون … زۆری تر.
ئەم فلیمە ئەوەندە بەهای هەیە، ئەوەندە جوان چووەتە ناو گرفتە کۆمەڵاتییەکانەوە، ئەوەندە کارامانە و سەرکەوتوانە ئەکتەرەکانی ڕۆڵی خۆیانیان تێیدا دەبینن شیاوی ئەوەیە کە هەموو تاکێکی کۆمەڵگەی کوردی بیبینن . لەسەرو هەموو ئەمانەشەوە زۆر پێویستە کە لەسەر هەموو شاشەی سینەمەکانی وڵاتانی عەرەبی و ئەوروپا و ئەمەریکا بەژێرنوسی زمانەکانی دانیشتوانیانەوە نیشان بدرێت تاکو هەر هیچ نەبێت بەڵگەی ئەوە بداتە دەست کە دەسەڵات خۆماڵی و بێگانە، لیبراڵ و مافیا ، دیمۆکراتی و دیکتاتۆری تەنها و تەنها هاووڵاتیانیان هەر بۆ دەنگدان دەوێت، تاکو فەرماندەرەکانی خۆیان، ستەمکارەکانیان، هەڵبژێرن ، تاکو ڕوتیان بکەنەوە لە هەموو بەهایەکی مرۆڤایەتی و سەپاندنی هەموو کارەساتێکی جەرگبڕانە بە هەڵگیرسانی جەنگ و بێ کاری و بێ خانووبەرەیەتی تا ڕادەی کڕینی پەیوەندی کۆمەڵایەتی بە پارە و پایە و پلە، نیشاندەدات.
بۆ دروستیی هەموو ئەوانەی سەرەوە کە نوسراوە، هیوادارم خۆتان بە بینینی فلیمەکە ئەو ڕاستییەتان بۆ بسەلمێت کە ڕەنگە خۆتان لە ژیانی ڕۆژانەتاندا زۆر جار بەرکەوتنتان هەبووبێت.

زاهیر باهیر
١١/٠٨/٢٠٢٥




فرمێسكی تەنیایی.. سەلام عومەر

پاڵم بە كێلی گۆڕێكەوە داوە كە مێژووی لەدایك بوون و شەهید بوونی لەسەر نووسراوە، ئەو تاقانەیە تەنیا 17 ساڵ ژیاوە، وەلێ بایی سەدەیەك حیكایەتی سەركەوتنی جێهێشتووە، چاوم كەوتۆتە سەر ناوی پشكۆ و هەموو گیانم دەلەرزێ، پشكۆ ئاسا جەرگم داغ دەكاو چززە لە هەستم هەڵدەستێنێ، چیرۆكەكانی منداڵیمان بەهەموو گەمانەكانەوە خۆیان بەیادەوەریمەوە هەڵواسیوە و موچوڕكێك تەواوی دەمارەكانم سڕ دەكا، بەداخەوە بەلاویەتی دۆزیمەوەو لەنێو خوێندا هەڵمگرتەوە، هێشتا برینی رانەكانم ساڕێژ نەبوون، كەچی هەست بە برینی تەنیایی نێو دڵم دەكەم، تەنیایەك پێدەچێ بۆ تاهەتایە فرمێسك ببارێنێ و بەرۆكم بەرنەدات.

ئەوڕۆژەی یەكەم ددانی شیریم لەقی لە ترسان نانم بۆنەخورا، هەر پەنجەم تێوەردەداو هەستم بەخوران دەكرد، كەمێك ئازاری هەبوو وامدەزانی ئیدی هەتاهەتایە كەلێن دەكەوێتە نێو دەممەوە، رێك وەكو ئەو كونوكەلێنانەی دوای گەورەبوونم هەستم پێكرد، ئەو كەلێنانەی هێشتا بۆم پڕنەكراونەوەو دەشێ ئیدیشی بەدوادابێ، داكم زۆر هەوڵیدا نەمتوانی یەك پارووش بجووم، بەبرسیەتی مامەوە هەتا براگەورەكەم هاتەوە، كە دیتی داكم پەرێشانەو منیش برسیمەو ناوێرم نان بخۆم، هاتە لام و پەنجەیەكی لە ددانە لەقیوەكەمدا گوتی: هیچی وای نەماوە رایكێشە دێتە دەرێ، بەوقسەیە هەر زراوم چوو، دەمم داخستەوەو نەمهێشت كەسیدی پەنجەی لێدا، دەمگوت نابێت ددانم بكەوێ ئاخر وەك ئەوانی دی پێمدەڵێن كەلۆس، چەندی پێیان گوتم بابە ئی هەموو كەس وایە قسەی یەكیشیانم وەرنەگرت، چوونكە زۆر دەترسام، تا بابم هاتەوە، بارودۆخەكەیان تێگەیاند و لێمنزیك بۆوەو گوتی: كوڕم وەرە ئەوە كێ پێی گوتووی دەبێت رایكێشی نابێت توشی خوێن بەربوون دەبی، وەرە بەداوێك بۆت لە ددانەكانی دی دەبەستمەوەو دوو رۆژی دی دەچێتەوە جێی خۆی و چادەبێ، بەقسەی خۆش و بەقوربانت بم چۆن دێڵم ئازارت پێبگا دەمی پێكردمەوە، زۆر بەهێواشی و بەبێ ئەوەی هیچ ئازارم هەبێ دەزوویەكی هێنا لە ددانەكەی بەست، ئەوجا گوتی: كوڕم خۆ ئازارت نەبوو؟
گوتم: نا
گوتی: باشە دەمت زیاتر لێككەوە تا بەوانی دیەوە ببەستمەوە، هەر كە دەمم لێككردەوە بابم بەهەموو هێزی ددانەكەی راكێشاو دەریهێنا، منیش ئازارم هەبوو بەڵام زۆر كەم، لە چریكەمداو دەرپەڕیم، داكم و خوشكم و برایەكەم و بابم لەجیاتی ئەوەی خەمی منیان بێت پێدەكەنین، زۆرم پێ سەیر بوو! خوێن بەدەممەوە بوو ئەوانیش لەخۆچووبوون لە پێكەنینان، داوەكەی بەدەست بابمەوە بوو هێشتا ددانەكەی پێوەبوو هات و گوتی: كوڕم مەگریە ئەوە ددانی شیریە ئی هەموومان كەوتوەو ئی تۆش دەكەوێ و ئی نوێ دێتەوە، ددانەكەی دامەوەو گوتی: بڕۆ لەبن گڵی بنێ رۆژی قیامەتێ دەیانەوێتەوە، داكیشم هەمان قسەی دووبارە كردەوە، ئەمیش پێم گوتن: باشە ئەگەر ددانی نوێ لەجێی بێتەوە ئەو ددانە وردیلەم بۆ چییە، یان شۆخیم لەگەڵ دەكەن و ئیدی ئەو كەلێنە هەتاهەتایە لەنێو دەمم دەبێت، ئەوانیش دڵنیایان كردمەوە كە ئیدی دێتەوەو بڕۆ بیشارەوە، منیش چووم لەنێو كەلێنی دیوارێكی گڵدا شاردمەوە، زۆر ئازارم نەبوو بۆیە هەر ئەوكات داكم چێشتی بۆ تێكردم و گوتی: بەئاوی گۆشتی بیخۆ و تا ئێوارەش شتی رەق مەخۆ، زۆرم پێ سەیر بوو بۆشاییەك كەوتبۆ نێو دەمم، پێیان دەگوتم كەلۆس، خۆ تەنیا یەك ددانم كەتبوو كەچی هەستم بە بۆشاییەكی زۆر دەكرد، بە زمانیشم كە لە قۆڵتایی پوكم دەدا هەستم بە شتێكی تیژ دەكرد و داكم دەیگوت ئەوە ددانە نوێیەكەیە سەری دەرهێناوە، ئەوجار بەهۆی ئەم بۆشاییەوە لە قسەكردندا وشەی سینم بۆ نەدەهات وامدەزانی كەلۆس یانی فسە زمان، زۆری پێنەچوو ددانەكەم هاتەوەو چابوومەوە،


ساڵیك تێپەڕی ماڵێك هاتنە جیرانمان كوڕێكی هاوتەمەنی منیان هەبوو، دنیایەك دڵمان بەیەكتری خۆش بوو، چوونكە هەم منی لە تەنیایی رزگار كردو هەم خۆشی، ئەو كوڕە كە زۆر ناسك بوو تاقانەی داكوبابی بوو بۆیە زۆریان ناز دابوویە و هەمیشە چاودێریان دەكرد.
رۆژێك بەتەنێ لە كۆڵانێ گەمەمان دەكرد، هەلوكێن یەك لەو گەمانە بوو كە خومان پێوە گرتبوو، لەنێو گەماندا بووین كە من دارێكی درێژم بەدەستەوە بوو لەو دارە گچكەم دا كە لەسەر بەردێك دامنابوو، برادەرەكەم دەبوو پێشئەوەی دارە گچكەكە بگاتە زەوی ئەو لێیداتەوە كەچی خلیسكاو هەردوو ناو لەپی دەستی رووشا، دارەكەی خۆشی لەدەست بەربۆوە، زیقەی لێهەستاو داكی هاتە دەرێ، كەدیتی ئەمن بەرامبەری وەك پاڵەوان راوەستاوم و ئارەقەش بەنێوچەوانمدا دێتە خوارێ بەبێ ئەوەی پرسیار لە هۆكارەكەی بكات لە من توڕە بوو و منداڵەكەشی بردەوە ژوورێ، هێندەی پێنەچوو منداڵی تاین هاتەوە كۆڵانێ و دەستمان بەگەمان كردەوە.
كۆڵان ئەو شوێنەی لە قوتابخنەكەی ماڵێ و لە مامۆستایانیش زیاتر لێی سوودمەند بووم، كۆڵانێك كە دەڕژێتە نێو یادەوەریمەوە گریانم دێ، یاریەكانی ئەوكاتم بیر دێتەوەو تەزوویەك لە بنی پێمەوە دێت و لە تەپڵی سەرم دەردەچێ، هەموو منداڵەكان بەیەكەوە وەك یەك خێزان خۆشیمان لە چوونە كۆڵان وەردەگرت، نازانم بۆ ماڵەوە ببوە زیندان هەر كە دەچووینە كۆڵان وەك ئازاد بوبین وابوو، باڵەفڕەمان دەكردو زۆر جاران هەر لەخۆوە دەمان چریكاند، كۆڵانێك پڕ لە درەخت و دەنگی چۆلەكەكان ئارامی دەكردینەوە، مریشك و كەڵەبابەكانی وێ ببوونە هاوڕێمان لێمان نەدەترسان بە ئارەزووی خۆیان چینەیان دەكرد، هەروەك ئێمەش سەربەستانە گەمانمان دەكرد، هێشتا قوتابخانەمان نەدیبوو بۆیە ماڵەوەمان بەزیندان دادەناو كۆڵانیش ئازادی، كوێرایم دایە زۆر زوو گەورە بووین.
بابێینەوە سەر چیرۆكەكەی خۆمان، زستان داهات و هێشتا لەگەڵ ئەو برادەرەم لە كۆڵانێ گەمانمان دەكرد، بیرمە بەفر چۆكێك كەوتبوو، لە كۆڵانێ شەڕە بەفرێك بوو ئەوسەری دیار نەبوو، لە سەربانەكان كوڕانی گەڕەك لەگەڵ جیرانەكان شەڕە تۆپەڵیان دەكرد، تۆپەڵە بەفر بەبناگوێماندا ویزەی دەهات، كچەكان دەهاتن و بەفرو دۆشاویان دەخوارد سەرنجیشیان دەچۆ سەر كوڕە دڵخوازەكانیان، ئەوانیش زۆر جاران دەیانكردنە نیشانەو زیقەیەكی ناسك ئۆخژنی دەدایە لاوەكان، خۆ هەندێجاریش لەجیاتی تۆپەڵە بەفر نیگایان لەیەكتری دەگرت و ئەو نیگایانە جەستەی لاوەكانی دەكردە پشكۆ، ئێمەی منداڵیش بەهۆی راكە راكی نێو بەفر بەو سەرمایە عارەقەمان كردبوو، وەلێ دەست و لاقمان تەزی بوو، من و برادەرەكەشم شەڕەبەفرمان دەكرد بەڵام تۆپەڵەكانی ئێمە هەم گچكە هەم شل بوون چونكە دەستمان تەزی بوو نەماندەتوانی بەباشی بیگوشین، لەوكاتەدا تۆپەڵێك هات و بەبنا گوێی برادەرەكەم كەوت و زیقەی گەیشتەوە ماڵێ، باب و داكی هاتن و كە دیتیان ئەوە من تۆپەڵێك بەفرم بەدەستەوەیەو بەرامبەری راوەستاوم، ئارەقەش بە تەوێڵمدا دێتە خوارێ، وایانزانی من لێمداوە چەندی گوتم من نەبووم، كەچی ئەوان زۆر لێم توڕە بوون و بردیانەوە ماڵێ و ئەوەندەنا شكاتیشیان لێكردم، ئەو رۆژە ئەو منداڵە هەر نەهاتەوە كۆڵانێ، دواتریش كە دیتمەوە ئەو دەیزانی من نەبووم بۆیە یەكسەر هاتەوە لام و دەستمان بەگەمان كردەوە.
گەمانێك لە نێو كۆڵان و كۆڵانێك خۆشترین شوێنی منداڵی، لەوێ شتی نوێ فێردەبووین و لەپاڵ وشەی نوێدا جنێوی نوێ و شەڕە گەڕەك و بەرد هاویشتن و دارلاستیق و قۆچەقانی و دەرچوون و دوور كەوتنەوە لەماڵێ، دەچووینە رۆخی كۆڵانەكانی دی و منداڵی نوێمان دەدی، دەچووینە رۆخی بازاڕ و نەماندەوێرا بچینە ناوی لەبەر بزر بوون، خێرا بە رۆژانەكەمان چەند كەلایەكمان دەكڕی زوو دەگەڕاینەوەو خەریكی كەلایەن دەبووین، جیهانی ئەوكاتی منداڵی پڕ بوو لە سادەیی لە خۆشەویستی و دوور بوو لە كینەو ئیرەیی.
بەهار هات و لەگەڵ ئەو برادەرەم خەریكی گەمان بووین و ئەو زۆر جاران رادەوەستا و هەر دەستی لە دەمی دەنا، تا پێیگوتم: نازانم بۆ ددانێكم شل شلە هەر دێت و دەچێ، منیش كەدەستم دایە وەك ددانەكەی پاری من دەلەقی یەكسەر رێگەكەی بابم بەبیر هاتەوە ئەو چی گوت و چۆنی كرد منیش وامكرد، هەر كە دانەكەم راكێشاو دەرم هێنا، چریكەیەكی لێدا دارتێلەكانی لەراندەوە، بەگریان و راكردن چۆوە ماڵێ، كردیە هەرایەك ئەمنی شۆك كرد، هێشتا داو و ددانەكەم بەدەستەوە بوو كە داكی و بابی گەیشتنە سەرم پێموابوو دەستخۆشیم لێدەكەن و وەكو داكم و كەسەكانم پێدەكەنن، كەچی پێچەوانەی ئەوان بەجۆرێك لێم توڕەبوون زراوم چوو، ئاخر ئەوان كەدیمەنی پەتێك و ددانێكی پێوەهەڵواسراویان بەدەستمەوە دیت، ئاگر لەنێوچەوانیان باری، ئەمجارەیان نەك هەر لێم توڕە بوون زللەیەكیان لە بناگوێم داو دەستیان گرتم و بەو دیمەنەوە ئەمنیان بردە بەردەمی داكم، ئەویش گوتی: بەقوربانی كوڕەكەتانی دەكەم منداڵە نەیزانیوە و ئیدی ئەوقسانەی بۆ كردن و بەڕێی كردن، ئەوەی راستی بێت داكم هیچ لیم توڕە نەبوو دەیزانی ئاوەكە خۆیا رشتووینە و منیش چوومەتە ناوی، ئەوجار كارێكی هێندە خراپم نەكردووە، منیش تێمابووم باشە خۆ داكوبابی من كە ددانیان دەرهێنام پێدەكەنین كەچی داكوبابی ئەوان توڕەن زۆر توڕەن، هەر لەكن داكم بەكوڕەكەیان گوت نابێت تاهەتایە لەگەڵ ئەو قوڕمساغەی گەمان بكەی، ئەوەندەنا پێموابێ هەر لەبەر من بوو هێندەی پێنەچوو خانوەكەیان فرۆشت و لە گەڕەكێكی دی خانوویان كڕی، ئیدی ئەوان خاوێنترین پەیوەندیان لێكدابڕی و منیشیان تەنیا كرد.
ئێ منیش زۆر بە غەمباری ددانەكەی ئەویشم بردە تەنیشت ددانەكەی خۆم و لە كەلێنی دیوارە گڵینەكە شاردمەوە، تا ئەگەر لە قیامەتیش داوایان لێكردینەوە بەیەكەوە بچین و ددانەكان بێنینەوە.

جێهشتنی منداڵی وەك جێهێشتنی ئەو كەسە نزیكانەیە كە كۆچی هەتایی دەكەن و هەرگیز نایانبینیەوە، مەگەر بەسەر یادەوەریەكانیاندابچینەوە، منداڵی ئەو چیرۆكانەن كە وەك خواردن گەشە بە هزر و جەستە دەدەن، دەبنە كەرەستەی گەورە بوون و ئایندەت بۆ سانا دەكەن، زوو تێدەپەڕن وەلێ بۆ هەتاهەتایە كاریگەری خۆیان لەسەرت جێدەهێڵن، كەمێك گەورەتر بووین و چووینە قوتابخانە، لەوێ راستە زۆر شت فێر بووین، وەلێ لە زیندان دەچوو، هەر مامۆستایەك دەهاتە پۆل دارێكی بەدەستەوە بوو، بەزۆر وانەكانیان فێر دەكردین، جا حەزت لێباو نەبا دەبوو لەبەری كەی، ئەمن سەرم سووڕمابوو باشە خۆ ئایەت و ئینشای عەرەبی هیچی تیئَنەدەگەیشتین بۆ دەبوو لەبەری كەین؟ خۆ ئەگەر نەشمان زانیبا داركاری دەكراین، ئەوەندەنا قوتابیەك لە پۆلدا هەڵەی كردبا و مامۆستا نەیزانیبا كێیە هەموومانی داركاری دەكرد، زیرەك و تەمبەڵەكان هەژارو دەوڵەمەندەكان، عەجول و ئارامەكان، لە قوتابخانەكانی ئەوكاتدا ئێسكەكانمان ئی كەسەكانمان و گۆشتمان ئی مامۆستا بوو، بۆیە زۆر زوو لە قوتابخانە بێزار دەبووین و سەد خۆزگەمان بە ماڵەوە دەخواست، كە پێشتر بەزیندانمان دادەناو راماندەكردە كۆڵان، بەڵێ گەمانی منداڵی كە خۆشترین ساتەوەختی ژیانە جێمان هێشت، بەڵام فێرە گەمانی راستەقینە بووین، ئەو گەمانە مەترسیدارانەی ژیانمانی لەسەر بەند بوو، جگە لە وانەكانی قوتابخانە دەبوو وانەی نیشتمانی و خۆشەویستی خاك لەوانی دی وەرگرین و هەر لەبەر كردن نەبوو دەبوو جێبەجێیان كەین، نەوەیەك بووین ئەركمان تا بڵێی قورس بوو.
گەورە بووین و گەیشتینە قۆناغی ناوەندی، ئەو منداڵەی دەساڵ لەمەوبەر جیرانمان بوو و لەبەر منی بێخەتا ماڵیان گواستەوە، بەیەك گەیشتینەوە، ئاخر ئەو وەك من گەورە ببوو، دەیتوانی راست و چەپی خۆی لێك جیا بكاتەوە، ئەو منداڵە كە بەگەنجی دیتمەوە، كەوتینە یەك پۆل و تەنانەت دواتر لە سەر یەك كورسیش دادەنیشتین، ئەو ناوی پشكۆ بوو، سەرەتا كە یەكتریمان دیت من بەترسەوە تەماشام دەكرد و بەراستی هەستم بەتاوان دەكرد، كەچی ئەو هات و تۆقەیەكی گەرمی لەگەڵ كردم و گوتی: دەزانم لەهیچ كام لەو گەمانەی منی تێدا بریندار بووم تۆ خەتات نەبوو، كەچی چەندی بە داكوبابم دەگوت دەیانگوت نا ئەتۆ خوت بە كۆڵانەوە گرتووە هەردەتەوێ بچیەوە وێ بۆیە بەرگری لێدەكەی.
دەی كەوتینە تەنیشت یەك و رۆژێك بردمەوە گەڕەكەكەی خۆمان و هەموو یادەوەریەكانی منداڵی بیر هاتەوە، شوێنی ددانەكەشم پیشاندا و زۆر پێكەنی، قۆڵی لە قۆڵم كرد و منی بردەوە ماڵی خۆیان و بە داكوبابی ناساندمەوەو سوێندی بۆ خواردن كە ئەمن هیچ خەتایەكم نەبووە، باوەڕیان كردو هەردووكیا ماچیان كردم، هەواڵی ماڵباتەكەیان پرسی و بەڵێنی سەردانیشیان دا.
لەبیرم چوو ئەوەتان پێبڵێم كە گەیشتینە قۆناغی ناوەندی لەجیاتی گەمان لەپاڵ خوێندن خەریكی سیاسەت بووین، ئەوكاتی رێكخراوەكانی شاخ رەگیان گەیشتبووە هەموو ماڵێك، هەموو قوتابخانەو پۆلێك، وەك قەڵەم و دەفتەر ببوونە پێداویستی، خۆ نەماندەزانی سیاسەت چییە كەچی دەمانكرد، چەندی داگیركەرەكان فشاریان لەسەرمان زیاتر با ئێمەش زیاتر دەچووینە نێو قوڵایی ئەو سیاسەتەوەی تێی نەدەگەیشتین، دەماندی لە ماڵەوەو لە قوتابخانەش هەر باس باسی بێگانەكان و چوونە شاخ بوو، تا رەگی ئەو سیاسەتە لەنێو خێزانەكان بڵاو بۆوە و گەیشتە نێو دەمارەكانمان، كچ و ژنەكانیش بەشدار بوون و كۆبوونەوەیان پێدەكرا، ئابوونەیان دەدا و كاغەزوماغەزیان پێدەگواستنەوە، ئەوەندەنا سیاسەت چۆ سەرتر و هزریشی داگیر كردین.
من و ئەو هاوڕێیەی منداڵیش تووشی سیاسەت بووین و لەبری گەمان بە كەلا و دارلاستیق و هەلوكێن، رۆژانە دەمانخوێند و شەوانەش لە كۆڵانەكان لەنێو بازاڕ و شوێنە مەترسیدارەكان چەك و نارنجۆكی راستەقینەمان بەكار دەهێنا، رەگی سیاسەت بەجۆرێك گەیشتبووە نێو خوێنمانەوە شەوانە دەكوڵی و دەبوو ساردی كەینەوە.
شەوێك لەو شەوە تاریك و تنۆكانە بەبێ چەك، بۆ چوساغی و رێ پاكردنەوە لەگەڵ ئەو برادەرە بۆ هێنانی پێشمەرگە بۆ نێو شار گەیشتینە شوێنی دیاری كراو، لەوێ پێیان گوتین كەس راینەگرتن؟
ئێمەش گوتمان نا كەسمان نەدی.
تومەز ئەوان دەیانزانی بۆسەی دووژمن هەیە بۆیە ئێمەیان بەناوەراستی شەقام بەڕێكرد و خۆشیان بە پەنای دیوارەكانەوە و دوور لە یەكتری بەدوومانەوە بوون، لەپڕ گوێم لە قیفێك بوو، ئێمەش فێر كرابووین لەوكاتانەدا نەجوڵێین، راوەستاین و هێشتا دەستمان بەرز نەكردبۆوە بوو بە تەقە رێك هەردووكمان خۆمان بەزەویدادا، بەچاوی خۆم دیتم چەند فیشەكێكی ئاگردار بەنێو ئێمەدا تێپەری، تەقە لە هەموو لایەكەوە وەك رێژنە باران دەباری، ویزەی گوللەكان بەسەر سەرمانەوە دەتگوت هێلانە زەردەواڵەن، هەرایەك بوو نەبێتەوە، پێشمەرگەكان بۆسەكەی دووژمنیان شكاند و چەند لاشەیەكیشیان لێبەجیما، هاتنە سەر ئێمەو تەماشایان كرد برادەرەكەم زۆر بەسەختی بریندارە و منیش فیشەكێك سەرچیغ رانی رووشاندووم، رێك لەمساتەدا هەموو بیرەوەری منداڵیم هاتەوە یاد، گریان ئەوكی گرتم و ئەگەر لەبەر پێشمەرگەكان نەبا بەجۆرێك دەگریام هەموو شارم ئاگادار دەكردەوە.
خەڵكی گەڕەك كە زانیان بۆسەكە تێكشكاوەو پێشمەرگەكان بانگی یەكتری دەكەن، تەواوی ماڵەكان رووناك بوونەوە، هەر لە بەردەرگای ماڵێك نازانم چۆن بوو بەڵام دەزانم جێبێكیان هێناو برادەرەكەم و من و دوو پێشمەرگەی برینداریان سوار كردو ئێمەیان بردە ماڵێكی نهێنی كە لە دەستە چەپی شار بوو، لەوێ خەریكی تیمار كردن بوون، پێشمەرگەیەك و برادەرەكەم شەهید بوون و رانی منیشیان پێچایەوە، لەوكاتەیدا شەرمم شكا و لەسەر برادەرەكەم زۆر بەكوڵ دەگریام، بیرم لە رابردوو دەكردەوەو ئازاری هەموو دنیا لەنێو دەمارەكانمدا قوڵپی دەدا، خۆزگەم دەخواست من بوومایەو ئەو تاقانەیە نەبا، رەنگی سپی سپی ببوو روومەتەكانیم دەلستەوەو هەرچیم دەكرد چاویم پێدانەدەخرا، هەستم بەتەنیاییەكی سەخت كرد، وەك ئەو رۆژەی ماڵی برادەرەكەم باری كرد و بەتەنیا مامەوە، هەستمدەكرد گوللەكان زۆر نامەرد بوون ئەوی پێكاوەو خۆیان لەمن پاراستووە، رێك لەوكاتانەدا بوو بابی بەچەك و تاقم تفەنگەوە گەیشتە سەر لاشەی كوڕە شەهیدەكەی و یەكەم كەس كە دیتی وەك برا بۆ كوڕەكەی دەگری من بووم، منیش بە دەموچاوێكی گریاناوی، بە تەوێڵێكی خوێناوی لەجیاتی ئارەقە فرمێسكی خوێنینم دەڕشت، چاوەڕێی ئەوە بووم بەهەموو هێزی هەروەك دەساڵ لەمەوبەر یەك زللەم لێدات و كەفوكوڵی خۆی بەمنداڕێژێ، كەچی باوەشی لێدام و گوتی:
كوڕم خۆ تۆ باشی؟
باوەشێكی گەرمی لێدام و لەجیاتی زللە هەردوو روومەتی ماچ كردم، هەستم بە فرمێسكەكانی كرد كە بەلاملمدا دێنە خوارێ، باوەشێك زۆر لە ئی بابم گەرمتر، زۆر لەئی داكم بەسۆزتر.
ئیدی منیش لەنێو تەنیایی خۆمدا خەریكی توانەوە بووم، شەرمم دەكرد من زیندووم و برادەرەكەم شەهید، هەستمدەكرد دەمارەكانم تیك دەئاڵێن و چیدی ناتوانم خۆم بەپێوە بگرم، خوێن و خەم بەسەرمدا زاڵ بوون و هۆشم لە خۆم نەما، كەچاوم كردەوە رۆژ ببۆوە و كەسەكانم لەسەرم بوون، كە تەواو هەموو روداوەكانم بیر هاتەوە هەستامەوەو بابم تەواوی رووداوەكانی بۆ باس كردم.
هەر ئەو رۆژە بۆ ئەوەی كەس هەست بە بزر بوونم نەكا چوومە قوتابخانە هەر كە خۆم بە پۆلەكەمدا كرد دیتم هەموان دوو دوو لەسەر كورسیەكانیان دانیشتبوون تەنیا جێگەی پشكۆ چۆڵ بوو، قوڵپی گریان ئەوكی گرتم و بەبێ ئیزن هەستام و رۆیشتم، پێش ئەوەی بگەمەوە ماڵێ هەر لە كۆڵانەوە فرمێسكی تەنیایی رژان و غەمێكی قوڵ ناوەوەی هەڵتەكاندم، هەتا ئێستاشی لەگەڵدابێ ئەو فرمێسكانە كە ناومناون (فرمێسكی تەنیای ) زۆر جاران لەخۆیانەوە دێنە خوارێ، هەر منداڵێك ببینم كەلایەن دەكا، یان هەلوكێن و قەراقەرایەن فرمێسكەكان دەڕژێن، خۆ كە بەفر دەبارێ ئەمن هەر لە ژوورێ نایەمەدەرێ و هەر منداڵێكیشم بڵێ ددانم دەلەقێ گوێی خۆم دەگرم و ئەوناوە جێدێڵم.
ئێستا تاقە یادگاری پشكۆ لەلای من ددانە وردیلەكەیەتی كە بەتەنیشت ددانەكە منەوە خەوتوەو زوو زوو سەردانی دەكەم.




مێژوو زمانی هەیە.. نەوزاد بەندی

یەکێک لە نووسەرەکانی سەردەمی بەعس، کتێبێکی بڵاوکردەوە بە ناوی ( للتاریخ لسان ) واتا ( مێژوو زمانی هەیە ) نووسەرەکەی ناوی مالک سیف بوو. لە ڕاستیدا من ئەم کتێبەم نەکڕیوە و نەیمشخوێندۆتەوە، چونکە نوسەرێک کتێبەکەی کەس نەیکڕێ و ڕژێمی بەعس لە مامەڵەی هەندێ لە فەرمانگەکانیدا بە زۆر دانەیەک لەو کتێبە بە هاووڵاتیان بفرۆشێت، شایانی خوێندنەوە نییە. وەک چۆن هەندێ سەوزەفرۆش، کەرەوز بە تەنیا نافرۆشێت ئەبێ کەوەرێکیشی لەگەڵدا بکڕیت، کتێبەکەی مالک سیف یش بە هەمان شێوە لەگەڵ مامەڵەی هاووڵاتیاندا ساغ دەکرایەوە، ماڵ هەبوو سێ چوار دانەی لەو کتێبە تیا بوو، بە بێ ئەوەی هیچ کوردێک هەڵیبداتەوە و دێڕێکی لێ بخوێنێتەوە.

بەڵام لێرەدا و لەم بارودۆخەدا تێی کەوتووین، نازانم چۆن بوو ناوونیشانی کتێبەکەی مالک سیف م بیر کەوتەوە، (مێژوو زمانی هەیە) ؟؟ بە ڕاستی پیاو قسەیەکیش بۆ دز بکات، ناوونیشانێکی وورد و پڕ لە مانای هەڵبژاردووە.. واتا مێژوو پێویستی بە خوێندنەوە نییە، بۆ خۆی زمانی هەیە و قسە ئەکات.. بڕوانە ڕووداوە مێژووییەکان، خۆیان خۆیانت بۆ ڕوون دەکەنەوە، خۆیانت بۆ شی دەکەنەوە و ..براوە و دۆڕاوەکانت بۆ جیائەکەنەوە.. چونکە مێژوو تەنها زانستێکە کە هەستی بەراوردکاریComparison لای مرۆڤ دروست ئەکات، ئەمەیش بۆ خۆی هەم زانستێکە و هەم زمانێکی پاراوە، ئەبینیت بەردەوام ئەکەوینە ناو زانستی بەراوردکارییەوە کاتێ بۆ نمونە دەڵێین سەردەمی پاشایەتیی لە عێراقدا لە سەردەمی کۆماریی باشتر بوو، ئیتر داتاکانی ژیان لەو دوو قۆناغەدا بەراورد دەکەین یان ڕاستتر ئەو دوو مێژووە بۆ خۆیان خۆیان بەراورد ئەکەن و ئەنجامێکی پاک و پوختت ئەخەنە بەردەست.. یان دەووترێت عێراقی حەفتاکان لە هەشتاکان باشتر بوو، ئیتر مێژوو خۆی دێتە گۆ و پێت دەڵێت : حەفتاکان ژێرخانی ئابووریی و زانستیی لە عێراقدا توند و تۆڵ کران و بێکاریی نەما و عێراق بووە تاکە دەوڵەتێک لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا نەخوێندەواریی تێدا نەما، بە جۆرێک ڕێکخراوی یونیسێف مەدالیای ڕێزلێنانی بە وەزیری پەروەردەی عێراق بەخشی کە ئەو کاتە موحەمەد مەحجوب دوری بوو.. بەڵام هەشتاکان واتا قۆرخکردنی دەسەڵات لە لایەن خێڵی سەدامەوە و هەر لە دەستپێکدا کوشتنی ناڕەوای موحەمەد مەحجوب و هاوڕێکانی بە تاوانی سیخوڕیی و هەڵگیرسانی جەنگی هەشت ساڵەی وێرانکەر لەگەڵ ئێراندا و بڵاوبوونەوەی بێکاریی و نەخوێندەواریی و سەدان هەزار بێوەژن و مناڵی بێ باوک و داڕمانی ژێر خانی ئابووریی و زانستی و سەرهەڵدانی فەرمانڕەوایی خێزان و تیرە و عەشیرەت و سەرهەڵدانی هێزە جەحافیلەکان له باکوری عێراق کە خۆیان پێیان دەووت جاش کە بریتی بوون لە دەیان هەزار چەکداری لە تەڕ خۆر و لە وشک خەوتوو، کە پاشان بەشێک لە پڕوسەی ئەنفالیان پێ  جێبەجێکردن ..هەروەها کیمیاباران و ..زۆر کارەساتی تری هەشتاکان.

هەر بۆیە لەگەڵ ڕەزا قورسیی کتێبەکەی مالک سیف و نەخوێندنەوەیدا، ناوونیشانی کتێبەکەی وای لێکردم ئەم چەند دێڕ و دەردە دڵه لە ژێر هەمان تایتڵی کتێبەکەی ئەودا بنووسم و بکەم.

ئەگەر لەو ئاقارەوە بەراوردێکی دۆخی بەیاننامەی یانزەی ئازار   و ئەمڕۆدا بکەین کە ساڵی1971 ــە، واتا 54 ساڵ پێش ئێستایه، مێژوو ئەم بەراوردکارییانەمان بۆ دەکات:

54 ساڵ پێش ئێستا و لە یانزەی ئازاردا، سەرکردەیەکی لووتبەرز و لەخۆبایی و شەڕەنگێزی وەک سەدام حسێن، شاخ بە شاخ بەدوای سەرکردایەتی کوردا وێڵ بوو بۆ ئەوەی بەیاننامە و ڕێککەوتنیان لەگەڵدا مۆر بکات 

تەنانەت بە چەرخەکەی خۆی جگەرەی بۆ دادەگیرساندن و بە شانازییەوە دەستی بەرز دەکردنەوە، لە کاتێکدا کورد لەو دۆخەدا هیچ دەسەڵاتێکی فەرمیی و یاسایی و دەوڵەتداریی نەبوو، کۆمەڵێ چەکداری ماندوو، برسی بوون بە شاخە سەخت و تاقەتپڕوکێنەکانەوە.

کەچی ئەمڕۆ دوای 34 ساڵ حوکمڕانیی کورد و چەندین پڕوسەی هەڵبژاردن و چەندین کابینەی فەرمانڕەوایی کوردییی، لە دوای بنیاتنانی دەیان وسەدان فڕۆکە و کۆشکی فەرمانڕەوایان و سوپای تایبەتی دەسەڵاتداران و سەردانی فەرمیی بۆ ووڵاتانی ناوچەکە و ئەوروپا و ئەمریکا، دوای بەیاننامەی ئابووریی سەربەخۆ و ڕیفراندۆم و دەرهێنان و فرۆشتنی نەوت و گازی سروشتی، دوای هاتنی باڵوێزخانەی ووڵاتان بۆ لامان و بەرزکردنەوەی ئاڵای کوردستان بە هەموو فەرمانگە و دامەزراوەکاندا، کەچی دەیان شاند و دەستەی حوکومەتی کوردی ڕوو له بەغداد دەکەن و داوای موچەی سێ مانگ پێش ئێستایان لێدەکەن، ئەوانیش زۆر بە خەمساردی و بە کاسەی بەتاڵەوە ئەیاننێرنەوە بۆ کوردستان..! 

54 ساڵ پێش ئێستا لە کاتێکدا  کورد تەنها چەند چیایەکی بە دەستەوە بوو، هێشتا یەک  ئاڵای کوردستان نەچنرابوو، ملی هیچ سەرکردەیەکمان بۆینباخێکی لێ نەبەسترا بوو، لەگەڵ ئەوەیشدا بەغداد بە شانازییەوە سروودی : ( هەر بژی .. هەر بژی کورد و عەرەب رمز النضال ) ی لە ڕادیۆ و تیڤی ئەو سەردەمەوە پەخش دەکرد .

کەچی ئەمڕۆ کار گەیشتۆتە ئەوەی کەنیشکە  وەزیرێکی دارایی عێراق بە سەر شاندی کوردا ئەقیژێنێ : ( ئیتر مەیەنەوە بۆ بەغداد، هیچ قسەیەکم پێ نییە بۆتان، ناتوانم یەک دینارتان بۆ بنێرم، ئەوەیشی تا ئێستا ناردوومانە بۆتان، نایاسایی بووە و قوتی دەمی مناڵە هەژاره بێباوکەکانی ناوەڕاست و باشووری عێراق بووە !! )

هەروەها لە ڕۆژی عەرەفەی جەژنی قورباندا، ملیۆنێک و دووسەد هەزار موچەخۆری کورد تەماشای دەمێ وەزیرەکەی بەغداد ئەکەن بەڵکو ئەوە خوایە مژدەیەک .. واژۆیەکی خەرجکردنی موچەکەیان بکات، کەچی ئەو بە قاقای پێکەنینەوە ئەڵێ : ( نییە .. نییە .. هیچم پێ نییە بۆتان  )

پاشان  حەنان فەتلاویی دەستەخوشکی وەک ئەوەی ئامۆژگاریی منداڵێک بکا، ئەڵێ  :  ( ئێوە نەوتتان هەیە و ئێمەیش نەوتمان هەیە. نەوتی خوتان بۆخۆتان و نەوتی خۆمان بۆ خۆمان.. ئێوە بە نەوتی خۆتان موچەی 3 پارێزگاکەی خۆتان دابین بکەن، وەک چۆن ئێمە بەو نەوتەی خۆمان موچەی 15 پارێزگاکەی خۆمان دابین دەکەین)

54 ساڵ پێش ئێستا هەرچی خوێنەوار و ڕۆشنبیر و خوێندکاری زانکۆ و ئامادەییەکانمانە خوێنیان  بۆ کوردایەتیی ئەکوڵا و بەشێکی زۆریان بوونە پێشمەرگە و شەهید بوون..

کەچی ئەمڕۆ بەشێکی زۆر لە ڕۆشنبیر و خوێندەوار و خاوەن بڕوانامەکانمان، نیشتمانیان بۆ هەتاهەتایه بەجێهێشت، ئەوانەیشی کە بەهۆی باری کۆمەڵایەتیی و ئابوورییەوە هەلی کۆچکردنیان بۆ نەڕەخسا، بەشێکیان شێت بوون و بەشێکیان زیندان کران و بەشێکیان قیر و سیایان کرد چونە ناو هۆدە و هەیوانە ڕازاوە و پڕ له ناز و نیعمەتەکانی حیزبەکانەوە و .. یاسای نوسین بەرامبەر دۆلاریان پەیڕەو کرد، هەروەکو چۆن مێژوو پێمان دەڵێت سەدام حسێن دوای لە دەستدانی هەموو سەروەرییەکانی، به ناچاریی یاسای نەوت بەرامبەر خۆراکی واژۆ کرد.. 

ئیتر نازانم ئەمانەی لای خۆمان ئەمڕۆ بە ناچاریی چ یاسایەک واژۆ ئەکەن و لە چ واژۆیەک پاشگەز ئەبنەوە و .. بە تەمای چین ؟

مێژوو ئەوە ماوەتەوە پێمان بڵێت ئەو سەدامەی 54 ساڵ پێش ئێستا شاخ بە شاخ و ئەشکەوت بە ئەشکەوت بە دوای کوردەوە بوو ڕێککەوتننامەیەکیان لەگەڵدا واژۆ بکات ، لە ساڵی نەوەدەکاندا و ..لە کاتێکدا کورد حوکومەت و قەوارەی خۆی هەبوو، سەدام حسێن کۆبوونەوەیەک بە وەزیرەکانی دەکات و دەڵێ : ئەگەر تەنانەت ئەم مایکرۆفۆنەی بەردەمم بۆ کوردەکان بنێرم، یەکسەر ئاودیوی  ئێرانی ئەکەن ، ئیتر چۆن بتوانین کەرەستە و خواردن بگەیەنینە هاووڵاتیانمان لە باکور ؟




پەرتووكی شیعری ئێوارانی ڕاین بڵاوكرایەوە.. ئا: تەها عەبدوڵلا

ئێوارنی ڕاین و نەهامەتییەکانی کورد

كتێبی شیعری (ئێوارانی ڕاین) لە نووسینی نووسەر و شاعیر “یووسف مەنتک” تا ئێستا بەزمانەکانی (ئەڵمانی، فارسی و بە زاراوەی کرمانجی باکوور و ڕێنوووسی لاتینی، چاپ و بلاوبۆتەوە. لە حاڵی حازردا لە باشووری كوردستان، بە ئەلف و بێی زاراوەی سۆرانی ناوەڕاست جارێكی دیكە بە چاپێكی تازە و جوان بڵاوكرایەوە لە شاری سلێمانی لە لایەن دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم دەست دەکەوێت.

سەرەتا “فەرمانگەی فیدراڵی بۆ بوونەوەرە سیحرییەکان” لە ئەڵمانیا ڕانانێکی بۆ چاپە ئەڵمانییەکە کردبوو. لە كۆڵینەوەكەدا نووسویەتی: كۆمەڵەی شیعری ئێوارانی ڕاین، کتێبێکی جیاوازە لە ڕووی ڕیتم و ناوەڕۆكەوە، بۆیە زۆرجار شاعیران ناچار بەوە دەبن بە زوبانێكی قورس و ئاڵۆز دەقەكانیان بنووسن، كە لەوەدا خوێنەر ماندوو وەڕس دەبێت، بەڵام شیعرەكانی ناو ئەم دیوانە دوورن لەو جۆرە فۆڕم و دەربڕینانە، بەڵكوو بە زمانێکی پاک و ڕوون وسادە ڕەنگدانەوەی ڕووداو و هەستەکانی ڕۆژانەی بە ستایلێكی تەواو شیعریانە و ڕیالیزستیانە گەیاندووە. دەقەکانی ناو ئەو كتێبە لە ئەبستراکتدا ون نابن، بەڵکوو تەواوی ئەو چیرۆک و بەسەرهاتانە بە شێوازێكی کۆنکرێتی دەگێڕێتەوە. بۆ نموونە: دەربارەی خۆشەویستییە ونبووەکان، ماڵێکی بەجێماو، یان نیگەرانییەکانی کەسێکی ئاوارە. بە جۆێك مامەڵەی لەگەڵدا كردوون، وەك ئەوەی لەگەڵیاندا ژیابێت.

نووسەر و شاعری یووسف مەنتك، لە ئەڵمانیاوە وەڵامی چەند پرسیارێكی لەبارەی چاپە كوردیەكە دایەوە و وتی: كتێبی شیعری “ئێوارانی ڕاین” پیوەندی بە دۆخی ژیانی من و چەندانی وەك من هەیە لە ئەوروپا و ئەڵمانیا، لە لێرەوە بە ڕۆحێكی بیمارەوە، سەیری نیشتمان و كوردستان دەكەین. كتێبەكەم خۆی لە چەندین ناونیشان دەبینێتەوە، كە هەر یەكەیان مێژووی نووسینیان بۆ چەند ڕووداو و بەسەرهاتێك دەگەڕێتەوە. بۆ وێنە لە پێشەكی كتێبەكەدا نووسەر “عادل قادری” لەژێر ناونیشانی (كورد بوون لەسەر سنوورەكانی جیهان) زۆر بە وردی دێتە سەر ناوەڕۆكی شیعرەكان و خوێندنەوەیان بۆ دەكات. لە بەشێكی دیكەی وەڵامەكاندا یووسف مەنتك دەڵێت: بەشی زۆری شیعرەكان و ناونیشانی دەقەكان بە هەستێكی نیشتمانیی و نەتەوەییانە نووسراوە، بۆ نموونە لەسەر قامیشلۆی بریندار و كارەساتی شەنگالی ئێزیدخانێ نووسیومە. هەروەها باسی نەهامەتییەكانی كوردم كردووە، باسم لە كۆچ و سەرگەردانی كورد و نا عەدالەتیی كردووە. لە بارەی شیعری دڵداریی و خۆشەویستییەوە یووسف مەنتكی شاعیر

بەشێك لە شیعرەكانی پێوەندی بە عیشق و ئەڤیندارییەوە هەیە. ئەویش وەك بەشی زۆری گەنجەكان ڕۆژێك لە ڕۆژان شێتانە گە نجێکی عاشق بووە.

ئا: تەها عەبدوڵلا




شەپۆلی رۆماننووسی، ژانرێك لەدەرەوەی خوێندنەوە.. سمكۆ محەمەد

ئەوە داتایەكی سەرەتاییە كە لەدوای ئەوەی شیعر و شانۆ و چیرۆك بەتەواوی لەرۆژئاوا و لەدوای سەدەی 16 جێگەی خۆیان گرت، ئەم ژانرانە هەم هۆشیاری بوون و هەم گوتار و هەم بیانوویەك بوو بۆ ئەوەی سایەیەكی سەربەخۆی تر هەبێت، بەڵام كە شار گەشەی كرد و عەقڵ بوو بەسەرداری كایەكان، ئیدی رۆمان هات بوو بە ئەلتەرناتیڤی نووسینەوەی مێژوو، چونكە مێژوونووسەكان بەهەر بیانوویەك بێت، بەشە دیار و زاڵەكەی دەسەڵاتیان دەنووسیەوە، بۆ نموونە لەدەیان هەزار كارێكتەر و پاڵەوان لەرووداوە مێژووییەكاندا، تەنها ناوی ئەلكسەندەر مەكدۆنی و جەنگیزخان و سەلاحەدینی ئەیوبی و رەزا شا و هیتلەر و مۆسۆلۆنی و خومەینی و جەمال عبدلناسر و شیخ و پیاوە ناسراوەكانی مێژوو هاتووە، كەچی ناوی ئەو كارێكتەرانە نەهاتووە كە دەوریان كەمتر نەبووە لەرووداوەكان، لێرەوە رۆمان وەكو ژانرێكی سەربەخۆ بەرەبەرە چەكەرەی كرد و جێگەی بەژانرەكانی دیكە لەق كرد، ستایلێكی دیكەی شاراوەی مێژووی تۆمار كرد، چونكە شیعر و چیرۆك بەتەواوی راڤەی فەزای كۆمەڵایەتی و زەمەنە جیاوازەكانی پێنەدەكرا، هەروەها نەخشەی فراوانیان نەبوو بۆ رووداو و حەبكە و تەكنیكی نوێی ئەدەبی و تەنانەت زانست و فكریش، بۆیە رۆمان راستەوخۆ سەربەخۆیی وەرگرت و خۆی جودا كردەوە.
لەلایەكی دیكەوە لە كورتترین پێناسەدا، رۆمان بریتیە لەگێڕانەوەیەكی چیرۆك ئامێزی دوروودرێژ، لەمیانەی چیرۆكبێژییەوە وێنەی ژیانی كەسایەتی و كارێكتەرە ونبووەكان وەكو مێژوویەكی وونبوو دەنووسێتەوە، بەوانەشەوە كە پێیان ناكرێ ناویان بهێندرێت، یاخود شوناسیان وەكو كاریچكتەر واقیعییە و نابێت بەكارێكتەری خەیاڵی، چونكە هەموو ئەو كارێكتەرانی بەشداری مێژووی بزربوو دەبن، لەرووداوی جیاوازدا هەم بەشداردەبن و هەم لەرووی سایكۆلۆژیاوە وێنەیان دەگۆڕێت، لێرەوەیە كە رۆمان وەكو ژانرێكی سەربەخۆ فەزایەكی شمولی دەخوڵقێنێ، ئەوانیش بریتین لە چەند شوێن و زەمەنێكی جودا كە هەریەكەیان جێگەو رێگەیەكی دیاریكراو وەردەگرن، هەریەكەشیان بۆ دۆخی كارێكتەرێك دەبن، ئەمە بەهەردوو دیوەكەی كە ئەگەر دەقەكە واقیعی بێت، یاخود رۆمانێكی خەیاڵی یان زانستی بێت، هەمان ئەركی هەیە بەجیاوازی نەخشە و تەكنیكی نووسەرەكەشەوە كە هەندێكجار بەبیانوی شكاندنی دەقەوە، خوێنەر تووشی شڵەژانی سایكۆلۆژی دەكات.
لەرۆماندا كۆمەڵێك رەگەزی گرینگ كۆدەكرێنەوە، لەوانەش روداو و كەسایەتی و شوێن و زەمەن و گێڕەڕەوە و دیالۆگ و گۆشەنیگا هەیە، رۆمان پێكهاتووە لەكۆمەڵێك ژانری هونەری و ئەدەب جیاواز، واتە كۆكەرەوەی هەم شیعر و چیرۆك و تابلۆ و فۆتۆگراف و پیشە جیاوازەكان و هتد. چونكە رۆمان لەدایك بووی شارە، شاریش بریتییە لەكۆكەرەوەی هەموو كارێكتەر و پێكهاتە و نەتەوە و زمان و ئاین و مەزهەبە جیاوازەكان، بەوپێیەی كە ژانرەكە لەدایك بووی سەدەی نۆزدەهەمە، بەتایبەتی لەدوای شكستی ناپلیۆن و نووسینی ئاشتی نامەكەی ئەمانوئێل كانت كە ئاشتی سەرتاسەری خوڵقاند، ئەوكات رۆمان لەدایك بوو كە راسیۆنالیزم وەكو مەرجی خۆ ئەزموونكردن بوو بمیتۆدی بیركردنەوە، ئەمە بۆ ئەوەبوو كە رۆمان لەئاشتیدا زیاتر مێژوو بنووسێتەوە، چونكە بەردەوامی جەنگ، واتە بەردەوامی رووداو، بۆیە رۆمان لەدوای سەدەی نۆزدەوە شۆڕش بوو لەرووی هونەری و زانستی و سیاسەت، بەرامبەر بەو مێژووەی كە لەپێناو كارێكتەری سەرەكی جەنگ و رووداوەكان، كارێكتەرە چالاكەكان بزر دەكات، لێرەوەیە كە ئێمە دەبینین لەرۆماندا كارێكتەرەكان لە فەزایەكی ئازادتردا دیالۆگیان پێكەوە هەیە، شوێن هەمیشە كراوەترە لە شوێنی چیرۆك، شێوەی دیالۆگەكان كراوەترە و موفرەدەی دەوڵەمەند تێیدا بەشداری دەكات، وەكو پیشەسازی و فكر و تەكنۆلۆژیا و فرە پاڵەوانی و فرە رووداوی و هتد،
رۆمان بەپێی ئۆكسفۆرد بێت، دەقێكی فرە رەهەندی مەعریفییە و بریتییە لە گێڕانەوەی خەیاڵێكی پەخشان ئامێز، بۆیە شیعریەتی نووسین بۆ رۆمان مەرجی سەركەوتنی دەقەكەیە، هەروەها سەردی خەیاڵی، دەشێ وەكو هەقیقەتێكی مێژوویی بێت و بە ئێستاوە گرێبدرێت، تەنانەت ئەو پاڵەوانانەش كە ئەفسانەیین، وەكو سیزیف و هەرقل و رۆبنهود و پاڵەوانە ئەفسانەییەكانی نێو دەقی ئایینی و تادەگاتە شەیتان كە لەتێكستە ئاسمانیەكاندا سیمبولی شەڕە، ئەمە بۆ ئاژەڵ و باڵدارە ئەفسانەییەكانیش هەروایە، بۆ نموونە رۆماننوس دەتوانێ لاماسۆ واتە قیسارە یان بوڕاق یان سیمرخ یان ئەسپەكەی تەروادە و هتد بەكاربهێنرێت.
كاتێك رۆماننوس دەنووسێت، كەواتە هەدەفێكی تایبەتی هەیە و گەرەكیەتی جیهانێكی نوێ دابهێنێت، گەرەكیەتی فەزایەكی كۆمەڵایەتی یان سیاسی یان سیستمێك درووست بكات كە هەندێكجار نووسینەوەی ریالێتییە و هەندێكجاریش خەیاڵە و دوورە لە واقیعەوە. وەكو ئارنۆلد كیتل كە رەخنەگرێكی ئەدەبی ئینگلیزییە دەڵێ» هەندێكجار رۆماننوس گەرەكیەتی لەرێگەی نووسینەوە پەردە لەسەر هەموو شتێك هەڵماڵێت و بیخاتە خانەی گاڵتەجاڕییەوە، هەدەفەكەش بەخشینی ئومێدە بەژیانێكی خۆش و خەیاڵی كە هەم خەیاڵەكە و هەم پاڵەوانەكە درووستكراون». سێرڤانتس لە دەقی دۆنكیشۆتدا ئەم ستایلەی تاقی كردەوە.
رۆماننووس لەسەریەتی پلانی هەبێت بۆ داڕشتنی نەخشەی دەقەكە، لەوێشەوە زەینێكی نوێ بدات بەخوێنەر كە پێشتر لەدەقی دیكەدا ئاشنا نەبووە بەو روداوانە و مێژووش فلتەری كردووە، یان ئاشنا نەبووە بەخوێندنەوەی ئەو دەقە، یان ئەو حیكایەتانەی كە تائەوكات نەیبیستوون.
پرسیاری سەرەكی ئەوەیە ئایا ئێمە بۆچی باسی رۆمان دەكەین؟. بۆچی دەمانەوێ خۆمان ئەزموون بكەین لەرێگەی رۆمانەوە و خۆمان بنووسینەوە؟، یان خۆمان لە كارێكتەری رۆمانێكدا ببینینەوە؟. بۆچی دەمانەوێ مومارەسەی قورسترین كاری ئەدەبی بكەین؟. چونكە دەزانین ژانرێكە هەموو ژانرەكانی دیكەی لەگەڵ خۆی هەڵگرتووە بەشیعر و چیرۆك و فۆتۆگراف و شێوەكاری و بیناسازی و ئابوری و سیاسەت و سایكۆلۆژیا و سۆسیۆلۆژیا و هتد، هەروەها دەمانەوێ بەشداربین لەدرووستكردنی ئەو دونیایەی كە یۆتۆپیایە، ئەو فەزایە بخوڵقێنین كە بۆ گەنجان هەم بەهەشتێكی وەهمیە و هەمیش دۆزەخ؟، هەروەك ئەوەی كامۆ یان سالینجەر یان ماركیز یان فۆرستەر و ئۆرهان پامۆك و هتد، لەدەقەكانیاندا باسی هەدەفی كارەكانی خۆیان دەكەن.
بۆ نموونە كە باسی رۆمانی (گەڕان بەدوای زەمەنی بەسەرچووی) مارسیل پرۆست دەكەین كە درێژترین رۆمانە و لە 7 بەرگ پێكهاتووە، باس لە كارێكتەرێكی جوو دەكات بەناوی (سوان) كە لەچینی ئەرستۆكراتییە و خێزانەكەیان روخاوە، كارێكتەرەكە كەوتۆتە نێوان جەنگ و خزمەتی سەربازی و سەری لێشێواوە، كەواتە باسی مێژووی تاك دەكەین، باسی فەزایەك دەكەین كە مێژوو دووبارەی دەكاتەوە، كە باسی دۆنكیشۆتی سێرڤانتس دەكەین، یان باسی تاوان و سزای دایستۆفیسكی دەكەین، یان باسی سەد ساڵ تەنیایی ماركیز دەكەین، چونكە زەینێكمان پێدەدەن كە بریتین لەخوێندنەوەی سایكۆلۆژی بۆ كۆمەڵگە و دۆنكیشۆت بۆ گاڵتەجاڕی موقاوەمەت لەبەرامبەر سیستمی سیاسی دەسەڵات، ماركیز باسی پاڵەوانێكی ئەفسانەیی دەكات كە لەشكستدا ئومێدی بە شۆڕش ماوە و هتد، بەڵام پرسیارەكە لێرەدا زەقتر دەبێتەوە، ئایا ئەو دەقانەی بەنموونە هێناومانەتەوە، شەپۆلی رۆمانووسی بێ ئامانج بوون؟، ئایا ئەم دەقانە خوێنەریان دوچاری ئیلتیزام كرد یان دووریان خستنەوە؟. ئایا ئەم دەقانە پرسیاریان درووست نەكرد؟ دواتر وڵامی ئەو پرسیارانە دەدەینەوە .

رۆمان و مێژوو
بۆیە مێژوو بریتی نییە لەوەی نووسراوە و دەسەڵاتی سیاسی و حوكمڕانی ئیمزای كردووە، چونكە غەدر لەكارێكتەرە ونبووەكان كراوە، كەواتە خەیاڵی نووسەر فراوانترە لەمێژوونووس، كەواتە فراوانتر دەڕوات بۆ ئەوەی پنتە مێژووییەكانی نەتەوە بنووسێتەوە، نووسینیش بەمانای پیشەسازی دێت بەتایبەتی بۆ ژانری رۆمان، لەكاتێكدا نووسەر لەبەردەم ئەگەرێكی سەختدایە كە ئەویش پلەی سفرە بۆ نووسین، رۆلان بارت جگە لەم بابەتە كە بۆ هەموو ئەدیبێك بەبێ جیاوازی رەگەز و نەتەوە دەگرێتەوە، باسی پلەی سفری نووسین دەكات، لێرە (پلەی سفر) كە تاكو ئێستا هیچ وڵامێكی رەهای وەرنەگرتووە، تەنها وێناكردنی سنووری نێوان مانای حەرفی و مانای مەجازی نەبێ، یان ئەو نووسینانەی كە تێڕامانن بەسەر دەقێكی تر، هیچ مانایەكی دیكەی نییە خوێنەر ئاشنای بێت، ئەوانەش كە پێیانوایە «پلەی سفری نووسین پەیوەندیی بەكۆنتێكستەوە هەیە، رۆمانیش تژییە لە كۆنتێكستی سەرنجڕاكێش، بەتایبەتی ئەو كۆنتێكستانەی كە خوێنەر بیری ناچێتەوە و هەندێكجار لەزمانی رۆژانەدا بەكاردێت، رەنگە ئەم ستایلە لەنووسین بەتایبەتی لەدەقی رۆمان، بەمانای بیناكردنێكی پیشەسازی بێت بۆ نووسین، كەوابوو لەگەڵ دەستاودەستكردنی مانا و كۆنتێكستی هونەركاری، دیاری ناكرێت و بەكارێك قورس تەماشا دەكرێت، هەموو ماناكەش لە (چاوە رۆشنكەرەوەكان) دا دەردەكەون، لەكاتێكدا لەروی زانستییەوە، ئەندازیار و كارەبایی و تەلارسازی و زانستكارەكانی دیكە، وشەی رۆشنكەرەوە بەو جەستەیە دەڵێن كە لەگەڵ خۆیدا رۆشنایی بەرهەم دێنێت، خۆ ئەگەر رەهەندی ئەم زاراوە، یان وشەیە لۆغەتێكە و كاری پێدەكرێت، ئەوە دەكەوینە بەردەم مانایەكی تری دژی مانای پێشوو، ئەویش نەشازیە، واتە ناوێزەیی سایكۆلۆژیی دەلالیە و هیچی تر، بارت لێرەدا بۆ سەلماندنی باسەكەی و بەكارهێنانی وشەكە، شیعرێكی پۆڵ ڤالیری بەنموونە دەهێنێتەوە.

(ئەو بانە لازوردیە هێمنیەی كە كۆترەكان لەسەری دەڕۆن
لەنێوان دار سنەوبەر و گۆڕەكاندا دەلەرزێ
دەریا، دەریا، هەمیشە دەریا)
پۆل ڤالیری لێرەدا لەبەیتی یەكەمدا تۆنێكی بەفری لەهەناوی خۆیدا هەڵگرتووە كە لەمامەڵەی حەرفیدا بەكاریدەهێنێت، بەهۆی نەبوونی نەشازی سیفەتی رۆیشتنی بەسەر كۆترەكانەوەیە».
جگە لەو بەكارهێنانەی رابردوو، ئێستاش رۆمانووس هەیە خەیاڵی ئیمبرتۆ ئیكۆی بەكارهێناوەتەوە، جان دۆست رۆماننووسێكی كوردی سوریایە، لەرۆمانی میرنامەدا هەمان ئەو دیمەنەی نووسیوەتەوە كە ئیمبێرتۆ ئیكۆ لە رۆمانی گوڵی سووردا نووسیویەتی، لەچاپتەرێكدا كتێبی میر ژەهراوی دەكرێت. ئەم حاڵەتە بەكاریگەری هەژمار ناكرێت، چونكە خوێنەری دونیای دوای پۆست مۆدێرن، ئەم ستایلەی دەرباز كردووە و هۆشیارترە لە دونیای مۆدێرنی رابردوو، بۆیە ئەم دیاردەیە بەوەرگرتنی ئەدەبی هەژمار دەكات كە ئەمە پێی دەگوترێت ئیتلیزامی خوێنەر، لەكاتێكدا ئەم حیكایەتە لەهەزار و یەكشەوەشدا هەیە كە بۆرخیس بەدانپێنان باس لەكاریگەرییەكەی دەكات.
هەر حیكایەتێكی بزركراو یان پشتگوێ خراو كە سەرنجراكێشن، هەر یەكێك لەو كارێكتەرانەی كە دەوریان هەبوو لەدرووستكردنی مێژوو، ناویان هەبووە و خاوەنی چیرۆكی تایبەت بوونە، هەر یەكێك لەو نەتەوە و مەزهەب و ئاین و تایەفە و هتد، لەرێگەی گێڕەرەوە یان حیكایەت خوانەوە دەنووسرێنەوە، هەر قۆناغێك كە خاوەنی یەك دەنگ یان فرە دەنگی بووە، دەكرێت ببن بەهەوێنی سەرهەڵدانی رۆمان، بەمەرجێك رۆماننوسەكە زەمەن و دونیابینیەكە دوور نەخاتەوە لە خهیاڵی خۆی و وەكو خۆی بۆمان بنووسێتەوە، چونكە خوێنەرەكانی دەق و رەخنەگرە ئەدەبیەكان، بەلەبەرچاوگرتنی ئەو دیكۆمێنتانەی كە وهڵامی ئەو پرسیارە دەدەنەوە، جەخت لەسەر چەند رەگەزێك دەكەنەوە و لەسەرووی هەمووشیانەوە زمانە، پاشان پشت بەستن بەتەكنیك و ستایل و شیعریەت و یادەوەری و روداوە جۆراوجۆرەكان، ئەمانە هەمووی فەزای دەقەكە پێكدەهێنن و ئامانجێكمان پێشكەش دەكەن، چونكە نابێت ئەوەمان بیربچێت كە ئەدەب هەدەفی خۆی هەیە، ئەمەش جۆرێك بوو لەناڕەزایی نووسەر بەرامبەر بەسیستم و حوكمڕانی دەوڵەت.
لەهەموشتێك گرینگتر ئەوەیە كە دەقنووس واتە رۆماننووس بۆ ئەوەی بونیادی دەقەكەی پتەو بخاتە بەردیدی خوێنەر، شارەزایی لەمێژوو و ئابوری و بازاڕ و ئیدیۆمی نەتەوە و پێكهاتەكانی دیكە و هتد هەبێت، بۆچی دەڵێم مێژوو، چونكە یەكەمین وەزیفەی ئەدەبی رۆمان، پڕكردنەوەی ئەو كەلێنە بوو كە مێژوو نەیدەتوانی بینوسێتەوە، نووسینەوەی مێژووش وەكو خۆی هێڵی سوور بوو، هەروەها دەوری كاریگەری ئەو خەڵكەی زیندوو كردەوە كە لەمێژوودا وجودیان هەبوو، بەڵام مێژوونووس پشتگوێی دەخستن، كە دەڵێم رۆماننوس شارەزایی هەبێت لە ئابوری و بازاڕ، مەبەستم ئەوەیە كە هەموو سەردەمێك دراو سەرچاوەی ئابوری خۆی هەبووە، بۆ نموونە لۆكە و خوری و خواردەمی و خەڵوز و هتد. بازاڕی موفرەدەی تایبەتی خۆی هەبوو كە بەكاردەهات، بۆ نموونە پارە موفرەدەیەكی ئابوری نوێیە، پێشتر پێیان دەگوت ئەسكەنناس، ناكرێ رۆماننوس دوچاری هەڵە بێت لە بەكارهێنانی موفرەدەی بازاڕ، یان لەبری ئیزرەم كیلۆ بەكار بهێنێ، یان لەبری رببە فەردە و تەن بەكاربهێنێ، ئەمە جگە لە موفرەدەی ناوبازاڕ كە دوكاندار و كڕیار و پیاوانی دەوڵەت بەكاریان دەهێنا.
شارەزابوون لە كەش و هەوا و ژینگە، ئەمە لایەنی زانستیە كە نابێ رۆماننووس ئەوانە لەبیر بكات كە راوچی كەی دەتوانێ راوی ماسی یان كەو یان باسی گوڵێك یان بەری درەختێك یان رووەكێك بكات كە وەرزی نەبووە، یان باسی زاوزێی ئاژەڵ، یان پەلەوەر و پشیلە و سەگ و هتد بكات كە وەرزەكەی جودا بێت.

كێشەی رۆمانی سەردەم
حیكایەتخوان وەكو نموونە

حیكایەتخوان زۆرترین پەیوەندی بەخوێنەرەوە هەیە، چونكە هەموو شتێك لەرێگەی ئەم كارێكتەرەوە دەگوترێت، بۆیە گرینگی ئەم كارێكتەر یان پاڵەوانە كە هەندێكجار كۆنتڕۆڵی هەموو كایەكانی دەقەكەی كردووە، بەشێكی سەرەكییە لەداڕشتنی نەخشەی رۆمانەكە، چونكە گێڕانەوە لە گۆشەنیگای كەسی یەكەمەوە ئەوكات بەكاردێت كە حیكایەتخوان، بەزمانی كەسی یەكەم راناوی من بەكار دینێ، هەندێكجاریش دەشێ راناوی ئێمەش بەكاربهێنێ، چونكە حیكایەتخوانە و ئەو دەتوانێ بەرەو كۆتایی حیكاتەكە ئاراستەمان بكات، ئەوە ڕوانگەی بینینی زەمەنەكەیە، بۆیە رۆماننووس ئەو پاڵەوانە بەسەنتەر وەردەگرێت و هەندێكجار هەموو روداواكان رادەستی ئەو دەكات، ئەم جۆرە حیكایەتخوانە یان پاڵەوانە پێی دەگوترێت هەموو شتزان، واتە هەموو رووداوەكان و ئاراستە زەینییەكان لەدەسەڵاتی ئەو پاڵەوانەیە، ئەویش خودی رۆماننوسەكەیە.
زیندانیكردنی پاڵەوان یان كارێكتەر، كێشەیەكی دیكەی نووسینە، چونكە بڕوایەك هەیە كە پێیوایە رۆماننوس نابێ ئەوەندە دیكتاتۆر بێت هەموو پاڵەوانەكان بەئارەزووی خۆی ئاراستەیان بكات، تەنها ئەوە نەبێت وەزیفەی كارێكتەرەكە ماوە، یان فەرزە دەبێ وابێت، بۆیە بەشێكی زۆر لە رۆماننوسە ناودار و لۆكاڵیەكانیش ئەو رەخنەیەیان لەسەرە كە بەبێ ئاگا دیكتاتۆری نووسینن و كارێكتەر یان پاڵەوانی دەقەكە دەكوژن یان دەیكەن بە پاڵەوانی وەهمی، كە ئەمە خوێنەر بیزار دەكات و دەیكات بە مایەی مەلەل، بۆ نموونە رۆمانی حەمەدۆكی یەشار كەمال، ئەم فەزایەی بەسەردا زاڵە.
سەبارەت بە خوێندنەوەی سایكۆلۆژی بۆ دەقی كوردی، من پێموایە كە رەنگە بڵێین خوێندنەوەی سایكۆلۆژی بۆ دەقی كوردی هەروەك خوێندنەوەكانی ئەو رۆمانانەی لەسەدەی رابردوودا كران لاوازە، چونكە لایەنی كەمی شارەزایی تێدا نییە لەباری سایكۆلۆژی دانەری دەق، هەروەك ئەوەی دانەرێك هیچی لەسەر نەنووسراوە و مردووە، بەڵام ئەمە مانای ئەوە نییە كە ئێمە لەگەڵ دانەر مامەڵەمان كردووە، بەقەد ئەوەی لەگەڵ ئەو دەقە مامەڵەمان كردووە كە لەسەر وەختی خۆیدا نووسراوە، زۆربەی ئەو دەقانەی كە بەناوی رۆمانەوە چاپ كراون، كێشەگەلێكی زۆریان لەگەڵ خۆیان هەڵگرتووە، لەوانەش تێكەڵكردنی تەكنیكی زمان، هەروەها بەكارهێنانی كارێكتەری وێنەیی و كارێكتەری واقیعی، یان وەهمی فرە كارێكتەری لە دەقێكدا و نمایشكردنیان لە فەزایەكدا، جارێكی تر بزركردنیان و بەدیارخستنی كارێكتەرێك كە دەقنووس خۆی مەبەستی بووە، ئەمە داهێنان نییە، بەڵكو ئاستێكی نزمی گونجاندنی تاك پاڵەوانی و فرە پاڵەوانی یە، ئەمە بەپارادۆكسی نووسین هەژمار دەكرێ، لەحاڵێكدا تائێستا نەخوێنەر و نەرەخنەگری كوردی پرسیاری ئەوەیان لە چیرۆكنووس و رۆماننوسی كورد نەكردووە، بۆچی ناتوانن كەڵك لەفولكلۆر و ئەفسانە كوردییەكان وەربگرن، بۆچی ناتوانن نموونەیەكی نوێی ئەدەبی پۆست مۆدێرنە پێشكەش بەخوێنەر بكەن، لەكاتێكدا رۆماننوسی عەرب و رۆژئاوایی نییە كەڵكی لەهەزار و یەكشەوە و كەلیلە و دیمنە و بەسەرهاتی ئاڵمانی وەكو نەتەوەیەكی رەسەن نەبینیبێت وەكو سەرچاوەی ئەدەب.
هۆكارێكی دیكەی نەبوونی خوێندنەوەی جددی بۆ دەقی كوردی، ئەوەیە كە لەنێوان ئیرۆسی ئازاد بوون و لۆگۆسی كۆنتڕۆڵدا پنتێك هەیە، ئەویش ئازادی بیركردنەوەیە، چونكە تێگەیشتنێكی پێشوەختە هەیە لەم نێوانەدا بۆ ئیرۆس و لۆگۆس، چ جای ئەوەی كە كۆنتڕۆڵ لەسایەی كۆمەڵگەی كوردیدا كە دەسەڵاتێكی نادیارە، لەزۆربەی دەقەكان هەست بەوە دەكرێ دەقنووسەكە لەنێوان خوێندنەوە بیركردنەوەدا، ئەو پنتەی وەرنەگرتووە كە بیركردنەوەیە، بۆ ئەمە دەتوانم تاڕادەیەكی باش بڵێم هەناسەیەكی نەهیشتۆتەوە بۆ ئازادی نووسین و دەقی نوێ، تاكو رەخنە ئامادەیی ئەوەی هەبێت دەق شیتەڵ بكاتەوە و ئەو مانایە بەرهەمبێنێ كە هەم دانەر مەبەستێتی، هەم بەئاسانی دەگاتە خوێنەر و لاسایی كردنەوە نییە، ئەمە دەڵێم مەبەستم ئەوەیە كە رەنگە قەیرانی خوێنەریش هۆكارەكەی هەر ئەمە بێت، بەڵام ناتوانین بە تێكستی (لە خەوما) ی جەمیل سائیب، یان چیرۆكی (مەسەلەی ویژدان) ی ئەحمەد موختار بەگی جاف، ناوی دەقی خۆماڵی لێنەنێین، یان رۆمانی (رێگا) ی محەمەد مەلوود مەم چونكە دەقەكان بریتیین لەو خەونانەی كورد هەیەتی بۆ ژیانێكی شایستە، بەوپێیەی كە وازانراوە دەقی خۆماڵی بریتییە لەو تایبەمەندییانەی كە موڵكی نەتەوەیەكە، یان دابڕانێكە لەنێوان تێكستی پێش خۆی و واقیعی خۆی كە دواجار دەبێتە ستایل و لەرێگەی لاساییكردنەوەوە دەناسرێتەوە.
ئەو خوێندنەوە دەروونیانەش بۆ دەقی كوردی كراوە، جگە لەوەرگرتنی دەقێكی رەخنەیی بیانی و تەنها وەرگێڕدراوەتە سەر زمانی كوردی و هیچی تر، یان عەرەبی بۆ سەر دەقێكی كوردی هیچی تر نییە، لەڕاستیدا ئەمە درمە ئەدەبییەكەیە، هەروەك ئەوەی كە ئێستا لەدونیای ئەدەبی كوردیدا رەخنە یان خوێندنەوەی دەق، لەحاڵەتێكی نائامادەییدا دەژی و نووسەر زۆرن و رەخنەگر نییە، بۆیە ناتوانێ لەكایەكانی دیكەشدا ئازاد بێت، بەپێچەوانەشەوە نووسەر هەرزی رەخنەیەك ناكات كە لەدەرەوەی لۆژیكی بیركردنەوە و ئاڕاستەی دەقێك بێت كە لەچوارچێوەی رەخنەدا بكەوێتە بەر میكرسكۆبی خوێندنەوەی تیۆرییەوە، باشترین حاڵەت بۆ سەلماندنی ئەم بۆچوونە، ئەوەیە كە خوێنەرێك هەڵكۆڵین بۆ دەقێك بكات و بەدوای مانادا بگەڕێ سا ئەو دەقە شیعر بێت یان چیرۆك، تاكو پشێوی و ئاڵۆزی دەروونی درووست دەكات و مانای دیكەی پێ دەبەخشرێت.

رۆمان و ناسیونالیزم

داگیركاری كە لەسەدەی پێش زایین لەئیمپراتۆرییەتێكەوە بۆ سەر وڵاتانی بچووك و خاوەن كولتوور و فەرهەنگ، تەنها داگیركاری جوگرافیا و ئیكۆنۆمی نەبووە، بەڵكو دزین و بەتاڵان بردنی فكر و ئەدەب و دیكۆمێنتاری و فەرهەنگەكانیشیان بووە، بۆ نموونە كە ئیمبراتۆریەتی رۆما، یۆنان داگیردەكات، یان ئیسلام كە تاكو ئەندەلوس دەچێت، یان جەنگیزخان یان توركە عوسمانلیەكان كە تەواوی رۆژهەڵات داگیر دەكەن، جگە لەداگیركردنی جوگرافیا و كۆمەڵگە و فەرهەنگەكەیان، داوا لەنووسەرانیش دەكەن وەكو جەنگاوەر و مافناس و سیاسییەكانیان كەڵك لەئەدەب و فەلسەفەكەیان وەربگرن، بۆیە ئەدەب بەتایبەتی ژانری رۆمان بوو بەیەكێك لە هۆكارەكانی بەرگری كردن لەنەتەوە و زمان، بەومانایەی بەرگری لەنەتەوە، چونكە رۆمان هەموو جومگە و لایەنە شاراوەكانی مێژوو و كولتوور و كەلەپوور و ئیدیۆمی نەتەوەیی لەگەڵ خۆی هەڵگرتووە، ئەمەش یەكێكە لە گوتاری ناسیونالیزم، واڵتەر سكوت لەبارەی سكۆتلەندا نووسیویەتی، هەوڵیداوە نەریتە باوەكان لەرۆمانی هاوچەرخدا روونبكاتەوە، بەو كارەشی زەمەنێكی مێژوویی كردە هەوێنی كارەكانی و تەوزیفی كردن، ئەمە جگە لەكەڵك وەرگرتن لەداستان و روداوە فەرامۆشكراوەكان و ململانێی نێوان چینەكان و خیڵەكان و نەتەوەكان و هتد. لەحاڵێكدا هیچ یەكێك لەو روداوانە خاڵی نەبوونە لە رۆمانسیەت، بۆیە بەدڵنیاییەوە دیمەنی رۆماننووسی كچ و كوڕێك یان خۆشەویستی جۆراوجۆری تەوزیف كردووە لە زیندوكردنەوەی مێژووەكە.
شەپۆلی رۆماننووسی
هەموو ئەو نموونانەی كە لەسەرەوە وەرمگرتوون و موناقەشەم كردوون، ئارگومێنت بوون بۆ سەلماندنی ئەم بەشەی دیكە كە پەیوەندی بەو شەپەۆلە رۆماننوسیەوە هەیە كە ئێستا بۆتە باو، ئەو دەقانەی كە هەڵگری شوناسی رۆمانن و بوون بەستایل و تەكنیكی نووسین، بەپێی هەڵسەنگاندنی نوێ و تیۆری ئەدەبی، خەمێكی دیكەی هەڵگرتووە كە جودایە لەو خەمەی دایستۆفیسكی و سێرڤانتس و تۆڵستۆی و تادەگاتە ماركیز، بۆچی؟، چونكە بەپێی تێگەیشتنی (ماڵكام برادبری) كە رەخنەگری رۆمانە، پێی وایە جیهانی ئەمڕۆ بەهەموو موفرەدەكانییەوە ستایلی ژیانی گۆڕی، ئەوەی تاكو دوێنێ بەوڵاخ و عارەبانە و ماشینی خاو پێویستییەكانی ژیانی پێ بەڕێدەخرا، ئەمڕۆ هەموو كەس خاوەنی ماشینە و ماشینی زۆر تیژتێپەڕ هەیە شەمەنەفەر و فڕۆكە هەیە و زەمینەی گەشت فراوانترە لەسەدەكانی رابردوو، كەرەستەكانی وەكو تەلیفۆن و تەلەفزیۆن و ریكۆرد هەموو بە ئامێرێك دەكرێت كە خوێندەوار و نەخوێندەوار هەیانە و دەتوانن رۆژنامەنووس بن و دەرهێنەری كورتە فیلمی ژیانی خۆیان بن و یادەوەرییەكانی خۆیان بەئاسانی تۆمار بكەن، ئەمە بۆ نووسەری نوێ و بەناونیشانی رۆماننووس ئاسانترە، چونكە خۆی خاوەن تایپ و خاوەن بڕیار و خاوەن پوڵ و چاپخانەیە، هەر خۆشی خاوەنی دابەشكردنی كاڵاكەیەتی.
ژینگە هۆكارێكی دیكەی درووستكردنی كارێكتەرە، بەدەستهێنانی زانیاری ئاسانترە لەجاران، ئەمانە هەموو حاڵەتی سایكۆلۆژی ئینسانی ئەم سەردەمەن كە لەگەڵ ئینسانی رابردوو جودا كردۆتەوە. بۆیە رۆماننوس ناتوانێ راسكۆلینكۆف و ئیمیل ستیكلیز ی هێرمان هیسە و زۆربا یەكی تر بخوڵقێنێ. كەواتە ئاسان نییە رۆماننوسی بتوانێ خوێنەری ئێستا رازی بكات.
ئەوەی كە خەڵكێكی زۆر بەلای رۆماندا رادەكێشێت، ئەوەیە كە رۆمان ئەو ژانرەیە كە سەبكێكی دیاریكراوی نییە، لەراستیدا، رۆمان پێویستی بەدژوارترین سەبكە، شێوازێك كە بەتەواوەتی خۆی دەكاتە پەیڕەوی بابەت، هەر لەبەر ئەمەشە دەتوانین بیر لەنووسەرێك بكەینەوە كە هەریەك لە رۆمانەكانی بەسەبكێكی جیاواز دەنووسێت». لەسەرەتای هەزارەی سێهەمەوە شێوە نووسینێك پەیدابوو لەنێو ئەدەبیات و بەتایبەتیش بەناو رەخنەی ئەدەبی، گوایە زمانی بونیادگەراكانە و نووسینەكانیان بەتەواوی رەنگیدابۆوە لەسەر نووسەری نوێ و ببوو بە جۆرە نەخۆشییەكی نووسین كە گوایە پڕ لەمەعریفەی نوێ یە، بەڵام ستایلەكە تەمەنی كورت بوو، چونكە هەم پراكتیك نەدەكرا بەسەر دەقی كوردییەوە، هەم نەیانتوانی هیچی نوێ لەبارەی دەق و ئەدەبی كلاسیكی كوردی بدركێنن و مۆركی فكری كوردی وەربگرێت، وەكو بونیاد و زمانی گەشەسەندووی كوردی، لەحاڵێكدا بیرمەندێكی وەكو (میخاییل باختین) خۆی ئەم جۆرە زمانە رەتدەكاتەوە بۆ قسەكردن لەسەر ئەدەب» باختین بانگەشەی ئەوە دەكات كە (فێردیناند دی سۆسێر) جۆرەكانی قسەی فەرامۆش كردووە.
لەهەموو ئەمانە گرینگتر ئەوەیە كە قسەیەك هەیە دەڵێ « رۆمان لە چاپخانە لەدایك بووە و سوودەكەشی هەر بۆ چاپخانەیە». سۆسیۆلۆژیە ئابورییەكان پێیانوایە پەیوەندی بازاڕ بە دانەرەوە، پەیوەندی بەو جۆرە خوێنەرەوە هەیە كە كەمتر بیر دەكەنەوە لەگەڵ خوێنەری فكر، یان سیاسەت یان یاسا و زانست، هەر ئەم تێگەیشتنەشە كە بازاڕی بۆ نووسەر و خوێنەر درووست كردووە و هەرچی زیاتر نووسەرەكان بەلای ژانری رۆمانەوە بچن، بەو پێیەی نەرۆماننووس كۆنتاكتی بە خوێنەرەوە هەیە و نە خوێنەریش دەتوانێ نووسەر ببینێ و لەسەر دیمەنێك یان هەڵەیەكی مێژوویی یان هەر كێشەیەك نووسەر دادگایی بكات، مەگەر خوێنەری دەق یان رەخنەگر بێت و دەقەكە دادگایی بكات، یان ئاشكرای بكات وەرگیراوە لەدەقێكی تر یان هەر شتێكی تربێت، بۆ ئەمەش خوێنەری رۆمان ناتوانێ رەخنەی ئەدەبی بخوێنێتەوە و ئیدی نەبێتە كڕیاری كاڵایەكی بێ كەڵك لەبازاڕی وەهمی، ئەمە هۆكارێكی دیكەیە كە رۆماننووسی بێ ناونیشان و بێ زانیاری و بێ مەعریفەی درووستكردوە.
ئەو شەپۆلە بەناو نووسەرەی كە ئێستا رێگەیان پێدراوە رۆماننوس بنووسن و بونە بەواقیعێكی ناجور بەسەر ئەدەب و بەسەر خوێنەرەوە، بەشی زۆریان لەكارگەی سیاسەتەوە هاتوون و كەرەگیانە مێژووی نەنووسراو بشوێنن، گەرەكیانە خوێنەر دوور بخەنەوە لەمەعریفە و لەخەیاڵ و لەدوونیا بینی، ئەمە جگەلەوەی كە كەڵكیان لەو كەلێنە وەرگرتووە كە هیچ سانسۆرێكی فكری و مەعریفی نییە لەمەیدانەكە، هەروەها ناكەونە نێو بازنەی رۆشنبیرییەوە تاكو خوێندنەوەیان بۆ بكرێت و سنوورێك بۆ ئەو فەوزا خوڵقاوە دابنێن، بۆیە هەر گروپ و دەسەتەیەكی شارەكان، بازنەیەكی بچووكیان درووستكردووە و زەمینەیان بۆخۆیان سازكردووە تاكو بەبێ سانسۆر بنووسن و بڵاوبكەنەوە و خوێنەری كەم مەعریفەش قەناعەت بكات كە ئەمانە دەقی نوێن.
ئەم شەپۆلە رۆماننوسەی كە لەسەر ئەركی خۆیان كتێب چاپ دەكەن و هیچ دەستگایەكی چاپەمەنی دانیان پێدانانێن و بەفەرمی وەكوو نووسەر نەناسراون، هەموو هەوڵێك دەدەن وەكو نووسەر و ئەدیب دەركەون، لەكاتێكدا شارەزاییان لە مەرجەكانی نووسین و ئەركی نووسین و هەدەفی نووسین نییە، ناتوانن چیرۆكێك بنووسن و دەقێك لەگەڵ دەقێكی دیكەدا جودا بكەنەوە، كەمترین زانیارییان هەیە لەسەر مێژوو، زۆربەیان بەخەیاڵی نۆستالیژیاوە دەنووسن كە نازانن نووسینەوەی نۆستالیژیا قورسترین ئەركی ئەم ژانرەیە، چونكە ناكرێ نووسەر وەكو خۆی ناوی كارێكتەرە و رووداوەكان و خودی بابەتەكە و شوێن و كاتەكەی بهێنێ، لەسەریەتی بیكات بەخەیاڵ و لەزەینی خوێنەر تۆماری بكات، لەكاتێكدا نووسینی رۆمان بەر لەهەر شتێك خەیاڵە، بەڵام ئەم شەپۆلەی ئێستا گرێی بەنووسەر بوون و بەخاوەن كتێب بوونیان هەیە، بەبێ خود سانسۆری خەیاڵ و فكری نووسەری دیكەش وەردەگرن و دەستكارییەكی چینینەوەی دەكەن و دەیكەن بەموڵكی خۆیان، بۆیە بوون بە بەشێك لەم شەپۆلە درووستكراوەی ئەدەب. سەرەنجام ئەوەمان بۆ دەردەكەوێت كە ئەم شەپۆلە لەرۆمانووس، دابەش دەبن بەسەر چەند گروپێك، گروپی یەكەم ئەوانەن هاندراون بەو ئاستە نزمە، هەم ئەدەب بێ ئەرزش بكەن، هەمیش شەرعیەت بەئازادی نووسین بدەن. گروپی دووهەم ئەوانەن كە لەرێگەی لۆكاڵییەوە دۆخەكەیان لێبۆتە واقیع و خۆیان لێبووە بەنووسەر و ئەدیب، گروپی سێهەم ئەوانەن كە دژی خوێنەری بەرپرسیارن، ئەو خوێنەرەی كە بەمانای خوێنەر بەوردی تەماشای دەكات.

سوود لەم سەرچاوانە وەرگیراوە
1 : امبیرتو ایكو. التاۆیل بین سیمیائیات و التفكیكیە. ترجمە و تقدیم. سعید بنكراه. دار المركز الپقافی العربی. بیروت. 2004. ص147
2: عەلی عوسمان یاقوب. رۆمان ژانری تەكنیكە جوانەكان و رەگەزە فرە رەهەندەكان. دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم. 2019. ل294
3: فولفغانغ ایزو. افاق نقد استجابە القاری‌و. ترجمە. احمد بوحسن. الپقافە الاجنبیە. العدد الاول. 1994
4: ئۆرهان پامۆك. رۆماننوسی سادە و رۆمانووسی بیركەرەوە. وەرگێڕانی. بەكر شوانی. ناوەندی رۆشنبیری و هونەری ئەندێشە. 2016. ل35
5: بول ویست. الروایە الحدیپە. ترجمە. عبدالواحد محمد. منشورات وزارت الپقافە والاعلام. سنە 1981.
6: جیریمی هولون. مدخل لدراسە الروایە. ترجمە. غازی درویش عگیە. دار الشۆن الپقافیە العامە. 1996.
7: ئەلبێر كامۆ. یاداشتەكان. وەرگێڕانی بۆ كوردی. پێشڕەو حسێن. دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم. ساڵی.2014. ل126.




بەکورتی 27: مەڕانەڕەفتارکردن.. خۆمەڕکردن خۆگێلییە!.. ئازاد حەمە

مەڕگەرایی Sheepishness بەمانای مەڕانەدەرکەوتن و مەڕانەخۆنیشاندان دێت و هاومانای شەرمەزارییە. قسە یان ڕەفتاری مەڕانەsheepish قسە و ڕەفتارگەلێکی شەرمئامێزن. ئەوانەی مەڕانە دەژین و هەڵسوکەوتدەکەن خۆمەڕکردنیان لا سادەیە. هاوکات بە شێک لە مرۆڤە مەڕەکان دەزانن چییدەکەن و چۆن چوارچێوە بۆ ژیانی خۆیان دادەنێن. مەڕئاسا مامەڵەکردن واتە بێ باکانە، گێلانە ڕەفتارکردن. ئەوانەی ڕەفتارمەڕن بەرپرسیارئامێز نیین و چاوەڕوانی هیچ گۆڕانکاریەکی جدییشیانلێناکرێت.
شڕۆڤەی مەڕانە مامەڵەکردن Act Sheepish بەرەو ئەوەمان دەبات بڵێێن: مرۆڤە مەڕکردارەکان لێکەوتەیان زۆرە؛ کرداری گەمژەئاسا و هەڵەی دووبارەیان لە زیادبووندایە. خۆمەڕانە نیشاندان واتە مەڕانە بیرکردنەوە و مەڕانە تێگەیشتن. ئەمەش هیچی کەم نییە لە هەست بەگەمژەییکردن و خۆشەرمەزارکردن لەناو خەڵکدا. ئەوانەی مەڕانە لەم دونیایە دێن و دەچن هەر مەڕانە دەڕۆن و شتێکی ئەوتۆ لە پاش خۆیان جێناهێڵن جگەلە دیرۆکێکی پڕ مەڕانە.
لەسەر بنەمای ئەوەی لای سەرەوە گوترا دەپرسین: کێ مەڕە؟ مەڕبوون لە چییەوە سەرچاوەدەگرێت؟ باشە خۆمەڕکردن خۆگێلیی نییە؟ کردارێ یان بیرکردنەوەیەکی مەڕانە دەرئەنجامی چیلێدەکەوێتەوە؟ مەڕانە دەرکەوتن واتە چی؟ کێ پێویستی بە خۆمەڕکردنە؟ مەڕانەژیان، مەڕانە هاوڕێیەتیکردن و …… بۆ؟ سیاسەت کار لەسەر بەمەڕکردنی مرۆڤاکان ناکات؟ ژیان بێ خۆگێلکردن دەڕوات؟ چۆن هەست بە مەڕبوونی کەسێک بکەین؟ مەڕی نایاب کێیە؟
خۆمەڕکردن واتە چی؟ لێکۆڵەران وایبۆدەچن، خۆمەڕکردن واتە خۆنەناسکردن لە کەسەکان، خۆپەڕانەوە لە کێشە و دۆزینەوەی چارەسەر، خۆشباوەڕیی و شەرمەزاریی. بە جۆرێکی ساکارتر دەپرسیین: بە کێ دەگوترێت مەڕ؟ بەوانە دەگوترێت، کە شەرمەزار، شەرمن و ملوڕن. بێگومان ئەم ئاوەڵناوانە، لە ئاکامی کردەوەکانیانەوە دروستبووە. لەوەشەوە، لە کارە گەمژەییانەکانیاندا زێدە گوێڕایەڵ و نەرمونیانن و خاوەنی هەستێکی لێبوردەیی گێلانەشن.
مەڕ و مرۆڤەمەڕ دوو شتی جیاوازن. ئاساییە مەڕی ڕاستەقینە مەڕانەبوونیخۆی بژیت، لەگەڵ مەڕەکانیتر بە کۆمەڵ بژیت و متمانەشی بەخۆی نەبێت. هیچ نەبێت لەبەرئەوەی عەقڵی نییە. بەڵام مرۆڤ لەبەرئەوەی عەقڵی هەیە ناشێت مرۆڤەمەڕیی خۆی پەسەندبکات. مرۆڤەکان، کە خۆیان وەک مەڕ نیشاندەدەن ئەوە لێکەوتەی زۆر توند بە دوای خۆیدا دێنێت لە کۆمەڵگا. ئەوەشمان بیرنەچێت، کە شەرمەزاربوون و شەرمەندەیی دوو ئاوەڵناوی کەسی مرۆڤەمەڕە.
بەمەڕچواندنی مرۆڤ بەرهەمی ئەو دیتنەیە، کە ئەو جۆرە مرۆڤانە بە ئاسانی قایلدەکرێن، مەیلیان زۆرە بۆ وەدووکەوتنی ئەوانیتر (قەرەباڵغی) و بۆ بێدەنگبوونێکی ترسنۆکانەش. زۆرجاریش بە ڕاشکاوی بە کەسانێک دەڵێێن: مەڕ، یان گوزارەی وەک “دەڵێێت مەڕە بەوجۆرە قسەدەکات”، بەکاردەبەین بۆ ئەوانەی گوێڕایەڵ و سەرکزن. قسەکردن و گفتوگۆی مەڕانە ناکاریگەر و ناهەژێنەرە و شتێکی ئەوتۆشمان پێناڵێت، کە شایانی تێڕامان بێت.
سەرباریئەوە، ڕاستە ئێمە دەتوانین ڕەفتاری مەڕانە لە مرۆڤدا، لە تاکەکانی کۆمەڵگەدا، بدۆزینەوە، بەڵام بائەوەش بڵێێن: ئەوانەی ئێمە ناویاندەبەین بە مەڕڕەفتار، ئەوانە پێێانوایە ئەرێنی بیردەکەنەوە و شەرمن و نیەتپاکن. ئەم جۆرە مرۆڤانە لە گشت کۆمەڵگەیەک بوونیان هەیە، بەتایبەت لە کۆمەڵگە و شارستانییە نەرێتییەکاندا.
هەندێک لە توێژەران وایبۆدەچن مرۆڤەمەڕ ئەو مرۆڤەیە کە ئاکار باش و کەسێکی شەرمن و بێوەیە. ئەم جۆرە مرۆڤە رۆحێکی دۆستانە و پڕبەزەییشی تیایە. مرۆڤە مەڕەکان بەپێی ئەم شێوە توێژینەوانە شانازیی بە باشیی و ئەمەکداریی و شەرمنیی خۆیانەوە دەکەن.
سەرئەنجام ئەوەش دەڵێین: وڵیام دێرسیڤیچ William Deresiewicz، پرۆفیسۆری زانکۆی Yale ی ئەمەریکی لە کتێبەکەیدا بەناوی (Excellent Sheep مەڕی نایاب) ڕەخنەی پەروەردەی خراپی دەستەبژێری ئەمەریکی دەکات، کە بێ ئاگان لە تێگەیشتنی ڕەخنەگرانە و داهێنەرانە و بەتەواوەتیش ئامانجی خۆیان نەدۆزیوەتەوە. بۆیە زانکۆ نموونەیەکانی ئەمەریکا بەوە وێنادەکات، کە خاوەنی خوێندکاری مێشکدارن، بەڵام بێ ڕۆحن (مەڕن). لای ئەو پرۆفیسۆرە ئەمەریکییە مەڕی نایاب ئەو ئەو خوێندکارە مێشک باشەیە، کە تەنها ئامانجی نمرەی بەرزە و هیچیتر. بۆ ئەم پرۆفیسۆرە ئەوەی گرنگە ئەوەیە، کە خوێندکاری زانکۆ دەستەبژێرەکانی ئەمەریکا، کە کەسی دەستەبژێر فرێدەدەنە کۆمەڵگەی ئەمەریکییەوە پێویستە بتوانن ڕێگای خۆیان دروست بکەن و بوێریی ڕەوشتییان دامەزرێنن.
کۆتا سەیرکردنمان بۆ خۆمەڕکردن ئەوەیە، کە خۆمەڕکردن گێلییە؛ خۆلادانە لە فێربوون و خۆچاککردنەوە. ئەمە لەژیانی کۆمەڵایەتییدا زۆر بەدیدەکرێت. گوتن یان دیدی مەڕانە وەک زەردەخەنەی مەڕانە وایە. سەیرەکە لەوەدایە، کە کەسەکە بێباکانە شادە و کەچی تێگەیشتنی بۆ شادی خۆی لەناو ئەو هەموو تراژیدیایانە نییە.
لە کۆمەڵگەی ئێمەدا، مخابن، زۆرێک لەو مەڕەمرۆڤانە لە بواری سیاسەتدا خۆیان مەڵاسداوە. بەگشتی سیاسییەکان مرۆڤی مەڕئاسایان دەوێت. ئەوانەیان پێویستە، کە خۆیان مەڕئاسا نیشاندەدەن، واتە خۆ لە ڕاستیی رووداوەکان گێلدەکەن. لەبواری ژیانی خێزانیشا زۆرجار مەڕێک بوونی هەیە، جا ئەوە ژنەکە بێت یان پیاوەکە. هاوکات لەنێوان هاوڕێیانیشدا دیاردەی خۆمەڕکردن بوونی هەیە؛ زۆرێک لە هاوڕێێان حەزیان بە هاوڕێی مەڕرەفتارە. کەواتە پێویستییەک یان ویست بۆ خۆمەڕکردن لەناو پەیوەندیە کۆمەڵایەتیەکاندا بوونی خۆی لەدەستنەداوە.

ئازاد حەمە
پرۆفیسۆر لە فەلسەفە لە زانکۆی سلێمانی




كاداری به‌حه‌سره‌تی خه‌ڵاتی نۆبڵ سه‌ریناوه‌!.. ئاكۆ عه‌بدوڵڵا

‌دوای ئه‌وه‌ی ساڵانێك بۆ خه‌ڵاتی نۆبڵی ئه‌ده‌بی كاندید ده‌كرا و پێی نه‌گه‌یشت، ڕۆژی 1ی ته‌مموزی ئه‌م ساڵ، ئیسماعیل كاداری نووسەری ئەلبانی له‌تیرانای پایته‌خت كۆچی دوایی كرد. ناوبراو تاكە نووسەری ئەلبانییە بەهۆی رۆمان و چیرۆك و شیعر و شانۆگەری و نووسراوەكانی دیكەی، له‌جیهاندا ناسراوه‌. لەبەر ئەوەی لەزۆربەی بەرهەمەكانیشی پشتی بەمێژوو و ئەفسانە و كەلەپووری گەلەكەی بەستووە، بۆیە ئەدەبەكەی وەك ئاوێنە وایە بۆ رەنگدانەوەی گیانی گەلی ئەلبانی و مێژووە نوێیەكەی، بەهەموو رەهەندەكانییه‌وه‌. هەروەها رەنگدانەوەی بارگۆڕانە سیاسییەكانی نیوەی دووەمی سەدەی رابردووی‌ وڵاتەكه‌شیەتی. ئەوە جگە لەوەی بەوپەڕی توانا هەوڵی دەدا ئەدەبی ئه‌و نه‌ته‌وه‌یه‌ لەژێر هەژموونی ئەدەبی سۆڤیەتی رزگار بكات. لەلایەكی دیكەوە هەندێك لەشارەزایان بەكافكا و ئۆرۆیل بەراوردی دەكەن. هه‌ندێكیش خاڵی هاوبه‌ش له‌نێوان ئه‌و و گابرێیل گارسیا ماركیز ده‌بینن، چونكه‌ هه‌ردووكیان گرنگییان به‌چه‌شه‌ی سوریالی دەدا‌.
ئیسماعیل كاداری رۆژی 28 ی كانونی یەكەمی ساڵی 1936 لەشاری گیروكاسترای باشووری ئەلبانیا هاتە دنیا. باوكی نامەبەری دادگە بوو، زۆر بەتوندی رووبه‌ڕووی بیروباوەڕی كۆمونیستی ده‌بۆوە. كاتێكیش جەنگی دووەمی جیهانی بەرپابوو و ئەلبانیا بووە گۆرەپانی هێزە داگیركەرەكانی ئیتاڵی و ئەڵمانی، دانیشتوانەكەی ئازار و ناخۆشی زۆریان چێژت، بۆیە كاداری سەردەمی منداڵی بەتاڵی و ناخۆشی بەسەربرد. دوای تەواوكردنی خوێندنی دواناوه‌ندی، ‌چووه‌ كۆلێژی ئادابی زانكۆی تیرانای و تێیدا فەلسەفە و مێژووی خوێند. ساڵی 1954 كۆ شیعری (ئیلهامه‌كانی كوڕان Frymëzime djaloshare) وساڵی 1957 دیوانه‌كانی (خه‌ونه‌كان Ëndërrimet) و (شازاده‌ ئارگیجیرۆ Princesha Argjiro) ی بڵاوكرده‌وه‌. ساڵی دواتر مینحەی خوێندنی پێدرا و له‌په‌یمانگه‌ی مەكسیم گۆرگی شاری مۆسكۆ، ئادابی خوێند. له‌وێدا ئاشنای رۆشنبیری رۆژئاوایی بوو. ساڵی 1960 كاتێك پێوەندی لەنێوان هەردوو رژێمە كۆمونیستییەكەی ئەلبانیا و سۆڤییەت بەرەو گرژی چوو، كاداری بەناچاری گەڕاوە وڵات.
ئه‌و ماوه‌یه‌ی لەمۆسكۆ بوو رۆمانێكی بەناوی (شاری بێ ریكلامه‌كان) نووسی. دوای گه‌ڕانه‌وه‌ی بۆ وڵات نزیكەی چل لاپەڕەی لەگۆڤارێكی ئەدەبی بڵاوكردەوە، بەڵام ده‌زگای چاودێری رازی نه‌بوو بڵاوكردنەوەكەی بەكۆتا بگات. ساڵی 1963 رۆمانی (جەنەڕاڵی سوپای مردوو Gjenerali i ushtrisë së vdekur) ی بڵاوكردەوە. تێیدا گیانی ئه‌لبانی كردووە به‌ئیلهام و ئاشنای چیرۆكی جه‌نه‌ڕاڵێكی ئیتاڵیمان دەكات كە دوای وەستانی سی ساڵ بەسەر جەنگی دووەم، لەحكومەتەكەی خۆیدا فەرمانی پێكراوە له‌گه‌ڵ قه‌شه‌یه‌ك بچێتە ئەلبانیا و به‌دوای گۆڕی ئه‌و سوپا ئیتاڵیانه‌دا بگه‌ڕێت كه‌ له‌شه‌ڕگه‌كانی ئه‌و شوێنه‌ كوژرا بوون. هەرچەندە جەنەڕاڵەكە بڕوای بەو كارەی نەبوو، بەڵام ناچار بوو بڕوات. لەوێدا ناخۆشی زۆر دەبینێ. سەرەتا وەهای بەخەیاڵدا دێت سوپایەكی زۆری هەیە، بەڵام لەژێر خاكدان و چەندان تەن لەفوسفۆر و كالیسیۆمیان پێكهێناوە. دواتر دەبینێ جەنەڕاڵیكی ئەڵمانیش بۆ هەمان مەبەست هاتۆتە ناوچەكە. لەكۆتایدا له‌تۆڵه‌ی خوێنی كوڕه‌ كوژراوه‌كه‌ی، جەنەڕاڵە ئیتاڵییەكە به‌ده‌ست پیره‌مێردێكی ئه‌لبانی ده‌كوژرێت.
ئه‌و رۆمانه‌ ده‌رگای ناوبانگی بۆ كاداری خسته‌ سه‌رپشت و بۆ هه‌موو لایه‌كیشی ره‌خساند چاو به‌وێنه‌ی ئه‌لبانیا و پاڵاوانیه‌تی دانیشتوانه‌كه‌ی و داب و نه‌ریته‌ جوانه‌كانیاندا بخشێنن. لایەنێكی دیكەی سەركەوتنە گەورەكەی ئەو بەرهەمە لەوەدایە كاداری لەداڕێژتنیدا بەستایلی هونەری نووسینی رۆمان و شۆڕبوونەوە بۆ ناو ژیانی واقیعیانەی گەلەكەی، زۆر پابەند بووە. دوای وەرگێڕانیشی بۆ سەر زمانی فەرەنسی، ناوەندە رۆشنبیرییەكانی ئەو وڵاتە، بانگهێشتی كادارییان كرد. لەفەرەنسا لەلایەن نووسەران و رۆشنبیران پێشوازی گەرمی لێكرا و بەدەنگێكی رەسەن و بەهێزی پشت دیوارە ئاسنینەكانیان دانا. تا ئێستا ناوەرۆكی ئەو رۆمانە دوو جار كراوە بەفیلمی سینەمایی.
ساڵی دواتر دیوانی (بۆچی بیر له‌و شاخانه‌ بكه‌ینه‌وه‌ Përse mendohen këto male) و ساڵی 1965 رۆمانی (دڕندە Përbindëshi) ی بڵاوكردەوە. له‌و رۆمانه‌یدا ئه‌سپی ته‌رواده‌ی كردۆته‌ هه‌وێن و هه‌وڵیداوه‌ رووداوێكی ئه‌فسانه‌یی بگۆڕێ بۆ حاڵی ئەوسای وڵاته‌كه‌ی، پاش ئەوەی حكومەت هەوڵیدا لەژێر هەژموونی دەسەڵاتی سۆڤییەتی بێتە دەر. ساڵی 1967 رۆمانی (پێستی ته‌پڵ Lëkura e daulles) ی بڵاوكردەوە. ئه‌وه‌‌شیان بەرجەستەكەری ئەو قۆناغەیە كە ئەلبانیا لەساتی گۆڕان بەخۆیەوە بینی. ئەوە جگە لەواقیعی ژن لەچوارچیوەی دەرەبەگایەتی و كۆنەپەرستی ئەوسای كۆمەڵگەكەیدا. هاوكات لەو بەرهەمەدا بۆ ئەوەی عەزیمەت لەدەروونی ئەلبانییەكان نیشان بدات، كەلەپووری ئەفسانەیی ئەلبانی بەكارهێناوە. ساڵی دواتر هه‌مان رۆمانی به‌ناوی (هاوسه‌رگیری Dasma) خسته‌وه‌ به‌ر دیده‌. ساڵی 1970 رۆمانی (قەڵا Kështjella) ی بڵاوكردەوە. ‌له‌وه‌شیاندا چیڕۆكێكی میللی ئه‌لبانی كردۆتە هه‌وێن كه‌ ناوه‌ڕۆكه‌كه‌ی پێداگرتنه‌ له‌سه‌ر قوربانیدان بۆ مانه‌وه‌. تێیدا گەڕاوەتەوە سەدەی پانزدە و چیرۆكێكی مێژوویی خستۆتە بەردیدە. كاتێك سوپا بەهێزەكەی عوسمانی هەڵدەكوتێتە سەر قەڵایەكی كۆنی ئەلبانیا، گەلەكەی ناوی ملكەچ ناكەن و بەرگری دەكەن. ئەوسا به‌و كاره‌ی كاداری داوای لەگه‌له‌كه‌ی كرد، بۆ گه‌یشتن به‌ڕۆژی گه‌ش پێویسته‌ قوربانی بده‌ن. هەر بۆیە كاتی خۆی لێكدانەوەی زۆر بۆ ئەو بەرهەمە كرا. تەنانەت هەندێك بەبەرجەستەكەری ئەو ململانێیە ئایدیالۆژییەیان دادەنا كە لەنێوان ئەلبانیا و رژێمی سۆڤیەتیدا هەبوو. هەر لەو ساڵەدا كاداری بووە ئەندامی پەرلەمانی وڵات و ماوەی دوانزدە ساڵ لەو شوێنە ماوە. بەوەش دەرگاكانی ناوەوە و دەرەوەی وڵاتی بەڕوودا كراوە. ئەمەو بەهۆی پێوەندیشی لەگەڵ (ئەنوەر خواجە) ی سەرۆك، ناوبراو كردی بەسەرۆكی پەیمانگەی رۆشنبیری. ساڵی دواتر رۆمانی (چیرۆكی شاری به‌رد ‌Kronikë në gur) ی بڵاوكردەوە. تێیدا ‌به‌ره‌نگاری هێزه‌ ئه‌لبانییه‌كانی له‌كاتی داگیركاری له‌جه‌نگی دووه‌می جیهانی خستۆته‌ڕوو، بەتایبەتی شارەكەی خۆی كە چۆن رووبەڕووی سوپای داگیركەری ئیتاڵی و ئەڵمانی وەستان. هەروەها تێیدا ستایشی رۆڵی ئەنوەر خواجەی كردووە لەپێشڕەویكردنی دەستە بەرگریكارە كۆمونیستییەكان دژی داگیركەری ئیتاڵی لەئەلبانیادا. ساڵی 1972 رۆمانی (زستانی سەخت Dimiri i madhe) ی بڵاوكردەوە. كە بەڕۆمانێكی سیاسییانە دادەنرێت، لەجۆری ریالیزمی سۆشیالیستییە. تێیدا وێنەی بارودۆخی زستانی ساڵی 1961 ی كێشاوە كە ساڵی پێوەندیبڕینی وڵاتەكەی لەگەڵ یەكێتی سۆڤیەتی و چوونە پاڵ سەربازگەی چینی ماوی بوو. ئەو پێوەندیبڕینەش بەخاڵی گەمارۆ خنكێنەرەكەی وڵاتەكەی دادەنرێت كە هەموو لایەكی ژیانی ئەلبانیای تێكدا. دوای ئەوەی پێشتر یەكێتی سۆڤییەت وەك دەروازەی ئەو وڵاتە وابوو بەرەو رووی جیهان..

ساڵی 1975 رۆمانی (پایزی پایتەخت Nëntori i një kryeqyteti) ی بڵاوكردەوە. لەوەشدا هەوڵدان بۆ رزگاركردنی شاری تیرانا لەژێر دەسەڵاتی داگیركەری ئیتاڵی لەكاتی شاڵاوەكانی جەنگی دووەمی جیهانی دەبینرێ. ساڵی دواتر دیوانی (كات Koha) و ساڵی 1977 كۆ چیرۆكی (ئاڵای رابرووEmblema e dikurshme ) و ساڵی دواتریش رۆمانی (Muzgu i perëndive të stepës) ی بڵاوكردەوە. لەو رۆمانەشدا لەڕێگەی گێرانەوەی چیرۆكی خۆشەویستی نێوان كوڕێكی ئەلبانی و كچێكی رووسی، یادگارییەكانی پێشوی خۆی لەشاری مۆسكۆ، خستۆتە بەر دیدە. لەناو ئەو پێوەندییەش وێنەی جوانی مرۆڤایەتی و كۆمەڵایەتی كێشاوە، بەجۆرێك كە چه‌ندان ره‌هه‌ندی ئەو دوو لایەنەی هه‌ڵگرتووە‌. دوای ئه‌و كاره‌ جارێكی دیكه‌ بۆ مێژوو گه‌ڕاوه و به‌هه‌موو ئه‌و شتانەی‌ هه‌ڵگوت كه‌ ئه‌لبانییه‌كان وه‌ك كه‌له‌پور پێشكه‌شیان كردووه‌. ئەوەش لەڕۆمانی (Komisioni i festës) دەبینرێ كە هەر لەو ساڵەدا بڵاویكردەوە. تێیدا لەهەمان تەوەرەی رەخنەگرتن لەدەوڵەتی عوسمانی و سیاسەتە داگیركارییە خوێناوییەكەی، لەڕۆژهەڵاتی ئەوروپا سوڕ دەخواتەوە. ڕووداوێكی مێژوویی خستۆته‌ڕوو كە لەمێژووی ئەلبانیادا ناسراوە، ئەویش بانگهێشتەكەی سوڵتان مەحمودی دووەمە لەو كاتەی ویستی نەیارەكانی لەناوبەرێت كە ئاهەنگێكی گەورەی ساز كرد و دوای كۆكردنەوەیان پێنج سەد كەس لەو میوانانەی لەناوبرد كە گوایە هەوڵی جیابوونەوە و دژایەتیكردنی دەسەڵاتی عوسمانییان دەدا.

هەر لەساڵی 1978 رۆمانی (پردی سێ كەوانەیی Ura me tri harqe) بڵاوكردەوە. ناوەرۆكی ئەو رۆمانەشی لەچیرۆكێكی فۆلكلۆری گەلەكەی وەرگرتووە كە دەڵێت (لەكاتی داڕێژتنی بناغەی پردێك، بۆ ئەوەی تۆكمە و بەتین بێت و بەنەمری و تاهەتایی بمێنێتەوە، پێویستە قوربانی بەسەری مرۆڤێك یاخود گیانلەبەرێك بكرێت). ئەوەش ئاماژەیەكی دیكەیە بۆ واتای سیاسی ئەو رۆژگارە. واتا داوای لەگەلەكەی كردووه‌ بۆ بونیادنانی داهاتووی گەش، قوربانی بدەن. لەلایەكی دیكەوە ئەو رۆمانە بەوەڵامدانەوەی رۆمانی (پردی سەر رووباری درینا) ی ئیفو ئاندریتشی رۆماننووسی سربی دادەنرێت. هەر لەو ساڵە رۆمانەكانی (جێگه‌ی شەرمەزاری Kamarja e turpit) و (نیسانی تێكشكاو Prilli i thyer) و (پاشالیكی مه‌زن Pashalleqet emadha) ی بڵاوكردەوە. لەوەی دوایدا تیشكی خستۆتە سەر كەسایەتی پادشایەكی توركی كە دەیەوێت بەپشتیوانی رۆژئاوا، لەدەسەڵاتی عوسمانی جیابێتەوە، بەڵام دەوڵەتی عوسمانی پلان لەدژی دەگێڕێ و دواتر سەری لەجەستەی جیادەكاتەوە.

ساڵی 1980 كۆ چیرۆكی (Gjakftohtësia) ی بڵاوكردەوە. هاوكات له‌گه‌ڕانه‌وه‌ی بۆ هێما و ئه‌فسانه‌ ئه‌لبانییه‌كان، رۆمانێكی دیكەی بەپێزی بەناوی (كێ دۆرونتینی هێنا‌وه؟‌ Kush e solli Doruntinën?) بڵاوكردەوە. له‌و كاره‌شیدا پشتی به‌ئه‌فسانه‌یه‌‌كی دیكه‌ی میللی به‌ستووه‌ كه‌ تێیدا برایه‌ك له‌مردن زیندوو ده‌بێته‌وه‌ تا به‌رگری له‌خوشكە ڕفێندراوەكەی بكات. لێرەدا زیندووبوونه‌وه‌ی برا، زیندووبوونه‌وه‌ی گه‌لی ئه‌لبانییه‌ كه‌ ئه‌وسا وه‌ك مردوو ملكه‌چی چاره‌نووس ببوو. ساڵی دواتر رۆمانی (كۆشكی خه‌ونه‌كان pallati I éndrrave) ی بڵاوكردەوە. تێیدا جارێكی دیكه‌ بەگەڕانەوە بۆ سەردەمی دەسەڵاتی عوسمانییەكان، بابەتە گرنگەكەی پرسی تۆتالیتاری و ره‌خنه‌گرتن له‌ڕژێمی سته‌مكاری خستۆتەوە بەردیدە. بۆیه‌ له‌لایه‌ن یه‌كێتی نووسه‌رانی وڵات ره‌خنه‌ی لێگیرا. ساڵی 1985 رۆمانەكانی (رووناكی مانگ Nata me hënë) و (ساڵی خراپه‌ Viti i mbrapshtë) و (Krushqit janë të ngrirë) ی بڵاوكردەوە. هاوكات ئەنوەر خواجە دیكتاتۆر و ستەمكار مرد كە ناوبراو بەهەموو جۆرێك هەوڵی دەدا لەو وڵاتە بچووكەدا رژێمی تۆتالیتاری پیادە بكات. بۆ رازی كردنی رژێمی سۆڤییەتیش دژی كرانەوە و مامەڵەكردن لەگەڵ رۆژئاوا بوو. ساڵی 1988 كاداری رۆمانی (كۆنسێرت لەكۆتایی زستاندا Koncert në fund të dimrit) ی بڵاوكردەوە. لەو بەرهەمەدا هاوشێوەی رۆمانی زستانە مەزنەكە، ئاماژە بەپێوەندی بڕینی دەسەڵاتی فەرمانڕەوای وڵاتەكەی داوە. بەڵام ئەو جارە پێوەندی بڕینەكە لەگەڵ رژێمی چینی دوای مردنی ماوتسی تۆنگە. ساڵی دواتر رۆمانی (دۆسیەی ئێج Dosja H.) ی بڵاوكردەوە، كە تێیدا هەست بەو ململانێیە بێدەنگییە دەكرێت كە دوای خواجە لەسەر دەسەڵاتی وڵات سەریهەڵدا. هەروەها رەخنەشی لەماوەی دەسەڵاتی ئەحمەد زوگۆش گرتووە.
گومان لەوەدا نییە كاداری یەكێك بوو لەكەسە دیارەكانی رژێمی كۆمونیستی پێشوی ئەلبانیا و لەسایەی ئەو رژێمەش لەهەموو نووسەرێكی دیكەی ئەو وڵاتە زیاتر سوودمەند بوو. بەڵام ساڵی 1990 بەر لەڕووخانی رژێمی دەسەڵاتداری وڵاتەكەی و رووخانی گەورەی رژێمە كۆمونیستییەكانی رۆژهەڵاتی ئەوروپا، كاتێك بۆی رەخسا، وڵاته‌كه‌ی جێهێشت و ‌چووه‌ پاریس. لەوێدا داوای مافی پەنابەری كرد و پاكانەی خۆشی لەئایدیای كۆمونیستی و رژێمی تۆتالیتاری راگەیاند. وەك دەنگێكی جیهانیش دژی ستەمەكانی پێشوی ناو وڵاتەكەی دەنگی هەڵبڕی. لەو وڵاتە رەگەزنامەی پێدرا و ساڵی دواتریش رۆمانی (Qorrfermani) و كۆچیرۆكی (خه‌ونی فریوده‌ر Ëndërr mashtruese) و ساڵی 1992 رۆمانی (هەڕەم Piramida) ی بڵاوكردەوە. لەو رۆمانەی دوایی پێوه‌ندی بڕینی خۆی له‌گه‌ڵ حزبی كۆمونیستی ده‌سه‌ڵاتداری وڵاته‌كه‌ی راگه‌یاندووە. هەروەها تێیدا رازی نه‌بوونی كیوبسی فیرعه‌ونی میسری به‌ناشتنی له‌هه‌ڕه‌مدا، هاوشێوەی فیرعەونەكانی پێشوو، وه‌ك هێما بەكارهێناوە بۆ ئه‌نوه‌ر خواجه‌،‌ كه‌ ناوبراو بەپێچەوانەوە ئاواته‌خواز بوو له‌ناو جه‌رگه‌ی تیرانای پایته‌خت له‌هه‌ڕه‌مێك بنێژرێت. به‌هۆی ئه‌و رۆمانه‌ ده‌نگی گواستنه‌وه‌ی گۆڕی خواجه‌ بۆ سه‌نته‌ری میوزیكی رۆژئاوایی به‌رزبۆوه‌. ئه‌و سه‌نته‌ره‌ی كه‌ خواجه‌ هه‌رگیز حه‌زی له‌گوێگرتن له‌و جۆره‌ میوزیكه‌ نه‌بوو. كەواتە ناوەرۆكی ئەو رۆمانە پێچەوانەی رۆمانی زستانی سەختە كە لەوێدا خواجە وەك پاڵەوان دەركەوتووە.

ساڵی 1994 رۆمانی (سێبەر Hija) ی بڵاوكردەوە، كە له‌ڕۆژانی ده‌سه‌ڵاتی خواجه‌ به‌نهێنی نوسیبووی. تێیدا لەنێوان دۆخی ئەلبانیا لەسەردەمی خواجە و سەردەمی چاخەكانی ناوەند بەراورد كردووە. هەوڵیشیداوە لەناو پاڵەوانی ئەو كارەیدا كە بەرجەستەكەری خۆیەتی، بەتەواوی پاكانەی خۆی لەڕژێمی پێشوی وڵاتەكەی نیشان بدات. ساڵی دواتر رۆمانی (Shkaba) و ساڵی 1996 رۆمانی (سپيريتوس Spiritus) ی بڵاوكردەوە. هاوكات دوای مردنی كارل پۆپەری فەیلەسوفی نەمسایی و بەریتانی، لەشوێنی ئەو لەئەكادیمیای فەرەنسی بۆ زانستی سیاسی و ئەخلاقی، كرا بەئەندامی تاهەتایی.
ساڵی 1998 رۆمانی (شارێكی بێ ریكلام Qyteti pa reklama) ی بڵاوكردەوە. وەك پێشتر ئاماژەمان پێدا. له‌و رۆمانه‌یدا كاداری وه‌ك گه‌نجێكی ئاواتخواز و هه‌ڵچوو بۆ گۆڕانكاری شۆڕشگێڕانه،‌ هه‌ستی خۆی ده‌ربڕیوه‌. پاڵه‌وانه‌كانی ناوی به‌و هیوایه‌ی ده‌سه‌ڵاتداران شه‌رمه‌زار بكه‌ن، هه‌وڵی وێرانكردنی ئا‌یكۆنه‌كانی ناو كڵێسه‌كان و دڕاندنی كتێبی پیرۆز ده‌ده‌ن. هەر لەو ساڵە كۆ چیرۆكی (سێ گۆرانی ماته‌مینی بۆ كۆسۆڤۆ Tri këngë zie për Kosovën) و شانۆگەری (وه‌رزی بێزاركه‌ر له‌ئۆله‌مپ Stinë e mërzitshme në Olimp) و ساڵی دواتریش كۆ چیرۆكی (دزینی خه‌وی شاهانه‌ Vjedhja e gjumit mbretëror) و ساڵی 2000 رۆمانەكانی (گوڵە سارده‌كانی ئازار Lulet e ftohta të marsit) و (نه‌وه‌كانی هانكۆناته‌كان‌ Breznitë e Hankonatëve) و ساڵی دواتر كۆ چیرۆكی (له‌به‌رده‌م ئاوێنه‌ی ژنێك Përballë pasqyrës së një gruaje) و ساڵی 2003 رۆمانەكانی (كچی ئاگامێنۆن Vajza e Agamemnonit) و (ژیان یاری و مردنی لول مه‌زره‌ك Jeta,loja dhe vdekja Lul Mazrekut) و (نه‌وه‌ Pasardhësi) ی بڵاوكردەوە. لەوەی دوایدا باسی لەڕووداوی خۆكوشتن یان تیرۆركردنی محەمەد شیخۆی پیاوی دووەمی ئەوسای وڵاتەكەی كردووە كە لەخانووە نوێیەكەیدا روویدا. بەگوێرەی ئەفسانە ئەلبانییەكانیش ئەو خانووە شوێنی تارمایی و گیانی مردووەكانە. ساڵی دواتر دیوانه‌ شیعری (هەندێک دڵۆپی باران کەوتنە سەر شووشە Ca pika shiu ranë mbi qelq) و ساڵی 2005 رۆمانی (بابه‌تی گه‌مژه‌یی Çështje të marrëzisë) و دیوانی (ئاسمان بێ فۆرم Pa formë është qielli) و ساڵی 2008 رۆمانی (ئێواره‌خوانێكی هه‌ڵه‌ Darka e Gabuar) و ساڵی دواتریش رۆمانی (به‌ربه‌ست: رێكویم بۆ لیندا بی E penguara: Rekuiem për Linda B) ی بڵاوكردەوە. لەوەی دوایدا كە رووداوەكانی لەساڵانی هەشتاكانی سەدەی راربردووە لەشاری تیرانا، باسی لەبارودۆخی وڵاتەكەی لەژێر سایەی رژێمی تۆتالیتاری كردووە. ساڵی 2010 رۆمانی (رووداو Aksidenti) و ساڵی 2013 كۆ چیرۆكی (Bisedë për brilantet në pasditen e dhjetorit) و ساڵی دواتریش رۆمانی (هەوره‌كانی تیرانا Mjegullat e Tiranës) ی بڵاوكردەوە. كە ئەوەی دوایی لەنێوان 1957 و 1958 نووسیبووی. ساڵی 2015 رۆمانی (بوكەڵه‌ Kukulla) و كتێبی (Uragani i ndërprerë) و كۆ چیرۆكی (كاتی خۆشەویستی Koha e dashurisë) و ساڵی 2017 كتێبی (سێ وتار لەبارەی ئەدەبی جیهانی Tri sprova mbi letërsinë botërore) و ساڵی دواتر كۆ چیرۆكی (كورته‌ نووسراو له‌یه‌ك به‌رگدا Proza e shkurtër, në një vëllim) و كتێبه‌كانی (سێ وتار له‌سه‌ر ئه‌ده‌بی جیهانی Tri sprova mbi letërsinë botërore) و (كاتێك فه‌رما‌نده‌كان شه‌ڕ ده‌كه‌ن Kur sunduesit grinden) و (بەرهەمە شیعرییەکان لەیەک بەرگدا Vepra poetike në një vëllim) بڵاوكردەوە.
جگە لەو به‌رهه‌مانه‌ی ئاماژه‌مان پێدا، كاداری كتێبی دیكەشی بڵاوكردۆتەوە. له‌زۆربه‌ی به‌رهه‌مه‌كانیشی ئه‌فسانه‌ی به‌دۆزه‌ هه‌ستیاره‌كان ئاوێته‌ كردووه‌. ئه‌مه‌و له‌هه‌ندێكیشیان هێرشی كردۆته‌ سه‌ر كه‌له‌پور و شارستانی ئیسلامی. راشكاوانه‌ش ئاماژه‌ی به‌وه‌ ده‌دا ئیسلام به‌ربه‌سته‌ له‌به‌رده‌م گه‌لی ئه‌لبانی بۆ گه‌یشتن به‌شارستانی ئه‌وروپی. به‌و كاره‌شی وه‌های ده‌زانی له‌به‌ده‌ستهێنانی خه‌ڵاتی نۆبڵ، ئه‌و خه‌ڵاته‌ی كه‌ هه‌رده‌م خه‌ونی پێوه‌ ده‌بینی، نزیك ده‌بێته‌وه‌. نۆبڵی پێنه‌درا به‌ڵام چه‌ندان ‌خەڵاتی مەزنی جیهانی بەدەستهێناوە، لەوانە ساڵی 1992 خەڵاتی موندیل سینۆ دیل دوكا و ساڵی 2005 خەڵاتی مان بوكەری و ساڵی 2009 خەڵاتی میر ئەستوریاس و ساڵی 2015 خەلاتی قودسی ئەدەبی و مەدالیای جوقەی شەرەف و ساڵی 2016 خه‌ڵاتی نیشتمانی ئه‌لبانی و ساڵی 2018 خه‌ڵاتی نۆنینۆی نیوده‌وڵه‌تی و ساڵی 2020 خه‌ڵاتی نیوستادی نیوده‌وڵه‌تی پێبه‌خشرا. ئه‌وانه‌ و چه‌ندانی دیكه‌ش‌.




يەکەی ژانر و بەهای دەق.. سەردار ڕەزا جاف

خودی دەق ئەو نووسينە هەمەجۆرەيە لە يەکێ لە کايەکانی ئەدەبی و هونەری و زانستی و ئابووری و ڕامياری و سەربازی ….تاد، بەر چاو دەکەون و ژانرێکی گرێدراوە بە ئاراستەيەکی دياری کراو و يەکەی ژانری تێدا مەيسەر بووە و لە کرۆکی باسەکەی لای نەداوە، ئێمە لێرەدا باس لە دەقی ئەدەبی دەکەين و ئەم لايەنەمان زێتر لا گرينگ و مەبەستدارە بە تايبەت هەردوو بواری شيعر و ڕۆمان، لە رۆژگاری ئێستاماندا بە هۆی دونيای بێسانسۆر و بەربڵاو و بەرەڵای سۆشيال ميديا، هەر بابەيە و دادەيە بووە بە نوسەری عەيارە ٢٤ و پێی وايە ئیدی کەس بە کەس نييە و ئەو پانتاييەی بۆ دەچێتە سەر، هەموو نووسين ژانرێک خودان يەکەيەکی تايبەت بە خۆيە و گەرەکە نووسەر سەرەتا خۆی لە قاڵب بدات، ئەو بەناو ئازادييە بەرەڵاييە شياو و لە بار نين بۆ دونيای ئەدەب و بە هيچ کڵۆجێک ناخزێتە خانەی دەقی ئەدەبی ڕێچکە تەواو، ئەوەيش من و کەسانی ديکە نين بڕياری لە سەر بدەين، وەلێ کۆمەڵێ ميتۆد و بەهای پيرۆزی ئەدەبييە ڕێی پێ نادات بە پێی خاوسی تێی بکەوێ و مەيلی چۆن ڕێی پێبدا بە ئارەزووی خۆی مەلەی تێدا بکات، لەم سۆنگەوە گەرەکمانە بەرچاو ڕوونييەک بخەينە بەر دەستی ئەو کۆڵکە نووسەرانە تا تێ بگەن کۆمەڵێ بنەمای زانستی هەن و گەرەکە نووسەر، جا شاعير بێت يان ڕۆماننووس پێيەوە پابەند بێت، لیڕەدا دەمانەوێت بێژين دەقی ئەدەبی لە هەر دەقێکی زانستی ئەوانی دی لەسەرەوە باسمان لێوە کرد جياوازە، لە نووسينی کايەکانی دی جگە لە ئەدەبی بە تايبەتی زانستی پێويستە پشت بە بەڵگە و زانياری پڕاوپڕی ژانرەکەی بەر دەست بێت، کەچی لە بواری ئەدەبيدا زۆربەی هەرە زۆری نووسينەکان لە خەياڵی ئەديبەوە چەکەرە دەکات، جا بۆيە ئەو خەياڵە ناچار دەکرێت پەيوەست بە بنەماکانی نووسين بێت، تەنها سەرەتای نووسينی ئەدەبی ڕەوانبێژی و ئێستاتيکا دوو بنەمای هەرە سەرەکين بۆ هەر دەقێکی ئەدەبی، ئێمە هەوڵ دەدەين لێرەدا هەم ئەم لايەنە شرۆڤە بکەين هەميش يەکەی ژانرلە ناو شيعری هاوچەرخ و ڕۆمان، کە ڕۆمان بە ديد و تێڕوانينمان لە ڕۆژگاری ئەمڕۆماندا پانتاييەکی فرەی گرتووە و خوێنەری باشی هەيە.

چەمکی دەق :
يەکەم :

زمان لە دەقی ئەدەبی : دەق گرينگی بەهای تايبەت بە خۆی هەيە، کەواتە نووسەر پێويستی بە چييە بۆ هاوێربوونی دەقێکی ئەدەبی لە هزرێکی جەنجاڵی خەياڵاوييەوە کە دەڵێين جەنجاڵ هەم شيعر و هەميش ڕۆمان لە نێو هزری نووسەرەکەدا ژاوەژاو و ئاڵۆسکاوييەک دەخولقێنێت مەگەر هەر خودی نووسەرەکە بۆ خۆی سەری لێ دەربکات، تاوەکوو دەقێکی جوان و پڕ چەمکی بەهادار دەخاتە بەر ديدی خوێنەر، نووسەر گەرەکە توانای بە سەر زمانەکەدا بشکێت نەبا لە هەڵوێستێکدا نەزانێ چۆن بنووسێت و چۆن بدوێ کەواتە ڕەوانبێژی دەرگای جوانی نووسين واڵاتر دەکات.
ئاخۆ دەق هەر لە خۆڕایی و بە گۆترە لە دايک دەبێ، بێگومان نەخێر، بەر لە هەموو بنەما و پرنسيپەکانی نووسين، نووسەر زۆر گرينگە خاوەن پاشخانێکی ئەپستمۆلۆژی بێت، بە بێ بوونی مەعريفەيەکی پڕ, ئاستەنگە بتوانێت خۆ لە قەرەی کارێک بدات پێی بوترێت دەق، بۆ نمونە مێژووی ئەدەب يەکێکە لەو بنەمايانەی نووسەر يان ئەو کەسەی دەنووسێت شتێک لە بارەيەوە بزانێت، ئەمە يارمەتیدەر دەبێت بۆ خودی نووسەرەکە، بەر لە گەڕانەوە بۆ نووسينی دەق پێويستە شتێ لە بارەی ئەدەب بخەينەڕوو، کەواتە لێرەوە نووسينی دەق پێمان دەڵێ بەر لەوەی من بنووسيت بخوێنەوە، خوێندنەوەيش بۆ کاری ئەدەبی ناکرێ خوێنەنەوەی سەرپێی بێت، وەلێ خوێندنەوەيەکی قووڵ تا ڕۆحی خوێندنەوەی تێدا تۆو بکرێت بە جۆرێک کە سبەی دارەکەی بەرهەمدار بێت و لە بەریدا بەو ئامانجە بگات کە مەبەستێتی لە نووسينی دەقی ئەدەبيدا، لايەنێکی ديکە لە خوێندنەوە بەر لە نووسين هەوڵ بدە شيعر يان چيرۆک يا خود ڕۆمان بەو ئەدايە بخوێنەوە کە چێژ بە بيسەر دەدات، ئەودەم خوليايەکت لا دروست دەبێت بەرەو شۆڕبوونەوەی قووڵ بەرەو خوێندنەوەی زياتر تا بتوانی بکەويتە نووسين، لە هەر لايەکەوە پەنجە بەرەو دەق ببەين پێمان دەبێژێ دەق بريتييە لە : کۆمەڵە ڕستەيەکی گرێدراوە بە شێوە زمانێکی ڕاست و دروست نووسرابێت و بە پێی ئەو پەيوەندييە دياريکراوە، (( کە پەيوەندی لە نێوان دوو ڕستە يان زياتر هەبێت، لە نووسينی دەقی ئەدەبی پشت بە ئەبستمۆلۆژی دەبەستێت ))” ١ “ هەروەک گوتمان مەعريفە بنەمای سەرەکييە، کەواتە خوێندنەوەی پێشوەخت و ئاشنا بوون بە کۆڵەکە سەرەکييەکانی ئەدەب وا لەو نووسەرە دەکات کاری جوان و بەهادار بخاتە بەر دەستی خوێنەر، ئەمەيش لە ڕێی شەونخونييەوە بەرهەم دێت.

هەڵبەتە کاری نووسينی ئێمە لە سەر دەق نييە بە بارتەقای ئەوەی دەمانهەوێت يەکەی ژانر “ الوحدة الموضوعية “ لە دەقدا باس بکەين، پەنجە درێژکردن بۆ خودی دەق دەبێ کاری لە پێشينە بێت، کە خودی دەق بنەماکانی بە تەنها يەکەی ژانر نييە لێ کۆمەڵێک بنەما هەن پێويستە نووسەر لە بەرچاويان بگرێت، ئەوەی لێرەدا باسی لێوە دەکەين دڵۆپێک لەو دەريا پان و بەرينەيە و دواتر دێينە سەر خودی جەوهەری باسەکەمان، زمان لايەنێکی ديکەی تايبەتمەندی نووسينە، ناکرێ دەقی شيعری و سەرهات و رووداوەکانی ڕۆمان بە يەک زمان بنووسرێت دەکرێ زمانێکی پەخشان ئامێزی بە باڵای رۆماندا بدوورين، زمان ئێستاتيکا بە دەق دەدات، ئەگەر بە هەمان ئەو زمانی ئاخاوتنە دەقێکی شيعری بنووسرێت يان ڕۆمان تەنها گێڕانەوەی سەهات و رووداو بن، ئەوا هەر کەسێک دەتوانێ بەربێتە وێزەی ئەدەب هەروەک ئەمڕۆ لە سۆشيال ميدياکاندا دەبينين چ سەرگەردانييەک ڕووی لە ئەدەبی کوردی کردووە، ئەم حاڵەتە تەنها نەتەوەی کوردی نەگرتۆتەوە بەڵکوو نەتەوەکانی ديکەيش دووچاری ئەم گرفتە بوون هەر يەکەيش لای خۆيەوە بەرەو پاککردنەوەی دونيای ئەدەب هەنگاوی هاويشتووە، ئەدەب بۆ خۆی زمانە ئێمەيش بێين زمانەکە تێکبشکێنين جا چی دەمێنێتەوە بۆ ئەدەب، زمان ئەو هۆکارە هەرە گرينگ و سەرەکييە کە هەر يەکێک لە ئێمە بۆ گەياندنی مەبەست و ئارەزووەکانی دەری دەبڕێت، ڕايەڵەی پاکی نێوان تاک بە تاکی مرۆڤەکانە، هەر لە ڕێگای زمانەوە دەتوانين کۆمەڵێ کايەی گرينگ لە ژيانی هەر يەکێکمان پاشان نەتەوەکەمان هەم بە يەکدی هەميش بە گەلانی ديکە بناسێنين، لە ڕێگای نووسينەکانمان کە ئەويش زمانێکی تايبەت بە خۆی هەيە و جوانی دەربڕينەکانمان وا دەکات ئاسوودەیی ياخود چێژ بە بەرامبەر بگەيەنێت، هەروەک گوتمان باسمان لای ئەدەبە، کەواتە ئەدەب يەکێکە لەو هۆکارانەی کە زۆر سەرەکين بۆ ناساندنی هەم خۆمان وەک تاک هەم گەلەکەمان وەک نەتەوە، کەواتە ئەدەب ئەو پانتاييە جوانەيە کە ڕێمان بۆ خۆش دەکات زياتر پەل بهاوێژين، (( ئەدەب بە بێ زمان بوونی نييە، زمان ئاسەواری خۆی لە ناسنامەدا جێدەهێڵێت، چونکە بە نێو بوونی مرۆڤ و ئينتيماکەيەوە شۆڕ دەبێتەوە، جا لە بەر ئەوە دەگوترێت ئەدەب ئاوێنەی گەلانە کە خۆی تێدا دەبينێتەوە، لە ڕێگايەوە ناسنامە و بوونی خۆی تێدا دەردەبڕێت )) “ ٢ “ کەواتە با ئەو ئاوێنەيە تەڵخ نەکەين و زمانی جوانی ئەدەبی و ڕەوان و پاراوی کوردی لە دەقە ئەدەبييەکانمان بوونی هەبێت.
زمان بە پێی سەردەم گۆڕانی بە سەردا هاتووە و هێشتان ئێمەی کورد زێتر پێويستيمان بە پێشخستنی زمانە نەخاسمە زمانی ئەدەبی، زمانی ئەدەبی هێندەی کاری خودی ئەديبە هێندە کاری زمانناسەکان نييە، چونکە هەروا هاتووە زمانناسەکان لە ڕووی زانستی ئەکاديمييەوە پەرە بە زمان دەدەن کەچی لە بەرامبەردا بە تايبەت شاعير هەوڵ دەدات زمانی دادێی تاک ئەو زمانە بێت کە لە شيعرەکاندا بوونی هەيە، کەواتە ئەرکی ئەديب بە تايبەت شاعير زۆر قورسە و ئەمانەتيشە، (( پەيوەستی ئەدەب پەيوەستييەکی بەڵگەدارييە بە زمانەوە، بەرهەمی ڕاستەقينەی زمان ڕۆشنگەری بلۆگ بەم زمانە پارێزراوە لە چوارچێوەی فۆرمی ئەدەب و دەرکەوتەکانی، کە هەمەچەشن دەبێت بە جياوازی دەڤەر و سەردەم و کاتەکان، لێرەدا زۆر گوتەی ناودار لە بارەی ئەدەبەوە هەيە لەوانەی ئەوەی ، وليەم هازلت* دەيڵێ “ ئەدەبی هەر نەتەوەيەک ڕەنگدانەوەی وێنای راسەتەقينەیەتی” )) “ ٣ “ کەواتە بايەخدان بە ئەدەب کە زمان بنەمای سەرەکی ئەدەبە رەنگدانەوەی وێنای خودی نەتەوەکەيە و، ئەگەر کورد و نەتەوەی کوردمان بە دڵکارانە خۆشدەوێ بە بێ ئاشنابوونمان لە زمان و ئەدەب پەنای بۆ نەبەين، تەنانەت ڕێنووسيش کاريگەری تەواوی خۆی لە سەر زمانی نووسين هەيە..
پێمان وايە هێشتان نەمانتوانيوە و هەرگيزيش ناتوانين مافی تەواو بە بەهای زمان لە دەقی ئەدەبی بدەين، وەک دەقی هاوچەرخ و تازەگەری کۆمەڵێک بنەمای سەرەکی هەيە، ئەوەی زۆر گرينگە زمانە پێمان باشە شتێک لەم لايەنەوە باس بکەين بەر لە غلۆربوونەوەمان بە نێو يەکەی ژانر لە دەقی ئەدەبی تازەدا، هەروەک وتمان زمان کۆڵەکەکەيەتی، لە تەک ئەوەيش (( تێکشکاندنی کێش و سەروا، هەمەجۆرکردنی شێواز و ژانرە جۆربەجۆرەکان، دەربڕين ناخی خود کە لە واقيعەوە هەڵقوڵا بێت، تێڕوانين بۆ ئايندەی بوون و ژيان، تا چەند کاريگەرە بە ڕەوتە فيکری و هونەرييە تازەگەرييەکان، جەخت بکاتەوە لە سەر ئەزمونی شيعری خۆی و دەوروبەری، مەيلی هەبێت تازەگەری لە فۆرم و ناوەڕؤک بخوڵقێنێت.. چەند لايەنێکی ديکەيش …… )) ئێمە تەنها باسمان لە کورتەيەکی زۆر زۆر کورتی زمان کردن مەبەستيش ئەوەيە کەسێ زمانی ئەدەبی لەنگ بێت تکايە با سۆشيال ميديا بە هەل نەقۆزێتەوە بۆ شکاندنی ئاوێنەی نەتەوەيەک…

دووەم :
ژانر و يەکەی ژانر : کۆڵەکەی يەکەی ژانر تەنها بيرکردنەوەی خودی نووسەرە و هيچی دی، شتێکی بوونە لە جيهانی درەوەماندايە ئەوەيش هەست و درکی پێ دەکەين و خود ڕووبەڕووی دەبێتەوە، کەواتە خود لە ڕێی ئاوەزەوە درک بەو جيهانەی دەرەوە دەکات کە بوونی هەيە، لێرەدا بيرکردنەوە ئەو ژانرە لە چوارچێوەی دەقێکدا دادەڕێژێت بۆ گەياندنی چەمکی دياری کراو بە وەرگر، ژانر بۆ خۆی بيرۆکەيەکی سەرەکی کاری ئەدەبی يان هونەری ياخود مۆزيکييە. هەر کايەيەک لە کايەکانی پەيوەست بە ژيانی مرۆڤەوە ژانری فرە ڕەهەندی خۆی هەيە، ئێمە کارەکەمان لە بارەی ئەدەب و لە ئەدەبيش ڕۆمان و شيعرە.
بەر لە ڕۆچوون بە نێو يەکەی ژانر، گەرەکمانە بێژين کە بنەما زانستی و ميتۆدييەکانی شيعر ڕۆمان ناخزێنە چوارچێوەی يەکەی ژانرەوە، زۆر هەن ڕەنگە وا تێ بگەن کە هەردووک يەک بن، نەخێر کە دێينە سەر ڕۆمان بنەماکانی ڕۆمان، بۆ نمونە گێڕەرەوە، کات و شوێن، زمان، پاڵەوان، گرێ، يان کرۆک “ الحبکة” کە ئەمايان دەکرێ ئاوێتەی ژانر ببێت، چونکە خودی ژانرەکەيە، بۆيە ناکرێت ئەوانی دی تێکەڵ بە ژانر بکرێن..
لێرەدا پرسيارێک دێتە پێشەوە، ئاخۆ ئێمە بۆچی باسمان لە يەکەی ئەندامێتی نەکرد و يەکەی ژانرمان هێنايە بەر باسکردن، ديارە دوو ئاراستەی جياوازن و هەردوو ئاراستەيش لە خاڵی سفری يەکدييەوە سەرچاوەيان گرتووە، قسەيەک هەيە هەميشە دەگوترێتەوە “ ئێمە کوڕی سەردەمی خۆمانين “ کەواتە شاعيرانی سەردەمی کۆنيش کوڕی سەردەمی خۆيان بوون لە ژێر کاريگەری ئەدەبی دراوسێکانمان بوون، ئەمە حاشا هەڵنەگرە، نمونەيش عەروزی شيعری عارەبی، لێرەيشدا هەمان کاريگەريان بە سەرەوە هەبووە، يەکەی ئەندامێتی زۆربەی بيرمەند و ڕەخنەگران لە سەر ئەوە کۆکن کە ئەم لايەنە پەيوەستە بەوەی ، بەيتەکانی هەر دەقێکی شاعيرانی کۆن يەکەی ژانريان نييە و يەکەی ئەندامێتييان هەيە، بەواتە هەر بەيتێک لە دەقە شيعرييەکانيان بە يەکەوە پەيوەست نين هەر بەيتێک سەربەخۆیی خۆی هەيە واتا ئەگەر بێت و پاش و پێش بە بەيتەکانيان بکرێت ئەوا کاريگەری زۆری لە سەر نابێت، دەقی ئەمڕۆ ئەو فەزايە قبووڵ ناکات، بۆ نمونە ئەگەر باسی مرۆڤێک بکەين لە سەرەوە بۆ خوارەوە ئەوا بە زنجيرە پێيدا دێينە خوارەوە، ئەمە بە واتا پەيوەست بوونی بە دوای يەکەوە، کەواتە ئەمە يەکەی ژانرە، وەلێ ئەگەر مەرج نەبێ باس لە ئەندامانی جەستەی مرۆڤەکە بە زنجيرە بکەين و هەر جارەی شوێنێکی باس بکەين ئەوا ئەمەيان دەچێتە خانەی يەکەی ئەندامێتی بەڵام هەردووکيان لە يەک قاڵبدان هەردوو باس لە جەستەی مرۆڤ دەکات، يەکێکيان بە زنجيرە لە سەرەوە بۆ خوارەوە يان لە خوارەوە بۆ سەرەوە، ئەمەيان يەکەی ژانرە، ئەوی دی هەر جارەی باس لە ئەندامێکی لەشەکە دەکات وەلێ بە زنجيرە نييە ئەمەيش يەکەی ئەندامێتييە، هەردوو ئاراستەيش کۆمەڵێ بيرمەند و ڕەخنەگر لاگيری لێ دەکەن و هەروەها لە نێوان هەردوو ئاراستەکەيش ئاراستەيەکی دی هەيە و مەيلی هەردوو ديويان هەيە، (( لەو گؤڕانکارييەی کە کاريگەری و جياوازی تێدا ڕوو دەدات، دەبێتە هۆی ئەوەی وا لە قەسيدەکە بکات ناڕێک و شلوێ “ ناڕوون “ بێت، بەيتەکانی لە بەر يەک هەڵدەوەشێنێتەوە، ئالێرەدا ئەمە يەکەی ئەندامێتی پێ دەوترێت، وەلێ ئەو خاڵەی پەيوەستە بە يەکەی ژانر ئەوەيە کە سەرتاپای قەسيدەکە لە يەک جۆری دياريکراو خۆی دەبينێتەوە، هيچ شتێکی دی لە تەواوی قەسيدەکە لە خۆ ناگرێت، و لە گەڵ کۆنیتێکستی شيعرەکەدا دەگونجێت)) “ ٤ “ کارەکە لێرەدا بە کۆتا نايەت هەروەک گوتمان دوو ئاراستە هەن کەواتە مشتومڕ و دەمودوويەکی زۆر هەڵدەگرێ و وا بە سانایی نەک يەکلانابێتەوە وەلێ يەکلانەبۆتەوە، (( يەکەی ئەندامێتی شيعر کاريگەرە – تا مەودايەکی دوور – لە درک پێکردنی و جێبەجێکردنی بە بۆچونی ئەرستۆ بۆ يەکەی داستان و شانۆنامە، مەبەستمان لە يەکەی ئەندامێتی لە قەسيدەدا، يەکەی ژانرە، يەکەی هەستتە کە شاعير دەيورووژێنێت، ئەوەی لێرەدا پێويستە بەدوای يەک ڕێکستنی وێنا و بيرکردنەوەکانەوە رێکبخرێت شيعرە ورد ورد پێشبکەوێت، تا کۆتا تەواوبوونی دەخوازرێت بيرکردنەوە و وێناکان رێکبخرێن، بە مەرجێ بەشەکانی قەسيدەکە بونيادێکی زيندوو بێت، هەر بەشێک کاری خۆی دەبێت، کە لە ڕێگەی ريزبەندی بير و هەستەکانەوە بەرەولای يەکدی بەرن)) “ ٥ “ ئەوەی لێرەدا بۆمان ساغ دەبێتەوە کە ئێمە بەش بەحاڵی خۆمان دوای ئەوەی سەرچاوەيەکی زۆرمان پشکنی و کنەی ئەم پرسەمان کرد، وای بۆ دەچين کە يەکەی ژانر بەشێکە لە يەکەی ئەندامێتی، وەلێ وەک نها گەورە نەکراوەتەوە، بۆ ئەمڕۆ لە دەقی شيعری نوێگەريدا پێويستە قەسيدەکە يەکەی ژانر بە سەريدا زاڵ بێت، لە ڕۆماندا يەکەی ئەندامێتی زێتر پێويستە، کەواتە بۆچی لەم بوارەدا جياوازە ؟ دەگەڕێتەوە بۆ ئەوە لە ناو ڕۆماندا چەندين چيرۆک هەن خزمەت بە چيڕۆکە گەورەکە يان بڵێين بە خودی مەبەستی نووسەر لەو دەقەی نەخشەی بۆ داڕشتووە دەکات، ئەدەب نەمازە شيعر پەنجە بۆ هەر لايەنێکی ببەی دەرگای ديکەت لێ دەکاتەوە و پەل بۆ زۆر لايەنی ديکە دەهاوێت، کوردی و کورتييەکەی وەک زەردەواڵە لێت دەئاڵێ و ناکرێ پشتگوێی بخەی، زۆر جاريش لە ناچاريدا لە لای هەر نەتەوە و گەلێکەوە بێت لە کورتی دەيبڕنەوە و بۆ خەڵکانی ديکەی جێ دێڵن بەردەوامی پێ بدا و دەرگای دەمودوو و مشتومڕ بکاتەوە.
يەکەی ژانر پێويستی بە زنجيرە باسی لۆژيکی هەيە کە لە چواچێوەی پرسێکدا دەخولێتەوەو پەل بۆ لايەنی ديکە ناهاوێژێت، ئەمە بۆ شيعر زياتر لە بارترە وەک لە ڕۆمان، ڕۆمان بۆ چەندين لا پەل دەکوتێت وەلێ لە چواچێوەی ژانرەکە يان خزمەتکرنی بە ژانری سەرەکی بيرکردنەوەی نووسەر يان چاکتر وايە بێژين، لە کرۆکی باسەکە لا نادات هەموو پەيوەست دەبن بە يەک پرسەوە ئەويش ئەو ئاراستەيە ڕۆمانەکەی لە سەر بونيادنراوە.(( چەمکی ئەدەب، ئاستی ئاوەزييە، توانای چالاکی ئاوەز سوودبەخشە بە پێکهێنانی دروستکردن و هۆنينەوەی توخمە پێکهێنەرەکانی کەرەستەی ئەدەب و داهێنانەکەی، ئەم توخمە سێ پێکهاتەی سەرەکی لە خۆ دەگرێت کە ئەمانەن : “ فۆرم ، ڕەگەزی ئەدەبی ، کار “ فۆرم سوود بە پێکێنەری زمانی داڕشتن دەگەيەنێت، ئەوانەيشی لە فرە شێوازە ئەدەبييەکلندا لە خۆی دەگرێت، کەچی رەگەزی ئەدەبی، سوود بە چوارچێوە گشتييەکانی فۆرم دەگەيەنێت، لە جۆرە هونەرييە گشتييەکان و لقی ڕەگەزە ئەدەبييەکان، هەروەها کاری سێبەری سوود بە هۆکاری نووسين دەگەيەنێت” و نامانجەکانی ئەدەب لە بەهای بيرکردنەوەی هەمەچەشن کۆمەڵايەتی، ڕۆشنبيری و ئێستاتيکا و واتای ژانرييکان لە خۆدەگرێت هەر لە چەمکی فۆرم و ڕەگەزی ئەدەبی )) “ ٦ “ بۆ هەر دەقێکی ئەدەبی گەرەکە ئەو سێ فاکتەرە هەميشە لە بەرچاو بگيرێت لە پێناو سەرکەوتنی دەقە ئەدەبييەکە، ئەوانيش فۆرم و ڕەگەزی ئەدەبی و کارەکەی، ئەمەيش لە ڕێی چالاککردنی ئاوەز “ عەقڵەوە” بەرهەم دەهێندرێت، گەرەکە ئاوەزيش تێر مەعريفی بکرێ.

سەردار ڕەزا جاف
شاعير و ڕەخنەگر، ئەڵمانيا

سەرچاوەکان
١ – بحث عن خصائص النص الأدبي، کتابة، ندی أبراهيم ، موقع المرجع، في ١٦ / ٥ / ٢٠٢٥
٢ – ماهية العلاقة بين اللغة و الأدب و کيف يؤثران بعضهما، سامر سليمان، موقع سيدتي ، ٣١ / ٧ / ٢٠٢٤
٣ – تعريف الأدب لغة و أصطلاحا، کتابة: ألاء مبارک ، موقع فهرس في ٥ / ٧ / ٢٠١٩
٤ – ماهي الوحدات الموضوعية، کتابة : حنان عصام، موقع المرسال في ٢٦ / ٤ / ٢٠٢١
٥ – النقد الأدبي الحديث ، دکتور محمد غنيمي هلال ، دار نهضة مصر للطباعة والنشر و التوزيع، أکتوبر ١٩٩٧
٦ – قانون الکتابة الأدبية : الحعاصر والمکونات الأساسية، الأستاذ الدکتور عبدالرحمن محمد بن الوهابي، ، قسم اللغة العربية و آدابها، کلية الآداب والعلوم الأنسانية ، جامعة جدة “ السعودية “

  • وليەم هازليت نووسەری ئينگليزی و ڕەخنەگری دراما و وێنەکێش و فەيلەسوفە لە ١٠ نيسانی ١٧٧٨ لە دايک بووە و لە ١٨ / ٩ / ١٨٣٠ ماڵئاوایی لە ژين کردووە، ئەمێستاکە بە مەزنترين ڕەخنەگر و نووسەری وتار لە بارەی ميژووی زمانی ئينگليزی دادەنرێت، هاوشان لە تەک سامۆئيل جۆنسۆن و جۆرج ئۆرويل….. سايتی ويکبيديا



هەر گەڵایەک کە لە دارێ دەوەرێ.. برایم فەڕشی

هەر کمان خەڵکی شارێک بووین، ئەو شارەی لە تەمەنی پانزدە ساڵان لێی هەڵقەندرام. ئەو کەی و بۆچی شاری بەجێ هێشتبوو و بۆ کوێ چووبوو، لام ڕوون نەبوو. بڵێی لە شەقام و کۆڵان، بەردەرکی کتێبفرۆشی، ڕۆژنامەفرۆشی، لێرە و لەوێ، بەر دەرکی دووکانی شاعیر، ڕێبوارانە چاومان بە یەک کەوتبێ، نازانم. هاوتەمەن نەبووین، من لە چاو ئەو منداڵ بووم، منداڵێ کە خەریکی گەڕان و پشکنین بوو، بۆ ئەوەی زێد و کەسایەتییەکانی بناسێ. تەقولبابی ماڵانم دەکرد و سەرم بە هەر شوێندا دەکرد، بۆ ئەوەی چاوم بەم و ئەوی هونەرمەند بکەوێ و گوێ بۆ گێرانەوە و شمشاڵ و بەسەرهاتنیان ڕاگرم. ڕۆژێک لە ڕۆژان لە هیچ شوێنێک و لە زاری کەسەوە ناوی ئەوم نەبیست. لە ناو هونەرمەند، نووسەر و شاعیر، نە لە ناو دامودەزگای ئیداری و فێرگە، کەس جارێک ناوی نەهێنا!
لە سەردەمی جوڵانەوەی سیاسی و نیزامی گەر ئەو لێرە و لەوێ لە ناو بازنەی ئەم حزب و گرووپدا بووبێ، لای من شاراوە بوو. لە کوردستان و دەرەوەی وڵات و لە هیچ کۆڕ و کۆمەڵێک ناویم نەبیست و کەسیش ناوی نەهێنا. هەموو ئەوانە بەو مانایە نەبوو کە ئەو هیچی لە باراندا نەبووە، ڕێک بەپێچەوانە، ئەو لە زۆر لایەنەوە هەمبانی پڕ بوو، بەڵام هەڵاچی نەبوو.
لە وڵاتێکی ئورووپا لە ماڵی ئازیزێک، کە ئێستا ژن و پیاو هیچیان نەماون، بێ ئەوەی بیناسم، لە گەڵ یەک کەوتینە گفتوگۆ، ئەو هەم میوانی ئەو ماڵە بوو، هەم میوانی خاو وخێزانی خۆی، ئەو لە وڵاتێک و خاو وخێزان لە وڵاتێکی تر دەژیان. منداڵەکانی و خۆی و خێزانی بە ساڵان ژیانی ناو گوند و شاخیان تێپەڕاندبوو، ئەو یەکێک لە ڕابەرانی حزبەکەی بوو، کە دوای لەتبوونەکان گەیشتبووە ئورووپا و دوای ساڵانێک بە دیداری بنەمـاڵە و خزمەکانی شاد دەبۆوە. دوای ئەم دیدارە گەڕایەوە ئەو وڵاتەی، ژیانی نامۆیی و کاری ڕۆژانەی تێدا تێدەپەڕی. بەردەوام نامەی دەنارد..
شەڕەفەدین کوردستانی جگە لە نامە، بابەتی سیاسی، مێژوویی، ئەدەبی بۆ دەناردم و پاش هەڵگەڕاندنەوە بۆ سەر زمانی ئاڵمانی لە گۆڤاری “Kurdistan heute” چاپ دەکرا، گۆڤارێک کە ناوەندی بەڵگەنامە و زانیاریی لە شاری بۆن(پێتەختی پێشووی ئاڵمان) دەریدەکرد و لە وڵاتانی(ئاڵمان، ئوتریش،سویس) بڵاو دەکراوە و نووسەری ئەم دێڕانە یەک لە ئەندامانی ڕێداکسیۆن بوو.
ڕۆژێک لە ڕۆژانی ساڵێک گوتی، دێم و دەمەوێ بچمە فستیواڵی کوردەکان لە شارەکەی ئێوە، ئەوە هەمان ساڵ بوو، کە حزبێکی باکووری کوردستان بۆ یەکەمجار لە مەیدانی تۆپی پێی ناونەتەوەیی شار، گەورەترین فستیواڵی هونەریی فەرهەنگی سیاسی وەڕێ خستبوو. پاش چوون بۆ ئەو فستیواڵە و بەیەکەوە بوون و قسە و باسی زۆر، بۆم دەرکەوت کە ئەو دۆست و نزیک و هەواڵ و هاوپۆل و هاوتەمەنی دۆستێکی خۆمە کە ئەویش لە فێرکارانی فێرگە و زیندانی سیاسی و نووسەر و مێژوونووسە و هەروەها هەرکیان دۆست و هاوڕێی کاکە سوار بوون و هەر ئەوان تێکەڵ بە ڕووداوی سیاسی و فەرهەنگی بوون و هەمووشیان سەردەمێکی درێژ لە تاران نیشتەجێ بوون. ئەو و سوارە “ماف”یان خوێندبوو، سوارە لە بەشی کوردی ڕادیۆ دامەزرابوو، ئەو لە شارێکی کوردستان ببووە قازی.
سەرئەنجام دوای دووریی چەند ساڵە هەموو ئەندامانی بنەماڵەکەیان، یەکتریان گرتەوە و ڕێگای دیتن کورتر بووە. ڕۆژێک ئەو و کۆنە دۆستەکەی هەرکیان بوونە میوانی شارەکەی قەراخ چۆمی ڕاین و دەمێک لە دەمی ژیانی هاوبەش بە یادی گۆمی سەرسەکۆ تۆمار کرا، وەک فرمێسکی هەژارێک لە سەر چۆمی ڕاین.

لەسەر چۆمی ڕاین لە ڕۆژگارێ جارێ
تکا ئەشکی ئاوارە کوردێ، هەژارێ
بەسەریا خوڕی: کوێندەریی ئەی تکەی سوێر
ئەتۆ و ئێرە چی دەنکە فرمێسکی بێ خێر؟
وتی: ئاوی چاوی کوڕی کوردستانم
لە دەجلە و فوراتڕایە ناو و نیشانم
لە زێڕینەڕوود و تەتاهۆ سەلامێ
لە بەژنت لە چلچەشمە پێمە پەیامێ
لەسەرخۆ بە ئەی ڕاینی شۆخ و شیرین
شتێک بووین ئەمەش گەرچی ئێستا ئەسیرین
هەچەند دیل و بێچارەشە نیشتمانم
ببەخشە لە جێی تۆی بە خۆشتر دەزانم
چ کەڵوە و چ سیروان و ئاوێژەڕۆیە
بە دیمەن هەمووی شۆخ و شەنگتر لە تۆیە
ئەگەر لادەچێ ئەم تەمەی نەگبەتیمان
بە خاوەن دەبێ کێو و چۆم و زەویمان
لە دڕکی نەیاران بژارێکی دەکرێ
هەزارانی وەک تۆ لە شاباشی دەدرێ
بەڵێ ئاوی چاوم لە دڵ هەڵکزاوم
لەڕێی سەربەخۆبوونی کوردان ڕژاوم
وتی ڕاین: ئەی تیشک و هێزی دڵی من
وەرە باوەشم بتبەمە بەحری بێ بن
بە هاوار و دادت موحیت بشڵەژێنە
لە چەپگەردی گەردوون بەشی کورد بسێنە
1957/08/15 بادگودەزبیرگ- بۆن- ئەڵمانیا
پاش دامەزراندنی ماڵپەڕی ڕۆژهەڵات – بۆکان، ئەو و کەسانی وەک حەسەن سەلاح سۆران، ئەنوەر سوڵتانی یەک لە دوای یەک بوونە نووسەر و ئەندامی دەستەی نووسەران و بەرهەمەکانیان شیعر، چیرۆک، وەرگەراندن بڵاو دەکرایەوە، ئەو لێزانی زمان بوون، لە زمانگەلی ئاڵمانی، ئینگلیسی، فەڕانسە، ئازەری، فارسی شارەزا بوو.
چیرۆکەکانی چ ئەوانەی ژیانی خۆی لە سەردەمی منداڵی و دواتر دەگرتەوە، چ ئەوانەی باس لە ژیانی نیشتمانپەروەران بوو، چ ئەوانەی وەرگەڕاندن بوون، هەڵگری زمان و جوانییەکی تایبەتی زمانی کوردی و هونەریی وشە بەکارهێنان و فانتێزیی هونەریی و ئەستەتیکی بوون. شیعرەکانی خۆی و وەرگەڕاندنەکانی شیعریی لە زمانی ئاڵمانی، فەڕانسە، عەڕەبی، فارسی و ئازاری، نووسەر و شاعیر و کوردییزانێکی، کەم وێنەی دەناساند.
[من و داره‌به‌ن
کا‌ت ده‌مه‌و زه‌رده‌په‌ره، داره‌به‌ن له ئامێزی دۆڵی چۆل و کراڵدا به شنه‌ی شه‌‌ماڵ، پرچی ئاڵۆزی به‌شانه‌‌ده‌کا و لیزگه‌لیزگه ده‌یهۆنێته‌وه. له شادیی ژوان و شه‌ورامووسانێکی خه‌یاڵاوی له‌‌‌گه‌ڵ تریفه‌ی مانگه‌‌شه‌و ته‌زوویه‌کی سارد به ‌سه‌رتاپای له‌‌شی دادێ.
شه‌و زرینگاوه‌ته‌وه، ئاره‌قی ئه‌وین دڵۆپ دڵۆپ ده‌تکێته نێو هه‌ناوی داره‌‌به‌ن و په‌نجه‌کانی هێدی هێدی به سروه ده‌له‌رن و شه‌وباش له‌گه‌ڵ ئه‌ستێره ده‌که‌ن. تریفه‌ی بێ ئارام تارمایی شه‌وه‌زه‌نگ وه‌ڵاده‌نێ و ئامێزی فێنکی له باڵای داره‌به‌ن وه‌ردێنێ و له‌‌نێو یه‌کتردا ده‌توێنه‌وه. ***
کات به‌ره‌‌به‌‌یانه، گزنگ ئه‌نگوتووه، داره‌به‌ن سه‌رمه‌ستی ئه‌و ژوانه‌یه، که قه‌ڵتی ته‌‌شوێی کاسبکارێک له‌و خه‌‌وه یه‌‌زدانییه رایده‌په‌رێنێ. ئه‌و خه‌وپه‌ڕێنه ده‌ست‌‌وه‌شێنه سه‌رتاپای داره‌به‌‌ن ‌به‌بێ به‌زه‌یی زامدار ده‌کا و بۆ هه‌ر زامێ گۆمیلکه‌یه‌کی قوڕین وه‌کو قاپێلکه‌ی چاوی برسی به‌‌له‌‌‌شییه‌و ده‌لکێنێ. زامه‌کان ده‌بن به چاو و هه‌موو ئه‌سرینیان لێده‌بارێ. فرمێسک ده‌رژێنه نێو گۆمیلکه قوڕینه‌که‌وه و ده‌بن به ئاوێنه. له‌و رۆژه‌وه که زاممه‌کانی داره‌به‌ن ده‌بن به چاو و چاوه‌کانیش روندکیان لێده‌بارێ ئاهی ساردی، له به‌ندی هێشووی قه‌زوانی شلک و بۆنخۆشدا ده‌مێنێته‌وه، که له‌‌هه‌ر ده‌ستپێداهێنانێکدا ده‌ڵێی دایکی رۆڵه‌ کوژراوه که به‌‌ڕانی خۆیدا ده‌‌کێشێ و په‌‌ککوپه! ‌‌‌ککوویه‌تی !
منیش ئه‌و کورده‌م که له ‌‌به‌ره‌به‌‌یانی خه‌‌وێکی یه‌زدانی‌‌دا وه‌کو داره‌به‌ن، زامداری بێتاوانی ئه‌‌و‌‌ وڵاته‌‌کاول کراوه‌م. هه‌ر دوو له‌شمان به ئاوریشمی ئه‌وین چنراوه و پێ به‌‌ستراوی ئه‌‌‌و لێڕه‌وار و چۆڵ و چڕه‌ین.
به‌ندی دڵی داره‌‌به‌‌ن به ناخی زه‌‌ویدا چووه‌ و من به پانایی و درێژایی ئه‌و وڵاته‌دا به تای که‌زی و به‌‌تیری مژۆڵی نازداران به سینگی ئه‌رده‌وه هه‌زار هه‌‌زار مێخه‌‌کراوم و کێوی یادگاری باووباپیرانیان له‌‌سه‌ر سینگ داناوم.
ئێمه‌‌ دوو ئه‌وینداری له‌‌مێژینه‌ین و دووو پێ له‌زنجیرکراوی دێرینه. به‌‌سه‌رهاتی ئێمه‌ له له بلوێری شوانه‌‌وێڵه‌ و له‌ قاسپه‌‌ی که‌و و چریکه‌ی بولبول دایه. داخوا که‌‌س هه‌یه ئه‌و به‌سه‌‌رهاته‌ی ئێمه‌ی به‌‌گوێ نه‌گه‌یشتبێ؟]

ئەو ڕاستگۆیانە بابەتی سیاسیی دەنووسێ، لێ وەک دۆستەکانی و گەلێک کەسی تر کەوتۆتە مەیدانێکەوە کە مەیدانی ئەو نەبوو. ئەوان لە ڕێگای بەرهەمەکانیانەوە چ خۆیان بخوازن و چ نەخوازن باسەکانیان سیاسی و کۆمەڵایەتییە و تێکەڵبوونی ئەم کەسایەتییانە لە تەک حزب چ لە کوردستان و هەر شوێنی تر، ڕێگرییە لە ئازادیی کەسەکە خۆی و ڕووشاندنی کەسایەتی بە هۆی تایبەتمەندی سیاسەت و حزبایەتی کە بە پێی بارودۆخ سەروخواری پێدەکرێ و لەم ڕێگایەدا پڕێنسیپ، ئەخلاق، تێگەیشتن و لە هەموو گرنگتر بۆچوون و هزریی ڕاستەقینەی کەسەکە یان دەبێ بۆ بۆچوونی حزب و سیاسەت لەبەرچاو نەگیرێ، یان دژ بوەستێ کە تاکە کەس وەبەر شاڵاوی حزبەکە دەکەوێ، کە ئەم دیاردەیە لە ناو کوردستان لە سەد ساڵی ڕابووردوو بەردەوام بووە و دیتراوە. هێمن، هەژار، قزڵجی، پەشێو، سابیر، بێکەس و دەیانی تر زیانمەندی ناو ئەم بازنەیە بوون، ئەوە کەسانی وەک برێشت، گراس، سارتر و دەیان و سەدانی تر دەگرێتەوە کە بە هیوای ئینسانی تێکەڵ حزبەکانی کۆمۆنیست و سۆسیال دێموکرات کەوتن و هیواکانیان لە ناو ئەو حزبانەدا نەبوونە واقعی ژیانی خەڵک. ئەویش یەک لەو کەسانە بوو، کە لە ناو و دەرەوەی حزب تووشی باڵانس نەبوو. کارە هونەریی و ئەدەبی و هزرییەکانی کەوتنە ژێر سێبەری نووسینە سیاسییەکانی و بازاڕی بێ پڕێنسیپی سیاسی و حزبی!
شەرەفەدین کوردستانی جارێکی تر گەڕایەوە کوردستان بەو هیوایەی بتوانێ لە بواری پیشەیی خۆی و بواری ئەدەبی و هزریی و زانستی خۆی گوتەنی خزمەتێک بکات. چی دیت و چی چێشت جیاواز لە دنیای حزبی و حزبایەتی و چەندە بواری بۆ ڕەخسا لە بواری پسپۆڕیی خۆی و هزر و ئەدەب کار بکات، چیرۆکەکەی لای خۆیەتی.
دیداری دووبارەی ئێمە ساڵی ٢٠٠٥ ڕووی دا ئەو کاتەی، دەستێکی غەیب ناوی منی خستبووە ناو لیستی بانگێشتکراوانی فستیوالی یادکردنەوە لە زیندەیاد قازی محەممەد لە شاری سولەیمانی. نیوەشەوێک لە هوتێل ئەزمەر توانیم حەسەن سەلاح سۆران و ئەو و خالید حیسامی و گەلێک کەسی تر لە ئامێز بگرمەوە. کە هێندێکیان دوا دیدار و هێندێکی تر دیداری تازەی ئەو نووسەر و شاعیر و ئاکادمیسین و چالاکانی سیاسی بوون کە لە شارەکانی ڕۆژهەڵاتەوە هاتبوون.
کوردستانی جارێکی تر گەڕایەوە شارە نامۆکەی هەندەران و ژیانی ڕۆژانەی لە ناو کتێب و نووسین و خوێندنەوەدا کۆ کردەوە و جار بەجار سەفەری ئێرە و ئەوێ و تەلەفونات لە گەڵ ئەم و ئەو و بڵاوکردنەوەی بەرهەمەکانی لە وێبلاگی تاکە کەسی خۆی و لاپەڕەی سۆسیال مێدیا. ئەوە ساڵێکە ئیتر وێبلاگ و لاپەڕەکەشی بێدەنگ بوون.
هێڕمان هێسە شاعیر، نووسەر و بیرمەندی تەرکە وڵاتی سەردەمی فاشیسم، باس لە پیشلەیەکی دوورە وڵات دەکات کە لە کۆڵانەکان کەس درگای لێناکاتەوە. هێرمان هێسەکانی وڵاتی من کە لە وڵاتەکەی خۆشیان و دەرەوه‌ دەرگا لەسەر داخراو ماونەتەوە، یەک و دووان نین، یەکیان لە شارەکەی خۆی لە ناو تابڵۆکانیدا بێدەنگ گیانی دەردەچێ. ئەویتر کە لە دەرەوە هەستان و دانیشتنیان لە تەک فیلسووف و بیرمەند و شاعیر و نووسەری ئورووپا و ئامریکا و کانەدا و ئێرە و ئەوێ بووە، بێدەنگ و نەناسراو دەمێننەوە، وەک گۆران(شاعیر، چیرۆکنووس، وەرگێڕ)، عەزیز(نووسه‌ر، وه‌رگێڕ، فەیلەسووف)، عەزیز(هونەرمەند، نووسەر، ته‌نزنووس)، عه‌زیز(فه‌رهه‌نگنووس)، حەسەن(پزیشک، فەرهەنگناس)، عه‌لی( نووسه‌ر، شاعیر، وێژه‌ر) و گەلێکی تر.
هەر گەڵایەک کە لە دارێ دەوەرێ، دەنگ و ڕەنگی هەیە، بەڵام لە ناو میللەتەکەی گەڵا و دەنگ و کەس، هەموو پرسیار ماوەتەوە…!

برایم فەڕشی
نووسین ٢٩/٢/٢٠٢٤ پێداچوونەوە ٩/٨/٢٠٢٥
*هەر گەڵایەک..شیعری هەڵۆ سوارە ئیلخانی زادە




هه شتا ساڵ دوای کارەساتی هیرۆشیما، کابوسی چەکی ئەتۆمی بەسەر مرۆڤایەتیدا.. ڕەحمان حوسێن زادە

جیهان و مرۆڤایەتی هەشتا ساڵەی کارەساتی ئەتۆمی هیرۆشیمایان نەک بە هەستیاری پێویستی مرۆڤایەتی، وەک هەواڵێکی ئاسایی تێپەڕاند . لە ڕۆژی ڕەشی ٦ی ئابی ١٩٤٥، کاتژمێر ٨:١٥ی بەیانی، لەگەڵ تەقینەوەی یەکەم بۆمبی ئەتۆمی لە شاری هێرۆشیما، زیاتر لە حەفتا هەزار کەس، منداڵ، پیر و گەنج، لە یەکەم چرکەدا بۆنه خۆڵەمێش. ئەم ئاستە لە کارەساتی جینۆساید هێشتا ره وه شتی تاوانکارانه و زۆرداری میلیتاریستی یەکێک لە سەرکەوتووەکانی جەنگی جیهانی دووەم، واتە ئیمپریالیزمی ئەمریکای تێر نەکرد. دوای سێ ڕۆژ و لە ٩ی ئابدا دووەم بۆمبی ئەتۆمی کەوتە سەر شاری ناکازاکی. ئەم شارە هەر وەک هیرۆشیما کرا بە زەوییەکی سووتاو. لە سێ ڕۆژی یەکەمدا گیانلەدەستدانی سەد هەزار هاوڵاتی ژاپۆنی کە لەو دوو شارەدا دەژیان تۆمار کرا. بەپێی ئەو نووسراو و ئامارانەی تا ئێستا بڵاوکراونەتەوە، لە پێنج مانگی کۆتایی ئەو ساڵەدا ژمارەی کوژراوان گەیشتووەتە “دوو سەد و سی هەزار کەس. جگە لەوەش ژمارەی وردی ئەو قوربانیانەی کە تا ئەمڕۆ بەهۆی دەرئەنجامە درەنگەکانی ئەو هێرشانە گیانیان لەدەستداوە دیار نییە، بەڵام پێدەچێت چەند سەد هەزار کەس بووبێت”.
ساخته کاری گەورەی مێژوو: ئیدیعای پیچه وانه ی به کارهینانی بۆمبی ئەتۆمی بۆ شکست پێهێنانی ژاپۆن و دروستکردنی “ئاشتی” :
لەو قۆناغەوە تا ئێستا ئەکتەر و شرۆڤەکاران و ئایدۆلۆژیستەکانی بەرگری لە دەستەی دەسەڵاتداری ئیمپریالیستی ئەمریکا و هاوپەیمانە ڕۆژئاواییەکانی، ئەم گەورەترین تاوانەیان لە دژی مرۆڤایەتی پاساو هێناوەتەوە وەک ئەوەی ئامانجەکە “شکست پێهێنانی ژاپۆن و کۆتایی هێنان بە شەڕ و دروستکردنی ئاشتی” بێت. ئەم ئیدیعا بێ بنەمایە هەر لەو قۆناغەوە، نەک تەنیا لە لایەن مرۆڤایەتی ئازادیخواز و ویژدانی هۆشیارەوە، بەڵکو لەلایەن زۆرێک لە دەوڵەتمەدار و شرۆڤەکارانی نەزمی ئیمپریالیستی به ئاشکرا کەوتۆتە ژێر پرسیارەوە. هەمووان دەزانن کە جەنگی جیهانی دووەم بە شکستی فاشیزمی هیتلەری لە مانگی ئایاری ١٩٤٥ بە شێوەیەکی کاریگەر کۆتایی هات، دوا بەرخۆدانی لاواز و بێ ئومێدی سوپای ژاپۆن لە ناوچە دوورەکانی دور له ئەوروپا هیچ کاریگەرییەکی لەسەر بەردەوامبوونی جەنگی جیهانی دووەم نەبوو. مەسەلەکە تەسلیم بوونی ژاپۆن نەبوو کە بەبێ بەکارهێنانی بۆمبی ئەتۆمی یان تەنانەت درێژەدان بە جددی شەڕەکە ڕووی دەدا، بەڵکو ئامانج نمایشی میلیتاریستی دەسەڵاتی ئەمریکا نەک دژی “ڕکابەرە شەڕکەرەکان” بەڵکو دژی “هاوپەیمانەکانی” کە تا دوێنێ لە جەنگی جیهانی دووەمدا هاوپەیمان بوون و “ڕکابەرە جیهانییە نوێیەکان” له سەرۆیانه وه یەکێتی سۆڤیەت بو. ڕووداوەکانی کۆنفرانسی پۆتسدام کە لە ١٧ی تەمموزەوە تا ٢ی ئابی ١٩٤٥ لە شاری پۆتسدامی ئەڵمانیا بەڕێوەچوو، کە ئەوکات لەلایەن سوپای سوورەوە داگیرکرابوو، و ستالین (سەرۆکی سۆڤیەت)، چەرچڵ (سەرۆک وەزیرانی بەریتانیا و دواتر کلیمنت ئاتلی لە شوێنی ئەو) و هاری ترومان (سەرۆکی ئەمریکا)، چه واشه کاری پیویستی بەکارهێنانی بۆمبی ئەتۆمی لەلایەن ئەمریکا و ترومانی تاوانبارەوە له دژی هێرۆشیما و ناکازاکی ئاشکرا ده کات.
سەرکەوتووانی جەنگی جیهانی دووەم لە کۆنفرانسی پۆتسدام کۆبوونەوە بۆ دابەشکردنی “غەنیمەتەکانی” شەڕ لە نێوان خۆیاندا، لە کێبڕکێیەکی هەستیار و کاریگەردا کە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان و مه ودای ده سه لاتی کاریگەریی هەر دەسەڵاتێکی ئیمپریالیستی بۆ دەیان ساڵی داهاتوو دیاری دەکرد. “بۆ بڕیاردان لەسەر چۆنیەتی بەڕێوەبردنی ئەڵمانیا، کە نۆ هەفتە پێشتر ڕازی بووبوو بە خۆبەدەستەوەدانی بێ مەرج. لەو کۆنفرانسەدا هاری ترومان کە دوای مردنی فرانکلین ڕۆزڤێڵت بووبووە سەرۆکی ئەمریکا، بۆ یەکەمجار لەگەڵ سەرکردەکانی دیکەی هاوپەیمانان کۆبووەوە. هەر لە ناوەڕاستی ئەم کۆنفرانسەدا بوو کە ترومان ئاگادارکرایەوە کە “بۆمبی ئەتۆمیان بە سەرکەوتوویی تاقیکرایەوە”، هەروەها بڕیاری دالە دژی ژاپۆن بەکاریبهێنێت. چەند ساڵێک لەمەوبەر، چەرچڵ لە فیلمێکی دیکۆمێنتاریدا سەبارەت بەم کۆنفرانسە کە لە تەلەفزیۆنی سوید پەخشکرایه وه، وتی. “ستالین لە قسەکانیدا سەبارەت بە دوایین بەرخۆدانی سوپای ژاپۆن کە ئەوەندە جددی نەبوو، ئاماده یی سوپای سۆڤیەتی دەربڕی بۆ هاوکاریکردن لەگەڵ سوپای ئەمریکا لە پێناو هێنانەدی تەسلیم بوونی کۆتایی ژاپۆن. لە وەڵامدا هاری ترومان ڕایگەیاند، “پێویست ناکات، چەکێکمان دەستکەوتووە، بەم زووانە بەرخۆدانی ژاپۆن تەواو دەکەین.” ستالین به توره یی و ناڕەزایی زوو و بە ساردی کۆنفرانسی بەجێهێشت، لەوێشەوە لەکاتی جێهێشتنی کۆنفرانسەکەدا فەرمانێکی دەرکرد بۆ خێراکردنی بەرهەمهێنانی بۆمبی ئەتۆمی سۆڤیەت” (وەرگیراو لە فیلمێکی بەڵگەنامەیی سەبارەت بە جەنگی جیهانی دووەم و کۆنفرانسی پۆتسدام). پێویستە ئاماژە بەوە بکرێت کە یەکێتی سۆڤیەت یەکەم بۆمبی ئەتۆمی خۆی لە ٢٩ی ئابی ١٩٤٩ تاقیکردەوە، کە ستالین هێشتا لە ژیاندا بوو. بەم تاقیکردنەوە، هاتنە ناوەوەی یەکێتی سۆڤیەت بۆ ناو یانەی وڵاتان بە چەکی ئەتۆمی چەسپێندرا و پێشبڕکێی چەکی ئەتۆمی لە نێوان ئەو دوو زلهێزەدا لە کاتی شەڕی سارددا گەیشتە لوتکە.
هەمان ئەم چیرۆکەی چەرچڵ نیشان دەدات کە بە هیچ شێوەیەک پێویستی بە بەکارهێنانی چەکی ئەتۆمی لە دژی سوپای تەسلیمکراوی ژاپۆن نەبووە. مردنی سەدان هەزار منداڵ و ژن و پیاوی پیر و گەنج لە هێرۆشیما و ناکازاکی بوو بە سوته مه نی و تێچووی کێبڕکێ و تەماحی پشکی ئەمریکای سەرمایەداری و ئیمپریالیست لە ڕووبەڕووبوونەوە و کێبڕکێ لەگەڵ زلهێزە سەرمایەدارییەکانی دیکەی جیهان.
ئەفسانەی ڕێگری ئەتۆمی!
خاوەنی بۆمبە ئەتۆمییە جیهان وێرانکەرەکان، ئایدۆلۆژیست و بەرگریکارەکانیان بەردەوام شمشاڵێک لەم ئەفسانەیە دەژە نن، “چەند باشە کە چەکی ئەتۆمی بەرهەم هێنراوە!؟، چونکە پێیان وایە بووەتە گەرەنتی ئاشتی و ڕێگری لە دووبارەبوونەوەی شەڕی جیهانی!!”. تاوانبارانی دژ بە مرۆڤایەتی لە هەموو کەس باشتر دەزانن کە لە دوای کۆتایی هاتنی شەڕی جیهانی و بۆردومانی هێرۆشیما و ناکازاکییەوە، مرۆڤایەتی لە ژێر هەژموونی قازانج خووازی سەرمایەداری جیهانیدا بە مانای ڕاستەقینەی وشەکە ئارامیی بەخۆیەوە نەبینیوە. بە گوتەی ئەنجێلیکا کلۆزن، یەکێک لە نووسەرانی گۆڤاری “یونگه وڵت”ی ئەڵمانی نزیک لە “پزیشکانی نێودەوڵەتی بۆ پێشگرتن لە شەڕی ئەتۆمی (IPPNW)”، چەکی ئەتۆمی تەنانەت لە قۆناغەکانی پەرەپێدان و تاقیکردنەوەشدا قوربانیی به رهه مدینیت . بەپێی خەمڵاندنەکان، تیشکی تاقیکردنەوە ئەتۆمییەکانی ئاسمانی لە ساڵانی ١٩٥٠ و ١٩٦٠دا بووەتە هۆی مردنی لانیکەم دوو ملیۆن کەس بەهۆی شێرپەنجە لە سەرانسەری جیهاندا. “بە تایبەتی دانیشتوانی ناوخۆی ناوچەکانی تاقیکردنەوە زۆرترین زیانیان بەرکەوتووە”. بۆیە ئەگەر فاکتەری شەڕی چینایەتی ڕووت و ئیستغلالکردنی چڕ و پڕی سەرمایەداری و تەنانەت تیابردنی هێزی فیزیکی چینی کرێکاری جیهانی و مردنی ڕۆژانەی ملیۆنان کەسی هەژار لە ئەنجامی قازانجخوازی سەرمایەداری لیره له به رچاو نه گرین، شەڕ بە مانای سەربازی و بەکارهێنانی چەکی کیمیایی دیکەی کۆمەڵکوژ و بۆمب و مووشەک و ئامرازی وێرانکەری دیکە، یه خه ی کۆمەڵگەی مرۆڤایەتی لە سەرانسەری جیهان و بەسەر هەموواندا و کیشوەرەکان لە ڕۆژی دوای کۆتایی هاتنی فەرمی جەنگی جیهانی دووەمەوە گرتووه.
ئەوەی کە لە قۆناغە جیاجیاکاندا هاوسەنگی هێز لە نێوان جەمسەرە سەرمایەداری و ئیمپریالیستەکان و بەرژەوەندییە بنەڕەتییەکانیان و ئیمتیازەکانیان به یه کتر ئه وانی گەیاندووەتە خاڵی سازان، بۆ نموونە سالانێکی زۆر ڕێگری کردووە دوو جەمسەری بلۆکی ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوا لە دووبارەبوونەوەی شەڕ لەسەر قەبارەی جەنگی یەکەم و دووەمی جیهانی بۆ چەند دەیە، چیتر بەهۆی “دیاری چەکی ئەتۆمی جینۆساید”ەوە نییە. یان دوابەدوای داڕمانی بلۆکی ڕۆژهەڵات، نەزمی سەرمایەداریی ئێستا شیواو به سه ریه کدا، هەرچەندە نەگەیشتووەتە خاڵی ئاورینی شەڕێکی جیهانی کلاسیک و ئەزموونکراو، بەڵام شەڕی ناوخۆیی و ناوچەیی سەریهەڵداوە. وە بە وەکالەت، بڵاوبوونەوەی تیرۆر و نائەمنی بە دەستێوەردانی ڕاستەوخۆی زلهێزە سەرمایەدارەکان کە خاوەنی چەکی ئەتۆمین، مرۆڤایەتی خستۆتە خاڵێکی زه ختی توندەوە. شەڕ و تیرۆر و جینۆساید لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، دوابەدوای پێکهێنانی دەوڵەتی داگیرکەری ئیسرائیل بە نه خشه ی بەریتانیا و فەرەنسا و پاڵپشتی بەردەوامی ئەمریکا و شەڕی ئێستای ئۆکرانیا و شەڕی بەردەوامی ئەمڕۆ لە ٥١ شوێنی جیهان، هیچی کەمتر لە شەڕێکی جیهانی نیشان نادەن. مەترسی شەڕی ئەتۆمی بەجۆرێکە کە لە بەیاننامەیەکی هۆشداریدا، “گۆڤاری زانایانی ئەتۆمی ئەمریکا” لە ٢٨ی ژانویەی ئەمساڵدا، بە وتەی خۆیان، “کاتژمێری قیامەتیان بۆ ٨٩ چرکە دانا تا نیوەشەو، واتە نزیکترین کات لە “لەناوبردنی مرۆڤایەتی” تا ئێستا. بە وتەی پسپۆڕێکی دیکەی ئەتۆمی، “ئەمە تەنها هەفتەیەک دوای دەستپێکردنی خولی سەرۆکایه تی دووەمی دۆناڵد ترەمپ ڕوویدا. سەرۆکی ئەمریکا بە کردەوەکانی ئەم مەترسییەی بەرجەستەتر کردووە. تەنها هەفتەی ڕابردوو فەرمانی بە ژێردەریایی ئەتۆمی کرد کە لە ڕووسیا نزیک ببنەوە.” من ئەوە زیاد دەکەم کە ئەو کارە ئیستفزازییەی ترەمپ دوای هەڕەشە ئەتۆمییەکانی مێدڤێدێڤ، سەرۆکی پێشووی ڕووسیا و جێگری ئێستای ئەنجومەنی ئاسایشی حکومەتی ڕووسیا هات. ئەم دۆخە ئەوە نیشان دەدات کە چەکی ئەتۆمی نەک ئامرازێکی “ڕێگریکردن”، به لکو هەڕەشەیەکی ڕاستەقینە و ئەگەری هەیە بۆ سەر ژیانی مرۆڤایەتی هاوچەرخ. بۆیە لە یادی ٨٠ ساڵەی کارەساتی ئەتۆمی هیرۆشیما و ناکازاکی، تێپەڕبوونی مرۆڤایەتی پێشکەوتنخوازانە بە خه م ساردییه وه بەم ڕووداوە خۆی کارەساتێکی شۆککەرە.ئێمە لە لای خۆمانەوە لە بەڵگەنامەیەکدا لەسەر دۆخی جیهان کە لەلایەن کۆنگرەی یازدەیەمی حزبی کۆمۆنیست کارگه ری- حێکمتیستەوە لە مانگی ئازاری ٢٠٢٥ پەسەندکرابوو.ئەم دوو جەختکردنەوە بنەڕەتییەی خوارەوەمان هەبوو. “چڕبوونەوەی کێبڕکێی جیهانی و جیۆپۆلەتیکی و ململانێی نێوان زلهێزە ئیمپریالیستەکان و شەڕی بە وەکالەت و مەترسی شەڕی ڕاستەوخۆیان لە دونیای بێ لەنگەری ئێستادا، مەترسی گه وره لەسەر ژیانی ئێستا و داهاتووی مرۆڤایەتی دروست کردووه… له درێژه دا ئێمە زیاتر جەختمان لەوە کردەوە، “کۆتاییهێنان بەم دۆخە بەستراوەتەوە بە ڕۆڵ و ئامادەبوونی هۆشیارانە و ڕێکخراوانەی بزووتنەوەی کرێکاری سۆسیالیستی، بە ڕێکخستنی شۆڕشێکی کرێکاری بۆ روخاندنی نەزمی سەرمایەداریی هەڵگەڕاوە و ڕێگریکردن لە بەربەرییەت”. لەم سیستەمەدا هیچ ڕێگەیەکی سێیەم نییە.

ڕەحمان حوسێن زادە
۷ ئابی ۲۰۲۵





کاریگەری ناڕەزایەتی جیهانی لەپەیوەند بە برسیکردن و کوشتار لە غەززەوە!.. نوری بەشیر

کۆمەڵکوژیەک لە ٢٢ مانگی رابردوودا لەژێر سایەی حکومەتی فاشیستی ئیسرائیل و بە هاوکاری حکومەتەکانی؛ ئەمریکاو زۆرێک لە وڵاتانی ئەوروپاو بەریتانیا لە غەززە دەستی پێکرد، بەردەوامەو لە چەند مانگی رابردوودا پێی نایە دەورەیەکی نوێ لە برسیکردن و کوشتاری ژن و منداڵ و پیرو لاو لەسەرەی یارمەتی خۆراک وەرگرتندا. وێنەی برسێتی و مردن و کوشتاری منداڵان و دایک و باوکان لە میدیا حکومی و غەیرە حکومیەکان هەناوی هەموو مرۆڤێک کە یەک تۆز هەستی ئینسانی تێدا بێت، هەژاند.
ئەوەی دەورەی رابردوو لە روخانی خانوو و و نەخۆشخانەو قوتابخانەکان بەسەر خەڵکی ئەو ناوچەیەدا، تەنها کارو کردەوەی وەحشیانەی حکومەتەکەی ناتانیاهۆی نەدەخستەڕوو، بەڵکو کارنامەی حکومەتەکانی؛ ئەمریکاو بەریتانیاو ئەوروپاشی خستەڕوو، لە دیموکراسی و مافی مرۆڤێک کە ناوی دەبەن و ئیدعای بۆ دەکەن، ئەوە پێشێلکاری هەموو مافە جیهانیەکانی مرۆڤە کە هەموو ئەو وڵاتانە خۆیان بەشداربوون لە داڕشتنیدا، ئەمە ترس و تۆقاندنی تەنیا خەڵکی فەلەستین نیە، بەڵکو ترسە بۆسەرجەم مرۆڤایەتی لەدنیادا.
حکومەتە هارەکەی ناتانیاهۆ کۆمەڵكوژی ئەنجامدەداو سەرانی حکومەتەکان لە: بایدن و ترامپ، سوناک و کییەر ستارمەر، ماکرۆن و هەروەها سەرۆکەکانی ئەڵمانیا، ئیسپانیاو ئیتالیا بەهانەیان دەهێنایەوە کە حکومەتی ئیسرائیل بەرگری لەخۆی دەکات و بەم بیانوەش بەردەوام کۆمەکی مادی و مەعنەویان دەکرد، حکومەتەکان و حزبە ئیسلامیەکانی وڵاتانی عەرەبی یان شەرمنۆکانە قسەیان دەکرد، یان راستەوخۆ خەریکی بەرنامەی سیاسی و ئابوری خۆیان بوون لەگەڵ ئەمریکاو سەرانی حکومەتانی ئەوروپاو ناوچەکەداو تەنانەت ئیسرائیلیشدا.
ئەم هەڵوێستانەی حکومەتانی سەرمایەداری و حزبە بۆرژوازیەکان و وەستانیان لەپاڵ کۆمەڵكوژی خەڵكی فەلەستیندا بەتایبەت لە غەززە کە لەلایەن حکومەتی هاری ئیسرائیلەوە ئەنجامدەدرا، تاکە شانۆ نەبوو کە نمایشی تێدا دەکرا، بۆ سەرکەوتنی ناتانیاهۆو ئەمریکا لە بردنەپێشەوەی نەخشەی نوێی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بەڵکو لەلایەکی ترەوە شانۆیەکی تر، مەیدانێکی تر، هەڵوێستێکی تر لە بەرامبەر ئەو تراژیدیا ئینسانیەدا کە بێپەردە بەبەرچاوی کۆمەڵگەی مرۆڤایەتی ئەم سەدەیەوە ئەنجامدەدرێت کاردانەوەیەکی تری هەبوو، واتە بزوتنەوەیەکی ئینسانی کە دژی ئەو کۆمەڵكوژی و تراژیدیایەیە، دژی سیاسەتی ئەو حکومەتانەیە کە هاوبەشن لەو کۆمەڵكوژیەدا، ئەویش ریزی دەیان و سەدان ملیۆنی خەڵکی ناڕازی جیهانە لەیەکەمین رۆژەکانی ئەنجامدانی کۆمەڵكوژی خەڵكی غەززەدا، تا برسیکردن و کوشتاری سەرەگرتنی خەڵکی مەدەنی بۆ هاوکاریە مرۆییە جیهانیەکان، شێلگیرانەو بەردەوام ناڕەزایەتی نیشانداوەو لە فراوانبووندایەو کاریگەریەکانی دەرکەوتوون.
بزوتنەوەو رێزێک لە خەڵكی ئازادیخواز و مرۆڤدۆست کە ریشەیەکی مێژووی هەیە لە خەباتی چینی کرێکارو ژنان بۆ مافەکانی مرۆڤ، رێزێک لە چینی کرێکارو یەکێتیەکانیان و ریزێک لە چەپ و سۆشیالیستەکان کە بەردەوام لەماوەی ئەم کۆمەڵكوژیەی خەڵكی غەززەدا ناڕەزایەتیان دەربڕیوەو لە شەقام و ناوەندی شارەکانی جیهاندا، نەک تەنیا بەدژی ناتانیاهۆ و حکومەتەکەی، بەڵکو بەدژی حکومەتە بۆرژوا کۆنەپەرستەکانی وڵاتانی خۆشیان وەستاونەتەوە و سەرانی حکومەتەکانیان بە هاوبەشی ناتانیاهۆ داناوە لەو کۆمەڵکوژیەدا.
ئەم ناڕەزایەتیانە لە ئەمریکاوە تا ئەوروپا، بەریتانیا، ئوسترالیا، یابان، رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، ئاسیا و ئەفریقا تا تەلئەبیب لە ئیسرائلی، گرتەوە. سەرانی ئەمریکاو ئەوروپاو بەریتانیا بە هاوبەشی تاوانی کۆمەڵكوژی لەگەڵ ناتانیاهۆ دەزانن و دەڵێن بەناوی ئێمە شەڕ مەکەن و بەناوی ئێمەوە کۆمەڵكوژی ئەنجام مەدەن. لەژێر کاریگەری ئەو ناڕەزایەتیانەدا بوو کە لەسەر داوای حکومەتی ئەفریقای باشوور و چەند ووڵاتی دیکە، دادگای دای نێودەوڵەتی بڕیاری دەستیگکردنی بۆ ناتانیاهۆ و وەزیری جەنگی پێشوی ئیسرائیل دەکرد. ئێستاش و لەئاکامی بەردەوامی دەوڵەتانی رۆژاواییدا بۆ ئیسرائیل و جینۆسایدی خەڵکی غەززە، خواستەکە فراوانتربۆتەوە بۆ داوای دادگاییکردنی سەرانی حکومەتەکانی خۆیان کە هاوکاری ئابوری و سیاسی و چەک و تەقەمەنی حکومەتی ئیسرائیلیان کردوە بە تاوانی بەشداریکردن لە جینۆساید و برسیکردنی خەڵی غەززە. ئەم فشارەش بەجۆرێك کاریگەری لەسەر دەوڵەتانی ئەوروپی و رۆژاوا داناوە کە خەریکە هاوکێشەکان بەجۆرێک لە هەڵوێستی حکومەت و سەرانیاندا دەگۆڕێت. بەوەی داوا لە ئیسرائیل دەکەن شەڕەکە رابگرێ و رێگا بە چونەناوەوەی کۆمەکی مرۆیی بۆ ناو غەززە بدات و تەنانەت باس لە دان نا بە دەوڵەتی فەلەستیندا دەکەن.
ئەم ریزە ملیۆنیە مرۆڤدۆست و ئازادیخوازیە، رۆژانەو هەفتانە بەردەوام لە ئاستی دنیادا بەدژی حکومەتی ئیسرائیل و هاوکارانی مەوجود بووە، وێنەی سەرانی حکومەتەکانیان لەپاڵ ناتانیاهۆدا داناوە و میدیای حکومەتەکانیان تاوانبار کردوە کە راستی هەلومەرجی غەززەو هەلومەرجی برسێتی و کوشتارو تراژیدیایەک لەوێ ئەنجامدەدرێت راناگەیەنن، پەرلەمان و ئەندامانی پەرلەمانیان خستۆتە ژێر فشارەوە کە هەڵویست بنوێنن، بەڵام کاریگەریەکان لەم چەند هەفتەیەی دوایی شتێکی دیکە نیشاندەدات.
لە ئاکامی ئەم فشارە جیهانیەوە سەرانی ٢٨ وڵات، داوای راوەستانی کوشتاری ئێسرائیل دەکەن لە غەززە، داوای کردنەوەی دەروازەکان و ناردنی ئەو هەزاران بارهەڵگرە دەکەن کە حکومەتی ئیسرائیل ناهێڵێت بگەنە خەڵکی برسی، داوای دوو دەوڵەتی فەلەستین و ئیسرائیل دەکەن، هەندێ لەو وڵاتانە قەدەغەی سەردانی سەرانی ئیسرائیل دەکەن و ئەگەر بچنە وڵاتەکانیان دەستگیر دەکرێن، میدیاکان خەریکن ئاماری قوربانیەکان دەخەنەڕوو! لە راگەیاندنی ٥/٧/٢٠٢٥ی وێبسایتی DW ی ئەڵمانی بەزمانی عەرەبی، تەنها کوژراوانی لە غەززە بە زیاتر لە ٨٠ هەزار کەس راگەیاندووە، ئاماری مناڵانی کوژراو بە نزیکەی ١٩ هەزار دادەنرێت، ئەوە ژمارەی بریندارو ونبوو و داروخانی ئابوری و کۆمەڵایەتی زیاتر لە دوو ملیۆن ئینسان هەر باس ناکرێت. زیاتر لەسەد رێکخراوی مرۆڤدۆستی راگەیاندنیان دژی پێشێلکاری حکومەتی ئیسرائیل دا، کەشتی مرۆڤدۆستی لە دەریای ناوەڕاستدا بۆ شکانی گەمارۆی سەر غەززە بەردەوامە، ناڕەزایەتیەکانی ناوخۆی ئیسرائیل بەدژی کۆمەڵكوژی ناتانیاهۆ لە غەززە لەزیادبوندایە.
کاریگەریەکانی ئەم ریزە فراوانە لە ناڕەزایەتی لەدنیادا نەک تەنها لەشەقام و ناوەندەکانی شاردا قەتیس نەماوەتەوە، بەڵكو چۆتە ناو کابینەکانی حکومەت و پەرلەمان و خودی حزبەکانی دەسەڵاتیشی گرتۆتەوەو ترسی لەبەریەک ترازانیان هەیە، ئەگەر دەورەی پێشوو تەنیا بە قەدەر ژمارەی پەنجەی دەستەکان ئەندام پەرلەمانی وڵاتەکان ناڕازی بوون، ئێستا بەسەدان ئەندام پەرلەمان داوای مەحکومکردن و پەیوەندی پچڕاندن لەگەڵ حکومەتی ئیسرائیل دەکەن، داوای دەستگیرکردنی سەرانی حکومەتەکەی ناتانیاهۆ دەکەن، واتە ئەم ناڕەزایەتیانە بووەتە یەک ئەمری واقیع و یەخەی هەموو حکومەتە سەرمایەداریەکانی گرتۆتەوە، بۆتە بزوتنەوەیەکی ناڕەزایەتی لەناو هەموو خێزانێک، لە ناو یەکێتیە کرێکاریەکان، لەناو نەک تەنیا حزب و کەسایەتی چەپ بەڵکو ناو حزبەکانی دەسەڵاتیشی گرتۆتەوە.
ئەم ناڕەزایەتیانە لە ناو هونەرمەندان و کۆنسێرتەکانیاندا، لەناو رۆژنامەنوسان، دکتۆر، قوتابیان، مافناس، رێکخراوە حکومی و ناحکومی و ئینسانیەکانی وەک ئەمنستی ئینتەرناسیۆناڵ و هیومن رایت وەچ و یونیسێف، رێکخراوەکانی یوئین و دادگای نێودەوڵەتی تاوانەکان و هەتا چۆتە ناو خودی نەتەوە یەکگرتوەکانەوە، لەوەش زیاتر سەرانی وڵاتەکان هەڕەشە لە ئیسرائیل و ناتانیاهۆ دەکەن، کە گەمارۆی سەر ئەو هەزاران بارهەڵگرە لابەرێت کە ناهێڵێت بگاتە خەڵكی برسی غەززە، لەوەش واوەتر ژمارەیەکی زۆریان بڕیاریان داوە کە لەمانگی ٩دا لە کۆبوونەوەی نەتەوە تەکگرتووەکاندا مەسەلەی دان نان بە دەوڵەتی فەلەستین لەپاڵ دەوڵەتی ئیسرائیلدا بەرگری لێبکەن.
ئەم ئاڵوگۆڕانەی ئەم چەند هەفتەیە لە هەڵوێستی حکومەتان و سەرانیان کە تا دوێنێ بەهانەیان بۆ کۆمەڵكوژی ئیسرائیل دەهێنایەوە ئێستا تاوانباری دەکەن، ئەوەی تەنیا حکومەتی ئیسرائیلیان بە رەسمی دەناسی، ئەمڕۆ روخسارو هەڵوێستێکی نوێیان گرتۆتەبەر کە سەدو هەشتا پلە جیاوازە لەوەی پێشوو لە بەرگری لەدەوڵەتی فەلەستین، بێگومان بۆ دەربازکردنی خۆیانە لەژێر باری ئەو فشارە جەماوەریەی لەلایەن هاوڵاتیانی خۆیانەوە سەبارەت بە مەسەلەی غەزە خراوەتە سەریان و تەنانەت داوای لێپێچینەوەیان دەکەن بە تۆمەتی بەشداریان لەو تاوانەدا کە دژی غەزە دەکرێ!
ئەم فشارە جیهانیە بوو کە ئیسرائیل و ئەمریکاو پشتیوانەکانی لەناو دەوڵەتانی ئەوروپا بەجۆرێك لەباری سیاسی و دیپلۆماسیەوە تەریک خستەوە کە ترامپ ناچاربێت فشار لە ناتانیاهۆ بکات بۆماوەیەکی کاتی ئاگربەست ڕابگەیەنێ و رێگا بەچونەناوەی کۆمەکەکان بۆ غەزە بدات. ئەم بزوتنەوە جیهانیە ئەو هێزە مەزنەیە کە دەتوانێ ئەم بەربەریەتەی ئیسرائیل و ئەمریکاو ووڵاتانی ئەوروپی دژی خەڵکی غەزە و فەلەستین رابگرێ و پرسی فەلەستین و بەرەسمیناسینی دەوڵەتی فەلەستین، سەرەڕای ملبادانەکانی ئەمریکاو ئیسرائیل، بکاتە واقیع. بەوەش زەربەیەك لەم شەقاوەچێتیەی بۆرژوازی و ئیمپریالیزم بدات کە دەیانەوێ جیهان گیرۆدەی کارەسات بکەن لەپێناو بەرژەوەندیە سیاسی و ئابوریەکانی خۆیاندا.
٩ی ئۆگەستی ٢٠٢٥




عێراق بەرەو زریانێکی تر!.. عوسمانی حاجی مارف

هەڕەشەی حزبولڵا لە ناو حکومەتی بەغدا، بۆخواستی دەرکردنی هێزەکانی ئەمریکا لەماوەی دوو مانگدا، واتە دەستپێکردنەوەی هێرشەکان بۆ سەر بەرژەوەندیەکانی ئەمریکا لە عێراقدا. لەلایەکی ترەوە سودانی وەک نوێنەری هەڵوێستی حکومەت کە بەردەوامی مانەوەی ئەو هێزانەی ئەمریکا لە بنکەکانیاندا بە پێویستیەک بۆ پاراستنی سیستەمی سیاسی ئێستای عێراق دەزانێت، ئەمەش نیشاندانی ناکۆکی نێوان هێزەکانی “چوارچێوەی هەماهەنگیە” کە لە حکومەتی عێراقدان، کە واقیعی دۆخی سیاسی ئاژاوە و سەرلێشێواوی زیاتر بەخۆوە دەبینێت و ئەگەری ئەوە هەیە قوڵتر بێتەوە، وە پەرتبونەکەی زیاتر بێت و دابەشبون لە نێوان پایەکانی سیستەمی حوکمڕانیدا فراوانتر بکات.
دۆخی عێراق ئاڵۆزتر بووە، کاتێک دوو پێچەوانە لە یەک کاسەدان، لایەک کە بەشێکە لە بڕیاردەری سیاسی، نەتوانێ خۆی لە نفوزی ئێران دوور خاتەوە، لەهەمانکاتدا لاکەی تر کە هەمان بڕیادەری سیاسیە، بەڵام چاوەڕوانی لە دەوری ئەمریکا هەبێت لە عێراقدا، ئەتوانین ئاڵۆزی و گێژاوی دۆخەکە بناسین.
لەم چوارچێوەیەی ئێستادا کە دەسەڵاتداریەتی لە بەغدا درێژە بە ڕێڕەوی ئاڵۆزی خۆیان ئەدەن، بە ساغ نەبونی یەکدەستیان لە سەر پاشکۆبون بۆ ئێران یا ئەمریکا، لەلایەکی ترەوە لە چوارچێوەی ململانێی بەردەوامی نێوان حکومەتی بەغدا و هەولێردا ئەمسەرو ئەوسەر دەکرێت، ئەمەش ئاماژەیە بۆئەوەی بارزانی و حکومەتی هەرێم خاوەنی زانیارین سەبارەت بەو ناکۆکی و هەڕەشە جدیانەی کەدەتوانن هەڕەشە لە سەر حکومەتی ئێستای بەغداد بکەن، بۆیە لەهەر فرەسەتێکدا بارزانی یاریەک دەکات و کارتێک فرێ ئەداتە سەرمێزی قومارخانەی دەسەڵات.
ئەگەر چوارچێوەی هەماهەنگی پێداگری لەسەر پابەندبون بە خواستی ئەمریکا بۆ ڕادەستکردنی چەکی میلیشیای حەشدی شەعبی بە حکومەتی عێراق نەکات، دەرگیری واقعیەتێکی ناتەندروست دەبێت، رادەستیشی بکات پێگەی دەسەڵاتی تەواو لەق دەبێت!.
ئەمریکا جەختی لەسەر جدیەتی هەڕەشەکانیەتی سەبارەت بە هەڵوەشانەوەی حەشدی شەعبی، هەر لەم بارەیەوە ئەمریکا نیگەرانە بە دواخستنی یاسای پێشنیارکراو کە لە پەرلەمانی عێراقدا تاوتوێ دەکرێت و تائێستا نەخراوەتە دەنگدانەوە، چەند جارێکە دەنگدانەکە دوادەخرێت لەبەرئەوەی نوێنەرانی سوننە و کورد لە دانیشتنەکانی پەرلەمان دەرچوون، بەگوێرەی نوێنەرانی چوارچێوەی هەماهەنگی دەیانەوێت ئەو یاسایە بە دەستوەردان لە کاروباری ناوخۆی عێراق بناسێنن.
بە مانایەک ئەم دەستێوەردانە دەرەکیەی ئەمریکا لە عێراقدا و هەوڵدان بۆ هەڵوەشانەوەی حەشدی شەعبی لەگەڵ ویست و دەوری ئێراندا نایەتەوە، هەروەها داوای حزبولڵای عێراق بۆ خێراکردنی کشانەوەی هێزەکانی ئەمریکا لە عێراق، بەمەبەستی ئەوەیە لەڕێگەی بنکە سەربازیەکانی ئەمریکاوە کە دەکەوێتە سەر خاکی عێراق، ئێران نەکرێتە ئامانج.
بەڵام واپێدەچێت حکومەتی عێراق چیتر فرسەتی وای بەدەستەوە نەمابێت، چونکە بەڵگە و پێوەرەکان ئەوە دەگەیەنن کە سیاسەتی ئەمریکا لە بڕیاردان بۆ دابڕانی عێراق لە ئێران پێداگری خێرا دەکات، واتە ئەم سیناریۆیە گەیشتوەتە ئاستێک لە هەوڵ بۆکۆتاییهێنان بە حەشدی شەعبی و فشارهێنان بۆ جێبەجێکردنی.
هێزەکانی چوارچێوەی هەماهەنگی، هەنگاوەکانی ئەمریکا بۆ هەڵوەشاندنەوەی هێزەکانی حەشدی شەعبی بە هەڕەشەیەکی ڕاستەوخۆ بۆ سەر کاریگەری خۆیان و سەرەتای داڕمانی سیستەمی سیاسیان دەزانن، پێیانوایە چەکداماڵینی حەشدی شەعبی جیاوازی نیە لەگەڵ نمونەی “شێواندنی ڕوخساری مرۆڤدا”، وەک ئەوەی لەبەرامبەر هەندێک نەتەوە و مەزهەب لە سوریا کراوە، کە دەبێتە زریانێک بۆ سەر پێکهاتەی دەوڵەتی عێراق.
ئەگەری زریانی داهاتوی ڕوو بە عێراق، کە بە بەڵگە و نەخشە سیاسیەکانەوە دەخرێتە ڕوو، کاریگەریەکەی تەنها لەڕێگای ململانێی ئێران و ئەمریکاوە دروست نابێت، بەڵکو لە هەمانکاتدا لە سایەی ئەو دەستە میلیشیاییانەوەیە کە دوو دەیە زیاترە حوکمڕانی عێراق دەکەن، جگە لە تاڵانچێتی و جەردەیی و وێرانکاری و ئاژاوە و خولقاندنی کارەسات هیچی دیکەیان لێ ناچنرێتەوە.
بوونی میلیشیا چەکدارەکان لە پەرلەمانی عێراق هەمیشە نوێنەرایەتی دۆخێکی نائاسایی مەترسیدار دەکەن، کە ئاماژەیە بۆ قەیرانێکی سیاسی بەردەوام کە لە ئەنجامی شەڕی نێوانیان و باڵادەستی بە هێزی چەکداری و پێشێلکردنی مافی مرۆڤ و بارگرژی و ڕێزنەگرتن لە ئاسودەی و ئارامی دەبێتە هۆی ناسەقامگیری سیاسی و ئەمنی و کۆمەڵایەتی، کە چەندین ساڵە خەڵکی عێراقی پێ زەلیلکراوە.
ڕژێمی عێراق ئەمڕۆ لە گۆڕەپانێکدا وەستاوە، ڕێڕەوەکەی زیاتر لە سەر پاوانخوازی هێزە میلیشیاکانی سەربەئێران و باڵادەستی مەزهەبی شیعەیە، کە بەردەوام هەڕەشەیە لە ناسەقامگیری خودی دەوڵەت و قەبول نەکردنی ناساندنی دەستورە لەسەر بنەمای هاوڵاتیبون، بەم شێوەیە عێراق لە ئایندەیەکی تاریک و ناڕۆشن و نادیار ڕادەگیرێت.
ئێران و ئەمریکا لەسەر چاودێریکردنی دۆخەکەن، لەململانێی نێوانیان و بە گەمەی سیاسی خۆیان پشتیوانی لایەنە جۆربەجۆرەکانی عێراق دەکەن، کە ئەو لایەنە سیاسیانەیان کردۆتە پاشکۆی بەرژەوەندی و سیاسەتەکانی خۆیان، ئەمەش عێراقی خستۆتە ناو بازنەی ململانێیەک کە ئیرادە و ڕێبازی سەربەخۆی تەواوی هێزو لایەنەکانی خاڵی کردۆتەوە، چارەنوسی عێراق تەواو گرێی خواردووە بە ئایندە و ڕێرەوی ئەو ململانێیەی ئێران و ئەمریکا کە نازانرێت کەی یەکلایی دەبێتەوە.
لایەنێکی دیکەش کە پەیوەندی بە دووبارە ڕیزکردنەوەی هێزە شیعەکانەوە هەیە، بزووتنەوەی سەدریەکانە، سەرەڕای کشانەوەیان لە پەرلەمان، وەک یاریزانێکی بەهێز لەسەر شەقامەکان ماونەتەوە بە پشتبەستن بەوەی هەوڵدەدەن شەرعیەتی هەڵبژاردن پێناسە کەنەوە، بە نیازن لەم دۆخەی ئێستادا گەر بۆیان بلوێت گەمەیەکی تر لە گۆرەپانەکەدا بکەن، هاوکات هێزەکانی چوارچێوەی هەماهەنگی هەوڵدەدەن پێگەی خۆیان بپارێزن، بەڵام ئاشکرایە ڕوبەڕوی ئاستەنگی زۆر و فشاری ناوخۆیی و دەرەکی دەبنەوە.
ئەوەی شایانی باسە ڕۆڵی لایەنە کوردیەکان و سونەکان لە هاوکێشەی سیاسی داهاتوی عێراقدا و لە نێوان دەخالەتی ئێران و ئەمریکا لە عێراقدا بێ بایەخ نیە، بەتایبەتی لەگەڵ سەرهەڵدانی هاوپەیمانی نوێ لە دەرەوەی سەرکردایەتی ئێستای حکومەتی عێراقدا، بە ئەگەرێکی زۆرەوە هاوسەنگی هێز لە بەغدا بگۆڕدرێت. لەم دۆخەشدا هێزە کوردیەکان بەدەست دووبەرەکی و ململانێی ناوخۆییەوە دەناڵێنن، ئەمەش وەک هەمیشە پێگەیان لە یاریەکان و دانوستانەکاندا لاواز دەکات، یان ئەگەری زۆرە زیاتر بارزانی بەکارتی قومارەکانی دەتوانێت یاریزانێکی بەتواناتر بێت و سود لەم دۆخە وەرگرێت.
لەلایەکی ترەوە هێزە سوننەکان هەوڵدەدەن خۆیان لە قاڵب بدەنەوە و خۆیان لە چوارچێوەی دیمەنی سیاسیدا جێگیر بکەن و لەڕیزی هاوشێوەی حکومەتی ئێستای سوریادا، خۆیان لەگەڵ ئەمریکا بگونجێنن، کە دەورانێکی تر و بە ڕۆڵێکی تر گێژاوی سیاسی و نائارامی لە عێراق درێژە پێدەدەن.
لە ڕاستیا ئەتوانین بڵێین دیمەنی ئێستای عێراق و ئایندەکەی زۆر لەوە ئاڵۆزترە کە لە وێنەی سیناریۆکانی واقیعی ئێستادا دەبینرێت، لەنێوان هێزە سیاسیەکانی دەسەڵاتداری ئێستا و فراکسیۆنەکانی دیکە، واتە میلیشیاکانی حەشدی شەعبی و هەر هێزێکی چەکداری تر، ئەمڕۆ لە گۆڕەپانی عێراقدا شەڕی دواین موزایەدەی مان و نەمانی ئێران دەکرێت.
ئەوەش کە جێگای ئاماژە پێدانە هەموو ئەو قسانەی لە ئێستادا لەبارەی داواکاریەکەی ئەمریکا و نێودەوڵەتی بۆ هەڵوەشاندنەوەی میلیشیا و کوتلە عێراقیەکان بڵاودەکرێنەوە، نابینرێت کەزۆر بەجدی مامەڵەی دەکرێت و بەم زووانە جێبەجێ بکرێت، دیداری ئەم دواییەی نێوان سودانی و ئەنتۆنی بلینکن، وەزیری دەرەوەی ئەمریکا، باشترین بەڵگەی کشانەوەی ئیدارەی بایدن بوو لە مەلەفی عێراق و ڕەوانەکردنی بۆ ئیدارەی نوێی ترەمپ، پێموابێ هەر ئەمەشە کە سودانی و حکومەتی عێراق فرسەتی ئەوەیان هەیە خاوەخاوی تیا بکەن.
بۆیە واپێدەچێت جارێ چەکی میلیشیاکان لە ئێستا زیاتر بۆ پاراستنی “دەسەڵات” لە ناوخۆدا بهێڵنەوە، نەک بۆ هەڕەشەی دەرەکی، هەروەها تاران متمانەی بەو چەکانە و کاریگەریەکانی نیە بۆ بەردەوامی دەخالەتی لە عێراقدا، بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە تەواوی عێراق بارمتەی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتیە و چاوەڕێی نەخشەو سیاسەتەکانی ئەمریکا و ترەمپ دەکات.
سەردان و چالاکیەکانی سودانی لە دەرەوەی وڵات تەنیا “نمایشێک” و هەوڵێکە بۆ بەبازاڕکردنی وێنەی سەرۆکوەزیران وەک فریادڕەسێک بۆ ڕای گشتی عێراق، لە هەمانکاتدا هەوڵێکی سودانیە بۆ پاراستنی پێگەی چوارچێوەی هەماهەنگی و میلیشیاکانی.
لەلایەکی ترەوە ژینگەی هەڵبژاردن لە عێراقدا لە قەیرانێکی قوڵتردایە، بەهۆی دابەزینی متمانەی گشتی بە دەسەڵاتی سیاسی و تەواوی لایەنە سیاسیەکان و دامەزراوەکان، بەردەوامی لە کەڵەکەبونی دۆسیەی گەندەڵی، ئەزمونەکانی پێشوتریش، بەتایبەتی هەڵبژاردنەکانی ساڵی ٢٠٢١، دەرکەوتووە کەلێنی قووڵتربونەوەی زیاتری نێوان هاووڵاتیان و دەسەڵاتە، لەگەڵ ڕێژەیەکی بەرزی بەشدارینەکردن لە دەنگداندا، هاوکات لەگەڵ تۆمەتی ساختەکاری و نەبوونی شەفافیەت لە ئەنجامەکاندا.
دەشێ هەڵبژاردنی داهاتوو نوێنەرایەتی ساتێکی هەستیار لە مێژووی سیاسی عێراقدا بکات، کە بەردەوامی لە سوڕی دوبەرەکی و ئیفلیجی سیاسیدا دیاری دەکەن، شکستی زیاتری حکومەتی فیدراڵی بەرجەستە دەکەنەوە، بۆیە گرەوەکانی ئەمڕۆ تەنها لەسەر ئەوە نیە کە کێ سەردەکەوێت، بەڵکو لەسەر ئەوەیە کە ئایا ئەوانەی سەردەکەون دەتوانن سەقامگیری لە دۆخی سیاسی عێراقدا بەدیبێنن؟ لەکاتێکدا کە زریانێک لە ئاڵوگۆڕ لەسەر ڕێگای دۆخی سیاسی عێراق لە ململانێی ئێران و ئەمریکادا شەپۆل ئەدات.
کلیلی گۆڕانی سیاسی لەدۆخی ئێستای عێراق و دەرکێشانی لەو گێژاوەدا، هاتنەمەیدان و سەرهەڵدانی هێزی سەربەخۆی جەماوەریە وەک هێزەکانی تشرین و بزوتنەوە مەدەنیەکان و خۆپیشاندانی جەماوەری بەرفراوان کە تەحەدایەک بۆ دەسەڵاتی ئێستا دروست دەکەن، ئەمەش وەک بزوتنەوەیەک کە هەوڵ ئەدات دەورو دەخالەتی خەڵک لەدەسەڵاتی سیاسیدا بەدەست بهێنێت و جێگیر بکات، گەربتوانن لە ژێر بەرنامەی واقیعی ئینساندۆستی و ئازادی و خۆشگوزەرانی و یەکسانی و هاوپەیمانی فراواندا رێکخراوبن و یەکگرتوبن، ئەتوانن پێشکەوتن و پێشڕەوی و مرۆڤایەتی لەسەر نەخشەی سیاسی لە هەر شوێن و پارچەیەکی عێراقدا بەدەستبهێنرێت و بەر بەهەر زریانێک بگرن کە تەحەددای دانیشتوانی ناوچەکە دەکات.

عوسمانی حاجی مارف




من کە هیچ موناسەبەیەکم نییە.. نەوزاد بەندی

لەو سەری دنیاوە
هەتا ئەمسەری دنیا،
شتێک نییە وام لێ بکا سەرسام بم .

جاران حەزم ئەکرد،
شەوانی باران،
کەسێک لای پەنجەرەکەوە ،
بە بێ موقابیل گوێم بۆ ڕادێرێ ..

من بەیانیان ،
وەک سزا تەماشا ئەکەم،
چونکە لە خەو هەڵمانئەسێنێ،
بۆ ئەوەی زەمین وێرانتر بکەین ..
ملیۆنەها گیانداری بێتاوان سەربڕینەوە ،
بۆ ئەوەی ئاودەستخانەکان پیستر کەین ..

کرێکارێ لەسەر داخوازی ئاغایەک، سەرقاڵی ڕوخاندنی شاخێکە..
شاخێ ملیارێک ساڵ زیاترە،
هیچ دڕندەیەک له گوڵ کاڵتری پێنەوتووە ..

گەیشتوومەتە بڕوایەک
هەمووان درۆ ئەکەن ..
هەموومان تاوانبارین ..
زەوی لەوە زیاتر بە کەڵکی شیعر نایەت ..
مەگەر بە زیرەکی دەسکرد ..
چیدی دەریا نەهەنگ ناگرێتە خۆی ..
سانتیاگۆیەکی تر ،
جارێکی تر ناچێ بۆ ڕاو …

بە کراسێکی نیو قۆڵەوە،
بڕیار ئەدەم هەر لە ماڵ بمێنمەوە ..
ماڵ کراسەکەم ئەخوازێ و ..
بۆ خۆی ئەڕواتە دەرەوە ..

تەنانەت کتێبەکانیش
خەریکن ئەچنە خولی شۆفێریی ..
ئەوەی ئوتومبیل لێ نەخوڕێ، شەرەفی نییە ..

ئاو هەر بەشی شۆردنی ئوتومبیل ئەکا ..
ڕۆن هەر بەشی کەوەری ئوتومبیل ئەکا ..
نەوت هەر بەشی دووگیانگردنی ئوتومبیل ئەکا ..
کورد بێ ئوتومبیل یەکسانە بە هیچ ..

هەر بۆیە کە کورد ئەبێتە پەرلەمانتار،
پێش هەموو شتێ ،
لاندکرۆزەرێکی کیلۆمەتر سفری ئەدەنێ ..
ئەوە نرخی عەقڵ و بیرکردنەوە و زمانێتی ..
ئەوە نرخی دین و ئیمان و کەرامەت و ویژدانێتی ..
ئەوە لەشفرۆشییە + ڕۆحفرۆشیی .

لە حەوشەیەکی پڕ لە هیچ،
گرانترین شت ئەکوژم، کە کاتە ..
هیچ کۆناکەمەوە،
چونکە هیچی لێ نییە

ڕەفەی کتێبخانەکەم،
پڕن لەو دەعوەتنامانەی لە هیچیاندا حازر نەبووم ..
نازانم بۆچی پاراستومن؟
یەک دەقیقە مۆڵەتم بەنێ،
با بچم بیاندڕم ..

دڕیمن ..
فڕێم دانە سەتڵی خۆڵەکەوە ..

حەفتا ساڵ تەمەن بەچی تەواو ئەبێ ؟
بۆچی بە یەکتر ئەڵێن
تەمەن درێژ بی..؟
ساڵی 364 جار هەمان شت دووبارە بکەیتەوە ..
فڵچەکە بێنیت بە ددانتا و
لەبەردەم برنج و شلەکەدا دانیشی ..
لەبەردەم دەستگێڕێکی ماندوو ڕاوەستی و .. بڵێی :
دوو کیلۆ بە پێنج هەزار ئەبێ ؟
ئەویش بڵێ : نابێ ..
دوایی دەست بکەیت بە قوتدانی حەبە شینەکە ..

چ عەزابێکە ئەم دنیایە؟
بە سەد گوریس بەستراویتەتەوە و
ئەبێ بیشڕۆی ..
لە هەزار شوێنەوە تەقەت لێئەکرێ و
ئەبێ بیشژیت ..

کچە جوانەکان دووگیان ئەکەن و
سەد شیعریان بۆ ئەخوێننەوە ..
کچە ناشیرین و کەمئەندامەکان،
ئەخەنە ناو زبڵی قەیرەیی و
ئاوڕیان لێ نادەنەوە ..

بە لەچک و ڕیش خوا هەڵناخڵەتێ ..
کوا کامەتان شمشێرەکەی خالیدی ڕاوەشاندووە ؟
کامەتان چوار ساڵی گواویی خۆی،
لە پێناوی خوادا سووتاندووە؟
هەمووتان چۆک دائەدەن و پاڵئەکەون، لە بەردەم بەرازخۆرێکی سەرخۆش ..
لە ژێر ڕیش و لەچکەوە ،
وا باوەشتان بە دنیادا کردووە،
مەگەر مردن بە پاچ و خاکەناز
لێکتان کاتەوە ..
ئیتر درۆی شاخدارم بۆ مەکەن،
خوا پێتان ڕائەبوێرێ ..
لە خۆپەرستی زیاتر هیچتان پێناکرێ ..
هێشتا لە ژێر لێوەوە ئەڵێن
حسبي الله و نعم الوكیل ..
جا ئەڕۆنەوە بە لای ئیشی حەرام و پەڕین و گەدە و ڕیخۆڵە پڕکردن تا قڕقێنە ..

ئیتر لە دەرگام مەدەن ..
من هیچ موناسەبەیەکم نییە بۆ لام بێن ..
چاوەڕێ ئەکەم کۆتایی بێ،
ئەم حەسیر مەیانە ..
باران ئەکەین بە میز و
لە قەراغ شار ،
سەوزەکانی پێ ئاو ئەدەین..
ئاژەڵ و پەلەوەر و دار و بەرد ئەکەین بە پیسایی و ..
بە دزییەوە، هەڵی ئەدەینە ژێر زەوی ..
ئەرێ لەم خوێڕێتییە بێزار نەبوون ؟!




دوو شیعری ستار ئەحمەد

سێ گوڵه‌ هۆنراوه‌

شیعرێك گوڵ نه‌گرێته‌ ئامێز
زاری ره‌ش‌و رووتان نه‌بێ
خۆزگه‌ی شاعیر نایه‌ته‌دی
شیعر چی یه‌؟ نه‌بێته‌ سه‌نگه‌ری چیاو
ئاڵای عه‌شقێكی ئه‌به‌دی
من ده‌مویست هۆنراوه‌یه‌كی روو گه‌شبم
بۆ پاشه‌ڕۆژ بیرێكی نوێ بنیات بنێم
بڕیارێكه‌ ئه‌م هه‌نگاوه‌ پاشگه‌زیش نیم
ئه‌مڕۆش نه‌بێ.. رۆژێك هه‌ردێ
وه‌كو گزنگی سه‌ربه‌رزی
له‌ ئاسۆی ته‌ماوی هه‌ڵبێم
شاعیر تووڕه‌ بوون نازانێ
شه‌و له‌ ته‌می هه‌ور وه‌ڕس بێ
رووی ئه‌ستێره‌كان ماچده‌كا
شاعیر ئه‌گه‌ر ده‌ستێكی شووم رایبژه‌نێ
وه‌ك ئه‌رخه‌وان چڵه‌كانی چرۆی هۆنراوه‌ ده‌رده‌كا

نه‌وره‌سێكی زامدار

بارگه‌ی خه‌می من پیرۆزه‌و
پیرۆزی تۆ له‌ كۆڵمایه‌
من به‌م باره‌وه‌ سه‌نگینم
له‌ توێی خه‌ونی كه‌سك‌و سوورا
نیگای ئاڵی تۆ ده‌بینم
من نه‌وره‌سێكی زامدارم
باران خوێنی زامه‌كانمه‌
خۆر هێلانه‌ی هیواكانم
ته‌ریوی لوتكه‌ی خه‌مێكم
خاك‌و خۆڵی ئه‌م زه‌مینه‌
ده‌خه‌مه‌ سه‌ر چرۆی گیانم
ئای كه‌ له‌ ئه‌شكی خۆما ده‌خنكێم
نازانم بۆ هه‌ر تینووم‌و
ده‌سته‌و دامێنی چیایه‌كم بۆ ووچانم
كانی سووتاو گه‌رووی حه‌زێتی‌و
په‌لكی وه‌ریوی دار هه‌نار برۆكانی
ئه‌ی پێم نه‌وتی!
له‌ زاری خۆزگه‌و عه‌شقی تاڵ تێ ناگه‌یت‌و
به‌ ژانی سه‌ختم نازانی
تۆ ته‌ماشاكه‌ كه‌ ئه‌ستێره‌یه‌ك ده‌كوژێته‌وه‌
تاریكی.. ده‌بێته‌ به‌رگی برسیه‌كان
مانگ.. وورشه‌ی گواره‌ی نه‌وبووكێكه‌
لوتكه‌.. ئه‌سپی حه‌زو تاسه‌ی
خۆر.. ده‌بێته‌ نانێكی وون
كه‌ بارگه‌ی خه‌م ده‌كه‌مه‌وه‌
وه‌كو نه‌وره‌سێكی ته‌ریو
دیسانه‌وه‌ ده‌بیت به‌ من
من‌و تۆ‌و خه‌م‌و هۆنراوه‌
په‌راوێزی مێژوویه‌كین
له‌سه‌ر سنگی ئه‌م زه‌مینه‌
وه‌كو چیایه‌كی به‌ ته‌مین
رۆژو مانگمان لێگیراوه‌
پڕ له‌ كانی ئه‌شك رێژین
خه‌ڵوه‌تگای بڕواو شه‌و نوێژین
به‌ڵام خۆمان خه‌زانێكین
ته‌می هیوامان بارێژه‌یه‌
زامی ناخمان جۆگه‌ی ژانه‌
دورگه‌یه‌كی پڕ كێشه‌یه‌

ستار ئەحمەد
•




لە تارانتینۆوە تا نۆلان گەشتێک بە جیهانی پۆستمۆدێرندا.. باکۆ رێبوار

لە نیوەی دووەمی سەدەی بیستەمەوە، سینەما وەک هونەر و پیشەسازی، گۆڕانکاریی بنەڕەتی بەخۆیەوە بینی لەئەنجامی دروستبوونی ئەوەی ئەمڕۆ بە “سینەمای پۆستمۆدێرن” ناسراوە، ئەم جوڵانەوە هونەرییە لە شەستەکانی سەدەی ڕابردووەوە دەستی پێکرد و لە حەفتا و هەشتاکانی ئەو سەدەیەدا گەشەی کرد، نەک تەنها شێوەی دروستکردنی فیلمی گۆڕی، بەڵکو بنەمای فەلسەفی ئەو بیرۆکانەی ئەم هونەرەی لەسەر دامەزراوە دووبارە پێناسە کردەوە، ئەگەر سینەمای کلاسیک بە دوای یەکگرتوویی، ڕاستگۆیی، و گێڕانەوەی لینیاری دەگەڕا، سینەمای پۆستمۆدێرن بە ئاشکرا ئەم بنەمایانەی ڕەت کردەوە و لەبری ئەوە بایەخیدا بە پارچەپارچەبوون، خۆناسینی، و شکاندنی سنوورە ئیستاتیکیەکان،

پۆستمۆدێرنیزم وەک بزووتنەوەیەکی فەلسەفی و کلتووری، گرنگی تایبەت بە چەمکی نوێنەرایەتی، ڕاستی، و دەسەڵات دەدات، لە سینەمادا، ئەم هەنگاوە واتای ئەوەی بوو کە فیلمسازەکان دەستیانکرد بە پرسیارکردن لە بنەمایانەی سینەمای کلاسیک لەسەری دامەزرابوو، لەبری ئەوەی بەدوای دروستکردنی “پەنجەرەیەک بۆ دنیا”دا بگەڕێن، وەک چۆن نەریتی سینەمای کلاسیک بوو، فیلمسازە پۆستمۆدێرنەکان دەستیان کرد بە دروستکردنی کارەکان، بە ئاشکرا خۆیان وەک دروستکراو، ساختە، و “تەنها فیلم”یان ناساند،

یەکێک لە گرنگترین تایبەتمەندییەکانی سینەمای پۆستمۆدێرن بەکارهێنانی “pastiche”ـە، واتە تێکەڵکردن و لادانی شێوازە جیاوازەکان ئەمە لە “parody”ـی کلاسیک جیاوازە، چونکە pastiche بە خۆشەویستی و ڕێزەوە تەماشای کلتووری ڕابردوو دەکات، نەک بە مەبەستی گاڵتەپێکردن، نموونەیەکی گرنگی ئەم تایبەتمەندییە لە کارەکانی کوێنتین تارانتینۆدا دەبینین، بەتایبەتی لە فیلمی “Pulp Fiction” (1994)دا، تارانتینۆ بە شێوەیەکی تەواو خۆشەویستانە ئاماژە بە فیلمە crime و noir و B-movieکانی شەست و حەفتاکان دەکات، بەڵام لەهەمان کاتدا شێوازێکی تەواو نوێ و تایبەت بە خۆی دروست دەکات،

ئینتەرتێکستواڵیتی(Intertextuality) یەکێکی ترە لە چەمکە سەرەکییەکانی سینەمای پۆستمۆدێرنە، ئەمە واتای ئەوەیە هەموو تێکستێک، فیلمێک، پەیوەندی بە تێکستی ترەوە هەیە و مانای تەواو تەنها لە ڕێگەی ئەم پەیوەندییانەوە دەست دەکەوێت، فیلمە پۆستمۆدێرنەکان بە ئاشکرا ئاماژە بە فیلمی تر، کتێب، وێنە، موزیک، و هەموو شێوەیەکی تری هونەر دەکەن، ئەم تایبەتمەندییە بە شێوەیەکی زۆر بەرچاو لە کارەکانی کۆین برازەرزدا دەردەکەوێت، بەتایبەتی لە فیلمەکانی وەک “Barton Fink” (1991) و “The Big Lebowski” (1998)دا، پڕن لە ئاماژە و ڕەوانەکردن بۆ فیلم، ئەدەبیات، و کلتووری پۆپی ئەمریکی،

ناڕاتیڤی مێتا (Meta-narrative) چەمکێکی ترە کە لە سینەمای پۆستمۆدێرندا زۆر گرنگە، ئەم جۆرە فیلمانە نەک تەنها چیرۆک دەگێڕنەوە، بەڵکو سەبارەت بە خودی پرۆسەی چیرۆکگێرانەوەش دەدوێن، ئەوان بە ئاشکرا خۆیان وەک فیلم دەناسێنن و لەگەڵ بینەردا سەبارەت بە سروشتی سینەما و نوێنەرایەتی دەدوێن، نموونەیەکی نایاب ئەمە فیلمی “Being John Malkovich” (1999)ـی چارلی کافمانە، نەک تەنها چیرۆکێکی سەیر و سەمەرە دەگێڕێتەوە، بەڵکو بە شێوەیەکی قووڵ سەبارەت بە سروشتی ناسنامە، هونەر، ناوبانگ دەدوێت، فیلمەکە بە ئاگایی تەواو لەگەڵ ئەوە یاری دەکات ئەکتەرێکی ڕاستەقینە، جۆن مالکۆڤیچ، ڕۆڵی خۆی دەگێڕێت، و ئەمەش یەکێکە لە باشترین نموونەکانی شکاندنی سنوور لە نێوان ڕاستی و خەیاڵ،

گۆڕینی سروشتی کات و شکاندنی linear narrative یەکێکی ترە لە تایبەتمەندییە سەرەکییەکانی سینەمای پۆستمۆدێرنە، لەبری ئەوەی چیرۆک بەو شێوازە ئاسایییە بگێڕدرێتەوە کە سەرەتا، ناوەڕاست، و کۆتایی هەبێت، فیلمە پۆستمۆدێرنەکان زۆرجار بەشێوەی نالینیاری، بە پاشگەڕانەوە لە کات، دووبارەبوونەوە، یان تەنانەت بە شێوەی بازنەیی چیرۆک پێشکەش دەکەن، نموونەیەکی بەرچاو، فیلمی “Memento” (2000)ـی کرستۆفەر نۆلانە، ئەم فیلمە چیرۆکەکەی بە شێوەیەکی پێچەوانە دەگێڕێتەوە، واتە لە کۆتاییەوە بۆ سەرەتا، و ئەمەش نەک تەنها وردەکاری تەکنیکی نییە، بەڵکو بەشێکی سەرەکییە لە چۆنیەتی تێگەیشتنی بینەر لە بارودۆخی کارەکتەرە سەرەکییەکە، کە کێشەی کورتخایەنی مێشکی هەیە،

کوێنتین تارانتینۆ یەکێکە لە ناسراوترین و کاریگەرترین دیرەکتەرانی سینەمای پۆستمۆدێرن. کارەکانی، بەتایبەتی “Pulp Fiction”، نموونەی تەواوی زۆربەی تایبەتمەندییەکانی ئەم بزوتنەوەیەن “Pulp Fiction” لە سێ چیرۆکی جیاواز پێکهاتووە کە بە شێوەیەکی نالینیاری پێکەوە گرێدراون، هەر چیرۆکێک لەم سێیە ئاماژە بە ژانرێکی جیاوازی سینەمایی دەکات – ژانەری crime، mob، gangster movie – بەڵام تارانتینۆ ئەم ژانەرانەی بە شێوەیەک تێکەڵ کردووە، ئەنجامێک دروست بووە، هەم ئاشنا و هەم بێگانەیە،

دیالۆگەکانی فیلمەکە، کە پڕن لە باسی پۆپ کولتوور، فیلمی B، و ژینگەی ئەمریکی، بە ئاگایی تەواو لەگەڵ ئەوە یاری دەکەن کە بینەر چاوەڕوانی دەکات، یەکێک لە بەناوبانگترین سکینەکانی فیلمەکە، گفتوگۆکەی Vincent Vega و Jules Winnfield سەبارەت بە جیاوازی ناوی بۆرگەر لە ئەوروپا و ئەمریکا، نموونەیەکی تەواوە لە چۆنیەتی ئەوەی سینەمای پۆستمۆدێرن گرنگی بە شتە بچووک و “بێ گرنگ”ەکان دەدات و لێیان وەک ڕێگەیەک بۆ خستنەڕووی دیمەنێکی فراوانتری کلتووری کەڵک وەردەگرێت،

دەیڤید لینچ دیرەکتەرێکی ترە، کاری لە سنووری نێوان خەون و ڕاستی، هۆش و شێتی، پیشاندان و شاردنەوە دەکات، فیلمی “Mulholland Drive” (2001)ـی یەکێکە لە باشترین نموونەکانی سینەمای پۆستمۆدێرن، ئەم فیلمە بە ئاشکرا لەگەڵ چاوەڕوانی بینەر سەبارەت بە چۆنیەتی چیرۆکگێڕانەوە یاری دەکات، فیلمەکە وەک فیلمێکی ئاسایی noir دەست پێ دەکات، بەڵام دەبێتە شتێک کە زیاتر لە خەونێکی ئاڵۆز دەچێت تا چیرۆکێکی ئاسایی، لینچ بە ئاگایی ئەو سنورانە دەبڕێت کە لە نێوان “ڕاستی” چیرۆکەکە و ڕاستی دەرەکی فیلمەکە هەیە، ئەنجام ئەوەیە بینەر لە بارودۆخێکدا خۆی دەبینێتەوە، ناتوانێت دڵنیا بێت چی ڕاستە و چی خەیاڵە، و ئەمەش بە شێوەیەکی تەواو لەگەڵ چەمکە پۆستمۆدێرنەکانی سەبارەت بە نەبوونی ڕاستیەکی ئۆبژیکتیڤ دەگونجێت،

ماتریکس”ی (1999)ـی برایان واچۆفسکی فیلمێکی ترە کە بە شێوەیەکی تەواو سەبارەت بە سروشتی ڕاستی و سیمولاکرۆم دەدوێت، ئەم فیلمە بە ئاشکرا کاریگەر بووە لە تیۆرییەکانی ژان بۆدریار سەبارەت بە “سیمولاکرا و سیمولەیشن”، لە فیلمەکەدا، جیهانێک مرۆڤەکان پێیان وایە ڕاستە، ڕاستە نییە بەڵکو سیمولەیشنێکی کۆمپیوتەرییە، ئەم چەمکە بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ لەگەڵ ئەو بیرۆکانەی بۆدریار سەبارەت بە ئەوە دەگونجێت کە لە سەردەمی ئێمەدا ئیتر ناتوانین جیاوازی بکەین لە نێوان ڕاستی و نوێنەرایەتی، کارەکتەری Neoلە فیلمەکەدا دەبێت بە نوێنەری ئەو مرۆڤەی کە دەبێت بزانێت ڕاستی ژیانەکەی چییە، هەرچەندە ئەم ڕاستییە ترسناک و ئازاربەخش بێت،

کرستۆفەر نۆلان دیرەکتەرێکی ترە بە تایبەتی گرنگی بە کات و یادەوەری دەدات، جگە لە “Memento”، فیلمەکانی وەک “Inception” (2010) و “Interstellar” (2014) بە شێوەی جیاواز لەگەڵ چەمکەکانی کات، ڕاستی، و تێگەیشتنی مرۆڤ کار دەکەن، “Inception” بەتایبەتی دەتوانرێت وەک مێتافۆرێک بۆ خودی پرۆسەی فیلمسازی و تەماشاکردنی فیلم لێی بروانین، خەونە چەندین ئاستییەکانی فیلمەکە ڕەنگە ئاماژە بە چەندین ئاستی تێگەیشتن و بەشداریکردن بدەن کە تێدا بینەر لە کاتی تەماشاکردنی فیلمەکەدا بەسەری دەبات،

کۆین برازەرز، جۆیل و ئیتان، کارەکانیان پڕە لە ئاماژە بۆ سینەما و ئەدەبیاتی ئەمریکی، “The Big Lebowski” چیرۆکی نهێنی کتێبی “The Big Sleep”ـی ڕایمۆند چاندلەرە، بەڵام بەم جۆرەی کە هەموو شتە “گەورە” و “گرنگ”ەکانی فیلمی noir کراوەتە شتی و بچووک، دیارە برازەرزەکان بە ئاگایی تەواو ئەو چاوەڕوانیانە دەشکێنن کە بینەر لە فیلمێکی genre دەیکات،

چارلی کافمان نوسەرێکە کە کارەکانی لە سنووری نێوان ڕاستی و خەیاڵ، هونەر و ژیان، ئایدەنتیتی کەسی و کۆمەڵایەتی کار دەکەن، “Being John Malkovich” وەک پێشتر ئاماژەمان پێدا، و هەروەها “Adaptation” (2002) و “Synecdoche, New York” (2008) هەموویان نموونەی ئەو جۆرە سینەمایەن بە ئاشکرا سەبارەت بە خودی پرۆسەی دروستکردنی هونەر دەدوێن، لە “Adaptation”دا، کافمان خۆی کردووە بە کاراکتەری سەرەکی فیلمەکە، نوسەرێک کە هەوڵ دەدات ڕۆمانێک بگۆڕێت بۆ فیلم و ئەم پرۆسەیە دەبێتە خودی چیرۆکی فیلمەکە،

یەکێک لە گرنگترین تایبەتمەندییەکانی سینەمای پۆستمۆدێرن پارچەپارچەکردنی کاتە، فیلمە پۆستمۆدێرنەکان لەگەڵ کاتدا بەشێوازی جیاواز یاری دەکەن، هەندێکجار ئەمە بە شێوەی نالینیاری چیرۆک وەک لە “Pulp Fiction” و “Memento”دا ئەنجام دەدرێت و بە شێوەی دووبارەبوونەوەی ڕووداوەکان وەک لە “Groundhog Day” (1993)دا یان بە شێوەی تێکەڵکردنی کات و شوێنی جیاواز وەک لە زۆرێک لە کارەکانی دەیڤید لینچدا، ئەم تایبەتمەندییە نەک تەنها ئامرازی تەکنیکی نییە، بەڵکو ڕەنگدانەوەیە لە چۆنیەتی تێگەیشتنی پۆستمۆدێرن لە کات، وەک شتێک نەک لینیاری و پێشبینیکراوە، بەڵکو ئاڵۆزو کەوتووەتە ناو یەکتری، و بەندە بەچۆنیەتی بیرکردنەوە و یادەوەری،

ڕاوێژکردن لە ژانرەکان یەکێکی تری تایبەتمەندییە گرنگەکانی سینەمای پۆستمۆدێرنە، فیلمە کلاسیکەکان بەزۆری پابەند بوون بە یەک ژانری تایبەت – وێسترن، crime، comedy drama – بەڵام فیلمە پۆستمۆدێرنەکان سود لە چەندین ژانەر وەردەگرن، “Kill Bill” (2003-2004)ـی تارانتینۆ نموونەیەکی بەرچاوی ئەمەیە، ئەم فیلمە پێکهاتەی کۆنگ فوو، سپاگێتی وێسترن، یاپۆنی yakuza، ئەنیمەیشن و تەنانەت موزیکاڵی تێکەڵ دەکات و شتێک دروست دەکات، تەواو نوێیە بەڵام ئاشنایە

شکاندنی “دیواری چوارەم” – واتە ئەو سنوورە خەیاڵییەی کە لە نێوان دونیای فیلم و دونیای ڕاستی بینەردا هەیە – یەکێکی تری تایبەتمەندییە گرنگەکانی سینەمای پۆستمۆدێرنە، زۆرێک لە فیلمە پۆستمۆدێرنەکان بەشێوازی جۆراوجۆر وا دەکەن، بینەر بیر لەوە بکاتەوە، تەماشای فیلم دەکات، جارێک بە شێوەی ئاماژەکردن بە خودی پرۆسەی فیلمسازی دەبێت، وەک لە “Adaptation”دا، جارێک بە شێوەی بەکارهێنانی تەکنیکە “مێتا”کان دەبێت کە کاراکتەرەکان بە ئاشکرا سەبارەت بە ئەوە دەدوێن لە فیلمدان،

کاریگەری سینەمای پۆستمۆدێرن لەسەر بینەر فراوان و قووڵە، یەکەم ئەوەیە کە ئەم جۆرە فیلمانە داوای ئەوە لە بینەر دەکەن بەشداری چالانەی لە پرۆسەی تێگەیشتن و لێکدانەوەدا بکات، بینەری فیلمی پۆستمۆدێرن ناتوانێت بە پاسیڤی دانیشێت و فیلم تەماشا بکات، بەڵکو دەبێت بەئەکتیڤی هەوڵ بدات بۆ تێگەیشتن لە ئاماژەکان، گرێدان لە نێوان بەشە جیاوازەکان، و تێگەیشتن لە مانای قووڵی کارەکە، ئەمە بینەر دەکاتە کۆکارکەری هونەرمەند لە دروستکردنی مانادا،

دووەم، سینەمای پۆستمۆدێرن هۆکارێکی گرنگ بووە لە پەروەردەکردنی نەوەیەک لە بینەران، زیاتر هۆشیارن سەبارەت بە میکانیزمەکانی میدیا و چۆنیەتی کارکردنی، ئەم بینەرانە باشتر دەتوانن جیاوازی بکەن لە نێوان ڕاستی و نوێنەرایەتی، و باشتر تێدەگەن، هەموو فیلمێک دروستکراوە و مەبەستێکی تایبەتی هەیە،

وە هەروەها کاریگەری گەورەی لەسەر چۆنیەتی دروستکردن، داشکاندن و فرۆشتنی فیلم هەبووە، ئەم جۆرە فیلمانە ئاسانتر بوون بۆ بە بازاڕکردنی نێودەوڵەتی، چونکە پڕ بوون لە ئاماژە بۆ کلتووری پۆپی جیهانی، هەروەها ئەوان بنەمایان دانا بۆ کورتەفیلم”ەکان – فیلمەکان لە ئەنجامی یەکەم ئەکادیمیان زۆر نەبوو بەڵام لەمرۆدا بینەرانی تایبەتیان دۆزیوەتەوە،

بەڵام سینەمای پۆستمۆدێرن ڕەخنەی زۆریشی لێکراوە، یەکێک لە گرنگترین ئەم ڕەخنانە ئەوەیە ئەم جۆرە فیلمانە زیاتر پشت بە زانینی پێشووتری بینەر دەبەستن، بۆ ئەوەی بینەرێک بە تەواوی لە “Pulp Fiction” یان “Kill Bill” چێژ وەرگرێت، پێویستە ئاشنا بێت لەگەڵ فیلمی crime و ئەکشنی ساڵانی شەست و حەفتاکان،

ڕەخنەیەکی تری سەرەکی ئەوەیە سەرقاڵی شێواز و وردەکاری تەکنیکییە و کەمتر گرنگی بە ناوەڕۆک و پەیامی مرۆیی دەدات، هەندێک ڕەخنەگر پێیان وایە کە ئەم فیلمانە”بەسەرخۆیانەوەن” و هەوڵ دەدەن بیسەلمێنن دەزانن، لەجیاتی ئەوەی سەرقاڵی گێڕانەوەی چیرۆکێکی باش بن،

ڕەخنەی سێیەم ئەوەیە بەهۆی پشتبەستنی زۆری بە ئاماژە و کولتووری ڕابردووەوە، بەواتایەکی تر دەگەڕێتەوە بۆ “کلتووری ڕیسایکڵ” – واتە کلتوورێک، تەنها شتی ڕابردوو دووبارە دەکاتەوە و هیچ شتێکی نوێ دروست ناکات، ئەم ڕەخنەگرانە پێیان وایە کە لە جیاتی ئەوەی داهێنەر بن، فیلمسازە پۆستمۆدێرنەکان تەنها کارەکانی کەسانی تر دەستکاری دەکەن،

لایەنگرانی سینەمای پۆستمۆدێرن وەڵامی ئەم ڕەخنانەیان هەیە، ئەوان دەڵێن یەکەم، ئەم جۆرە فیلمانە ڕەنگدانەوەی ڕاستەقینەی ئەو جیهانەن ئێمە تێیدا دەژین – جیهانێک پڕە لە ئاماژە، کولتووری پۆپ و میدیا بۆیە گرنگە لە سینەما ئەم ڕاستییە ڕەنگ بداتەوە، دووەم، بەکارهێنانی ئاماژە و pastiche بەهیچ شێوەیەک واتای نەبوونی داهێنان نییە، بەڵکو جۆرێکی نوێی داهێنانە کە پێویستی بە توانا و زانینی زۆرە،

لەڕاستیدا، کاریگەری سینەمای پۆستمۆدێرن لەسەر سینەمای ئەمڕۆ هێشتا بەردەوامە زۆرێک لە فیلمسازەکانی ئەمڕۆ، لە مارڤەڵ یونیڤێرسەوە تا فیلمسازەکانی ئیندی وەک ئاری ئاستەر و رابەرت ئیگرز، هەموویان بە شێوەیەک کاریگەر بوون لە ڕێگە و تەکنیکەکانیسینەمای پۆستمۆدێرن کە پەرەی پێداون،

یەکێک لە گرنگترین بەرهەمەکانی سینەمای پۆستمۆدێرن ئەوە بووە کە ئازادی زیاتری بە فیلمسازەکان داوە بۆ ئەزموونکردن لەگەڵ شێواز و ناوەڕۆک، ئەمڕۆ فیلمسازەکان ئازادن ژانرەکان تێکەڵ بکەن، لەگەڵ کاتدا یاری بکەن، ئاماژە بە کارەکانی تر بکەن، و سنوورەکانی نێوان فیلم و ڕاستی بشکێنن، بەبێ ئەوەی ترسیان لەوە هەبێت بەسەر “یاساکانی سینەما”دا بازبدەن،

هەروەها ڕۆڵێکی گرنگی لە پەرەپێدانی سینەمای جیهانی هەبووە، فیلمسازەکان لە وڵاتانی ژاپۆن، کۆریا، ئەرژەنتین و فەڕەنسا کەڵکیان لە تەکنیک و ڕێگاکانی سینەمای پۆستمۆدێرن وەرگرتووە بۆ دووبارە پێناسەکردنەوەی سینەمای خۆیان، ئەم پرۆسەیە بووەتە هۆی دروستبوونی کارەکانی وەک فیلمەکانی پارک چان-وۆک، ئالەخاندرۆ خۆدۆرۆفسکی، و ژان-لوک گۆدار کە هەموویان بە شێوەیەک بە سینەمای پۆستمۆدێرن کاریگەر بوون،

لە کۆتاییدا، سینەمای پۆستمۆدێرن نەک تەنها گۆڕانکارییەکی تەکنیکی و شێوازی بوو، بەڵکو گۆڕانکارییەکی بنەڕەتی لە چۆنیەتی تێگەیشتنمان لە سروشتی فیلم، نوێنەرایەتی، و پەیوەندی نێوان هونەر و ڕاستی، ئەم بزووتنەوەیە پرسیاری قووڵی لەسەر سروشتی ڕاستی، ئیدەنتیتی، و مانا بەجێهێشتووە بەشێوەیەک تا ئەمڕۆش گرنگن، بەواتایەکی تر بەتوندی بیر لەوە بکەینەوە چی واتای “ڕاست” دەدات، چۆن مانا دروست دەبێت، هونەر چ ڕۆڵێک لەژیانی خۆمان و جیهان دەگێڕێت،

بەپێی ژان-فرانسۆا لیۆتار، یەکێک لە سەرەکیترین تیۆریستەکانی پۆستمۆدێرنیزم، دەڵێت ئێمە لە سەردەمێکدا دەژین تێیدا “میتا-ناڕاتیڤە گەورەکان” – ئەو چیرۆک گەورانەی لە ڕابردوو مانا و ئاراستەیان بە ژیانی مرۆڤ دەدا – مانایان نەماوە، سینەمای پۆستمۆدێرن ڕەنگدانەوەیەکی تەواوی ئەم دۆخەیە، لەبری ئەوەی بە دوای گێڕانەوەی چیرۆکی گەورە و یەکگرتووەوە بگەڕێت، ئەم جۆرە فیلمانە بە چیرۆکی بچووک، پارچەپارچە، و زۆرجار ناتەواو پێشکەش دەکەن، ئەوان ڕەتی دەکەنەوە وەک دەسەڵاتێکی ئاگادار قسە بکەن، لەبری ئەوە وەک پرسیارکەر و گومانکەر ڕەفتار دەکەن،

ئەم تایبەتمەندییە بە ئاشکرا لە کارەکانی هەموو ئەو دیرەکتەرانەدا دەردەکەوێت کە ئاماژەمان پێ کردن، تارانتینۆ ڕەتی دەکاتەوە یاسای ئەخلاقی و سیاسی ڕوون پێشکەش بکات، لەجیاتی ئەوە جیهانێک دروست دەکات تێیدا باش و خراپ، پاڵەوان و پاڵەوانشکێن، تێکەڵ و ناڕوون، لینچ چیرۆکەکانی بەناتەواوی دەهێڵێتەوە و ڕێگا بە بینەر دەدات خۆی ئەو مانایە بدۆزێتەوە کە دەیەوێت. نۆلان پرسیاری قووڵ لەسەر سروشتی یادەوەری، کات، و ئیدەنتیتی دەکات بەبێ ئەوەی وەڵامی ڕوون و کاتەگۆریەک پێشکەش بکات،

بە کورتی، سینەمای پۆستمۆدێرن وەک ئاوێنەیەک کاری کردووە، تێیدا سەردەمەکەمان خۆی دەبینێتەوە – سەردەمێک کە تێیدا هەموو شتەکان گومانلێکراوە، هەموو ڕاستییەک ڕەلاتیڤە، و هەموو بیرۆکەیەک کراوەتەوە بۆ لێکۆڵینەوە و پرسیارکردن، ئەم سینەمایە نەک تەنها ڕەنگدانەوەی ئەم دۆخەیە، بەڵکو بەشداریشی لە دروستکردنی کردووە، لە ئەنجامدا، سینەمای پۆستمۆدێرن یەکێک لە گرنگترین و کاریگەرترین بزووتنەوەکانی هونەری سەدەی ڕابردوو بووە و کاریگەری نەک تەنها لەسەر سینەما، بەڵکو لەسەر تەواوی کلتووری سەردەم هەبووە.

باکۆ رێبوار




بەکورتی 26: سواڵکردنی سۆز.. بۆشایی سۆزییمان پڕناکاتەوە.. ئازاد حەمە

سواڵی سۆز یان سواڵکردنی سۆزدارییEmotional Begging، کە جۆرێکە لە جۆرەکانی سواڵ بۆ بەدەستهێنانی خۆشگوزەرانی دەروونیی و سۆزدارییە. ئەم سواڵە ئەزموونێکی پەژارەهێنەر و پڕ ئازارە، دیاردەیەکە لێرە یان لەوێ ڕوودەدات و لەخۆڕاش دروستنابێت و هۆکار و پاڵنەر لەپشت ڕوودانەوەکەیەتی.
سواڵی سۆز کردارێکە لەلایەن کەسانێکەوە ئەنجامدەدرێت بۆ بەدستهێنانی خۆشەویستیی، گرنگییپێدان، ڕاکێشانی سەرنج و هاوسۆزیی. ئەم کەسە زۆرێک ڕێگا دەگرێتەبەر تا ببێتە جێگای بایەخ و ئاوڕدانەوەی ئەوانیتر، لەوانە: هەڕەشەکردن، بەومانەیەی، ژیانی خۆی دەخاتە مەترسیەوە تا گرنگیی پێبدەن، گازندەکردن لە دەورووبەر و کروزانەوە لەسەر ئەو بناغەیەی کەس هەست بە بوونی ناکات و سۆزییان بۆی نییە و بەزەیشیان پیایانایەتەوە.
بۆیە بەپێویستی دەزانیین بپرسیین: سواڵی سۆز دیاردەیەکی بۆماوەییە یان نەخۆشییەکی دەروونیی؟ ئەم سواڵە بەسە بۆ پڕکردنەوەی بۆشایی و کەمیی سۆزیی؟لەدەستدانی توانای دەربڕینی هەستەکانAlexithymieجیا نییە لە بێبەشبوونی(محرومیەتی) سۆزداریی؟ لەدەستدانی پاڵنەر و لێنەزانی لە وەرگرتنی چێژ لە ژیان ناچارمان ناکات سۆز سواڵکەین؟داننان بە بۆشایی سۆزداریی سەرەتایەک نییە بۆ دۆزییەنەوەی هۆکارەکانی بۆشاییەکە؟ کێ پێداویستیی سۆزداریی مرۆڤ پڕدەکاتەوە؟ تاکەکان، خەڵک، گروپێک، دەورووبەر، دامەزراوەیەک ….کێ؟
سواڵی سۆز چییە؟ لێرەدا قسە لە خودی کردەی سواڵکردن ناکەین، قسە لە سواڵی سۆز و هاوسۆزیی دەکەین. سواڵی سۆز هیچی کەم نییە لە سواڵی بەزەیی، ڕەحم و ئەمەکداریی. بێگومان نەبوونی قووڵیی سۆزداریی لای کەسەکان هۆکاری ئەم جۆرە سواڵەیە. سواڵەکە وەک چارەسەر بۆ پڕکردنەوەی بۆشاییە ناخییەکان و گەڕان بەدوای گرنگییپێدان و داوای خۆشەویستی و بەزییپاهاتنەوە لە ئەوانی دیکە تەماشادەکرێت. ئەڵبەتە سەرچاوەکانی سواڵی سۆز ئەم لایەنانە لەخۆدەگرێت: بێبەشبوونی سۆزیی، هەستکردن بە کەمیی هاوسۆزییEmpathy، متمانە بەخۆنەبوون و…. .
بەپێی شارەزایان بێت، سواڵکەری سۆز بۆبەدەستهێنانی سۆزی ئەوانی دیکە ئامادەیە ڕەفتار هەڕەشەئامێزانە بجوڵێتەوە، بیانووبگرێت و ئەوانی دیکە بەوە خەتاباربکات، کە هۆکاری بێسۆزییەکەین. ئەم جۆرە سواڵکەرانە لێهاتوون لە وروژاندن و یاریکردن بە هەستی ئەوانی تر، ئەڵبەتە تابشتوانن ژیانی خۆشیان لەبەرچاو نزیکەیانیان دراماتیزەدەکەن؛ هاوکات خۆیان بەردەوام وەک بەدبەخت و قوربانی نیشاندەدەن و سەرزەنشتی کەسانی دەورووبەریان دەکەن. بێگومان زۆرتریش ئەوانە توشی ئەم حاڵەتە دەبن،کە شێوازێکی ژیانی ناتەندروست دەگرنەبەر لەچاو ئەوانەی بەختەوەر و پڕژیانن.
سەبارەت بەوەی لایسەرەوە ئاماژە بەوەش دەکەین، کە نەبوونی هاوسۆزیی یەکێکە لە دیوەکانی بێبەشبوونی سۆزداریی. پسپۆرانیش لە بواری کلینیکی دەروونیی پێیانوایە، کە بێبەشبوونی سۆزداریی بریتییە لە نەبوونی پاڵپشتی سۆزداریی. زۆرجار پشتگوێخستنی سۆزداریی، کە بێبەشبوونی سۆزداریی دروستدەکات، پۆلێک کێشەی دەروونیی یان کۆمەڵایەتیی لەگەڵ خۆی دێنێت. بۆیە پێداویستییە سۆزدارییەکانی ژنێک جیایە لە پێداویستییە سۆزدارییەکانی پیاوێک، هاوکات پێداویستییە سۆزدارییەکانی هاوڕێیەک بۆ هاوڕێێەک جیاوازە لە پێداویستییە سۆزدارییەکانی دایکێک یان باوکێک بۆ مناڵەکەی.
زۆرێک لەوانەی لەبارەی سواڵکردنی سۆزدارییەوە قسەدەکەن تیۆرییە دەروونشیکارییەکان بۆ گەیشتن بە دەرئەنجامی باوەڕپێکراو بەکاردەبەن و پێیانوایە، بۆ سنووردانان بۆ ئەوانەی دووچاری دیاردەی سواڵکردنی سۆزداریی دەبن ئەوەیە،کە کار لەسەر شێوازی ژیانیان، بۆچوونیان بۆ دەورووبەر، گۆڕینی جۆری بیرکردنەوە و پەیوەندیە کۆمەڵایەتیەکانیان بدرێت و هانیشبدرێن، کە چۆن پشت بەخۆببەستن و پێداویستییەکانی خۆیان بهێننەدی.
بەشێک لە فۆرمەکانی سواڵی سۆز پەیوەندی بە گرنگییپێدانەوە هەیە. واتە کەسەکە سواڵی گرنگییپێدان یان ڕاکێشانی سەرنج دەکات، ئەمە داوایەکی سۆزییە، یان کۆششە بۆ بەدەستهێنانی سۆزی (خۆشەویستی)ئەویتر. جەوهەری سواڵەکە هەوڵێکە بۆئەوەی کەسەکە بایەخ و دیقەتی ئەویتری لەسەربێت. ڕەنگە دۆزی کۆمەڵایەتی و ناجێگیریی دەروونی ئەو کەسە لەپشت دروستبوونی ئەم دۆزەوە بێت، کە پێویستی بەو گرنگییپێدانەی ئەوانیترە. لەوبارەوە زۆرێک هۆکار هەن، لەوانە: پێداویستیی، هەستیی کەمیی، یان خۆبەکەمزانیین و …. .رەنگە سەرەتا ئەم سواڵی گرنگییپێدانە ئەرێنی بێت، بەڵام لەگەڵ کاتدا، کە کەسەکە خۆی لەسەر ئەم رەفتارە ڕادێنێت دەبێتە کردارێکی نەرێنیی.
سەرباری ئەوە، سواڵی گرنگییپێدان لە کەمیی شایستەیی و خۆبەکەم زانینەوە دێت. کێشەکە سواڵەکە نییە، کێشەکە ئەوەیە، ئەگەر سواڵەکە بەرینەبێت. کاتێک سواڵەکە دەستکەوتی نابێت، بێهیوایی و خەمۆکی لەگەڵ خۆی دێنێت. بۆدورکەوتنەوە لەم دیاردەیە باشتروایە مرۆڤ خۆی بەکەمنەزانێت و لە عەوداڵی دروستکردنی پەیوەندی تەندروستیشدا بێت.
کۆتا بینینمان بۆ سواڵی سۆز ئەوەیە، کە سواڵکەرانی سۆز کێشەیەکیان هەیە، کە دەکرێت ناونرێت بۆشایی سۆزیی. ئەو بۆشاییە کاریگەریی لەسەر سواڵەکەیان هەیە. بێگومان بۆشاییەکە ناخییە(ڕۆحییە)، بەڵام چۆن ئەم جۆرە بۆشاییە دروستدەبێت و دەبێتە بناغە بۆ سواڵی سۆز؟ بێگومان دوای ئەوەی مرۆڤ هەست بە دڵەڕاوکێ یان تەنهایی و بێزاریی ناوەکی دەکات، لێرەوە دەکەوێتە ناو حاڵەتی بۆشایی سۆزییەوە، ئەوەش وایلێدەکات درک بە بێمانایی ژیان بکات و لەناو بێئامانجی و خەمۆکییدا بخولێتەوە. زۆرجاریش هۆکاری بۆشاییەکە ڕەنگە بێباکی مرۆڤەکان بێت بەرامبەر بە خودیخۆیان، یاخود بەهۆی لەدەستدانی هێژایەک لە ژیان، جیابوونەوەی خێزانی، هەستی شکستی رەوشتیی و…. .
سەرئەنجام، قبوڵکردنی بۆشایی سۆزیی کارێکی ئاسان نییە، بەڵام هەوڵێکە بۆ دەربازبوون لە سواڵی سۆز. کاتێک بۆشایی ناخیی خۆت قبوڵدەکەیت، کەواتە تۆ توانای خۆبینینی خۆت هەیە و بەئاگاشی لە شکستیی و پەرتییە رۆحییەکانت. بەمە تۆ ئیدی پەنا بۆ ئەویتر نابەیت و داوای گرنگیپێدان لە کەس ناکەیت.

ئازاد حەمە
پرۆفیسۆر لە فەلسەفە لە زانکۆی سلێمانی




محەمەد دەکروب.. ماڵئاوا ئەی هاوڕێی کۆمۆنیست..!.. نووسینی: شاکر فەرید حەسەن.. وەرگێرانی لەعەرەبییەوە: بانیژەی ئەدەب و کلتوور

محمد دەکروب، ڕۆشنبیرێکی مارکسیستیی شۆڕشگێڕ و ڕەسەنی ناوازە، بیرمەندی ئاڤانگاردی ڕۆشنگەری دیار، ڕەخنەگری هۆشیار و نوێگەر، خەباتکاری کۆمۆنیستی بەئەزموون و ڕووناکبیر، هەڵگری ئاڵا و بیرکردنەوە و ئەخلاقی چینی کرێکاری زەحمەتکێش و مێژوونووسی بزووتنەوەی کۆمۆنیستی لوبنانی عەرەبی کە ناوەکەی هاوواتای کتێبەکەی بوو بە ناوی(جذور السنديانة الحمراء) کۆچی دوایی کرد. ئەو مرۆڤە سەرڕاست و خۆبنیادنەرەی کە ژیانی تا دوا تنۆک خۆشدەویست، ژیانی خۆی وەک بۆڕیچییەک دەستپێکرد، پاشان بەهۆی خوێندن و خوێندنەوە و تینووێتی شکاندن لە کانیاوی مەعریفە و کلتوور و بیری پێشکەوتووخوازانەی مرۆڤایەتی، بوو بە ئەستێرەیەکی درەوشاوە و یەکێک لە دیارترین ڕەخنەگرانی ئەدەبیی و دامەزرێنەرانی ڕەخنەی ئایدیۆلۆژی لە جیهانی عەرەبیدا، هەروەها بوو بە سەرنووسەری گۆڤاری “الطریق”، بەناوبانگترین و دێرینترین گۆڤاری ڕۆشنبیری چەپی عەرەبی، کە بەم دوواییانە دووبارە دەستی کردەوە بە دەرچوون دوای ئەوەی بۆ ماوەی دەیەیەک لەبڵاوکردنەوە وەستا. چ پارادۆکسێکە کە محەمەد دەکروب لە ناوەڕاستی ئاهەنگێڕانی کۆمۆنیستەکان و هاوڕێکانیاندا بۆ یادی ٨٩ ساڵەی دامەزراندنی حزبی شیوعی لوبنان کە خۆی ئاوێنەیەکی ئەو حیزبە بوو، کۆچی دوایی کرد. بە مردنی دەکروب، لوبنان و جیهانی عەرەبی و بزووتنەوەی مارکسیستی و کۆمۆنیستی لوبنانی و عەرەبی، کەسایەتییەکی درەوشاوەی خەبات، پێشەنگێکی کلتووری ڕۆشنگەری عەقڵانی و کرێکاری و چینایەتی و بیرمەندێکی پێشکەوتنخواز و ڕۆژنامەنووسێکی شۆڕشگێڕی چەپیان لەدەستدا. یەکێک لە بەشکۆترین ڕۆشنبیرانی ئایدۆلۆژیستی مارکسیستی عەرەب بە هەژاری ژیا و مرد، کە جگە لە سامانی نووسین و بیروباوەڕ و هزر و خەونەکانی هیچی تری نەبوو بەڵام مەشخەڵی ئەو بیروباوەڕەی کە باوەڕی پێی هەبوو، بەدەستەوە گرتبوو و لایەنگریی و پشتیوانی و بەرگری لێدەکرد. هەورەها ژیان و تەمەن و وزە و قەڵەمەکەی تەرخان کرد بۆ دیفاعکردن لە بەهاکانی ئازادی و دیموکراسی و دادپەروەری کۆمەڵایەتی و پێشکەوتنخوازی و بەرزترین دۆزی ئینسانیی لە بووندا، دۆزی چەوساوەکان و چینی کرێکاری بەشمەینەت کە خەبات دەکەن بۆ ئازادی و ڕزگاربوون لە کۆت و بەندی و چەوسانەوە و ستەمی چینایەتی.
محەممەد دەکروب نموونەی یەکێک لە ڕەخنەگرە هەرە دیارەکانی ڕێبازی ڕیالیزمی سۆسیالیستییە کە بەشداری لە دامەزراندنی و چەسپاندنی بناغەکانی بزووتنەوەی ڕەخنەی ئیستاتیکای مارکسیستی داهێنەرانە لە لوبنان و جیهانی عەرەبیدا کردووە. لە شاری (صور)ی لوبنان لەدایک بووە و گەورە بووە و لە قوتابخانەکانیدا خوێندوویەتی، بەڵام بەهۆی بارودۆخی سەختی ژیانەوە قوتابخانەی جێهێشتووە و پەیوەندی بە ڕیزەکانی جەماوەر و کرێکارانەوە کردووە، لەوێ وەک فرۆشیاری بەروبوومە پاقلەمەنییەکان کاری کردووە، پاشان دەبێت بە بۆڕیچی. لەم نێوەندەدا بەهۆی نامە گۆڕینەوەوە لە ڕێگەی هاورێیەکی (کەریم مەروە)وە ئاشنا دەبێت بە کۆچکردوو دکتۆر (حوسین مەروە)ی نووسەر و هەڵسوڕاوی کۆمۆنیست. سەبارەت بە یەکەم دیداریان دەکروب دەڵێت ( لەڕۆژێک لە ڕۆژەکانی ساڵی ١٩٤٩ لەنێو دوکانێکی بچووک و کۆندا بووم کە پڕ بوو لە تەنەکە و قووتوو و پەرەمێز، سەرقاڵی چاککردنی مەسینەیەکی شکاو بووم و لەبەر خۆمەوە منگەمنگم بوو و لەناکاو پیاوێک ڕاستەوخۆ لەبەردەممدا قیت بووەوە، جەستەی لاواز و ڕووخساری تەنک و دوو لێوی ئەستوورەوە ، زەردەخەنەیەکی دۆستانەی کرد و وتی : سڵاو محەمەد، من حوسێن مەروەم. بە پەشێوییەکەوە وەستام، دەستەکانم نەوتی سپی و ژەنگ و ئەمۆنیاییان پێوەبوو. دەستم بۆی درێژ کرد، لەو ڕۆژەوە تا ئەمڕۆ و تا کۆتایی ژیانمان، دەستمان لەناو دەستی یەکتردایە.) دوای ئەوە محەممەد دەکروب لە بەیروت لەلای بازرگانێکی کاغەز دەست بەکارکردن دەکات و لەم قۆناغەدا حوسێن مەروە چەندین کتێب و ئەدەبییاتی مارکسیستی پێدەدات و لەم کتێبانەوە فەرهەنگی ئیستاتیکی و پێشکەوتنخوازانە و شۆڕشگێڕانەی پابەند بە مرۆڤایەتی فێربووە و بە گوێگرتن لە گفتوگۆکانی حوسێن مەروەش سەبارەت بە حیزب، ڕێگەی خۆی بۆ ناو حزبی شیوعی لوبنانی دۆزیوەتەوە. پاشان لە گۆڤاری (الثقافة الوطنیة) دا کاری کردووە، کە کۆمەڵێک لە نووسەر و شاعیر و ڕۆژنامەنووسی پێشکەوتنخوازی لە دەوری خۆی کۆکردەوە و هەورەها سەکۆیەک بوو بۆ بیرکردنەوەی پێشکەوتنخوازی مرۆڤایەتی دژ بە کۆلۆنیالیزم و کۆنەپەرستی و هەروەها شەڕی ئەدەبی و فیکری و شارستانییانەی لە دژی کلتووری بۆرژوازی کۆنەپەرستانە و شۆڤێنیستی دژ بە هەموو شتێکی مرۆڤدۆستانە و جوان، بەرپا کردووە.
دەکروب ژیانی ئەدەبیی خۆی بە نووسینی پەخشانی ئەدەبیی و کورتەچیرۆک دەستپێکرد، کە تیایدا واقیعی گوندە خامۆشەکەی و خەمی ڕۆژانەی مرۆڤە سادەکان و ئازارەکانی هەژاران و ستەملێکراوانی سەر هەسارەکەمان تیا وێنا دەکرد. یەکەمین بەرهەمی هونەری خۆی لە گۆڤاری (الطریق)ی لوبنانی، زمانحاڵی حزبی شیوعی و هەموو نیشتمانپەروەر و پێشکەوتنخوازان، کە دواتر خۆی بووە سەرنووسەری، لە ژێر ناوی (پێنج قروش) دا بڵاوکردەوە. لە تەمەنی گەنجیدا، لە ساڵی ١٩٥٤دا کۆمەڵە چیرۆکێکی خۆی بە ناوی (الشارع الطویل) و لە ساڵی ١٩٨٠ کتێبێکی تری بە ناوی ( الآدب الجدید و الثورة) بڵاوکردەوە، کە کۆمەڵە وتار و لێکۆڵینەوە و باس و نووسینی ڕەخنەییە، کە دەرئەنجامی ئەزموونی ڕۆژانەی شەڕە فیکرییەکان و مشتومڕەکانی پەیوەست بە ململانێ کۆمەڵایەتی و سیاسییە گشتییەکان بوو کە هەڵگری لایەنی مێژووی ململانێی ئایدیۆلۆژین لە بزووتنەوەی فەرهەنگی و ئەدەبیدا کە ناوەندە فیکرییەکانی عەرەب لە دەیەی شەستەکان و حەفتاکاندا بەشێوەیەکی تایبەت ئەزموونیان کردبوو و لە گۆڤاری (الطریق)دا بڵاوی کردبوونەوە. دەکروب لەو کتێبە خوێندنەوەی بۆ هەندێک دەق سەبارەت بە ئەدەب و هونەر و ڕەخنە کردووە و لەژێر تیشکی جوانیناسی مارکسیستیدا ڕۆشنکردنەوە و شیکردنەوەی ڕەخنەیی بۆ بەرهەمە هونەرییەکان و گفتوگۆی کێشەکانی داهێنانی ئینسانیی، ئەنجام دابوو.

سەبارەت بە هۆکاری کۆکردنەوەی ئەو نووسینانە و بڵاوکردنەوەیان لە کتێبێکدا، محەمەد دەکروب دەڵێت (هۆکاری تایبەت خواستی ڕزگاربوون بوو لەم قۆناغە بۆ چوونە ناو هەوڵی ڕەخنەیی نوێ، دەبێت ئەوەش بگوترێ کە لە نێو ئەو هاندەرە گشتییانەی کە هۆکار بوون، هەڵبژاردنی ئەم نووسینە تایبەتانە، کە هەندێکیان مێژووەکەیان دەگەڕێتەوە بۆ کۆتایی دەیەی حەفتاکان بریتییە لە خستنەبەرچاوی لایەنێک لە لایەنەکانی ئەزموونی بزووتنەوەی ڕەخنەگرانە کە کتێبەکە، سەر بە بیری پێشکەوتنخوازانەی مارکسیستییە، لەبەردەم ژمارەیەک لە ڕەخنەگری گەنجی عەرەبی، کە بەمشێوە یان بەوشێوە سەر بە خودی بزووتنەوەکەن و بە هەڵەشەیی و مەیلی چەپرەوانەی خۆیانەوە لە دەیەی پەنجاکانی سەدەی ڕابردوودا کەوتنە ناو بزووتنەوەی ڕەخنەی پێشکەوتنخوازانەوە {پۆلێنبەندی سیاسی و چینایەتی چارەنووسساز و بێئەملاوئەولای داهێنان و کاری داهێنەران و هەندێکجار ڕازی بوون بە ڕوئیای ناوەڕۆکی سیاسی کارە هونەرییەکان بە شێوەیەک کە سروشتی هونەر وەک هونەر لە پلەی یەکەمدا تەمومژاوی بکات} لە کاتێکدا هونەری ئەم سەردەمە لە توێژینەوە ڕەخنەییە بابەتییە وەرگێڕدراوەکاندا، هەمەجۆربوونی ڕێگاکانی لێکۆلێنەوە و بەردەستبوون و وەرگێڕانی جۆراوجۆری شێوازەکانی توێژینەوەی نووسینە کلاسیکییە مارکسیستەکان بۆ سەر زمانی عەرەبی بە بابەتە تایبەتەکانی ئەدەب و هونەریشەوە، هەموو ئەمانە بوار بە ڕەخنەگران دەدەن گەنجانەکان (وەک چۆن ڕێگەی بە ڕەخنەگرانی نوێی دیکە داوە) نەک تەنها قۆناغی پەنجاکان بە دەستکەوت و هەڵەکانییەوە تێپەڕێنن، بەڵکو بتوانن لێکۆڵینەوەی سیستماتیکی ئەم ئەزموونە ڕەخنەییەش ئەنجام بدەن و ڕەخنەی لێ بگرن و ڕەخنەی ئەدەبی مارکسیستی لە دڵی مارکسیزمەوە بەرنە ئاستێکی بەرزتر تا هەندێک لە نووسەرانی پێشکەوتنخواز لە دەیەی هەشتاکان هەمان بیرۆکە و هەمان پۆلێنکردن و هەمان حوکمەکانی کاتگۆریی دووبارە نەکەنەوە کە بە هەڵەی منداڵانەی بزووتنەوەی ڕەخنەگرانەی پێشکەوتنخوازی دەیەی پەنجاکانی سەدەی ڕابردوودا دادەنران.)
محمد دەکروب کۆمەڵێک کتێب و دەستکەوت و بەرهەمی ڕەخنەیی و لێکۆڵینەوە و مێژوویی لە دوای خۆی بەجێهێشتووە، کە گرنگترینیان بریتین لە : (شخصيات و أدوار في الثقافة العربية الحديثة)، (وجوه لا تموت في الثقافة العربية الحديثة)، (على هامش سيرة طه حسين) ئەمە جگە لە کتێبە بەناوبانگەکەی( جذور السنديانة الحمراء) کە مێژووی بزووتنەوەی مارکسیزم لە بنیاتنان و سەرهەڵدانی حزبی شیوعی لوبنان، کە خۆی یەکێک بوو لە ئەندامە دڵسۆزەکانی بۆ بنەما و ڕێگا و قەناعەتەکانی ئەو حیزبە، لەخۆگرتبوو. محەممەد دەکروب، ڕەخنەگری ناوازە و ڕۆشنبیری بێهاوتا لە ژیان و بیرکردنەوە و بەخشینەکەیدا، بە بێدەنگی و بە هێمنی و دوور لە هاژوهوژ وەک بلیمەتەکانی تری دنیای فکر و مرۆڤە بە پڕەنسیپییەکان، دووچاری هەژاری و دەستەنگیی بوو و قوربانی بە ڕۆح و ژیانی خۆیدا لە پێناو خەڵک و نیشتمان و کۆمەڵگە و داهاتوویەکی باشتر بۆ هەموو زەحمەتکێش و چەوساوەکان.
ماڵئاوا، سەربەرزم پێت ئەی ئاخرین کۆمۆنیست، ئەی ڕەگی بەڕووە سوورە وەستاو و ڕەگ داکوتاوەکە، بەڵێن دەدەین کە وەفادار بمێنینەوە بۆ ڕێگا و بیروباوەڕی ڕۆژنامەی (الطریق) و تۆش بەوپەڕی بەهێزییەوە لە نێو ئێمە و فەرهەنگی داهێنەرانەی نوێگەری و بیری عەرەبی هاوچەرخمان، ئامادە و زیندوو دەمێنیتەوە.

———————–

سەرچاوەکان : موقع رابطة الادباء الشام تعني بقضایا الآدب و الآنسان محمد دکروب وداعا ایها الشیوعي الآخیر..! بقلم شاکر فرید حسن ٢ تشرین الثاني ٢٠١٣. https://www.odabasham.net
موقع سودارس، محمد دکروب، وداعا ایها الشیوعي الآخیر..! بقلم شاکر فرید حسن ٢٩ تشرین الثاني ٢٠١٣.
https://www.sudaress.com/hurriyat/130903




زۆربای یۆنانی.. شەماڵ بارەوانی

ڕۆمانی (زۆربا) بە یەکێک لە شاکارە هەرە مەزن و بە نرخەکانی فەیلەسووف و گەورەنووسەری یۆنانی(نیکۆس کازانتزاکیس-١٨٨٣-١٩٥٧) دادەنرێت له جیهانی ئەدەب و وێژەدا. چاپی یەکەمی ئەم شاکارە جیهانییە مەزنە لە ساڵی ١٩٤٦ بڵاوبووەوە. ئەو ڕۆمانەی کاریگەری و دەنگدانەوەی تەنها لە بواری ئەدەبدا جێنەهێشت، بەڵکو خۆی خزاندە نێو دنیای فیلم و سینەما و جیهانی مۆسیقاشەوە. زۆربا باس لە پارادۆکس و دژبەری دوو تێڕوانین و کەسایەتی جیاواز دەکات. دوو هاوڕێ، یەکەمیان(باسێل) کە نازناوی(سەرۆکە)، نموونەی زانین و بەهابەرزی و ئایکۆنی ڕەوشت و جوانییه.
ئەوەیتر(زۆربا،) پیاوێکی نەخوێندەوار و نموونەی کەسێکی یاخی و ئازاد لە هەموو کۆتوبەندێک. هەردووکیان نوێنەری دوو ئاڕاستەی ئەنت و دوو جیهانی جیاواز و دوو جەمسەری زۆر دژ بە یەکن. لەگەڵ ئەو جیاوازییەشدا، خۆشەویستییەکی قووڵ و ڕایەڵە و هاوڕێیەتییەکی زۆر بەهێز و پتە و لە نێوانیاندا هەیە و پێکەوەیان دەبەستێتەوە. باسێلی هاوڕێی لەو ڕۆمانەدا لە وەسفی زۆربادا دەڵێ: ( زۆربا ئەو مرۆڤەی زۆر لە مێژە بە دوایدا دەگەڕام و نەمدەدۆزییەوە، ئەو دڵێکی هەیە، ژیانی لێ هەڵدەقووڵێت، خاوەنی کەسایەتییەکی زۆر سادەیە مرۆڤێکی گەلێک مەزنە.) چیرۆکی ڕۆمانی (زۆربا) باس له گەنجێکی تەمەن سی و پێنج ساڵی دەوڵەمەند و ڕۆشنبیر دەکات بە ناوی(باسێل.)
گەنجێک، سامانێکی زۆری بە میرات لە باوکییەوە بۆ بە جێماوە و دەیەوێ بەو سامانە لە پڕۆژەیەکدا وەبەرهێنان بکات. باسێل گەنجێکی شارستانی و پڕ لە حیکمەت و فەلسەفەیە. گەنجێکی ئاوێتە لە دوو کولتوور. گەنجێک، نیوەی ئەمریکی و نیوەکەی تری یۆنانی. گەنجێک، لە ناو پەڕتووکخانەدا پێگەیشتووە و پەروەردە بووە و لەنێو دووتوێی پەڕەی کتێبەکان لە دایکبووە. لەگەڵ کەسێکی تری نەخوێندەوار و پیرەمێردەکی بە ساڵداچووی تەمەن شەست ساڵ بە ناوی(ماسیدۆنی ئەلێکسیس زۆربا.) کەسایەتییەک، عاشقی کار و سروشت و ژن. کەسێک، گاڵتەی بە خوێندن و خوێندنەوە دێت. ئەو، لە هەموو تەمەنیدا یەک دێڕی نەخوێندووەتەوە و بە توانج بە باسێل دەڵێت( تف بکە ڕووی پەرتووکەکانت، هەموو شتێکی بوون لە پەرتووکەکانتدا نین و باس نەکراون.) زۆربا، کەسێکی سادە و نەخوێندەوار و ناڕۆشنبیرە. هەڵبەت بەو پێوەر و تێگەیشتنە کلاسیکی و تەقلیدییەی بۆ ڕۆشنبیری کراوە و دەکرێت. تاقە قوتابخانەی زۆربا، ژیانە.
زۆربا مرۆڤێکە لە ڕێگای تاقیکردنەوە و ئەزموونەکانی ژیانەوە زۆر فەلسەفە و حیکمەت فێر بووە و هەر بە ڕاستی ئەو لێزان و حەکیم و پسپۆڕە لە واتای ژیان. زۆربا بەشداری لە جەنگ و شۆڕشەکان کردووە، هەموو پارادۆکسەکانی ژیانی ئەزموون کردووە، خۆشیی و ناخۆشیی، ئارامیی و نائارامیی، ترس و ناسۆری و زۆر لە تاڵی و ناشیرینییەکانی ژیانی چەشتووە. ئەو کەسایەتییەکە، نە فریشتەیە و نە ئەهریمەنە. مرۆڤێکە، خۆشەویستی دەکات، تووڕه دەبێت، ڕاستگۆیە و هەندەک جار درۆش دەکات، هەوڵ دەدات، شکست دەخوات، پەیوەندی لەگەڵ ژن دەبەستێت، نیشتیمانەکەی خۆی خۆش دەوێت. کارەکتەرێکە ئازار و خەمەکان سل بەو ناکەنەوە لە ژیان. ئەو ژیانی بە هەموو جۆرەکانییەوە خۆش دەوێت. ئەو دایمە بە دڵخۆشی دەژیت. مرۆڤێکە پڕە لە ئێنەرژی و لێوانلێوە لە ئومێد و هێزی ژیانی لێ دەچۆڕێت. زۆربا بە سەمایەک کە پێی دەڵێن(سەمای زۆربا) ڕووبەڕووی ئازار و نەهامەتی و خەمەکانی ژیان دەبێتەوە. ئەو هێندە بە گەرمی ڕۆدەچێتە سەماکە، وا هەست دەکات تەواوی گەردوون و هەموو مرۆڤایەتی لەگەڵیدا کەوتوونەتە سەما. سەختییەکانی ژیان و خەمەکان لای ئەو بەهایەکیان نییە و ناتوانن کاریگەری لەو بکەن. گرنگ ئەوەیه ئەو زیندووە یان مردوو. زۆربا مرۆڤێکە، تەژییە لە سەرکێشی و شێتی و هیچ شتێک ئەو ناترسێنێ، جگە لە پیری. ڕاستە ئەو خوێندەواری نییە، وەلێ لە ڕاستیدا ئەو فەیلەسووف و حەکیمە و پڕە لە فەلسەفە و حیکمەت. زۆربا و سەرۆک لە کەناری یەکێک لە ڕووبارەکانی شاری(گریت) لە یۆنان بە ڕێکەوت یەکتری دەبینن.

سواری کەشتییەک دەبن بە مەبەستی چوون بۆ دوورگەی (گریک)
گەشتێکی پلاتۆیی(ئەفلاتۆنی) لە نێوان فەیلەسووف و خوێندەوارێکی گەنج، لەگەڵ دەریاوانێکی نەخوێندەوار و پیر.
ئەو گەشتەی کۆمەڵێک چیڕۆکی سەیری ژیانی تێدا ڕوو دەدات و چەندین نهێنی و نەزانراو و فەلسەفەی بوون لە میانیدا ئاشکرا دەبن. وەک سەردانیکردنی ئەو دێرە گۆشەگیر و دوورەپەرێزەی قەدپاڵی چیاکە. ئەو پەیوەندییە تەمومژاوی و نامۆیەی زۆربا و پۆپۆلینای بەساڵداچوو. پەیوەندییە سەیر و ڕەق و نامرۆڤانەکەی خەڵکی دێیەکە لەگەڵ ژنە بێوەژنەکە(هۆرانتس.) لەنێو کەشتی گەشتکردنەکەدا زۆربا و سەرۆک ڕێککەوتنێک دەکەن بۆ کارکردن پێکەوە. زۆربا لەگەڵ باسێل و لە ژێر فرمانەکانیدا له کارگەیەکی خەڵووزدەرهێناندا کار دەکات. زۆربا کاتی ڕێککەوتنەکە بە سەرۆک دەڵێ”من تەنها کاتی کارکردن کرێکاری تۆم و لە ژێر فرمانەکانی تۆ دام، دوای ئەوە من کەسێکی ئازادم لە ژیانی خۆمدا.” لەو شاکارەی زۆربادا لە پاڵ هەردووک پاڵەوانی سەرەکی( زۆربا-سەرۆک) نووسەر باس لە کۆمەڵێک کارەکتەری تری لاوەکیش دەکات کە ڕۆڵ دەبینن له چیرۆکەکانی ڕۆمانەکە. لە نموونەی کەسایەتی بێوەژن(هۆرانتس) و مافراندۆنی پیرەمێرد، مومیکۆ، کاپتنی کەشتییەکە و کۆمەڵێک کەسی تر. ڕووداوەکان پەرەدەسەنن لە زۆربادا بە بەردبارانکردنی خاتوو هۆرانتسی بێوەژن، لە لایەن هەموو دانیشتووانی دێیەکە. ئەو ژنەی هیچ کەسێک بەرگری لێ ناکات جگە لە زۆربا نەبێت، فریای دەکەوێت. زۆربا ڕووبەڕوویان دەبێتەوە و هۆرانتس لەناو ئازار و بەردبارانکردن و لێدان لە ژێر دەستیان دەردێنێت. بە هۆکاری ئەوەی گەنجێک لە پێناو خۆشەویستییەکەی کۆتایی بە ژیانی خۆی هێناوە، دەیانەوێت لە تۆڵەی ئەو گەنجە بیکوژن. دواتر کوشتنی هۆرانتسی بێوەژن لە لایەن مافراندۆنی باوکی گەنجە خۆکوژەکە کە بە چەقۆ پەلاماری دەدات و خەڵتانی خوێن دەکرێت و سەری لە لاشەی جیا دەکاتەوە.
ئەو بێوەژنەی هەموو پیاوەکانی دێ مۆڕەیان لێ گرتبوو و چاویان تێ بڕیبوو و تەماحیان تێکردبوو. ئینجا ڕۆمانەکە باس لە چیرۆکی ژنێکی تری بەساڵداچوو دەکات بە ناوی (پۆپۆلینا) کە بە تەنها دەژیت. پۆپۆلینا پێشووتر و سەردەمی جوانی و گەنجێتی، دۆستی ژەنەڕاڵەکان بوو و پەیوەندی سێکسی لەگەڵ دەبەستن. هەرچی ئاوی ژیان و تامی گەنجێتی ئەو بوو، هەموویان مژی.
کە چووە تەمەنیشەوە، ئیتر هەمووان جێیانهێشت و پشتیان تێکرد. ئەو میوانخانەیەکی بچووک لە دێیەکە دەکاتەوە تا بتوانێت لە ڕێگەیەوە بژێوی ژیانی خۆی دابین بکات. پاشان لەگەڵ زۆربا دەکەونە داوی خۆشەویستی یەکترییەوە و دواتر دەمرێت و خەڵکی دێ ماڵەکەی هەموو دەبەن، جگە لەو قەرەوێڵەیەی کە لەسەری ڕاکشاوە بە مردوێتی، لەگەڵ بولبولەکەی ناو قەفەس نەبێت، ئەویش دواتر زۆربا وەک تاقە یادگاری پۆپۆلینا لەگەڵ خۆی دەیبات. زۆربا بە گواستنەوەی دار لە دارستانەوە، بۆ سەر لوتکەی چیا کار دەکات لە پێناو بەدیهێنانی خەونەکەی. وەلێ هەموو هەوڵەکانی زۆربا بۆ دروستکردنی پردێک لە نێوان کەناری دەریاکە و چیاکە، تا لە ڕێگایەوە ڕەژوو لە شوێنێک بۆ شوێنێکی تر بگوازێتەوە، شکست دێنێت. پاشان سەرۆکی هاوڕێی هەموو سامانەکەی دەخاتە نێو دەستی زۆربا، تا بڕوات هەموو پێداویستییەک و کەرەستەی پێویست بۆ کارەکەی بکڕێت. زۆربا دەڕواتە شار و ڕێکەوتی باڕێک دەکات. لەو باڕەدا ژنەگۆرانیبێژێکی بە تەمەن بچووک کە لەوێ کار دەکات، دەناسێت. ژنەکە دەرفەت دەقۆزێتەوە و پەیوەندی لەگەڵ زۆربا دەبەستێت و هیچ پارەیەکی پێ ناهێڵێت و هەمووی لە جوانیی خۆی و ڕابواردن و خواردنەوە و چێژی باڕ پێ سەرف دەکات. زۆربا دواتر نامەیەک بۆ سەرۆکی هاوڕێی دەنێرێت و چیرۆکی خۆشەویستی خۆی و ئەو ژنەگۆرانیبێژە و بابەتی نەمانی ئەو پارەیەی کە پێیداوە بۆ باس دەکات. چیرۆکی ڕووداوەکانی زۆربا بەردەوام دەبێت و دواتر زۆربا لەو ژنە جیادەبێتەوە و بۆ جاری سێیەم ژیانی هاوسەرگیری پێک دێنێت و ئینجا دەچێتە تەمەنەوە و نیشانەکانی پیری لەسەر جەستەی ژیانی هێدی هێدی بەدەردەکەون و چرچ و لۆچەکانی بەساڵداچوون لە سەر ڕووخساری شوێنپەنجەی خۆیان جێ دێڵن و نەخشی پیری دەکێشن. زۆربا و سەرۆکی هاوڕێی هیچ سامانێکیان بۆ نامێنێتەوە و بەو چەشنە بە سەما کۆتایی بە چیرۆکەکە دێت و پەڕەی ڕووداوەکانی ڕوومانەکە دادەخرێت. خوێنەر لە کۆتایی ڕۆمانی زۆربادا هیچ شتێک بەدەست ناهێنێت، جگە لە ورە و هێزی ئومێد و خۆڕاگریی و خۆشەویستیی مرۆڤ و ژیان نەبێت. لە ڕۆمانی زۆربادا، زۆر حیکمەت و فەلسەفە و پەند و شت فێر دەبین و کەسایەتی زۆربا وامان لێ دەکات بە شێوەیەکی ئەرێنی بەشداری لە ژیان بکەین و لە جیهان و بوون بڕوانین. زۆربا کاریگەرییەکی گەورە و بێ وێنە لە سەرت جێ دێڵێت و دەتباتە جیهانێکی جیاواز. زۆربا ڕۆمانێکە پڕ لە ڕامانی قووڵ و حیکمەتی ژیان. ڕۆمانێک، هەڵگری کۆمەڵێک فەلسەفەی بەرز و حیکمەتی بێ وێنە و جوان. زۆربا هەموو قورساییەکانی ژیان سادە دەکاتەوە و بە هێزی خەندە و بە سەما، شەپۆلی فرمێسکی ئازارەکانی دەریای بوون ڕادەماڵێت. زۆربا گەشتێکی فەلسەفییە لە گۆشەنیگایەکی ترەوە بۆ قووڵایی ژیان و وجوود. گەشتێک، پڕ لە تێڕامان و پرسیار و ئەزموون و پەند و حیکمەت. زۆربا پێت دەڵێت”جوانییەک دڵی نەبوو و هەستی بە ئازاری مرۆڤایەتی نەکرد، با بڕواتە دۆزەخ.” زۆربا هەوڵدانێکە بۆ تێگەیشتن لە ژیان، بە ڕێگایەکی سادە و لە هەمان کاتدا پڕ لە تێڕامان و فەلسەفە و بیرکردنەوەی قووڵ. زۆربا ڕۆمانێکە، فێری فەلسەفەمان دەکات، بەڵام بە شێوازێکی تر. زۆربا پێمان دەڵێت ژیانتان بە هەموو ناخۆشییەکانەوە خۆش بوێت و فرۆغ ئاسا ژیان بە هەموو ناشرینییەکانییەوە با لاتان شیرین بێت. ئێمەی مرۆڤ لەم سەردەمەدا چەندە پێویستمان بە هەنگاونان و ڕۆیشتنە بەو ڕێگایەی زۆربا. ڕێگایەک، پڕ لە خۆشەویستی و مرۆڤبوون، پڕ لە ئومێد و خۆڕاگری و سادەیی، پڕ لە تێڕامان و جوانی.

ڕێگایەک، دڵێکی گەورە و هەستێکی بەرز دەوری داوە و
سەما دایپۆشیوە و بە فەرشی عیشق تەنراوە. زۆربا سەر بە هیچ قوتابخانەیەکی فیکری و فەلسەفی نەبوو، لەو قوتابخانە فیکری و فەلسەفییانەی لەناو پەرتووکەکاندا هەن. ئەو مرۆڤێکی سادەیە و خاوەنی کومەڵێک تێگەیشتنە لە بارەی ژیان و گەردوون و سروشت و میتافزیکا و مرۆڤ و بوون کە تەنها لە ئەزموونی تایبەتی خۆیەوە فێریان بووە. لە ڕوانگەی زۆرباوە، بەختەوەری لەو هۆشیاری و فەلسەفە و زانستانەدا نییە کە فەلسەفە و زانست پێشکێشی ژیانی دەکەن، بەڵکو لەو زانیارییەدایە کە لە ڕێگەی ئەزموون و دڵەوە پێیان دەگەین. ئەو جیهانبینییەی زۆربا، مانای وا نییە ئەقڵ بە تەواوی ڕەت بکاتەوە و پشتگوێی دەخات. نەخێر، بەڵکو ئەو ڕەخنەی ئەقڵێکی ڕووت و پەتی و وشکی میکانیکی بێ ڕۆح دەکات. زۆربا بانگەوازێکە بۆ ئەزموونکردن و خۆشەویستی. خۆشەویستی خۆمان و هەموو ئەوانەیتر. خۆشەویستی وڵات و هاونیشتیمانییان. خۆشەویستی هەموو مرۆڤایەتی. زۆربا دەنگی ویژدان و هێزی ناوەکی مرۆڤە. زۆربا بانگەوازێکە بۆ بیرکردنەوە بە جەستە و دڵ و ئەقڵ، بیرکردنەوەیەکی گشتگیر. بانگەوازێکە بۆ ژیانکردن بە جۆرێکی تری جیا لەوەی ئێستا. زۆربا داوامان لێ دەکات لە بری زاراوەی ڕق، زمانی ئیشق و سەما بکەین بە زمانێکی جیهانی نێوان مرۆڤەکان. زۆربا تا هەرمان(ئەبەد) بە نەمری و وەکو ئایکۆنێکی بەرز و بێ وێنە و شاکارێکی مرۆڤایەتی دەمێنێتەوە. ئایکۆنێک، لە هەموو زەمان و شوێنێکدا و لە نێوان هەموو کەسێکدا ڕۆحی خۆشەویستی بڵاو دەکاتەوە و بەهای مرۆڤایەتی فێری مرۆڤەکان دەکات و جوانیی لە ژیاندا جێگیر دەکات.
زۆربا مرۆڤێکە، پڕە لە هەست و بەها و سادەیی و جوانیی. مرۆڤێکە، خاوەنی دڵێکی گەورەیە و نایەوێت سووکترین و بچووکترین ئازار بە هیچ کەسێک بگەیەنێت و هەستی کەس بریندار بکات. ئەو بیر لە ڕابردوو ناکاتەوە و داهاتوویش لای ئەو گرنگ نییە. تاقە شتێک لە سەنتەری بیرکردنەوەی ئەودا، ئەو پارووە نانەیە ئێستا دەیخوات و ئەو ژنەیە کە پەیوەندی لەگەڵ دەبەستێت و ئەو خۆشەویستییەیە، پێشکێش به مرۆڤایەتی دەکات. ئەو ئازادیی و ژیانی خۆی بە هیچ شتێکەوە نابەستێتەوە. لەگەڵ زۆربا هاوڕا یان دژ بیت، ئەوە هیچ لە کەسایەتی و گەورەیی ئەو کاراکتەرە جیاواز و مرۆڤدۆست و گەورەیه کەم ناکاتەوە. زۆربا کەسایەتییەکە، هەندێک بە نەزان و هەندێک بە شێت و هەندێک بە پیاوی جنس و سوارچاکی باوەشی ژن و ڕابواردنی دەزانن. چونکە لە تێڕوانینی ئەواندا، زۆربا هیچ نییە جگە لە کاراکتەرێک کە هەموو فەلسەفەی ژیانی لە کار و شەراب و نان و ژن کورت کردووەتەوە. بەشێکی تریش بە حەکیم و فەیلەسووف و دانا پێناسەی دەکەن. زۆربا لە یەک کاتدا هەموو ئەوانەیە کە باسمان کرد. کارەکتەری زۆربا سنوورەکانی کات و زەمان و زمان دەبڕێت. زۆربا کاتێک ناتوانێ بە زمان گوزارشت لە هزر و هەستی خۆی بکات و سەرۆکی هاوڕێی تێبگەیەنێت لە یەکێک لەو دایەلۆکانەی نێوانیان، پێی دەڵێت”سەمات بۆ دەکەم.” زۆربا بەو سەمایه دەیەوێت سنوورەکانی زمان تێک بشکێنێت و بە زمانی جەستە و زمانی سەما، مرۆڤەکان تێبگەیەنێت. زۆربا دەیەوێت لە جیهاندا دنیایەکی نموونەیی بەرز و تاکێکی ژیاندۆست دروست بێت. تاکێک، سنوورەکانی ئایدۆلۆژیا و دین و نەتەوە و ڕەگەز ببڕێت و هەموو جیاوازییەکان بسڕێتەوە و تەنها بڵێت”من مرۆڤم.” نووسەر لە ڕێگای زۆرباوە هەموو ئەو بیروبۆچوون و فەلسەفەی خۆی کە پێشووتر زەمینەی بۆ نەڕەخساوە و زرووفێک بۆی نەگونجاوە تا دەریان ببڕێت و باسیان بکات، هەمووی دەخاتە ناو شاکارە مەزنەکەی زۆربا و لە دوورگەی گریک و لەو شوێنەی کە بە کۆمەڵێک تابووی فیکری و تەقلیدی و تێگەیشتنی ناشیرین لە بارەی ژن و ژیان و مرۆڤەوە دەوردراوە، بڵاو دەکاتەوە و هەموو کۆتوبەندەکان تێکوپێک دەشکێنێت. زۆربا ڕەخنەگرتنە لەو تێڕوانینە پاتریارک و نێرسالار و نامرۆڤانەیەی لە کومەڵگە پیاوگەرا و تەقلیدییەکان کە ژن تەنها وەک کائینێکی بێ دەسەڵات و بووکەڵەی دەستی ئارەزووەکانی نێرینە و موڵکی پیاو دەبینێت. ئەو تێڕوانینە سەقەت و داخراوەی وێنەی ژن تەنها لە جەستەیەکی ڕووتدا دەبینێت. بە تایبەتی کۆمەڵی گریکی ئەوسا و ئەو تێڕوانینە وشک و نێگەتیڤ و دڵڕەقییەی تاکی گریکی لە بەرانبەر ژن و بە تایبەتی ژنە بێوەژن(هۆرانتس) کە بە کوشتنی کۆتایی هات. کوشتنێکی تراژیدی و نامرۆڤانە. لە زۆربادا کازانتزاکیس بە فەلسەفە تایبەتییەکەی خۆی، مشتومڕی کۆمەڵێک پرسی ئەزەلی تایبەت بە ژیان و مرۆڤ و بوون و عەدەم دەکات. وەک: بۆچی دەمرین؟ بۆچی دەژین؟ دوای مردن ئێمە بۆ کوێ دەڕۆین؟ ئێمە لە کوێوە هاتووین؟ بۆچی خەمبار دەبین؟ بۆچی دڵخۆش دەبین؟
ئایه ژیان ئەوە دەهێنێت کە لە پێناویدا بجەنگین؟ وەڵامی هەموو ئەو پرسە فەلسەفییانەیش له ڕێگای کارەکتەره نەخوێندەوار و سادەکەی زۆرباوە دەداتەوە و پێمان دەڵێت: تا دەتوانیت چێژ لە ژیان بەرە و بەختەوەر و دوور لە خەم بژی و دەرفەت مەدە هیچ خۆشییەک لەدەست بدەیت و ڕووبەڕووی ژیان بەرەوە و لەگەڵ نەهامەتیی و ناخۆشیی و ئازارەکانی بوون بجەنگە و هەرگیز لێنەگەڕێیت چۆکت پێدابدەن و لە هەوڵدان نەکەویت و شکست نەخۆیت لە بەرانبەر ناڕەحەتییەکان. ئەوەی تر لە کوێ هاتووین و بۆ کوێ دەچین، هەمووی بهاوێژە دۆزەخ و کونجی لەبیرچوونەوە و پەراوێزی فەرامۆشی و هیچ گرنگییەکیان پێ مەدە و ئیتر ژیان بکە، ژیان. هەروەها زۆربا باسکردنە لە ئافاتەکانی ئەقڵی بەشەریی، ئەقڵێکی میکانیکی ڕووت. ئەقڵێک، بەردەوام لە بیرکردنەوە و دڵەڕاوکێ و تەڕەددوددا دەژیت. ئەو ئەقڵەپەتییەی ژیان لە سایەیدا هیچ واتایەکی بۆ نامێنێتەوە. نووسەر ئەو جۆرە ئەقڵ و ئەقڵییەتە لە کارەکتەر و کەسایەتی سەرۆک و هەڵوێست و بیرکردنەوەکانیدا لەو ڕۆمانەدا بەرجەستە کردووە، لە بەرامبەر ئەقڵی کارەکتەری زۆربا، ئەقڵێکی سادە کە سەرچاوەی بڕیارەکانی تەنها ئیلهامی دڵێکی پاک و ئەزموون و تاقیکردنەوەکانی ژیانن.
ئەقڵێک، بێ هیچ گرێیەکی قورس و تەفسیرێکی فەلسەفیی تەمومژاویی و ناڕوون و بێ هیچ بیرکردنەوەیەکی قووڵ، لەوپەڕی سادەییدا بڕیار دەدات و هەڵوێست وەردەگرێت. هەروەها زۆربا ڕەخنەیه لە سیستەم و ئەقڵییەتی سەرمایەداری. ئەو ئەقڵییەت و سیستەمە سەرمایەدارییەی کە تەنها لە ڕەهەندێکەوە مرۆڤ دەبینێت و مرۆڤی تاکڕەهەند دروست دەکات. لە کاتێکدا مرۆڤ لە کۆمەڵێک ڕەهەندی جیاواز پێک هاتووە. مرۆڤ بیردەکاتەوە و خۆشەویستی دەکات و ڕق دەیگرێت و سەرکەوتن بە دەست دێنێت و تووشی شکستیش دەبێت. لایەکی تری زۆربا ڕەخنەگرتنە لە چەپەکان و شۆڕشی شیوعییەکان و سیستەمی حوکمڕانییان.
لە ڕێگەی نموونەی ئەو دێیە بچووکەی کە خاتوو (پۆپۆلینا) تێیدا دەژیت. لە ڕێگای نموونەی دیمەنی دەوردانی ماڵەکەی(پۆپۆلینا.)
لەگەڵ بڵاوبوونەوەی هەواڵی مردنی پۆپۆلینا، خەڵکی دێیەکە خێرا هێرش دێنن و هەموو ماڵەکەی تاڵان دەکەن. دیمەنێکە، دڵی کارەکتەری زۆربا و هەموو ئەوانەی ئەو ڕۆمانە دەخوێننەوە، دەگوشێت و ئازاریان دەدات و ناخیان دەکوڵێنێت. پۆپۆلینا هێشتا نەمردووە و لە سەرەمەرگ و دواهەناسە و کۆتا ساتەکانی ژیانیدایه. کۆمەڵەمرۆڤێک دێن و هەموو مریشکەکانی دەبەن.
زۆربا بەرجەستەکەری کەسایەتییەکی وجوودیی و بوونگەرایە.
کەسایەتییەک، جگە لە بنەماکانی مرۆڤبوون، بە هیچ شتێکی ترەوە پابەند نابێت. خۆشەویستی، ڕق، گەیشتن و دابڕان، ئومێد و ڕەشبینیی، هێمنیی و شێتیی، هەموو ئەو پارادۆکسانە لێرە و لە زۆرباکەی کازانتزاکیس دەبینیت.
ماوەتەوە بڵێم:
خوێنەری ئەم ڕۆمانە، گەر جیاوازییەکان قبووڵ نەکات و هەڵگری ڕۆحێکی گەورە و خاوەنی دڵێکی فراوان نەبێت، ئەوە هەرگیز
ناتوانێت هەڵسەنگاندنێکی جوان و بڕیارێکی شایستە بدات لەبارەی زۆرباوە.

شەماڵ بارەوانی




هاوسەنگییان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا ناوێت.. نەوزاد بەندی

هاوسەنگیی و مامناوەندیی بوون، کارێکی قورسە و خۆماندووکردنی ئەوێت، بۆ نمونە تۆ دارعەسایەک لە هەر سەرێکییەوە بە دوای خۆتا ڕاکێشیت، زۆر ئاسانە و ئەتوانیت بە ڕاکردنیش لەگەڵ خۆتا بیبەیت، ئەوە پێی ئەووترێ تەتەروف یان پۆڵگیریی ..بەڵام ئەگەر لە ناوەڕاستی دارعەساکەدا و لە خاڵی هاوسەنگییەوە، دارعەساکە هەڵبگریت، ئەوا ئەبێ زۆر بە هێمنیی بڕۆیت و زۆر ئاگاداربیت تاکو هاوسەنگێکەی تێک نەچێ و بە ڕاست و چەپدا نەکەوێت، وەک ئەو پاڵەوانی سێرکەی کە بۆرییەکی درێژی بە دەستەوەیە و لە خاڵی هاوسەنگێکەیەوە هەڵیگرتووە و بە هێواشیی بەسەر گوریسێکدا ئەڕوات، ئەمە پێی ئەوترێ هاوسەنگیی، بە هۆیەوە پاڵەوانەکە ئەتوانێ خۆیشی هاوسەنگ بکا و بەسەر گوریسەکەدا بپەڕێتەوە .. خوایش ئاماژە بۆ شوێنکەوتووانی ئەکات: ( ئێوەمان بە کۆمەڵگایەکی مامناوەند دروست کرد ).
لە ڕاستیدا ئەو ووڵاتانەی هاوسەنگیی ئاینیی و سیاسی و ئابوریی و کۆمەڵایەتیی و کولتوورییان ڕاگرتووە، بوون بە کۆمەڵگای ڕەسەن و پێشکەوتوو، توانیویانە یاسا و ژیان و گوزەران بۆ تاک بە تاکیان دابین بکەن، ئەوەیش عەقڵ و سەروەریی یاسا و کارکردنی ووردی ئەوێ.
بەڵام لە کۆمەڵگا پۆڵگیرەکاندا، عەقڵ و یاسا پەڕاوێز ئەخرێن، کۆمەڵگا پارچە پارچە ئەبێت، چەند خێزانێکی دەستڕۆیشتووی دەسەڵاتدار شاهانە ئەژین و کۆمەڵگا بە دوای خۆیاندا ڕائەکێشن.
شایانی ووتنە ئەوانەی سەرکردایەتی جیهانی ئەمرۆ ئەکەن، بۆ خۆیان هاوسەنگییەکی ووردیان پەیڕەو کردووە، بەڵام بۆ ووڵاتانی تر لە هەوڵی تێکدانی هاوسەنگیدان و گرنگی بە ناهاوسەنگیی و پۆڵگیریی دەدەن، هەر بۆیەی سیاسەتی وەزارەتی ناوخۆ و دەرەوەیان لە سەدا سەد جیاوازە.
کاتێ فەرمانڕەوایەکی هاوسەنگ و خاکیی و سادەی وەک عەبدولکەریم قاسم لە عێراقدا دروست ئەبێ، ناهێڵن لە سێ چوار ساڵ زیاتر فەرمانڕەوایی بگرێتە دەست و ئەیڕوخێنن، بەڵام دەسەڵاتێکی پۆڵگیر و خێڵ پەرست و دەمارگیری وەک سەدام حسێن زیاتر لە 35 ساڵ پشتگیریی ئەکرێت و ئەپارێزرێت. دوای ئەویش دەسەڵاتی پۆڵگیر و خێڵپەرستی شیعە و کورد بۆ ساڵەهای ساڵ و تا هەنووکەیش پشتگیریی نێودەوڵەوتییان لێدەکرێ، تا کار گەیشتۆتە بێ موچە کردن و برسیکردنی تەواوی کورد و ..وێرانبونی تەواوی پارێزگاکانی تری عێراق، لە بەرامبەردا کۆمەڵێک لە زیادە ڕەو و ملیاردێر و خۆپەرست وشەڕەنگێز هەڵتۆقیون.
یان لە ووڵاتێکی وەک میسردا، بە توندیی پشتگیریی نێودەوڵەتیی لە فەرمانڕەوا گەلێکی وەک جەمال و موبارەک و سیسی کراوە و ئەکرێ چونکە پۆڵگیر و ناهاوسەنگ و خۆپەرست و میللەتکوژ بوون ، بەڵام بە توندی دژی سادات و مورسی دەوەستنەوە چونکە وازیان لە پۆڵگیریی و دوژمنایەتیی ناوخۆ و دەرەوە هێنا و ویستیان فەرمانڕەواییەکی هاوسەنگ بێننە گۆڕێ.
کەچی کاتێ له ماڵی خۆیاندا جەنڕاڵێکی وەک نۆریێگا لە پەنەما ، چێڤارا لە کوبا، جەنڕاڵە دەمارگیرەکانی كرواتیا بە سەرۆکایەتی بیگۆڤیچ یاخی ئەبن و ئەیانەوێ هاوسەنگێکەیان لێ تێک بدەن، هێزەکانی ئێف بی ئای دارستان بە دارستان و کون بە کون دوایان دەکەون هەتا ئەیانگرن و لەناویان ئەبەن .. گرنگ نییە چێڤارا مرۆڤدست بووبێ و بیگۆڤیچ تاوانباری جەنگ، بەڵکو گرنگ ئەوەیە هاوسەنگیی سیستمی کۆمەڵگای ڕۆژئاوا نەشێوێت. لە بەرامبەردا چەندین تاقمی دەمارگیر و ناهاوسەنگی وەک قاعیدە و داعش دروست ئەکەن و هەڵیانئەدەنە ناو کۆمەڵگاکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستەوە.
ئەوانە بەڵگەی ئەوەن کە ئێمە ئەمڕۆ لە بەردەم شەڕی شارستانییەکانداین، شەڕێکی وورد و بەرنامە بۆ داڕێژراوە .
کاتێ شای ئێران ئەڵێت ئیتر ئێمەیش ووڵاتێکی زلهێزین و پێویستمان بە پاشکۆیەتیی ئەمەریکا نییە، کاتێکیش سەدام حسێن ئەڵێ ئیتر ئێمەیش زلهێزین و خاوەنی چەکی ئەتۆمیین، ئەم دوو ئاماژەیە واتای ئازادی نیشتمانیی و هاوسەنگیی یاسایی و دەستووریی دەگەیەنێت کە لای زلهێزەکانی ئەوروپا و ئەمەریکا جێگای قبوڵکردن نییە، هەر بۆیە ئەو دوو ووتەیە بوونە هۆی لەناوچوونی هەردوو دەسەڵات.
کاتێکیش و لە دوای مۆر کردنی پەیماننامەی ئاشتی نێوان میسر و ئیسڕائیل ناسراو بە پەیماننامەی کامپ دەیڤید، باڵیۆزەکانی چەند وڵاتێکی ئەوروپیی دێنە لای ئەنوەر سادات و پێی دەڵێن ئەم پەیماننامەیە نابێ ستراتیجی فەرمانڕەوایی میسر بگۆڕێت و ئەبێ گەلانی میسر هەر بە هەژاریی و نەزانیی بهێڵرێنەوە .واتا پێویستە فەرمانڕەوایی پۆڵگیر لە میسردا هەر بەردەوام بێ و میللەت لە دۆزەخدا بێ و دەسەڵاتدارانیش لە کۆشکەکانی شەرملشەیخدا خەریکی ڕابواردن بن. سادات ئەم داوایەی باڵیۆزەکانی ئەوروپای ڕەت کردەوە، ئیتر بە جۆرێ لە جۆرەکان تیرۆریان کرد.
هەر بۆیە پێویستە بە لایەنی کەمەوە ئاگادار بین چی لە ناوچەکەمانا ئەگوزەرێت.
هێشتنەوەی ڕژێمی ئێران بەو حاڵە ناهاوسەنگیی و پۆڵگیرییە بۆ گەلانی ئێران و گەلانی ناوچەکە بۆ زیاتر لە 46 ساڵ، مانای چی دەگەیەنێت؟ لە کاتێکدا بە حیساب دوژمنی سەرسەختی ئەمریکایە .
تەماشا بکەن لە ووڵاتێکی وەک عێراقدا بە کوردستانیشەوە، سەدەیەک زیاترە چەندین شۆڕش و کۆدەتا ڕوویان دا و گەلانی عێراق چەندەها شەو و ڕۆژ ئاهەنگی سەرکەوتنیان گێڕا، کەچی دۆخی گەلانی عێراق لە ناهاوسەنگییەوە بۆ ناهاوسەنگیی زیاتر مل ئەنێت، زانا و بیریار و داناکانی قەتڵ و عام ئەکرێن، یان ڕائەکەن و سەری خۆیان هەڵئەگرن، میللەت برسی و نەزان و ئاواره ئەکرێت، ئەپێچرێت لە جەنگی بێ مانای ناوخۆیی و نێودەڵەتییەوە..برسی و تینوو و بێ خزمەتگوزاریی ئەکرێ، کۆمەڵێ دەسەڵاتداری مەزهەبی و دوژمن و دەمارگیر و خۆپەرست، تیرە پەرست، خێڵپەرست و خێزانپەرست فەرمانڕەوایی دەکەن، ئەمریکیی و ئەوروپییەکانیش بۆ دەیان ساڵ پشتگیریی و پێشوازییان لێدەکەن. کار گەیشتۆتە بێ موچەکردنی میللەت، کە ئەمە گەورەترین جینۆسایدە، چونکە تەنانەت له زیندانیشدا دەست نابرێت بۆ گوزەران و قوتی زیندانییەکان، کەچی ئەبینین دەسەڵاتدارە کۆڵۆنیالیستەکانی ئەوروپا و ئەمریکا زۆر بە ئاسایی دۆخەکە قبوڵ ئەکەن و ..پێشوازیی گەرم لەو تاوانبارانەی جەنگ ئەکەن کە میللەتی عێراقیان بردووە بە ناخی زەمیندا.
بەڵام کاتێ ووڵاتێکی وەک یۆنان ئیفلاسبوونی خۆی ڕادەگەیەنێت، ئەوروپا و ئەمەریکا یارمەتیی خێرای بۆ ڕەوانە دەکەن، بۆ ئەوەی ناهاوسەنگیی نەیەتە ناو ماڵی ئەوروپاوە.
ئەم دۆخە ناهاوسەنگییەی ووڵاتانی موسوڵمانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، وای لە نوسەرێکی وەک عەلی شەریعەتیی کرد بڵێ : هیچ چارەسەرێکمان نییە، تەنها و تەنها ئەبێ بگەڕێینەوە بۆ ڕەسەنی خۆمان، بۆ شارستانێتیی خۆمان.
ئەم گەڕانەوەیە بۆ ڕەسەن و شارستانیی، واتا وازهێنان لە ئەجندای کۆڵۆنیالیستە جیهانییەکان، چونکە ئەوان هەرچی خێر و خۆشییە بۆ خۆیانیان گەرەکە و .. هەرچی ناخۆشیی و ناتەبایی و شەڕ و برسێتیی و نەزانیشە بە باڵای میللەتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستیدا ئەبڕن.. هێمنترین و ئارامترین شاری جیهان کە ڤییەنای وڵاتای نەمسایە، تۆپی نەمساویی دروست ئەکا و ئەبێ لە ووڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بتەقێنرێن. ڤلادیمیر پۆتن وتی: زیاتر لە 68 جۆر چەکی نوێمان لە سوریادا تاقیکردەوە ..
ئەنجامەکەیشی ئەوەبوو، گەلانی سوریا بوون بە قەسابخانە و.. ئەوەیشمان لە یاد نەچێت دکتۆر عەلی شەریعەتی تیرۆرکرا ..!

نەوزاد بەندی




سەبارەت بە کارەساتی بەنزینخانەکەی هەولێر و لە پەیوەند بە کەرامەتی ناسیۆنالیستانەی کوردەوە!.. سابیر محەمەد

لە ڕۆژی ٦ /٨/ ٢٠٢٥ لە شاری هەولێر لە نزیک بازاڕی ماجدی مۆڵ کارمەندانی بەنزینخانەی شێر(SHER Oil) ، سێ کەسی بێتاوانی کوشتوە ، دوانیان گەشتیاری عەرەب زمان بوون کە یەکێکیان بە ناوی “حمودی ریاض” وە پاڵەوانی لەشجوانی عێراق بوو ، لەگەڵ هاوڕێکەی ، هەروەها کەسی سێەم کە کرێکارێکی کورد بوو وە لەو نزیکانە بوو ، هەرسێکیان بەبێ تاوان کوژران لەو کاتەدا ، بکوژ دەستبەجێ لە ماوەیەکی زۆر کورتدا دەستی ئەگاتە چەکی کارمەندی سیکۆریتی بەنزینخانەکە و ، ئەم کارە وەحشیەی پێئەنجامداوە .
لەبارەی لێکۆڵینەوەو وردەکاری ئەم کارەساتە دڵتەزێن و نامرۆییە ، گەلێک پرسیار و ناڕۆشنی گەورەو پچوک لە خۆ ئەگرێت ، لەسەر ڕەوشی شارەزایانەی و بەردەوامبوونی لە تەقەکردندا وە سووربوونی لە سەر ئەوەی کە پێویستە سەد لەسەد دڵنیا بێت لە کوشتنیان ، هەروەها چۆن وە بە چ شێوەیەک وە چۆن لە ماوەیەکی کورتدا توانیویەتی دەستی بگاتە چەکی کۆمپانیای سیکۆریتیەکە ، هەموو ئەمانەو شتەکانی تریش جێگای پرسیار و گومانن .
مێدیای مێلیشیا کوردیەکان ئەم کێشەیە بەوە ئەبەستنەوە کە کەسی بکوژ لە ڕووی دەرونیەوە نەخۆش بووە!
مێدیا چەواشەکارە جۆر بەجۆرەکانی مێلیشیا دەسەڵاتدارەکانی کورد ، چاو پۆشی لە بوونی ڕەوتێکی کۆنەپەرستانەو کوێرانەیەی میللی ئەکەن کە لەبەرامبەر عەرب زمانەکاندا و زمانەکانی تری گەلانی ناوچەکە پیادە ئەکرێت .
دەسەڵاتی میلیشیایی کورد پشت بە ئاماری تاوانەکانی کوشتن ئەبەستێت لە وڵاتە ئیمپریالیستیە پێشکەوتوکانی جیهان وەک ئەمریکا ، بۆ پەردەپۆشکردن و ڕەوایی پێدانی تاوانی لەمجۆرە ، کە پەیوەندیان بە هزرو بۆچوونێک و پەروەدەو فێرکردنێکی ڕەگەزپەرستانەی کوێرانەی ناسیۆنالیستی ( کوردایەتی) یەوە هەیە ، لە چەشنی “ داکۆکیکردن لە کەرامەتی قەومی کوردان “ وە کەسایەتی ستەملێکراوی کورد “ .
هەلومەرجی ناکۆکیە سیاسی و ئابووریەکانی هەرێم و بەغدا ، خۆی لە خۆیدا ڕەنگدانەوەیەکی خراپی هەیە ، لەسەر گەشەی بیروبۆچوونی کوێرانەی ڕەگەزپەرستانە ، هەر بۆیە ناو بەناو کێشە و سیناریۆی لەم جۆرانە لێرەو لەوێ پەیدا ئەبن ، هەروەک کێشەی جوتیارەکەی کەرکوک بەر لە شەش مانگێک ، کە ئەویش بووە مایەی گەشەی بیروبۆچوونی ڕەگەزپەرستانەی ناسیۆناڵیستی نێوان کوردەکان عەرەبەکان لەو ناوچانەدا ، لە پێناو بەلاڕێدابردنی هزری جەماوەرە لەسەر کێشە ناوخۆیی و چینایەتیەکانی خەڵکی چەوساوەی ناوچەکە.
هزری کۆنەپەرستانە و کوێرانەی ناسیۆنالیستی سەرچاوەی پەیدابوونی دەیەها ڕووداوی لەمجۆرەیە ، وە درێژەشیان ئەبێت و بگرە بەرەو ئاڕاستەیەکی خراپتردا ئەڕۆن.
دەسەڵاتی میلیشیایی کورد لەو ناوچەیەدا پەرە بەم جۆرە هزرو پەروەردە سیاسیە ناسیۆنالیستیە ئەدات ، لە پێناو خزمەت بە ئەجینداکانی خۆیان لە ناوچەکەدا .
دەسەڵاتی میلیشیایی ، لەسەر بنەمای سیاسەتێکی دوولایەنە کار ئەکات ؛ لەلایەک کۆنەپەرستی قەومی دەرخواردی خەڵک ئەدات ، لەلایەکی تریشەوە لە سات و سەودادایە لەگەڵ بۆرژوا حاکمەکانی بەغدا ، لە پێناو ئیمتیازات و پتەوکردنی ئابووری خۆی ، چونکە ئابووری ناوچەی هەرێم وابەستەیە بە ئابووری ناوەڕاست و باشووری عێراقەوە .
سێکتۆری گەشتیاری و جموجووڵ و گەشەی سەرمایە و کڕین و فرۆشتن لە شارەکانی هەرێم ڕاستەوخۆ بە جەماوەری عەرەب زمانەوە بەستراوەتەوە ، وە ئەگەر خەڵکی ناوەراست و باشوری عێراق وەک گەشتیار ڕوونەکەنە شارو شارۆچکەکانی ناوچە کوردیەکان ، تەواوی پڕۆژەو سەرمایەکەیان ئەکەوێتە مەترسیەوە ڕوبەڕووی قەیرانێکی گەورە ئەبن ،، هەروەک لە ماوەی ئەم دوو هەفتەی ڕابوردوودا گەلی عەلی بەگ و ئەو شوێنە گەشتوگوزاریانە ئەو ناوە ، دەرگیری قەیرانێکی گەورەی نەبوونی گەشتیارە عەرەب زمانەکان بوون لەو ناوچانەدا ، وە ڕێکلام ئەکەن بۆ هاتنی زیاتری گەشتیارەکان.
لە کۆتاییدا وە لەسەر ڕۆشنایی ئەم ڕووداوانەی کە لێرەو لەوێ ڕوو ئەدەن ، قەڵشتێکی گەورەی کۆمەڵایەتی لە نێوان پێکهاتە نەتەوەییەکانی عێراقدا دروست ئەبێت ، وە بەرەو ئاکامێکی زۆر خراپتر ئەڕوات ، هەر بۆیە دەسەڵاتداریەتی میلیشیایی هەرێم و دامودەزگاکانی بەرپرسن لە ژیان و سەلامەتی وە بژێوی و ئارامی ژیانی خەڵک تەواوی خەڵک لەهەموو شارو شارۆچکەکانی هەرێم . ..
صابر .م
٩/٨/ ٢٠٢٥




بۆچی حکومەتی هەرێم، بەردەوامە لە تەخریبی عێراق؟ بۆچی ماڵی بارزانیی، ناتوانن عێراقیی بن؟!.. کامیار سابیر

راستییەکی سیاسیی و دیفاکتۆیەکی واقیعیی هەیە کە حکومەتی هەرێم، رێک بە واتای دەسەڵاتدارەتیی ماڵی بارزانیی دێت، بە شەراکەتێکی زۆر کەمی ماڵی تاڵەبانییەوە. حکومەتە یەک لە دوای یەکەکانی هەرێم و ئەمەی مەسرور بارزانییش( کە ماوەی بەسەرچووە)، زۆر بە تایبەتتریش، لە دوای ٣١ی ئابی ١٩٩٦ ەوە کە بەهاوکاریی صەدام و سوپاکەی ئەم هەژموونگەراییەیان، جێکەوت کردووە، جگە لە هەژموونی سیاسیی و ئابووریی و عەسکەریی و ئەمنیی بنەماڵەکەی خۆیان، لە دوور و نزیکەوە پێوەندییان بە داخوازییەکانی گەلی کوردەوە نییە، هەروەها جگە لە سەلبیاتی سیاسیی و ئابووریی و ئەمنیی بۆ خەڵكی کوردستانی عێراق بە تایبەتیی و بۆ کوردانی کوردستانەکانی ئێران و تورکیا و سوریاش بەگشتیی، رۆڵی ئیجابییان نەبووە.

ئەوەی ناویان نا پرۆژەی سەربەخۆیی ئابووریی کە منداڵێکی وریاش ئەزانێ، تەخریبی ئابووریی بوو، بە هاندانی موخابەراتی ئیقلیمیی( تورکیا بە تایبەتیی) لەگەڵ هەندێ لۆبیی تاڵانکاریی و کۆمپانیای وەهمیی وڵاتانی تر، چارەنووسی خەڵکی کوردستانی عێراقیان بە گشتیی و مووچەخۆرانی هەرێمیان بەتایبەتیی، بەمشوێنە گەیاند. مەعلومە رائیدی ئەم فەشەلە سیاسیی و ئابوورییە، نێچیرڤان بارزانیی بوو، بە پشتییوانیی مامی( مەسعود بارزانیی) بناغەکەی دانا. ئەم پرۆژە جەهەننەمییە، دەیەیەک زیاترە، تەواوی خەڵکی کوردستان و چارەنووسی نزیک بە پێنج میلیۆن مرۆڤی هەرێمی لەپێ خست و تەواوی خەڵکەکەی زەلیل و سەرگەردان و بێکەرامەت کرد و بێکاریی و هەژاریی و بێپارەیی و بێموچەیی! ئاکامەکەیەتی، ئەمە لە کاتێکدایە بنەماڵەکەی خۆیان خاوەنی صەدان میلیار دۆلارن و هەر منداڵکار و موراهیقێکی سیاسییان بگریت خاوەنی چەندیین میلیار دۆلاری دزراوی خەڵکی کوردستانن و ژیانیان لە ژیانی میلیاردێرە ئەمێریکیی و چینیی و روسیی و ئەوروپیی و خەلیجییەکان، ئەچێت.

ئایا مەسرور بارزانیی و باوکی، ئەیانەوێ ئەمە راست بکەنەوە؟ نەک لەبەر خەڵكی کوردستان و عێراق، بەڵكو لەبەر مانەوە و ئیستیقراری سیاسیی و ئەمنیی دەسەڵاتەکەی خۆیان، بە تایبەتیی کە فەشەلەکان، بە ئاسانیی ئەیانتوانی بەسەر نێچیرڤانیدا بهێنن و بە بەردێک، دوو چۆلەکە بکوژن و درێژە بە سەڵطەنەتی سیاسیی و میلیشیایی و هەژموونی ئابووریی و سوڵطەی خێزانیی باوک و کوڕ بدەن، بەڵام ناتوانن بیکەن؟ یان رێگەیان پێنادرێ نەوتی هەرێمی کوردستان، تەسلیمی دەوڵەتی فیدراڵی عێراق بکەنەوە! بۆچی؟ ئەم نووسیینە لەو هۆکار و فاکتەرە سیاسیی و ئابوورییانە، رژد ئەبێتەوە کە وەکو کۆت لە گەردنی ماڵی بارزانیی ئاڵاون!.

  1. بیزنس و سەرمایەگوزاریی و پارەپەیداکردن، سروشتێکی هەیە، ئەبێ بەها ئەخلاقیی و پرەنسیپییەکان تەنانەت پرەنسیپە کۆمەڵایەتیی و سیاسیی و ئابوورییەکانیش، لەبەرچاو نەگریت و وەکو ئەژدیهایەکی برسیی، پڕی هەموو شتێک بدەیت. لێرەدا بیزنسە گەورەکەی ماڵی بارزانیی، ئەو سامانە زۆرە صەدان میلیارد دۆلارییەیە کە لەماوەی ٣٥ ساڵی رابردوودا بەگشتیی و لە دوای رووخانی رژێمی صەدامەوە بەتایبەتیی، لەگەلی کوردستانی عێراقیان، دزییوە.

ئەم پارە زۆرە، بەشێکی بە شێوەی سییولە و بە فۆرمی بیزنس و کۆمپانیا و عەقارات و دراوی ئەلیکترۆنیی و …تاد، لەناو سیستەمی سویفتی غەربییدا لە وڵاتانی وەکو تورکیا، خەلیج، ئاسیا و وڵاتانی غەربییدا، خراونەتە کارەوە، سیستەمی سویفتیش، یانی ئەمێریکا و ئیسرائیل، کۆنترۆڵی تەواویان کردووە و بگرە ئەشزانن لە کوێن و لەچییدا بەگەڕ خراون؟

مەعلومیشە، هەر سیاسییەک لەم دونیایەدا، پارە و سامانەکەی لەلایەن وڵاتانی تر و موخابەراتی وڵاتانی ئیقلیمیی و جیهانییەوە، کۆنترۆڵ کرابێت، پێشئەوەی ببێ بە پرۆکسی ی ئەوان، ئەبێت بە پرۆکسیی پارەکان و پرۆژەکانی خۆی و تەواوی ئیرادە و ئەخلاق و ئاییندەی بەدەست پارەکان و خاوەنی راستەقیینەی پارەکانەوە، ئەبێ. هاوزەمان، ئەمانە وەکو میلیشیا، فێری دزیی و چەتەگەریی بوونە و نایانەوێ، پارە و ئابووریی و کۆنترۆڵکردنی ژیانی خەڵکیان لێ بسەنرێتەوە و لە بەغدادەوە ئیدارەی کوردستان بدرێت.

  1. مێرشایمەر John Mearsheimer کە خۆی بە راشناڵیست ئەزانێ و سەر بە مەدرەسەی راشناڵیزمە( عەقڵانییەت)، پێیوایە وێڕای ئەوەی ئەمێریکا ئەبێ ئیسرائیل بپارێزێ و داکۆکیی لێ بکات، بەڵام بەرژەوەندیی interest ئەمێریکا و ئیسرائیل، زۆرجار بەریەکئەکەون و ترەمپ تەنیا سەرۆکە لە مێژووی ئەمێریکادا، بەرژەوەندییەکانی ئیسرائیلی بەسەر بەرژەوەندییەکانی ئەمێریکادا داوە. لێرەدا رۆڵی ئسرائیل بەگشتیی و حکومەتی نەتەنیاهۆ بەتایبەتیی ئەوەیە کە ناوچەکە بە پارچەپارچەیی و شەڕی قەومیی و طائیفیی و میلیشیا و گرووپە جۆراوجۆرەکانەوە مەشغوڵ بکات و حەز بە (ئیستیقراری سوریا و عێراق )بە تایبەتیی ناکەن. رێک بە پێچەوانەوە، ئەمێریکا، بۆ بەرژەوەندییە ستراتیژیی و عەسکەرییەکانی، بە تایبەتیی لە عێراقدا، ئیستیقراری ئەوێت.

هاوکات، تورکیاش، حەز بە ئیستیقراری عێراق ناکات، وێڕای ئەوەی طەماع و طموحی سیاسیی و ئابووریی لەسەر عێراق و هەرێمی کوردستان و کەرکوک و موصڵ، بە تایبەتیی هەیە. سەرەڕای ئەوەی زۆریش موستەفید بووە لەو چەتەگەرییە ئابوورییەی ماڵی بارزانیی و تاڵەبانیی کە بەموبارەکەی نوخبە نەژادیی و طائیفییەکانی کورد، دەستیان پێکرد، تا ئێستایش درێژەی هەیە.

  1. ئەوەی ئەگوترێ کە تەمەڕودی ئەیلولی سەرەتای شەستەکان دژی عەبدولکەریم قاسم، کلیلەکە موخابەراتییەکەی بە دەستی مۆساد و ساواکی شا و سی ئای ئەمێریکییەوە بووە، حەماسی توڕەبوون و روئییەی شاعیرانە نییە، بەڵكو فاکتی مێژوویین! ئەم کلیلە موخابەراتییە تا ئێستایشی لەگەڵدا بێت، ماڵی بارزانیی کۆنترۆڵ کردووە. تەنیا شتێک گۆڕابێت لە جێگەی (ساواکی پێشوو و ئیطلاعاتی ئێستا) ی ئێران، میتی تورکیا جێگەی گرتووە! دەی زۆربەی هەرە زۆری سەروەت و سامانی ماڵی بارزانیی لەژێر کۆنترۆڵی موخابەراتی تورکیی و ئیسرائیلیی و ئەمێریکییدایە و لە ناو سیستەمی بانکیی سویفتدایە!

لەسەردەمی ترامپدا، ئیسرائیل لە رێگەی لۆبیی ئەیپاکەوە AIPAC ، توانیویەتی شیعارە حەماسییەکانی ترامپ و ماگا MAGA ( Make America Great Again )، بە تەواویی کۆنترۆڵ بکات. کەیسی پڕ لە فەضاحەتی جێفری ئێپستین، بە رادەیەک ترەمپی کۆنترۆڵ کردووە کە جورئەتی نەکرد، مەلەفی تێرۆرکردنی جۆن کێنەدی کەشف بکات و بڵاوی بکاتەوە، لە کاتێکدا لە کەمپەینی هەڵبژاردنەکاندا، شیعاری سەرەکیی بوو. کەواتە، ئەمێریکای ئیدارەی ترەمپ، ناتوانێ رێگریی لە سیاسەتەکانی حکومەتەکەی نەتەنیاهۆ، لە عێراق و سوریادا بکات. ئەمە بۆ ئێرانیش، دروستە. بە لەبری دانان، ماڵی بارزانیی ئەبێ بەردەوام بن لە جێکەوتکردنی ئەجێنداکانی ئیسرائیل بە پلەی یەکەم و تورکیا بە پلەی دووەم، چونکە پارە دزراوەکانی خەڵکی کوردستان، لەلایەن ئەوانەوە کۆنترۆڵ کراوە. بە واتایەکی دەقیقتر ئەبێ بەردەوام لە دژی عێراق، لە تەخریب و لە تەمەڕوددا بن.

  1. گرنگتریین خاڵێک لە رووی سیاسیی و کۆمەڵایەتییەوە، بە تایبەتییش لە جوغزی ئابووریی و بەرژەوەندیی و ئیستیقراری بنەماڵە شێخنشیینییەکەیان، ئەوەیە کە بۆچی ماڵی بارزانیی ناتوانن عێراقیی بن؟! ئەتوانن لەگەڵ موخابەراتی شەیطانیی هەموو دونیادا دەست تێکەڵ بکەن، بەرژەوەندییەکانی ئێران، تورکیا، ئیسرائیل، وڵاتانی خەلیج و ئوردن، ئەمێریکا و روسیا و چین لەبەرچاوئەگرن، تەنانەت لەگەڵ هەرە بەعثییە عوروبییە فاشییەکاندا کە زۆربەیان لە هەولێرن، تەحالوف دژی حکومەتی عێراق بەڕێئەخەن و خەریکی پیلانگێڕیین، بەڵام بە درێژایی یەک صەدە زیاترە، دژایەتیی دەوڵەتی عێراق و خەڵکی عێراق و پێکەوەژیانی هارمۆنیی ئەکەن و هەمیشە فاکتەری ناسەقامگییریی بوونە؟!

زۆر دوور نەڕۆین، لە سەردەمی عەبدولسەلام بارزانیی دووەمەوە لە کۆتایی صەدەی نۆزدە و سەرەتای صەدەی بیستدا، لە پێناوی دەستکەوتە شەخصیی و بنەماڵەیی و ناوچەییەکانی خۆیاندا، بە تایبەتیی بۆ ئەوەی باج بە عوثمانییەکان نەدەن، جاروبار لەگەڵ خەلافەتی عوثمانییەکاندا بەیەکدا هەڵپژاون و بە ئیعدامی عەبدولسەلام و هەندێ لە هاوڕێکانی، کۆتایی بە تەمەڕودەکانیان هێنرا. ئەوەی جێگەی سەرنجە، بنەماڵەی بارزانیی ئێستا ماوەی سێ دەیە زیاترە باشتریین هاوکاریی تورکیای ئەردۆغانیی و پێشتر تورکیای کەمالیستیییان کردووە دژ بە عێراق و دژ بە کوردەکانی تورکیا( پەکەکە). هاوکات، وێڕای ئەوەی رژێمەکەی صەدام، بەشێکی زۆری بارزانییەکانی لە قۆشتەپەوە، بێسەروشوێن کرد، بەڵام ماڵی بارزانیی لە ئێستادا، حەلیفی ستراتیژیی پاشماوەی بەعثییە عوروبییە صەدامییە بارزانییکوژەکانن.

وەکو شایستەی کۆمەڵایەتیی و سیاسیی، ماڵی ئەیوب بارزانیی و ئەدهەم بارزانیی، ئەبووایە کۆنترۆڵی سیاسیی هەژموونی ماڵی بارزانییان بەدەستەوە بووایە، بەڵام بە زەبری توندوتیژیی و کولتووری تفەنگچییەتیی، دوای شێخ ئەحمەد بارزانیی، مەلا موصطەفای بارزانیی، بوو بە قائیدی ئەوحەدی ناسیۆنالیزمی کوردیی، ئەم هەژموونپەیداکردنە، بەشێکی گەورەی بەهۆی خۆشخەیاڵیی مونەوەرە نەژادییەکانی سلێمانیی و هەولێر و کەرکوکەوە بوو کە کاتی خۆی، بەیعەتیان داوەتێ. ئەویش لە چلەکانەوە تا ئێستا خۆی و کوڕ و کوڕەزا و کوڕەزازاکانی، باشتریین تیجاڕەت و مارکێتینگ و سەرمایەگوزاریی، بە چەتەگەریی کوردایەتییەوە ئەکەن.

ئەو هاندانەی موصطەفا بارزانیی ( بەهاوکاریی تاڵەبانیی و برایم ئەحمەد) بۆ گێچەڵکردن بە نیشتمانییتریین سیاسیی عێراق( زەعیم عەبدولکەریم قاسم) کە بە تەحالوف لەگەڵ بەعثییەکان و عوروبییە ناصرییەکاندا بوو، بە دەعمی راستەوخۆی موخابەراتی غەربیی و ئیسرائیلیی، بۆ ئەوەی قاسم، لابەرن، سەرەنجام سەرکەوتوو بوون. دواتر ئەم گێچەڵانە بە حکومەتە یەک لە دوای یەکەکانی عێراق درێژەی هەبوو، بەتایبەتییش ئەوەی لەگەڵ عەبدولکەریم قاسمدا کرا، لەگەڵ نوریی مالیکییشدا، کرا.

هەروەها، بە دەستلەپشتدانی موخابەراتی ئێرانیی، ئیسرائیلیی، بریتانیی و ئەمێریکیی و تورکیی، تا ئێستایش هەر ئەم موخابەراتە جۆراوجۆرانە، بۆ بەرژەوەندیی خۆیان، ئەم حکومەتە خێزانیی و بنەماڵەییە ئەپارێزن و وەکو خەنجەرێک بەردەوام لەسەر سەروەریی عێراق و پێکەوەژیانی عێراقییەکان و شوناسی عێراقییبوونی خەڵکی کوردستان، وەستاوە و ناوبەناو لەژێر ناوی بیزنسی کوردایەتییدا، راوئەوەشێنرێت.

سەرەنجام، عێراق نابێت ئیستیقرار بێت و نابێت خۆشگوزەرانیی تێدا بێت، ئەم هەموو دزیی و گزییەی ماڵی بارزانیی ( بەشەراکەتی ماڵی تاڵەبانیی) لە قاچاغچییەتی نەوت و شاردنەوەی داهاتی حکومەتی هەرێمدا ئەیکەن، بە ریعایەی موخابەراتی جۆراوجۆری ناوچەکە و جیهانییە، ماڵی بارزانیی، باشتریین خزمەتێک بەو دەسگایانە ئەکەن کە نابێ عێراق سەقامگییریی بەخۆیەوە ببینێت و لەبەرامبەریشدا، برسییکردنی بەردەوامی خەڵکی هەرێمی کوردستان، باشتریین بیزنسە بۆ ئەوان کە سامانە زۆرەکانیان لە هەندەران، پارێزراو ئەبێت و لەناوەوەش بەردەوام ئەبن لە دزیینی سامانی نیشتمانیی عێراقییەکان( بە خەڵكی کوردستانی عێراقییشەوە).

هاوکات، ئاماژە بەوەش بدرێ، لە ناو هێزە سیاسییە عێراقییەکاندا، هێزێکی نیشتمانیی و عەقڵانیی نییە( بە هێزە عەرەبییە سوننییەکان و شیعەکانیشەوە) کە تەجاوزی عوقدەی نەژادیی و طائیفیی، بەتەواویی کردبێت و لەبری گوتاری فاشییانەی قەومیی و طائیفیی، گوتارێکی نیشتمانیی وهاووڵاتیی و عێراقیی، بۆ تەواوی عێراق بەگشتیی و هەرێمی کوردستان بەتایبەتیی، بەگەڕ بخەن و گوتارە بەتاڵەکەی ماڵی بارزانیی، فس بکەنەوە، بەڵكو ئەوانیش بۆ پۆپۆلیزمی سیاسیی و ئایدیۆلۆژیی، سوود لە عونجوهیاتەکانی ماڵی بارزانیی ئەبیینن و بەهەموو لایەک، خەریکی تەخریبی عێراقن، بگرە لە دزییەکانیشدا کەم تا زۆر شەریکن.

کامیار سابیر




بەکورتی25: گوتنی نەگوتراو…. بێدەنگییش نەگوتراو لەخۆدەگرێت.. ئازاد حەمە

گوتنی نەگوتراو to say the unspoken ، کە توخمی بێدەنگی لەخۆدا مەڵاسدەدات، ئەو گوزارەیەیە، کە جارێ نەبووەتە گوتن، یان لە قسەکردندا هێشتا گۆنەکراوە و دەرنەبڕدراوە. گوتراوە نەگوتراوەکان (گۆنەکراوەکان) ئەگەرچی ناڕاستەوخۆ هەست بە گوتنییان دەکرێت، بەڵام راستەوخۆ لە گوتندا ئامادەنیین و نەبوونەتە بابەتی دانپێدانان و جەختکردن. ئەمەو گوتن نەبێت دەستەواژە لەدایکنابێت، یان بەزیادبوونی نەگوتراوەکان دەستەواژەکان ڕوو لە کەمیی دەنێن.
سەرەتا دەخوازین ئەوە بڵێین،کە کاتێک گوتن دەکەوێتە لێواری نەگوتنەوە، نەگوتراوەکان دەشێت بارگرانییبن بۆسەر ناخمان،زۆرکاتیش هەوڵی خستنەدەرەوەیان دەدەین، لێ فشارەکان هێندە جۆراوجۆر و قورسن ناتوانن بێنەدەر و ببنە گوتراو. شیاوی هەڵوەستە لەسەركردنیشە، دەستگرتن بە نەگوتراوەکانەوە ئازایەتی دەوێت. هەموو کەس ناتوانێت ببێتە خاوەنی نەگوتراوی خۆی. چونکە گوتن(چەنەبازیی)هێندە زۆر بووە بێزاریی و وەڕەسبوونی دروستکردووە.
لەژێر تیشکی ئەو گفتوگۆیانەی لایسەرەوە دەپرسیین:گوتنی نەگوتراوthe unsaid جیاوازی چییە لە گوتنی گوتراو؟ گوتنی نەگوتراو ئەو نەگوتراوانە نین، نەسواو و نادووبارەن؟ گوتنی نەگوتراو لە پەیوەندییدایە بە بێدەنگییەوە؟چۆنیەتی گوتنی نەگوتراو سەرنجراکێش نییە؟نەگوتراوەکانی ژن هاوشێوەی نەگوتراوەکانی پیاون؟هەندێک شت باشتر نییە هەر بەنەگوتراوی بمێنێتەوە؟ جا تاکەی؟ نەگوتراوەکان بارگرانیی دەروونی و هەستییمان بۆدروستناکەن؟ئەو شتە چییە،کە شتێک دەکاتە نەگوتراو؟
گوتنی نەگوتراو Dire le non-dit چییە؟ گوتنێکە هێشتا لەرووی زمانەوانییەوە پێکنەهاتووە؛ نەبووەتە گوتن، ئەو قسەیەیە نەکراوە. ماویەتی بگاتە قۆناغی بینیین و بیستن؛ یان لەدەرەوەی دیار و ڕووندایە. هاوکات سەرەتای نەگوتراو ئەوەیە،کە کاتێک باس لە شتێک دەکەین،کە بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ ئاماژەی پێکراوە،بەڵام بە وشە نەخراوەتەڕوو.
تا ئەو شوێنەی ئێمە ئاگاداربین، گوتنی نەگوتراو سانا نییە؛گوتنیشی هەل و مەرجی دەوێت. زۆرجاریش دۆز گوتنی نەگوتراو دەسەپێنێت. بۆنموونە””هەستی دەرنەبڕدراو، چاوەڕوانییە فەرامۆشکراوەکان، یان ناکۆکییە شاراوەکان دەتوانن وشەی نەگوتراو دروست بکەن””.
بەواتایەکی دیکە،نەگوتراوەکان یاخود دەرنەبڕدراوەکان، لێرە یان لەوێ بەرۆکیانگرتووین و بووشنەتە دەردەسەری و مایەی چەشتنی ئازار. بۆیە بەردەوام ناحاڵیبوون یان دڵەڕاوکێ و دڵشکاویەک لە پشت نەدرکانی گوتنەوەیە. ئەمەش ئەوە پشتڕاستدەکاتەوە،کە نەگوتراو پێماندەڵێت دەسەڵاتنەبوونێک لە هەمبەر نەگوتنی شتێک، کە دەبوو بگوترایە بوونی هەیە.
وێڕایئەوە، گەلێکجار نەگوتراوەکان بەرهەمی دروستنەبوونی دەرفەتن بۆ گوتن، لە دۆخێکی وەهادا کە کاتێکی زۆر بەسەر نەگوتراوەکاندا تێدەپەرێت ئیدی گوتنیشیان هێندە بەهادارنابێت. ئەمە بۆ خانمان بەوجۆرە نییە.چونکە نەگوتراوەکانی ژن کەمترە لە چاو پیاو. پێشدەچێت بەپێی کولتورەکان نەگوتراوەکانی ژن هەمان فۆرمی زمانەوانی نەگوتراوەکانی پیاوی نەبێت.
هەرکە نەگوتراوەکان بوونە گوتراو دەشێت ئەم نەگوتراوانە پۆلێک نیگەرانییشمانبۆبێنن،بەڵام پەیبردن بە نەگوتراوەکانی کەسێک مەرجنییە لە شوێنی خۆیدا بێت.ڕەنگە نەگوتراوەکانی بێمانا و پووچبن و هەرگیزیش ڕامان نەچڵەکێنن. لەبەرئەوە هێزی حاشا هەڵنەگری نەگوتراو ئەو دەمە ئاشکرادەبێت، کە پێویستمان بە ئاشنابوونە بە ناواخنی نەگوتراوەکان(نەنووسراوەکان) .
پەیامە نەگوتراوەکان دەتوانن هێمابن بۆ زۆر شتی درکپێنەکراو،وەکیتر ئاشنابوون یان دانپێدانان بە نەگوتراوەکان ئازاربەخشیشیان تیایە.ئەوەش لەسەر پاشخانی نەگوتراوەکان وەستاوە.هەندێک لە نەگوتراوەکان هەڵقوڵاوی مەینەتی ژیان و دەردێکی کوشندەی ئەوینداریی یان رووداوێکی ڕۆحیی ناپەسەندن بۆیە گوتنییان برین دروستدەکات و هەڵگرتنیشیان هەر ئازاربەخشە.
سه‌ره‌نجام دەڵێێن: گوتنی نەگوتراو لە قۆناغی شاردنەوە، بێدەنگبووندایە. گوتنێکە ئاشکرانەبووە، ڕەنگە هۆکار زۆربن،کە گوتنێک نەبووەتە گوتراو؛ ترس لە گوتن، مەیل بۆ نەگوتن و بەنهێنیکردنی گوتن و…تاد. لەڕێگای هەندێک کردار، رەفتار و زمانی جەستە و تۆنی دەنگەوە دەکرێت درکبەوەبکەین،کە هەندێک شت هەیە لەو گفتوگۆیەدا هێشت نەگوتراوە.زۆرجاریش ڕێگای جۆراوجۆر دەگیرێتەبەر تا نەگوتراو گۆکرێت، وەک: گۆڕینی بابەت، دۆزینەوەی سەرەباسیتر بۆگوتن، لادان لەوەی قسەی تیادەکرێت…. .واتە هەندێک نەگوتراو بە ئەنقەست کراوەتە نەگوتراو.
بۆ تیشک خستنە سەر هۆکارەکانی نەگوتنی گوتراوەکان لێرەدا هەر هێندە دەڵێێن، کە ترسی کەسەکە لە گوتنی ئەوەی دەخوازێت بیڵێت، هەست بەشەرمەزارییکردن لەئاست ئەوەی نیازخوازە بیڵێت و نایڵێت، ئەوەش کە لەناخەوە پەستە و ناخوازێت بێتەگۆ. سەرباریئەوە، لەکاتی هەڵچووندا ئەوەی، کە دەبوو بگوترێت جارێ نەگوتراوە و زۆرجاریش گوتنی نەگوتراو دەچێتە خانەی نەگوتنی شتە هەستیارەکانەوە؛ هەستیار بەمانای سیاسیی، کولتووریی و کۆمەڵایەتیی.
ڤیتگنشتاین پێیوابوو”زمان سنووری هەیە و هەندێک لایەنی ئەزموون، بە تایبەتی ئەوانەی پەیوەندییان بە مانا و بەها و ڕەچاوکردنی ڕووشتییەوە هەیە، ناتوانرێت بە تەواوی لە ڕێگەی زمانەوە دەرببڕدرێن””. ئەمە خانەی نەگوتراوەکان پێکدێنێت. هەروەها درککردن بە پەیامە نەگوتراوەکان هاوکارماندەبن زۆر قسەنەکەین، زۆر نەپرسیین. بۆنموونە دوای ونبونێکی زۆر، کاتێک کەسێک لێماندەپرسێت: هەموو شتێک باشە؟ئەو پرسیارە دەچێتە خانەی نەگوتراوەوە. لەپشت ئەو پرسیارەوە زۆرێک گوتن هەن، کە هێشتا نەبوونەتە گوتراو.
دوا گوتنمان لەبارەی گوتنی نەگوتراوەوە تایبەتە بە بێدەنگییەوە، ئەمەش بەهۆکاری ئەوەی نەگوتراو بێدەنگییش لەخۆدەگرێت. ئەڵبەتە”نهێنی خێزانیی یان برینە ساڕێژنەبووەکان دەتوانن سەرچاوەی پرسە نەگوتراوەکان بن”. گومانی ناوێت، کە گوتن هێزی هەیە بەس هەمیشە نا، گەر هەمیشە پەیڤ وزەداربێت بێدەنگی شادەماری نەگوتراوەکان پێکناهێنێت. راستە بێدەنگی بێلایەن نییە، بەڵام دەشتوانێت هەڵوێست، توڕەبوونێک بێت. وەکیتر”هەندێک جار، قورسترین بارگرانی کە هەڵیدەگرین، قورسایی قسەکانمان نییە، بەڵکو بێدەنگی ئەوانەیە کە هەرگیز قسە ناکەین”.
سەرباریئەوە، کاتێک گۆنەکراو پەلدەهاوێت بەرەو بێدەنگیەکی بکوژ ئەستەمە گۆڕینی نەگوتراو بە گوتراو. ڕەنگە زۆرێک لە ئێمە پێیباشبێت، کە هەندێک شت باشترە نەگوترێت.بەڵام تاکەی؟ گەر نەگوتراو باشتربێت لە گوتراو ئەوا تێکڕای نەگوتراوەکان هۆکار و پاڵنەری سەرەکی بێدەنگییەکانمانن. ئەو دەمەش،کە بێدەنگیی دەشکێرنێت نەگوتراوەکان ئاوادەبن. لەبەرئەوەی نەگوتراوەکان، بەشێک لە ڕاستییەکان لەناخی خۆیاندا حەشاردەدەن بۆیە رۆژێکدێت نەگوتراوەکان بەدەنگی بەرز بگوترێن.

ئازاد حەمە
پرۆفیسۆر لە فەلسەفە لە زانکۆی سلێمانی




گرتنی عەجاجی دڕندە و پرسیار و نیگەرانیەکان.. شاخەوان قادر شۆڕش

گرتنی عەجاج حەردان ئەحمەد تکریتی یا “حەجاجی نوگرەسەلمان” وەکو ڕزگاربووانی زیندانی نوگرەسەلمان (قەڵای سەربازیی نوگرەسەلمان) دەیناسێنن، یەکێ لە ئەفسەرە ناوزڕاوەکانی ڕژێمی ڕووخاوی بەعس بوو کە دوای ٢٢ ساڵ لە ڕووخانی ڕژێمی بەعس لە ١/٨/٢٠٢٥دا هەواڵی دەستگیرکردنی بڵاوبووەوە. هەواڵەکە هەواڵێكی لە لایەک دڵخۆشکەرە و لە لایەکی دیکەدا کۆمەڵێک پرسیار و ڕەخنە دەهێنێتە پێشەوە.

سەرەتا باشە بزانین عەجاج تکریتی کێ بوو؟  عەجاج ئەفسەری سەر بە دائیرەی ئەمنی پارتی بەعس بووە، لە ژمارەیەک شوێندا وەکو ئەفسەری ئەمن کاری کردووە لەوانە لە موسەنا (المثنی)، بەسیە (البصیة) و نوگرەسەلمان (نگرة سلمان). شایانی گوتنە لە هەر سێ شوێندا خەڵک لە زیندانەکانی سەر بە پارتی بەعسدا ئەشکەنجە دراوە و بەکۆمەڵ کوژراون. بەر لە دەستگیرکردنی چەند جارێک هەواڵی مردنی لە لایەن کەس و کارەکەیەوە بڵاوکراوەتەوە، دەگوترێت ئەم هەواڵانە دروستکراوی خۆی بوون و بۆ ئەوەی کەس بەدوایدا نەگڕێن و سۆراخی نەکەن. هەروەها دەگوترێت عەجاج هەندێ نەشتەرگەریی دەموچاوی کردووە و خاڵێکی ڕەشی لەسەر ڕوومەتی هەبوو لای بردووە و هەر لە پارێزگای تکریت ژیاوە. وەکو کەسایەتیەکی خاون پێگەی کۆمەڵایەتی خۆی دەرخستووە. دەگوترێت ئاشکرابوونەکەی دەگەڕێندرێتەوە بۆ کێشەی تایبەتی کۆمەڵایەتی. واتە لایەنی دژ عەجاجیان  بۆ دەزگاکانی ئاسایش ئاشکرا کردووە. نازانین ئەوە چەندی ڕاستە بەڵام ئەگەر ئەوە ڕاست بێت، دۆزینەوەی عەجاج بەهۆی بەدواداگەڕانی دەزگاکانی ئاسایش نەبووە. واتە ئەگەر کێشەی کۆمەڵایەتی نەبووایە کەس لێی نەدەپرسی ماڵت لە کوێیە. ئەوەش لە ئێراقی ئێستادا سەیر نییە.

شایانی گوتنە لە هێرشی گەلکوژکارانەی ئەنفالدا بە تایبەتی لە ئەنفالی دوو و سێ و چواردا لە نێوان ٢٢ی مارس و ٨ی مای ١٩٨٨دا بە هەزاران کەس لە دەشت و دۆڵەکانی قەرەداغ، گەرمیان و شوان و شێخبزێنی لە پارێزگاکانی کەرکوک و سلێمانی دەستگیرکران و ڕەوانەی سەرەتا تۆپزاوا کران، لەوێ مێرمنداڵ، گەنج و پیاوەکان ڕاستەوخۆ بۆ گۆڕەبەکۆمەڵەکان نێردران، منداڵ و کچ و ژنەکان و پیرەکانیش بۆ خوارووی ئێراق بۆ قەڵای سەربازیی نوگرەسەلمان نێردران. بەڵام جاری وا هەبووە گەنجەکانیش بۆ ئەوێ نێردراون و پاشان بەرەو کوشتن لە گۆڕە بەکۆمەڵەکان نێردراون. ئەوانەی بۆ ئەم زیندانە نێردران بەرەوڕووی ئازار و ئەشکەنجەدان، تێنوەتی، برسیەتی و نەخۆشی بوونەوە و وردە وردە گەلێکیان مردن. عەجاج کە بەرپرسی قەڵازیندانەکە بووە بەکێبل، سۆندە، دار و چەکوش بەربۆتە گیانی زیندانیەکان. مرۆڤی لەژێر لێدان و ئەشکەنجەداندا دڕندانە کوشتووە. بێ بەزەییانە لە منداڵی داوە، خەڵکی تێنو و برسی کردووە تاکو زوو بمرن. کە زیندانیەکان مردوون تەرمەکانیان بۆ سەگەکانی دەرەوەی زیندان فڕێ داوە. ڕزگاربووان بە زۆری گوتن لە سەگە ڕەشەکان دەکەن.  زیندانیەکان خۆیان دەبووایە تەرمەکان ببەنە دەرەوە و هەموو دەیانزانی دوای ئەوە سەگ دێن و دەیان خۆن. دایک تەرمی منداڵی ساوای بردۆتە دەرەوە و زۆر باشیش لێی ڕوون بووە کە دوای ئەوە سەگە ڕەشەکان دێن و دەیانخۆن. بەچاوی خۆیان ئەوەیان دیتووە. عەجاج وەکو بەرپرسی ئەم زیندانە بەرپرسە لە زۆربەی ڕەهای ئەو تاوانانەی کە لەم زیندانەدا ئەنجام دراون. 

لەبەرچی تا ئێستا عەجاج تکریتی دەستگیرنەکرابوو؟ دادگای باڵای تاوانەکانی عێراق لە کەیسی تاوانی گەلکوژیی ئەنفالدا کە لە ٢١/٨/٢٠٠٦دا دەستی پێکرد پێنج تۆمەتباری هێنایە دادگا، ئەوەش تەنها چەند دانەیەک بوو لە هەزاران تۆمەرتبار کە بەجۆرێ لە جۆرەکان پشکیان لە تاوانی گەلکوژیی ئەنفالدا هەبوو. لە نێو ئەو پێنچ کەسەدا ناوی عەجاج نەبوو. ئەو لەلایەن دادگاوە داواکراو بوو، بەڵام وەکو سەدان تۆمەتباری داواکراوی دیکە هەرگیز دەستگیر نەکرا و نەدرایە دادگا.  دیارە جگە لە زیندانی قەڵای سەربازیی نوگرەسەلمان چەند زیندانێکی دیکەی وەکو تۆپزاوا، دوبز، تکریت، نزارکێ و سەلامیە و هیتر هەبوون بەڵام بەرپرس و تاوانبارانی ئەو زیندانانە هەرگیز دەستگیر نەکران. دەسەڵاتی جێبەجێکردنی عێراق هیچ هەوڵێکی بەکردەوەی بۆ دەستگیرکردنی تاوانبارانی داواکراوی تاوانی ئەنفال ئەنجام نەدا، هەرچەندە لە لایەن دادگاوە داوای زیاتر لە ٤٠٠ تۆمەتبار کە ناویان لە لیستێکدا نووسرابوو و لە لایەن دادگاوە داواکرا بوون.  ئەو ٤٠٠ کەسە تەنها بەشێکی کەمی تاوانباران بوون.

لە هەرێمی کوردستانی عێراقدا کە وەکو وڵات و هەواری قوربانیانە، لە لایەن دەسەڵاتدارانەوە نە دادگایەکی تایبەت بە تاوانی گەلکوژیی (جینۆساید) داندرا، نە هیچ هەوڵێکیان بۆ دەستگیرکردنی تۆمەتباران دا. هەردوو پارتی دەسەڵاتدار پارتی و یەکێتی بەکردەوە دژی دادگایی سەرۆکجاشەکان وەستانەوە کە لەلایەن دادگاوە داواکرابوون. زۆر لە ئەفسەر و سەرکردە بەعسیەکان هاتنە کوردستان و پانادران. بەکورتی لە عێراق و هەرێمدا تاوانبارانی تاوانە گەورەکان پەنادراون و پارێزگاریی دەکرێن.  

ئەوەی پێویستە ئێستا ئەنجام بدرێت، کەیسەکەی ئەنفال لە دادگا بکرێتەوە، سکاڵا لە کەسوکاری قوربانیان یا ڕزگاربووان وەربگیرێت، کارئاسانیان بۆ بکرێت، پارێزەریان بۆ ئامادە بکرێت، تۆمەتەکانی سەر تاوانبار بخرێنە ڕوو. هەروەها ڕێگریی لە هەر هەوڵێکی ئازادکردنی یا جۆرێک لە ڕێککەوتن بۆ ئازادکردنی عەجاج بکرێت. پێویستە هەوڵەکانی ڕزگارکردنی عەجاج پوچەڵ بکرێتەوە، وەکو عەرەبە سوننەکانی سەر بە خێڵی عوبێد لە پارێزگای تکریت لە ئێستاوە هەوڵی بەردانی دەدەن، بانگاشەی ئەوە دەکەن گوایە ئەوە ئەو عەجاجە نییە و ئەو کەسێکی بێ تاوانە بۆیە دەبێ ئازادی بکەن. هەندێ لە ڕۆژنامەوانەکانی شاری کەرکوک بە مەبەستی بەدواداچوون و کۆکردنەوەی زانیاری لەسەر عەجاج چووبوونە لای ماڵەکەی عەجاج، بەڵام لەلایەن دەزگاکانی ئاسایش و پۆلیسی تکریتەوە ڕێگریان لێ کرا و هەرچی وێنەی گرتبوویان لێیان سەندنەوە و بۆ ماوەی چەندین کاتژمێر دەستبەسەر کران. ئەوان هەندێ زانیاری گرنگیان دەستکەوتووە و لایانوایە ئەوە عەجاجی نوگرەسەلمانە و خۆیشی لای دەزگای ئاسایشی ئێراقی دانی بەوەدا ناوە.

پێویستە پرۆسەی دادگاییەکە بێلایەنانە ئەنجام بدرێت و گەواهیدەر و ڕزگاربووان ببردرێنە دادگا و پارێزگاریی لە ژیانیان بکرێت. بەم جۆرە بەپێی یاسای تاوانی گەلکوژیی مادەی ١١ و تاوانی دژ بە مرۆڤایەتی مادەی ١٢ دادگایی بکرێت. پێویستە دادگا لە دیدی ئەم تاوانانەوە بە وردیی و چڕیی بڕوانێتە تاوانەکانی عەجاج. ئەگەر دادگا تەنها بەپێی مادەی ١٢ی مافەکانی مرۆڤ عەجاج دادگایی بکات، ئەوە هەڵەیەکی یاسایی زەقە، چونکە وەکو بڕیارێکی پێشوەختە وایە، کە ئەوان بێ لێکۆڵینەوە و بەدواداچوونی یاسایی چڕ و پڕ و سەڵماندنی دەرئەنجام، هەرزوو بڕیارێکیان سەپاندووە و ئیدی سەیری ماددەی ١١ی تاوانی گەلکوژیی ناکەن. ئەگەر عەجاج تاوانی گەلکوژیی ئەنجام نەداوە، دەبێ بیسەڵمێنن چۆن ئەو تاوانی گەلکوژیی ئەنجام نەداوە و لەبەرچی تاوانەکانی ئەو تاوانی دژ بە مرۆڤایەتییە.  لەسەر ئەو بنچینەیە دەکرێ سزای دادوەرانە و ڕەوا بۆ ئەم تاوانبارە دڕندەیە ببڕدرێتەوە، بەڵکو ئارامیەک بە کەسوکاری قوربانیان و ڕزگاربووان ببەخشرێت.  

گرنگی گرتنی عەجاج وەکو بەئاگاهاتنەوەیەکە کە پەنجەی پرسیارەکان بۆ سیستەمی دادوەریی ئێراق ئاراستە دەکات. بۆیە ئەگەر لە بەرەی قوربانی و خەڵک بەگشتی بپرسیت ئەوا هەنگاوی دیکەی یاسایی و دادوەرانەی گرنگ ئەوەیە، پێویستە هەموو تۆمەتبارانی تاوانی گەلکوژیی ئەنفال و گەلکوژییەکانی دیکە دەستگیر بکرێن و بدرێنە دادگا. زۆرن ئەوانەی وەکو عەجاج بەشداریی ڕاستەوخۆیان لە تاوانەکاندا هەبووە، بەڵام تائێستا بە ئازادی دەسووڕێنەوە. هەموو ئەوانەی بە جۆرێ لە جۆرەکان لە تاوانەکە گڵاون، تاوانبارن و دەبووایە ڕادەستی دادگا بکرێن. بۆیە پەنادانیان تاوانە و دەبووایە سزای لەسەر بێت.  دادگاییکردنی تاوانبارانی تاوانی گەلکوژیی و دژ بە مافەکانی مرۆڤ هیچ کاتێک کۆن نابێت، تا ئەو ساتەی تاوانبار لە ژیاندا بێت دەکرێ دەستگیر بکرێت و ڕەوانەی دادگا بکرێت. بۆ نموونە تاوانبارانی نازی کە لە تاوانی گەلکوژیی هۆلۆکۆستدا بەشداریان هەبوو تاکو ئێستا دەستگیر دەکرێن و دەدرێنە دادگا، هەرچەندە ئێستا پیر و پەککەوتەن.

ئاشتی و بەیەکەوەژیانی دروست و ئەرێنی لە کۆمەڵگەیەکدا دروست نابێت ئەگەر دادوەریی نەهێتە دی. بەداخەوە لە هەرێمی کوردستان و ئێراقدا ئەم داوایە گرنگیی نییە و دەسەڵاتداران گوێی پێ نادەن، وەکو بەرژەوەندییە بنەماڵەیی و خێڵەکی و ئەتنیەکان لەپێش هەر شتێکی دیکەوە دێن. 

شاخەوان قادر شۆڕش
٥/٨/٢٠٢٥




دەرونشیکاری لە فرۆیدەوە تا ئیمڕۆ -١.. د. هەژار عوسمان

هستیریا نەخۆشیەکی دەرونیە بەڵام بە شێوەیەکی سەرەکی بە نیشانەکانی نەخۆشیەکانی مێشک و دەمار خۆی دەردەبڕێ بێ بونی گۆڕان و شێوان و تێکچونی پێکهاتەی جەستەیی لە خودی مێشك و دەمارەکاندا، کەواتە ئیشكردن و وەزیفەی مێشک و دەمار بە شێوەیەکی کاتی تێکدەچێت بەڵام پێکهاتەکەیان ساغە و تێکنەچوە وەک ئەوەی بۆ نمونە مێشک هەوی کردبێ یا کیسێک یا زیادەگۆشتێکی تیابێت یا لولەخوێنەکانی داخرابێت یا ئاوسابێت. نیشانە جەستەییەکانی هستیریا ئەمانەن: گەشکە و بورانەوە و بێهۆشبون یا هۆش تێکچون، سڕبون و مێرولەکردنی پێست ،ئێشی ئەندامانی لەش ،هێزتیانەمان ولاوازی یا گرژبونی زۆر توند و گەرمی ماسولکەکان ، لەرزینی دەست و پێ یا هەمو جەستە ، تێکچونی زمان گۆکردن و شێوانی دەنگ و قسەکردن یا کپی و بێدەنگبونی تەواو ونەتوانینی قسەکردن، یا کێشە لە جوین و قوتدانی خۆراکدا یا کۆکەی وشک بێ بونی نەخۆشیی کۆئەندامی هەناسەدان یا نائاسایی بونی شێوەی وەستان و دانیشتن و ڕۆشتن و جموجوڵی ئاسایی ڕۆژانە ، شێوانی کاتیی بینین وەک بەرچاوڕەشبون یا تەنانەت نابینایی کاتی وهتد… . نیشانە دەرونیەکانی هستیریا ئەمانەن: هەست وشعوری لەخۆنامۆ بون و لە دەوروبەر نامۆبون، بیرچونەوە بەتایبەتی دەربارەی ڕوداوی برینداربونی دەرونی ئەگەر ڕویدابو، گۆڕانی خێرا و تەقینەوەی بێجێی هەست و سۆزەکان بە هاوارکردن و گریان و قاقای پێکەنین بە ئەندازەیەکی وا کە سەرنجی هەمو دەوروبەر بە لای خۆیدا ڕائەکێشێ . لە کاتێکدا خزم و کەس دەوریان داوە و زۆر نیگەرانی و ترسیان هەیە لە دۆخەکەی کەچی ئەو خۆی تەنانەت بەرامبەر نیشانە جەستەییە کاتیەکانی وەک نابینایی و ئیفلیجی خەمسارد و گوێپێنەدەر ڕاکشاوە. لە پشتی ئەم نیشانانەوە هۆ وکێشەی دەرونی و برینداربونی دەرونی و ئازاردانی جەستەیی و چەوساندنەوە و دەسدرێژیی جۆراوجۆر بە هی سێکسیشەوە لە منداڵی و هەرزەکاری و یا لە تەمەنی گەورەیی لە ئێستادا و هەروەها کێشەی کۆمەڵایەتیی قورس هەن کە کەسەکە لە بەر شەرم و عەیبە و ترس لە سزا و ئابڕوچون ودابڕان لە دەوروبەر و خێزان و کۆمەڵ ناتوانێ بە دڵی خۆی و لە کانگای دڵیەوە بە هەست و سۆزی ڕاستەقینەوە دەریانبڕێ و چارەسەری بنەڕەتیان بۆ بکات، بۆیە بێ ویست و حەزی خۆی و بێ ئەوەی خۆی بیەوێ و بزانێ یەکێ یا چەند دانەیە لە نیشانە جەستەییەکانی سەر بە کۆئەندامی مێشک و دەمارەکانی تیا دەرکەوێ. نمونەیەک کە ڕویداوە: ژنێکی مێرددار لە پڕ توانای بینینی نەما، دوکتۆری چاو دوای تێڕوانینی ورد پێی وت چاوت هیچی نیە، دوای چەند هەفتەیەک بزربون لە شارێکی دورەوە لە گەڵ ئەو پیاوەی شەیدای یەکتر بوبون سەری هەڵدا و دەرکەوتەوە و ئیتر بێ چارەسەری پزیشکی کێشەی بینینەکەشی نەما! ئەم نەخۆشانە بە هۆی بورانەوە و گەشکەی دەرونیەوە چەندین جار بە پەلە و شڵەژانی خزم و کەسەوە بە ئەمبولانسی فریاکەوتن یا ئوتومبیلی ئاسایی دەبرێن بۆ بەشی فریاکەوتنی نەخۆشخانەکان و چەندین تێڕوانینی تاقیگەیی خوێن و سۆنەر و وێنەی تیشکی و سکانی مێشک و ئەندامەکانی تری جەستەی بۆ دەکرێت و لە کۆتایی هەمویاندا پزیشکەکە دەڵێت وەڵا هیچی نیە، هەندێک دوکتۆر پێی دەڵێن هستیریا یا Hys ی هەیە !! ئیمڕۆ وشەی هستیریا لە دنیادا بەسەرچوە و بەکارهێنانی زۆر کەم بوە و بە تایبەتی پزیشکی هەمو پسپۆڕیەکان نابێت بەکاریبێنن بۆ نەخۆشەکانیان چونکە وشەیەکی نازانستی و هەڵەیە. Hysteria وشەیەکی یۆنانیی کۆنە بە واتای (نەخۆشیەکی پەیوەنددار بە مناڵدانەوە) دێت، پزیشكی ناوداری یۆنانی کۆن (هیپۆقرات) وای دەزانی ئەو نەخۆشانەی هیستیریا یان هەیە مناڵدانیان تەواو نیە یا ترازاوە و بە جەستەی نەخۆشەکەدا دەجوڵێ و دەگەڕێ. لە مێژە دەرکەوتوە کە نەخۆشیەکە هیچ پەیوەندیەکی بە مناڵدانەوە نیە بەڵام لە کچ و ژنی گەنجدا زۆرترە هەتا لە پیاواندا، ڕەنگە هەر ئەمەش بێت کە ناونراوە هستیریا کە لە وشەی یۆنانیی (Hyster) وە هاتوە و بە واتای مناڵدان دێت. ئێستا لە هەمو دنیای پێشکەوتودا لە بری هستیریا وشەی (conversion) کۆنڤێرژن بەکاردێت.
ئەوەی کێ هستیریای هەیە و کێ نیەتی تەنیا پزیشک وە بەتایبەتی پزیشکی مێشك و دەمار و پزیشکی دەرونی بڕیار دەدا نەک هیچ کەسێکی تر، دەنا هەڵە و ناحەقی و سوکایەتی پێکردن و تۆمەتی ناڕەوا بەرامبەر نەخۆشەکە دەکرێت لەباتی تێگەیشتن لێی و هاوسۆزی وچارەسەرکردنی پسپۆڕیانە کە چارەسەری دەرونیە لای پزیشکی دەرونی و دەرونناسی پزیشكیی خاوەن بڕوانامەی بەکالۆریۆس و بانتر. بینیومە و بیستومە خزم و کەس و هاوڕێ و تەنانەت یاریدەدەری پزیشك وهەندێ پزیشکیش چی بەم نەخۆشانە دەڵێن، وەک ( درۆ دەکات، نەخۆش نیە، خۆی وا لە خۆی دەکات، …).
دوکتۆر د. سیگمۆند فرۆید کە جو بو، هەروەها د.جۆزێف برۆیەر لە شاری ڤیەنا بۆ یەکەم جار لە ساڵەکانی ١٨٨٠ دا ئەم نیشانە جەستەییانەیان وەک دەربڕ و زمانحاڵی کێشە و برینداریە دەرونی و کۆمەڵایەتیە قورس و چارەسەرنەکراوەکان ناساند. پێشتر د.برۆیەر بۆ ماوەی ساڵ و نیوێک (١٨٨٠-١٨٨٢) خەریکی چارەسەرکردنی کچێکی ٢١ ساڵی نەخۆش بو بە ناوی خوازراوی Anna O بە شێوازی قسەلەگەڵکردن و خەواندنی دەستکرد (Hypnosis)، کچەکە نیشانەکانی هستیریای تێدابو و لە ڕوی جەستەیی مێشک و دەمارەوە هیچی نەبو، ئەو بەو چارەسەرە و بێ دەرمان باشتر دەبۆوە. د.جۆزێف دەربارەی ڕەوتی نەخۆشی و چارەسەری Anna O زانیاری و ئەزمونی چارەسەرکردنی سەرکەوتوانەی بە تەنیا بە دواندن بەڵام بێ دەرمان بۆ فرۆید باسدەکرد و لە گەڵیا ئاڵوگۆڕی بیروڕای دەکرد دەربارە بابەتەکە، فرۆید خۆیشی وەک دوکتۆرێکی پسپۆڕی مێشک و دەمار زۆرجار گیریخواردبو بە دەست هەندێ لە نەخۆشەکانیەوە کە دەرمان چاکی نەدەکردنەوە و نیشانە و ناڕەحەتیەکانیان کە هی هستیریاکەیان بو بەردەوام دەبو. فرۆید پێشتر یەک ساڵ دوای وەرگرتنی پسپۆڕی لە مێشک و دەمار لە ڤیەنا ، بۆ ساڵێک لە پاریس لە ژێر سەرپەرشتیی دوکتۆر Charcot و دو دوکتۆری تردا یەک ساڵ ڕاهێنان و فێربون و چارەسەرکردنی دەرونیی نەخۆشانی هستیریا ی کرد و گەڕایەوە بۆ ڤیەنا و ئیتر وردە وردە کەوتە چارەسەرکردنی نەخۆشانی هستیریا و بوبە ئەو بوارەی کە سەرکەوتوانە ئەسپی خۆی تێدا تاودا و ناوبانگی دەرکرد. فرۆید ئەم ئەزمونانەی خۆی لە گەڵ نەخۆشانی هستیریا و ئەوانەی د.جۆزێف لە گەڵ Anna O زۆر سەرنجی ڕاکێشا و کەوتە بیرکردنەوەی قوڵ و خوێندنەوە و لێکۆڵینەوە ی پراکتیکی و تیوریی چڕ و پڕ، ئەنجامی ئەم کارەی نوسین و بڵاوکردنەوەی کتێبی (لێکۆڵینەوەکان دەربارەی هستیریا) لە ڤیەنا لەساڵی ١٨٩٥ بو، دواتر لە ساڵی ١٩٠٠ کتێبی (ڕاڤەکردنی خەونەکان) ی نوسی و بڵاویکردەوە .
دەتوانین بڵێین ئەم دو کتێبە ، کە دەنگدانەوەیەکی گەورەیان هەبو نەک هەر لە ناوەندە پزیشکیەکان بەڵکو لە بوارەکانی ئەدەب و هونەر و کۆمەڵناسی و مێژو دا ، زەنگ لێدانی سەرەتای لەدایکبونی (دەرونشیکاری Psychoanalysis) بو کە فرۆید (١٨٥٦- ١٩٣٩) بە دۆزەرەوەکەی دادەنرێت.




تێڕامانێك بۆ كتێبی (ئافرەت لە شانۆی كوریدا).. كامەران حاجی ئەلیاس

ئەگەر ئاوڕێك لە رابردووی كلتوری هونەری وئەدەبی و رۆشنبیری خۆمان بدەیینەوە گومانی تێدانییە ،كەخاوەنی چەندین چالاكی و ئەدەبی وهونەرین ،خاوەن ئەرشیفێكی دەوڵەمەندین دەتوانین هەمیشەشانازی بەرابردووی خۆمانەوە بكەین ..بەڵام یەكێك لەو گرفتانە كە رووبەرمان دەبێتەوە بریتییە لەوەی، لە كاتی ئەنجام دانی هەر چالاكییەك نەبوونی دەزگایەك یان فەرمانگایەكی فەرمییە كە پەیوەست بێت بە تۆمار كردن بە دۆكیۆمێنتكردنی و كۆكردنەوەی سەرجەم ئەو چالاكیانەی كە ئەنجام دراون وە ئەوەی ئەنجام دەدرێن، بۆ ئەوەی وەكو بەڵگە لە داهاتوو ئاماژە پێبدرێت لە هەمان كات دا لە ناچوون بپارێزدرێن ،ببێتە سەرچاوە بۆ ئەوەی ببێتە فاكتەرێك بۆ تۆماركردنی مێژوویەكی راست و دورست چونكە وەكو ئاشكرایە دورستكردنی مێژوویەكی راست و دورست و بێ گوماناوی لەرێگەی بەڵگەو دۆكیۆمێنت و شوێنەوار دەبێت لەبەر ئەوە وڵاتان گرنگی زۆریان بە ئەرشیفكردن داوە هەر لەرێگەی بەڵگەشەوە دەبنە خاوەن شارستانییەتی تایبەت بەخۆیانەوە پارێزگاری لە مێژووی خۆیان دەكەن.
ئێمە لە كوردستان بەداخەوە هیچ دەزگایەكی ئەوتۆمان نییە بۆ تۆماركردنی سەرجەم چالاكییەكان راستە لێرەو لەوەێ چ لە ئاستی كەسی بێت یان رێكخراو یان كۆمەڵە بێت هەوڵدراوە بەڵام ئەمەنە كارێكی فەرمی و گشتگیر نین تەنیا بوارێك لە خۆ دەگرن وەكو دەزگایەكی فەرمی نین هەموو لایەنێكی ئەدەبی و هونەری وگشتی لە خۆبگرێت بۆئەوەی لە هەركاتێك كەسێك یاخود لایەنێك پێویستی پێبێت راستەوخۆ پەیوەندی بەو دەزگایەوە بكات و سوودی لێوەرگرێت ،كە بەداخەوە ئەوەش كەلێنێكی گەورەیە لە ئەنجام دا دەبێتە هۆكاری لە ناوچوون یان تۆمارنەكردنی چالاكییەكان بەشێوەكی راست دورست .
كتێبی(ئافرەت لە شانۆی كوردیید) لە نووسین و ئامادەكردنی نووسەری دیاری كورد (مەغدید حاجی) لەساڵی 1989 چاپی یەكەمی بڵاوكرایەوە.. بەهۆی ئەوەی كتێبەكە زۆر گرنگ بوو لە هەمان كاتیشدا لەكتێبخانەكانی كوردستان نەمابوو، لە ساڵی 2024 لەسەر ئەركی مەكتەبی راگەیاندنی یەكێیەتی لە هەولێر بۆجاری دووەم چاپ و بڵاوكرایەوە ..لەوانەیەپێش چاپ كردنی ئەم كتێبە لەسەر رۆڵی ئافرەت لە شانۆی كوردیدا لە رۆژنامەو گۆڤارەكان وەكو وتار لێرەو لەوێ نووسرابێت بەڵام وەكو كتێب بەو تێروتەسلە لە چوارچێوەی كتێب نەنووسراوە بۆیە كتێبی (ئافرەت لە شانۆی كوردیدا) یەكێكە لەو كتێبانەی كە بۆتە ئەرشیفێكی دەوڵەمەند بۆ شانۆی كوردی بەجۆرێك بۆتە سەرچاوە بۆ چەندین تێزی نامەی ماستەر و دكتۆرا..كارێكە دەبوایە لەلایەن دەزگایەكی گەورەی حكومەتەوە جێبەجێ كرابا و بودجەیەكی شایستەی بۆ تەرخان كرابا نووسەر زیاتر لە چوار ساڵ خەریكی ئەم كتێبە بووە هیلاكی و ماندووبوونی زۆری كردووە لەسەر ئەركی خۆی چاپی یەكەمی لە شاری بەغدا چاپ كردووە…نووسەر بۆ ئامادەكردنی كتێبەكە سەردانی شار و شارۆچكەكانی كوردستانی كردووە چەندین دیدار و هەڤپەیڤینی لەگەڵ چەندین هونەرمەند ئەنجام داوە بۆئەوەی بەشێوەیەكی راست و دورست كتێبەكە بخاتە بەردەم خوێنەران نووسەر بۆ راست و دورستی مێژوەكان زۆربەی دیدارەكانی لەرێگەی ریكۆدەر یان بەشێوەی نووسین دیدارەكانی ئەنجامی داون تائێستا وەكو بەڵگە لەلای خۆی پارستوویەتی.. تۆ بیر بكەوە لە ساڵانی هەشتایەكانی سەدەی رابردوو ئەوهەموو كارە لەسەر خەرجی خۆت ئەنجام بدەیت دەبێ چ ئەركێكی زەحەمەت بووبێت چونكە هۆكارەكانی پەیوەندی كردن وەكو ئێستا ئاسان نەبووە بۆیە ئەم كتێبە بەئاسانی لەدایك نەبووە .
ئەگەر رامانێك بە ناوەڕۆكی كتێبەكەشدا بكەین سەرەتا مامۆستا (ئەحمەد سالار) پێداچوونەوەو پێشەكی بۆكتێبەكە نووسیوە ..راستە ناونیشانی كتێبەكە لە ژێر ناوی (ئافرەت لە شانۆی كوردیدا) یە پشكی شێر بە رۆڵی ئافرەت لە شانۆی كوردی بەركەوتووە بەڵام هەر لە نێو كتێبەكەدا نووسەر باسی بزووتنەوەو مێژووی شانۆی كوردی ناوی سەرجەم ئەو ئافرەتانەی تۆماركردووە كە وەكو ئەكتەر رۆڵیان بینیوە لە سەرتەختەی شانۆ و دراماكان دا لە هەمان كات ئاماژەی بەناوەی ئەو پیاوانەی داوە كە رۆڵی ئافرەتیان بینیووە ئەمەش سەرچاوەیەكی گرنگە بۆ هونەرمەندان و نووسەران.. نووسەر ئاوڕێك لە مێژووی شانۆی كوردی دەداتەوە باس لە یەكەم دەقی شانۆی كوردی دەكات بە ناوی (مەمی ئالان) كە لە ساڵی 1919 لەلایەن نووسەری دیاری كورد (عەبدولرەحیم رەحمی هەكاری) نووسراو لە هەمان كاتدا باس ناوەرۆكی شانۆگەرییەكە دەكات نووسەر مەغدید حاجی دەڵێت”ئەم شانۆگەرییە(مەمی ئالان) بەهیچ شێوەیەك باسی ئەوینداری (مەم و زین) ناكات بەڵكو چەمكی شانۆگەریەكە باس لە رۆحی هاوكاری نەتەوەی كورد دەكات بەتایبەتی وەكو گەلێكی موسڵمان هاوكاری گەلی فەڵستین دەكات لە پێناوی رزگار كردنی شاری قودس هەروەها باس لە رۆڵی ئافرەت دەكات لەوسەردەمەدا”.
ئەوەی زانراوە شانۆگەری (مەمی ئالان)ی عەبدولرەحیم رەحمی هەكاری چیرۆكی شانۆگەرییەكە باس لە ساتی رۆیشتنی مەمی كوردان بۆ غەزای رزگاركردنی قودس دەكات. كاتێك (مەم) خۆی ئامادە دەكات بچێت بۆ شەڕ، چاوڕەشی دایكی و غەزالی ژنی بە تەنیا جێدێڵێت، دوای چەندین ساڵ، وەك قارەمانێك لە غەزا دەگەڕێتەوە و دەچێتە لای ژنەكەی، سەرەتا ژنەكەی نایناسێتەوە. دواتر كە خۆی ئاشكرا دەكات، دەیناسێتەوە و هەردووكیان لێك دەئاڵێن و باوەش بە یەكتردا دەكەن.
نووسەر كتێبەكەی بۆ چوار بەش داش كردووە لە بەشی یەكەم باس لە ئافرەت لە دەقی شانۆی كوردی دەكات وباس لە نووسەرەكان دەكات كە چۆن وەكو بابەت مامەڵەیان لەگەڵ ئافرەت كردووە لەنێو دەقە شانۆییەكانیدا.
لە بەشی دووەم باس لەو هونەرمەندانە پیاوانە دەكات كە وەكو پیاو رۆڵی ئافرەتیان بینیووە هەر لەسەرەتایی چلەكان و پەنجاكان تا حەفتاییەكانی سەدەی رابردووە باس لەچۆنییەتی پركردنەوەی ئەو كەلێنە دەكات لە نێوە شانۆی كوریدابوونی هەبوو ئاماژەی بە ناوەكانیان دەكات.
لە بەشی سێییەمدا مەغدید حاجی باس لەو ئافرەتانە دەكات كە رۆڵیان بینیووە لەسەر تەختەی شانۆ و لە نێو درامای كوریییدا هەرلەو بەشدا نووسەر باس لە دامەزراندنی تیپەشانۆییەكان دەكات بە تایبەتی لە دوای شۆرشی14ی تەموزی ساڵی 1958 بەجۆرێك باس لەم تیپە هونەریانە دەكات كە كاریگەری ئەرێنیان هەبووە لە پێشڤەچوونی رەوتی شانۆ بەگشتی بەشداریكردنی ئافرەتان زیاتر بوو.
لەبەشی چوارەم نووسەر مەغدید حاجی ئاماژەی بە ناوی زیاتر لە 402 لەو خانمانەی داوە كە وەكو ئەكتەر رۆڵیان بینیوە لەسەر تەختەی شانۆ و لە نێو درامای كورییدا هەریەكەو بەپێی قۆناغ و بەپێی شارەكەی خۆی ناویان لە نێو كتێبەكەدا نووسراون چەندین دیداری لەگەڵ بەشێك لە ئەو ئافرەتانە ئەنجام داوە كە رۆڵیان بینیوە لەسەر تەختەی شانۆ وە لە نێو درامادا.
لە كۆتاییش نووسەر چەندین وێنەی شانۆیی وەكو بەڵگە بڵاوكردۆتەوە هەندێك لە وێنەكان ئەو هونەرمەند پیاوانە لە خۆ دەگرێت كە رۆڵی ئافرەتیان بینیوە هەندێكی تریش وێنەی ئەو ئافرەتانن كە لەشانۆگەرییەكان وەكو ئەكتەر بەشداربوون.
هەرچەندە ناوی كتێبەكە بەناوی (ئافرەت لە شانۆی كوردیدا)-یە بەڵام ناوەرۆكەكەی تەنیا ئاماژە بەناوی ئەو ئافرەتە هونەرمەندانە دراوە كە لە كوردستانی باشوور بەشداری لە شانۆ درامایان دا كردووە بەهیچ شێوەیەك ئاماژە بە ئافرەتانی پارچەكانی تری كوردستان نەدراوە ،ئەگەرچی من دڵینام ئەمە كارێكی زۆر زەحمەتە هەروەكو لە سەرەتا ئاماژەمان پێدا دەبێت ئەم كارە لەلایەن دەزگایەكی فەرمی حكومی بكرێت لە هەمان كات ساڵانی هەشتاكانیش ئەستەم بوو ئاماژە یان پەیوەندی بەپارچەكانی تری كوردستان بدەیت، بەڵام دەكرا لە ناونیشانەكەی نووسرابا (ئافرەت لە شانۆی كوریدا لە باشووری كوردستان یان لە كوردستانی عێراق دا)
لە كۆتاییدا دەست خۆشی لە برای ئازیزم مامۆستا مەغدید حاجی دەكەم بەوەی كارێكی زۆر باشی كردووە ،لە هەمان كاتیشدا بەباشی دەزانم لایەنەكانی پەیوەندار بەتایبەتی وەزارەتی رۆشنبیری لاوانی حكومەتی هەرێمی كوردستان رێورەسمێكی شایستەی رێزلێنان بۆ نووسەر (مەغدید حاجی) سازبكات دووبارە دەستی خۆشی لێدەكەم.




بیرەوەری/ لەودیو پەنجەرەی ڕۆژەکانەوە ڕاوەستاوم و دەڕوان م.. عەبدواڵ سڵێمان (مەشخەڵ)

بیرەوەریی شاعیرێکی جەنگاوەری مارکسیست

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..




ئێنیس خۆشه‌ویستی گیانم.. شاكارێكی ئه‌ندێشه‌ی مێژوویی.. ئاكۆ عه‌بدوڵڵا

رۆمانی (ئێنیس خۆشه‌ویستی گیانم Inés del alma mía) یه‌كێكه‌ له‌رۆمانه‌ كاریگه‌ر و وروژێنه‌ره‌كانی ئیزابێل ئه‌للیندی ساڵی 2006 بڵاویكردە‌وه‌. كه‌ له‌جۆری ئه‌ندێشه‌ی مێژوویی و بایۆگرافییه‌، هه‌روه‌ها رۆمانێكی داستانییه‌ له‌باره‌ی خۆشه‌ویستی و جه‌نگ. تێیدا وروژێنه‌رانه‌ وێنه‌ی تراژیدی شاڵاوی داگیركاری ئیسپانی بۆ هه‌ردوو وڵاتی پیرۆ و چیلی، له‌ناوه‌ڕاستی سه‌ده‌ی شانزده‌، كێشاوه‌. كه‌ ئه‌وسا ئه‌و ناوچانه‌ به‌وڵاتی هیندی نوێ ناوده‌بران. لێرەدا ئه‌للیندی هه‌روه‌ك لەڕۆمانه‌كانی پێشووشی، مێژووی ئه‌مه‌ریكای لاتینی له‌گه‌ڵ مێژووی ژیانی خۆی، به‌تایبه‌تی لەڕووی سۆز و مرۆڤایه‌تی، هاوسه‌نگ كردووە. ئه‌و جاره‌شیان پابه‌ندی خۆی له‌گێڕانه‌وه‌ی رێچكه‌ی ئه‌و مێژووه‌ نواندووه‌ كه‌ داگیركه‌ر به‌دروشمی موژده‌به‌خشی، شێتانه‌ وه‌ك ته‌ماحكار به‌دوای سامان و زێڕدا ده‌گه‌ڕێ. به‌بێ گوێدان به‌بنه‌ماكانی مرڤایه‌تی. ئه‌مه‌و تێیدا له‌كێشانی لایه‌نی مرۆڤی و ململانێ ئه‌زه‌لییه‌كانی ئافره‌تێك، ته‌واو سه‌ركه‌وتووه‌. ئه‌و ئافره‌ته‌‌ كه‌ (ئێنیس سوارێزی) ناوه‌، به‌و كچانه‌ ده‌چێت كه‌ به‌به‌هێزی و ژیری و هه‌ستكردن به‌دادوه‌ری مرۆڤایه‌تی و به‌زه‌یی و حه‌زكردن له‌مه‌عریفه‌ت و قێزهاتن له‌ده‌سه‌ڵات و پابه‌ندبوون بەنه‌ریت، ناسراون و له‌رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ و به‌رگه‌گرتنی سه‌ختییه‌كانیش توانادارن. ناوبراو له‌چاخی سته‌مكاریدا لەڕێگەی پێوه‌ندیكردن به‌پیاوێك، ده‌یه‌وێت بڕیاری رووبه‌ڕووبونه‌وه‌ی هه‌موو جۆره‌ پاڵه‌په‌ستۆیەكان بدات و دژی نه‌ریته‌ چه‌قبه‌ستووه‌كانیش بوه‌ستێ و رێچكه‌ی ژیانیش له‌ده‌ره‌وه‌ی یاساكانی كۆمه‌ڵگه‌ بگرێتەبەر. سه‌رتاپای رۆمانه‌كه‌ش‌ بریتییه ‌له‌گێڕانه‌وه‌ی ژیان و به‌سه‌رهاته‌كانی ئه‌و خاتوونه‌ بۆ ئیزابێلی كچی هاوسه‌ری دووه‌می. گێڕانه‌وه‌ی چۆنیه‌تی هاتنی ئه‌و له‌گه‌ڵ سوپای داگیركه‌ری ئیسپانی بۆ وڵاته‌كانی پیرۆ و چیلی. له‌هه‌ندێك شوێنیش گێڕانه‌وه‌ی به‌سه‌رهاته‌كانی وه‌ك ئه‌وه‌ی لێدێت ئیزابێلی كچی له‌به‌رامبه‌ری وه‌ستابێت و موخاته‌به‌ی بكات. به‌ڵام له‌به‌ر ئه‌وه‌ی له‌وشوێنانه‌ ئه‌ویان ته‌نیا گوێگره‌ بۆیه‌ خوێنه‌ر هه‌ست به‌بوونی ناكات.
ئێنیس كه‌ سه‌رگوزه‌شته‌كانی ده‌گێڕێته‌وه له‌ته‌مه‌نی پیری دایه‌ و گێڕانه‌وه‌كانی مه‌ستانه‌ خوێنەر بەرەو رابردوو كێش دەكات. سه‌ره‌تا له‌ساڵی 1526 له‌كاتی ژنهێنانی كارلۆسی پێنجه‌می ئیمپراتۆر. كە ئەوسا ئه‌ویش به‌خوان دی مالگای خۆشه‌ویست و‌ هاوسه‌ری یه‌كه‌می ده‌گات. هێنده‌ی پێناچێت ده‌رك به‌سرووشته‌ راسته‌قینه‌كه‌ی ئه‌و ده‌كات، كه‌ ته‌نیا كه‌سێكه‌ شه‌یدای كچه‌. دوای له‌یه‌ك دووركه‌وتنه‌وەیان كار به‌وه‌ دەگات به‌ره‌و هیندی نوێ بڕوات. دواتر له‌گه‌ڵ گه‌ڕانه‌وه‌ی بۆ ناو باوه‌شی خێزانه‌ نه‌ریتخوازه‌كه‌ی‌، بڕیار ده‌دات پێوه‌‌ندی به‌خوان بكاته‌وه‌. له‌به‌ر دڵسۆزی نا، به‌ڵكو له‌به‌ر ئه‌وه‌ی به‌دوای ئازادیدا ده‌گه‌ڕا. دواتر به‌ (پیدرۆ بالدیبیا) ی سه‌ركرده‌ی دلێر ده‌گات. ‌له‌نێوانیاندا پێوه‌ندی خۆشه‌ویستی گه‌رم دێته‌كایه‌. به‌یه‌كه‌وه‌ رووه‌و به‌دیهێنانی خه‌ونه‌كانی پیدرۆ ده‌چن. كه‌ بریتییه‌ له‌ملپێكەچكردنی دانیشتوانی زه‌وییه‌كانی چیلی. پیدرۆ له‌لێزانی سه‌ربازی سه‌ركه‌وتنی زۆر به‌ده‌ستده‌هێنێ و ئێنیسیش زۆر یارمه‌تی دەدا. ئینجا له‌به‌ر شاڵاوه‌ یه‌ك له‌دوایه‌كه‌كانی هیندییه‌كان، پیدرۆ ناچارده‌بێ بۆ داواكردنی یارمه‌تی و نوێكردنه‌وی پێوه‌ندی، سه‌ردانی ئیمپراتۆر كارلۆسی پێنجه‌م بكا. ‌له‌وێدا له‌گه‌ڵ ئه‌و هه‌موو دلێری و ئازایه‌تی، كه‌چی نایبه‌خشن و له‌سه‌ری فه‌رز ده‌كرێ ده‌ست لەئێنیسی دوڵبه‌ر و ئه‌فسونگه‌ر و شه‌ڕانگێز (هه‌روه‌ك له‌پروپاگه‌نده‌كان وه‌ها ناوده‌برا) هه‌ڵبگرێت. پاش وتووێژێكی درێژ، ئێنیس بۆی ده‌رده‌كه‌وێت مافی مانه‌وه‌ی له‌و وڵاته‌ نوێیه‌ی، مه‌رجه‌ به‌شووكردنێكی شه‌رعییانه.‌ له‌گه‌ڵ بێهیوابوون، وه‌های به‌خه‌یاڵدا دێت، پیدرۆ ده‌ستی لێهه‌ڵگرتووه‌، بۆیه‌ بڕیار ده‌دات شوو بكاته‌وه.‌ ئه‌و جاره‌یان شوو به‌رۆدریگۆ ده‌كات. كاتێكیش كاره‌ساتی كوژرانی پیدرۆ دەبیستێ، یه‌كجار دڵگران ده‌بێت. چونكه‌ تا كۆتایی ژیانی به‌تاكه‌ خۆشه‌ویستی خۆی داده‌نا.
له‌و رۆمانه‌دا ئه‌للیندی له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی باسی لەهێرشی داگیركاری ئیسپانییه‌كان و چه‌وساندنه‌وه‌ی خه‌ڵكه‌ ره‌سه‌نه‌كه‌ی ئه‌مه‌ریكای لاتینی كردووە، كۆمه‌ڵێك چیرۆكی سه‌ركێش و سه‌رچلیشی تێكه‌ڵ بەخۆشه‌ویستی كردووه‌. هه‌موو ئه‌وانه‌ش له‌توانای گێڕانه‌وه‌ی ئێنیس به‌دیده‌كرێن.

ئاكۆ عه‌بدوڵڵا


  • ئیزابێل ئه‌للیندی ره‌سه‌ن چیلی- ئه‌مه‌ریكی (له‌دایكبووی 1942) یه‌كێكه‌ له‌نووسەرە دیارەكانی جیهان. لەبوارەكانی رۆمان و شانۆ و كورتە چیرۆك و رۆژنامەنووسی شوێنپەنجەی دیارە. هەروەها رێبه‌رێكی دیاری رێبازی جولانه‌وه‌ی ریالیزمی ئه‌فسوناوییە.‌ به‌هۆی رۆمانه‌ وروژێنه‌ر و كاریگه‌ره‌كانی كه‌ له‌ناویاندا لێزانانه‌ ئه‌ندێشه‌ و رووداوی واقیعی ئاوێته‌ی یه‌كتری كردووه‌، ده‌مێكه‌ بۆ خه‌ڵاتی نۆبڵ كاندید ده‌كرێت. هاوكات وه‌ك ژنێكی چالاكی بواری مافه‌كانی ئافره‌ت و ئازادی مرۆڤیش، كەسێكی كارایە.
  • له‌كاروانی نووسینیدا ئه‌للیندی كۆمه‌ڵێك رۆمان و شانۆگه‌ری و كتێبی بڵاوكردۆته‌وه‌. له‌ڕۆمانه‌كانی (ماڵی تارماییه‌كان)، (پۆرسه‌لین كچه‌ قه‌ڵه‌وه‌كه‌، (له‌خۆشه‌ویستی و سێبه‌ره‌كان)، (ئیڤا لونا)، (پلانی بێكۆتایی)، (كچی به‌خته‌وه‌ری)، (پۆرترێتی سیپیا)، (شانشینی ئه‌ژدیهای زێڕین)، (دوورگه‌ی ژێر ده‌ریا)، (ئاشقی ژاپۆنییه‌كه‌)، (ڤیۆلیتا)، (جه‌نگه‌ڵی كورته‌ باڵاكان) كه‌ ئه‌وه‌ی دوایی تایبه‌ته‌ به‌منداڵان. له‌شانۆگه‌ریه‌كانیشی (باڵوێزه‌كه)، (من ترانستۆ سۆتۆمم)، (حەوت ئاوێنە). له‌كتێبه‌كانیشی (پاوڵا) و (ئه‌فرۆدیت) و (كۆی رۆژه‌كان) و ئه‌مانه‌ و چه‌ندانی دیكه‌.
  • له‌پای به‌رهه‌مه‌ ئه‌ده‌بییه‌كانیشی چه‌ندان خه‌ڵاتی جیهانی به‌ده‌ستهێناوه‌ له‌وانه‌: (گراند پرێكس دیڤاژیۆنی) ، (كۆلیمای ئه‌ده‌بی)، (پریمۆی پۆرتوگالی)، (لۆس ئه‌نجلۆس تیمیسی)، (گابریلا میسترالی چیلی)، (خه‌ڵاتی ره‌خنه‌گرانی ئه‌مه‌ریكی)، (ئامیشی دی كابریا)، (دونا سیتا دی رۆما)
  • جێگای باسە ئه‌للیندی له‌باره‌ی خۆیه‌وه‌ وتویه‌تی : “من ئافره‌تێكی سیاسیم. مێژووی شاراوه‌ی خۆشه‌ویستی و سێكس و سۆز ده‌نووسم. به‌بێ گرنگیدان به‌هۆكاره‌ ئابوورییه‌كان كه‌ خولقێنه‌ری رووداوه‌كانی مێژوون. خه‌ڵكانی دیكه‌ هه‌یه‌ له‌و لایه‌نانه‌یان كۆڵیوه‌ته‌وه‌. من گرنگی به‌وه‌ ده‌ده‌م كه‌ لای خه‌ڵكی رووده‌ده‌ن. گرنگی به‌دایكم و داپیره‌م و كه‌سه‌ نزیكه‌كانم و ژنانی سه‌ر شه‌قام و منداڵان دەدەم، كه‌ هه‌رگیز ئەوه‌ له‌نوسراوه‌ ره‌سمییه‌كاندا تۆمارنه‌كراون‌”.



منداڵ، کەرەسە نییە؟!!.. برایم فەڕشی

I
منداڵ
منداڵ بەو کەسە دەگوترێ کە لە لایەنی بیۆلۆژی، کەسایەتی، تێگەیشتن، بیرکردنەوە و هەڵسوکەوت لە حاڵەتی گەشەکردن و فێربووندایە. لە قانوونی وڵاتان باس لە مافی منداڵ کراوە، هەرچەند لە زۆر وڵات مافی منداڵ پێشێل دەکرێ. ناسینی منداڵ، بوون و جێگە و پێگەی وەک ئینسان وخاوەن ماڤ، گرێدراوی تێگەیشتنی کۆمەڵگا، بنەماڵە، فەرهەنگ، ئایین، حکومەت و سیستەمی ئێرە و ئەوێیە!
لێکۆڵینەوە و سەرنجی بەردەوام ئەوەی دەرخستووە کە منداڵ بەر لە دایکبوون پاش بەسەرئەنجام گەیشتنی پرۆسەی گەشەی مێشک و ئەندامان ، تاقیکردنەوەکانی لە ڕێگای هەر پێنج هەستی خۆییەوە لە ناو مێشکیدا تۆمار دەکرێ. بۆ وێنە ئەو ماڵەی بەردەوام مۆسیقای لێ بڵاودەکرێتەوە، کارتێکەریی لە سەر هەستی منداڵ پاش لە دایکبوون دەمێنێ و ڕەنگە لە بەردەوامیدا منداڵەکە هۆگریی بە مۆسیقا پەیدا بکات. ئەوە ئەو منداڵانەش دەگرێتەوە کە نەک بە ویستی خۆی، بە ویستی دایک و باوک و بنەماڵە بۆ مەبەستی دینی، قەومی، سیاسی، ئیدئۆلۆژیک دەکرێنە کەرەسەی دەستی ئەم و ئەو!!
منداڵ لە ڕێگای بیستن، بینین، دەست لێدان، چێشتن، بۆنکردن لە گەڵ دنیای دەوروبەری ئاشنا دەبێت و تاقیکردنەوە و زانیاریی پەیدا دەکات. کۆمەڵێک لێکۆڵینەوە ئەوە دەردەخەن کە منداڵ هێدی هێدی دەور و ڕۆڵی دایک و باوک بەرانبەر بە خۆی هەست پێدەکات و ئەوە دەتوانێ بە هەر دوو باری خاس و خراودا بکەوێت. واتە پێوەندی هەر دوو لا بەرەوە تێگەیشتن لە یەک و لە بەرچاوگرتنی ماف و ئازادی هەر دووک لا بچێ، یان بەرەو گوێڕایەڵ بوون و گوێڕایەڵ کردنی منداڵ!
بە پێچەوانەی تێگەیشتنی گشتی، منداڵ سەرنج دەداتە سەر هەر شت و تێگەیشتنی خۆی پەیدا دەکات، ئەوە دەکەوێتە سەر هەڵسوکەوتی دەوروبەر کە چۆن لە گەڵ منداڵ و تێگەیشتن و هەڵسوکەوت و بیروبۆچوونی ئەو بجولێنەوە. هەر منداڵێک لێهاتووە و دەتوانێ لێهاتوویی خۆی بەکار بێنێ، ئەوە کەوتۆتە سەر کۆمەڵگا و سیستەمی سیاسی، فەرهەنگی، کۆمەڵایەتی، فێربوون و بارهێنان کە چۆن لە گەڵ منداڵ و کەسایەتی منداڵ، هەڵسوکەوت بکەن و منداڵ چەندە وەک خۆی وەرگرن و چەندە ڕێگا بۆ ئازادی و گەشەساندنی کەسایەتی ئەو ئاواڵە کەن!
دایک و باب و کۆمەڵگا ئەگەر بەو تێگەیشتنە گەیشتبێتن، ڕێگا و ئیمکانی سەرهەڵدانی سروشتی بە منداڵ ببخشن و هاوڕێی و پشتیوانی گەشەکردنی منداڵ بن و بە هۆی فەرهەنگ، ئایین، داب و نەریت و چەشنی کۆمەڵگا و سیستەمی حوکمڕانی ڕێگریی نەکەن، ئەوە منداڵ لە هەموو بوارێکدا گەشە دەکات.
منداڵ گەر هاوڕێی بکرێ و سەرنج بدرێتە سەر هەڵسوکەوت و ئاکار و جموجۆڵ و داواکانی، لایەنەکانی لێهاتوویی خۆی دەردەخات، ئەوە هونەر و ویست و خواست و هەست و لێهاتوویی هونەریی منداڵیش دەگرێتەوە. ئەڵبەت ئەوەش هەیە کە منداڵ لە بواری هونەر و بواری تر، ڕەنگە بکەوێتە دوای دایک و باوک و کەسانیتر، یان دایک و باوک و کەسانی تر منداڵ وەشوێن خۆیان بدەن.
ئەمە گرنگە منداڵ خۆی بەسەر ویست و خواست و هەستی خۆیدا زاڵ بێت و بە هاوڕێی گەورەکان ڕێگای خۆی پەیدا بکات، نەک ئەوەی کەسانیتر بیخەنە سەر ڕێگای خۆیان. جیهانی منداڵ جیهانی گەورەکان نییە و ئەم جیهانە گەر لە منداڵ وەربگیرێ، داهاتووی لێ وەرگیراوە. منداڵ تێگەیشتن و جیهانی منداڵی خۆی هەیە و دەبێ بپارێزرێ و لە لایەن گەورەکانەوە تێک نەدرێ، کە مخابن لە زۆر شوێن، لە وانە کوردستان، جیهانی منداڵی، منداڵ هەم تێک دەدرێ و هەم وێران دەکرێ. ئەوە بواری هونەریش دەگرێتەوە.
II
ئەدەبیاتی منداڵان
زمان، فۆڕم، شێوە، بابەت و ناوەرۆک لە ئەدەبیاتی منداڵاندا هەمووی لە دەوری بوون و ژیان و فانتێزی و تێگەیشتن و ویست و خواست و هەست و کەسایەتی و دەوری منداڵ لە ناو بنەماڵە، کۆمەڵگا، باخچەی منداڵ، فێرگە و شوێنەیتر دەخولێتەوە. گرینگی ئەدەبیاتی منداڵ جگە لە لایەنی زمان، گەشەساندنی کەسایەتی و بەخشینی ئازادی بیرکردنەوە و تێگەیشتنی ئازاد و خوڵقاندنی هەلومەرجە بۆ تێگەیشتن لە خۆ و لە ژیان و دەوری خۆ.

III
شانۆی منداڵان

شانۆی منداڵان هەموو لایەنەکانی ژوور و دەرەوەی منداڵ دەگرێتەوە. فۆڕم، زمان، بابەت، ناوەرۆک، فانتێزی، هەڵسوکەوت، داڕشتن و نواندن، هەمووی دەبێ گرێدراوی منداڵ خۆی بێت. جیهانی منداڵ تایبەت بە خۆیەتی و دەبێ ئەو دەرفەتەی بۆ بڕەخسێ ئەم جیهانە وەک خۆی نیشان بدات. شانۆی جیهان لەم بەستێنەدا سەدەکان بە لاڕێدا چووە و گەورەکان جیهانی خۆیان و تێگەیشتنی خۆیان لە منداڵ و جیهانی منداڵ کردۆتە شانۆ بۆ منداڵ، کە زۆرجار فرۆشتنی جیهانی ئیدئۆلۆژیک، هۆنەریی، فەرهەنگی، سیاسی، کۆمەڵایەتی، دینی ، ئیداریی و حکومەتی و حزبی گەورەکان بووە، نەک منداڵ . ئەمە بە سەر ئەدەبیات و مۆسیقای منداڵیش هاتووە.
IV
مۆسیقای منداڵان
مۆسیقای منداڵ ناوی بە خۆوەیە و دەبێ تێکست، مێلۆدی، داڕشتن، بابەت و ناوەرۆک، گرێدراوی ژیان و هەست و ویستی منداڵ بێ و ئەوەی پێببەخشێ کە منداڵ خۆی گەرەکیە. گەرەکییە بچڕێ، هەڵپەڕێ، فێربێ، خۆش بێ، چیرۆکی ژیانی خۆی بگێڕێتەوە یان فانتێزی خۆی بێنێتە زمان. گرنگی مۆسیقای منداڵان لەوەدایە کە زمانی ئاخاڤتنی پێش دەخات. لێهاتوویی جولەی لەشی زیاد دەکات، ڕیتم و سیستەمی ڕیتمیک لە منداڵدا بەهێز دەکات. هەست و حاڵەت و میمیک قووڵتر دەکات، کاری هاوبەش و گشتی و هاڕمۆنی پەیداکردنی کۆمەڵایەتی وەپێش دەخات و کەسایەتی کۆمەڵایەتی و تاکە کەسی منداڵ و تێگەیشتن لە یەکتر بەهێز دەکات. مۆسیقا تەنیا چڕین و گوێگرتن نییە.
V
سیاسەت بۆ منداڵ
گەلێک لە ئێمە بە هەڵە لە سیاسەت بۆ منداڵ و بەرانبەر منداڵ تێگەیشتووین. سیاسەت بۆ منداڵ هەیە و دەکرێ منداڵ لە گەڵ سیاسەت ئاشنا بکرێ بۆ ئەوەی مافی خۆی لە ناو بنەماڵە، باخچەی منداڵان، فێرگە و کۆمەڵگا بناسێ و بتوانی داوای مافی خۆی بکات و لە هەمانکات پارێزگاریی لە مافی خۆی لە ناو بنەماڵە و دەرەوەی ماڵ بکات. بەڵام لە زۆر لە کۆمەڵگاکان منداڵ کەرەسەن لە دەست بنەماڵە و دامودەزگای دەوڵەتی، حزبی، دینی و شوێنیتر. لە زۆر لە کۆمەڵگاکان نە منداڵ خۆی دەزانێ مافی چییە نە بنەماڵە و کۆمەڵگا، تێگەیشتنیان لە منداڵ و مافەکانی هەیە.
لە سەردەمی نازیسم گەلێک منداڵ بۆ مەبەستی حزبی و حکومەتی، سیاسی و ئیدئۆلۆژیک بە ناوی منداڵانی هیتلێر کۆ کرابوونەوە بۆ جێبەجێکردنی مەبەستی فاشیستی. حکومەتی خومەینی دەیان هەزار منداڵی ژێر ١٤ ساڵیان بە ناوی ئیسلام ڕەوانەی بەرەکانی شەڕی ئێران و عێراق کرد و وەک کەرەسە بۆ چوونە سەر مەیدانی مین و کاری تر بەکاریان هێنان و بە کوشت چوون. لە تورکیا منداڵ لە دایک و باب دەستێندرا و ڕادەهێندران بۆ ئەوەی وەک “موعەلیم و کاربەدەست” بگەڕێنەوە کوردستان، بۆ بەڕێوەبردنی سیاسەتی تواندنەوە و ئاسیمیلاسیۆن.
مخابن لە ناو کورد زۆر کچ و کوڕی ژێر هەژدە و چاردە ساڵ لە هەموو بەشەکانی کوردستان بۆ زۆر مەبەستی دینی، ئیدئۆلۆژیک، حزبی، حکومەتی و گرووپی بەکارهێندراون و ئێستاش بەکار دەهێندرێن و جگە لەوە بە ناوی هونەر، مۆسیقا، شانۆ و بواری تر منداڵ بۆ مەبەستی گەورەکان بەکاردەهێندرێن و تێکستی وا بەناوی شانۆ، مۆسیقا و کاری تر لە دەمی منداڵەوە دێتە دەر ،کە دوورە لە ویست و خواست و مافی ئەوان.
کۆمەڵگای ئێمە مخابن زۆر جار شاگەشکە دەبن بەو دەورەی کە خراوەتە ئەستۆی منداڵ. مێدیای حزبی و دەوڵەتی و ناحزبی و سۆسیال مێدیا و زۆر نووسەر و شاعیر و هونەرمەند و موعەلیم خۆیان گەشگە دەیانگرێ، کاتێک فیلم و ویدیۆی ئەو منداڵان دەبینن کە بۆ ویست و خواستی گەورەکان بەکار هێندراون. هەر لێرەوە داهاتووی زۆر لەو منداڵانە وێران دەکرێ.
منداڵێک کە لە سەردەمی منداڵی خۆی وەک منداڵ نەژیابێ، لە ژیانی داهاتوویدا ئاکامەکەی دەبینرێ. سەردەمی منداڵی هەتا کۆتایی ژیان، لە گەڵ مرۆڤ دەمێنێ و لێی جیا نابێتەوە و بەردەوام دەور لە ژیانی ڕۆژانەیدا دەگێڕێ. ئەو منداڵەی ئازاد و بە پێی سرشت و سروشتی خۆی گەورە نەبووبێ، گرفتی کەسایەتی سەردەمی منداڵی، لە هەموو بەستێنێکی ژیانیدا خۆی دەردەخات.
VI
زۆر لەو گەورە ساڵانەی ژیانی منداڵیان ئاسایی نەبووە، هەرچەند ڕەنگە لەم بوار و لەو بوار سەرکەوتوو بووبێتن و ناو و دەنگیان بووبێ، بەڵام ژیانی پڕ لە پەرێشانی سەردەمی منداڵی، داهاتووی ئەوانی تووشی پەرێشانی کردووە. گەلێک وێنەی بەرچاو لە ئاستی جیهان و کوردستان هەبووە و هەیە، بە تایبەت ئەوە خۆی لە کەسایەتی سیاسیی کەسانی وەک هیتلێر و ستالین و زۆری تر، دەرخستووە. کەم نین ئەو هونەرمەندانەی لە بواری نەققاشی، مۆسیقا و هونەری تر تووشی ئاڵۆزیی دەروونی و کێشەی کۆمەڵایەتی بوون. زۆر لەو منداڵانەی لە لایەن بنەماڵە و کۆمەڵگاوە وێران کراون و تووشی بشێوی و ئالۆزی هاتوون، داهاتووی ناسەقامگیریان پەیدا کردووە و بەشێک لەوان خۆیان لە دەرەوەی کۆمەڵگا دیتۆتەوە و تووشی زیندان و خۆکوشتن و حاڵەتی تر هاتوون.
VII
هونەر بۆ منداڵ گەلێک پێویستە، بەڵام ئەو هونەرمەندانەی لە گەڵ منداڵ کار دەکەن، دەبێ منداڵەکە خۆی بکەنە ناوەندی هونەر، نەک ئەوەی منداڵ بکرێتە کەرسەی هونەر و ویست و خواستی گەورەکان.
نووسەری ئەم دێڕانە وەک شانۆ پێداگۆگ، وشە و ڕستە و ئیدەی خۆی ناخاتە ناو دەم و مێشکی منداڵ، بە پێچەوانە وشە و ڕستە و بابەت و ئیدە لە منداڵ خۆی وەردەگرێ. منداڵ خۆی دەوری سەرەکی لە پڕۆسەی نووسینی شانۆنامە و دەورگێڕاندا دەبینێ، نەک بە پێچەوانە.
فێربوون ئەوە نییە وەک ،،پلاتۆن،، ئازادی فێربوون و بیرکردنەوە لە خوێندکار وەرگیرێ و مێشکی بکرێتە مجری و سەنندووقی فێرکار و موعەلیم و ئوستاد و پرۆفیسۆر. فێربوون پرۆسەیە و ئەم پڕۆسەیە لای هەر تاکە کەسێک ڕەوتی خۆی هەیە و دەبێ ئەم ئازادییە هەبێ و ئەم پرۆسەیە دوور لە هەر چەشنە فشار و ویستی باڵادەست سەر بگرێ.

پڕۆسەی فێربوون لە لایەن هەر کەس خۆیەوە، بەڕێوە دەچێ، نەک ئەوەی کەسێک لە سەرەوە وەک دەگوترێ فێریان بکات. مرۆڤ چ منداڵ و چ گەورە، خۆی فێر دەبێت و دەبێ هاوڕێی بکرێت و هەلومەرج و ئیمکانی بۆ دابین بکرێ، نەک ئەوەی دەنکە نیسک لە پشت ملی دابنرێ و کتێب بخرێتە بەردەستی و پێی بگوترێ: ،، بخوێنە و فێر بە، ئەگەر ئەو دەنکە نیسکە لە پشت ملت بەربێتەوە، دەتکوژم.” ئەوە بە سەر هاوپۆلێکی ئێمە هێندرا. ئەو کەسەی ئاوا فێر دەکرێ، هەم خۆی وێران دەکات و هەم کۆمەڵگا.

VIII
ژیان ئەو کاتە چێژ بە مرۆڤ دەبەخشێ، کە کەس هەر لە منداڵییەوە خۆی بووبێت، نەک کۆپی و دەستکردی ئەم و ئەو و سیستەم و کۆموڵکا، حکومەت و دامودەزگا. کەم نین ئەو کەسانەی لە خۆیان و ژیانی ڕۆژانە و ئەو کارەی دەیکەن و ئەو شێوە ژیانەی هەیانە، ڕازی نین. ئەوەش تەوفیر ناکات، کەسەکە لە ناو قەسر و کاخ دادەنیشێ. یان لە سەر شەقام.

زۆر جار ئەم پرسیارە لە منداڵ و گەورە و بچووک دارا و نەدار دەکەم کە ،،ڕازی لە ژیانت؟،، نووسەر و ڕۆژنامەنووسێکی ئاڵمانی لە تەمەنی هەشتا و یەک ساڵیدا لە دوا کتێبیدا دەنووسێ:،، ئەگەر تێگەیشتنی ئێستام هەبایە، ڕێگایەکی دیکەم بۆ ژیان هەڵدەبژارد،،.

ئەوانەی من ئەم پرسیارەم لێ کردوون زۆربەیان پزیشک، نووسەر، فێرکار(موعەلیم)، دەروونناس، ژۆڕنالیست و خاوەن دامودەزگا و شیرکەت یان هونەرمەندی کۆمەڵگای ئاڵمان بوون. زۆربەیان وڵامەکەیان ناڕازیبوون لە کار و پیشە و ژیانیان بووە، لە بەر ئەوەی بەشی هەرە زۆریان هەڵبژاردنی کار و پیشە و خوێندنیان هی خۆیان نەبووە.
لەم ڕۆژانەدا کەسێکی بەناوبانگی وەرزش لە ڕێگای مێدیاوە دەیگوت: ،، هەموو ئەو میداڵانەی وەرمگرتوون و لە ملم کراوە، ڕازیم ناکات، لە بەر ئەوەی لە ناوەوە پەرێشانم.،،
بۆ ئەوەی منداڵەکانمان لە ئێستا و داهاتوو پەرێشان نەکەین، ڕێگا بدین خۆیان بن، نەک ئەوەی ئێمە دەمانەوێ. هەر کام لە ئێمە گەورەکان باشترە خۆمان وڵامی ئەم پرسیارە بدینەوە، کە چیمان ویستووە، چیمان دەوێ و چیمان کردووە؟

لە بواری هونەر، ئەوە هەڵە و زیانمەندە، قسە و ویست و شیعر و نووسینی گەورەکان، لە زاری منداڵەوە دەربێت، ئەو کۆمەڵگا و ئەو شوێنە هونەرییەی ئەم کارە دەکەن، ڕەنگە خۆیان شاگەشکە بن بە کارەکەیان، بەڵام ئەوان دەبنە هۆی وێرانکردنی منداڵ بە ناوی هونەر، سیاسەت، ئیدئۆلۆژی، دین، حکومەت، وڵات، نەتەوە.

برایم فەڕشی
٢/٨/٢٠٢٥




پەرلەمانێكی داماو، بۆ ؟.. دكتۆر نوری تاڵەبانی

دەستێوەردانی حیزبە دەسەڵاتدارەكانی كوردستان لەكاروباری دامەزراوەو دەزگاكانی هەرێمی كوردستان نكوڵی لێ ناكرێت. دەستێوەردانی ئەو حیزبانە ئەگەر لەرێگای نوێنەرانیان لەناو ئەو دامەزراوانەدا بووایا ئاسایی بوو و لە وڵاتانی دیموكراسیدا روودەدات، بەڵام لە وڵاتی ئێمەدا ئەو دامەزراوانە كە پێویست بوو بەشێوەی دامەزراوەیی كاروباری هاوڵاتیان بەرێوەبەرن بەبێ جیاوازی، لای ئەو حیزبانە جیاناكرێنەوە چونكە باڵادەستە بەسەریاندا. بۆ سەلماندنی ئەم بۆچوونە لەچوارچێوەی قانوونی هەڵبژاردنی پەرلەمانی هەرێمی كوردستان و پێرەوی ناوخۆی ئەو پەرلەمانە دەرناچم.
لە مانگی یەكی 2005 دوو هەڵبژاردن لە عێراق و سێ هەڵبژاردن لە هەرێمی كوردستان ئەنجامدران، لە شوباتی ئەو ساڵەدا ئاكامەكانیان لەلایەن كۆمسیۆنی باڵای هەڵبژاردنەكان لە عێراق راگەیاندران. هەڵبژاردنی خولی دووەمی پەرلەمانی هەرێمی كوردستان یەكێك بوو لەو سێ هەڵبژاردنەو هاوڵاتیانی كوردستان بە گەرمەوە بەشداریان تێداكرد بە هیوای ئەوەی پەرلەمانی تازە هەڵبژێراو دەستبەكاربێت بۆ چارەسەركردنی كێشەكانیان و چاككردنی باری گوزەرانیان، بەڵام كێشەی نێو هەردوو حیزبی دەسەڵاتدار بووە هۆی دواخستنی كردنەوەی كۆبوونەوەی ئەو پەرلەمانە، ئەوەش سەلماندی كە ئەو دوو حیزبە لە پەرلەمان بەتواناو دەسەڵاتدارترن و دەتوانن رێگا لە كۆبوونەوەی بگرن، هەتا ئەگەر بەپێی قانوون و لەناو خەڵكدا بە نوێنەری خەڵكی كوردستان پێناسە بكرێت. پاش نزیكەی چوار مانگ ئەوجا پەرلەمانی تازە هەڵبژێراوی كوردستان توانی كۆببێتەوە، ئەو چوار مانگە بۆ ئەو دەمەی عێراق پێیدا تێدەپەری لە چوار ساڵی ئێستا بۆ كورد لەبارتربوو بۆ چەسپاندنی داواكاریەكانی لەچوارچێوەی ئەو دەوڵەتە كە بە قۆناغی دامەزراندنا تێدەپەری. پەرلەمانی كوردستان شەرعیەتی لەسەر ئاستی عێراق و نێودەوڵەتی وەرگرتبوو، چونكە بە پێی قانوونێكی عێراقی لەلایەن دەزگاێكی عێراقی نێودەوڵەتییەوە هەڵبژێرابوو، بۆیە دەیتوانی بەبێ كۆسپی قانوونی بریارو قانوون دەربكات بۆ پتەوكردنی ئەو قەوارە سیاسیەی لە هەرێمی كوردستان دەمێك بوو هەبوو. بە پێچەوانەوە، حكومەتی عێراق و پەرلەمانەكەی، لەبەر باری نائەمنی و شەروشۆرو كوشتن لەبەشی زۆری ناوچەكانی عێراقدا كەم دەسەڵات بوون، بەشی زۆری هێزە سیاسیەكانی عێراقی بەشداربوون لە شەرو پێكدادانا، حوكمی قانوون لەو ناوچانەدا جارێ جێگیر نەبووبوو. رێگەنەدان بە كردنەوەی پەرلەمانی كوردستان بووە هۆی ئەوە هەلێكی باش لەدەست كورد بچێت، ناكۆكی نێوان ئەو دوو حیزبە بەهۆی دەستێوەردانیان لە كاروباری پەرلەمان بووە هۆی دواخستنی كۆبوونەوەی ئەو دامەزراوە سەرەكییەی كوردستان. لەماوەی ئەو چوار مانگەدا تەنیا (3) پەرلەمانتاری هەڵبژێراو چووینە بەردەم باڵەخانەی پەرلەمان بۆ نارەزایی دەربرین، لەو ماوەدا دوو كۆبوونەوە ئەنجامدران بە ئامادەبوونی ژمارەیەك لەو پەرلەمانتارانەی بە مەبەستی هەڵوێست وەرگرتن بوو، بەڵام لە كۆتاییدا هەر ئەو سێ پەرلەمانتارە چووینە بەردەم باڵەخانەی پەرلەمان.
لە سەرەتای حوزەیرانی 2006دا بەهۆی تێپەربوونی ساڵێك بەسەر دەستبەكاربوونی پەرلەمان كۆبوونەوێكی داخراو سازكرا بۆ هەڵسەنگاندنی كارەكانی لەو ماوەدا، لەگەڵ هەوڵدان بۆ دیاریكردنی شێوەی ئەنجامدانیان، ئایا پەرلەمان بە پێی پێرەوی ناوخۆی كارەكانی ئەنجامداوە، یان پێشێلی ئەو پێرەوەی كردووە؟ لێرەدا باس لە پێرەوەی ناوخۆی پەرلەمان دەكرێت چونكە ئەركەكانی پەرلەمان و چۆنیەتی ئەنجامدانیان لەوێدا دیاری كراون، لادان لەو پێرەوە لادانبوو لەو قانوونە. ئەو پرۆسەیە دەبوو بە نهێنی ئەنجام بدرێت، بەڵام بەو شێوەیە نەكرا. پەرەگرافی یەكەمی مادەی (14)ی ئەو پێرەوە چۆنیەتی ئەنجامدانی ئەو پرۆسەی دیاری كردووە، “هەر ئەندامێكی ئامادەبوو لە دانیشتنەكە كاغزێكی مۆركراو بە مۆری ئەنجومەنی پێدەدرێ و ناوی ئەو ئەندامانەی لەسەر دەنووسێ كە ئارەزوو دەكا بۆ هەركام لە پایەكانی دەستەی هەڵیانبژێراو”. ئەگەر پەرلەمان رێز لەو قانوونە نەگرێت كە خۆی پەسەندی كردبوون چۆن دەتوانێ داوا لە وەزارەت و دەزگاكان و هاوڵاتیان بكات رێز لە قانوون بگرن؟ سەروەری قانوون هەر دروشمێكی سیاسی نییە، بەڵكو پرەنسیپێكی دەستووری و قانوونیە پێویستە هەموو كەس و لایەنێك رێزی لێبگرێ، لەسەروی هەموویانەوە پەرلەمان. لەو رۆژانەدا باس لە هەڵبژاردنی سەرۆكی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق دەكرا بەهۆی دەست لەكاركێشانەوەی سەرۆكی پێشووی لە پۆستەكەی. ئەو پرۆسەیە لە ساڵی 2005 و ئێستاش بەپێی پێرەوی ناوخۆی ئەو ئەنجومەنە ئەنجامدەدرێت. پێشترو ئێستاش چەند كەسێك خۆیان بۆ ئەو پۆستە كاندیدكردبوو، ئەندامانی ئەو ئەنجومەنە بە نهێنی دەنگیان بۆ دەدەن، بەڵام هەڵبژاردنی دەستەی سەرۆكایەتی پەرلەمانی كوردستان لە ماوەی چەند دەقیقەیەكدا كۆتایی پێهات، بێ ئەوەی سیمایەكی هەڵبَژاردنی پێوە دیاربێت، چونكە هەردوو حیزبی دەسەڵاتدار ماوەیەك پێش هەڵبژاردنی پەرلەمان سەرۆك و جێگری سەرۆكیان دیاری كردبوون.
بەرێوەبردنی كۆبوونەوەكانی پەرلەمان پێویستە بەپێی پێرەوی ناوخۆ بەرێوەبچن، بەڵام زۆر جاران بەو شێوە نەبووە. بۆ نموونە بەپێی پەرەگرافی یەكەمی ماددەی (20)ی پێرەوی ناوخۆ، “دانانی بەرنامەی كاری هەریەكێ لە كۆبوونەوەكانی ئەنجومەن لەگەڵ ئەو پرۆَژەو پێشنیازو راپۆرتانەی گفتوگۆیان لەسەر دەكرێ، بەلانی كەمەوە پێش دوو رۆَژ لە بەستنی ئەنجومەن بە ئەندامانی پەرلەمان دەبێ رابگەیەندرێ”، ئەم پەرەگرافە كەم جار كاری پێكراوە. كۆبوونەوەكانی پەرلەمان بەپێی مادەی (51)ی پێرەوی ناوخۆ دەبێ لەكاتی دەستنیشانكراودا ئەنجامبدرێن، بەڵام زۆر جاران ئەندامانی دەستەی سەرۆكایەتی سەعاتێك یان زیاتر لەو ماوە ئەوجا هاتوونەتە ناو هۆڵی پەرلەمان. چەند جارێك ئەو “گلەییە” لەلایەن چەند پەرلەمانتارێكەوە لە دەستەی سەرۆكایەتی كراوە. سەبارەت بە چۆنیەتی بەرێوبردنی كۆبوونەوەكانی پەرلەمان، دەستەی سەرۆكایەتی دەبوو ریگا بە ئەندامان بدات بیرورای خۆیان ئازادانە دەربرن، بەڵام چەند جارێك ریگا بە چەند ئەندامێك نەدراوە راو سەرنجی خۆیان دەربرن، بە تایبەتی لە كاتی ئامادەبوونی میوانانی بیانی، یان لەكاتی گوفتوگۆكردن لەسەر چەند بابەتێكی زۆر گرنگ، بەڵام سەرۆكی پەرلەمان لە بەشی زۆری دانیشتنەكاندا راوسەرنج و”روونكردنەوەی”خۆی دەردەبڕێ و بە ئارەزووی خۆی قسەی كردووە، كۆنووسی كۆبوونەوەكانی پەرلەمان، كە بەهەڵە بە ” پرۆتۆكۆلەكان” ناودەبرێن ئەو راستیە دەسەلمێنن.
ئەركی سەرەكی پەرلەمان تاوتوێكردنی پرۆژەی ئەو قانوونانەیە دەخرێنە بەردەمی بەمەبەستی پەسەندكردنیان، لەگەڵ لێپێچینەوە لە ئەدای حكومەت و وەزارەت و چۆنیەتی سەرفكردنی ئەو بودجەی ساڵانە بەقانوون پەسەند دەكرێن. پرۆسەی تاوتوێكردنی پرۆژەی قانوونی بودجە هەموو ساڵێك دووبارە دەبێتەوە، بۆیە پەرلەمان ساڵانە لێپێچینەوە لەگەڵ حكومەت و وەزارەتەكان دەكات تا بزانێ چەند لەو كارو پرۆژانەی لە بودجەدا پارەیان بۆ تەرخان كراوە جێبەجێ كراون و بە چ شێوەیەك سەرفكراون. لە ناوەراستی ساڵی 2007 پرۆژەی قانوونی بودجەی هەرێمی كوردستان خرایە بەردەم پەرلەمان، بەڵام لەبەر چەند هۆیەك لەو ساڵە گوفتوگۆی جیددی لەسەر نەكرا، پرۆژەی قانوونی بودجەی ئەو ساڵە بە پەڵە پەسەندكرا. پەرلەمان لەو قانوونەدا چەند ڕاسپاردەیەكی چەسپاند تێیدا داوا لە حكومەت كرابوو بودجەی ساڵی 2008 لە مانگی یانزەی 2007دا ئامادەبكات و ڕوونی و شەفافیەتی تێدابێت. ڕاسپاردەیەكی دیكەی پەرلەمان تایبەت بوو بە یەكگرتنەوەی ئەو وەزارەتانەی یەك نەخرابوون. لە یەكەم كۆبوونەوەی پەرلەمان بۆ تاوتوێكردنی پرۆژەی قانوونی بودجەی ساڵی 2008 چەند پرسیارێك لە نوێنەری حكومەت و هەردوو وەزیری داریی كران دەربارەی هۆی جێبەجێ نەكردنی ئەو ڕاسپاردانە. دەستەی سەرۆكایەتی پەرلەمان تەنیا دوو دەقیقە مافی قسەكردنی بە ئەندامان دا بۆ دەربڕینی ڕاو بۆچوونیان. هەڵبەتە لەو ماوە كورتەدا كەسێك ناتوانێ ڕاو سەرنجی خۆی لەبارەی پرۆژە قانوونێكی گرنگی وەك بودجە دەربڕێ، كە بەقەد پرۆسەی متمانەدان بە حكومەت گرنگی هەیە. چەند پەرلەمانتارێك داوایان لە سەرۆكایەتی پەرلەمان كرد وەزیرە پەیوەندیدارەكان ئامادەبن لە كاتی تاوتوێكردنی بودجەی وەزارەتەكانیان، چەند پەرلەمانتارێكی دیكە داوای ڕوونكردنەوەیان كرد دەربارەی یەك نەخستنەوەی ئەو سێ وەزارەتە، كە دەبوو لەكۆتایی ساڵی 2007 یەكبگرنەوە. لە موداخەلەێكدا وتم ئەو سێ وەزیرەی ئامادەی كۆبوونەوەی ئەو رۆژە بوون (23 نیسانی 2008) ئەوان و حكومەتیش ناتوانن وەڵامی ئەو پرسیارە بدەنەوە، چونكە بڕیاری یەكخستنەوەی ئەو چەند وەزارەتە لە دەسەڵاتی ئەواندا نییە، ئەوە لە دەسەڵاتی مەكتەبی سیاسی هەردوو حیزبی سەرەكی دایە. هەموو دەزانین چەندین كۆبوونەوە بۆ ئەو مەبەستە ئەنجامدراون، بەڵام تا ئێستا نەگەیشتوونەتە دوا بڕیار. بە داخەوە واقیع و قانوون لە وڵاتی ئێمەدا دوو شتی جیاوازن، بەپێی قانوون یەكخستنەوەی ئەو چەند وەزارەتە دەبوو بە هەماهەنگی لەنێو حكومەت و پەرلەماندا بڕیاری لەسەربدرێت. لەم سێ ساڵەدا ئەو كارە ئەنجام نەدراوە، ئەوەش كەم دەسەڵاتیی پەرلەمانی كوردستان دەردەخات. لە كاتی تاوتوێكردنی بودجەی وەزارەتەكان دەبوو وەزیرە پەیوەندیدارەكان ئامادەبن تاكو پەرلەمان ئاگادار بكەنەوە لە ڕاوبۆچوونیان دەربارەی ئەو بڕە پارەی بۆ وەزارەتەكانیان تەرخانكراوە. بەشی زۆری وەزارەتەكان داوای تەرخانكردنی پارەی زیاتریان كردبوو، بەڵام لەلایەن هەردوو وەزارەتی دارییەوە كەمكرابوونەوە. ئەو وەزیرانە ئەگەر لە پەرلەماندا ئامادەبوونایا دەیانتوانی وەڵامی پرسیاری پەرلەمانتاران بدەنەوە، بە بۆچوونی دەستەی سەرۆكایەتی پەرلەمان پێڕەوی ناوخۆی پەرلەمان هەر وەزیری دارایی ناچار دەكات بە ئامادەبوون لەكاتی تاوتوێكردنی پرۆژەی قانوونی بودجەدا. لەو كۆبوونەوەدا دوو پرسیارم ئاراستەی هەردوو وەزیری دارایی كرد دەربارەی بودجەی وەزارەتەكانیان، یەكەمیان، ئایا بوونی ئەو دوو وەزارەتە لەڕووی قانوونی و واقیعەوە ئەوە ناگەێنێ، كە ئەو پارەی بۆ بودجەی هەرێم دەستنیشانكراوە دابەش دەكرێت لەنێو ئەو دوو وەزارەتەدا؟ ئایا دەكرێ ئاگاداری پەرلەمان بكەنەوە لە شێوازی ئەو دابەشكردنەدا؟ ئایا وەك جاران كە دوو ئیدارە هەبوو بەهەمان رێژە دابەش نەكراوە؟ پرسیاری دووەمم دەربارەی چۆنیەتی یەكخستنەوەی ئەو (دوو) وەزارەتە بوو لە ئایندەدا، ئایا میكانیزمی یەكخستنەوەیان لەئێستاوە دیاری كراوە؟ داوایەكی دیكەی لیژنەكانی پەرلەمان و چەند پەرلەمانتارێك وەك ڕاسپاردە لە قانوونی بودجەی 2008دا چەسپێندرابوو پەیوەندیان بەو بڕە پارەیەوە هەبوو بریاربوو لە بودجەی تەواكەری (تەكمیلی) لە مانگی حوزەیرانی 2008دا حكومەتی بەغدا بیداتە حكومەتی هەرێم بە رێژەی 17% و بخرێتە سەر بودجەی هەرێمی كوردستان. ئەو راسپاردانە هەموویان تا ئێستا جێبەجێ نەكراون. راسپاردەی پەرلەمان بە پەسەندكردنی بودجەی ساڵی 2009 پێش كۆتایی ساڵی 2008، ئەویش تا ئێستا ئەنجامنەدراوە. ئەمانە چەند نموونەیەكن، دەتوانین نموونەی دیكە بخەینە بەرچاو سەبارەت بەكاری لیژنەكان، بە تایبەتی لیژنەی ئامادەكردنی پرۆژەی دەستووری هەرێمی كوردستان، كە بەداخەوە بەشی زۆری كارەكانی بەشێوەێكی قانوونی ئەنجام نەداوەو پرۆژەكەش تا ئێستا بڵاونەكراوەتەوە، باس لەوە دەكرێت لەم نزیكانە دەخرێتە بەردەم پەرلەمان بۆ پەسەندكردنی بێ ئەوەی مافی ئەوەی هەبێ لێی بكۆڵێتەوە.

دكتۆر نوری تاڵەبانی

————————-

ئەم بابەتە لە ڕۆژنامەی (رۆژنامە) ژمارەی (391)ی یەكشەممەی 2009-01-25 بڵاوكراوەتەوە، بەڵام لەبەر ئەوەی ئێستاش هەرێمی كوردستان بەم بارودۆخەدا تێپەڕدەبێت بۆیە پێم باش بوو دووبارە بڵاوی بكەینەوە.




بەکورتی 24: برینی رەوشتیی.. کۆتا جۆری برین نییە، کە مرۆڤایەتیی بۆیهێناویین.. ئازاد حەمە

برینی رەوشتییMoral Injury چەمکێکی نوێیە و لە کۆتاییەکانی سەدەی بیستدا کەوتووەتەبەربەکاربردن و وەک نەخۆشییەکی دەروونییش نەناسێندراوە. سەرەتا چەمکەکە لە بواری دەروونناسی سەربازیدا سەریهەڵداوە و دواتر بەرەو بواری چارەسەری ڕەفتاری مەعریفی (CBT) رۆشتووە. کەواتە، یەکێک لە ڕێگاچارەسەرەکان سەبارەت بە برینداربوونی رەوشتیی چارەسەری ڕەفتاری مەعریفی (CBT)یە، کە فەلسەفەی کلینیکی(عیادەی فەلسەفیی) دەکارێت لەوبارەوە کاری لەسەربکات.
دەکرێت بگوترێت، کە برینداریی رەوشتیی هێمایە بۆ ئەو دۆخ و رووداوانەی کاریگەریی دەروونی و کۆمەڵایەتی و ڕۆحییان لەسەر ئەو کەسە داناوە، کە رەوشتی بریندارکردووە.دەکرێت ڕووداوەکان هەڕەشەئامێز ببوبێتن،یان بابەتگەلێکبووبێتن، لە شێوەی خیانەتکردن، پێشێلکردنی بیروباوەڕ و بەها رەوشتییە قووڵەکان. لەبەرئەوەی کەسەکە بەهۆی ئەم برینداربوونە رەوشتییەوە دووچاری خەمۆکیی دەبێت، رەنگە برینە رەوشتییەکە ئاماژەکانی پەشێویی دەروونی پاش خورپەPTSDش لەخۆبگرێت. بۆنموونە سوتاندنی کتێبێکی پیرۆزی ئاینیی لەبەردەم کەسێکی دیندار،یان سوکایەتیکردن بە بەهای سیاسیی و هێمایەکی ئایدیۆلۆژی کەسێک.
برینی رەوشتیی چییە؟جۆرێک نییە لە فشاریی، پەشێویی دەروونیی؟ برینی رەوشتیی جیاوازیی چییە لە پەریشانی رەوشتییMoral Distress؟ ساڕێژبوونی برینی رەوشتیی شیاوە؟ چ ڕووداوێک ئەگەری زیانبەخشی رەوشتیی هەیە؟ دەگەی رەوشتیی برینداریی رەوشتیی دروستناکات؟ مرۆڤ تاکە بوونەوەرە کە برینی ڕەوشتیی تیادروستدەبێت؟ شێت دووچاری برینی ڕەوشتیی دەبێتەوە؟ جیاوازیی لەنێوان برینە ڕەوشتییەکاندا هەیە؟
برینداریی رەوشتیی چییە؟ ئەم جۆرە بریندارییە لە پرسە رەوشتییەکانەوە سەرچاوەدەگرێت و ئەنجامی توندوتیژی و زەبرێکی ڕاستەوخۆ نییە. گومانیناوێت، رووداوە زیانبەخشە رەوشتییەکان هەمیشە هۆکاری سەرەکیی برینداربوونە رەوشتییەکانی تاکن. واتە، ئەوانەی دووچاری زیانبەخشی رەوشتیی دەبنەوە یان بەها رەوشتییەکانیان پێشێلدەکرێت، دەبینیین کە ئەوانە راستەوخۆ رووبەرووی برینداربوونی رەوشتیی دەبنەوە. لێ ئاژەڵ لەم رێسایانە بەدەرە، چونکە کرداری ئاژەڵەکان نە ڕەوشتییە نەش ناڕەوشتیی. بەمجۆرەبێت بوونی ڕەوشت گرنگە بۆ برینداربوونی رەوشتیی.
هەر تایبەت بەو لایەنەی سەرەوە دەکرێت بپرسین، کە ئایا شێت دووچاری برینی ڕەوشتیی دەبێتەوە؟ سەبارەت بەم لایەنە، زۆربەی پسپۆران لەبواری شێتناسی و رەوشتناسی پێیانوایە بۆ بڕیاردان لەسەر ئەم لایەنە پێویستمان بەسەرلەنوێ پێناسەکردنەوەی واتای شێت و واتای ڕەوشتە. هاوکات ئەوەش، کە ئاستی شێتبوونەکەی شێت لەکوێیە، واتە ئاگایی بەتەواتی لای شێت باریکردووە. ئەگەر ئاگایی لای شێت بەتەواوەتی بوونی نەبێت کەواتە ڕەوشت بۆ شێت ئەو بەهایەی نییە، یان ڕەوشت پەیوەندیی بە ئاکار و رەفتارییەوە نییە.
سەرباری ئەوە، کاتێک پەرێشانی رەوشتیی ئەزموون دەکرێت، کە مرۆڤ ڕووبەڕووی دووڕیانێکی رەوشتیی دەبێتەوە. پسپۆران و پزیشکانی دەروونیی پێیانوایە کە ئەگەر پەریشانی رەوشتیی چارەسەر نەکرێت، دەتوانێت گەشە بکات بۆ برینداربوونی رەوشتی درێژخایەن. بۆیە لێرەدا پێویستە بپرسیین: رەوشت چییە؟ رەوشت ئاماژەیە بۆ ئەو کۆمەڵە ڕێسا و فەرمانە کۆمەڵایەتیانەی بناغەی کارکردنی کۆمەڵگایەک و هەڵسوکەوتی تاکەکانی دادەنێن.
برینی رەوشتی دیوی تریشی هەیە، بۆنموونە: هەوڵ بۆ گۆڕینی هەستی کەسێک سەبارەت بە دۆسییەک کە تیایا تاوانبارکراوە، لەکاتێکدا خۆی تاوانبار نییە. کەوابێت، ئەگەر پێتنەکرێت هاوکاری بییت و لەو دۆخی تاوانبارکارییە رزگاریکەیت دواجار دوچاری برینداربوونی رەوشتیی دەبیت. وێڕای ئەوە، لەم بارەوە دیاردەی تری برینی رەوشتییمان هەیە، لەوانە:کاتێک لە شەرێکدا تۆ هۆکاری مردنی بە ناحەقی کەسانێکی تریت، یان هۆکاری ئەوەی، کە کەسانێک هاوکاری پزیشکییان بەدەستنەگات.
سەرباری ئەوە، ئەزموونەکانی شەڕ بەشێکە لەو بریندارییە رەوشتییەی لای سەرەوە باسکرا. بۆنموونە، ئەو دۆزەی جەنگی ڤێتنام لەرووی رەوشتییەوە دروستیکرد وایکرد زۆرێک لە سەربازە ئەمریکییەکان ڕووبەڕووی بارودۆخی رەوشتیی ببنەوە؛ لە شەری کەرواتیاشدا زۆرێک بە برینداریی رەوشتییەوە لە ململانێکانی ناو شەڕەکە هاتنەدەرەوە؛ داگیرکردنی کوەیت لەلایەن سەربازە عێراقییەکانەوە ئەمەش یەک دونیا برینداربوونی رەوشتی بۆ سەربازە عێراقییەکان هێنا.
بۆ گەلێک لە توێژەران و پزیشکەکان زۆرێک لە قوربانییەکانی برینداریی رەوشتیی ئەوانەن، کە ڕووبەڕووی مردن یان هەڕەشەی مردن، یان توندوتیژی سێکسی بوونەتەوە. دەرئەنجامەکانی شەڕ لەسەر دانیشتوانی بێتاوانیش یەکێکە لە هۆکارەکانی دروستبوونیی برینداریی رەوشتیی.
وێرای ئەوە، برینداربوونی رەوشتیی دەتوانێت کاریگەری لەسەر ژیانی کەسیش دانێت، جا لەناو خێزان بێت یان شوێنی کار. لەبەرئەوەی ئەوانەی دووچاری برینداربوونی رەوشتی دەبنەوە لە شوێنی کارەکانیاندا پاسیڤ، بگرە بێزار و خەمۆکیش دەبن.
دیوێکی تری برینی رەوشتیی ئەم لایەنەش دەگرێتەوە: بێهیوایی و یان بێدەسەڵاتی لە بەرامبەر رووداوەکان رێگایەکن بۆ برینداریی رەوشتیی. ئەم حاڵەتەش زۆرجار رووبەرووی زۆرێک لەو کارمەندانە لە جیهاندا دەبێتەوە کە لە بواری کاری خێرخوازیدا کاردەکەن: کارمەندانی ئۆفیسی پەناهدەکان، ئاگرکوژێنەرەوەکان، کارمەندانی بواری بومەلەرزە و رووداوی سروشتیی، رۆژنامەوان و پزیشکانی ئەودیو سنوورەکان.
دوا گوتنمان سەبارەت بە برینداریی ڕەوشتیی ئەوەیە، کە کۆمەڵگەی تازەی کوردی پڕە لە جۆرەکانی شکستیی رەوشتیی و رەوشتییانە برینداربوون. رۆژانە سەرپێچیییە رەوشتییەکان برینداریی رەوشتیی دروستدەکەن. برینە رەوشتییەکانی کۆمەڵگەی کوردی لەگەڵ کات زیاددەکەن(لە ئەنفالەوە تادەگاتە بێکەرامەتکردن بەناوی موچەوە) و لەناو برینداربوونی رەوشتیی کوردییشدا مرۆڤ بەدەست ئەو ئازارە دەروونیی و ڕەفتاریی و کۆمەڵایەتیی و هەندێکجاریش ڕۆحییانەی رووبەروویدەبێتەوە دووچاری گیرخواردنێکی سەیری دەروونیی دەبێتەوە. ئەو رووداوانەی ئەم مرۆڤە کوردە بەرکەوتنیان لەگەڵدا دەکات ڕوشاندیی رەوشتیی بۆدێنێت و ڕێگایەکیشدەبن بۆ بێهیوایی و دواتر لە مرۆڤبوونکەوتنیش. ئەمە وادەکات بڵێێن: ڕووداوە زیانبەخشەکانی رەوشتی کۆمەڵگەی ئێمە شکستی رەوشتیشیان لەگەڵ خۆیان پەلەکێشی ناو ژیانی دروونی و رۆحی ئێمە کردووە.

ئازاد حەمە
پرۆفیسۆر لە فەلسەفە لە زانکۆی سلێمانی




يه ڵماز گونای ڕۆماننووس و نووسەر.. حەیدەر عەبدولڕەحمان

كاتێك ناوی یەڵماز گونای دەهێنرێت، وێنەی دەرهێنەرێكی یاخی و ئەكتەرێكی شۆڕشگێڕ و سینەماكارێكمان دێتە بەرچاوی، كە بەتواناو ئیرادەو توانست و داهێنانی خۆی، توانی تەواوی كۆتو پێوەندو بەربەستە سیاسی و كۆمەڵایەتییەكان تێك بشكێنێ‌، بۆ بەدەستهێنانی ئامانجە گەورە هونەری و نەتەوەییەكانی، زۆرێك لەهەوڵەكانی لەپشت هاوێنەی كامێرا و لەناو دیوارە پتەوەكانی ئەو زیندانەی كە چەندین ساڵ ماڵ و مەئوای بووە، كردوونی بە سەرچاوەی داهێنانی گەورە، بەتایبەت ئەو ڕۆمان و چیرۆك و سیناریۆیانە بوون كە لە زینداندا نووسیوویەتی و زۆرێك لە توێژەران و ڕەخنەگران و چاودێران، بەبەرهەمی بە دەگمەن ناوی دەبەن .
بۆیە زیندان بۆ گۆنای، كۆتایی هاتنی ژیانی پیشەیی نەبوو، بەڵكو فەزای داهێنانێكی دیكە بوو، ئەو زیندانە بوو بەپاڵنەرێكی بەهێز، بۆ دروستكردنی هونەرێكی باڵاترو ئامرازێكی پتەوتر.

رۆمانەكانی وەك :
بۆینو بوكوك ئۆلدولەر، هوكرێم، سۆبا، پێنسێر كامی و ئیكی ئێكمێك ئیستیۆروز ، سێینەی سەلیمییە .
ئەو رۆمانانە گۆڕانكارییەكی نوێ‌ بوون لە ژیانی ئەودا، چونكە یەڵمازی لە سینەماكارێكی واقیعیەوە گۆڕی بۆ بیرمەندێكی ژیرو نووسەرێكی گەورە .
زۆربەی ئەو بیرۆكانەی بەقەڵەم دەری دەبڕین، بەڕەخنەگرتن لە نادادپەروەری، ئێش و ئازاری ستەملێكراوان، هەژاری، زیندانەكان و كێشەی ناسنامەكانیان، بەزمانێكی ئەدەبی پڕ لە سۆز.

  1. بۆینو بوكوك ئۆلدولەر (ئەوانەی بەچەماوەیی مردن)
    دەزگای (İthaki Yayınları ) یەكەم چاپی ئەم ڕۆمانەی ساڵی 1971 لە توركیا چاپ كردووە، بەم دواییەش سەر لە نوێ‌ چاپی دووەمی بڵاو كردۆتەوە.
    گۆنای بە 16 مانگ ئەم ڕۆمانەی لەزیندانی (نەڤشەهیر) نووسیووە، باس لە ژیانی خێزانە هەژارەكانی كورد و نا ئارامیی و چەوسانەوەی نا مرۆڤانەی ناو زیندانەكان دەكات.
    هەروا تیشك دەخاتە سەر ململانێی شوناس و واقیعی سیاسی.
    رۆِمانەكە ساڵی 1972 خەڵاتی (ئۆرهان كەمال) ی پێ‌ بەخشراوە .
  2. هوكرێم (خانەكەم) :
    بەشی یەكەمی زنجیرە كتێبەكانی سێبەری سێلیمییە
    ساڵی 2017 لە دەزگای İthaki Yayınları بڵاوكراوەتەوە, بەڵام ساڵی 1975 لە زیندان نووسراوە
    كتێبەكە ڕەنگدانەوەیەكی گرافیكی ناو زیندانی سەلیمییە لە ماوەی ساڵانی ١٩٧٢-١٩٧٤، كە مانیفێستێكی هونەری لە دیدگا و بیری شۆڕشگێڕانەی گونای پێكدەهێنێت.
  3. Soba, Pencere Camı ve İki Ekmek İstiyoruz ( ئاگردانێك و پەنجەرە و دوو پارچە نانمان دەوێت)
    چاپی یەكەمی ساڵی 2004 لە دەزگای İthaki Yayınları و چاپی دووەمی ساڵی 2019 بڵاو كراوەتەوە.
    ڕۆمانێكە لە ئەزموونەكانی زیندان، ڕەنگدانەوەی بیری منداڵان و هەرزەكاران نیشان دەدات ، بە شێوازێكی واقیعی، ڕاستەوخۆ باس لە كێشەی هەژاری و پشتگوێخستن و تاوانكارییەكانی بارودۆخی كۆمەڵایەتی دەكات.
  4. Yol (The Road) – دەقی تەواوی سیناریۆی یۆڵ
    ساڵی 2020 لە دەزگای ( (İthaki Yayınları بڵاو كراوەتەوە .
    دەقی تەواوی سیناریۆی ڕەسەنی فیلمی یۆل لەخۆدەگرێت، لەگەڵ چاوپێكەوتن و كاردانەوە نێودەوڵەتییەكان و شیكاری پڕۆژەی فیلمەكە و ئەو هەلومەرجەی كە لە زینداندا نووسراوە.
    ئەم كارە نێودەوڵەتییە لە ساڵی ١٩٨٢ خەڵاتی (پاڵمی دۆری) بەدەستهێنا.
  5. سەلپا (بەشی دووەمی سێبەری سەلیمییە)
    چاپی یەكەمی ساڵی 1970 لە توركیا بڵاوكراوەتەوە، ساڵی ١٩٩٧-٢٠٢١ چاپ كراوەتەوە.
    كتێبەكە درێژەدانە بەئەزموونی (هوكرێم) لە ڕێگەی كارەكتەری مەهمەت سەلپا.
    باس لەپەرەسەندنی هۆشیاری سیاسی و كۆمەڵایەتی دەكات لە زینداندا دەكۆڵێتەوە.
  6. سانیك (تۆمەتبار )
    بەشی سێیەمی سێبەری سەلیمییە)
    ساڵی 1975 لە توركیا بڵاوكراوە تەوە، ساڵی ٢٠١٧ بۆ جاری دووەم چاپ كراوەتەوە.
    ئەنتۆلۆژییەك لەپرسی ئازادی ڕادەربڕین و دادپەروەری لە زیندانەكانی توركیادا، ڕەخنەیەكی توند لە دەوڵەت و دامەزراوە سەركوتكەرەكانی، لەڕوانگەی زیندانییەوە پێشكەش دەكات.
  7. ئۆغلوما حیكایەتلەر (چیرۆكەكانم بۆ كوڕەكەم)
    چەند جارێك لە ساڵانی ١٩٩٤-٢٠١٩) چاپ كراوەتەوە.
    : كۆمەڵە چیرۆكێكە كە بۆ منداڵان بەفۆرمێكی هێمادار كۆكراوەتەوە، سەربوردەكانی باوكایەتی بە دیدێكی مرۆیی بەرجەستەكراوە، زۆرێك لە ژیان و كەسایەتی گَۆنای ئاشكرا دەكات.
  8. سیناریۆكانی: ئوموت، ئەركەداش، ئوموتسوزلار، سەییت هان و هتد (1975-1977)
    دوای مردنی لە كتێبی سیناریۆ یان كۆمەڵەكاندا بڵاو بۆتەوە.
    باس لەئەزموونی گۆنای وەك سیناریستێك دەكەن لە زیندان، لەڕێگەیی نمایشی كارەكتەرەكانەوە كە نوێنەرایەتی چینە كۆمەڵایەتییە پەراوێزخراوەكان دەكەن، باس لە تەوەری هەژاری، نائومێدی، دۆستایەتی و ناسنامەی سیاسی دەكەن
  9. فاشیزم ئوزێرین، سیاسال یەزلار (وتاری سیاسی و فیكری)
    دوای مردنی ساڵی ١٩٨٥ چاپ كراوە .
    ئەم بەرهەمانە: ڕەنگدانەوەی فیكری لەسەر فاشیزم و شۆڕشی كۆمەڵایەتی و ڕۆڵی كولتوور لە گۆڕانی كۆمەڵایەتیدا، وێناكردنی ڕەهەندە سیاسی و ئایدۆلۆژییەكانی بیری ڕەخنەگرانەی ئەون.
  10. یۆل و سورو – سیناریۆی دوای مردن
    ساڵی 1994 چاپ كراوەتەوە .
    ئەو سیناریۆیانەن كە ڕەنگدانەوەی ئەزموونە واقیعی و شۆڕشگێڕییەكانی گۆنان ، باس لە ئازارەكانی گوندنشینانی كورد دەكات



په‌راوێـزی چوارده‌‌مینی تێـكست.. نه‌ژاد عزیز سورمێ

له‌گه‌ڵ نیشته‌جێ بوونی و به‌جێهێشتنی‮ ‬قۆناخی‮ ‬كۆكردنه‌وه‌ی‮ ‬بژێوی،‮ ‬مرۆڤ هه‌وڵی‮ ‬داوه‌ په‌نایه‌ك بدۆزێته‌وه‌ بارگه‌كانی‮ ‬هه‌ستی‮ ‬تێدا به‌تاڵ بكاته‌وه‌ و هه‌ناسه‌یه‌كی‮ ‬لێ بدا و خه‌مه‌كانی‮ ‬به‌بابدا‮ كه‌ ژیان و ململانه‌كانی له‌گه‌ڵ هه‌موو مه‌ودا شیرینه‌كانییه‌وه‌ ڕووبه‌ڕووی ده‌كه‌نه‌وه‌.. له‌و پانایانه‌ش كه‌ ئاده‌مزاد له‌و ڕاسته‌دا‌ ڕووی‮ ‬تێكردوه‌ داهێنانی‮ ‬نوكته ‌بووه‌‮…‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
‬نوكته‌ له‌ساده‌ترین پێناسه‌یدا ده‌كرێ هۆیه‌ك بێ له‌ نیشاندانی‮ ‬بێموبالاتی‮ ‬له‌ ئاست پێشهاته‌ تراژیكۆمیدیه‌كانی‮ ‬ژیان‮، هه‌ندێ جاریش هه‌ڵوێست وه‌رگرتن‌ له‌به‌رابه‌ر‮ سته‌م و ‬یاساشكێنـیه‌كی‮ ‬دیاریكراو،‮ ‬وه‌ك هۆیه‌كی‮ ‬ڕاگه‌یاندنی‮ ‬نه‌نووسراوی‮ ‬ژێرا و ژێر ، وه‌ك ئاگری‮ ‬ناو پووش بڵاوده‌بێته‌وه‌ و بێ ئه‌وه‌ی سه‌رچاوه‌ی‮ ‬دیار بێ، ‬بۆیه‌ گه‌لێك له‌سه‌رۆك ده‌وڵه‌تان بۆ باخه‌ربوون له‌كـێـرڤی‮ ‬ڕاستینه‌ی‮ ‬شه‌قام زۆرجار پشتیان به‌و نوكتانه‌ به‌ستووه‌ له‌لایه‌ن ڕاوێژكار و ده‌ست و په‌یوه‌ندییه‌كانییانه‌وه‌ بۆیان كۆكراوه‌ته‌وه‌؛ له‌وانه‌ به‌نموونه‌ سه‌رۆكی‮ ‬كۆچكردووی‮ ‬میسر جه‌مال عه‌بدولناسر‮.‬ نوكته‌ به‌شێكیشه‌ له‌و شه‌ڕه‌ی‮ ‬سایكۆلژسته‌كان به‌شه‌ڕی‮ ‬ده‌روونی‮ ‬ده‌ناسن،‮ ‬‌ وه‌ك ده‌مگۆیه‌ك ئه‌م زار و ئه‌و زار ده‌كا‮…‬ له‌مه‌شدا نوكته‌ له‌ ڕۆژنامه‌‮ ‬یا بڵاوكراوه‌یه‌ك‮ ‬یا ئیستگه‌یه‌ك ده‌چێت بێ خاوه‌نی‮ ‬ئیمتیاز و بێ سه‌رنووسه‌ر و بێ چاپخانه‌ و به‌بێ شه‌پۆلی‮ ‬كارۆموگناتیسییه‌وه‌‮ ‬ده‌گات‮.‬ ئه‌و ڕه‌هه‌ندانه‌ی‮ ‬له ‌نوكته‌دا‮ ‬یه‌ك ده‌گرنه‌وه‌‮ (‬ئه‌گه‌ر له‌بناغه‌شدا بۆ ئه‌وه‌ دانه‌هێنرابن‮) ‬ئه‌و ڕه‌هه‌ندانه‌ن ‌ ڕای‮ ‬گشتی‮ ‬له‌ به‌رابه‌ر كێشه‌یه‌كی‮ ‬دیاریكراودا پێك دێنن‮… ‬چونكه‌ هیچ نوكته‌یه‌ك نییه‌ مه‌به‌ستێكی‮ ‬ژێراو ژێری‮ ‬له‌ پشته‌وه‌ نه‌بێت،‮ ‬كه‌ ڕه‌نگه‌ هه‌ندێ جار نیازی‮ ‬ڕووخێنه‌ر‮ ‬یاخود ماكی‮ ‬دژمن،‮ ‬یا ئه‌وه‌ی‮ ‬به‌تابووری‮ ‬پێنجه‌م ناو ده‌برێی پێوه‌ ‌بێ به‌مه‌به‌ستی‮ ‬له‌ گرێژنه‌بردنی‮ ‬ئه‌من و ئاسایش‮ ‬یاخود سووكایه‌تی‮ ‬به‌سه‌روه‌ری‮ ‬كردن،‮ ‬یا هه‌ندێ جار به‌پێچه‌وانه‌وه‌ بۆ ڕه‌نگڕشتنی‮ ‬ده‌مارگیریی ، زۆر جاریش ڕه‌خنه‌یه‌ له‌و لادانانه‌ی له‌ سیسته‌می به‌ڕێوه‌بردندا هه‌ستی پێ ده‌كرێ یا‬ ده‌بینرێ.. نوكته‌ چه‌كێكی‮ ‬كاریگه‌ره‌ له‌شه‌ڕ و له‌ئاشتیشدا،‮ ‬زۆر جار له‌ كاتێكی‮ ‬ناسك و له‌تركزه‌ و چاره‌نووسسازدا تۆوی‮ ‬بێ بڕوایی‮ ‬و بێهیوایی‮ ‬له‌ قاوخێكی‮ ‬پێكه‌نین ئامێزدا ده‌چێنێ‮، ‬یاله‌ قاوخێكی ئاماڵ درۆ و پێوه‌ناندا ده‌بێته‌ هۆیه‌ك بۆ په‌رده‌پۆش كردنی‮ ‬هه‌ندێ ڕاستی‮ ‬و له‌جێدانانی‮ ‬گه‌شبینیه‌كی‮ خه‌یاڵی و بێ بناغه‌ و زه‌وینه‌،‮ ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬به‌ ڕه‌وتێكی‮ ‬مه‌یدانی قۆزراوه‌ له‌ كه‌سێكه‌وه‌ بۆ ئه‌وی دی یا له‌ ڕه‌وتێكی دیاریكراوه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌یتر ،‮ ‬به‌تایبه‌تیش له‌و ساته‌وه‌خت و ڕۆژگارانه‌ی‮ ‬سیسته‌می‮ ‬به‌ڕێوه‌بردن ‬یا هه‌ر سیسته‌مێكی‮ ‬دیكه‌ی‮ ‬كۆمه‌ڵایه‌تی‮ هیچ بوارێك بۆ ده‌ربڕین ناهێڵێته‌وه‌،‮ ‬له‌وكاتانه‌دا نوكته‌،‮ ‬باوه‌كو گاڵته‌ئامێز و پێكه‌نیناویش بێ،‮ ‬به‌ڵام له‌خۆیدا تراژیدیایه‌كی‮ ‬خه‌مناك ده‌رده‌بڕێ و هه‌ستێكی‮ ‬خه‌ولێـخراو ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬به‌ئاگا دێنێته‌وه‌‮… ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
‬هه‌ندێ جاریش به‌كه‌مگرتنی‮ ‬به‌رابه‌ر و سووكایه‌تی‮ ‬پێكردنیه‌تی،‮ ‬به‌تایبه‌تیش كاتێ ڕووی‮ ‬قێزه‌ونی‮ ‬شۆڤێنیایه‌تی‮ ‬تێدا ده‌رده‌كه‌وێ‮…‬ له‌كۆمه‌ڵگه‌ی‮ ‬ئێمه‌دا وه‌كو زۆر كۆمه‌ڵگه‌ی‮ ‬دونیا‮ (‬نوكته‌‮) ‬به‌شێك له‌كلتوورمان پێك دێنێ. ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
‬نوكته‌ له‌ گه‌لێكه‌وه‌ بۆ ئه‌وی‮ دی و له‌ وڵاتێكه‌وه‌ بۆ وڵاتێكی‮ ‬دیكه‌یش ده‌گۆڕێ؛ به‌پێی‮ ‬سیسته‌می‮ ‬ده‌سه‌ڵات و ڕاده‌ی‮ ‬هۆشیاری‮ ‬تاك و جیاوازی‮ ‬كێشه‌ و گرفته‌كانیان به‌ڕاده‌یه‌ك ڕه‌نگه‌ نوكته‌یه‌كی‮ ‬ئه‌ورووپایی‮ ‬لای‮ ‬ئێمه‌ زۆر ساردوسڕ‮ ‬ده‌ربكه‌وێ و جێی‮ ‬بایه‌خدان نه‌بێ،‮ ‬له‌كاتێكدا ڕێی‮ ‬تێده‌چێ هه‌ندێ نوكته‌ی‮ ‬ئێمه‌ش لای‮ ‬ئه‌وان جێی‮ ‬سه‌رنج نه‌بن،‮ ‬یا هه‌ر به‌دوایی‮ ‬تێی‮ ‬نه‌گه‌ن‮…‬ هه‌رچی‮ ‬چۆنێكه‌،‮ ‬نوكته‌ په‌ندگۆیی‮ ‬نییه‌ به‌قه‌د ئه‌وه‌ی‮ ‬حاڵه‌تێكی‮ ‬ئینسانی‮ ‬هه‌ڵكه‌وتووه‌ كه‌ له‌هه‌لومه‌رجێكی‮ ‬بێ ده‌رفه‌تدا باڵانسی‮ ‬مه‌ودا ده‌روونی‮ ‬و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان ڕاده‌گرێ‮…‬ هاوارێكی‮ بێده‌نگه‌ له‌ ڕاست خۆهه‌ڵخستنی‮ ‬بۆش و به‌تاڵ و میدیای‮‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬ ( شۆ )و بێ په‌یام و ‬له‌ قاڵبدراو‮ ، ‬هه‌روه‌ها كه‌لله‌پڕی‮ ‬و كاڵبوونه‌وه‌ی‮ ‬وێنه‌ ئینسانییه‌كان و ون بوونی‮ ئه‌وه‌ی پێی ده‌گوترێ ‬عه‌داله‌تی‮ ‬كۆمه‌ڵایه‌تی‮ ‬و ئازادی‮ ‬ده‌ربڕین‮.‬ ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
بۆیه‌ ڕه‌نگه‌ نوكته‌ هه‌ڵكه‌وتێـكی نزیك به‌ڵام جیاواز بێ له‌ پاڵ میدیادا، كه‌ حاڵی حازر به‌هۆی تۆڕه‌ پێشكه‌وتوو و خێراكانی ته‌كنه‌لۆژیای پێكگه‌یشتن، له‌ لایه‌ك به‌ خێراییه‌كی باوه‌ڕنه‌كرده‌ له‌ ڕێی ئه‌وه‌ی به‌ (سۆشیال میدیا) ناسراوه‌ بڵاو ده‌بێته‌وه‌ ، له‌ لایه‌كی دی به‌ هۆی ئاسانی بڵاو كردنه‌وه‌ و زۆری و بۆری و دووباره‌ و سێباره‌ و ده‌باره‌ بوونه‌وه‌ی كاریگه‌ری جارانی له‌ده‌ست دابێ .
له‌گه‌ڵ هه‌موو ئه‌مانه‌شدا نوكته‌ وه‌ك هۆیه‌ك بۆ گه‌یاندنی په‌یامێك و به‌شێك له‌ به‌تاڵكردنه‌وه‌ی هه‌ست و نه‌ستی بارگاوی به‌ نیگه‌رانی و مه‌ینه‌تییه‌كانی ژیانی مرۆڤ ده‌مێنێته‌وه‌ با شێوه‌ی گه‌یاندنی به‌ پێی شوێنكاتیش بگۆڕێ. ‬‬‬‬‬‬‬‬




منداڵ وەک چەکی دەستی دایکان، لە ململانێ مێژینەکەی لەگەڵ پیاودا.. ڕۆمان ئامینە

لە میزۆپۆتامیای کۆندا کە کانگای لەدایکبوونی شارستانیەتی چاخی نیۆلیتیکە، لە بەرەبەری داکشانی ئەو شارستانیەتەکەدا و لە سەرەتای لە دایکبوونی شارستانیەتی دەسەڵاتداری و درووستبوونی دەسەڵاتی سۆمەرەکاندا، خوداوەندی ژن ئینانا پێگەی خۆی لە دەستدەدات و خوداوەندی نێرینەی تەڵەکەباز و دەسەڵاتخوازو بازووگەر ئەنکی جێگەی دەگرێتەوە، لەو بارەیەوە دەستبەسەراگرتنی نەوەت و نۆ بەهرەکەی ژن (ئینانا) لەلایەن پیاوی بەهێزەوە (ئەنکی) نیشاندەر و ڕوونکەرەوەیە.
لەو سەردەمەوە چیتر ژن ستاتۆی خۆی لەدەستدەدات و لە مەیداندا بێڕۆڵ دەمێنێتەوە و دەبێت یاخود دەکرێت بەو نیمچە مرۆڤەی ئێستا دەبینرێ، لەم بارەیەوە گوتە بەناوبانگەکەی فەیلەسوفی فەرەنسی سیمۆن دیبوڤوار جێی بایەخە کە دەڵێت ” ژن بە ژنێتی لە دایک نابێت، بەڵکو ئەوە کۆمەڵگەی مرۆڤایەتی- مێژووییە ژن دەخوڵقێنێ”
سا لەو سەردەمەوە ژن لەنێو ڕەوشێکی سایکۆ-بایۆلۆژی ناسرووشتی و ئاڵۆزدا دەژی، بووەتە بوونەوەرێکی هەستیار و نالەبار کە تەنانەت خۆشی ئەسڵ و نەسکی ڕەسەنی خۆی بیرچووەتەوە و بووەتە ئامێری خستنەوەی منداڵ. بۆیە لە چوارچێوەی سایکۆلۆژیای تێکشکاندا هەمیشە چاو لە پیاو دەکات و هەوڵەدات کاری تێبکات و هاوتای ئەو ڕەوشە نالەبارەی خۆی بکاتەوە. وەنەبێت پیاویش بۆ خۆی لە کاریگەری نەرێنی و ترسناکی ئەو ڕەوشە دەربازی بووبێ، پیاویش لەسایەی ئەو کەشە ناهاوسەنگەدا بووەتە مەخلوقێکی ساختە و نائاسایی کە دەبێت دەسەڵات و پێگەی خۆی لەسەر ژن ئاوا بکات و بەو جۆرە ئەویش بەرکەوتەی ئەو دۆخەیە کە لە کۆیلەکردنی ژنەوە کەوتووەتەوە. بەجۆرێک باری پیاویش لار بووە کە ئەگەر بێتوو دەستبەرداری پیاوەتی خۆی ببێت ئەوا لە ژن پێگەی کەمتر دەبێت!

ژنانی میزۆپۆتامیا هێشتا بە زیندوویی کاریگەری ئەو ڕەوشە مێژووییە نالەبارەیان بەسەرەوە دیارە، بۆیە لە بەرامبەر پیاواندا هەمیشە لە بۆسە و جەنگێکی بەردەوام و بێهودەدان. لەو بارەیەوە بە دیاردە بوونی هێنانی ژنی عەرەب، لەلایەن نێرە حەیتەی باشوورەوە لەم دواییانەدا، نموونەیەکی زیندووە بۆ هەڵهاتن لەکاریگەری ئەو بەرەنگاریەی ژنی کورد، کە هێشتا پەلەقاژێی لە دەستدانی ستاتۆ گرنگ و ژیاریەکەیەتی.

بۆیە ژنی میزۆپۆتامیا و کورد هەمیشه بەدوای تۆڵەسەندنەوەوەیە لە پیاو، ئەگەرچی تۆڵەسەندنەوە ئاکتێکی بێئامانج و کەسیە و دەرمانی ئەو دەردە جڤاکی- مێژووییە گەورەیە ناکات. ئەما ژنی کورد تا تەنهایە و خاوەن منداڵ نییە، هەوڵدەدات کەسوکاری خۆی لە دژی پیاوەکەی بەکاربێنێت. هەر کاتێک بوو بە خاوەنی منداڵ بە تایبەت منداڵی کوڕ، ئیتر هەوڵدەدات کوڕەکانی وەک قەڵغانێک بەرامبەر بە مێردەکەی بەکاربێنێت. بۆیە منداڵ لای ژن تەنها ئامڕاز و چەکێکە کە خەریکە ئیگۆی تێکشکاوی خۆی پێ ڕاست دەکاتەوە. سا لە ڕاستیدا ئەو منداڵانەی کە دەکەونە نێو گەمەی ئەم دایکە تێکشکاو و بێهودانەوە، تووشیاری دۆخی سایکۆلۆژی زۆر خراپ دێن و دەبنە سەحنەی ئەو شەڕە بێمانا و ئامانجە.

ئەوەی کە دەتوانێ ئەم ڕەوشە نالەباره مێژووییە کاڵ بکاتەوە، تەنها تێکۆشانێکە کە کورد و ژنی کورد ئێستا لە چوارچێوەی ڕێکخستنی سیاسی و کۆمەڵایەتیدا پێی هەڵساون و خەریکی دەستکاری ژیان و شەختەبەندانی ئەو ڕەوتە مێژووییەن، نەک شەڕی شەخسی و بێئەنجام.. ئەو شەڕ و تێکۆشان و فەلسەفەیەی کە لە دنیادا دەنگی داوەتەوە.

ڕۆمان ئامینە




بە غەوس منیش ئاگاداری دۆزینەوەی حەجاج بووم؟ بەڵام!.. عەلی مەحمود محەمەد

ماوەیەك زۆر پێش ئێستا لە سەماوەوە بەڕێز قاسم كازم قوربانی و چالاكوانی جینۆساید تەلەفۆنی بۆم كرد وتی مامە حەجاجم دۆزیوەتەوە, بەساردییەكەوە وەڵامم دایەوە وتم دەستان خۆش و چونكە باوەڕم پێی نەبوو, ئاخر پێشتر هێندە درۆ لەسەر دۆزینەوەی حەجاج و مراندنی بڵاو كرابوەوە, سەفەری قوربانیان بۆ نگرە سەلمان كلیلی دۆزینەوەی نهێنی ئەو كەسە بوو كە ئیچستا ناوی عەجاجە, ئێمە پێشتر ناوەكەیمان بە هەڵە دەگوت, وێنەیەكی خەیاڵیمان بۆی درووست كردبوو, پسپۆرانی كوردە حەیاتەكەش شایەدییان بۆ راست و درووستی دەداو دەیان چیرۆكی خەیاڵییان بۆی هۆنیبوەوە.
ئێمە لە ڤیستیڤاڵی یەكەمی ئەنفالەكان لە نیوەی یەكەمی نەوەدەكان لە شاری هەولێر رێكخمان خستبوو بە دێوەزمەیەكمان شوبهاندبوو, لە گەڵ خەیاڵدانی هونەرمەندانی رێكخەرانی ئەو ڤیستیڤاڵە دەهاتەوە.
حوسێن رەشید و سەدام حوسێن لە كاتی دادگاییكردنیان باسی ئەوەیان كردووە, ئەم حەجاجە هەر ناوی دووبارە دەبێتەوە, مەعقولە بەم هەموو پارە و ئەم كات و دەسەڵاتە كە هەتانە نەزانرا كێیەو نەدۆزرایەوە؟
مەعقولە بەڕێوەبەری هەردوو سەربازگەی تۆبزاوەو نگرە سەلمان نەدۆزرانەوە؟, پرسیارەكانیان لە جێی خۆی بوون, بەرپرسی هەردوو سەربازگە لە بەردەستمان بوون وەك 258 جاشە كوردەكەو دەیانی دیكە ناویان هەر لە لیستەكە نییە , نموونە نەزار خەزرەجی هەر نەگرتران, كە دووجار پۆلیسی ئەنتەرپول پەیوەندییان پێتانەوە كرد بۆ ناوەكانیان بە فەرمی وەڵامتان نەبوو, مەعقولە مەجنون و حەمە پۆخچی و عەدنان دیسكۆ و سعید جەباری لە لیستدا بن ؟ ئەمانە ناوی مرۆڤن یان پیشەو شێتخانەو مەلها, مەعقولە هەموو لەسەر بڕیاری دەستگیركردنەكانیان ناونیشانیان نەزانراو بێت كەچی رۆژانە قونسوڵ و سەفارەتخانەكان سەردانیان بكەن لە ماڵەوە؟, دیوەخانیان جمەی بێت, خۆیان و نەوەكانیان كاندید بن؟, خانەنشینی لیواو فەریق روكن بن, مەعقوڵە دادوەری هەمان دادگا سەردانی ماڵە تاوانبار بكات و وێنەی لە گەڵ بڵاو بكاتەوە؟, مەعقولە لە نەمساوە داواكاری گشتی بێت بۆ دۆسیەی كەسێك كە تاوانباری دوو دۆسیەی ئەنفال و بارزانی بێت وەڵامی نەدەنەوە؟, مەعقولە دادە شاناز بۆتە فریشتەی ئەنفالكراوان رۆڵی مەهدی مونتەزر دەگێڕێت كەچی تاریق رەمەزانی پاراست و دراوسێی وەفیق سامەڕائی هەڵاتوو بوو لە لەندەن.
بێشك ئەمان هیچی مەعقول نییە, وەلێ گرتن و دۆزینەوەی عەجاج كە ناو سیڤی و وێنەكەشی تا ئێستا نەزانراو بوو خۆشییەكە دەكرێت وێڕای نە دۆزینەوەی ئێسك و پرۆسكی خۆشەویستانمان بیكەین بە شایی و لۆغانێك ئەمسەرو ئەوسەری نەبێت, دەكرێت ئەم دۆزینەوەیە كۆمەڵێك نهێنیمان بۆ ئاشكرا بكات نرخی بە هیچ پێوانە نەكرێت, لەوانە:
1- دۆزینەوەی هەیكەلی رێكخراوەیی زیندانی سەربازگەی قەڵای نگرە سەلمان, نەك زیندانی نگرە سەلمان وەك هەندێك دەڵێن, هێزەكانی پاراستن و بەڕێوەبەرایەتی سەربازگەكە كێ بوون؟, چی بوون؟چەند بوون؟.
2- كێ قوربانیانی بۆ ئەوێ ناردووە؟, كە لە دوو قۆڵەوە نێردراون تۆبزاوەو دووبز, بە واژۆی كێ نێردرابوون؟, بەرپرسانی ئەو دوو سەربازگەیە كێ بوون؟.
3- ژمارەی زیندانیان چەند بووە؟.
4- ژمارەی مردووان و هەڵدانەوەی تۆماری مردووان لە نەخۆشخانەو شارەوانی سەماوە.
5- بە دوكۆمێنتكردنی تاوانەكانی ناو زیندانەكە, لە رێگای پرۆسەی دادگاییكردن, شایەدیدان و وە دەستخستنی دۆكۆمێنتی نوێ.
6- دۆزینەوەی هەموو ئەوانەی كاریان كردووە تا شۆفێری تەنكەری ئاوەكە, كە خەزێنەیەك زانیاری نهێنی تەنها لە ئاو سەمونە رەقەكەدایە.
7- دیاریكردنی یەكەم رۆژی گەیشتنی قوربانیان و دەرچوونی دوا زیندانی.
هەموو ئەمانەو زۆری دیكە لە رێگای دۆزینەوەی عەجاجەوە دەشێت دەستمان پێی بگات, بۆیە دۆزینەوەی عەجاج لە جۆری سزا دانەكەی گرنگترە, لە بیرمان نەچێت زۆرترین رەگەزەكانی جینۆسایدی ئەنفال و هەڵەبجە لە مەرگەساتەكانی ژیانی ناو قەڵاو سەربازگەكانی تۆبزاوە, نگرە سەلمان, سەربازگەی تكریت, دووبز و سەلامیەو نزاركێیە, بە تایبەتیش قەڵای نگرە سەلمان كە تاكە جێگایە دوو دۆسیەی ئەنفال و هەڵەبجە بە یەكەوە گرێ دەداتەوە.

https://www.kurdipedia.org/?q=20250507111620635428&lng=1




لەپەڕاوێزی دوو لێدوانی یەک بەدوای یەکی مەسعود بارزانیدا!.. تاهیر عیسا

بارزانی لەیادی کارەساتی ئەنفالی بارزانیەکان، ۳۱ ی حەوتی ۱۹٨۳ و یادی کارەساتی ئەنفالی یەزداییەکان، ۳ ی هەشتی ۱۹۱٤، یەک بەدوای یەک و لەهەردوو کارەساتەکەدا لێدوانی دا. ئەوەی جێگای سەرنجە بۆ بەدبەختی مەسعود بارزانی و پارتەکەی، یادی ئەنفالی بارزانیەکان ڕێک لە سی ویەکی مانگدا ڕویداوە، واتە سی ویەک، هەم بۆ ئەوان ڕەقەمێکی بێزراوەو هەم بۆ خەڵکی کوردستانیش،کاتێک پاشکۆی ئابی پێوە دەلکێندرێت یادەوەریەکی تاڵە، بەتایبەتی بۆ ئەوانەی لەو یادەوەریەدا هەم کەس وئازیزیان لەلایەن ڕژێمی بەعسەوە تێداچوون، هەم بۆئەوانەش کە لەو ڕۆژەگارەدا دووچاری ئاوارەیی وماڵوێرانی و ئازار بوونەتەوە. واتە مانگێک دوای ئەو یادەوەریەی مەسعود بارزانی لێدوانی لەسەردا، سوپای بکوژو ئەنفالچی هەشت بارزانییان هێنایە ناو شاری هەولێرو هەر لەوڕۆژەو لەسەر دەستی ئەو سوپا دڕندەیەی ڕژێمی بەعس، بەسەدان کەسی ئۆپۆزیسیۆنی عێڕاقی و کوردستانیان لەگەڵ گەڕانەوەیاندا ڕاپێچ کردوو دواتریش ئیعدام کران، ڕێک مانگێک دوای یادەوەری بارزانیەکان، مەسعود بارزانی و حیزبەکەی لەهەموو سی ویەکی ئابێکدا ئیحڕاج دەکرێن و لەهەموو لایەکەوە خەڵکی کوردستان لەوبیرەوەریە تاڵەیاندا بەتایبەت لەلایەن ئازادیخوازانی خەڵکی شاری هەولێرو دەوروبەری، بارزانی وپارتەکەی سی ویەک باران دەکرێن! ئەوانیش بەبیانوی پڕو پوچ و بێناوەرۆک دەیانەوێت پاساو بۆ ئەو سکانداڵە دزێوەیان بهێننەوە. سی ویەکی ئاب، وەک یادەوەریی تاڵی شەڕی ناوخۆیی ئەوەی بۆ خەڵکی کوردستان ئیسپات کرد، کە ئەوەی پارتی و بارزانی لەسی و یەکی ئابدا کردیان و دەستی دڕندەترین ڕژێمی بکوژی هەزاران لەخەڵکی مەدەنی وبێتاوانی بارزانی و هەزاران لەخەڵکی ئازادیخوازی کوردستان و عێڕاقیان وەک دۆست وفریادڕەسی خۆیان ڕاکێشایە ناو شاری هەولێر، کە هەتا ئێستاش دوای داڕوخانی ئەم ڕژێمەش پاشماوەکانی لەهەولێرو لەژێر سێبەرو دەسەڵاتی بارزانیدا لەوپەڕی ڕیفاهو ئارامیدا دەژین، کەخۆشیان زۆر جارو لەڕێگای لێدوانی لێپرسراوەکانیانەوە ئەم ڕاستییە دەدرکێندرێت! هەرلە مانگی چوارو پێنجدا بە چەندحەڵقەیەک کەناڵی العربیە لەبەرنامەی الذاكرة السیاسیة، چاوپێکەوتنی لەگەڵ جەمال مستەفا سوڵتان، زاوای سەدام(هاوسەری حەلا) و سکرتێری دووەمی سەدام حوسێندا، ئەنجام داوە، دوای ئەوەی هەژدە ساڵ لەزینداندا ماوەکەی بەسەر دەبات، ئاراد دەکرێت و ڕو لەهەولێر دەکات. ئەو لەو بەرنامەیەدا زۆر ستایشی مەسعود بارزانی دەکات و ڕێگەی داوە ماوەیەک دوای ئازادکرانی لە ساڵی ۲۰۲۱ دا لەهەولێر نیشتەجێبێت. هەروەها دەڵێت مەسعود بارزانی عێڕاقیەکی پاکەو بانگی کردۆتە لای خۆی و لێی پرسیوە کەدەتوانێت چی بۆ بکات و چۆن هاوکاری بکات، وەئەو دەگێڕێتەوە کە مەسعود بارزانی لەڕێگای پێگەی خۆی و پەیوەندیەکانیەوە هەوڵی داوە پاسپۆرتی عێڕاقی بۆ دەربکات بۆ ئەوەی بتوانێت سەردانی خێزانەکەی بکات لەدەرەوەی عێڕاق. ئێستا ئەوەی بارزانی هەر شتێک لەبارەی یادەوریی ئەنفالی بارزانیەکاندا بیڵێت، بانێکەو دوو هەواییەو تەنیا یاریکردنە بە یادەوەرییەکان وشەو چەمکە چەواشەکارانەکان بۆ لێدوانی ئیعلامی چەواشەکارانە!؟ مەسعود بارزانی، لەسی ویەکی ئابدا نیشانی داین کەئەوەی ئەوان کردیان خیانەت نەبوو لەخەڵکی کوردستان بەڵکو ئەمە بنەماو ئەخلاقیاتی سیاسیی و کلتوری ئەم پارتەو بنەماڵەیەیە، کە لەوەتەی هەن مۆتەکەی سەردڵی خەڵکی کوردستان و لەمپەری سەر ڕێگای ئازادی و خۆش بەختی خەڵکی کوردستان و تەنانەت پارچەکانی دیکەی کوردستانیشن، هەردەم و هەمیشە عەباسوری پێش لەشکری داگیرکەران و گوێ لەمست وئەڵقە لەگوێیان بوون بۆ بەچۆکدا هێنانی خەباتی ئازادیخوازی لە هەر چوار پارچەی کوردستاندا، ئەمەش تەنیاوتەنیا بەقیمەتی پارێزگاری لەپێگە خێڵەکی و چیانەیەتیەکانی خۆیان بووە لەسەر جەم دەورانەکاندا . زۆر لەم یادەوەریەش تێناپەڕێت، جارێکی دیکە ئەوان پشکی گەورەشیان لەئافڕاندنی بیرەوەریەتاڵ و پڕ لە ئێش و ژانەکەی سێی ئابی ساڵی ۲۰۱٤ ی کارەساتی شەنگالیشدا هەیە، لەخەڵکی شەنگال و کوردستانیش ئەمە شاراوەنییە. مەسعود بارزانی بەر لەو کارەساتەی بەسەر موسڵ وشەنگالدا هات لەلایەن داعشەوە، هەڕەشەی لەمالیکی سەرەکوەزیرانی ئەو کاتەی عێڕاق کرد، دوای هەڕەشەکانی مەسعود بارزانی زۆری نەبرد موسڵ لەلایەن داعش کونتڕۆڵکراو سوپای عێڕاقیش ئینهیاری کرد لەو پارێزگایەو دووچاری شکست وڕاکردن هات. دوای موسڵیش پەلاماری شەنگال درا، پارتی و هێزە فشۆڵەکەی لانی کەم دەیانتوانی بەو ئەندازەیە خەڵکی شەنگال نەخەنە ناو قورگی ئەژدیهای داعشەوە، کە بەهەزارانیان لێ کۆمەڵکوژکراو بەهەزارانیشیان بەدیلگیراو بەهەزاران ژن ومناڵی مێیینەشیان وەک کۆیلەو کەنیزەک لەگەڵ خۆیان وەک مەڕوماڵات و وەک هەر دەستکەوتێکی دیکەی جەنگی (محەمەدی ئیسلام ئاسا) لەگەڵ خۆیان بەغەنیمەت گرت، کەناڵی ڕۆژ تیڤی لەسەرو بەندی هێرشی داعشدا بۆ سەر شەنگال ڕوماڵی کارەساتەکەی دەکرد، ئەو ڤیدیۆیەی تێیدا پرسیاری لەو هێزە زۆرو زەبەلاحەی پارتی کەلە حاڵەتی پاشەکشەو ڕاکردندابوو دەکرد، بەهەزاران شەیری لەتۆڕە کۆمەڵایەتیە جۆراو جۆرەکاندا هەیە، کەدەیگوت چما هەڵدێن و چما دیفاع ناکەن لەوخەڵکە، ئەوان دەیان گوت لەسەروی خۆمانەوە ئەمرمان پێکراوە کە پاشەکشێ بکەین، ئەوان ڕاستیان دەکرد، ڕێککەوتنێک لەسەروی خۆیاندا کرابوو کە هێزی حەشاماتی پارتی لێی بێخەبەربوون، ئەویش دروستکردنی دەوڵەتێکی تازەی سوننە، کە شەنگال خاڵێکی ستراتیجی گرنگ بوو بۆ تورکیاو کەپارتی و بنەماڵەی بارزانیش لەپاڵیدا جێگاو ڕێگایان لەنەخشەی تازەدا بۆخۆیان مسۆگەردەکرد. داعشیش لەو کارەساتە شومەدا، مەبەستی بوو ڕوداوە مێژووییەکانی سەردەمی سەرهەڵدانی ئیسلام لە سەر یەزداییەکاندا کەئەوان بە کافریان دەزانین تاقی بکەنەوە، بۆ ئەوەی لەڕێگای کوشتاری ئەوان و بەکۆیلەکردنی سێکسی کچ و ژن و مناڵە هەرزەکانی ئەوانەوە وێنای ڕاستەقینەی ئیسلام بەدنیادا بگەیەنن و گەنجانی موسوڵمانیش کەلەناو ژینگە ئیسلامییە نەریتیە دواکەوتووەکاندا دوچاری کەبدی سێکسی و نامۆیی بە مێیینە کراون، ڕاکێشێتە ناو دەوڵەتەکەیەوەو لەوێدا بتوانن وەڵامی غەریزە سێکسییە حەیوانئاساییەکانیان وەربگرنەوە، وەک ئەو ڕێگاو شوێنەی ئیسلامیش لەسەردەمی سەرهەڵدانیدا، هەم لەڕێگای غەنیمەو تاڵانی و هەم لەڕێگای بەکۆیلەکردنی ژناندا گرتیە بەرو تیایدا لەماوەیەکی زەمەنی کەمدا گەشەی تێداکرد!؟ ئەوەی ڕۆڵی سەرەکی لەم کارەساتە شومەدا بینی، دەوڵەتی تورکیا بەسەرۆکایەتی ئەردۆغان و پارتی بە سەرۆکایەتی مەسعود بارزانی و داعش بە سەرۆکایەتی ئەبوبەکەر بەغدادی بوو. لەو سەردەمانەدا مەسعود بارزانی لەسەر ناوی ئەم رێککەوتنە نهێنییە سەردانی عەممانی پایتەختی وڵاتی ئوردونی کرد بوو و لەوێ لەسەر ناوی کورد ئیمزای خۆی لە ژێر پەیمانی دامەزراندنی دەوڵەتی ئیسلامی داعش و کۆمەڵکوژی شەنگالدا دانابوو. نێچیرڤان بارزانی دوای ئەو ڕوداوانە ڕایگەیاند ئێمە دەبێت لەگەڵ واقیع تەعامول بکەین و تازە هەرێمی کوردستان دراوسێیەکی نوێ ی هەیە.

تاهیر عیسا/٦.٨.۲۰۲٥




تەراتێنی نارسیستەکان لە دامودەزگاکانی حکومەتی هەرێمدا.. ڕۆمان ئامینە

نارسیست ئەو کەسەیە کە ماسکێکی بەستووە و لەناخەوە وێرانە و لە ڕوواڵەتدا هەوڵدەدات باش و بەهێز بنوێنێت. ئەو کەسەیە کە بە دوای هێز و دەسەڵاتەوەیە، ئەو کەسەیە کە تا کەسێک لە داو دەخات هەموو هەوڵێک دەدات و مانیپلاسیۆنەی دەکات، بەڵام کە بە دەستی هێنا لێی سارد دەبێتەوە. ئەو کەسەیە کە ئازیزەکانی دەڕەنجێنێ و دەشکێنێ و نرخیان ناداتێ و هەمیشە ڕەخنەیان لێ دەگرێت، هەروابێتەوە ئەو کەسەیە هیچ کات دان بەهەڵەی خۆیدا نانێت و هەموو هەڵەکانی دەخاتە ئەستۆی بەرامبەرەکەی. لەناو کۆمەڵدا هەوڵدەدات خۆی بکاتە جێی سەرنج و لەهەمووان زیرەکتر دەرکەوێ بەهەر نرخێک بێت، وە ئامادەیە هەموو شتێک بکات تاکو بێخەوش و گەورە دەرکەوێ بەڵام لە ژیانی تایبەتیدا هیچ پێشکەشی ئازیزەکانی ناکات. تا ئێرە باس لە کەسایەتی نارسیستە لە ژیانی تایبەتیدا، داخۆ کاریگەری قەبە و ترسناکی ئەم کەسایەتیە ناتەواوە لە ژیانی گشتیدا چی بێت؟!

نارسیستەکان هەمیشە هەوڵەدەن لە لوتکەکەدا بن. بۆیە لات سەیر نەبێت لەو فەزا سیخناخە بە شکست وبێسەرەوبەرەیی کە سی و ئەوەندە ساڵە هەرێمی کوردستان بەڕێوە دەبات، بووەتە مۆڵگەی نارسیستەکان، و لەوێدا لە ئەوجی دەسەڵاتەکاندان و خەریکی خۆتەیارکردنن.

نارسیست لە منداڵیەکی خراپ و گرنگیپێنەدان و فەرامۆشکردنەوە درووست دەبێت، هیچ ئەستەم نیە بڵێین کەتوار (واقیع) ی کوردی و هەلومەرجی سیاسی کۆمەڵایەتی کوردی، ژینگەیەکی لەبارە بۆ هێنانەدنیای دەرزەنێک نارسیست.
نارسیستەکان لە پێگەکانی دەسەڵاتی هەرێم و بەتایبەت دامودەزکا حکومی و ڕێکخراوە مەدەنیەکاندا لە لوتکەی هەڕەمەکەدان. هیچ دامودەزگایەکی دنیا بە ئەندازەی دامودەزگاکانی ئەو هەرێمه سێ شاریە تەژی نیە لە نارسیست! بنیام هەر چاوێک بە ماهیەتی کار و چالاکی دامودەزگاکانی هەرێمەکەدا بگێڕێ، دەزانێ کاریگەی نارسیستەکان چۆن ئەو دەزگایانەی ئیفلیج کردووە و کردوونی بە مەیدانێک بۆ ساڕێژکردنی خواستی دەسەڵاتداری و هەیبەتی چەند نارسیستێکی قەڵەو و قەبە.

بۆیە لە ڕاستیدا ماهیەتی سەرجەم دامودەزگاکان چووەتە ژێر پرسیارەوە، سی و ئەوەندە ساڵە لەوپەڕی چەقبەستووییدایە لە سایەی دەروونی بیماری نارسیستەکان، بۆیە سەیر نییە کە بە هەر سێ شارەکە ناتوانرێت فیلمێکی ئاسایی بەرهەم بهێنرێت، سی و ئەوەندە ساڵە کۆمەڵێ دەموچاوی سواو و بێبەهرە خەریکی بەرهەمهێنانی فیلم و گۆرانی و کاری هونەری و سیاسین.

هاڵاو و سیگناڵی تێکشکان، لەو نارسێستانەوە پەڕیوەتەوە بۆ فەزای گشتی، بۆیە ئەو نائومێدیە کوشندەیە لە هەموو ئاستێکدا درکی پێدەکرێ. چونکە نارسێستەکان لە هەر فەزایەکدا بن ئەو فەزایە دەخنکێنن، کێ لە دەوریان بێت وێرانی دەکەن و پڕی دەکەن لە تۆوی نادڵنیایی و شکست و دەستەپاچەیی..

ڕۆمان ئامینە




یەک تۆز وەفا.. شیعری نەوزاد بەندی

ئەو هەموو وتارە سیاسی و کۆمەڵایەتیەمان گوێ لێ بوو ..
یەک ووشەمان سەیڤ نەکرد ..
کەچی
هەموومان
چالاک و
هەچەکە و
بەچکەی هەچەکەمان لە یادە ..
هەموومان
زەینەب و
بەبەکەیمان لە یادە ..
مام زۆراب و سینیە مێوژەکەی و بارانەکە ..
گڤە گڤەی با ..
خاڵۆی شمشاڵ ژەن گیان ..
مام بزن کە لەسەر سەربانی مام گورگ
تەپە تەپی ئەکرد
کاسە و کەوچکی پڕ لە خۆڵ ئەکرد ..
دۆی دادە
کە دوو ڕۆژ بوو ئەڕژا ..
ئەو تۆپانەی نەسرین لە باوکی وەرگرت ..
تامی نانی ساج ..
ترس لە سێ سەگ ..
غاردان ڤان سواران ،
کە شیر و مەتاڵیان پێ بوو ..
وازی و دار و دارا و داو ..
مام ورچ کە لەسەر یەک قاچ وەستا بوو ،
دەوری بە کوڕ و کچ گیرا بوو ..
زریزەی زیو ،
کە وەک داهاتی نەوت ، وون بوو بوو ..
عەلە شیش ..کە ڕۆژی جومعە بوو ،
نەیشچوینایە بۆ مەکتەب ،
مامۆستا عەزیز عاجز نەدەبوو ..
کەف ..کە دایکی دارا هەزار جاری پێ وتبوو ،
تف نەکاتە سەر زەوی ..
خستنە خوارەوەی سێ سێو ..
هێک ..هێلکەکانت بۆ بهاوێژم ؟

( سڵاو لە گیانی پاکی ئیبراهیم ئەمین باڵدار

سڵاو لە ئەلف و بێی نوێ …)




بێسنوور یاخی.. شیعری: سعد البيتنكس.. وەرگێڕانی: ڕێدار فەریق

ببە شاعیرێکی یاخی
مەبە نۆستالیژیی
مەبە مەنەلۆژیی
یاخی بە… یاخی
یاخی.. لەهەموو شت
هیچ لە مرۆڤەکان مەچۆ
وەك پەرییەك دابەزیبێ
بە گەشتێکی کورت
غەریزەی مرۆ نەزانێ چییە،
وانیش لە ژیانی ئەو نەزانن.
یاخی بە، تەنانەت
لە شێوازی خواردنی فراڤین
وەك وان مەبە
لە خواردن، خواردنەوە، پۆشاك و نووستن
لە دانیشتن.
جیاواز لەوان،
چاولێکەریی مەکە، تەنانەت لە
گرتنی پێنووس و لەچاوکردنی چاویلکە
لە ڕۆشتن و پرسیارکردن
لە گێڕانەوەی جیرۆك و سەرهاتەکانت
یاخی بە…. یاخی
تەنانەت لە شیعرو پابەندبوون بە سەروا و ڕێسای
یاخی لە کێش و کۆپلە
یاخی بە.. یاخی بە.. یاخی
تەنانەت گوڵ مەدە مەحبوبەکەت
نەبیە کلاسیکیی و چاولێکەری وان
شاعیر بە
یاخی لە وشە..
یاخیبوون تاقیکەوە
یاخی لە میریی
با کرێگرتەکانی چاودێریت کەن
با سەگەکان پێت بوەڕن و دوات بکەون
یاخی بە
با لە کۆبوونەوەکانیان باست بکەن
ڕزگار بە لە دەنگی ناخت
ببە شاعیرێکی مرۆڤ




چیرۆک\ لە دەرەوەی مەکدۆناڵ – د.ز.س دەستی کوڕە دە ساڵییەکەم دەگرن.. دیدار مەسیفی

(چیرۆکێک ترۆپک و ڕێکەوتەکانی ڕاستین، لێ نشێو و جێکەوتەکانی ناڕاستین)

کوڕە دە ساڵییەکەم مینا هەر منداڵێكی سەردەم ساندویچێکی ماکدۆناڵدز لە نێو دەستی هەڵدەگرێت و پێدەکەنێت. بەو دیمەنە دڵم تەنگ دەبێت و بە خۆم دەڵێم: کوڕەکەت هەڵخەڵەتاوە یان زمانی بە چێژێکی وەها ناجۆر دەستەمۆ و ڕاهێنراوە، بە ویستی خۆی نییە کە ئەم ساندویچە پێشتر بەستووەی مەکدۆناڵدزی لە خۆشترین خواردنی دەستی دایکی بە لاوە بەچێژتر بێت. دونیای ڕوو لە نشێو و جێکەوتەکانی ناڕاستی وەهایە! هەر منداڵی بەستەزمانی بە دەستەوە گیرۆدە نییە، بەڵکە مرۆی گەورە و زمان درێژیش ناتوانێت بە سانایی لێی هەڵبێت و خۆی بدزێتەوە!
مرۆ کە دەگەڕێتەوە ماڵەوە بارێکی لەوەی سەروویش ڕوو لە نزمی و داکشاوتر دەبینێت، لەو کاتەی منداڵەکەی هەتا درەنگانی شەو لە تێوەگلانی لە نێو یارییە ئەلیکترۆنییەکانی کێڵگەی کوشتار ناخەوێت و کاوێژ بە تیپە ئینگلیزییەکان دەکات و کەچی ئامادە نییە یەک وشە بە زمانی دایکی بهێنێتە سەر زاری. ئەرێ، منداڵەکە لە نێو ئەو یارییە بێ ئەنجام و کۆتاییانە، دەتوانێت دەیان دەمامک و باڵی ساختەی هەبێت. کەچی لە بری کات کوشتن و ڕۆنیشتن بە دیار شەڕەکانەوە، ئەو نیازی نییە وێنەی یەک تیپ لە کتێبی ئەلفوبێی باڵدار لە نێو چاوانی هەڵبگرێت و کەمێک خۆی بە فێربوونی زمانی شیرینی دایک خەریک بکات و باڵی پێوە بگرێت.
لەو بارە دژوارەدا مرۆی پەراوێزخراو و ناولێنراو بەکۆنەخواز لە نێو نیگای ئەم جۆرە چاوانەی شەوان هەتا گزنگی بەیان بە دیار شاشەی ئایفۆن کراوەن و پێڵویان خاو نابێتەوە، ناچارە خەون بە ڕۆژگارەکانی گۆرین ببینێت یان بیر لە چوون بەرەو کتێبخانە بکاتەوە.
شارەکەم کتێبخانەیێکی هێندە مەزنی لێیە کە شێوەی ئەندازەیی و هەڵکەوتە لە کوالیسۆمەکەی شاری ڕۆما دەچێت، یان لە دوورەوە و لە نێو باڵەخانە هەور بڕ و شووشەییەکاندا کێکێکی لوولەکی چۆکڵێتیش دیارە. من ساڵانێکی درێژ لە نێو ئەم کێکە گەورەیەدا کاتم زیندوو کردۆتەوە و چێژم لە خوێندنەوەی کتێبان بینیوە. لێ، سەر لە سپێدەیێک لە دوای دابڕانێکی درێژ لەگەڵ خەونێکی سەیردا وەئاگا هاتم کە تێیدا کتێبخانەکە هێندەی هێلکە شەیتانۆکەیێک بچووک ببووەوە.
ڕۆژی شەممە زوو هاتەوە! لە دوای خواردنی نانی بەیانی دەستی کوڕە دە ساڵییەکەم گرت و بەرەو کتێبخانەکە بە ڕێ کەوتین. من پتر لە شەش ساڵ بوو ئەوێم نەبینیبوو و لە دڵەوە لە خودا دەپاڕامەوە کە گەلەکۆمەی باڵەخانەکان کێکە قاوەییەکەیان هەڵنەلووشیبێت. بە سواری باس و شەمەندەفەری خێرای ئاسمان چل خولەکی درێژی دەخایاند هەتا دەگەیشتین بە کتێبخانەکە یان بە دەرئەنجامی شیرینی وە درۆ کەوتنەوەی خەونەکەم. کوڕەکەم هەر زوو و لە یەکەم هەنگاومان بۆ دەرەوەی ماڵ بەڵێنی چوونە مەکدۆناڵدزی لێم وەرگرتبوو و منیش لەبەرانبەردا داوایێکی گەلێک سادەی نێو دڵی خۆمم بەسەریدا سەپاند بوو کە وێکڕا پتر لە دە خولەک لە هەر یەکێک لە شەش نهۆمە پڕ لە کتێبەکانی کتێبخانەکە بمێنینەوە.
هەردووکمان بە دوو هیوای جوداوە لە نێو شەمەندەفەرە زۆر خێرایەکەدا دانیشتبووین، لەو کاتەی کوڕەکەم لە پڕ دەستی بۆ باڵەخانەیێکی لای باشوور درێژ کرد و گوتی: من پێشتر لەو شوینەدا نوستووم! ئەوە بۆ من پێشهاتێکی گەلێک لە پڕ و سەیر بوو و سەرباری ئەوەی کوڕەکەم ڕاستی دەگوت و هەرگیز لەوەدا بە گەردێکیش هەڵە نەبوو.
لێ، کەنگێ؟ لەو کاتەی ئەو تەنێ تەمەنی یەک ساڵ بوو!
بەڵێ، شەوێک لە ماڵی هاوڕێیەکمدا مابووینەوە کە پێشتر ماڵیان لە هەمان ئەو باڵەخانەیەدا بوو کوڕەکەم پەنجەی بۆ دریژ کردبوو. هاوڕێیەکەم دەنگێكی گەلێک خۆشی هەبوو، لێ دەتگوت لە تەمەنیدا کتێبێکی نەخوێندبووەوە .چونکە هەر کە دانیشتن لە پێش هاوسەرەکەی و بۆ دڵی من و گەرمکردنی مێواندارییەکە لە پڕ ئاخاوتنێکی سەیری بە زاردا هات کە هەتا هەنووکە لە گوێمدا دەزرنگێتەوە و بە هۆیەوە بیری دەروون پاکی ئەو هاوڕێ ئازیزەم دەکەم.
هاوڕێیەکەم گوتی: دەڵێن شاعیرێکی زۆر باشی تورک پەیدا بووە و ناوی ڕومییە!
لەو شەوەدا بەرسڤم بۆ ئاخاوتنە ناڕاستەکەی هاوڕێیەکەم لە زەینمدا بە بێ هیچ شەکەتییەک ئامادەبوو، لێ خۆم لەوە بوارد شتێک بهێنمە سەر زار کە هەم گۆمی زانیاری هاوڕێکەمی پێ بشڵەقێت و هەمیش تیر لە ئارامی شەوەکە بگرێت.
کەچی لە بەردەم ئاخاوتنی کوڕەکەم لە نێو شەمەندەفەرەکەدا بە جۆرێک دۆش دامابووم و هیچ ڕاڤە و لێکدانەوەیەکم بە زاردا نەدەهات. بە تایبەت لەو کاتەی نۆ ساڵ بەسەر شەوی ئەم مێواندارییە تێپەڕیبوو و، منیش زۆر مکوڕ بووم لەسەر ئەوەی کوڕەکەم لەو ماوە درێژەدا هەرگیز بە ڕێکەوتیش بە نزیکی باڵەخانەکەدا نەچووبوو. چل خولەکەکەی نێو شەمەندەفەر لە نێو بیرکردنەوە لە ئاخاوتنی کوڕەکەم هێندەی چل کاتژمێر درێژ بوویەوە. دواجار گەیشتین لە دوورەوە هەناسەیێکی پڕ لە شادمانیم هەڵمژی کە کتێبخانەکە یان کێکە چوکڵێتەکەم لە شوێنەکەی خۆیدا بینییەوە.
ساڵانێکی زوو لەو کاتانەی بە بەردەوامی ڕێگەی ئەم کتێبخانەیەم دەپێوی، لەوانەیە شتێکم دەربارەی شێوە لوولپێچە شاراوەی کتێبخانەکە هەست پێ کردبێت. لێ، ئەم جۆرە شیمانەیە تەنێ دروست بوو ئەگەر لەسەر پەلەهەورێکەوە سەیری کتێبخانەکە بکەیت یان لەو ڕۆژگارەی فڕینی دڕۆنە بێبەزەییەکاندا بژیت؟ نەوەک ڕازی نێو خەونەکەم و بچووک بوونەوەی کتێبخانەکە هێندەی هێلکە شەیتانۆکەیێک وەها نەبێت هەرگیز نەدەبیندرا.
من و کوڕەکەم هێشتا لە کتێبخانەکە دەرنەچووبووین کە پێشبینیی خەونەکەم وەک ئەنجامێکی دیکەی دەگمەن و باوەڕپێنەکراو خەریک بوو وەک هێلکەی سپی کراو دەخرایە نێو مستم. بۆیە دوای چەند خولەکێکی تر کە بە شێوەیێکی خۆنەویستانە ملی کتێبی نووسەرێکی کەتەلانیم لە نێو ژمارەیەکی زۆر لە کتێباندا ڕاکێشا و شێوازی نووسینەکە وەک خەونێکی موگناتیستیی بە دووی خۆیدا پەلکێشیکردم و وەهای لێ کردم هەتا گشت بەرهەمەکانی ئەم نووسەرە نەخوێنمەوە، نەوەستم. دەتگوت تەنێ بۆ ئەوە بوو هەتا ڕازێک هەڵبێنم و بزانم چۆن لە دوای خوێندنەوەی گشت ڕۆمانەکانی ئەم نووسەرە شێوەی (حەلەزۆن) هێلکەشەیتانۆکە وەک کۆدێکی سەیر و جێگیر و نەگۆڕ بۆ وەسفی کتێبخانەیەکی ئەفسووناوی لە شاری بەرشەلۆنە بەکار هاتووە.
بۆ ڕاگرتنی دڵی کوڕەکەم سەرەتا لە نهۆمی یەکەمی نێو کتێبخانەکە و لە بەشی منداڵان ماینەوە. من لەوێ دەست بەرداری کات بووم چونکە نەمدەویست کوڕەکەم بە گەردێکیش دڵی بڕەنجێت و لە پڕ لە نێو کێکە شیرینەکەدا وە دەرم بنێت. لێ، هێشتا شەش خولەک تێنەپەڕیبوو کە ئەو خۆزگە سەرەتاییەم درزی تێکەوت و دەستی کوڕەکەمی لەسەر سکی بینییەوە.
_ بابە، برسیمە! کەنگێ دەچینە مەکدۆناڵدز!

  • کوڕم، با کەمێکی دیکە لێرە بمێنینەوە!
    _ نا!
    من بە ناچاری گوێڕایەڵی داخوازییە لە پڕەکەی کوڕەکەم بووم! دواتر بە پاڕانەوە لێی بوارێکم دروستکرد لە بری چوونم بۆ نێو کتێبە ئینگلیزییەکان کە هەر شەش نهۆمی کتێبخانەکە شێوە کێکە چوکڵێتەکەیان جەنجاڵ و شیرینتر کردبوو، چەند خولەکێک لە بەشی زمانەکانی جیهان بمێنینەوە.
    مخابن، بەشی زمانی کوردی تێدا نەبوو! ئەگەر کتێبێکیش بە زمانی کوردی هەبووایە، کارمەندەکە لە بری چوون بۆ بەشەکانی زمانی چینی و کۆریای و ژاپۆنی، زوو کتێبەکە لە نێو کتێبە عەرەبی یان فارسییەکاندا دەشاردەوە. من لە بەشی عەرەبی وەستابووم و نیگای چاوەکانم لە گەڕان بە دوای کتێبکی وەهادا شەکەت و ماندوو بوون. بۆیە کەمتر لە خولەکێکم پێ چوو لەو کاتەی کوڕەکەم پەتی پانتۆڵەکەمی وەک ئەوەی یاڵی ئەسپێک بێت و ڕایبکێشێت، بە شێوەیەکی خۆنەویستانە زوو ملی دوو کتێبم ڕاکێشا.
    (عشیق المترجم) عەشیقی وەرگێڕ – جان دوست
    (مدینە بخار) شاری هەڵم – کارلوس رویز زافون
    هەڵبژادنی ئەم دوو کتێبە دوو ڕێکەوتی سەیری بە دوای خۆیدا هێنا کە مینا ئاخاڤتنەکەی کوڕەکەم لە نێو شەمەندەفەرە خێرایەکەدا، هەنووکە هیچ لێکدانەوە و ڕاڤەیەکم بۆیان بەردەست نییە. من جان دۆستم لە نزیکەوە نەدەناسی، لێ دەمزانی وەک دۆستێکی گیانی و لە هەر کەسێک چاتر شیا بوو بەرەو هەواری ئەحمەدی خانی و نێو تەمومژەکەی ڕۆژە ناخۆشەکەی لە سێدارەدانی پێشەوا – م بەرێت. لێ، کالۆس رویز زافۆن ناوێک بوو لە نێو سێبەری با.
    من گەرەکم بوو بەر لەوەی کوڕەکەم بە ساندویچێکی مەکدۆناڵدز ژەمە تەندروستەی تێشتی سەر لە سپێدەی ئەو ڕۆژە وێران بکات و بیکات بە ئەمریکایی، کەمێک پیادەڕۆییم خستە بەردەمی و گوتم:
    _ کوڕم، بەر لە مەکدۆناڵدز بەرەو شاری چینیییەکان دەچین و سیم کارتێکی تەلەفۆن بۆ خوشکت دەکڕین!
    شاری چینی مۆڵگەیەکی بازرگانییە کە لەم سەردەمەدا لە سەر دڵی زۆرینەی شارەکانی دونیا شین بووە و جێگەی بۆ خۆی بۆ سەدەکانی داهاتوو کردۆتەوە. لە مۆڵێکی نێو شارە چینییە گچکە و بازوو بە هێزەکە چووینە ژوورە و پەیکەرەکەی سن یات سن بە چەندین جاری ڕووی مردووییەوە لە پێشوازیدا وەستابوو. کەچی، کوڕەکەم زۆر زرنگ بوو زوو لە ڕووخسارەی پەیکەرەکەدا بێ جێگەیی و نەبوونی مەکدۆناڵدزی لە نێو مۆڵەکەدا خوێندەوە.
    دوای چەند خولەکێک زوو کەپرۆکەیێکی تەلەفۆن فرۆشتنمان دۆزییەوە و من زوو داوای سیم کارتێکی تەلەفۆنم کرد. بە دەستێکم دەستی کوڕەکەم گرتبوو و بە دەستەکەی دیکەیشم دوو کتێبەکە. من بە درێژایی ڕێگای دوای دەرچوونم لە کتێبخانە شێوە کێکەکە، ڕووی پێشەوەی کتێبەکانم لە لای لەشم کردبوو و خوازیار نەبووم کەس بزانێت چی دەخوێنمەوە.
    دەستی کوڕەکەم بەردا هەتا سیم کارتەکە لە گەنجە جوان و سەر و سمێڵ و ڕیش زۆر ڕەشەکە وەربگرم کە بە سەرسوڕمانێکی زۆرەوە وشەی (عشیق) م لە سەر باسکی چەپی خوێندەوە کە بە ڕێنووسێکی تێر و پڕ لەوێدا کوترا بوو. ڕۆژێکی سەیری پڕ لە وزە بوو و پیاسە کردن لەگەڵ کوڕە دە ساڵییەکەم هەر لە دەستپێکدا بە سەیری دەستی پێکردبوو.
    بۆ ئەوەی پتر لە دونیای گچکە و جوانەکەی کوڕەکەم دانەبڕێم، نەمویست لە گەنجەکە بپرسم کە خەڵکی کوێیە؟ یان نهێنی نووسینی وشەی (عشیق) لێبپرسم بزانم کە لەسەر باسکی چەپی کوترابوو. من بۆ جاری دووەم لە بەرگی کتێبەکەی جان دۆست (عەشیقی وەرگێڕ)م ڕوانی و لە بەرانبەر ڕێکەوتە سەیرەکەدا گەلێک شڵەژام و بە خۆمم گوت:
    _ هەر لە کەناری مانای (عشیق) بمێنەرەوە و مەچۆ بنج و بنەوانی ئەم وشەیە سەرکێشە!
    بۆیە لە سەروبەندی وەرگرتنی سیم کارتەکە خۆم لە هەر جۆرە پرسیار کردنێک لە گەنجکە بوارد! چونکە من لە ناخەوە و لە دەرەوە زمان لاڵ و مات وەستا بووم و نەمدەزانی چۆن ڕاڤە بۆ هەڵبژاردنی خۆنەویستانەم بۆ ڕۆمانەکەی جان دۆست بکەم و پێوەستی بکەم بەو ساتەوەختەی تیێدا بووم.
    ئیدی بە کێشکردنێکی دیکەوە بۆ پەتی پانتۆڵەکەم، بلەز وە دوای داخوازی دڵی کوڕەکەم کەوتمەوە و لە مۆڵەکە دەرچووین.
    دەتگوت شەقام و جادەکانی شار هەرچی مەکدۆناڵدز هەبوو هەڵیانلووشیبوو! من و کوڕەکەم بۆ ماوەیێکی درێژ بە پیادەڕۆیی جادە و شەقامەکانمان دەبڕی و چاومان کردبوو بە هەشت چاو. لێ دوای نزیکەی بیست خولەک ڕێکردن، سەرباری ئەوەی من شارەزای کون و کەلەبەری شارەکە بووم مەکدۆناڵدزێکمان نەدۆزییەوە! لە بری ئەوە دەتگوت وزەی شاراوەی کات لە ناشوێندا وەها بە ڕژدی پێوەستی کردبووم بە ناونیشانی ئەو دوو کتێبەی لە خۆڕا و بەبێ هیچ پلان و بەرنامەیێک بۆ خوێندنەوە لە کتێبخانەکەدا دەستم بۆیان بردبوو. خۆیشم نەمزانی چۆن پێیەکانمان ئێمەیان بەرەو پارچەیێکی دیکەی شار بردبوو کە پێی دەڵێن Gas Town کە هەمیشە پڕە لە گەڕیدەی بیانی. لێ ئەوەی لێی نادۆزرێتەوە، مەکدۆناڵدزە!
    لە شاری هەڵم – (مدینە بخار) و هەمان ناوی دوا کتێبی زافۆن، دۆش دامابووم و نەمزانی چۆن وەڵامی کوڕەکەم بدەمەوە.
    کەمێک بە دیار کاتژمێرە هەڵمییەکە وەستاین! هەتا لە سەرە کاتژمێرەکەی زوو دا دەهات، کاتژمێرەکە دەست بە فیکە لێدان بکات و ئاوازەکەی کەمێک شادمانی بخاتە نێو دڵی کوڕەکەم و هاواری گەدەی لە بیر بچێتەوە.
    وادەی گەشتە سەیرەکەی خۆم و کوڕەکەم بە نێو دڵی شاردا هێشتا خۆی نەدابوو لە دوازدەی نیوەڕۆ. من لە ترسی پێشهات و ڕێکەوتی تر، هەنگاوەکانم خێراتر کرد، هەتا ماکدۆناڵدزێک لە ژێر باڵەخانەیێکی شووشەییدا لە پڕ بە مۆنی دەرکەوت و مینا بووکەڵەیێک دەستەمۆی نێو نیگای چاوە جوان و تیژەکانی کوڕەکەم بوو. ئەو یەکسەر وەک ئەوەی چووبێتە دونیای هەزار شەو و یەکشەوەوە و، پاڵەوانێک بێت لە بەردەم دەرگەی ئەشکەوتی سم سم وەستا بێت، بلەز گوێی کتێبێکی نێو دەستمی ڕاکێشا دەتگوت تۆڵەی شتێکیان لێ دەکاتەوە، هاواری کرد: بابە، مەکدۆناڵدز!
    بەر لەوەی ئەم کوڕە جوانەم لە دایک ببێت و ڕۆژگارەکانم بە هەبوونی وزە بەخشی ڕووناک بکاتەوە، ئێوارەیێک لە شەقامێکی جەنجاڵی شاری هەولێر پیاسەم دەکرد و پیاوێک هەڵتوک هەڵتوک بەرانبەرم دەهات و لە شێوەی جلوبەرگ و قژی لوولی دیار بوو هونەرمەندێکی نیگارکێشە. ئەو لە خۆڕا و بە بزەیێکی نیگەران و شەرمن منی وەستاند و گوتی: برا، تۆ شێوەت زۆر لە نووسەرێکی پەراوێزخراو دەچێت کە یەک تاکە ڕۆمانی هەیە بە ناوی (ئیلشا).
    _ من، نووسەر نیم. بەڵام پێم خۆشە ببم بە نیگارکێش!
  • پەککو! دەڵێت هەر لە دەستپێکەوە من و تۆ بە یەکدی ناگەیەین. چونکە من نیگارکێشم و پێم خۆشە ببم بە نووسەر!
    نیگارکێشە قژ لوولەکە ناوی سەردار سنجاوی بوو و گوتی کە ئەو لە داخی ڕۆمانێکی ئاست نزم و پڕ لە هەڵەی زمانەوانی بە ناوی (ئیلشا) چەند ساڵێکە حەزێکی وەها لە نێو دڵی شین بووە. بۆیە بڕیای داوە کە ئەگەر ڕۆمانێک لە سفریشەوە نەنووسێت، بە دوای نووسەری ڕۆمانی (ئیلشا) بگەڕێت و بەڵکە دەیدۆزێتەوە و ڕێگەی پێ دەدات ڕۆمانەکەی سەر لە نوێ بنووسێتەوە.
    من لە بەرانبەر ئەو پیاوەی ناوی سەردار سنجاوی بوو لە ئاشی خەیاڵێکدا بووم و خوازیار بووم هەر چی زووە سواری شتێکی لەمەڕ بەڕەکەی عەلائەددین بم و بۆ پشتەوەی ئۆقیانووسەکان بفڕم. لێ، نازانم بۆچی ئەو هێندە ڕژد بوو لە سەر پتر مانەوە و پێداگریی زۆری کرد کە وێکڕا بچین لە قاوەخانەیێکی نزیک پەیکەرەکەی گاد گروس دابنیشین.
    سنجاوی بەر لە دوو ساڵ ڕێکەوتێکی لەگەڵ خوێندنەوەی ڕۆمانی (ئیلشا) بۆ پێشهاتبوو و نەیدەزانی هۆکاری چییە!؟ ئیدی لەو ساتە وەختەوە دڵی هەمیشە دەیخواست بۆ کەسێکی بگێڕێتەوە. ڕێکەوتەکە لە ناخی سنجاوی نیاز و ئارەزووی بۆ بازدانێک دروست کردبوو کە تێیدا بڕیار بدات بە یەکجارەکی پشت لە ڕەنگ بکات و ببێت بە هاودەمی تیپ و وشان!
    قاوەخانەکە کەشێکی خۆش و ئارامی هەبوو. ئەگەر مرۆ هیچی لە هەگبەیش نەبووایە، ئاخاوتن لە خۆڕا دروست دەبوو. سنجاوی پتر لە من چووە نێو باس و خواستە قووڵەکان و بە ڕێزێکی زۆرەوە سەیری هونەری نووسینی دەکرد و دەیگوت هەر تێپ و وشەیەک لە کاتی خوێندنەوەدا لە پێش چاوی وی بە دەیان ڕەنگ و شێوە خۆیان دەنوێنن.
    من هیچم پێ نەبوو لە ئاستیدا لە سەر زمانم دەریبڕم! بلەزم بووم زوو بچێتە نێو باسەکە و منیش وەدوای کاری خۆم بکەوم بۆ وەدەستهینانی ڤیزای وڵاتێک. نازانم لەبەر چی سنجاوی ناوی شوێنی ژیانی بە وشترالیا دەهێنا لە بری وەی پێوەستی بکات بە ناوی تێرەیێکی ناوداری کورد بە ناوی سیندی!
    _ بەڕێز سنجاوی باسی ڕێکەوتە ناکەیت؟
  • ببورە برا، من خۆمم لە نێو باس و خواستدا لە بیر چوو!
    _ نا، ئاساییە.
  • ڕۆژێک خزمێکیم ڕۆمانێکی بۆ هێنام کە خۆی نەیتوانیبوو بیخوێنێتەوە! بەڵام، من هەر زوو وێنەی سەر بەرگی کتێبەکە سەرنجی ڕاکێشام و هونەرەکەم ناسییەوە. وێنەکە بریتی بوو لە پەیکەرێکی بچووکی بڕۆنز کە تێیدا مەلێکی مەزن سەری مرۆڤێکی خەمناک و سەر ڕووتی پێوە بوو. شتێکی زۆر جوان بوو و هەتا ڕۆمانەکەم هەمووی نەخوێندەوە نەمزانی کە نووسەری ڕۆمانەکە یان ئەو دەزگایەی کتێبەکەی چاپ کردبوو چەندە لە هەڵبژاردنی ئەو وێنەیە بۆ بەرگی کتێبەکە لێزانی نواندبوو. ڕۆژی هەینی بوو و کە دەستم بۆ خوێندنەوەی ڕۆمانەکە کرد و لە ڕۆژی دووشەممە تەواوم کرد. من بە مەبەست دەڵێم تەواو بوو چونکە جگە لە ڕێکەوتەکە و هێندێک وێنای جوانی نێو ڕۆمانەکە نەبێت، بە دیدی من ڕۆمانەکە هەر لە سەرەتاوە مردووە و پێویستی بە نووسەرێکی شارەزاترە زیندووی بکاتەوە.
    برا پەلە مەکە، هەنووکە دەچمە سەر گێڕانەوەی ڕێکەوتەکە. بە دەر لەوەی کارەکتەری سەرەکیی ڕۆمانی (ئلیشا) کۆتایێکی گەلێک خەمناک و تراژیدی چاوەڕوانی دەکات. من گەلێک چێژم لە خوێندنەوەی چیرۆکی ئەویندارییەکەی نێوی وەردەگرت و بەلامەوە ئاکارێکی زۆر جوان بوو. پاش نیوەڕۆی ڕۆژی شەممە بوو و نازانم لە چی شوێنێکی نێو ڕۆمانەکەدا بووم لەو کاتەی بینیم مێروولەیێک بەسەر پانتایی ڕووپەلەکەدا زۆر بە بێباکی پیاسە دەکات. نازانم بۆچی پەنجە گەورەم بە نیازی کوشتنی بەرەو مێروولە گەلێک ورد و گچکەکە درێژ کرد، بەڵام ئەوەی جێگەی سەرسامی و باوەڕنەکردنم بوو ڕووی دا.
    چونکە لەو کاتەدا بینیم مێروولەکە یەکسەر چوو لەسەر وشەیێک وەستا کە نووسرابوو، مەمکوژە!
    لە دوای ئەم دانیشتنە، کۆتا ئاخاوتنی سنجاوی ئەو بوو کە ئەگەر ڕۆمانی (ئیلشا) هیچ سوودێکی بۆ ئەدەب و زمانی کوردیش نەبووبێت، خۆ ڕۆژێک لە ڕۆژان مێروولەیێکی لە مردن ڕزگار کردووە!
    لەگەڵ سنجاوی، ئێمە جارێکی دیکە یەکدیمان نەبینییەوە.
    لە ماکدوناڵدز تۆڵەی کاتی ون بووی کوڕە دە ساڵییەکەم بە نزیکەی دە دۆلارێک سەندەوە. لە کاتژمێر دووی پاش نیوەڕۆ بە هەمان ڕێگەی چوونمان بۆ کتێبخانە کێکە چۆکڵێتیەکە بەرەو ماڵ گەڕاینەوە. وەبیرهاتنەوەی ڕووداوی یەکتر ناسینم لەگەڵ سەردار سنجاوی کەمێکی مابوو مینا کاتژمێرەکانی کوڕەکەم لە دەرەوەی شوێنی مەکدۆناڵدز ببێت بە گەڵایێکی پایزی بەر با.
    لە دوای تێپەڕینی چەند هەفتەیێک و خوێندنەوەی هەردوو کتێبەکەی دۆست و زافۆن، ڕۆژێک لە ماڵەوە بە دیار شاشەی تیڤی دانیشتبووم و بە ڕێکەوتێکی گەلێک سەیر دیمەنی سنجاویم بە گەردێک لە گۆڕانی ڕووخسارییەوە بینی کە لەمەڕ پیشانگایێکی هونەری نوێی بە ناوی (دوای گورزە ڕووناکییەکان) ئاخاڤتنی بۆ پەیامنێری کەناڵەکە دەکرد.
    ماوەی یازدە ساڵ بوو مینا سنجاوی ڕوو ماندوو و پرچ هەنووکە ماشوبرنج، پەنابەری و دووری لە زیدی باو و باپیران بە نادڵی خۆم بۆ منیش ببوو بە چارەنووسێکی هەناسە درێژ و نەگۆڕ. شوێنێکی وەها دوور کە مرۆ هەرگیز بە سانایی بۆی نەلوێت سەردانی خوشک و برایانی بکاتەوە، چی جای کەسێک کە تەنیا یەک جار بە دیداری گەیشتبێت.
    من پێشتر هەوڵێکی وەهام نەدابوو پردی پێوەندیێکی تۆکمە لەگەڵ سنجاوی ڕۆنا بکەم، هەتا ڕۆژێکیان لەو کاتەی لە خۆڕا دەستم بە نێو ڕووپەلەکانی فەرهەنگێکی زمانی ئینگلیزی دەگێڕا کە لە کوردستانەوە لەگەڵ خۆم بۆ ئەودیوی ئۆقیانووسەکانم هێنابوو، ژمارەی تێلیفۆنی ویم لەسەر پارچە کلینیکسێکی بچووکی نەخشاو بە لۆگۆی قاوەخانەکەی شاری هەولێر دۆزییەوە. ئەویش لە ڕۆژێکدا بوو کە دەمێک بوو لە خوێندنەوەی ڕۆمانەکەی جان دۆست و کۆچیڕۆکەکانی کارلۆس زافۆنم ببوومەوە کە یەکێکیان دەربارەی نیگارکێش و تەلارسازێکی ناوداری شاری بەرشەلۆنە بوو بە ناوی ئەنتۆنی گاوی.
    لە ڕۆژانی پشوو بۆ تێشتی سەر لە سپێدە من هەمیشە ئاڤەگادۆیێک لە شێوەی چوارگۆشەی بچووک بچووک پارچە دەکەم و لەگەڵ هێلکەی برژاودا تێکەڵی دەکەم. جارێکیان بەر لەوەی توێکڵ و ناوکەکەی ئەم میوە سوودبەخش و سەوز و چێژ خۆنەسەپێنە فڕێ بدەم، هەمووییم لە سەر مێزەکە دانا و لە خۆڕا لە ژێر دەستم شێوەی مرۆیێکی لێ دروست بوو. سەرەتا وەهام زانی کارە سادە و شێوە هونەرییەکەم بە هۆکاری تەواوکردنی خوێندنەوەی چیرۆکەکەی زافۆنەوە بووە دەربارەی گاودی. لێ، دواتر پاش ئەوەی ژمارەی تێلفۆنی سنجاوی لە نێو فەرهەنگەکەدا وەگیر دەکەوێتەوە و، بڕیار دەدەم دواتر لە ڕێگەی ڤایبەرەوە نامەیێکی کورتی بۆ بنێرم. وێجا بەزمەکە لەوەیش سەیر و واوەتر دەڕوات!
    هەنووکە ڕۆژ و شوێنی دانیشتنەکەم لەگەڵ سنجاوی وەبیرم دێتەوە لە ٠١/٠٦/٢٠١١ لە شاری هەولێر. چونکە سنجاوی لە سەروەختی نووسینی ژمارەی تێلیفۆنەکەی لەسەر پارچە کلینیکسەکە گوتی : برا، سەیری ئەم ڕێکەوتە بکە، کۆدی تێلیفۆنی وڵاتەکەی لێی دەژیم ژمارە شەست و یەکە!
    دیدارێکی کورت و پڕ لە وزە بوو. ئەنجامەکەی لە دەرچوونماندا لە قاوەخانەکە کەمێکی لێ وەدەرکەوت و سجاویم بەهۆیەوە باشتر ناسی. لە سەر جادەکە ژنێک بەرەو ڕوومان هات و منداڵێکی ساوای لە باوەش بوو و نازانم چۆن وەها زوو درکی بەوە کردبوو کە بۆنی دۆلار پتر لە سنجاوی دەهات لەوەی لە من. بۆیە بە ڕوویێکی خەمناکەوە لە بەرانبەریدا وەستا و دەستی پان کردەوە و گوتی کە لە شارۆچکەی گوڵاڵەوە هاتووە، پاش ئەوەی گروپێکی توندڕەو هاوسەرەکەیان لە پێش چاوانی و لەبەر دەرگەی ماڵەکەی وەبەر گوللە دابوو.
    سنجاوی گەلێک بەخشندە دەرکەوت و گوێی پارچە دۆلارێکی لە نێو گیرفانێکی ڕاکێشا کە وێنەی پیاوێکی تووڕەی سەر و سمێڵ و ڕیش پڕی لەسەر بوو و بە شەرمەوە بۆ ژنەکەی درێژ کرد. ژنە بەر لەوەی بڕوات، لەگەڵ هی سنجاوی گوێیەکانی منیشی پڕ کرد لە ستایشی جوان و وشەی شیرین و نزای پاڕانەوە لە خودای مەزن کە دەست بە تەمەنمانەوە بگرێت.
    بەر لەوەی کوڕە دە ساڵییەکەم ئەو ڕۆژە وە ئاگا بێت، بە ئایفۆنەکەم چەند وێنەیێکی پیاوەکەی لە پاشماوەی ئاڤەگادۆیەکە دروستم کردبوو، دەجرکێنم. دواتر کە ئێوارە دادێت و وەک ئەوەی داهێنانێکی گەلێک مەزنم ئەنجام دابێت بە شێوەیێکی وەها لە هونەرە سادەکە دەڕوانم و ناخوازم تێکی بدەم. بۆ خۆ وەدەرهێنانێکی ساویلکانە لە بەرانبەر داهێنانە مەزن و بەرچاوەکانی پاڵەوانەکەی چیرۆکی زافۆن و دەرکەوتنی سنجاوی لە کەناڵێکی جیهانیدا، ژمارەکەی بە کۆدی (٦١) وە لە ڤایبەرەکەم لێ دەدەم و وێنەکە لەگەڵ پەیامێکی کورت بۆ کیشوەرە دوورەکەی ژێر گۆی زەوی دەنێرم.
    بە شێوەیێکی سەیر دیمەنی پیاوە ئەڤەگادۆیەکە دەستێکی گەلێک کورت بوو و قاچێکیشی گەلێک درێژ. من لە بارێکی دارایی واوەتر و گەلێک جوداتر بووم لەو ڕۆژەی کە مینا سنجاوی نەشیا بووم هاوکاری ژنە گوڵالەییەکە بکەم. بۆیە دەتگوت شتێک لە نەستمدا بۆ دروێنەی کاتێکی بەسەرچوو هەڵیکوتابووە سەر پەنجەکانم، نامەکەی ڤایبەرم بۆ سنجاوی بەو شێوەیەی خوارەوە نووسی:
    بەڕێز سنجاوی،
    سڵاو،
    (بە دەر لەم پەرەگرافەی خوارەوە، تەواوی ناواخنی نامەکە لەم چیرۆکەدا پەڕیوە!)
    خودای میهرەبان مرۆی بە ئەندازەیێک خۆش دەوێت، ئەگەر لە شوێنێک مووی سەری پیاوێک هەڵوەری، لە شوێنێکی دیکە ڕووی ژنێک وەک مانگی تابانی لێ دێت. کەسێک دەستێکی کورت بوو بۆ هاوکاری، لێ ئەگەر بە چاکی لەشی خۆی ڕابمێنێت، دەبنێت قاچێکی چەندە درێژە بۆ سەردانی. مرۆ چاکە، کەمێک تیڕامانی هەبێت و لە ڕۆژگارەکانی گۆرین پەند وەربگرێت. واتە وەها چاكە ئەو بە ئاوەدانکردنی ناخی خەریک بێت لە بری بە نایلۆن کردنی ڕووخساری. ئاڤەگادۆ میوەیێکە، لە دەرەوە ڕەنگی تەڵخە و جوانیێکی ئەوتۆی نییە، لێ کە ناخی دەکەیتەوە سەرباری بێتامییەکەی، سەوزییەک دەبینی هێندەی بەهاری دەڤەری چۆمان گەش!
    هاوڕێت
    دڵدار
    ١٠/٠١/٢٠٢٣
    لە دوای هەناردنی پەیامەکەم من هەرگیز چاوەڕوان نەبووم وەڵامەکەی وەها بە زوویی وەربگرمەوە، بە تایبەت کە کەسی بەرانبەر ناو و دەنگێکی هەبێت و لە بوارێکدا گەلێک داهێنەر بێت. سنجاوی نامەکەی وەها نووسیبوو کە ڕەنگدانەوەی یەکتر ناسین و دیدارەکەی قاوەخانەکەی بە جوانی پێوە دیار بوو. لێ، ئەوەی لە هەموو شتێک پێداگری لەسەر کردبوو، ئەوە بوو کە ناردنی مرۆ ئاڤەگادۆییەکە بەدەر لە شێوە هونەرییەکەی جێگەی ئاماژەیە بۆ ڕێکەوتێکی گەلێک سەیر و ناوازە و باوەڕنەکراو.
    سنجاوی نووسیبووی سەرباری ئەوەی کە ئەو بە هیچ شێوەیێک لەو خەیاڵەدا نەبوو دوای پتر لە دە ساڵ لە دیداری نێو قاوەخانەکە، جارێکی دیکە بە ڕووداوەکە پێوەست ببێتەوە. شتی گرنگتر ئەوە بوو کە لەو کاتەی نامەکەی منی لە ڤایبەر پێگەیشتبوو، ئەو لە قاوەخانەیێکی لاچەپەکی شارەکە دانیشتبوو کە چەندین ساڵ بوو بە هۆی مژووڵی ژیان و کارە هونەرییەکانی بۆی نەچوو بوو.
    پێشتر لەو کاتانەی هەمیشە سەردانی قاوەخانەکەی کرد بوو، هەرگیز بە ڕێکەوتیش منداڵێکی نەبینیبوو لە نزیکی شوێنەکەدا یاری بکات یان تێپەڕێت. لێ، لە سەروەختی کردنەوەی پەیامەکەی ڤایبەر، دەبینێت دوو منداڵ لەسەر جادەکە تۆپێن دەکەن و دواتر لە پڕ تۆپەکەیان لێ هەڵەتە دەبێت بۆ دووری پیادە ڕۆییەکە دەچێت. لەو کاتەدا پیاوێکی کەڵەگەت بەوێدا ڕەت دەبێت وەک ئەوەی مرۆیە لە ئاڤەگادۆیەکە بێت و لە نێو تێلیفۆنە دەستییەکەییدا دەرچوو بێت. یان لە پێش چاوی سنجاوی شێوەی گەلێک لە باڵندە مرۆیینە سەر ڕووتەکەی سەر بەرگی ڕۆمانی (ئیلشا) دەچوو کە لە دوورەوە بۆ لای وی فڕیبێت. کەچی ئەوەی جێگەی تێڕامان و سەرسامی بوو سنجاوی بوو کە دەبینێت پیاوەکە دەستێکی لە نیوە بڕاوەتەوە و کورتە، لێ قاچێکی درێژ کردبووەوە بۆ ئەوەی شووتێک لە تۆپەکەوە بدات بۆ لای دوو منداڵەکەی بگەڕێنێتەوە.
    لە ئاست ئەو ڕێکەوتەدا کە هاوکات بوو لەگەڵ کردنەوەی پەیامەکەی ڤایبەر، ئەو لەسەر کورسیی قاوەخانەکە بۆ ماوەیێک دۆش داما بوو و نەیدەزانی چی لێکدانەوەیێک بۆ پێشهاتەکە بە زەیندا بهێنێت. لێ، بەر لەوەی دیمەنەکەی زۆر لە پێش چاودا بگۆڕێت، یەکسەر وێنەی پیاوەکە بە ئایفۆنەکەی دەگرێت و هەر لەوێدا لەگەڵ پەیامێکی کورتدا بۆ منی ڕەوانە دەکاتەوە.
    لێرەوەڕا بە هۆی وێنەی پیاوە ئاڤەگادۆییەکە و پەیامەکەم پردێکی پتەو لە پەیوەندی لەگەڵ سنجاوی نیگارکێش چێ بوو و دواتر ئەو لە هەموو نامە و تێلیفونەکاندا پێداگری لە یەک شت دەکرد کە من ڕوو بکەمە بواری نووسین. سنجاوی پێی وەها بوو هەر ڕۆژێک پەنجەکانم بخەمە سەر کیبۆردی لاپتۆپەکەم دەشێم سەرەداوی چیڕۆکێک بە شێوەیێکی گەلێک چاکتر و ڕەوانتر لە هی نووسەرە نەناسراو و پەراوێزخراوەکەی ڕۆمانی (ئیلشا) بگێڕمەوە.
    لێ، هێندەی دەمهێنا و دەمبرد نەدەشیام خۆم لەو ڕێگەیەی هاتونەهاتەی نووسین بدەم. نەمدەویست وەک نووسەری ڕۆمانی (ئیلشا)م بەسەر بێت و شتێک بنووسم کە کەس توانای خوێندنەوەی نەبێت. لێ، سنجاوی بە پێچەوانەوە بە جۆرێکی دیکە لە ڕۆمانەکەی دەڕوانی و دەیگوت کە ئەو هەر کاتێک وێنەی ئایلان کوردی لە شوێنێکدا دەبینێت یەکسەر چاوانی پڕ لە ڕوندک دەبن و بەشێکی گرنگی ڕۆمانی (ئیلشا) وەبیر دێتەوە. هەروەها سەرباری یادەوەرییەکەی خۆی لەگەڵ مێروولەکەدا و هەواڵی بەردەوامی ئەو بەلەمانەی لە ئاوەکاندا نقووم دەبن ڕووداوەکانی دیکەی نێو ڕۆمانەکەی بە ئاسانی لە پێش چاوانی وێڵ ناکەن. بۆیە بیرۆکەی زیندوو کردنەوەی ڕۆمانەکە، شتێک بوو سنجاوی هەرگیز نەیدەتوانی لێی هەڵبێت.
    دوا جار ملم بۆ پێداگرییەکەی سنجاوی دا و هێندێک پشکنینم دەربارەی ڕۆمانی (ئیلشا) کرد. لە دوای نزیکەی نیو کاتژمێر گەڕان بە نێو تۆڕەکانی ئینتەرنێتدا، بەدەر لە یەک تاکە نووسین کە هی ژنێکی نووسەر بوو بە ناوی مریەم، لە هیچ شوێنێکی دیکە شتێکی وەها بەرچاو دەربارەی ڕۆمانەکە نەبوو. لە بری ئەوە ئەفسووس زۆر بە زوویی لە سایتێکی دیکەدا هەواڵی مەرگی ئەو ژنە خانەدانە دەخوێنمەوە کە مینا پاڵەوانی ڕۆمانی (ئیلشا) نەخۆشی شێرپەنجە بۆی بوو بە گورگێکی گەلێک دزێو و ناوەختە.
    من لە بیرۆکەی نووسین سارد ببوومەوە و خوازیاربووم تەنێ کوڕە دە ساڵییەکەم بە کوردیێکی جوان ئاخاڤتن بکات و بنووسێت و بخوێنێتەوە. بۆیە بۆ سبەینێ ئەو ڕۆژە پلانێکم ڕێکخست کە جارێکی دیکە بچینەوە کتێبخانەی گەورەی شار و هەردوو کتێبەکەی جان دۆست وکارلۆس زافۆن بگەڕێنینەوە و بەڵکە ئەجارە کتێبێک بە زمانی کوردی دەدۆزینەوە.
    بۆ شەوێ لەگەڵ خەونێکی سەر سوریالی و بن بەترس وەئاگا هاتم و ڕووم ئارەقەی ساردی لێ دەچۆڕایەوە. لە خەونەکەمدا سوارچاکێکی سەردەمەکانی دێرینم دەبینی کە سواری سەر پشتی گیانلەبەرێکی زەبەلاح ببوو و لە دوورەوە نەدەشیام هیچی لێ هەڵبێنم. دیمەنەکە لە نێو گەردەلوولی تۆز و خۆڵێکی وەها بوو و ئاسان نەبوو هیچ ناوێک بە باڵای سوارچاکەکە و گیانلەبەرەکە هەڵبڕیت. کاتێکی زۆری نەخایاند سوارچاکەکە بە تاو بەرەو ڕووم دەهات وەک ئەوەی شتێک بینیبێت کە لە من نادیار بێت. چاوەکانم هەڵگڵۆفی و نیازم وەها بوو دیمەنەکە لە نێو تۆز و خۆڵدا بە جوانی ببینم. لەو کاتەدا بوو سنجاویم بینی بەسەر پشتی کەنگەرێکی زەبەلاحەوە بوو کە سەر وشتری پێوە بوو. سنجاوی بەرەو نزیکتر دەهات و هاواری لێم دەکرد: کاکە بەردەمم بەردە!
    لەو کاتەدا من لە شوێنی خۆم بە تاو ڕاپەڕیم و یەکسەر ئاوڕم بۆ لای پشتەوە دایەوە. لێ، چی ببینم! مرۆیە ئاڤەگادۆییەکە مینا کارەکتەرێکی ترسناکی نێو یارییە ئەلیکترۆنییەکان دەستی کوڕە دە ساڵییەکەمی گرتبوو و خەریکە بیڕفینێت. دیمەنێکی گەلێک ترسناک بوو و من لە شوێنی خۆمدا وشک ببووم و نەمدەزانی چی بکەم. ئیدی، دڵی خۆم بە چاو گێڕان بۆ سوارچاکەکە دەدایەوە کە ناوی سنجاوی بوو.
    من هێشتا دەستم نەکردبوو بە کەپر بۆ چاوەکانم کە ئەوجارە سنجاویم بینییەوە خێراتر کەنگەرەکەی بەسەر شەقامێکی قیڕتاودا تاو دەدا و وەدوای پیاوە ئاڤەگادۆیەکە کەوتبوو و هاواری دەکرد: مەکە دۆناڵدە دز! مەکە دۆناڵدە دز!
    من لە ئاکامەکانی هات و هاوارەکە نەدەگەیشتم و نەمدەزانی پێشهاتەکە خەونێکە دەیبینم. لێ، دەنگی دوا تیپ لە هاوارەکەی سنجاوی ویزەویزێکی سەیری خستبووە نێو گوێچکەکانم و کەمێک مابوو پەردەکانی بتەقن. لە تاو ئازار خۆیشم نەمزانی چۆن لە پڕ لە سەر جێگەی خەو ڕاپەڕیم و بە دوو چاوی بە خەوەوە بەرەو ژووری کوڕەکەم چووم.
    سەر لە سپێدە کوڕەکەم بە بزەیێکی جوانەوە لە خەو ڕا بوو و بەیانی باشی بە زمانی ئینگلیزی لێم کرد. لە بەرانبەردا من بە هۆی شادمانی خەوتنم لە ژوورەکەی بە زوویی پێشنیازی چوون بۆ کتێبخانە، لەگەڵ مەکدۆناڵدزم خستە بەردەمی. کەچی ئەوەی هەرگیز چاوەڕانی نەبووم ڕووی دا. کوڕەکەم لە خۆڕا دوو وشەی بە زمانی شیرینی کوردی هێنایە سەر زاری و یەکسەر گوتی: بابە، کەباب!
    لەگەڵ بیستنی ئەو پەرسڤەی کوڕە جوانەکەم، دڵم بوو بە کەباب و ڕوندکی نێو چاوەکانمی کرد بە هەڵم. ئیدی وەک ئەوەی زێڕ و زیوم لە ئەشکەوتەکەی سم سم دۆزیبێتەوە یەکسەر خۆم گۆڕی و دەستی کوڕەکەم گرت و بۆ دەرەوە چووین.
    لە دوای خویندنەوەی چیڕۆکەکانی زافۆن بە هەواڵی مەرگی ناوەختەی ئەم نووسەرە کەتەلانییەیشم زانیبوو بە نەخۆشی شێرپەنجە! بۆیە بە نیاز بووم هەر بگەم کتێبخانەکە داوای ڕۆمانە بە ناو ودەنگەکەی (سێبەری با) بکەم. کوڕەکەم بە درێژایی دوو کاتژمێر مانەوەمان لە کتێبخانەکەدا ئارامیێکی وەهای نواند کە چاکە لە دەرەوەی چیرۆکدا پەسن و گێڕانەوەی بۆ بکرێت. ئەو لە چاو جاری یەکەمی چوونمان بۆ کتێبخانە، نێوانی زەوین و ئاسمانی پێشان دا و دەتگوت شەوی پێشوو خەونێکی سەد و هەشتا پلە پێچەوانەی ئەوەی منی بینیبوو.
    من بەر لەوەی خۆم لە پێش پیاوە سەر قژن و ڕیشدارەکەی پێش کاونتەرەکە ببینمەوە و داوای ڕۆمانە جوانەکەی کارلۆس زافۆنی لێ بکەم، لەگەڵ کوڕەکەم بە نێو بەشی زمانەکاندا گەڕا بووین و کاتێکی زۆرمان بە سەیرکردنی ناونیشانی جوانی کتێبان زیندوو کردبووەوە. دواتر هەر کە پێمان نا نێو بەشی زمانی فارسی لە نێو کتێبە ڕەسەن و وەرگێڕاوەکاندا کەمێک ماینەوە. دواتر من یەکسەر خەریک بوو باڵ بگرم لەو کاتەی کتێبی ئەلفوبێی کوردی ئەمین باڵدارم بینییەوە کە دیار بوو بە ئازارەوە شوێنی خۆی لە نێوان دوو کتێبی شان و مل زلی مێژوویی کردبووەوە. چونکە لەو کاتەی کتێبەکەم دەرهێنا، بینینم بەرگەکەی کەمێک گەچراو و دڕا بوو. ئیدی، دوو دڵیم نەکرد لەوەی زوو ڕووپەلەکانی کتێبە بۆ نیگای چاوانی گەشی کوڕەکەم بکەمەوە و بۆ ئەوەی بە دەر لە وێنەی ڕەنگاورەنگ بە شێوەی تیر و کەوانی تیپەکانیش ئاشنای بکەم. بە پێچەوانەی جاری پێشوو کوڕەکەم شادمانی لە چاوانی دەخوێندرایەوە و بێ ئەوەی لێی بپرسم یەکسەر سەری بەڵێی بۆ وەرگرتنی کتێبەکە نەوی کرد.
    دوای ئەوەی کتێبی ئەلفوبێی باڵدارمان لە شوێنێکی ئەستەم و ناخۆشی نێوان دوو کتێبی مێژوویی خۆسەپێنەردا ڕزگار کرد و بە هاوشانی لەگەڵ ڕۆمانی (سێبەری با) ی زافۆن تاوێکی درێژ بە نێو جادە و شەقامەکانی شاردا گەڕاین. من لەو ماوەیەدا هەر چاوێکم کردبوو بە دوو چاو بەڵکە ئەمجارە لە جاری پێشوو و لە چیرۆکی گەڕان بە دوای مەکدۆناڵدزدا زووتر چێشتخانەیێکی سەر بە ڕۆژهەڵاتی ناوین دەدۆزینەوە کە خواردنی کەبابی هەبێت. هەروەها لە ترسی بابەتی خەونەکەی دوێشەو هەرگیز خوازیاری ئەوە نەبووم لەو ڕۆژەدا شوێنی مەکدۆناڵدز ببینم.
    دوای کەمتر لە چل خولەک من و کوڕەکەم خۆمان لە چێشتخانەیێکی بچووکدا بە ناوی زافرۆن (واتە زەعفەران) بینییەوە. لە چاوەڕوانیی هاتنی کەبابدا من گەرەکم باڵ بە کوڕەکەم بدەم کتێبەکەی باڵداری لە پێش دابنێم و بۆ خۆیشـم بچمە ژێر سێبەری با و لە نهێنییەکانی ژیان بگەڕێم. لێ، بەر لەوەی بە خوێندنەوەی یەکەم ڕستەی دەستپێکی ڕۆمانەکەی زافۆن شاگەشکە بم، لە سەروەختی کردنەوەی کتێبی ئەلفوبێ باڵداریش بۆ کوڕەکەم شتێکی سەرنجڕاکێش لە دیوی ناوەوەی بەرگەکەی وەدەرکەوت. نووسین و وینەیێک هەبوو کە هێزی داگرتن بە سەر پێنووس و نەخشاندنیان بە ئاشکرا دیار بوو هی دەستی منداڵێکی کوردە.
    “بۆ کتێبخانە
    چۆمان فەرهاد
    وێنەی کێکێکی لوولەک”

بەر لە خوێندنەوەی چیرۆکەکانی نێو کتێبی (شاری هەڵم)، من پێشتر ناوی زافۆنم هەر لە دوورەوە بیستبوو و هیچ بەرهەمێکیم نەخوێندبووەوە. لێ، لەو کاتەی یەکەم ڕستەی ڕۆمانی (سێبەری با) منی لەبەردەم پێشهاتێکی گەلێک نائاسایی و سەیر دانا، هەرگیز نەمتوانی خۆم لە چارەنووسێک نابەلەد بکەم و وەدوای خوێندنەوەیێکی ڕژد بۆ گشت بەرهەمەکانی زافۆن نەکەوم. کەچی، ئەم پلانەم بۆ کاتێکی درەنگتر دواخست و بە خۆمم گوت: دڵدار، ئارام بگرە و هەتا ڕەشنووسی نووسینی چیرۆکێک تاقی نەکەیتەوە خۆت لە دونیای زافۆن مەدە!

“هەرگیز ئەو ڕۆژەم لە بیر ناچێتەوە کە باوکم بۆ گۆڕستانی کتێبە لە بیرچووەکانی بردم.”

لە ڕاستیدا من جۆرێک نیگەرانیم پێوە دیار بوو کە بیرم لە خەونەکەم دەکردەوە و خوێندنەوەی ئەم ڕستەیەی سەروویش قوڕەکەی ژێر پێمی خەستتر کرد. دەتگوت ڕستەکە ئاماژەیێکە و لە زاری کوڕەکەی خۆم دەرچووە و ڕاڤە بۆ گەلێک ڕێکەوتی سەیری نێو ژیانم دەکات. بە تایبەت لەو کاتەی من پێشتر هیچ ڕۆمانێکی زافۆنم نەخوێندبووەو و نەمدەزانی مەبەستی لەگۆڕستانی کتێبانی لە بیرچوو چییە؟
بۆیە پەلەم نەکرد لە خوێندنەوەی ڕۆمانی (سێبەری با) و لە بری ئەوە بە خۆمم گوت: مل بدە بۆ داواکەی سنجاوی لەو ڕۆژەی تارمایی نووسەرێكی لە ڕووخساردا بینیبوو، شتێک بنووسە! ماوەیێکی درێژم پێ چوو هەتا یادەوەریم بوو بە هاندەرم و شیام ئەگەر هیچ نەبێت بڕێک لە ڕیکەوتەکان لە شێوەی سەرە داوی ڕۆمانێک بگێڕمەوە.
دەستپێکی نووسینەکەم وەها دەست پێ کردبوو کە کوڕەکەم پاڵەوانی ڕۆمانەکەیە:
” لە ئاهەنگی دەیەمین ساڵی لە دایکبوونی کوڕەکەم لە بەرانبەر کێکێکی چۆکڵێتی لوولەک وەستاوە و خەریکە فوو لە مۆمەکان دەکات. لەو کاتەدا دووکەڵی مۆمەکان پێش چاوانی لێل و تەماوی دەکەن و دیمەنەکانیش بەرگی ئەفسووناوی دەپۆشن. لێرەوە کوڕەکەم هەست دەکات دەرگاێیک لە پێشی و لە نێو کێکەکەدا دەبێتەوە. دەنگێک بەکزی لە ژوورەوە دێت و کوڕەکەم وەدوای دەکەوێت. کوڕەکەم دەچێتە نێو کێکەکە خۆی لە نێو ڕێڕەوێکی پێچوپەنا دەبینێتەوە خەریکە تێێدا ون دەبێت. لێ دەنگە خۆشەکە دوو پاتە دەبێتەوە و هەمیشە کوڕکەم ڕاستە ڕێ دەکات نەوەک هەنگاوێک بە هەڵە هەڵبێنێت.
دوای تاوێکی درێژ لە گەڕان بە دوای سەرچاوەی دەنگەکە، کوڕکەم لە پڕ خۆی لە نێو قووڵایی و ناوەڕاستی کێکەکەدا دەبینێتەوە کە مینا هۆڵێکی مەزنی هاوشێوەی نێو کتێبخانە یان مزگەوت یان کلێسا دیارە. دیوارەکانی هۆڵەکە پڕن لە دەریچەی پڕ لە کتێب و لێ ئەوەی سەرنجی کوڕەکەم ڕادەکێشێت دیمەنی کێژۆڵەیێکی زۆر ڕوو پاکیزە و ڕند و جوانە کە سەری بۆ نێو ڕووپەلەکانی کتێبی ئەلفوبێی ئەمین باڵدار شۆڕکردۆتەوە وەک ئەوەی لە تێپێک بگەڕێت کە چارەنووسی زمانی کوردی پێ بگۆڕێت. لێرەدا کوڕەکەم لە شوێنی خۆی دەوەستێت و نازانێت هەنگاو بەرەو پێشەوە بنێت یان بگەڕێتەوە بۆ دواوە.
کوڕەکەم تاوێکی درێژ لە بەرانبەر دیمەنی کیژۆڵەکە دەوەستێت و هەست دەکات کلیلێکی هاتۆتە نێو دەستی کە شێوەی تیپێکی مەزن و شکۆداری وەک (ئەلف) و (نوون)ی هەیە. بەرلەوەی کوڕەکەم بڕیار بدات و وەها دڵنەوایی بە خۆی بدات کە کلیلکەکە هی دەرگای چوونە دەرەوەیە لە نێو کێکەکە، نیگای چاوە جوانەکانی لەسەر پارچە تەختەیێکی سەر مێزەکە گیر دەبن کە ناوی کێژۆڵەکەی بە ڕینووسێکی جوان لەسەر نووسرا بوو: چۆمان فەرهاد!
چۆمان فەرهاد سەر هەڵدەبڕێت و بە دەنگێکی ناسک و خۆش بە کوڕەکەم دەڵێت: کاکە گیان، تۆ هەتا فێری ئەلفوبێی زمانی شیرینی کوردی نەبیت، نە دەتوانێت لێرە بچیتە دەرەوە، نە بگەڕێیتەوە ماڵەوە! “
من نیازم وەها بوو سەرە داوی ڕەشنووسی ئەم چیرۆکە بەرنەدەم و سەرهاتەکانی وەها درێژ بکەمەوە و بهۆنمەوە کە دەیان کارەکتەر و شوێن لە نێویدا جێگە و پێگەیان ببێتەوە. لێ، نازانم بە چی هاوکارێک بوو لە پڕ چەند ڕۆژێک لە نووسینی وەستام و دابڕام. دواتر بەر لەوەی وادەی گەڕاندنەوەی ڕۆمانە جوانەکەی زافۆن (سێبەری با) بۆ کتێبخانەی شار نزیکتر بێتەوە، من بڕیارم دا لە بری بەردەوامبوون لە نووسینی چیڕۆکەکەم و سەرەتا لە دەرگای ئەم ڕۆمانە بچمە ژوورەوە. ئیدی پاش ماوەیێک دوای خوێندنەوە و تەواوکردنی ڕۆمانەکە، هەستم کرد من ڕۆڵێکی جودا لە هی کوڕەکەم دەبینم و جۆرە هێزێک پەلکێشی دەکردم کە هەمیشە خوێندنەوە دەخاتە بان نووسین. بۆیە بێ دوو جار بیرکردنەوە ڕەشنووسی نووسینەکەم وەک ئەزموونێکی سەرنەکەوتوو دەخەمە بەر تەوژمی با و بڕیار دەدەم چیدی لە دەرگای نووسین نەدەم؟
لێرەوەڕا ڕۆمانەکانی کارلۆس زافۆن یەک لە دووی یەک لە پێشمدا مینا ئەم کێکە دەرگایان خستە سەر پشت کە پاڵەوانە ژیکەڵەکەی ڕەشنووسی نووسینەکەم، چۆمان فەرهاد نیازی وەها بوو سەرنجی منداڵێکی کوردی بۆ ڕاکێشێت کە زمانی دایکی لە بیر چۆتەوە.
ئیدی دوای خوێندەوەی ڕۆمانی (سێبەی با) هاتن و چوون بەرەو کتێبخانەی شار لەگەڵ کوڕەکەم بووەوە بە نەریتێکی بەردەوام و جوان. لە ماوەیێکی کورتدا کۆی ڕۆمانەکانی کارلۆس زافۆن لە (گەمەی فریشتە) وە بۆ (زیندانیی بەهەشت) و هەتا (وێڵگەی ڕۆحەکان) لە پێش چاوانم سەرباری ڕووداوە خۆش و ناخۆشەکانیان مینا کێکەکان یان زریزەیێکی زێڕین کە بە گەردنی چۆمان فەرهادی پاڵەوانی ڕەشنووسی چیڕۆکەکەمەوە بێت، وەهایان کرد کە هەمیشە زارم بە خوێندنەوە شیرین بکەم و چاوانیشم بە هی منداڵ ڕۆشن!
بەرکەوتنم لەگەڵ دونیای نووسینی کارلۆس زافۆن سەرباری ڕێکەوتەکەی چوونم بۆ کتێبخانەی شار لەگەڵ کوڕە دە ساڵییەکەم کە لە سەرەتای ڕۆمانەکە دەیخوێنمەوە، دەتگوت زادەی ڕۆژێکی هاوشێوەی ژیانی خۆم بوو.
ئەفسووس، مەرگی زافۆن لە ژیانی ڕاستیدا گەلێک بێدەنگتر لە هی کارەکتەرەکانی تێپەڕ بوو! لە بیرمە جارێکیان سنجاوی لە نامەیێکدا نووسیبووی کە لە دوای خوێندنەوەی ڕۆمانی (ئیلشا) ئەگەر نووسەرەکەیشی مردبووایە هێندەی کارەکتەری ڕۆمانەکەی بۆی پەرۆش و دڵتەنگ نەدەبوو.
هەنووکە دوور لە نووسین من مەبەستمە لەو هێزە بکۆڵمەوە و وە دوای بکەوم کە وەهای کرد لێکچوون و ڕێکەوت و پێشهات لەگەڵ سەر لە سپێدەی سەردانە بێ بەرنامەکەم بۆ کتێبخانەی شار دەست پێ بکات. هەروەها دەشێم دەیان نموونەی دیکەی لێکچوونەکان و ڕێکەوتەکان بهێنمەوە کە وەهای کرد ڕەشنووسەکەم لە دوای خوێندنەوەی گشت ڕۆمانەکانی زافۆن بدڕێنم
من لێرە هیچ نیازێکم نییە بە بەڵگەکردن خەریک بم. لێ، ئەگەر بوارم هەبوو لە نامەیێکدا یەک یان دوو دانە لەو ڕێکەوتانە بۆ سنجاوی دەگێڕمەوە. زافۆن لە گشت ڕۆمانەکانیدا کوڕێکی دە ساڵان وەک پاڵەوانێکی سەرەکی و بەردەوامی نێو گشت ڕۆمانەکانی دەناسێنێت و کتێبخانەیێکی شێوە لوولەک و هاوشێوەی کوالیسۆمیش دەکات بە شوێنی سەرەکی ڕووداوەکان. من بەر لەوەی بەو دوو نموونەیە بزانم کە بە ڕژدی وێنەی ئەو ڕۆژەیان نەخشاندبوو کە لە خۆڕا دەستی کوڕە دە ساڵییەکەم گرت و بردم بۆ کتێبخانەکەی شار. دواتریش هەمان ڕۆژ بوو بە هەوێنی دوو ڕێکەوتە سەیرەکەی بە دوای وەرگرتنی دوو کتێبەکەدا هات، هەروەها بە هۆکارێک بۆ پەلکێش کردنم بۆ نێو دونیای سەیری نووسەرێک کە لە ژیانی ڕاستییدا بە دوویدا بگەڕێم.
لێرەوە لەژیڕ کاریگەریی ئەم هەموو ڕیکەوت و گێڕانەوەیە، ئارەزوو بۆ نووسین وەک بڵقی ئاو لە ناخمدا سەرهەڵدەدات و دواتر لە پڕ دەتەقێت!
چۆن سنجاوی لە شاری هەولێر خوازیار بوو بە دوای نووسەری ڕۆمانی (ئیلشا) دا بگەڕێت بۆ ئەوەی دەستکاریی زمان و داڕشتن و ڕێنووسی بە ناو ڕۆمانەکەی بکات و بەرەو کەنارێکی ئارامی ببات بۆ خوێندنەوە، شتێکی وەها لەگەڵ لێدانی خێرای ترپەی دڵم لە دوای خەونە سەیرەکە، لە لە ناخی منیشدا چەکەرە ببوو و پێی دەگوتم: دڵدار لە بری مژووڵ بوون بە خۆت و کوڕەکەت، بڕۆ بە دوای چۆمان فەرهاددا بگەڕێ!
لەگەڵ بیستنی دەنگەکە خۆم لە نێو گومانێکی سەیردا بینییەوە و بە خۆمم گوت هەرچی بینووسم ناگات بە گەردێک لەو هەوڵە جوانەی چۆمان فەرهاد بە بەخشینی کتێبی ئەلفوبێی زمانی کوردی بە مەزنترین کتێبخانەی شار. بۆیە ئەو ڕۆژە بەر لەوەی دەستم نەرم بکەم و نامەیێک بۆ سنجاوی بنووسم و سەرهاتی خەونەکەمی بۆبگێڕمەوە، یان بەرەو ژووری کوڕەکەم بچم و داوای بکەم جارێکی دیکە بەرەو کتێبخانەکە بچین.
بڕیارم دا ئەگەر لەمەودوا لە ڕێگەی کتێبی ئەلفوبێی زمانی کوردی باڵدار و پرسیارکردن لە پیاوە سەر قرژنەکەی کتێبخانەکە چۆمان فەرهادیشم نەدۆزییەوە، بە گوێی کوڕەکەمدا بچرپێنم کە لە داهاتوودا هەمیشە چاو بۆ بەرگی کتێبان بگێڕێت، بەڵکە ڕۆژێک ناوی ئەم کیژۆڵە جوانە لەسەر بەرگی ڕۆمانێکدا دەبینێتەوە کە بە هەمان هەناسەی (گەمەی فریشتە)ی زافۆن یان واوەتریش نووسراوە.
ئەرێ، دەشێم بە کوڕەکەم بڵێم کە لە ڕێگەی ڕستەیێکی وەها لە دەرگای ڕۆمانەکەی چۆمان فەرهاد بچێتە ژوورەوە کە دەڵێت:
مرۆیینە، باشترە بزانن تەنێ بێدەنگی لە زمانی دایک واوەترە!

تێبینی: لەگەڵ تەواوکردنی ئەم چیڕۆکە لە پڕ چاوم کەوتە سەر بۆشایی گەڕانی نێت و بینیم گووگڵ ڕۆژەکەی بە ڕۆژی ئاڤەگادۆ ناوزەد کردبوو. هەروەها جێگەی ئاماژەیە ئەویش بڵێم لەو کاتەی خۆم دوای ئەم ڕێکەوتە لە وشەی ئاڤەگادۆ گەڕام، شیعری شاعیرێكی ئەمریکاییم بینی و خوێندەوە کە تایتڵەکەی ئاڤەگادۆ بوو. لێ، ئەوەی سەیر و جێگەی سەرسوڕمانم بوو هەر کە گەیشتمە کۆتایی شیعرەکە، وشەی کەنگەر لە دوا دێڕدا نووسرابوو!”

دیدار مەسیفی




ڕیتمی نۆستالیژیا لە کتێبە شیعری (دەڕژێمە منداڵیمەوە).. ئاری ئاغۆک

یەکەم پێڵەقەی هاوێشتم
سەراوی دایکم ڕژاند
لەگەڵ ئەودا
چۆڕامە کۆشی مامانێ
یەکەم ناڵە کەگوێم لێ بوو
ئی داکم بوو
دەیچریکاندوو
دەیگوت منداڵەکەم کوانێ؟
یەکێک لە بابەتە گرنگەکانی دنیای شیعر بریتیە لە نۆستالیژیا، کە لە سەرجەم زمان و ئایدیا و بیرکردنەوەکانی ئەدیب و شاعیران دا ڕەنگیداوەتەوە، وەک هەستێکی لەیاد نەکراو هەمیشە لەبەر چاو بەدی دەکرێت، بەڵام قوڵی ئەو هەست و ڕۆچوونە، لە ژینگە و بیرکردنەوەی شاعیرێکەوە بۆ شاعیرێکی دیکە جیایە، لەحالەتێکەوە بۆ حالەتێکی تر جیایە، لەگەڵ ئەوەش دا هەست و سۆزو بیرکرنەوەی هەر مرۆڤێک هەمیشە بەدوای ڕابڕدوو خوازی وێڵە، جا ئەو ڕابردووە، نزیک بێ، یا دوور، وەک حالەتێکی سایکۆلۆژی بەردەوام وا لە مرۆڤ دەکات بەبەراورد بە ئێستا، هەمیشە جوانیەکان لە دوێنێی نزیک و لە ئەوێ ڕۆژێ ی دوور ببینێ!
نۆستالیژیا وەک (هەست)ێک زۆربەمان هەستی پێدەکەین، بێگومان لەزەمەنێکەوە بۆ زەمەنێکی تر و لەقۆناغێکەوە بۆ قۆناغێکی تر گۆڕانکاری بەسەر دادێت، گەلێ جار لە ناو هارمۆنیای ئێستای تەمەن دا ( یەک دەنگ، یەک دیمەن، یا بۆنکردنێک، یا خەیاڵێکی چەند چرکەیی) دەمانباتەوە نێو ماڵی نوستالیژیا، بۆیە هەر مرۆڤێک بەپێی ژینگەو بیرکردنەوەی، جار جارە دەچێتەوە ئەو ماڵە کەپێی دەڵێن نووستالیژیا، بەڵام ئەوەی زێتر لەنێو ئەو ماڵەدا بەقوڵی لەگەڵ یادەوەریەکان دەژی، ئەوا ئەدیب و هونەرمەندو شاعیرانن، چونکە دەربڕین لای ئەوان هونەرمەندانەو شاعیرانە گوزارشتی لێ دەکرێ، کە لە هەر لەپەنجەرەیەکی یادەوەریەوە سەدەها روانین دەبینرێ، وەک:
-پەناهەندەیی: دەتباتەوە غەریبی نیشتیمان و خاک.
-عیشق و ئەڤین: گەڕانەوە بۆ زەمەنی سۆزداری و موحیببەت.
-منداڵی: گەڕانەوە بۆ ئامێزی دایک و میهرەبانی باوک.
ئەمانە هەمووی لەچوارچێوەی نوستالیژیایانە خۆیان دەدۆزنەوە، هەروەها یەکێک لەو بوارانەی ئەدەب کە (شیعرە) بەزمان و هەست و سۆزی شاعیرەوە لەڕێگەی بیرەوەری کەسی یەوە وێنە گەورەکەی یادەوەریمان نیشان دەدات، بۆیە لەکاتی خوێندنەوە، دەکرێ هەر یەکەمان لە ڕەنگ و ڕەهەندێک خۆمان تێدا بدۆزینەوە.
*(دەرژێمەوە منداڵیم) ناونیشانی کتێبە شیعری تازەچاپکراوی (سەلام عومەر) دیزاینی بەرگ و ناوەڕۆک(هێرش مەغدید) لە دوو توێێ کتێبێکی ٢١٣ لاپەڕەیی بەتیراژی ٥٠٠ دانە چاپکراوە.
*ئەگەر پۆلینی ناوەڕۆکی شیعرەکان بکەین دەتوانین بڵێین لە چەند بەشێک پێکهاتوە، بەڵام فۆڕمە گشتیەکەی وەک ناونیشانی کتێب، دوای خوێندنەوەی سەرجەم شیعرەکان ئەوەی زێتر سەرنجی بۆ خۆ ڕاکێشام، بریتی بوو لەوەی کە زۆربەی دەقەکان لە چوارچێوەی نۆستالیژیا خۆیان دەدۆزیەوە، نۆستالیژیایەکی دوور، ئێجگار دوور، بۆیە لەو ڕوانگەیەوە خوێندنەوە ئەدەبیەکەشمان تەنها بۆ ریتمی یادەوەریەکان دەبێت، چونکە وێناکاری جوان و بنیاتنەر لە وێنەی شیعری و زمانی شیعری سەرجەم بەرهەمەکانی ئەم کتێبە هەستی پێ دەکرێت.
*لێرەدا چەند نموونەیەک لەو تێکستانە دەخەینەڕوو کە لە جیهانە فراوانەکەی (سەلام عومەر)ی شاعیردا ڕووبەرێکی فراوانی داگیرکردوە، ئەگەر تەماشای سنووری جوگرافیای شیعرەکانی بکەین هەست دەکەین (نۆستالیژیا) زاڵە بەسەر هەموو لایەنەکانی دیکەی شیعری، لە ڕژانەوەی منداڵیەوە لەیەکەم لەحزەدا (هەست) وادەکات ئێستاش بەهەمان ریتم (ترس و ژان و ئازارو ئێش)ی شریقەیەک کە بۆ چارەسەر بەکارهاتوە، بەڵام لای شاعیر ئەو دیمەن و سیناریۆیە لەیاد نەکراوەو بۆیە بەهەستە شیعر دەریبڕیوە و ئەو زەمەنەمان نیشان دەدات کە ( خاڵۆ )ی وەک چارەسەرسازێک لە خوارزای خۆی دەدات، لەکاتێک دا خاڵ هەمیشە خۆشەویستە، ئەو شریقەیەی بە دەستی خاڵ لەخوارزای دەدات، گەرچی وەک دووپشک ئاسا پڕ ئێش و ژان بووە، لێ هەر زوو هەڵساوەتەوەو چاکبۆتەوە، ئێستاش ئەو منداڵەی ئەوێ ساڵێ، نەک دوو پشک، خۆی دەکاتە هەزار پشک بەس بۆ ئەوەی حزبەکەی هەستێتەوە، ئەم لێکچواندنەی نێوان مرۆڤ و حزب پێمان دەڵێت شاعیر بە هەستی مرۆڤدۆستیەوە دەڕوانێتە ئەو بابەت و هزرو بۆچوونەی کە هەمیشە لەخەمی دایەو لەبیری ناکات.
هەروەک شاعیر لە (دەرژێمەوە منداڵیمەوە-لاپەڕە ١٧)دەڵێت:
دەرژێمەوە منداڵیمەوە
هەرگیز ئەو شریقەیەم بیرناچێتەوە
کە خاڵە (نورەدین) م
لەنێو قاپە ستیلەکەی دا کوڵاندی و
وەک دوو پشک لەمنی دا
شریقەیەک….
زۆر زوو منی هەستاندەوە
حەزم دەکرد خاڵم ماباو
هەمان شریقەی لەحزبەکەی منیش داباو
هەروەکو من هەستاباوە.
*لە دەرگادان، بریتیە لە حالەتێکی وەئاگا هاتن و ئاگاداربوون لەو پەیام و مەبەستەی مرۆڤ کە لە خەیاڵی دایە، هەر دەرگایەک چەمک و مەفهومێکی هەیە لە ژیان، بەدرێژایی تەمەنی هەر یەکەمان چەندین دەرگامان بینیوە: (دەرگای ڕەنگاوڕەنگ، دەرگای ڕەش، دەرگای خێڕ، دەرگای عیشق، دەرگای موحیببەت، دەرگای دابڕان، دەرگای فرمێسک، دەرگای نەخۆشی و ناخۆشی…..هتد).
لێرەدا شاعیر هەموو دەرگایەکان وەلادەنێت و دەیەوێ هەموو دەرگاکان لەبیر بکات، ئەو دەیەوێ تەنیا لە(دەرگای منداڵی) بدات و هەمدیس بە ریتمی نۆستالیژیایانە بچێتەوە باوەشی ئەو ڕۆژگارەی کە پێیان دەگوت پاکی و بەرائەت و جوانی، بۆئەوەی حیکایەتی ئەو ڕۆژانە لەدەفتەری یادەوەریەکانی بنووسێتەوە، لێرەدا پرسیارە گەورەکە ئەوەیە، گەر ئەو دەرگایەی لێ نەکرێتەوەو (سەلام) یش پڕبێت لە حیکایەتی نەگوتراو ئاخۆ دواجار، چ کارەساتێک ڕوودەدات؟!
ئەوەتا لە (دەرژێمەوە منداڵیمەوە-لاپەڕە ٣١)دەڵێت:
لە دەرگای منداڵیم دەدەم
کەس نایا لێم بکاتەوە
حیکایەتی ئەو ڕۆژانەم لێهەڵدەرژێ و
کەس نایا بۆم کۆکاتەوە!
*(کورسی و میرات) وەک دوو چەمک، وەک (مانا و وێنە ) لێک جیاواز و دوورن، بەڵام شیکردنەوەو نیشاندانی وەک چنینی درامی کۆمەڵە ڕەهەندێکی ئەدەبی و فەلسەفی لەخۆ دەگرێ، لای خوێنەر (کورسی) وەک پێناسەکردنە تەقلیدیەکە لەچوارچێوەیەکی سادەو ساکار خۆ دەدۆزێتەوە، بەڵام بە مانا قوڵی و فراوانیەکەی چەندین ووردە وەڵام لەخۆ دەگرێ، (میرات) یش وەک پێناسە گشتیەکەی، دەمانباتەوە سەر پرس و بابەتێک ئەویش ململانێ و بەش بەشانێ و بەشخواردنی خوشک و براو نەوەکان ، بەڵام لە ریتمی نۆستالیژیای (سەلام عومەر)ی شاعیردا، بە ڕوانینێکی دیکەو بە وێنەیەکی دیکەو بەخوێندنەوەیەکی دیکە ماناکان شی دەکرێنەوە، لای ئەو (ترس) وای لێ دەکات، نایەوێ نەک لەسەر کورسی بەجێماوی باپیرەی بەگومان بێت، بەڵکو گومان و ترسی لە هەموو کورسیەکان هەبێت، بۆیە ئەو لەسەر کورسی باپیرەی دانانیشێت، نەوەک وەک باوکی، بیباتەوە لای باوکی، هەر لەبەر ئەو (ترس)ەش نەک بەخۆی، دەیەوی منداڵ و نەوەکانیشی لەسەر ئەو کورسیە میراتە بەجێماوە دانەنیشن، کەواتە لێرەدا کورسی لە ژیانی خۆی و ماڵباتی، هەر بە تەنیا دەمێنێتەوەو کەس ناوێرێ لەسەری دانیشی، نە بۆ پشودان و حەسانەوە، نە بۆ گواستنەوەی دەسەڵات!
هەروەک لە(شیعری:میرات- لاپەڕە٦٠) دەڵێت:
کورسیەکەی باپیرم ماوە
کە بابم لەسەری دادەنیشت
ئێستا ئەوان نەماون و
منیش ناوێرم
لەسەرکورسیەک دانیشم
کە بۆ لای وانم دەبا.
*لەدنیای ئەدەب دا، (دایک)یەکێکە لە گرنگترین بابەتەکانی شیعر لە هەموو کات و زەمەنێک دا سەرچاوەی میهرەبانی و پاکییە، شاعیرانی کوردیش دایک وەک نوێنەری ئافرەتی ئازاربەخش و کۆڵنەدەریان نیشان داوە، بۆیە بەشێوەیەکی گشتی(دایک) لەشیعردا مانایەکی دوورو قوڵ و جوان و پیرۆزی هەیە، هەر شاعیرێک بەڕوانینێک پێناس و تێکهەڵکێشی دایک دەکاتە تابڵۆی شیعری نەمری و جاویدانی ،(فانۆس)یش لە شیعردا کۆمەڵە مانایەک دەبەخشێ کە سەرەکیترینیان بریتیەلەڕووناکی و هیوا بەخشی، ئەوڕووناکیەش بەرانبەر بە فەزای تاریکی دێت، بۆیە بەکارهێنان و باسکردنی فانۆس لە شیعرو ئەدەب دا، دەلالەتەکانی فرە واتان جگە لە ئامرازی گەیاندنی رووناکی، ئەواپێناسەیەکی قوڵتریشی هەیە، بۆیە لە(ریتمی نۆستالیژیا) ی ئەم کتێبەدا جگە لەبیرەوەریەکانیڕابردوو، ئاماژەدانیشە بە کەلتوورێکی پارێزراوی نەتەوەیی کەڕەنگە بەشێک لە نەوەی ئەم سەردەمەنەزانن فانۆس چییەو چۆنەو بۆ چی بەکارهاتوە؟ بەڵام(سەلام عومەر) لە کورتترین پەیام دا گەورەترین و درێژترین مانای قوڵی کوشتن دەخاتەڕوو.
هەروەکلە(شیعری: فانۆس- لاپەڕە ١٣٧) دەڵێت:
دایکم فانۆسێکی هەبوو
کارەبا کوشتی.




ئەو شاكارانەی شاكار نین!.. سەدیق سەعید رەواندزی

                   
                                                   

خوێنەری كورد، چونكە دەرفەتی ئەوەی بۆ نەڕەخساوە بە زمانی كوردی بەشێكی زۆری بەرهەمە جیهانییەكان بخوێنێتەوە، ئیدی گەلێك شیعر و چیڕۆك و ڕۆمانی، بە ناوی شاكار پێ دەناسێندرێن و كاتێكیش ئەو بە ناو شاكارانە وەردەگێڕدرێنە سەر زمانی كوردی و بە زمانی خۆی دەیخوێنێتەوە، تێ دەگات ئەمانە نەك هەر شاكار نین، بەڵكو ناگەنە دامێنی تێكستی نووسەرێكی ئاسایی كوردیش، نەك نووسەرێكی دیار. لەو سۆنگەیەوە ڕۆمانی (ڕووەكی) هان كانگ، یەكێكە لەو بە ناو شاكارانەی لە سەر ئاستی دنیا و لە نێویشیاندا ئەدەبی كوردی، وەك ڕۆمانێكی ناوازە و داهێنەرانە ناسراوە و ساڵی ڕابردووش نووسەری ئەم ڕۆمانە، نۆبڵی لە ئەدەب وەرگرت. ڕۆمانی ڕووەكی، كە گوایا شاكارێكی ئەدەبی گەورەیە، باس لە ژنێكی كۆری دەكات، كە شەوێك خەونێك دەبینێت و ئیدی دوای ئەم خەونە، بڕیار دەدات ببێتە ڕووەك خۆر و چیتر گۆشت نەخوات. ئەم بڕیارەی، كاردانەوەیەكی گەورەی خێزانی و كۆمەڵایەتی لێ دەكەوێتەوەو هەمووان بە هاوسەر و خێزانەكەشییەوە، داوای لێ دەكەن كە لەو بڕیارەی پاشگەز بێتەوە، بەڵام ئەو هەر سوور دەبێت بەوەی كە ببێتە ڕووەك خۆر، تا سەرەنجام دایك و باوكی لێی دەتۆرێن و هاوسەرەكەشی لێی جیا دەبێتەوە و خۆشی، تووشی حاڵەتێكی دەروونی خراپ دەبێت و دەست لەگەڵ مێردی خوشكەكەی تێكەڵ دەكات و بەردەوام سێكسی لەگەڵ دەكات و دواجاریش دەخرێتە ژێر چاودێری دەروونی و دەبرێتە نەخۆشخانەی دەروونی. واتا كۆی ڕووداوەكانی ئەم ڕۆمانە، ئەوەیە كە باسم كرد. بێگومان گەر لە ڕووی تێماوە بڕوانینە ئەو ڕۆمانە، ئەوا دەبینین شتێكی نوێ و داهێنەرانەی تێدا نییە، تا شایەنی ئەوە بێت وەك شاكارێكی گەورەی جیهانی بناسێنرێت. هەموومان دەزانین، گەلانی باشووری ڕۆژهەڵاتی ئاسیا بەگشتی، ڕووەك خۆرن، خواردنی سەرەكیان بەربوومی ڕووەكی و بوونەوەری ئاوی و سەوزە و میوەیە و لە ڕووی تەمەن و ژیانەوە، ژیانێكی تەندروست دەژین، ئەمەش پەیوەندی بەوەوە هەیە، كە خۆیان گۆشت كەمتر دەخۆن بەراورد بە بەرووبوومی ڕووەكی، لێرەوەش تێمای ئەم ڕۆمانە شتێكی نوێ نییە، چونكە كۆرییەكان خۆیان ڕووەكین، ئیدی ڕەنگدانەوەی ئەم بابەتە و بە تێماكردنی لە ڕۆمانێكدا و پاشان نیشاندانی وەك ڕۆمانێكی گەورەی جیهانی، ئایا هیچ داهێنانێكی تێدایە؟! بێگومان نەخێر، بەڵكو بابەتەكەی زۆر ئاسایی و گشتی و كۆمەڵایەتیشە، ئەمە لەلایەك لەلایەكی دیبكەوە، یە داخەوە ئەم ڕۆمانە بە زمانێكی یەكجار بازاڕییانە وەرگێڕدراوە و لە دەیان شوێنی ڕۆمانەكە باسی دەیان دیمەنی بێ مانای سێكسی، بە زمانێكی ئاست نزم و نا هونەری دەكات، كە ئێمە وەك ڕێزێك لە خوێنەرانی هێژای هەولێر، نموونەمان لەم وشانە نەهێنایەوە ! ئەم جۆرە زمانە، بە هیچ شێوەیەك زمانی وەرگێڕان و نووسین نییە، بگرە لە نێو شەقامیش بەو شێوە بێ ڕتووشە، زمان بەكارناهێنرێت، چ جای ئەوەی لە دنیای نووسیندا ! بە ناو وەرگێڕی ئەم ڕۆمانە، جیاوازی لە نێوان زمان لە ڕووی كۆمەڵایەتی و زمان لە ڕووی هونەری وەرگێڕانەوە نەكردووە، بۆیە هاتووە بە زمانێكی بازاڕییانەی ئاست نزم، ڕۆمانەكەی وەرگێڕاوە، كە دەتوانم بڵێم بە سەدان پلە، لە خوار زمانە میللییەكەشە، چونكە ڕەچاوی هیچ جۆرە هونەركارییەكی زمانەوانی و كۆمەڵایەتی لە ڕۆمانەكە نەكردووە، لە كاتێكدا تەنانەت لە نێوەندە جەماوەریی و كۆمەڵایەتییەكەشدا، كەسانێك بە ئاشكرا ناوی عەورەتەكانی ژن و پیاو، بەو شێوە میللی و بازاڕییە ناهێنن. بێگومان ئێمە دەزانین، لە وەرگێڕاندا نابێ دەستكاری دەق بكرێت، بەڵام دەكرێ تێكستەكە، لەگەڵ زمانی بۆ وەرگێڕدراو بگونجێنرێت، چونكە هەر نەتەوەیەك، خاوەنی كولتوور و داب و نەریتی كۆمەڵایەتی خۆیەتی و ڕەنگە وەرگێڕانەكە لە ڕووی ڕەهەندی كۆمەڵایەتی و پەروەردەییەوە، دوور بێت لە كولتووری كۆمەڵایەتی كۆمەڵگە. ئێمە ڕاهاتووین، هەمیشە نزمترین بەرهەمی ئەدەبی جیهانی، وەك شاكارێكی داهێنەرانە ببینین و بەرهەمی نووسەرانی كوردمان پێ لە پەراوێزی بەرهەمی نووسەرە بیانییەكان لە ڕووی شیعر و چیڕۆك و ڕۆمانەوە بێت، لە كاتێكدا توانای داهێنەرانەی نووسەری كورد لە بواری نووسینی ئەدەب و ڕۆماندا، ئەگەر لە نووسەرێكی ئینگلیز و تورك و كۆری زیاتر نەبێت كەمتر نییە. تا ئەو ڕۆمانەم نەخوێندبووەوە، وامدەزانی وەك خوێنەرێك، بێبەش بوومە لە خوێندنەوەی شاكارێكی گەورەی جیهانی، كەچی كاتێ ڕۆمانەكەم خوێندەوە، ئەوسات زانیم ئەم ڕۆمانە، لە ڕووی بابەت و ڕووداوەوە، هەروەها گێڕانەوەش ڕۆمانێكی زۆر ئاسایی و سادەیە و گەر كوردێك ڕۆمانێكی لەم شێوەیە بنووسێت، بەداخەوە ڕەنگە گاڵتەشی پێ بكەن و هیچ دەزگایەك نەبێت بۆشی چاپ بكات ! ئێمە وا ڕاهاتووین كە پیسایی دوورمان پێ دەرمان بێت، بۆیە ئەوەندەی بە ناو شاكارە بیانییەكان وەردەگێڕدرێنە سەرزمانی كوردی و دەزگاكانی چاپیش لە پێناو پارە ئامادەن چاپی بكەن، ئەوەندە گرنگی بە بەرهەمی نووسەرانی خۆمان نادەین. وا ڕێككەوت، بە دوای ئەم بە ناو ڕۆمانە جیهانییە، ڕۆمانی (گرەوەی چاوەكانی ئەم) ی (ئەحلام مەنسوورم) خوێندەوە، زۆر بە ڕاشكاویی و بەو پەڕی بڕواوە دەڵێم، ڕۆمانەكەی ئەحلام، سەدان جار هونەریتر، فەلسەفیتر، پڕ ماناتر و داهێنەرانەترە، لەو ڕۆمانەی هان كانگ، چونكە ئەوەندە پرس و بابەتی فەلسەفی و هزریی و سیاسی و كۆمەڵایەتی تێدایە و گومان و پرسیار لای خوێنەر دروست دەكات. من دەزانم، ڕەنگە خوێنەرانێك هەبن سەیریان بەو بۆچوونەی من بێت، بەڵام وەڵامی من بۆ ئەوان ئەوەیە، بچن هەردوو ڕۆمانەكە بەدوای یەكتریدا بخوێننەوە، ئەو كات بزانم تێگەیشتنێكی دیكەیان دەبێت یان نا؟!

• پەراوێز: ڕووەكی، ڕۆمان، نووسینی: هان كانگ، وەرگێڕانی: هەژار عوسمان، بڵاوكراوەی ناوەندی غەزەلنوس _ 2016.

*ئەم بابەتە لە ڕۆژنامەی هەولێر ژمارە (4354) لە 30/7/2025 بڵاوكراوەتەوە.




سەبارەت بە بڕیاری بە ڕەسمیکردنی بە ناو “عەبای زەینەبی” لە بەغداد، داهاتوو خراپتر دەبێت!.. شیرین عەبدوڵا

لە هەنگاوێکی کۆنەپەرستانەی نوێدا بەرامبەر بە ژنانی عێراق، کە بوەتە مایەی بەرپەرچدانەوەیـەکی بەرفراوانی کۆمەڵایەتی، ئەنجومەنی پارێزگاری بەغدا ڕۆژی سێشەممە (٣)ی حوزەیران (٢٠٢٥) بڕیاریدا شتێک بە ناو “عەبای زەینەبی” وەک جلوبەرگی ڕەسمی لە پایتەختی عێراق پەسەند بکات.
ئەم بڕیارەش لە بەیاننامەیەکی (هودا جەلیل ئەلعبودە) دا هاتووە کە سەرۆکی (لیژنەی ژینگە)یـە لە ئەنجومەنی پارێزگا سەربە هێزەکانی هاوپەیمانی دەوڵەتی نیشتیمانی.
لەو نامەیەدا (هودا) ئاماژەی بەوە داوە کە ئەمە “بە ئامانجی پتەوکردنی ڕێز و کەرامەت و حەیایە، بەتایبەت لەناو هۆڵەکانی تاقیکردنەوەدا، پاش ئەوەی داواکاریەک بۆ دەنگدان لەسەر پەسەندکردنی عەبای زەینەبی وەک جلوبەرگی فەڕمی پێشکەش کرابوو”، ئەمەش بە بیانووی ئەوەی هەندێک لە مامۆستایان ڕێگریان لە خوێندکارە کچەکان کردووە لە پۆشینی عەبا لە هۆڵەکانی تاقیکردنەوەدا لە ترسی قۆپیەکردن (غەش).
وێنە و ڤیدیۆ و نموونەی ئەم عەبایە بڵاوبۆتەوە کە گوایە (١٤٠٠) ساڵ لەمەوبەر بەکارهاتووە. جێگای سەرسوڕمانە کە مێژوونووسانی سوننە و شیعە لەسەر زۆرێک لە ووردەکاریـیەکانی ئەو سەردەمە مێژوویـیە ناکۆکن، لەوانەش بەرواری لەدایک بوون و مردنی زۆر لە کەسایەتییەکانی ئەو سەردەمە، یان تەنانەت شوێنی ناشتنیان، کەواتە چۆن توانیان بەم ووردییە ئەم پۆشاکە تایبەتە بناسێنن؟ ئەمەش ئەو پرسیارە دەهێنێتە ئاراوە کە ورووژاندنی ئەم پرسە لەم قۆناغەدا پاڵنەری سیاسی پەیوەندیدار بە ئەمڕۆوەی لەپشتـەوەیە، نەک مێژووی ڕابوردوو؟ بە تایبەتی بەلەبەر چاوگرتنی ئەوەی کە عیراق بەرەو هەڵبژاردن دەڕوات!
ئەم بڕیارە بە ڕێکەوت و لەخۆیەوە نەهاتووە. دەسەڵاتی میلیشیاکان و سیستەمی پیاوسالاری ئیسلامی سیاسی دەسەڵاتدار لە عێراقدا زیاتر لە دوو دەیەیە، لە پاش دەسەڵات گرتنەدەستیان لە (٢٠٠٣)وە، لە هەوڵدان بە هەموو جۆرە ڕێگایەک، بۆ سەپاندنی دواکەوتوویی و پاشەکشە بەسەر کۆمەڵگا و سڕینەوەی هەموو شوێنەوارێکی پێشکەوتنخوازی.
هەر لە هەوڵە دووبارەکانیانـەوە بگرە بۆ چەسپاندنی یاسای جەعفەری تا ئەم دواییانە لە (٢١)ی کانوونی دووەمی (٢٠٢٥)دا هەموارکردنە بەدناوەکەی یاسای باری کەسی (١٨٨)ی ساڵی (١٩٥٩)یان پەسەندکرد، ئەویش لە ڕێگەی ڕێکەوتنێکی سێقۆڵی ڕیسوا لەنێوان “پێکهاتە” سەرەکییەکانی پەرلەمان (سوننە و شیعە و کورد). هەروەها پەسەند کردنی بەناو (یاسای ڕێکخستنی ناوەڕۆکی دیجیتاڵی)، لە (١٤)ی شوباتی (٢٠٢٣)دا بۆ دەمکوتکردنی دەنگی ناڕازی و پتەوکردنی ئیستبداد و گۆشەگیرکردنی هەر دەنگێک کە ڕەخنە لە دەسەڵاتە گەندەڵەکەیان بگرێت، ئەمە جگە لە خێراکردنەوەی هەنگاوەکانیان بۆ تەواوکردنی پڕۆژەی بە ئیسلامیکردنی یاساکانی تایبەت بە ژنان و دووبارەکردنەوەی ئەزمونی ڕژێمی ئێرانی لە عێراق، کە بە یاسای خێزان لە عێراق ناسراوە.
لەپێناو داسەپاندنی ئەم جۆرە گۆڕانکارییە کۆنەپەرستانانە، پەنا دەبەنە بەر دەربڕینی بەتاڵ و بێ ناوەڕۆک، لە چەشنی “ڕێز و کەرامەت و حەیا” وەک پێوەری وەهمی بۆ زاڵکردنی باڵادەستییان و کۆنترۆڵکردنی خواستە ڕزگاریخوازییەکانی ژنان و ژێردەستەیی هەمیشەییان، و بەم جۆرە، کۆمەڵگا و نەوە یەک لە دوا یەکەکانیش ملکەچ بکەن، لە کاتێکدا خۆیان بەردەوامن لە گەندەڵی و تاڵانکردن و سەرکوت و کوشتنی خۆپیشاندەران و دزینی مووچەکان و برسیکردنی جەماوەر و لەناوبردنی خزمەتگوزارییە گشتییەکانی وەک ئاو و کارەبا و خانوو بەرە لە ڕێگەی سیاسەتە نیۆلیبراڵیەکانیانەوە، کە ملیۆنەها کەسـی خستۆتەبەردەم نەخۆشی و ئاوارەبوون و دەربەدەری چ بەهاوین لە پلەی گەرمی سەختی سەروو (٥٠) دەرەجە و چ بە سەرمای زستانی عێراق.
باس لە “ڕێز و کەرامەت و حەیا” دەکەن لە کاتێکدا خۆیان هەمیشە خەریکی زیندووکردنەوەی هەموو ئەو شتانەن کە ڕێز و کەرامەتی ژنان پێشێل دەکات، وەک بە یاساییکردنی هاوسەرگیری کچانی مێرمنداڵ لە تەمەنی نۆ ساڵیدا، و بێبەشکردنیان لە مافەکانیان لە میرات وسەرپەرشتی منداڵ و جیابوونەوە، ئەمە جگە لە پاساوەکانیان بۆ هاوسەرگیری کاتی و چەندین داهێنانی تاوانکارانەی دیکە کە دەکەوێتە قاڵبی دەستدرێژی سێکسیەوە. پاشان داوای “حەیا” لە ژنان دەکەن تا دڵنیابن لە ملکەچکردنیان و قبووڵکردنیـیان بە دڕندایەتی کۆنتڕۆڵی پیاوسالاری.
ڕەنگە ئەم بڕیارە شتێک لە گاڵتەجاڕی پێوە دیار بێت؛ هۆڵی تاقیکردنەوە چ پەیوەندیەکی بە “ڕێز و کەرامەت و حەیا” وە هەیە؟.. و لەهەمان کاتدا سەرچاوەی تووڕەییشە، چونکە ڕەنگە وا لە هەندێک خێزان بکات بسڵەمێنەوە لە ناردنی کچەکانیان بۆ دامەزراوەکانی پەروەردە و خوێندن مەگەر بە پۆشینی جۆری پەسەندکراوی عەباوە نەبێت، نەوەک تۆمەتباربکرێن بە کەمی “ڕیز و کەرامەت و حەیا”.
هەر ئەمەشـە مەبەستی ئەم جۆرە یاسایانەیە، کە سەپاندنی ئاستەنگی و سنووردارکردنی خوێندنی ژنان و لەکەدار کردنی ناوبانگی دامەزراوەی پەروەردەیی و لەقەڵەمدانیانە وەک شوێنێک کە ئاسایشی تێدا نییە بۆ ژنان، بە مەبەستی ئاسانکاری بۆ داسەپاندنی شتی خراپتر.
١١ی تەمموزی ٢٠٢




بۆچی بەدوای شعردا چیرۆك و رۆمان؟.. سەلام عومەر

تەواوی ژانرە ئەدەبیەكان گرنگە بخوێنرێتەوە، چونكە هەموویان سوودبەخشن و لە بوارەكانی خۆیاندا چێژت دەدەنێ، خوێندنەوە بەگشتی پڕت دەكا لە زانیاری و رۆشنبیری گشتیت فراوان دەكا، ئەگەر جاران شیعر پانتاییەكی بەرفراوانی لەنێو خوێنەران داگیر كردبوو، چونكە ببووە چەكی تێكۆشان و لە پاڵیشیدا تەواوی ژانرەكانی دی لە خۆیدا كۆكردبۆوە، ئەوە چیرۆكەكانی بەرئاگردان و حیكایەتەكانی شەوانەی باپیرانمان بەس بوون تا شەوانە لەنێو خەیاڵدا بنووین، وەلێ لەهەمان كاتدا ئەوسا شیعر پێشڕەوایەتی شۆڕش و سەردێڕی وتاری سیاسەكانی كوردستان بوو، بەتایبەتیش كە زۆرینەی هەرە زۆری خوێندەوارەكانی حوجرە و قوتابخانەكان لەڕێگەی شیعرەوە پانتاییەكانی ئەدەبی شۆڕشگێڕیان ناساند، زۆرینەی هەرە زۆری سیاسی و سەركردەكانی نیشتمان شیعریان كردبووە درووشمی پارتەكانیان، لە هەگبەی هەرتێكۆشەرێكی نیشتماندا چەندین دیوانە شیعر هەبوو، لە رادیۆو راگەیاندنەكانیاندا هەر بەشیعر دەستی پێدەكردو بە ئەیرەقیبیش كۆتایی دەهات.
ئەوكاتانە شیعر لەنێو دیوەخان و شەوانی بەر ئاگردان و تەنانەت زمانی منداڵەكانی پێدەپژا، هەر لە لایلایەی دایك و تا پەندو ئیدیۆمە كوردیەكان، ئاخر ئەوكاتانە شیعر باری زۆر گرانبوو جگە لەلایەنی شۆڕشگێڕیەكەی داستان و بەیت و چیرۆك و چامەی پێدەنووسرایەوە، هۆكارەكەی نەبوونی چیرۆك نووس و رۆمان نووس بوو، ئەو توانایە نەبوو تا لەجیاتی شیعر بەشێوازێكی دی پەیامەكان بگەیەنن بۆیە زۆرینەی نووسەران پەنایان بۆ شیعر دەبرد و لەوێوە گیانی شۆڕشگێڕی و تواناكانی خۆیان دەسەلماند، هەڵبەتە گەیشتنیشی ئاسانتربوو و زووتریش خوێنەر و گوێگر ئەزبەری دەكرد، ئەوە جگە لەوەی سەد ساڵێك لەمەو بەر خوێندەواری كەم بوو و زۆرینەش بەزمانی داگیركەرەكان دەیاننووسی ئێستا كە نووسەری چیرۆك و رۆمان زۆرە و هەروا وەرگێڕەكانیش شاكارەكانی نووسەرە جیهانیەكانیان بۆ كردوینە كوردی، بەتایبەتیش بەزمانێكی سادەتر دەنووسرێ، خوێنەری خوێندنەوەی رۆمان زۆر بوەو بەتاسەوە بەدوایدا دەگەڕێن، رۆمان چ دیرۆكی بێت یان خەیاڵ خوێنەر دەباتە جیهانێكی دی و لەگەڵ كارەكتەرەكاندا دەژی دەچێتە نێو روداوەكان و چێژ لە سەركەوتنی پاڵەوانەكە وەردەگرێت و بەگلانیشی دڵتەنگ دەبێت، خۆ ئەگەر رۆمانەكە دیرۆكی بێت و پشت بەخەیاڵ ببەستێ ئەوە رابردوو وەبیر خوێنەر دێنێتەوە و پێی دەڵێ تۆ لەوێوە هاتووی، ئەویش دەچێتەوە دواوەو لەگەڵ كەوتن و هەستانەوەكاندا لەگەڵ سادەیی ژیانی رابردوودا دەچێتە نێو خەیاڵ و چێژ لەم گەڕانەوە دەبینێت و زۆر جاران ئەگەر رۆمانەكە كاریگەر بێت و بەزمانێكی جوان داڕێژرابێت ئەوە خوێنەر حەزدەكات رۆمانەكە درێژ ببێتەوە.
دوای خوێندنەوەی هەر رۆمانێك خوێنەر لە زۆر بواردا سوود دەبینێت جگە لە چێژ زانیاری لەسەر رابردوو یان خەیاڵ و رستەی جوان و وشە فراوانتر دەبێت، دەتوانێ لە پەند و ئیدیۆمەكانی نێو رۆمانەكەدا سوود وەرگرێ لە ژیانی رۆژانەیدا رەنگدانەوەی هەبێ، بەجۆرێك لە نێو كۆبوونەوەو گفتوگۆكاندا خۆی بناسێنێ و فێری وشەسازی و دەوڵەمەند بوون لە قسەكردندا بێت، لێرەوەیە رۆمان خوێندنەوە ئەو دەرفەتەت بۆ دەڕەخسێنێ كە بتوانی لەنێو كۆمەڵگادا جیاواز دەركەوی یان جیاواز بیر بكەیەوەو نووسەرانی باش و خراپیش لێك جیا بكەیەوە.
لەبیرمان نەچی رۆمانە دیرۆكیەكان كە بەكۆمەكی خەیاڵ نووسراون ئاوێنەی رابردوومانن و لەنێو وێنەكانی رۆماندا نمایش دەكرێن، بەجۆرێك ئێمە رادەكێشنە نێو خەیاڵەوەو ناچاری بەردەوامیمان دەكەن لەسەر خوێندنەوەی ئەو جۆرە رۆمانانەو مانەوەمان لەنێو دنیای كتێبدا.
لێرەوە دوای تێربوون لە شیعر رۆمان و چیرۆك خوێنەریان بەلای خۆیاندا راكێشا، ئەوە بەومانایە نایەت شیعر بەهای خۆی لەدەستدابێ، هێشتا ئەو ژانرە ئەدەبیە كەپڕە لە ئیدیۆم و بەزمانێكی جیا دەنووسرێ خوێنەری خۆی هەیە، هەن لەنێو ئەو دنیایەدا نەبێ پشوو نادەن.




ڕۆڵی تورکیا لە ململانێی نێوان ئیسرائیل و ئێراندا!.. عوسمانی حاجی مارف

زیاتر لە دە ساڵە پەیوەندی تورکیا لەگەڵ ئیسرائیلدا گرژی قووڵی بەخۆیەوە بینیوە، لەهەمانکاتدا چەندین سەدە قۆناغی دوژمنایەتی ئاشکرا، یان کێبڕکێی لەگەڵ ئێراندا هەبووە، بەم پێیەش لەئێستادا لە بەرژەوەندی هیچ کام لە ئیسرائیل و ئێران هەڵوێستی نەگرتووە. لە شەڕی ئەم دواییەی هەردوو وڵاتدا ئەوەمان بۆ دەردەخات کە ئەنقەرە لایەنگری ئەوەیە نفوزی ئەتۆمی ئێران سنووردار بکرێت، لەلایەکی تریشەوە نیگەرانی سەرسەختی باڵادەستی سەربازی ئیسرائیلە لە ناوچەکەدا و ترسی هەیە لە دەرئەنجامی ئەگەرەکانی داڕمانی کۆماری ئیسلامی لەژێر گوشاری ئەمریکاو ئیسرائیلدا.
لە سەردەمی ئەردۆغانەوە، ئێران و تورکیا لە سوریا خەریکی ململانێیەکی درێژخایەنی بە وەکالەت بون، تاران پشتیوانی لە ڕژێمی ئەسەد دەکرد و ئەنقەرە بەتەنگ پشتیوانی ئۆپۆزیسیۆنەکانەوە بوو، بەڵام ئەمە دوو ڕۆڵی جیاوازە هیچ گۆڕانکاری و کاریگەریەکی لە بیرکردنەوەی ستراتیژیان لە تەواوی ناوچەکە نەکردووە، وەک دوو زلهێزی ئیقلیمی و یەکسان لە دەسەڵاتدا و یەکسان لە هاوسەنگیدا مامەڵەی یەکتریان کردووە، بەوهۆیەوە خۆیان لە دوژمنایەتی ڕاستەوخۆ بەدوور دەگرن.
بە لەبەرچاوگرتنی ئەم هاوسەنگیە مێژوویە و ڕکابەری هەردولایان بۆ دەخالەتیان لە ناوچەکە، بیرۆکەی بونی ئێران بە هێزێکی ئەتۆمی لای تورکیا، هێڵێکی سورو مەترسیداربووە. ئەگەر تاران سوودێکی لەو شێوەیە بەدەست بهێنێت، ئەوا بە شێوەیەکی کاریگەر ئێران هاوسەنگی هێزی سێ سەدە لە بەرامبەر تورکیا کۆتایی پێدەهێنێت. بۆیە ئەنقەرە بەشێوەیەکی گشتی پشتیوانی لەو ڕێوشوێنانە کردووە کە ئامانجیان ڕێگریکردنە لە بە ئەتۆم بونی ئێران.
ئێران و تورکیا هەرلایەکیان پەیوەست بە سیاسەت و بەرژەوەندیان لە ناوچەکەدا بە شێوازی جیاواز دژایەتی ئیسرائیلیان کردووە.
ئەوەی جێگای سەرنجە پەیوەندیەکانی تورکیا و ئیسرائیل لە سەردەمی ئەردۆغاندا بە شێوەیەکی بەرچاو تێکچوو، ئەو سیاسەتەی تورکیا روبەدەرەوە پەیڕەوی دەکرد، پشتکردنە ئەوروپای ناوەندی و دەستهەڵگرتن لە یەکێتی ئەورپا و ڕوکردنە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بوو، ئەتوانین بڵێین لەم پرۆسەی ئاوێزان بونەی بە ناوچەکەوە، لە هەمان کاتدا وەک ڕکابەرێکی بەرژەوەندیەکانی ئیسرائیل لە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست هەنگاوی ناوە.
هەر لە ساڵی ٢٠٠٦ ئەردۆغان بە میوانداریکردنی شاندێکی تاقمی تیرۆریستی حەماس گرژی و ئاڵۆزیەکانی لە بەرامبەر ئیسرائیل هەڵگیرساند. کاتێک هێزەکانی ئیسرائیل هێرشیان کردە سەر کەشتیەکی تورکیا لە ساڵی ٢٠١٠دا، کە ئیسرائیل هەوڵی ئەدا شکاندنی گەمارۆی کەرتی غەززە لە ژێر کۆنترۆڵی حەماسدا دەربهێنێت، هەشت هاووڵاتی تورکیا و دوو هاووڵاتی ئەمریکی کوژران. بە دوایدا پەیوەندیەکانی تورکیا و ئیسرائیل بە تەواوی داڕما، هەروەها بەردەوامی دەسەڵاتی ناتانیاهۆ، بەوەی پەرچەکرداری بەرامبەر دەخالەتی تورکیا لە ناوچەکە نیشان ئەدا، تێکچوونی پەیوەندیەکانی خێراتر کرد، ڕق و کینەی قووڵ و وەستانەویان بەرامەبەر یەکتر، کەنێوانی ناتانیاهۆ و ئەردۆغان گەێشت بەوەی گەڕاندنەوەی پەیوەندیە هەمیشەیەکان نزیک کردەوە لە مەحاڵ. هاوکات ئیسرائیل کەناڵەکانی پەیوەندی لەگەڵ هەسەدە دامەزراند، ئەم هەنگاوەی ئیسرائیل وەک بەشێکی لەوەڵامدانەوە بە پەیوەندیەکانی ئەنقەرە بوو لەگەڵ حەماسدا.
ڕووداوەکانی دوو ساڵی ڕابردوو زیاتر پەیوەندی نێوان تورکیا و ئیسرائیلی ئاڵۆزترکرد، لە مانگی کانوونی دووەمی ساڵی ڕابردوودا تورکیا یارمەتی هێزی میلیشیای ئەحمەد شەرعی دا و گەیاندنی بە ڕووخاندنی ئەسەد، بەمەش دیمەشق کەوتە دەست گروپە ئۆپۆزیسیۆنە میلیشیاکان بە سەرۆکایەتی هەیئەت تەحریر شام، ئەم هەنگاوەش داڕێژەرانی سیاسەتی ئیسرائیلی توڕە کرد و هەندێکیان بەو ئەنجامە گەیشتن کە تورکیا یەکێ لە ڕکابەری سەرسەختی ڕۆڵی ئیسرائیلە لە ناوچەکەدا، بەتایبەتی دوای ڕوخانی ئەسەد و دەخالەتی ڕاستەوخۆ و بەردەوامی تورکیا لە سوریا ئەم حاڵەتی بارگرژی و ململانێیە هەردوولای بەرجەسەتەکردەوە.
لەهەمانکاتدا بۆ ئەنقەرەش هەمان هەستی پەرچەکردار لەبەرامبەر ڕۆڵی ئیسرائیل راگەیەندرا، کە هێزه سەربازیەکانی ئیسرائیل له تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ وه نیشانی داوه هەر له وێرانکردنی سەرکردایەتی و ژێرخانی حەماس و حزبولڵا تا به ئامانجکردنی فەرمانده باڵاکانی سەربازی ئێران و کۆنترۆڵکردنی تەواوی ئاسمانی ناوچەکە، ئەمەش دەکاتە ئەوەی ئیسرائیل جەمسەرێکی مەتریسدارە و جێگای هیچ متمانەیەک نیە لەبەرامبەر تورکیاشدا.
هەرچەندە ئەنقەرە دژایەتی هەر هەنگاوێکی تری سەربازی ئیسرائیل لە دژی ئێران دەکات و نیگەرانە لەهەر کردارێکی سەربازی ئیسرائیل لە ناوچەکەدا، بەڵام هێشتا پێدەچێت زیاتر پشتیوانی لە ڕێوشوێنە ناسەربازیەکانی ئەمریکا بکات کە بە ئامانجی کۆتاییهێنانی تەماحە ئەتۆمیەکانی تارانە، بە یەکجارەکی و بۆ هەمیشە، لەوانەش تەنها لەڕێی دانوسان وتووێژ و گوشاری ئابووری و سزای زیاترەوە، نەک بۆردمان و هێرشی سەربازی، بۆیە ئەگەر ترامپ پابەند بێت بە ڕێبازی دیپلۆماسی و فشار بخاتە سەر ئیسرائیل بۆ ئەوەی هەمان کار بکات، ئەوا ئەگەری هاوپەیمانیەک لە نێوان تورکیا و ئیسرائیلدا پەیدا دەبێت.
بەڵام لەو حاڵەتەشدا بۆ واشنتۆن ئەوە گرنگە کە متمانەی ئەوەی هەبێت تورکیا دەتوانێت یان تەواو قەبوڵی بکات، بچێتە ناو سنوری بازنەی سیاسەت و بەرژەوەندیەکانی ئەمریکا لە ناوچەکەدا، دۆخێکی ئارام بۆ دەوری باڵادەستی و سەرمایەگوزاری بۆ ئەمریکا لە ناوچەکەدا پەیڕەو بکەن، لایەنەکان دڵنیایی ئەوە بدەن کە لە ئەگەری پەرەسەندنی سەربازیدا خۆیان بە دوور بگرن.
تورکیا لە ئێستادا نزیکەی چوار ملیۆن پەنابەری لەخۆ گرتووە کە زۆربەیان خەڵکی سوریا و وڵاتانی ناسەقامگیرن و باش دەزانێت کە هەڵکشانی سەربازی لەگەڵ ئێران دەتوانێت ببێتە هۆی لێشاوی زیاتری پەنابەران. هەرچەندە زۆربەی ناوەندە گەورەکانی دانیشتوانی ئێران بە سەدان میل لە سنووری تورکیاوە دوورن، بەڵام زۆرێک لەو هاووڵاتیانەی کە لە ماوەی دەیان ساڵدا لە کۆماری ئیسلامی هەڵاتوون، تورکیایان وەک پەناگەیەکی پەسەندکراوی خۆیان هەڵبژاردووە، وەک ڕێڕەوێک بەرەو ئەوروپا و ئەمریکا، کە دۆخی دوای ڕوخانی کۆماری ئیسلامی دۆخێکی وەها نالەبار پێشبینی دەکرێت، بە ملێۆن ئێرانی ڕووبکەنە تورکیا.
هەروەها ئەوەش کە زیاتر جێگای نیگەرانی ئەنکارایە ئەو لایەنە ئۆپۆزسیۆنانەی ئێرانە کە لەهەمانکاتدا دژی حکومەتی تورکیان، داڕمانی ڕژێمی ئێران بقۆزنەوە لە پلاندانانی هێرشی سنووربەزانن بۆ سەر تورکیا، وەک پێکهاتنی هێزی میلیشیای ئیسلامی و لایەنگرانی پەکەکە بۆ تێکدانی ئاسایشی تورکیا بە بەکارهێنانی خاکی ئێران.
ئەردۆغان زۆر سوپاسی ترەمپ دەکات، کە سزاکانی سەر سوریای هەڵپەساردووە و ئەحمەد شەرع لە لیستی تیرۆر دەرهاتووە، ئەمەش دەتوانێت یارمەتیدەر بێت بۆ سەقامگیرکردنی سنوورە دوور و درێژەکانی لە باشوری تورکیا، جگە لەوەش بڕیارەکانی ترەمپ و هەڵوێستە ڕاگەیەندراوەکان سەبارەت بە نە ڕوخانی ڕژێم تا ڕادەیەک لەگەڵ هێڵی سووری ئەردۆغان سەبارەت بە ڕووخانی دەوڵەتی ئێران یەکدەگرێتەوە، بۆیە پێدەچێت ئۆردوغان زیاتر هاوتەریب بێت لەگەڵ پلانە دیپلۆماسیەکانی ئیدارەی ترەمپ بەرامبەر ئێران.
ئەوەش شاراوە نیە کە ئەردۆغان سوکایەتی بە حکومەتی نەتانیاهۆ دەکات و زۆرجار قسەی توند لە دژی ئۆپەراسیۆنە سەربازیەکانی ئیسرائیل بەکاردەهێنێت. لەم دواییانەدا ناتانیاهۆی بە “گەورەترین بەربەست لەبەردەم ئاشتی ناوچەکە” وەسف کرد و هەڵسوکەوتی ئیسرائیلی بە “باندێکی ئاشکرا” بەراورد کرد.
دەستپێکردنەوەی گفتوگۆکانی نێوان ئەمریکا و ئێران هاوکاری پرۆسەی دیپلۆماسی دەکات، کە لەم بارەیەوە بەگشتی دۆخی ناوچەکە و چاوەڕوانی لایەنەکان بەستراوەتەوە بەو دانوستانەی کە دەبێت ئەمریکاو ئێران ئەنجامی بدەن، کە تائێستا لەوبارەیەوە کاتێکی گونجاو دیاری نەکراوە، هەر بۆیە دۆخەکە بەگشتی بە هەڵواسراوی و ناڕۆشنی ماوەتە، تا باسکردن لە ئەگەری ئەوە هەیە شەڕەکە ڕوبداتەوە.
لە هەمانکاتدا چاوەڕاون دەکرێت ئەمریکا تەواوی پرسەکانی ئێران بخاتە نێو وتووێژە ستراتیژیە دوو قۆڵیەکانی لەگەڵ تورکیادا، تا بۆ ڕێکەوتن لەگەڵ تورکیا جەخت لەسەر ئەوە بکاتەوە کە ئامانج لێی ڕووخاندنی ڕژێمی ئێران نیە، بەڵکو فشارخستنەسەریەتی بۆ ئەوەی لاواز بێت، دواجار واز لە تەماحە ئەتۆمیەکانی بهێنێت، دەرئەنجامێک کە بەرپرسانی تورکیاش پشتیوانی لێدەکەن، هەروەها ئەمریکا هەوڵئەدات ئیسرائیلیش پاپەند بکات بەو ئەنجامگیریەی کە ئەمریکا لەگەڵ ئێراندا ڕێکەوێت.
کۆماری ئیسلامی ئێران، هیچکات وەک ئێستا لە پێگەیەکی وەها لاوازدا نەبووە، دوبارە بونەوەی لێدانی یەک لە دوای یەک دەتوانێت بەرەو لێواری داڕمانی بەرێت. لەم سیناریۆیەدا تورکیا دەرفەتێک لەدەست ئەدات بۆ دەستەبەرکردنی بەرژەوەندیەکانی ئەگەر ئیسرائیل شەڕی ئاسمانی خۆی نوێ بکاتەوە، مەترسی هاوشێوەی دوانزە ڕۆژی شەڕەکە زیاتر دروست دەبێتەوە.
لە هەر حاڵەتێکدا، گەر واشنتۆن پشت بە پەیوەندی ڕاستەوخۆی نێوان تورکیا و ئیسرائیل ببەستێت تا گرژیەکانی هەر دوولایان پەرە نەسەنن، بۆ تورکیا ئەوە کارسازترە ئیدارەی ترەمپ کار لە سەر بەهێزکردنی هەوڵە بەرفراوانەکانی بۆ دروستکردنی متمانە لە نێوان ئیسرائیل و تورکیا بەرجەستەکاتەوە. بە کۆکردنەوەو ڕێکەوتنی هەردوولا بۆ گفتوگۆی زیاتر لەسەر چالاکیە سنووربەزێنەکانی ئەنقەرە لە باکور و باشووری سوریا، کە سەرچاوەیەکی دیکەی گرژی هەردوولایەنە.
ئەردۆغان هەوڵئەدات بە بێدەنگی ململانێکان وەک شەڕی ١٢ ڕۆژەی ئەم دواییەی نێوان ئیسرائیل و ئێران بقۆزێتەوە، هەم بۆ بەهێزکردنی پێگەی ئەنقەرە لە ناوچەکەدا و هەم بۆ سەرقاڵکردنی لە پرسە ناوخۆییەکان.
تورکیا هەڵکشانی سەربازی ئەم دواییەی نێوان ئیسرائیل و ئێران بە دەرفەتێک بۆ بەرزکردنەوەی گرنگی دیپلۆماسی خۆی دەزانێت، ئەردۆغان ویستویەتی لە ئیستانبوڵ میوانداری وتووێژی ڕاستەوخۆی نێوان بەرپرسانی باڵای ئەمریکا و ئێران بکات، بەڵام ئەو هەوڵانە شکستی هێنا، جگە لەوەش بە گشتی دۆخەکە بە جۆرێک ئاڵۆزی و بارگرژی پێوە دیارە، واپێدەچێت لە ئێستادا ڕێرەوی ڕووداوەکان لە چاوەڕوانی دانوستانی ئەمریکا و ئێراندایە!.

عوسمانی حاجی مارف




لەبارەی ئەزموونی یوسف عیزەدینەوە.. بڵند باجەڵان

ڕۆمان و چیرۆکەکانی یوسف عیزەدین، بە جیهانە ناوەکییە قووڵ و پڕ لە ناسنامە و گەڕانەکەیان، مێرگێکی بەپیتن بۆ لێکۆڵینەوە لە ڕوانگەی دوو فەلسەفەی جیاوازەوە کە یەکێکیان ڕیشاڵەکانی لە قووڵایی ڕۆحی مرۆڤ دەدۆزێتەوە، ئەوی تریان لە سەرچاوەی گومان و عەقڵدا. ئەم دوو ڕوانگەیە، واتە فەلسەفەی خوداناسی و فەلسەفەی خودناسیی دیکارت، وەک دوو ئاوێنەی جیاواز کار دەکەن بۆ تیشک خستنە سەر ئەو جیهانە دەوڵەمەندەی یوسف عیزەدین بنیاتی ناوە.

کارەکتەرەکانی یوسف عیزەدین زۆرجار وەک گەڕیدەیەکی ڕۆحی دەردەکەون. ئەوان لەناو نائومێدی و دابڕان و گەڕان بەدوای ڕەگ و ڕیشە و مانای بووندا دەژین. ئەم گەڕانە، کە ڕەنگە لە سەرەتادا وەک گومانێکی جیهانی یان ناسنامەیی دەربکەوێت، لە قووڵاییدا دەکرێت وەک حەزی نادیاری ڕۆح بۆ نزیکبوونەوە لە حەقیقەتی باڵا لێکبدرێتەوە. عیرفان پێی وایە خودناسی بریتییە لە دۆزینەوەی ئەو ڕووناکییە خوداییەی لە قووڵایی هەموو مرۆڤێکدا هەیە؛ ئەو کاتەی کە کارەکتەرەکانی عیزەدین هەست بە تەنیاییەکی قووڵ دەکەن یان لەناو بیرکردنەوەی بێ کۆتای خۆیاندا نوقم دەبن، لە ڕاستیدا لە گەشتێکی بێ کۆتان بەرەو حەقیقەتی خۆیان، گەشتێک کە تێیدا سنوورەکانی “من”ی بچووک دەتوێنەوە و بەرەو “من”ێکی گەورەتر، کە ڕەنگە جیهان یان بوونی گەردوونی بێت، دەچن. ئەم دۆخە پڕ لە گەڕان و حەسرەتە، زۆرجار لەناو چیرۆکەکانی یوسف عیزەدیندا بەرجەستە دەبێت، بەتایبەت ئەو کاتانەی کە ناسنامەی کارەکتەرەکان لە ژێر کاریگەریی مێژوو، نیشتمان یان چارەنووسی گشتیدا تێکەڵ دەبن، ئەمەش جیاکەرەوەی ئەزموونی یوسف عیزەدینە لە چیرۆکنووسەکانی تری وەکو ( کاروان کاکەسوور، عەتا محەمەد و توانا ئەمین)

لەلایەکی دیکەوە، فەلسەفەی خودناسیی دیکارت، بە دروشمە بەناوبانگەکەی “من بیر دەکەمەوە، کەواتە من هەم”، بناغەی بوونی مرۆڤ لە بیرکردنەوەدا دەبینێتەوە. دیکارت داوای گومانێکی بنەڕەتی دەکات لە هەموو شتێکدا بۆ گەیشتن بە ڕاستییەکی نەگۆڕ و دڵنیا. کارەکتەرەکانی یوسف عیزەدین زۆرجار نموونەی ڕوونی ئەم گومانە و گەڕانە عەقڵانییەن. ئەوان لەناو بیرکردنەوەی بێ وەستاندا دەژین، پرسیار لە بوونی خۆیان، لە ناسنامەیان، لە مانای ژیان و چارەنووسیان دەکەن. لەنێو نووسەرە گەنجەکان، لە چیرۆکەکانی (ئارام محەمەد) و ( جێگر بەختیار) زۆرجار هەست بەم دنیایە دەکەین. ئەم گومانە عەقڵانییە، کە دڵەڕاوکێیەکی فیکریی قووڵ لەگەڵ خۆیدا دەهێنێت، وەک ئامرازێک کار دەکات بۆ لێدان لە بنچینەی تێگەیشتنەکانیان لە جیهان و لە خود.

جیابوونەوەی جەستە و ڕۆح (دووانەیی دیکارتی)، یان بەمانایەکی تر، ململانێی نێوان پێداویستییە مادییەکان و بیرکردنەوەی قووڵی عەقڵانی، زۆرجار لە ژیانی کارەکتەرەکانیدا ڕەنگ دەداتەوە. ئەوان لەناو جیهانێکی ماددیدا دەژین کە زۆرجار توندوتیژ و پڕ لە نادادپەروەرییە، بەڵام بیر و هۆشیان سەربەخۆیە و بەردەوام پرسیاری بوون و ناسنامە دەکات.

هەرچەندە عیرفان و فەلسەفەی دیکارت دوو ڕێچکەی جیاوازن بۆ خودناسی (یەکێکیان زیاتر ڕۆحی و هەستەکی، ئەوی تریان عەقڵانی و لۆژیکی)، بەڵام لە کارەکانی یوسف عیزەدیندا دەکرێت بەیەکەوە بن و تەواوکەری یەکتر بن. گومانی دیکارتی دەکرێت ڕێگە خۆشبکات بۆ گەڕانێکی عیرفانی قووڵتر، یان بە پێچەوانەوە، ئەو حەسرەتە ڕۆحییەی عیرفان قووڵاییەکی فیکریی دیکارتی بە کارەکتەرەکان دەبەخشێت. کارەکتەرەکانی یوسف عیزەدین لە دۆخێکی نێوانیدا دەژین؛ گومان دەکەن و بیر دەکەنەوە و دەیانەوێت بە عەقڵ بگەن بە ڕاستی، لە هەمان کاتدا هەست بە تەنیاییەکی ڕۆحی قووڵ دەکەن و بەدوای نزیکبوونەوە لە حەقیقەتی باڵا دەگەڕێن کە لە دەرەوەی سنورەکانی عەقڵ بێت. ئەم تێکەڵاوییە کارەکانی یوسف عیزەدین دەکاتە گۆڕەپانێکی فیکریی دەوڵەمەند، کە تێیدا خودناسی وەک گەشتێکی هەمە لایەنە و بێ کۆتا دەردەکەوێت، گەشتێک کە هەم ڕێچکەی عەقڵ و هەم ڕێچکەی ڕۆح دەگرێتەبەر بۆ دۆزینەوەی حەقیقەتی مرۆڤ لە بووندا.

سەرنج: عیرفانم وەکو فۆڕمێکی باڵای خوداناسی باسکردووە نەک وەکو ئەو دنیا خورافییەی تەسەوف لە ئێستادا وێنای دەکا.




ڕەخنە لە عەقڵی دیماگۆجی و چەواشەکاری.. یاسین لەتیف

ئەگەر سرنجێکی خێرا بدەینە ماس میدیای کوردی و تۆرەکۆمەڵایەتیەکان و پەیج و کەناڵەکانی ڕاگەیاندن ، بە تایبەتی فێگەرو کارەکتەرەکانی نێو ئەو ڕاگەیاندنە بە حیزبی و بە ناو ئەهلیەوە لەو ماوە زەمەنیەی کەوا مووچەی فەرمانبەرانو خانەنشینانی تێدا ڕاگیرا ئەمەندە درۆو هەواڵی ناڕاست و چەواشەکاریان بڵاو دەکردەوە وێنەی نەبووە لە مێژوودا ، دەستەکە دیارو ئاشکرایە تەنها ئامانجیان بۆ ئازاردان و داڕوخانی باری سایکۆلۆژی تاکی کورد بوو ، بۆ ڕوشاندنی کەرامەت و هەیبەتی ئینسانی کورد بوو ، بۆ زەلیل کردن و سەر لێشێوانی ئینسانی کورد بوو تا زیاتر دەسەڵاتی دسپوتیزمی خێڵەکی زاڵ بێت بە سەر کۆمەڵگادا ، ئەم فۆرمە لە میدیای چەواشەکاری مۆدێلێکە وا خەریکە دەبێتە کولتوری میدیای سەردەم لە دونیادا، چونکە سیستەمی سیاسی بۆ تەرویجدان و سەپاندنی دەسەڵاتی سیاسی و ئابووری خۆی و کردنی بە ئەمری واقیع وەکو ئایدۆلۆژیایەک جگە لە هێزی پۆلیسی و داپڵۆسین پێویستی بە پیشەسازی میدیای چەواشەکاریە بۆ ئەوەی درۆکانی لای ڕەعیەت بکاتە ڕاست و قەناعەتیان پێ بکات و لۆژیکی(درۆ بکە ، درۆ بکە تا باوەڕت پێ دەکەن) بسەپێنن .
لە مێژووی مرۆڤایەتیدا هەرگیز لە هیچ سەردەمێکدا ماس میدیاو تۆڕە کۆمەڵایەتیەکان وەکو فۆرمێکی نوێی پیشەسازی میدیایی کە هاتوونەتە نێو گەمەکەوە بە قەد ئەم سەردەمە سەرچاوەی بڵاو کردنەوەی درۆ و چەواشە کردن و هەواڵی ناڕاست نەبوون . ڕاستە هەندێک جار تۆڕە کۆمەڵایەتیەکان سەرچاوەی گرنگ و باوەڕ پێکراو بوون بۆ بڵاو کردنەوەی وێنەو ڤیدۆی ڕوداوەکان و وروژاندن و دروست کردنی ڕای گشتی بەرامبەر ڕوداوەکان ، بەڵام لە دوای پێشکەوتنی تەکنۆلۆژیای کۆمیکایشن و گەشەکردنی کایەی زانستی گەیاندن و هاتنی زیرەکی دەست کرد بۆ نێو گۆڕەپانەکەو دونیای کۆمیکایشن هێدی هێدی خەریکە متمانەو باوەڕ کردن بە گواستەوەی ئەو ڤیدۆیانەش لە دەست دەدرێت و دەبنە بەشێکی سەرەکی بۆ چەواشەکاری ، چونکە دەتوانرێت بە زیرەکی دەست کرد ڤیدۆگەلێک دروست بکرێت درۆ بکەن بە ڕاست و ڕاستیش بکرێت بە درۆ . لێرەدا ئەوەمان بۆ دەر دەکەوێت ئێمە لە سەردەمێکی پووچ و جەواشەکاریدا دەژین و ئەو تێزەمان لا گڵاڵە دەبێت کە درۆو ڕاست تێکەڵاوکراون و مرۆڤ ناتوانێت لە یەکیان جیا بکاتەوە بەو مانایەی ((هەموو درۆیەک حەقیقتەو هەموو حەقیقەتێکیش درۆیە)) ئەمە ئەو سەردەمە پووچەیە کە پێی دەڵێن ئەنتی بەها جوانەکان، کە هەموو بەها جوانەکانی وەکو ڕاستی ، دادوەری، متمانە ، ئازادی ، ڕۆحی هاوکاری ، لێکتێکەیشتن و یەک تر قبوڵ کردن ، بەرژەوەندی گشتی ، تەقدیس نەکردن و …… هتد لە ناو چوون .پرسیارەکە ئەمەیە بۆ قۆناغی کۆمەڵگای مرۆڤایەتی لەم سەردەمی گەشە کردنی زانستیەدا گەیشتە ئەم سەردەمە هیچ وپووچە ؟ لەم سەردەمی گەشە کردنی تەکنۆلۆژیای زانستی دیجیتاڵی دەکرا مرۆڤ و بەهای مرۆڤایەتی لە ئەوپەڕی بەختەوەری و ئاسودەیدا بوایەت نەک لە ڕەزالەت و کوێرەوەریدا بژێت ؟ بۆ دونیای ئێمە وای لێهات و گەیشتینە ئەم قۆناغە هیچو پووچە کە هەموو شتێکی جوان بە پلان و سیسماتیک نا شیرین دەکرێت ؟ ، بۆ وڵامدانەوەی ئەو پرسیارانە دەگەینە ئەم دەرئەنجامە، ئەمرۆ سەرمایەداری حوکمی دونیا دەکات و نەخشەی سیاسی و ئابووری دونیا ئەو دایدەڕێژێت کە لە سەر بنەمای بەرژەوەندی و پاوەنخوازی و چەواشەکردن بە ڕێوە دەڕوات بە مەبەستی زیاترکردنی قەڵەمڕەوی سیاسی و ئابووری خۆیان و هەڵپەی ئەوەیانە زیاتر قازانج بکەن و خەڵکیش لە خشتە بەرن ، کەواتە سەردەم سەردەمێکی پووچ و تافهە زوڕنالیزمی سەرمایەداری کە شادەماری سەرەکی ڕاگردنی ئەم قۆناغە هیچ و پوچەیە پێویستی بە کەسانێکی هیج و پووچ و درۆزن وبێ مۆراڵ و تافهە بۆ ئەوەی پتر خەڵک چەواشە بکەن و کولتوری گەمژەیی بڵاو بکەنەوە ، چونکە زاڵ بوونی کولتوری گەمژەیی لە سەر بیرو تێگەیشتنی ئینسانەکان کاردانەوەی دەبێت لە سەر زۆر بوونی ژمارەی هیج و پووچ و کۆیلەکان و بە زیاد بوونی ئەو ژمارەیەش لە مرۆڤی ڕەشۆک و نا ئاشنا ڕەوشەکەیان بەردەوام دەبێت بۆ تاڵانکاری . ئەمڕۆ دەسەڵاتی خێڵەکی و بنەماڵەیی لە کوردستانیش بەشێکی دانەبڕاوە لە نەخشەی سیاسی و ئابووری دونیا ، بۆیە ماس میدیاکەشی بەشێکن لە درێژە پێدەری هەمان ڕەوش لە تەقدیس کردن و بە کارێزما کردنی سیاسی خێڵەکی و نەخوێندەوار و هیچ لە بارەنەبوو دەکارن بۆ لێڵ کردنی ڕاستیەکان وپەردەپۆش کردنی دزی و گەندەڵی و تاڵانکاریەکانیان ، هەروەهاخەریکی پیشەسازی چەواشەکاری و لە خشتە بردن و بێ نرح کردنی ئینسانی ئێمەن. دەبێت ئەو ڕاستیەش بزانێن بۆ دروست کردنی فەزایەکی لەو چەشنەش پێویستی بە میدیایەکی دیماگۆجیانە و کارکتەری میدیای پووچ و تافه هەیە لە چەشنی (هەوراز گوڵپی و ، ڕەنج سەنگاوی و ، شاهۆ ئەمین و ، سەیوان سێوکانی و ، سەنگەر عەبدالرحمان …… هتد)بۆ بڵاو کردنەوەی درۆو هەواڵی ناراست و لە خشتە بردنی ئینسانەکان.

یاسین لەتیف




توركیا لە نێوان دەڵەتی قوڵ و فیدراڵیزمدا.. لوقمان مستەفا

دەوڵەتی قوڵ و فیدراڵیزم دوو چەمكن وەك هەر چەمكێكیتر شیكردنەوەو پێناسەی هەمە جۆر هەڵدەگرێت، هەرچەندە چەمکی “دەوڵەتی قووڵ” چەمكێكی نوێیە بەڵام كاریگەری گەورەی درووستكردووە لە بڕیاردان و بەڕێوەبردنی دەسەڵاتداری لە پشتی پەردەوە، ئەم چەمكە لە هەندێ دەوڵەتاندا ئاماژەیە بۆ تۆڕو دامەزراوەیەکی زلهێز کە لە پشت پەردەوە سیاسەتە سیاسی و ئابوورییەکانی دەوڵەتەكە بەڕێوە دەبات. دەستەواژەی دەوڵەتی قوڵ بۆ یەكەمجار لە توركیا لە ساڵانی نەوەتەكانی سەدەی رابردوو سەری هەڵدا، ئەوەش بۆ دەربڕین لە تۆڕی ئەو گرووپ و ئەفسەرانی سەربازی هات كە پاراستنی عەلمانیەتی دەوڵەتی توركیایان لە دوای دامەزراندنی لەسەر دەستی مستەفا كەمال ئەتاتۆرك گرتە ئەستۆ ،بۆ جەنگ لەدژی هەر بزاوت و هزر و حزب و حكوومەتێك كە هەڕەشە لە پرەنسیپەكانی عەلمانیەتی دەوڵەتی توركیا بكات، ئەوەش یەكەم ناساندن و دەركەوتنی چەمكی دەوڵەتی قولایی بووكە لە ئێستادا دەوڵەت باخچەلی ڕەگەزپەرست لەپشتی پەردەوە نوێنەرایەتی و سێبەری حوكمداری ئەم چەمكە دەكات.
كەچی حكومەتەكەی جەنابی ئۆردۆگان زۆر ڕوو قایمانە لە پەنای دەوڵەتە قوڵەكەی باخچەلیەوە لە ژێر لێوەوە بۆ چەواشە كردنی ڕای گشتی باسی دیمۆكراسی و ئاشتی و پێكەوە ژیان دەكات ناڕاستەو خۆ و بێ ناوهێنان باس لە فیدراڵی دەكات.!!
وەك ئاشكرایە چەمكی فیدراڵیزم جۆرێکە لە جۆرەكانی دەسەڵاتداری کە دەسەڵاتەکان بە شێوەیەکی دەستووری لە نێوان حکوومەتێکی ناوەندی لەگەڵ یەکەی حکوومەتی بچووکتردا دابەش دەبن کە یان حکوومەتێکی دیکەی فیدراڵی یاخود هەرێم و ناوچەیەکە، هەردوو ئاستی حکومەت پشت بەیەک دەبەستن و سەروەری لەدەوڵەتدا هاوبەشن.
ئالێرەداو لە نێوان ئەم دوو چەمكەدا سەرۆك كۆ ماری توركیا یاریەكی سیاسی دۆڕاو دەكات،بۆ چەواشەكردنی ڕای گشتی لە مینبەرە گومڕاكەی لەمەڕ خۆیانەوە ئەنەڕێنێت و دەڵێت سەردەمی دەوڵەتی نەتەوەیی بەسەرچووە و دەبێت هەموومان وەک ئەوروپا بەئاشتی پێکەوە بژین، بەڵێ باشە فەرموو ئەوا ئەرز و ئەوا گەز ،بە قبووڵکردنی فیدرالیزم لە وڵاتەکەی خۆتدا دەست پێبکە، وەک ئەوروپا دەیکات.!!
قارداش گیان ئێستا سەردەم سەرەمی نەزمی نوێیە كەس بەو هەڵیت و پەڵیتەی ئێوە هەڵناخەڵەتێ،جەنابی سوڵتان ئێوە باش دەزانن كەلە ئەوروپا چەندین وڵاتی بەهێز ڕێگەیان بە ناوچە جیاوازەکان داوە خۆیان بەڕێوە ببەن:
شانشینی یەکگرتوو سکۆتلەندا، وێڵز و ئیرلەندای باکووری هەیە.
ئیسپانیا کەتەلۆنیا و وڵاتی باسکی هەیە.
ئەڵمانیا لە ویلایەتی فیدرالی (Lander) پێکهاتووە کە حکوومەتی تایبەت بە خۆیان هەیە.
بەلجیکا هەرێمی جیاوازی هەیە بۆ کۆمەڵگە جیاوازەکان.
کەواتە بۆچی دژی خۆبەڕێوەبەری کوردیت ئەگەر پشتگیری سیستەمی مۆدێرن دەکەیت .!! ئەگەر تۆ هەرێمی کوردستان و مافەکانی قبوڵ نەکەیت و لەهەمانکاتدا باس لە ئاشتی و دێموکراسی بکەیت ئەوا ڕاستگۆ نیت و چەواشەكاریت، تۆ دژی بیرۆکەی فیدرالیزم نیت، تۆ تەنها دژی مافە ڕەواكانی کوردیت.




بۆ پێش هەڵبژاردن دژایەتی کورد ڕەواجی هەیە؟.. سامانی وەستا بەکر

ئەبێ وە گرنگە تاکی زۆر بەهۆشیارییەوە ئەوە بزانێ کە ئێمەی کورد گەمەی دەست و کات بەسەربردنی چوار “دەوڵەت-نەتەوە”ین،
ئەبێ بزانین کە ئێمە هاونیشتمانی هیچ یەکێ لەو چوار دەوڵەتە داگیرکەری کوردستانین و بەهاونیشتمانی هیچ شوێنکێ تریش قبوڵ ناکرێین، ئەگەرچی لە هەندێ لە وڵاتانی ڕۆژئاواش لە لیستی هاونیشتمانی بوونیانا تۆمارکراوین.

ئێمە داماڵراوین لەبوونی خۆمان وەک کیانێکی سەربەخۆ “مستقل”.
لەمێژووی کۆنا کراوین بەکاڵای تاقیکردنەوەی شمشێرو ڕمەکان، لە سەد ساڵی ڕابردووشا تا ئێستاش تاقیگەیەکین بۆ تاقیکردنەوەی چەکی کۆمەڵکوژە کیمیایی و بایلۆجییەکان.

ئێمە بێبەرین لەخاک و نیشتمان و خاوەندارێتی، لەسەر خاکی خۆمان ئەژین و باجی ژیانکردنمان لێئەسێنن. لەوەش گرنگتر ئەوەیە کە کۆی ڕۆشنبیران و پاشان یەکەی یەکەی تاکی کورد بەوریاییەوە مامەڵەبکەن لەگەڵ ئەوەی کە ئێمە چواردەوردراوین بە چوار “دەوڵەت-نەتەوە” وە لەسەر بنچینەی ئەو ڕاستییە کارو سیاسەت بەرەو پێشبەرن، بەواتای ئەوەی خودی نەتەوە سەردەستە جیاوازە داگیکەرەکانی کوردستان دوژمنمانن نەک تەنها سیاسییەکانیان و حکومەتەکانیان.
ئەبێ ئەوەش باشتر تێبگەین کە ئەو دەوڵەتانە پێناسەی سۆز و هەست و خواستی ئەو نەتەوانەن، نەوەک وەک ئەوەی بە ساویلکەی خۆمان لەلایەن زۆرێک ڕۆشنبیر و سیاسی و زۆرێکی تاکی کوردەوە باسی لێوەئەکرێ، کە گوایە ئەوە حیزبێک یان چەند حیزنێکی سیاسی یان کۆمەڵێک ڕێکخراوێکی توندهاوێژی دیارکراون کە دژایەتی خواستی ئاواتە دێرینەکەی تاکی کوردن لە سەربەخۆی و خودموختاری.

ئەبوو لەوەش تێگەشتبین کە ئەوە زۆرینەی تاکی نەتەوەکان غەیرە کوردەکانن لەناو وڵاتە داگیرکەرەکانی کوردستانا کە دوژمنی کورد و خواستەکانین، ئەوە ئەوانن ئەو سیاسیانە هەڵەبژێرن کە زۆرترین دژایەتی و کین و ڕقیان بەرامبەر کورد هەبێ، حکومەت و سیاسییەکانیش خواستی نەتەوەکانیان جێبەجێ ئەکەن، بۆ نمونە بەشێکی پارت و سیاسیەکانی ئەو وڵاتانەی لەسەر خاک و زێدی کورد دەوڵەت نەتەوەیەکیان بۆخۆیان دروست کردووە، پێش هەڵبژاردنەکان ئەکەونە دژایەتی کورد و کوردستان بەشێوازی جیاواز جیاواز وەک سیاسی، ئابوری، فەرهەنگی و بگرە تا بەکارهێنانی توندوتیژیش بۆ ڕازی کردن و تێرکردنی حەزی دەمارگیری بەرامبەر کورد و لەو ڕێیەشەوە بۆ کۆکردنەوەی زۆرترین دەنگ، ئەمەش سەلمێنەری ئەوەیە کە ئەوە زۆرینەی تاکی پێکهێنەری ئەونەتەوانەن دوژمن و نەیاری کوردن نەک تەنها سیاسیەکانیان.

گرنگە تاکی کورد بەگشتی، سیاسی و ڕۆشبیرەکان بەتایبەتی باش لەوە تێبگەن کە؛ دەوڵەت هینی نەتەوەی سەردەستە و نابێ تاکی کورد بە دروشمی باق و بریقی هاوشێوەی “برایەتی کورد و عەرەب-تورک-فارس” هەڵخەڵەتێ.
گۆڕینی دیمۆگرافیای شارەکانی کوردستان، کۆچی بەلێشاوی ئەو نەتەوانە بۆ ناوچە کورد نشینەکان، ناچارکردنی کورد لەڕێی هەڕەشە و پاساوی سیاسی و یاساییەوە گەواهیدەری ئەوەن کە هەرگیز شتێک نەبووە و نابێ بەناوی برایەتی کورد و هیچ یەکێ لەو نەتەوانە، بەڵکو ئەوەی هەیە تەنها لەهزرو بیری تاکی کوردایە و بەپێچەوانەشەوە دژایەتی و دوژمنکاری لەلای ئەوان باوەڕێکی چەسپاوە کە لەسەری پەروەردەکراو ڕاهێنراون.

کاتێ لەسەر شەقام و کوچە و کۆڵانەکانی تورکیا کوردێک لەسەر ئاخاوتن بە زمانی کوردی خەڵتانی خوێنەکرێ دەوڵەت بێ ئاگایە لەوە، بەڵکو ئەوە تاکی تورکە ئەو کارە ئەکات، لە کەمالییەکانەوە بۆ ئەردۆگان هەرواهاتووە چونکە ئەوە خواستی نەتەوەییە نەک سیاسی.
یان کاتێ کوردێک لە کرماشان لەسەر پێداگیری لە کوردستانی بوونی ئەو شارە سزای لە سێدارەسانی بەسەرا ئەسەپێنرێ، کەسێکی دیکە لەسەر وانە وتنەوە بەزمانی کوردی زیندانی ئەکرێ ئەمە خواستی نەتەوەی سەردەستە و دەوڵەت جێبەجێکارە.
یان کە دژایەتی کوردانی ڕۆژئاوا ئەکرێ، لە زێد و لەسەر خاکی مێژووی دێرینی خۆیان نکۆڵی لە بوونیان ئەکرێ و ناسنامەی هاوڵاتی بوونیان پێڕەوانابینرێ، ئەوە پەروەردەی شۆڤێنی ناو خێزانەکانیشە نەک سیاسیەکان بەتەنها، بەگەش ئەوەیە بەعس و ڕژێمەکەی ئەسەد ڕۆشتن کەچی شەرع-جۆلانی درێژەپێدەری هەمان سیاسەتن و ئامادەنین دان بەمافی کورد و کوردستانی بوونی ئەوناوچانەیا بنێن.
کاتێ لەسەر گشتپرسی-ڕیفراندم، یەکێک لەسەرەتایترییەناکانی مافی گەلان، لە %٥١ خاکەکەت بەزەبری هێز لەلایەن شیعە باڵادەستەکانەوە داگیرئەکرێتەوە دوای ئازادکرنی ئەو ناوچانە لە دەستی سونەکان، کاتێکێش عەرەبی هاوردە بەپشتی سوپا ئەچنە سەر زەوی و زاری کوردانی کەرکوک و داگیریئەکەن، ڕێگری ئەکەن لەچاندنی زەوییەکانیان، ئەوە خواستی تاکی نەتەوەپەرست و فاشی عەرەبە، دەوڵەتیش پشتگیری لە خواستەکانیان ئەکات چونکە هەرخودی سیاسیەکان هەڵبژێراوی ئەو کۆمەڵگەین و هەموو ئەو نەتەوانە کۆکن لەسەر دژایەتی کردنی کورد و بەردەوامی داگیرکردنی کوردستان.

گەر بگەڕێی لە هیچ کونجێکی جیهانا هێندەی ئەو سیاسەتە چەوتەی جووت حیزب و ئەوبەناو ئۆپۆزسیۆنی خاوەن پرۆژەی گەشتیاری، هێزی چەکدار، فێرگەی سەلەفی و ئیخوانی و فێرگە و بارەگای نهێنی سیخوڕی وڵاتانی هەرێمی لە سی ڕابردووا کردوویانە و تاکی کوردیان لە باشور لەسەر پەروەردە کردووە بێ فەڕتر و داماڵدراوتر لە هەستی نەتەوایەتی نادۆزیتەوە، تا کار گەشتۆتە ئەوەی هەندێک هاوڵاتی کورد لەبرس و لەترسا بەناچاری حوکمی بێگانەی لە کوردی پێخۆشتربێ، ئەوەش کێشە گەورە و زەنگێکی مەترسیدارە و ئەبێ تاکی کوردی لێ بەئاگابهێنرێتەوە کە:

بۆ دژایەتی نا یەکسانی دەسەڵاتی کوردی ناکرێ و نابێ دژایەتی دۆزی کورد و کوردستان بکرێ.

تا ئەوشوێنەی بۆتەکرێ دژایەتی سیاسیەتی چەوتی دەسەڵات و ئۆپۆزسیۆنیش بکە، بەڵام بۆ لەناوبردن وبڕکردنی گەندەڵی نابێ دۆزی ڕەوای کورد ڕادەستی چارەنووسی نادیار و دوژمنانی مێژوویی کورد بکرێ.

گرنگە تاکی کورد دۆستی نەتەوەکەی خۆی و پارێزەریشیبێ، دژی هەر هەوڵێکی ڕەگەزپەرستانەی نەتەوە سەردەستەکانی داگیرکەری کوردستان بوەستێتەوە.
ئەبێ ئەوەش بزانرێ مرۆڤ بێ ناسنامەی نەتەوایەتی، بێ سەربەخۆی، بێ کلتور و فەرهەنگی تایبەت بەخۆی لەناوئەچێ و لەم جیهانە پڕ پۆپۆلیست و ئۆرۆستۆقراتیەشا مانەوە تەنها بۆ بەهێزەکانە، هەر لەبەر ئەو هۆکارانەش ئەبێ تاکی کورد خۆی بە چەکی خۆشەویستی خاک، نیشتمان و نەتەوە پڕچەک بکات، بۆمانەوە ئەبێ ئاین بکرێ بە خۆراک و کاڵای سەرکەوتنی نەتەوە و نیشتمان.

سامانی وەستا بەکر

٣-٨-٢٠٢٥ سوید-ستۆکهۆڵم




دوو تاک پێڵاو.. شیعر\ نەوزاد بەندی

وەرە ناوی دیموکراسیت هەڵگرتبێ و خەڵک بڵێن سیر ، تۆ بڵێی پیاز
ئەوەی خوا پێی ناخۆشە
پێیان بکەی ..
کار بگاتە بڕینی
موچە و حەقدەس
هەر بە هەوەس ..
ئەو خەڵکەی کە خوێنی بۆ داویت..
پشت و پەنات بوو کاتی لێقەوماوییت ..
بە ڕاستی نامەردیت
بە ڕاستی ناپیاویت ..

وەرە ناوی میللەتت هەڵگرتبێ و
مافی گوێرەکەیەکت نەبێ
کێڵگەی مریشک لە تۆ بەختیارتر بێ ..
کەچی
هەر بە ملکەچی
ڕایکێشی ..
دە ساڵ ..
بیست ساڵ ..
چل ساڵ ..
بێ کار .. بێ نان ..بێ داهاتوو ..
تێکشکاو .. خەمبار ..
سوکوسەلیم و ماندوو ..
بە دوای شەیتانەوە دەروێشییی ..
هەر سەرانە و سوکایەتیت پێ بکرێ و
هەر ئاخ هەڵکێشی ..

هەردووکتان دوو تاک پێڵاوی
گەمژەیەکی سەرخۆشن ..
لە دۆزەخەوە بۆ دۆزەخ ئەڕۆن ..
هەردووکتان قێزەونن ..
دوو پەڵە تف ..
دوو پارچە کارتۆن ..
مەنجەڵ و سەرقاپن ..
شیش و کەبابن ..
هەردووکتان پێکەوە ئەربابن ..




لۆڕێنس کۆلبێرگ و تیۆری گەشەپێدانی مۆڕاڵ.. جوتیار

پێشەکی
توانای حوکمدانی ئەخلاقی و تێگەیشتن لە بنەما ئەخلاقییەکان تایبەتمەندییەکی سێنترالی ئیسدلالکردنی مرۆڤە. بۆ باشتر تێگەیشتن لە پرۆسەی گەشەسەندنی ئەم ئیستدلالە ئەخلاقییە، دەروونناسەکان تیۆری جۆراوجۆریان پەرەپێداوە. یەکێک لە گرنگترین و کاریگەرترین ڕێبازەکان لە (لۆڕێنس کۆلبێرگ)ەوە سەرچاوە دەگرێت. ئەو تیۆرە، باس لەوە دەکات کە چۆن حوکمدانی ئەخلاقی لە قۆناغە یەک لە دوا یەکەکاندا بە درێژایی ژیان گەشە دەکات، مۆدێلی کۆلبێرگ نەک هەر تێڕوانینێکی قووڵ لە پێگەیشتنی مەعریفی مرۆڤ پێشکەش دەکات بەڵکو کاریگەریی پراکتیکی لەسەر پەروەردە و نۆرمە کۆمەڵایەتیەکانیش هەیە.ئەو ئەوە نیشان دەدات کە مۆڕاڵ دۆخێکی ئیستاتیک نییە، بەڵکو پرۆسەیەکی دینامیکییە کە ئەزموونە کۆمەڵایەتییەکان و گەشەسەندنی مەعریفی لێیەوە فۆڕم دەگرێت.
پرسیاری چۆنیەتی حوکمدانی مۆڕاڵی مرۆڤەکان و پەرەپێدانی بیروباوەڕی مۆڕاڵی خۆیان، بۆ چەندین سەدە، فەیلەسوف و دەروونناس و پەروەردەکارانی سەرقاڵ کردووە. لۆڕێنس کۆلبێرگ بەشدارییەکی بەرچاوی لە دەروونناسی مۆدێرن کرد بە تیۆری گەشەسەندنی مؤڕاڵی بە دابەشکردنی پرۆسەی گەشەکردن بەسەر قۆناغە ڕوون و پێکهاتەدارەکاندا. کارەکانی لەسەر تیۆرییە مەعریفیەکانی( ژان پیاژێت) بنیات دەنرێت، بەڵام بە پشکنینی وردی پێکهاتنی حوکمدانی ئەخلاقی لە ماوەی ڕەوتی ژیانیدا فراوانیان دەکات. تێگەیشتن لەم تیۆرییە نەک تەنها بۆ زانست بەڵکو بۆ داڕشتنی مێتۆدە پەروەردەییەکان و شێواز و نۆرمە کۆمەڵایەتیەکانیش پەیوەندیدارە.

پاشخان و کەسێتی
لۆڕێنس کۆلبێرگ (١٩٢٧-١٩٨٧) دەروونناسێکی ئەمریکی بوو کە لە زانکۆی هارڤارد توێژینەوەکانی ئەنجامدا و دواتر لە زانکۆی شیکاگۆ وەکوو وانەبێژ لە ئەرکدا بوو. بەرژەوەندی و خولیای سەرەکی ئەو پەیوەندی نێوان گەشەسەندنی مەعریفی و حوکمدانی مۆڕاڵی بوو. کۆلبێرگ لەسەر بنەمای کارەکانی (ژان پیاژێت)، بەتایبەتی تیۆری گەشەکردنی مەعریفی لە منداڵاندا، تیۆری تایبەتی خۆی پەرەپێدا کە پرۆسەی ئیستدلالکردنی مۆڕاڵ (ئەخلاق) بەسەر قۆناغەکاندا دابەش دەکات.
میتۆدۆلۆژیای کۆڵبێرگ بریتی بوو لە ئەنجامدانی چاوپێکەوتن و گفتوگۆ لەگەڵ هەرزەکار و گەورەکان کە تێیدا داوایان لێکرابوو دیلێماکانی (دووڕیانەکانی ) دووفاقیەتی بیرکردنەوەی ئەخلاقی چارەسەر بکەن، کە ناسراوترینیان ئەو نمونەیە کە پێی دەوترێت (دووڕیانی هاینز)* کە پەیوەندی بەو پرسیارەوە هەیە کە ئایا (مرۆڤێک دەکرێت دەرمانێک لە دەرمانخانەیەک بدزێت کە ژیانی کەسێک لە مەرگ ڕزگار دەکات)؟ . بە شیکردنەوەی هۆکارو ئەو دەرئەنجامانەی کە لە ڕێگای گفتوگۆو چاوپێکەوتنەکاندا بە دەستی هێنان ، کۆلبێرگ توانی دەرەنجامەکان سەبارەت بە قۆناغەکانی گەشەکردنی هەریەکەیان دەستبهێنێت.

گریمانە بنەڕەتییەکانی تیۆری مۆڕاڵ
مۆدێلی کۆلبێرگ لەسەر چەند گریمانەیەکی سێنتڕاڵ دامەزراوە کە بریتین لەوانە:
بنەمای پێکهاتەی قۆناغەکان: ئیستدلالکردنی ئەخلاقی لە قۆناغە جیاوازەکاندا گەشە دەکات، هەر قۆناغێک لە ڕووی چۆنایەتییەوە جیاوازە لە قۆناغی پێشووتری.
ڕەوایەتی گشتگیر: قۆناغەکان لە بنەڕەتدا هەموو مرۆڤەکان دەگرێتەوە بەبێ گوێدانە کولتوور یان پاشخانی کۆمەڵایەتی.
گەشەسەندنی پێشکەوتنخوازانە: مرۆڤەکان بە ڕیزبەندییەکی جێگیردا بە قۆناغەکاندا دەڕۆن؛ پاشەکشە تێیایدا دەگمەنە.
گۆڕانکارییە پاڵنەرەکان: پاڵنەرەکانی پشت کردەوەی ئەخلاقی لەگەڵ زیادبوونی پێگەیشتن دەگۆڕێت، لە بەرژەوەندی خۆتەوە بۆ بنەما گشتگیرەکان.

ئاست و قۆناغەکانی گەشەکردنی مۆڕاڵ لە دیدگای کؤڵبێرگەوە
ئاستی بەر لە نەریتەکان (قۆناغەکانی 1 و 2) -Pre-conventional Level .1
ئەم ئاستە تایبەتە بۆ منداڵان تا تەمەنی نزیکەی ٩ ساڵ، بەڵام دەتوانێت لە گەورەکانیشدا لە هەندێک بارودۆخدا ڕووبدات.
قۆناغی یەکەم: گوێڕایەڵی و سزادان
ڕەفتار لە ترسی سزادان خۆی دەنوێنێت، منداڵ دان بە ‌هەڵسوکەوتەکانیدا دەگرێت و وا بەرخورد دەکات بۆ ئەوەی سزا نەدرێت. حوکمدانی ئەخلاقی لەسەر بنەمای دەرئەنجامە دەستبەجێیەکان دامەزراوە.( من دزی ناکەم، چونکە دەزانم ئاکامەکەی سزادانە)
قۆناغی دووەم: بەرژەوەندی خود
لێرەدا بەدواداچوون یان بیرکردنەوە بۆ سوودی کەسی لە پێش هەموو شتێکەوەیە، بڕیارەکان بۆ بەدەستهێنانی قازانجی کەسی “چی تێدایە بۆ من؟”). هێشتا تێگەیشتنێک لە ڕێسا کۆمەڵایەتی و دادپەروەرییەکاندا نییە.
ئاستی ئاسایی (قۆناغەکانی 3 و 4) -Conventional Level .2
ئەم ئاستە زۆرجار لە هەرزەکاراندا ڕوودەدات بەڵام دەتوانێت لە گەورەکانیشدا بەردەوام بێت.

قۆناغی سێیەم: ناساندنی کۆمەڵایەتی

ڕەفتاری ئەخلاقی بەهۆی ئارەزووی حەزکردن یان ڕێزگرتن لەلایەن کەسانی دیکەوە پاڵنەرە (“قۆناغی کوڕی باش/کچی باش”). گرنگی بە پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان و خواستی قبوڵکردن دەدرێت.

قۆناغی چوارەم: یاسا و ڕێسا
مرۆڤەکان ئاشنان بە گرنگیی نەزمە کۆمەڵایەتیەکان. ڕەفتاری ئەخلاقی پێکدێت لە پابەندبوون بە یاساکان و جێبەجێکردنی ئەرکەکان. لێرەدا سیستەمی یاسایی وەک بناغەی دادپەروەری سەیر دەکرێت
ئاستی دوای نەریتەکان (قۆناغەکانی 5 و 6) -Post-conventional Level .3
ئەم ئاستە بە شێوە گشتیەکەی هەموو کەسێک ناتوانێت پیی بگات؛ پێویستی بە ئاستێکی بەرزی پێگەیشتنی مەعریفی هەیە.

قۆناغی پێنجەم: گرێبەستە کۆمەڵایەتییەکان
لێرەوە دەستپێدەکات کە تێگەیشتن لەوەی یاساکان بنیاتێکی کۆمەڵایەتین کە دەتوانرێت بگۆڕدرێن. ئەخلاق لەسەر بنەماکانی وەک دادپەروەری و یەکسانی دامەزراوە؛ مافەکانی تاک لە پێش یاسا توندو دژوارەکانەوەن .

قۆناغی شەشەم: بنەما ئەخلاقییە گشتگیرەکان
ڕەفتاری ئەخلاقی بە بنەما ئەبستراکتەکانی وەک کەرامەتی مرۆڤ، دادپەروەری و یەکسانی ڕێنمایی دەکرێت. ئەم بنەمایانە دەتوانن یاساکان تێپەڕێنن؛ بڕیارەکان لەسەر بنەمای بیروباوەڕی ناوەوە و بەها گشتگیرەکانن.
مۆدێلی کۆلبێرگو کاریگەریە دوورمەوداکانی لەسەر پەروەردەو کۆمەڵگا:
جەخت لەسەر گرنگی پێگەیشتنی مەعریفی دەکاتەوە بۆ فێربوونی مۆڕاڵ و ئەوە پیشان دەدات کە دەتوانرێت پەروەردەی ئەخلاقی لە ڕێگەی گفتوگۆکردن سەبارەت بە دیلێماکان (دووڕیانەکان)ەوە بەرەوپێش بچێت و کاریگەری لەسەر چەمکە پێداگۆژییەکانی وەک “فێربوونی بونیادی” لە وانەکانی مۆڕاڵدا هەبێت.
مۆدێلی گەشەسەندنی ئەخلاقی کۆلبێرگ کاریگەرییەکی دوور مەودای لەسەر پراکتیکی پەروەردەیی و تێگەیشتنی کۆمەڵگا لە مۆڕاڵ هەیە. جەخت لەسەر ڕۆڵی ناوەندی پێگەیشتنی مەعریفی لە حوکمدانی مۆڕاڵیدا دەکاتەوە و پێشنیاری ئەوە دەکات کە فێربوونی ئەخلاقی دەتوانرێت لە ڕێگەی گفتوگۆی بەمەبەست سەبارەت بە دیلێماکان (دووڕیانەکان)وە بەرەوپێش بچێت. ئەم تێڕوانینە کاریگەرییەکی بەرچاوی لەسەر پەرەپێدانی وانەکانی پەیوەست بە مۆڕاڵ هەبووە، بەتایبەتی لەناو ڕێبازی فێربوونی بونیادگەراییدا، کە هانی خوێندکاران دەدات لە ڕێگەی بەشداریکردنی چالاکانە لەگەڵ پرسیارە ئەخلاقییەکان پەرە بە حوکمدانەکانیان بدەن.
ئەمەش بە کردەوە بەو مانایەیە کە چەمکە پەروەردەییەکان دەبێ ئامانجیان بەرەوپێشبردنی بیرکردنەوەی ڕەخنەیی و ڕەنگدانەوەی ئەخلاقی بێت. باسکردنی دیلێماکان ( دووڕیانەکان ) ڕێگە بە فێرخوازان دەدات فێری دیدگای جیاواز بن و بەهاکانی خۆیان بخەنە ژێر پرسیارەوە، جگە لەوەش ڕێبازی کۆلبێرگ گرنگی پەروەردەی ئەخلاقی لە دامەزراوەکانی وەک خوێندنگاو و زانکۆ و پەروەردەی گەورەساڵاندا خستۆتە ڕوو.

لایەنی ڕەخنەیی و مشتومڕەکان
سەرەڕای بەشدارییە بەرچاوەکانی، بەڵام تیۆری کۆلبێرگ بێ ڕەخنە نەبووە، ناڕەزایەتییە سەرەکییەکان پەیوەندییان بە لایەنگری کولتووری، تایبەتمەندی ڕەگەزی و پشتگوێخستنی هۆکارە سۆزدارییەکانەوە هەیە.

لایەنگری کولتووری
ڕەخنەگران دەڵێن مۆدێلی کۆلبێرگ بە پلەی یەکەم ڕەنگدانەوەی بەها ڕۆژئاواییەکان و(ئیندیڤدوالیزم) تاکگەراییە. لەسەرگریمانەیەکی گشتگیر دامەزراوە کە هەموو مرۆڤەکان لە قۆناغەکانی گەشەکردنی مۆڕاڵیدا بە شێوەیەکی هاوشێوە پێشدەکەون. بەڵام ئەو کولتوورانەی کە بەهای بەکۆمەڵگەرایییان هەیە، بۆ نموونە لە ئاسیا یان ئەفریقا، ڕەنگە ڕێڕەوی گەشەسەندنی جیاواز پیشان بدەن، کە تێیدا هاوئاهەنگی کۆمەڵایەتی و ئاراستەکردنی کۆمەڵایەتی بەهێزتر لە بنەما تاکەکەسییەکانی دادپەروەری جەختیان لەسەر دەکرێتەوە. لێکۆڵینەوەکان دەریانخستووە کە لەم جۆرە کولتوورانەدا زۆرجار حوکمەکانی مۆڕاڵ زیاتر لەسەر بنەمای پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان و کەمتر لەسەر بنەمای ئەبستراکت دامەزراون.

تایبەتمەندی ڕەگەز
کارۆل گیلیان دەروونناس و پەروەردەکاری ئەمریکی بە توندی ڕەخنەی لە مۆدێلی کۆلبێرگ گرت کە لایەنگری دیدگای پیاوسالاریە. ئەو ئاماژەی بەوەدا کە ژنان مەیلیان هەیە ئاراستەیەکی زیندووی پەروەردەکردن پیشان بدەن، لە کاتێکدا گرنگیدانی کۆلبێرگ لەسەر دادپەروەریە کەچی بنەماکانی دادپەروەری لەگەڵ چەمکە ئەخلاقییەکانی مێینەدا نایەکانگیرە. گیلیان جەختی لەسەر گرنگی پەروەردەکردن و پەیوەندییە کەسییەکان کردەوە وەک توخمە سێنتڕاڵیەکانی گەشەسەندنی ئەخلاقی، لایەنگەلێک کە لە تیۆری قۆناغی کۆلبێرگدا بە شێوەیەکی ناتەواو باسیان لێدەکرێت.

جەختکردنەوە لەسەر لایەنە مەعریفیەکان
دیدگایەکی دیکەی ڕەخنەیی پەیوەندی بە گرنگیدانی بەهێزی پرۆسەی مەعریفی لە گەشەسەندنی ئەخلاقیدا هەیە. زۆرێک لە زانایان پێیان وایە کە هۆکارە سۆزدارییەکانی وەک هاوسۆزی، بەزەیی و پەیوەندی کۆمەڵایەتی بە هەمان شێوە ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕن لە ڕەفتاری ئەخلاقیدا. ئەم پێکهاتە سۆزداریانە لە مۆدێلی کۆلبێرگدا بەزەحمەت لەبەرچاو دەگیرێن؛ بەڵکو وا گریمان دەکرێت کە حوکمدانی ئەخلاقی بە پلەی یەکەم بەهۆی ڕەچاوکردنی عەقڵانییەوە لە قاڵب دەدرێت.

پاشەکشە و قۆناغە هاوکاتەکان
هەرچەندە مۆدێلەکە پێشکەوتووانە دەردەکەوێت، بەڵام بەڵگە ئەزموونییەکان نیشان دەدەن کە مرۆڤەکان دەتوانن لە هەندێک بارودۆخدا پاشەکشە بکەن یان لە یەک کاتدا قۆناغی جیاواز پیشان بدەن. بۆ نموونە، کەسێک دەتوانێت لە ئاستێکی بەرزدا حوکم بدات بەڵام لە ئاستێکی نزمتردا لە بارودۆخە تایبەتەکاندا مامەڵە بکات، ڕەنگە لە ترسی دەرئەنجامەکان یان بەهۆی کاریگەرییەکانی بارودۆخەکەوە بێت.

گەشە و پێشهاتە درێژمەوداکان
توێژینەوە مۆدێرنەکان تەواوکەری ڕێبازی کۆلبێرگن بە تێکەڵکردنی پرۆسەی سۆزداری وەک هاوسۆزی، هەروەها جیاوازییە کولتوورییەکان و کاریگەری بارودۆخە ژینگەیی وسروشتیەکان، بۆ نموونە مۆدێلەکانی ئەم دواییە جەخت لەسەر گرنگی هەستە کۆمەڵایەتییەکان دەکەنەوە بۆ گەشەپێدان و بەکارهێنان و هەڵسوکەوتی مۆڕاڵی. هەروەها ململانێ فەرهەنگیەکان بە ڕوونی ئەوە نیشان دەدەن کە ئیستدلالکردنی ئەخلاقی بە توندی لە ژێر کاریگەری کۆنتێکستی کولتووریدایە.
هەروەها بەشێکی ئەو ڕێبازانە پەرەیان پێدراوە بۆ دەستنیشانکردنی کاریگەری و هۆکارە بارودۆخییەکان، ڕەفتاری ئەخلاقی تەنیا دەرئەنجامی پرۆسەیەکی گەشەسەندنی هەنگاو بەهەنگاو نییە، بەڵکو پەیوەستە بە بارودۆخە تایبەتەکانی وەک فشارو هۆکاری دەرهاوێشتە جیاوازیەکانی کۆمەڵگاو نۆرمە کۆمەڵایەتیەکان.

پڕاکتیزەکردنی تیۆری مۆراڵ لە ناو چەمکە جیاوازەکاندا:
پەروەردەی ئەخلاقی: پێشخستنی ڕەنگدانەوەی ڕەخنەگرانە لەسەر دیلێماکان( دووڕیانەکان)ی ئەخلاقی لە پۆل و خوێندنگاکاندا.
ئاگایی و تێگەیشتن: تێگەیشتن لەوەی بۆچی خەڵک بە شێوەیەکی جیاواز حوکم دەدەن، بۆ نموونە لە ڕێوشوێنی دادگادا.
کاری کۆمەڵایەتی: پشتگیریکردن لە پەرەپێدانی لێهاتووییی و توانا مۆڕاڵیەکان لە چوارچێوەی فرە کولتوریدا.
ئەو چەمکانە بەهای تیۆرەکەی کۆڵبێرگ بۆ پرسە پراکتیکییەکانی کۆمەڵگا و سیستەمی پەروەردەیی نیشان دەدەن.
تیۆری گەشەسەندنی ئەخلاقی کۆلبێرگ بە چەمکسازیکردنی پێشکەوتنی ئەخلاقی وەک پرۆسەیەکی مەعریفی هانگاو بە هانگاو، بڕگەیەکی بەرچاو لە تێگەیشتن لە ئەخلاقی مرۆڤدا دیاری دەکات. ئەوە پیشان دەدات کە حوکمدانی ئەخلاقی تەنیا کاردانەوەیەکی ناهۆشمەندانەی مرۆیی یان سۆزداری نییە، بەڵکو دەرئەنجامی بەڵگەدارکردنێکی عەقڵانی و گەشەسەندووە سەبارەت بە بنەما و دادپەروەری. بەم مانایە، تیۆرەکە ڕەنگدانەوەی وەشانێکی مۆدێرنە لە بەرزبوونەوەی نەریت لە “دۆخی سروشت”ەوە بۆ “کایەی باڵاتر”ی هۆشیاری ئەخلاقی، بیرۆکەیەک کە ڕەگ و ڕیشەی قووڵی لە نەریتی فەلسەفیدا هەیە.
بەڵام هەر جەختکردنەوە لەسەر عەقڵانیەت گرژییەکی فەلسەفی سێنتڕاڵ ئاشکرا دەکات، ئایا مۆڕاڵ تەنیا لە ڕێگەی پێگەیشتنی مەعریفیەوە بەدەست دێت؟ یان لایەنە سۆزداری و پەیوەندیە کەسییەکان بە شیوەیەکی یەکسان و دادگەری بنەڕەتین بۆ کردەی مۆڕاڵی مرۆڤ؟ لێرەدایە کە ڕەخنە لە مۆدێلەکەی کۆلبێرگ دێتە پێشەوە، ئەو مەیلی ئەوەی هەیە مرۆڤەکان لە توانای حوکمدانی عەقڵانیدا بچووک بکاتەوە، گرنگی هاوسۆزی و خەمخۆری و هۆشیاری سۆزداری پشتگوێ دەخات. ئەو ڕەخنەیە جیاوازی نێوان ئەخلاقی کانتی – لەسەر بنەمای ئیمپەراتیڤی کاتگۆری (پێویستی قۆناغ) و ئەخلاقی فەزیلەتێکی زیاتر ئەرستۆییانەی بیردەخاتەوە کە کۆی مرۆڤەکان لەبەرچاو دەگرێت.
لە ڕوانگەیەکی فەلسەفیەوە ئەمە پرسیارێک لەبارەی سروشتی ژیانی شایستەوە دەوروژێنێت، ئایا تەنها لە ڕێگەی پابەندبوون بە بنەما گشتگیرەکانەوە دەتوانرێت بەدەستبهێنرێت یان باشتر بڵێین لە ڕێگەی پەرەپێدانی هەڵوێستێکی هاوسۆزی بەرامبەر بە ئەوانی دیکە؟ دەتوانرێت ڕێبازی کۆلبێرگ وەک هەوڵێک بۆ یاوەریکردنی مرۆڤەکان لە ڕێگای خۆیان بۆ ئۆتۆنۆمی مۆڕاڵی سەیر بکرێت، ئۆتۆنۆمییەک (سەربەخۆیی)کە لەسەر بنەمای ڕەچاوکردنی عەقڵانییە. بەڵام ئەم ڕوانگەیە شکست دەهێنێت لەوەی کە ئەخلاقی ڕاستەقینە لە پرۆسەیەکی دیالۆگیشەوە سەرهەڵدەدات کە تێیدا پەیوەندی سۆزداری و پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان بە هەمان شێوە ڕۆڵێکی سێنتڕاڵ دەگێڕن.
لە کۆمەڵگای فرەیی ئەمڕۆدا ئەم باسە تەحەدامان دەکات، چۆن دەتوانین پەروەردەیەکی مۆڕاڵی دابڕێژین کە هەم پێگەیشتنی مەعریفی بەرەوپێش ببات و هەم هەستیاری سۆزداری بەهێزتر بکات؟ پەرەسەندنی زیاتری تیۆرییە مۆدێرنەکان ئەوە نیشان دەدات کە تێگەیشتنێکی گشتگیر لە مۆڕاڵ تەنیا کاتێک دەکرێت کە هەردوو ڕەهەندەکە، قەناعەتی عەقڵانی و پەیوەندی سۆزداری تێکەڵ بکەین. ئەمەش ئەوە ڕوون دەکاتەوە کە ئەخلاق دۆخێکی ئیستاتیک نییە یان تەنیا دەرئەنجامی گەشەسەندنی مەعریفی نییە؛ بەڵکو پرۆسەیەکی زیندووە لە فێربوون و گەشەکردنی بەردەوام لە گفتوگۆ لەگەڵ خود و ئەوانی تردا.
لە کۆتاییدا، لە کاتێکدا مۆدێلەکەی کۆلبێرگ زانیارییەکی بەنرخ بۆ پراکتیکی پەروەردەیی دابین دەکات و تێگەیشتنمان لە گەشەسەندنی ئەخلاقی دەوڵەمەندتر کردووە، بەڵام لە ژێر ڕۆشنایی ڕەنگدانەوەی فەلسەفیدا پێویستە زیاتر پەرەی پێبدرێت بۆ ئەوەی دادپەروەری لەگەڵ ئاڵۆزییەکانی ئەخلاقی مرۆڤدا بنیاد بنێین. لە کۆتاییدا ئەخلاق تەنیا بابەتی پێشکەوتن یان لێکدانەوە عەقڵانیەکان نییە؛ دەربڕینی مرۆڤایەتی ئێمەیە بە هەموو هەمەچەشنییەکەیەوە، کە بەهۆی عەقڵ و هەست و پەیوەندییەکانەوە لە فۆڕم دراوە.

نووسینی: جوتیار
————————————–

*(دووڕیانی هاینز) باس لە پیاوێک دەکات بە ناوی هاینز کە هەوڵ دەدات دەرمانێک لە پێناو رزگارکردنی ژیانی هاوسەرە نەخۆشەکەی بدزێت کە لەسەرە مەرگە، چونکە دەرمانەکە زۆر گرانەو توانای دارایی نییە بۆی دابین بکات. دووڕیانەکە مرۆڤ دەخاتە بەردەم بیرکردنەوەو دەپرسێت، ئایا لە ڕووی ئەخلاقییەوە دزینی دەرمانەکە کارێکی دروستە یان هەڵەیە؟ ئەو دووڕیانە خزمەت بە شیکردنەوەی حوکمدان و قۆناغەکانی پێگەیشتنی ئەخلاقی لە مرۆڤەکاندا دەکات.

من سودم لە سەرچاوەکان بە زمانی ئاڵمانی وەرگرتوە لە رێگای لێکسیۆنەکانی خوێندنەوە، بەڵام ئەوانەی خوارەوە سەرچاوە ئۆرجیناڵەکانن بە زمانی ئینگلیزی.
– Kohlberg, L. (1981). Essays on Moral Development. Harper & Row.
– Turiel, E. (2002). The Development of Social Knowledge: Morality. Cambridge University Press.
– Gilligan, C. (1982). In a Different Voice : Psychological Theory and Women’s Development. Harvard University Press.
– Rest J.R., & Narvaez D. (1998). Moral Development in the Professions. Psychology Press.
– Crain W.C. (2011). Theories of Development: Concepts and Applications. Pearson Education.
– Walker L.J., & Frimer J.A., et al., (2012). “Moral development and education.” In Handbook of Moral Behavior and Development, Volume I.




بەکورتی23: درۆ.. ئێستایەکمان هەیە بێ درۆ ناچێتەڕێوە.. ئازاد حەمە

ئازاد حەمە
پرۆفیسۆر لە فەلسەفە لە زانکۆی سلێمانی

————————————-

زۆرێک چەمک هەن، لەوانە درۆ Lying ، کە لە فەلسەفەدا لەجۆشدان بۆ تێفکرین و دەرفەت ڕەخسێنەریشن بۆ ڕاڤەکاریی. بەدواداچوون و پەیگیریش بە جۆری درۆکانی مرۆڤی ئێستا ئەوەمان پێدەڵێن، کە لە ئێستاماندا درۆ پتر لە گشت کاتێکی دیکە لەناو کردەکانماندا خۆی بەرجەستەکردووە و سەمەرەیی درۆکانی ئێستاشمان لەوەدایە، کە شکۆی راستییان لەکەدارکردووە و وایانیش لە راستی کردووە لە هەناوی خۆیدا درۆ حەشاردات.
راستە لە ڕووی مێژووییەوە پێویستیی بۆ درۆ ڕیشەیەکی سیاسیی هەیە، لێ شاری ئێمە خەریکە نووقمی درۆدەبێت، درۆکانی ترسناک و ماندووکەرن و بەناو پێچاوپێچی و خواری ئاکارییشا دەمانبەن. درۆکان هێندە نوێ و ناسک خۆیان دەخەنەروو زۆرجار فریای ئەوە ناکەوین، لە کام گۆشە نیگاوە لە درۆکانی شار بڕوانین.
لێرەوە دەپرسیین: کەی درۆ درۆیە؟ زڤرین و گەڕانەوە بۆ ڕەچەڵەکی درۆی مرۆڤ بەچییمان دەگەیێنێت؟ درۆ ئەو کاتە درۆیە کە ویستمان بۆ درۆ هەیە؟کێ دیرۆکی درۆی کوردییمان بۆ بگێڕێتەوە؟درۆکانی ئێمە سەرچاوەکانی تەنها سیاسیین؟ ڕوناکبیری کورد داهێنانی لە درۆدا نەکردووە؟ چاخی زیرەکیی دەستکرد درۆی نوێی بۆدانەهێناویین؟ حەزی ئێمەی کورد بۆ درۆ لە حەزی کولتوورەکانی دیکەوە نزیکە؟ ئێمەی مرۆڤ ئەو کاتە درۆزنیین، کە ڕاستییمان بەوانی تر نەگوتووە؟
درۆ چ کردەیەکە؟ درۆ کردەیەکی عەقڵییە. واتە شێت ناتوانێت درۆبکات. کردەی درۆ خەڵەتاندنی ئەوی دیکەیە، فێڵێکە بۆ نەگوتنی ئەوەی ڕاستە. گەر ئەوە مەبەست بێت، کە ئێمە راستیی نەڵێین، کەواتە هەرچیمان گوتبێت لەبەرئەوەی ئامانج نەگوتنی ڕاستیی بووە دەبێت بە درۆ. کەوابێت، گەر درۆ بەجێنەگەیاندنی بەڵێنی وتنی ڕاستیی بێت، ئەوا زۆرینەی ئێمە درۆزنیین.
سەرئەنجام، لەبەرئەوەی چەمکی درۆ لەناو ژیانی ئێساتاماندا وێنەی زۆری وەرگرتووە تا بڵێیت پێناسەکردنەکەی دژوارە. ئەمە وادەکات “”درۆ بکەوێتە ناوچەیەکی تاریکی ناو ژیانی ئەم مرۆڤانەوە و درۆ بە نادرۆ، درۆ بە خەڵەتاندن، درۆ بە وتنی ساختە، درۆ بە نەزانین تێکەڵ ببێت””.هەر بەوپێیە، “”بۆئەوەی واتای درۆ لە ڕاستی، درۆ لە وتنی درۆیەکی مەبەستدار جیابکرێتەوە پێویستمان بەوەیە، کە ئەم واتایە، کە لەناو ڕیزێک دێڕی دژبەیەکدا جێکراوەتەوە، لێکجودابکرێتەوە””.
جێی داخ و ئەسەفە، کە ئێستامان پێماندەڵێت، درۆ لە ئاویلکە و سەرەمەرگدا نییە. لێرە یان لەوێ ئێستایەکمان هەیە، درۆیاوییە، بێ درۆ ناچێتەڕێوە. ئێستامان توڕدراوەتە ناو گەرووی درۆوە. ئەمەش بۆ ئەوانەی نایانەوێ ئێستاییبن رەشبینیی و ئازاربەخشیان بۆدێنێت. تەنها بە هەڵدانەوەی قەتماغەی کردە گوتنییەکانی ئێستامان لەوە تێدەگەیین چەند لێوان ڕێژیین لە درۆ. ئەڵبەتە درۆی ناوازە و دانسقەی کۆمەڵگەی ئێمەش خەریکە دەبێت بە پیشەی کاتیگۆریە ناسکەکانی ئەم کۆمەڵگەیە(شێوەکار، شاعیر، موزیسیان، شانۆکار، نۆفێلیست، مامۆستای زانکۆ و….). چەند مەترسیدارە کۆمەڵگەی تازەی ئێمە، کە درۆزنەکانی ئەم کاتیگۆرییانە بن.
بە دڵێکی پڕ کەیلەوە، ئاماژە بۆ ئەوەدەکەین، کە ئەوەندەی مرۆڤە سادە و بێ سەوادەکان درۆدەکەن، دوو ئەوەندە و زیاتر ئەو جۆرە لە کاتیگۆرییانەی کۆمەڵگەی ئێمەی کوردی درۆدەکەن، کە لایسەرەوە هێمایپێکرا، کە درۆکانیان بەدبینی و خەمناکی دەخەنە ژیانمانەوە. جا ئەم چەشنە لە مرۆڤەکانی کۆمەڵگەی ئێمە تا دڵبخوازێت دەمبەگازندە، دەرۆزەکاری مادیی و مەعنەویشن. ئەمانە جگەلەوەی سواڵی سۆزمانلێدەکەن، چەندین دەگەی تری رۆحی و دەروونیش لە کۆمەڵگە دەدەن.
درۆی ئەم چەشنەی کۆمەڵگەی ئێمە درۆی ئەندێشەیین، ئەمەش ئەو جۆرە درۆیەیە، کە ئێستا زۆرباوە. درۆکە شیعرگەراییانە خۆی هەڵدەداتە ناوژیانمان و دیدگاش بەرهەمدێنێت. بەڵام دەبێت دانبەوەدابێنین کە درۆ و شیعرگەرایی ناسازگارن و پەژمەرین و سیسبوونی درۆی لەو جۆرە(ئەندێشەیی، شیعرگەرایی) لە کۆمەڵگەی تازەی کوردی پشوودرێژی زۆر زۆری دەوێت.
ئەگەرچی لە ڕووی مێژووییەوە درۆی ئێمەی کورد لە درۆی ئەوانی دیکە کەمتر بووە، بەڵام مرۆڤبوونەکەمان توانای درۆکردنی سەیری تیاڕسکانووین. درۆی ئێمە درۆی مرۆڤی ژێردەستەبووە، لەمیانەی ئەو ژێردەستییەوە فێری درۆی جۆراوجۆربووینە(فێری درۆکراین).
سەرباری ئەوە، درۆی ئێستای ئێمە ڕچەشكێنانە تر و ئاگامەندانەتر دەکرێت. زۆرێک سەرسامت دەکەن بە سەلیقەییان لە درۆکردن، بەو زێده‌ڕه‌وییەی لە درۆکردندا دەیکەن. بڕێکیش لە درۆکانی جڤاکی کوردی لێرە و لەوێ لەژێر فشاری پەروەردەی نالەباری سیاسیماندان.
دەکرێت ئاماژە بۆ ئەوەش بکەین، کە ماف بۆ درۆکردن، ویست بۆ درۆکردن زیاددەکات و رێگاش بۆ مانەوەی درۆخۆشدەکات، بوونی درۆ دەکات بە شتێکی نەمر. درکاندنی درۆ وەک درکاندنی نهێنی وردەکاری خۆی هەیە و وەک نهێنیش نزیکبوونەوە لە درۆ ترسناکە. بۆیە ڕوانین‌ و بیرکردنەوە لە درۆی ئێستای کۆمەڵگەی ئێمە تێگەیشتنی قووڵ و ووردی دەوێت. ئەمەش بەهۆکاریئەوەی، کە ڕەوانبێژی درۆکان ڕۆژانە بەناو پێچاوپێچی و خوارییەکی زۆردا دەڕۆن. وێڕای ئەوە،درۆکان خەریکە خەسڵەتگەلێکی ئەوتۆ لەخۆدەگرن، کە درۆ پێویست و ئازیزە. وەکیتر، هەموو شەیدای گوتنی راستیین، بەڵام تا ئێمە درۆ نەخەینە “ده‌ره‌وه‌ی رەوشت”ەوە ناتوانیین لە ڕەچەڵەکی درۆ حاڵیبیین و درۆ بە نادرۆ بگۆڕیین.
گۆتا دیتنمان لەمەڕ چەمکی درۆ ئەوەیە، کە درۆ، وەک دیاردەیەکی مرۆییی ئاوەزەیی بەردەوامە و زیرەکیی دەستکردیش گۆڕانکاریی هێناوەتە سەر دۆخی درۆکردن. نەک هەر ئەوە، زیرەکی دەستکرد بلیمەتانە دەکارێت مەبەستەکانی خۆی بشارێتەوە و دەستکاری نهێنییەکانی ئێمە بکات و کار لەسەر فریودانیشمانبکات. هەر زیرەکی دەستکرد دەکارێت هەڵمانداتە ناو درۆی سەردەمییانەوە، کە درۆگەلێکی سیاسیین. کەوابێت زیرەکی دەستکرد نەک گورزێکی سامناک نییە لە درۆ، بەڵکو درۆ ژیرانەتر و لۆگۆسانە تر دەکرێت. بۆیە، بوونی درۆ و بەوجۆرەی لە هەنووکەدا هەیە، ئاماژەیە لەسەر ئەوەی مرۆڤایەتی زۆری ماوە بە ڕاستییەکی باوەڕپێکراو بگات. دۆزینەوەی ڕێگاش لەبەردەم دروستبوونی ڕاستی، لەگەڵ هاتنی زیرەکیی دەستکرد دا ئاسان نییە.




ئاڵۆزی پەیوەندی بەغدا و هەولێر!.. عوسمانی حاجی مارف

لەکاتێکدا حکومەتی عێراق لەلایەک سەرقاڵی کێشەکانی نێوان لایەنەکانی “چوارچێوەی هەماهەنگی” و هەڵبژاردن و چاوەڕوانی ئایندەی پەیوەندیان بە کۆماری ئیسلامی ئێران و ناجێگیری دۆخی ناوچەکە و کاریگەری ئەم دۆخە لەسەر عێراق و هەڕەشە لەسەر هەڵوەشاندنەوەی حەشدی شەعبیە، لەلایەکی ترەوە دەبینین حکومەتی بەغدا وەک گەمەیەکی سیاسی بۆ ململانێی لەبەرامبەر حکومەتی هەرێمدا بەمەبەست پێدانی مووچەی فەرمانبەرانی هەرێم دوادەخات، کە بە هەولێر و بەغدا هەردولایان دانیشتوانی هەرێمیان بە بارمتە گرتووە و کردویانە بە قوربانی ململانێ و کێشەکانی نێوان خۆیان.
حکومەتی هەرێم کەوتۆتە بەر هەڕەشەی گەمارۆی ئابوری و پەرەسەندنی نائەمنی لەبەرامبەر بەغداو دۆخی ناجێگیری ناوچەکەدا، کە حکومەتی فیدراڵی لە بەغدا بە بیانوی ناکۆکی پەیوەست بە هەناردەکردنی نەوتەوە، دەیەوێت دەسەڵاتی هەرێم سنوردار کات.
ئەم سیاسەتە لە ساڵی ٢٠٢٤دا زیاتر دەستی پێکردوە، کاتێک حکومەتی بەغدا لەڕێی دادگای فیدراڵیەوە ناچار کرا ڕێبازێکی سیستماتیک بۆ تەرخانکردنی دارایی مانگانە بۆ هەرێم دەستەبەر بکات، سەرەڕای بوونی ڕێکەوتنی بودجەی فیدراڵی کە حکومەت پابەند دەکات بە پێدانی مووچە بە گوێرەی دەستوور، بەڵام چەندین جار بە تایبەتی لە نیوەی یەکەمی ساڵی ٢٠٢٥ بە بیانووی “نەگەیاندنی داهاتی نەوتی هەولێر” ڕاگیراوە. لەئەنجامدا زیاتر لە ملیۆنێک و ٢٠٠ هەزار فەرمانبەر لە کوردستان بۆ ماوەی چەند مانگێک لە یەک کاتدا بێ مووچە خۆیان ببیننەوە، ئەمەش ناڕەزایەتیەکی بەرفراوانی جەماوەری لە هەولێر و سلێمانی و دهوک بەدوای خۆیدا هێنا، بەهۆی دابەزینی ئاستی بژێوی و هێزی کڕین کە بە ڕێژەی لەسەدا ٤٠ دەخەمڵێنرێت.
لەناو ئەم قەیرانە داراییەدا، هەرێم شایەتی هەڵکشانی ئەمنی مەترسیدار بووە. لە چەند ڕۆژی ڕابردودا چەند کێڵگەیەکی گەورەی نەوتی لەلایەن فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی نەناسراوەوە هێرشیان کرایە سەر و زیانی ماددی بەرفراوان و ئاگرکەوتنەوەیان لێکەوتەوە، کە بووە هۆی ڕاگرتنی بەرهەمهێنانی نەوت بەشێوەیەکی کاتی.
لەبارەی ئەم هێرشانەوە وەڵامی حکومەتی فیدراڵی تەنها سنووردار بوو بە داوای بەدواداچون بۆ “لێکۆڵینەوە”، بەبێ ئەوەی هیچ ئیدانەکردنێکی ڕون و ئاشکرای هەبێت، ئەمەش پرسیار لەسەر هەڵوێستی بەغدا دروست دەکات سەبارەت بە نابەرپرسیاریەتی بەرامبەر ئاسایشی هەرێم.
سیاسەت و ئابووری و ئاسایش لە شەڕێکی کراوەدا لەنێوان بەغداو هەولێردا مامەڵەی پێدەکرێت، کە تەنها لە بەڕێوەبردنی ساماندا سنوردار نییە، بەڵکو درێژدەبێتەوە بۆ داڕشتنی پەیوەندی ئاڵۆزتری نێوان بەغدا و هەرێم، بەرۆشنی پرسی مووچە وەک ئامرازێکی فشار بەکاردەهێنرێت، ئەمەش هەوڵێکە بۆ دووبارە داڕشتنەوەی پەیوەندیەکەیان لەسەر بنەمای زیاتری وابەستەیی و ملکەچی هەرێم بۆ بەغدا، کە بەدوای ڕفراندۆمەوە ئەم پرۆسەیە کاری لەسەر دەکرێت. لە گۆڕێنی ئاستی هاوسەنگی هەرلایەک لە بەغداو هەولێر، ئەم چیرۆکی گەمەیەی نێوانیان بە چەندین شێوە سەر هەڵئەداتەوە.
لە نێو ئەو ململانێیانەدا، هاوڵاتی کوردستان وەک گەورەترین قوربانی دەمێنێتەوە، وەک فەرمانبەرێکی سادە لە قوتابخانە یان نەخۆشخانە و لەهەر فەرمانگە و بەڕێوەبەرایەتیەکدا، هیچ پشکێکی لە نەوت و ململانێ سیاسیەکاندا نییە، لەگەڵ ئەوەشدا ناچار دەکرێت باجی پەیوەندی جوگرافی و سیاسی جیاوازی نێوان هێزە میلیشیاکان بدات، بەئاسانی و بێشەرمانە موچەکانیان دەبڕدرێت و نانبراو دەکرێن.
لە ڕاستیا پەیوەستکردنی بژێوی ژیانی خەڵک بە بەردەوامی لەسەر پەیوەندی بە ناکۆکی سیاسیانەوە، دەتوانین بڵێین پڕۆژەیەکی ریسوای شکستخواردوی دەوڵەتی فیدراڵیە لە عێراقدا، کە بەپوچترین و نائیسانیترین حکومرانی خۆی دەسەلمێنێت، تەنها بەرگێکی فەرمیە و کاردانەوەی لەسەر ململانێکان هەمیشە خراپتر دەبێت.
کۆتایی هێنان بەم قەیرانە پێویستی بە هەڵوەشانەوەی ئەم فیدراڵیەتە کۆنەپەرستانەیەیە لە ڕەگوڕیشەوە، کە لەسەر بنەمای قەومی و تائفی و دین دامەزراوە، پێویستی بە نەمانی تەواوی هێزە میلیشیاکانە. بەڵکو پێویستی بە دانپێدانانی تەواوە بە مافی هاووڵاتیان، لە ڕێگەی دامەزراندنی دەوڵەتێک کەلەسەر بنەمای ناسنامەی هاوڵاتی بون دەستورەکەی بناسێنێت و جێگیر بکرێت.
لە سەرەتای دامەزراندنی سیستەمی سیاسی نوێ لە عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣، شەرعیەتی خۆی لە سەر پرەنسیپی نوێنەرایەتی قەومی و تائیفی و دینی دەستوریان پەسەند کردووە و هەڵبژاردنی پەرلەمانی وەرگرتووە و حکومەتی فیدراڵیان دامەزراند. بەڵام دیمەنی سیاسی ئێستای عێراق پارادۆکسێکی مەترسیدار ئاشکرا دەکات، زۆرێک لەو پارتانەی ئەمڕۆ پەرلەمان پێکدەهێنن تەنها چەکی ڕێکخراوە چەکدارەکانن و نوێنەرایەتی لایەنی ئاینی و تائفی و قەومی دەکەن، ئەمەش پرسیاری جددی لەسەر شەرعیەتی تەواوی سیستەمەکە دەوروژێنێت، بە لە بەرچاوگرتنی شکستی دەستوور و شکستی بەشێکی زۆری دامەزراوەکان و چاودێری و دادوەری، جیاوازی نێوان لایەنە سیاسیەکان و میلیشیا چەکدارەکان کەلە چوارچێوەی پێکهاتەی ئێستای عێراقدا قوڵتر بۆتەوە، ئەم میلیشیایانە لە دامەزراوە یاسادانانەکاندا باڵادەستیان هەیەو چەمکی نوێنەرایەتی سیاسیان کاڵ کردووەتەوە و گومانیان لەسەر شەرعیەتی سیستەمەکەیان چڕکردۆتەوە، هەرچەندە فشار لەسەر ئەوە هەیە کە هێزەکانی حەشدی شەعبی هەڵوەشێتەوە بەڵام لەو بارەیەوە هەنگاوێکی عەمەلی نیە کەجەخت لەسەر ئەو هەڵوەشانەوەیە بکات.
بونی میلیشیا چەکدارەکان لە پەرلەمان نوێنەرایەتی دیاردەیەکی نائاسایی و مەترسیدار دەکەن، ئەمەش ئاماژەیە بۆ بەردەوامی قەیرانێکی سیاسی بەردەوام کە لە ئەنجامی پابەند نەبون بە سەروەری یاساکانی خۆیان و ڕێکەوتنەکانی نێوانیان، ئەمەش بەردەوام هۆکاری نا سەقامگیری سیاسی و ئەمنی و کۆمەڵایەتیە لە عیراق و کوردستاندا.
ڕژێمی عێراق ئەمڕۆ لە جەنجاڵیەکدا وەستاوە، بە ملکەچی هێزە چەکدارەکانی ڕژێمی دیفاکتۆ دەمێنێتەوە. ئەمەش مەترسی لەسەر خودی بوونی ئایندەی دەوڵەتەکەیان دروست دەکات نەک تەنها دامەزراوەکانی بەڵکو داهاتووی عێراقیش دەخاتە لێواری داڕمانەوە، چونکە چارەنوسی عێراق بەم شێوازی حوکمرانیە بەستراوە بە ئایندەی ئێرانەوە.!
بەرپرسانی ئەمەریکا گوشارەکانیان بۆ سەر حکومەتی عێراق و سودانی چڕتر دەکەنەوە، ئەمەش وەک هەوڵێک بۆ کۆتایهێنان بە هێرشەکان بۆ سەر کۆمپانیا بیانیەکانی نەوت، لەنێویاندا کۆمپانیای ئەمریکی، کە لە هەرێمی کوردستانی عێراق کاردەکەن. ئەم هەنگاوانە لە دوای زنجیرەیەک هێرشی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان دێت کە دامەزراوە نەوتیەکانیان کردە ئامانج، ئەمەش لە کاتێکدایە کە ئاماژەکان جەخت لەسەر تێوەگلانی لایەنە چەکدارەکانی سەر بە ئێرانە.
واپێدەچێت بە ئامانجگرتنی کۆمپانیا ڕۆژئاوایەکان کە لە کوردستان کاردەکەن، دوو پەیامی سیاسی هەڵدەگرێت، لە لایەک فشار دەخاتە سەر حکومەتی هەرێمی کوردستان لە ناکۆکی بەردەوامی لەگەڵ بەغدا لەسەر دابەشکردنی داهات و کۆنترۆڵکردنی سەرچاوەکان، لە لایەکی دیکەشەوە هۆشداریەکی پەردەپۆشکراو بۆ واشنتۆن دەنێرێت بە زیانگەیاندن بە بەرژەوەندیە ئابوریەکانی.
هەرچەندە سودانی خۆی لە نێوان چەقۆی هەڕەشەکانی ئەمریکا و سەنگەری کاریگەری پەرەسەندنی کوتلە چەکدارەکانی ناو وڵاتدا دەبینێتەوە، بەڵام سەرەڕای هەوڵەکانی بۆ پاراستنی پەیوەندی هاوسەنگ لە نێوان تاران و واشنتۆن، هێرشەکان بۆ سەر بەرژەوەندیەکانی ئەمریکا هەڕەشەی تێکدانی ئەم هاوسەنگیە ناسکە دەکات و خودی سودانیش دەخاتە ژێر پرسیارەوە.
ئەو هێرشانە لەکاتێکدایە کە هەرێم هەوڵدەدات گەمەی سیاسی لەبەرامبەر بەغدادا بەقازانجی زیاتر بەرزکردنەوەی پێگەی بارزانی و حکومەتی هەولێر لەرێگەی پەیوەندی بە کۆمپانیە جیهانیەکانەوە مامەڵە بکات، بەتایبەتی سەبارەت بە مەلەفی نەوت و داهاتی ناخۆیی هەرێم. بەم شێوەیە مووچەی فەرمانبەرانی کوردستان کە زیاتر لە ٨٠ ڕۆژە، لەم کەین و بەینەدا بێ خاوەنە و مەسەلەیەکی هەستیارو جدی نیە بۆ هیچ لایەنێکیان.
قەیرانی مووچەی هەرێم لەوە زیاترە کە تەنها ناکۆکیەکی ئیداری یان دارایی بێت، وەک ئامڕازێکی ڕەشبگیری سیاسی کە لەلایەن چوارچێوەی هەماهەنگی و بارزانی و حکومەتی بەغداو هەولێرەوە بۆتە زیاتر تێکدانی سەقامگیری ئابووری و سیاسی هەرێم، تا دێت بازاڕەکان ئیفلیچ دەکات و بارودۆخی خراپی ژیانی فەرمانبەران و هاووڵاتیان بە هەمان شێوە قووڵتر دەکاتەوە، زۆر بێدەربەستانە و نابەرپرسانە مامەڵە بەبژێوی خەڵکەوە دەکەن.
هەرچەندە لەم ڕۆژانەدا هەواڵی ڕێکەوتنێک لە نێوان بەغدا و هەولێر ڕاگەیەندرا، کە سودانی یاداشتێکی لێکتێگەیشتنی پەسەندکرد، کە لەگەڵ حکومەتی هەرێم واژۆ کراوە، سەبارەت بە نەوت و داهاتە نانەوتیەکان و خەرجکردنی مووچە، ئەوەی گومانی تیانیە ئەم ڕێکەوتنەش کاتیە و ناتوانێ چارەسەرەی بنەڕەتی ئاڵۆزی پەیوندی بەغداو هەولێر بێت.هەروەها ئەم ڕێکەوتنە لە کاتێکدایە کە هەرێمی کوردستان شاهیدی چەندین هێرشی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان بووە کە کێڵگە نەوتیەکانیان کردۆتە ئامانج، بەتایبەتی ئەو کێڵگانەی کە لەلایەن کۆمپانیا بیانیەکانەوە بەڕێوەدەبرێن. هاوکات تەیف سامی، ڕایدەگەیەنێت”هەرێم پابەندە داراییەکان جێبەجێ ناکات”، بۆیە “ئامادەکردنی خشتەکانی بودجە سوودی نابێت ئەگەر هەرێمی کوردستان پابەندیە داراییەکانی جێبەجێ نەکات”.!
لەکۆتایدا دۆخەکە وەها وێنا دەکرێت کە کێشەکە تەنها بودجەو موچەیە، هەرلایەنێکیان لە هەولێرو بەغدا یەکتر تاوانبار دەکەن، بەڵام ڕاستیەکەی کە پێشتر ئاماژەمان پێدا پێکهاتەی شێوازێک لە دەسەڵاتداری و حوکمڕانیە لە عێراق و کوردستاندا، کە هێزە میلیشیا قەومی و دینی و تائیفیەکان، هۆکاری ئەم دۆخەیە، کەلەسەر ئاستی توانایی و پێگە و هاوسەنگی هێزیان، سەروەت و سامانی عێراق و کوردستان دوای هەر تاڵانیەک دابەشی دەکەن، تا ئەم جۆرە هێزانە وەک داگیرکەر لە دەسەڵاتدا بن ئەم کێشانە نەک چارەسەر نابن ئاڵۆزتر دەبن.

عوسمانی حاجی مارف




نەتەوە پەرستی، ئاین، ویژدان وئەوانی تر!.. عەبدوڵا ساڵح

دەربارەی کۆمەڵ کوژی لە غەززە

ڕۆژی ٧ی ئۆکتۆبەری ٢٠٢٣ ، دوای هێرشە تیرۆرستیەکەی حەماس بۆ سەر خەڵکی سڤیلی ئیسرائیل، خۆرهەڵاتی ناوەڕاست ئاڵوگۆڕی جیدی بەسەردا هات، ئەم ڕوداوە، شانۆیەکی خستیە سەر ستەیج – سەحنە – پەردەکانی یەک لەدوای یەک هەڵدرانەوە. دیارترینیان بەلاداهاتنی یەک لەدوای یەکی دەست وپێوەندەکانی جمهوری ئیسلامی ئێران بوو تا کار گەیشتە سەر ئەم جمهوریە خۆیشی.
نوێترین پەردەی ئەم شانۆگەریە، ئەو پاکتاوە ڕەگەزیەیە کەدەوڵەتی ڕاستڕەو شۆڤێنیستی ئیسرائیل لە کەرتی غەززە بە بەردەوامی دژی خەڵکی سڤیل ئەنجامی داوە بە بەکارهێنانی نوێترین چەکی کۆمەڵ کوژی و کاولکاری، دواترینی ئەم چەکانە پەنا بردنە بۆ دڕەندەترینیان کە برسی کردنە.
ئەم ڕوداوانە باڵیان کێشاوە بەسەر بەشی زۆری ڕوداوەکانی ناوچەکە و جیهان و بوونەتە یەکێک لە باسە گەرمەکانی ڕۆژ لە زوربەی دەزگا ڕاگەیاندنەکانی جیهان تا دەگا بە سوشیال میدیاشەوە .
لە هەرێمی کوردستان ئەم باسە چەند سیمایەکی جیاوازی بەخۆوە گرتوە، جا چ وەک هەڵوێستی ئینسانی دژ بەم پاکتاوکردنە یا خودپاڵپشت کردنێکی شەرمێونانەی سیاسەتەکانی دەوڵەتی ئیسرائیل و نەتەنیاهۆی خوێنڕێژ !!
هەڵوێستی ئیسلامیەکان لە پاڵپشتی خەڵکی غەززە، چ بەدزی و چ بە ئاشکرا وەک خۆیان دەڵێن ” پشتیوانیکردنە لە خوشک و برایانی موسڵمان ” بەڵام لە ڕاستیدا یەک مەبەستی سیاسی لەژێر خۆیدا شاردۆتەوە، کە لەدوا شیکردنەوەدا، بمانەوێ و نەمانەوێ، دەچێتە خانەی بەرگریکردن لە بزوتنەوەی تیرۆرستی حەماس و پڕۆژە سیاسیەکەی کە خەونی دامەزراندنی ئیمارەتێکی ئیسلامی بوو لە غەززە .
هەر هەمان بابەت بەشێک لە ناسیۆنالیزمی بەرچاوتەنگ و دڵڕەقی کوردی هێناوەتە قسە و بەئاشکرا ، یا لەژێر لێوەوە جۆرێک لە هاوسۆزی بۆ نەتەنیاهۆی جینایەتکار و کردەوە دژی ئینسانیەکانی دەردەخا بە جۆرێک کە ڕەنگدانەوەی سیاسەتێکی شۆڤێنیانەیە وچاونوقاندنە لەمەڕ ئەو کارەساتە مرۆیەی بەسەر دانیشتوانی غەززە دێت بە بیانوی ئەوەی (( فەلەستینیەکان بەرگریان لەمافی کورد نەکردوە، هەندێکیان بەشدار بوون لە کوشتاری خەڵکی کوردستان بەدەست سەدامی فاشی و ڕژێمەکەی، هەرکەس فرمێسکی بۆ کورد نەڕشتبێ فرمێسکی بۆ ناڕێژین، بەرگری لە دانیشتوانی غەززە پشتیوانیە لە حەماس ، فەلەستینیەکان پشتیوانیان لە ئەردۆگان کردوە…….. )). کۆمەڵێک بڕوبیانوی تر.
من ناچمە سەر ئەوباسەی ئاخۆ ” کورد خۆی چەند بەرگری لەمافی خۆی کردوە دژی دوژمنانی و ئەگەر کردبێتی ئەوا بەرهەمەکەی ئەمڕۆ ئەم حوکمڕانیە(پتر لە ٣٠ ساڵە) یە کە دەیبینین “، هەروەها ناچمە سەر ئەو باسەی بەشێکی بەرچاو لە سەرانی ((جوڵانەوەی کوردایەتی )) لە هەمان قوتابخانەی جۆرج حەبەش و نایف حەواتمەی فەلەستینی ئەوانی تر دەرچوون !!
ئەم بەرچاوتەنگی و توندڕەوی و دەمارگیریە کە لەدوا شیکردنەوەدا ئاوێکە دەرژێتە ئاشی ئەم دەسەڵاتەوە، بەرهەمی ئەو ڕاگەیاندنانەیە کە دەسەڵات بەبەردەوامی بڵاوی دەکاتەوە و زەینی بەشێکی بەرینی خەڵکی کوردستانی پێدەخاتە نێو جوغزە ناسیۆنالیستیەکەی خۆی و لەبەرژەوەندی ئەودا دەشکێتەوە .
ئەوەتا لەناو خودی ئیسرائیل دەنگی ناڕەزایەتی بەرز دەبێتەوە دژی سیاسەتی هەمان ئەو دەوڵەتەی ئەم دڵڕەقانە لە کوردستان هەلهەلەی بۆ لێدەدەن ، نمونەش:
نوسەرێکی ئیسرائیلی ناچارە دانیپێدا بنێ و بڵێ ئەوەی لە غەززە ڕودەدا کۆمەڵکوژیە ، ئەمەش لینکی بابەتەکەیە:
https://www.skynewsarabia.com/middle-east/1811849
لە بابەتێکدا کە لە ڕۆژنامەی گاردیانی بەریتانی بڵاوکراوەتەوە : یولی نوفاک بەڕێوەبەری جێبەجێکاری ڕێکخراوی -بتسلیم – کە دەزگایەکی هەواڵگری ئیسرائیلیە بۆ مافەکانی مرۆڤ لە ناوچە داگیرکراوەکان، دەوڵەتی ئیسرائیل تاوانبار دەکا و دەڵێ ئەوەی لە کەرتی غەززە ڕودەدا پاکتاوکردن و کۆمەڵکوژیە، ئەوەش لینکەکەی :
https://www.bbc.com/arabic/articles/ckgl3d040rpo
جگە لەوەش ٣١ کەسایەتی دیاری ئیسرائیلی کە لە دنیای ئەدەب و زانست و ڕۆژنامەگەری و دادوەری و سیاسیەوە هاتون و لەوێدا کاریان کردوە داوادەکەن کە ئەم حکومەتەی ئیسرائیل سزای توندی بەسەردا بسەپێنرێ لەپای ئەم کۆمەڵ کوژیەی غەززە . ئەمەش لینکەکەیەتی :
https://www.skynewsarabia.com/middle-east/1811240-31
ئیدیۆمێک لەزمانی کوردیدا هەیە دەڵێ : کوچک لە ئاگر گەرمتر!!

هەڵبەتە هەر لەم کوردستانە تاقمێکی کەمیش لەژێر ناوی ( عەشایرەوە ) و بەبیانوی (( مرۆڤدۆستی )) پشتیوانی خۆیان بۆ خەڵکی غەززە دەربڕیوە وکۆمەگی ماڵیان بۆ کۆکردونەتەوە کە لە ناوەڕکدا ئەمەش سیاسەتێکە بۆ موجامەلەی ئیسلامیەکان تا دەگا بە موجامەلەی جمهوری ئیسلامیشەوە .
بە خۆشحاڵیەوە دەبێ بڵێم بەشێکی بەرچاوی خەڵکی کوردستان کە تەنیا ویژدانی مرۆڤایەتی و خۆشەویستی مرۆڤ پاڵی پێوە ناون سەرکۆنەی ئەم پاکتاوە ڕەگەزپەرستیە بکەن و لە دژی بوەستن چونکە خۆیان یا کەس وکاریان سەدەمانێک قوربانی ئەم سیاسەتە شۆڤێنیە بوون و تاڵاوەکەیان چەشتوە. ئەم بەرەی ئازادیخوازیە لە کوردستان بەم هەڵوێستەیان چونەتە ناو ڕیزی سەدان ملیۆن کەس لە ئازادیخوازانی جیهان کە ڕۆژانە دەڕژێنە سەر شەقامی زوربەی شارەگەورەکانی دنیا دژی سیاسەتی فاشیانەی نەتەنیاهۆ و حکو مەتەکەی .

عەبدوڵا ساڵح
٢-٨-٢٠٢٥




لە 11ەمین ساڵیادی جینۆسیادكردنی ئێزیدییەكان لە لایەن داعشەوە

دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و سوریا ناسراو بە (داعش) قەزای شنگالی سەر بە پارێزگای نەینەوای لە رێكەوتی ٣ی ئابی ٢٠١٤داگیركرد، لە گەڵ داگیركردنی دەڤەری شەنگالدا جینۆسایدكردنی ئێزیدییەكان دەستی پێكرد، ژنان و پیاوانی ئێزیدی بەدڕندانە ترین شێوە دەكوژران و كچان و ژنانیش لەلایەن چەكدارانی (داعشەوە) وەك كاڵایەك مامەڵەیان پێوە دەكراو بە كۆیلە كران.
لەم تاوانە نەگریسە بە پێی دوا ئامار ژمارەی گیانبەختكردووان 1512 كەس, بێسەرو شوێنان 1616 كەس, رزگاربوون 4131 كەسن كە كۆی گشتیان 7259 كەسە, هەروەها 189337 كەسیش ئاوارە بوون, 29 كەس لە گۆڕە بەكۆمەڵەكان رزگاریان بوو, تا ئێستا 93 گۆڕی بە كۆمەڵی ئەم تاوانە هەڵدراوەتەوە, هەروەها 6417 كەس رفێنران لەوانە 3548 كەسیان مێینەو 2869 كەسیان نێرینە بوون, , 274 كەسیش لە رفێنراوەكان بە دەستی داعش كوژراون.
لەم یادە غەمگین و تاڵەدا كۆمەڵێك داواكاری دەخەینە ڕوو:
١- پێویستە ئەنجامی لێكۆڵینەوە لە كەیسی كەوتنی شەنگال بۆ ڕای گشتی ئاشكرا بكرێت و هەموو ئەو هێز و گروپە چەكدارانەی كە بەرپرس بوون لە پارێزگاریكردن لە ئاسایشی شەنگال لێپرسینەوەیان لەگەڵ بكرێت و دادگایی بكرێن.
٢- حكومەتی عێراقی قەرەبووی مادی و مەعنەوی قوربانیانی ئێزیدییەكان بكاتەوە.
٣- عێراق پەیماننامەی رۆما واژۆ بكات و بە زووترین كات پەیوەست بوونی خۆی بە دادگای تاوانی نێودەوڵەتیەوە رابگەیەنێت، بۆ ئەوەی دڵنەواییمان بداتێ عێراقی ئەمڕۆ و ئایندە جیاوازە‌ لە عێراقی پڕ لە تاوان و جینۆسایدی پێشوو.
٤-پەلە بكرێت لە پرۆسەی گەراندنەوەی ئاوارە ئێزیدییەكان بۆ شوێنەكانی خۆیان و هاوكاری مادی بكرێن بۆ ئاوەدانكردنەوەی شوێنەكانیان و دوبارە بونیادنانەوەی ماڵەكانیان.
٥-پەلە بكرێت لە هەڵدانەوەی ئەو گۆڕە بەكۆمەڵانەی كە چەكدارانی داعش ئێزیدییەكانیان تیایدا كۆمەڵكوژ كرد.
٦- كاربكرێت بۆ هێنانە ئارای سەقامگیری سیاسی لە شەنگال و ئەو شوێنانەی كە بەدەست بوونی چەندین گروپی هێزی چەكدارەوە ژیانی تێدا پڕ نەهامەتی كراوە بۆ ژیانكردنی ئێزیدییەكان.
٧-ئاسایش و ئارامی دەرونی و كۆمەڵایەتی بۆ ئەو ژن و كچە ئێزیدیانە فەراهەم بكرێت، كە قوربانی دەستدرێژی سێكسی بوونە بەدەستی چەكدارانی داعشەوە, بە تایبەت ئەوانەی منداڵیان لێ بووە.
٧- رۆحی برایەتی و ئاشتەوای و پێكەوەژیان لە نێوان ئێزیدییەكان و پێكهاتە ئاینی و نەتەوایەتییەكانی دیكە بەهێز بكرێت .
8-پەلە بكرێت لە دۆزینەوەی ئەو ژن و منداڵانەی تا ئێستا چارەنووسیان نادیارە.
9-قەرەبووی مادی و مەعنەوی قوربانیان بكرێتەوە.
10-نابێت داعشە گەڕاوەكان لە نزیكی ناوچەكانی ئێزیدی نشین نیشتەجێبكرێن.
11- پاراستنی مۆركی ئێزیدایەتی لە ناوچە ئێزیدییەكان و رێگریكردن لە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچەكانیان.
12- لە پەرلەمانی كوردستان كۆتای تایبەتیان بۆ دیاریبكرێت.

رێكخراوەكان:
-رێكخراوی كوردستان بێ جینۆساید- kwg
-تۆڕی رێكخراوە كوردستانیییەكان له پێناو دادگای تاوانی نێودەوڵەتی – Koncicc
-تۆڕی ئایكان كوردستان ــ IKN
-رێكخراوی قەدەغەكردنی چەكی كۆكوژ لە كوردستان ــ OAWMD
-رێكخراوی هەڵمەتی دادپەروەری ــ OJC
-رێكخراوی جیهانی بێ چەكی كیمیاوی و بایەلۆجی-www
-هەڵمەتی ژیان دژ بە ئیعدام لە كوردستان
-گۆڤاری تۆبزاوە
-رۆژنامەی نگرە سەلمان

  • رێكخراوی مانەوە بۆ پرسی شەهیدان و ئەنفالكراوان
    -كوردۆساید ۆچ-چاك كوردستان



هایکۆ\ ڕەش یان سپی؟.. سمکۆ ئەحمەد ڕەشید

1
ئەو ئاوەت بۆ ڕشت
ئەو کارەساتەت بۆچی نایەوە
باوکە؟
2
هێڵە سوورەکان دەبەزێنم،
لە چەقی شار هاوار دەکەم ـ
خۆۆۆۆشم دەوێی.
3
کە سەیری چاوەکانت دەکەم
لەبەر خۆمەوە دەڵێم
ئاسمان دوو ئەستێرەی بەس بوو
4
ڕۆژ نییە خەڵاتم نەکات
ئاخر من بووم
تەنیاییم بە دنیا ناساند
5
لەبەر منداڵە پێخواسەکانی گوندەکەم
ناوێرم بە زستان بڵێم
خۆشمدەوێی
6
بە دراوسێکەم گوتووە
خەفەت نەخوات
من برسیترم
7
بە تەنیایی بڵێن
پشتێندەکەی بکاتەوە
من هێشتا لە ژیاندام
8
قاسەم پڕە
بۆ مردن
هەزار و یەک بیانووم هەیە
9
لە دەشتە دوورەکان
باران ختووکەی کێڵگەکان دەدا
لە ماڵەوە بزە دەکا
پیرە پیاوێک
10
خەیاڵم لای ڕۆژە تاریکەکانە
لە شەوە ڕووناکەکاندا
11
لە چایخانەکە
کەسێک بە تەنیشتمەوەیە
هەست دەکەم لەوسەری دنیا
دانیشتووە
12
درەختێکیان بڕییەوە
وەک هاوخەمێک دەستی لەکار کێشایەوە
سێبەرەکەی.
13
مردن ئەوەی باشە
کە دەتبات
تەنیاییت لێ وەرناگرێتەوە.
14
ڕەش یان سپی
تۆ پێمبڵێ
مرۆڤ کام ڕووی ترشترە؟
15
کە زەلکاوێک وشک دەکات
چەند لۆچ دەکەوێتە نێوچەوانی
بۆق
16
کە ڕاوچییەک دەمرێ
لە پرسەکەیدا
چەند ڕۆژ ئاهەنگ دەگێڕێ
ئاسکەکێوی
17
لە خەیاڵدانی باڵندەیەکی نێو قەفەس
چەند میللیمەتر چوار گۆشەیە
ڕووبەری ئاسمان
18
تەزبێحێکی بەژن درێژ ،
فریای ژماردنی درزەکانی دڵ ناکەون
دەنکەکانی!
19
ئێواران بە عەللاگەیەک توورەوە
دەگەڕێتەوە ماڵەوە
مووچەخۆر
20
لە نێوان دوو بەرداشدا
ڕۆژێک مەرگ و ڕۆژێک مردن
مووچەخۆر

سمکۆ ئەحمەد ڕەشید