پێشئەوەی بچینە سەر لێکدانەوەی وشەو دەستەواژەو ڕستە جوان و دانسقە ئەدەبییەکانی ژنە شاعیر (کەژاڵ نوری)، دەبێت هەندێک لەبارەی شێوازو مەیل و خووی بەرامبەر بە دەربڕینی هەستەکان و چۆنیەتی مامەڵەکردنییەوە بدوێن.
شاعیر لەگەڵ ئەوەی خاوەن هەستێکی تەواو تەڕو تژییە لە بزواندن، بوێریشە، بەجۆرێک بوێرییەکەی پانتایی باڵای ڕەگەزی بەرامبەر دائەپۆشێ و نوقمی ئەوینێکی ڕاستەقینەی دەکات، یاخییە لە هەموو ئەو داب و نەریتە چەقبەستووانەی کە لە چوارچێوەیەکدا دەخوولێنەوەو هەزاران ژنی بە پێخاوسیی، لەڕێی دەربڕینی هەستە بزوێنەرو جوڵێنەرەکانیەوە کردووەتە قوربانیی.
شیعرنووسینی کەژاڵ نوری ئیلهامێکی سروشتیی تەنراوە لە هەست و سۆز، نەک ئەزموونێکی پێکهێنەرو پێکەوەنراو، شیعرەکانی ئەو لە خەیاڵدانێکی پڕ لە ڕامان و، هزرێکی زیتەڵەی ژیرو، دەروونێکی تەواو ڕەهاوە دێتە بوون، کە خوێندنەوەیان سەرنج و مەیل و ناخیشت بەرەو لای هەموو جوانییەکانی نووسین و ئەدەب پەلکێشدەکات.

کەژاڵ نوری خاوەن شێوازێکی تایبەتە لە دەربڕین و نووسیندا، سڵناکاتەوە، بوێرە، هەستەکانی بۆ دەربڕینی ئەوین و گوزارشت لێی، پەنهان ناکات.
ئازاو ئازادە لە دەربڕینی واقع و مامەڵەکردن لەگەڵ ڕووداوەکانی چواردەوردا.
بەرامبەر نادادی و ناڕاستیش، دەنگێکی زبرو قەڵەمێکی تیژو کەسایەتییەکی شەڵاڵە لە داکۆکیی.
ئەو! هەموو دەم و کات و سات و هەموو بەرکەوتنێک هەوێنی لەدایکبوونی (وشە تازەو نەوتراو نەبینراوەکان)ە
فەرهەنگێکی تایبەتە لە وشە
ئەو بە نووسینەکانی، لەنێو دونیایەکی دوور لە فانتازیا وێنەکان واقعییانە نمایش دەکات.
نووسین لای کەژاڵ نوری، هاوشێوەی چاخواردنەوەو قاوە خواردنەوەیەو، بووەتە بەشێکی گرنگ و تەواوی ژیانی داگیرکردووە.
ئەو بەجۆرێک لەگەڵ نووسین ئاشنایە، کە ئامادەیە لەبەردەم دەقەکانیدا کڕنووشی وابەستەبوون بنوێنێت.
هەردەم دەنووسێت و بێزار نابێت
ئەو تەنانەت شیعری ئیرۆتیک دێنێتە بوون و، شەڕی بوێری و هاتنە مەیدان بۆ بردنەوە لەگەڵ ڕەگەزی بەرامبەردا دەکات.
تازەترین شیعریشی کە هەموو ژنە شاعیرێک بوێری ئەوە ناکات دەستی بۆ ببات و قەڵەم بۆ نووسینەوەی هەڵگرێت، شیعرێکی تەواو ئیرۆتیکە بەناوی ( نیمیت و هەیت )ە
کاتێک پیت و دێڕەکانی ئەم شیعرە دەخوێنیتەوە، لەش موچوڕکەو چاوەکان فرمێسکیان پیادێت و، لێوەکان ئاڵ و، پەنجەکان لەرزین و، دڵەکان ترپەو، ناخەکان خورپەی ئەوین و، جەستەکانیش تەزو چێژیان پیادێت.
لەسەرەتاوە شاعیر ‌بەو جۆرە باسی ئەوینەکەی دەکات کە بەجۆرێک هزرو هۆشی داگیرکردووە بێئاگا لەوەی خودی خۆی بناسێتەوەو بزانێت کە کێیە، دوورە لێی، بەڵام بەجۆرێک تێکەڵی بووە، کە ئاگادارە لە ترپەی دڵ و هەناسەدانی، لە مەیداندا نییە! بەڵام هەموو خوو و مامەڵەو ڕەوتارێکی ئەوە، بە چاوەکانی بوونی نایبینێت وەکو عاشقێک، بەڵام هەموو بەری بەیانێک هاوشێوەی کزە بایەکی فێنک و ئارام خۆی لە تاڵە قژەکانی دەئاڵێنێ و، بە نەرمە ئەوینێکەوە خۆی بە یاریکردن لەگەڵ یارەکەیەوە سەرگەرمەکا.
ئەو بە ئەوینەکەی دەڵێت هەرگیز وابەستەت ناکەم بە خۆمەوە، بەڵام لەبیریشت ناکەم و قەت کۆن نابیت لە یادگەم بەم جۆرە،

مێشکم پڕبووە لە تۆ و،
خاڵی لە ناسینەوەی خۆم
دووریت و لە مندا هەناسە ئەدەیت.
نیمیت و هەموو شتێکم بووە بە تۆ
ناتبینم و بەیانیان وەک کزەبایەکی فێنک
لەگەڵ سەرتاڵەکانی قژمدا،
خەریکی یاریکردنیت
ناتگرم و شەوانە وەکو چەند دڵۆپێک،
رۆنی دژەپیریی
دەتڕژێنمە سەر پێستی لەشم،
تا یادت بپارێزم، لە کۆن بوون

ئەو خەیاڵی پێکەوەبوونی خۆی و ئەوینەکەی هاوشێوەی خەونێک باسدەکات کە چۆن دوو ئەوین هەڵوەدای یەکدی دەکەن و دەیانەوێت تاسووقی یەکدی بە باوەش و ماچ و ڕامووسان و یەکتر گەوزاندنەوە بشکێنن، ئەو خەونەش‌ بۆ ئەمی ژن ڕاچڵەکین و دۆڕانەو، بۆ ئەوی یاریش بردنەوەو چێژی یاریکردنی عەشق و ئەوین و دەستبازییە بەوەی، بەم کردەوە بزوێنەرانە سەرنجی ئەو بۆ ئەبەد ڕادەکێشێت و شوێن پەنجەو دەستبازییەکانی بەسەر گەردن و مەمک و جەستەیەوە دەبنە یادو یادەوەرییەکی خۆش و پڕاوپڕ لە چێژو مەسبووتبوون و شێتیی، هەروەک بەم جۆرە کە دەڵێت،

ئەمشەو لە خەونمدا،
لە باوەشتدا بووم و پێشبڕکێی،
زۆرترین ماچکەرمان دەکرد
من دۆڕاندم و لە پڕ راچڵەکام
بینیم هەردوو لێوت وەک توێژاڵ
بەسەر زمانمەوە جێمابوون
نوستمەوە،
لە باخێکدا خەریکی هەنار ڕنین بوویت
کە سەیری سەبەکەتەکەتم کرد،
هەموو ستیانەکانمی تیابوو
ڕاچڵەکام و بینیم زمانت وەک گوڵەهەنار
لەجێی گۆپکەی مەمکم رووا بوو
لێک دوورکەوتووینەتەوە و کەچی،
بمەوێ بۆ هەرجێیەک بڕۆم،
پێڵاوەکانم شەق دەبن لەپێمدا و
کە سەیر ئەکەم،
ژمارەی قەبارەی پێیەکانی تۆم کڕیووە.
نەک هی خۆم

پاشان دەکەوێتە گازندەو دەڵێت لە یەک شوێنێن بەڵام بەجۆرێک خۆت ونکردووە تەنانەت بە تێلیسکۆبەکەی جەیمیش وێبیش ناتوانم بەدواتدا بگەڕێم و لەو ونبوونەدا بتدۆزمەوە، ڕاستە دیارنییت، بەڵام جێگات دڵە، هاوشێوەی خوێن بە دەمارەکانما هەڵواسراوی وەک ئەو نەخۆشەی کە هەڵگری تالاسیمایەو پێویستی پێیەتی، لەڕۆحتدام بەڵام تۆ هەست بە گەورەیی بێ منیی ناکەیت، لەچاوەکانمدایت بەڵام نیگاو ڕووخسارت نابینم، لەگەڵ هاتنی بەیانیانیش وەکو سپرای لە پرچم دەتئاڵێنم.
لێرەوە گلەییەکانی ژنە شاعیر کەژاڵ نوری لەوپەڕی نائومێدبوون لە بوونی یارەکەی و هەستنەکردن بەو جوانییەی دێتە بوون و هەڵدەکشێت، بەوەی یارەکەی هاوشێوەی دڵۆپە ئارەقێک کە ئەڕژێ بەسەر شان و ملیا بە ناچاریی بێ ویستی خۆی بە پارچە کلێنسێک دەیسڕێت و فڕێی دەدات، بە لۆچیی سەر ملی بەساڵاچوویەک دەیچوێنێ و پێیوایە دەنگێکی هەبووی بێکەڵکەو پێوەی نووساوە، هەوەک بەم جۆرەی باسی دەکات و دەڵێت،

لەسەر زەوییەکین کەچی ئەوەندە نادیاریت
بە تەلیسکۆبەکەی جەیمس وێبیش بۆت بگەڕێم
لەسەر هیچ هەسارەیەک ناتدۆزمەوە
لە دڵمدایت و نەک ناسوڕێیتەوە بە گیانما
ئەڵێی بە بوتڵێ خوێنەوە بەخشیوومی،
بە تووشبوویەکی نەخۆشیی سالاسیما
لە رۆحتدام و کەچی هەست،
بە زەخمی “بێ خۆت” ی من ناکەیت
لە چاومدایت و نیگایەکت نابینم، سەیرم کات
بەیانیان وەکو سپرای قژ،
ئەتدەم لە پرچم و کەچی،
ناگەیت بە ئێوارە و تک تک،
وەکو دڵۆپەی ئارەقە،
دەڕژێی بەسەر شان و ملما و، بە ناچاریی،
بە پارچە کلێنسێک ئەتسڕم و فڕێت ئەدەم.
وەکو لۆچێکی پیریی بە ملمەوە نووساویت و
کە قسە ئەکەم،
ڤۆلیومی دەنگی تۆ دەگاتە گوێی خەڵکی،
نەک هی من

لەکۆتاییشدا شاعیر کەژاڵ نوری باسی هۆگربوون و پەیوەستبوونی یەکەم دەمی خۆی و ئەوینەکەی دەکات و پێیوایە لە وەسفی ئەوینەکەیاندا خۆی هاوشێوەی کەسێکی ڕووت لەنێو کۆڵان و یارەکەشی پڕ بەرگ لە وەسف و ئەوینە، باسی بینینی ناخیشی دەکات کاتێک دەچێتە بەر ئاوێنە، بە بەرکەوتن و بینینی برین و ئاهی ناخی ئەم، ڕەنگی ڕووخساری ئەوی ئەویندار قاوەیی هەڵدەگەڕێ و چێژی ماچی پڕ لەزەتی ئەودەمی سەردەمی ئەویندارییان تاڵ دەبێ، بە سوراو و جوانکاری ئەویش، هەستی یار دەجوڵێ و دەیبزوێنێ، لەناو یاردا تواوەتەوە کەچی هەست بەبوونی ناکات، دواتر دەکەوێتە لۆمەو گلەیی و پێیئەڵێ بەجۆرێک نزیکم لێت کە دەستم لێ نادەیت، لەپێناو ئەو عەشقە دەکەوێتە قسەکردن لەگەڵ خۆو ئەویش جۆرێک باسی لێوە دەکات خۆی بە دونیا و ئەویش بە قیامەت دەچوێنێ و پێیوایە هێندەی دونیاو قیامەت دوورن لە یەکەوەو ناشزانێت هاتن و جێهێشتنی یارەکەی کامیان یەکەمجار بووە هەروەک بەم جۆرە دەڵێت،

بە شێوەیەک بە باڵای تۆیا ئاڵاوم
کە ئەچمە دەرەوە تەنیا تۆ ئەگۆڕم و لە کۆڵان،
ئەبینم خۆم، بە رووتی هاتووم
کە ئەچمە بەر ئاوێنەکەم و،
هەڵمی ئاهێکمی بەرەکەوێ
روخسارت رەنگی قاوەکەی من ئەگرێت و،
ماچی ناودەمت تاڵ ئەبێ
سوراو ئەکەم،
کوڵمەکانت ئەبنە ئەتڵەسی پەمەیی
برۆم چاک ئەکەم،،
ریش و سمێڵی تۆش ئەبنە ساکسۆکی
لە تۆدام و هەستم پێناکەیت،
لە مندایت و لەمسم ناکەیت
ئەوەندە نزیک لێمەوە دووریت،
ئەڵێی دونیا و قیامەتین
ئەوەندە عاشقانە رقم لێتە !
ئەڵێی یوسف و زوڵەیخاین
هی من نیت و شەڕی بوونت،
بە هەموو ژنێک دەفرۆشم
هی تۆم و دەستم دەخەیتە،
دەست هەموو پیاوێکەوەو،
خۆت نا.
بەجێم دێڵی،
تا بزانیت وەکو شوێن پێ دووات ئەکەوم؟
جێت ناهێڵم
تا بزانم وەکو رێبەر پێشمەکەوی؟
نیت و کەچی وەک فەلسەفەی بوونگەرایی
نازانم کەی بیرکردنت،
کۆتایی دێ؟
هەیت و کەچی وەکو مریشک و هێلکەکە
،ئێستاش نەمزانی رۆشتنت لە پێشدا بوو
یان هاتنت؟
ئەی بە قوربان!!

کەژاڵ نوری
سێبتەمبەری 2024-هۆڵەندا
ــــــــــــــــــــ
ڕەنگین مەلا سەمەد
نووسەرو ڕۆژنامەنووس

لەمیانەی ئەم دوو پرسیارەوە ڕۆدەچینە ناو چەمکی شتەوە: شت چۆن پێکدێت؟بەشتبوون Thingnessی شت مانای چییە؟ دیارە پێویستمان بەوەیە،کە شتThing وەک شت لێیتێبگەین نەک ناشت no thing. شت دەبێتە شت، شتیش شتی لەدوادێت. ڕۆژانەش لێرە و لەوێ ڕووبەڕووی شتەکان دەبینەوە، لەو ڕووبەڕووبوونەوەیەشدا دەکرێت خۆشمان ببین بە شت. چونکە کۆمەڵگەی نوێ، لە هەر کوێبین و هەرکێشبین، خەریکی بەشتکردنمانە.
زۆربە دەخوازێت ببێتە پزیشک، سەرمایەدار تادەگاتە دادوەر و پرۆفیسۆر، لێ بەشتبوون ئەوانیشی، بگرە زۆر بەسەختی، گرتووەتەوە. کەوابێت لەژێر ستەمی زیرەکی دەستکردا بەشتبوون لە گشت کاتەکانیتر خێراتر کاری خۆیدەکات. لەناو ئەو پرۆسەیەشدا سیاسەت، سێکس، پارە تادەگاتە خودی زانست کار لەسەر بەشتبوونمان دەکەن. بەمجۆرەبێت، بەشتبوون چارەنووسمانە.
کەدەڵێین: ویستم بۆ هیچ شتێک نییە، لێرە شت بە مانای چی دێت؟ بەمانای ئەوە دێت، کە ویست جارێ نەبووەتە شت، کە ویست نەبێتە شت، شت بوونێکی کۆنکرێتی نییە. کەوابێت دەبێت بپرسین: بنەچەی شت چییە؟باشە مێژووی شت هەر شتە؟هەموو شتەکان هەمانن؟شت وەک خۆی دەمێنێتەوە؟هەموو شتێک شوێنێکی نییە؟ ئەی شت خاوەنی هەیە؟ مان و نەمانی شتەکان بەدەست کێیە؟ ئیمانوێل کانتانە بیربکەینەوە دەڵێین: شت لە خودی خۆيدا چ شتێکە؟ سیاسەت یان کوردبوون دەبێتە شت؟ لالەزار شت بوو؟سێکس یان ئەڤینداری دەبێتە شت؟ ئایا بەشتبوون قەدەرمانە؟
شت چییە؟ شت ئەوەیە،کە بوونێکی کۆنکرێتی یان ئەبستراکتی هەیە. شت بابەتە، ئۆبژەیە، دەتوانیت ڕووداو بێت یان بوونێک بێت، بوونێکی فیزیکی. گومانیناوێت، بابەت لە شتەوە سەرچاوەدەگرێت و شتیش ڕەچەڵەکی بابەتە. واتە تا شت نەبێت بابەت بوونی نییە.
بۆ ئەوەی بزانیین شت چییە؟ دەپرسین: شت دەردەکەوێت؟واتە خۆیمان نیشاندەدات؟ باشە، شت تەنیا ئەوکاتە شتە،کە دەردەکەوێت؟ بەڵێ شت لەدوای بەشتبوونییەوە ناوی پێدەبەخشرێت. شت، کە هێشتا نەبووە بە شت ناشتە. ناشت بوونێکی فیزیکی نییە. سروشتی شت لە شتبوونەکەیدایە. شتیش بەبوونەشت ناوێکی لێدەنرێت و بەدەرکەوتنیشی شتبوونی خۆی دەسەلمێنێت.
وێڕایئەوە، زۆرجار دەڵێین: شتێک شت بێت وایلێنایەت.ئەو گوتنە بۆخستنەژێرپرسیاری ماهیەتی شتەکەیە و گومانیشە لە شتبوونی شتەکە. دەکرێت ئەو شتەی لە شتبوون کەوتووە دەرگایەک بێت، یان بورغویەک. دەشڵێین: گەر دەرگاکە یان بورغوەکە تۆکمەبایە وایبەسەرنەدەهات. لەڕاستییدا، باسی شتبوون هەر ئەوە نییە. چونکە کاتێک دەرگاکە یان بورغوەکە لە بەکاربردن دەکەوێت، هێشتا تایبەتمەندییە شتییەکانی لەدەستنەداوە. لێرەوە دەڵێێن:””کاتێک بوونێک(کیانێک)دەبێتە شتێک،کە جیهان لە دەوری خۆی کۆدەکاتەوە، لە پەیوەندی دەبێت بە زەوی و ئاسمان و خواوەند و مرۆڤەوە””.
هەروەها گوتنی شتێک، بوونی شتێک بە دیاردە، بردن یان وەرگرتنی شتێک وشەی شتمان لادەکاتەبابەت. کاتێک باس لە ڕووداوێک یان دیاردەیەک دەکەین، خودی ڕووداو یان دیاردەکە بەرەو ئەوە دەبەین، کە ئەو رووداوە یان دیاردەیە شتی تریشی تیایە. بۆنموونە کوشتنی کەسێک، سەرنگومبوونی فڕۆکەیەک هەر ئەوە نییە کە دەیبیستیین، بەڵکو خودی ڕووداوەکە شتی تریشی تیایە، کە پێویستە پەیپێبەرین.
لەبەرئەوەی دەپرسین: ئایا دیاردەی گەردوون شتە؟ باشە خودی گەردوون شت نەبێت چییە؟ گەردوون شتە و بەرجەستەیە، لێوانلێویشە لە گۆڕان و جوڵە، بەبێگومانەوە ئەوەش سروشتی شتەکان دەگۆڕێت.
ئەو کورسیەی لەسەری دادەنیشین، سیسەمەی لەسەری دەخەوین شتن، شتگەلێکن رۆژانە بەکاریاندەبەین، کە ناو و شوێن، پانتایی و ئەندازە و رووبەریشیان هەیە. گشت ئەو شتانەش ڕەهەند و دوورییان هەیە. شت شتە،لێ دەشکرێت لە شتبوونبخرێت. ئۆتۆمۆبیلەکەمان شتە، بەڵام لەگەڵ تێکچونی بەهۆی ڕووداوێکەوە سکراپدەکرێت، پڕۆسەی هەڵوەشانەوەی بەسەردێت و دەبێتە پارچە بۆ شتی تر. واتە وەک شت دەخرێتە خزمەتی شتی ترەوە، جا ئامێری تر بێت یان هەر شتێکیتر.
لە هایدیگەرەوە فێری ئەوەدەبیین، کە””ڕێگا زۆرە (فەلسەفیی یان زانستیی)بۆ پرسیارکردن لەسەر ئەسڵی شت””. هایدیگەر””شت وەک بوونێکی بەهێز و خۆدەرخەر دەبینێت، ئەرکی ئەم شتە تەنها ئەوە نییە بابەتێک خۆینیشاندات، ئەوەشە، کە شت دەتوانێت تێگەیشتنمان بۆ جیهان رێکخات، کۆکاتەوە””.
بە بڕوای هایدیگەر، “شت” بریتییە لە بوونێک، کە جیهان کۆدەکاتەوە و ئاشکرای دەکات، وەک لە نموونەی تابلۆی جووتە پێڵاوەکەی ڤان گۆخ. چونکە “”تابلۆی پێڵاوەکان “شتبوون”ی پێڵاوەکان ئاشکرا دەکات، نەک وەک کەرەستەیەک بۆ ڕۆیشتن بەڵکو وەک پەیوەندییەک لە نێوان دژواریی ژیانی جوتیار و زەوی و ئەو جیهانەی، کە تێیدا نیشتەجێیە””.
دوا قسەمان لەسەر شت و شتبوون ئەوەیە، کە ئێمە ئێستا لە کۆمەڵگەیەک دەژین شتگەرایی تیایا لە لوتکەدایە؛ ئاگات لەخۆت نەبێت دەتکاتە شت و پرۆسەی بەشتبوونیش لە هەنووکەدا زۆر پەلە دەڕوات. سەرباری ئەوە، دەڵێین، کە شتبوون Thingness و چیبوون Whatness هاومانان. ئەو شتەی دەبێتە شت لە چیبوونێکەوە هاتووە، واتە بوونێکی فیزیکیی یان بابەتیی شتەکەی کردوەتە شت.
بۆنموونە لالەزار شت بوو و بووشە هۆکاری بەشتکردن، چونکە ڕووداوی خوڵقاند. لەبەرئەوەی لالەزار لە چیبوونێکەوە هاتبوو و ئەو چیبوونەش مانای لە پشتەوە بوو، ئەمە وایکرد زەبر شتەکە لەناوبەرێت. هاتنی زەبرەکە بۆلێدانی مانایەک بوو، کە شتێک(ساختمانێک) بوو، شتەکەش لالەزار بوو؛ ناوێکبوو. ئەمەش رووداوی دروستکرد، وەک ڕووداوی لێدانی دوو تاوەرەکەی گۆڕەپانی مانهاتان، کە یانزەی سێپتەمبەریان سازاند.

ئازاد حەمە
پرۆفیسۆر لە فەلسەفە لە زانکۆی سلێمانی

ئێمە هەموومان وەكو مرۆڤ، لە دایك دەبین و هەموو ڕۆژێك لە ژیانماندا فێر دەبین و ساڵانێكی درێژ دەخوێنین و هەر یەكەمان لە پسپۆڕییەك یان بوارێكی دیاریكراودا تایبەتمەندو شارەزا دەبین. بە بێ لەبەرچاوگرتنی پسپۆڕی و تایبەتمەندییەكانیشمان، پزیشك، سەرباز، بازرگان، مامۆستا، ئەندازیار، جوتیار، ئابووریناس و…تاد، هەر یەكێك لە ئێمە لە هەموو ژیانیدا وهەر لە كاتی لە دایكبوونییەوە، مامەڵە لەگەڵ بڕێكی بێ ئەندازە زۆر لە زانیارییەكان و داتاكان و زانستەكان و بەهاكاندا دەكات و دەیانخاتە خزمەتی ئەنجامدانی كارو ئەرك و پەیوەندییەكانی لەگەڵ خەڵكی ناو كۆمەڵگە. لەبەرئەوەی ژیان بەردەوامەو ڕاناوەستێت، پەیوەندی مرۆڤ بە زانست و زانیاری و ئەزموون و بەهاكانی جێگیرو سەقامگیر نییە، بەڵكو لە گۆڕان و پەرەسەندنێكی بەردەوامدایە، ئەمەش پێویستیی بە هەڵسەنگاندن ونرخاندنی بەردەوام و وردەكاری هەیە.
ئێمە كە دەژین، بە تایبەتی لەم سەردەمەی ئێستامان، لە جیهانێكداین زانیارییەكان و پێدراوە نوێیەكان و پیادەكارییەكان لە هەموو بارەكانی ژیاندا بێ ڕاوەستان لە هورژمدان و لە بەرفراوانبوونی خێرادان. هەموو ئەمانە پەیوەندیی زانستی و مەعریفیی نوێ دەخوڵقێنن و وا لە مرۆڤ دەكەن، پسپۆڕی وئاستەكەی هەرچییەك بێت، لە بەردەم بەرپرسیارێتییەكی گەورەدا بێت، چونکە هەمیشە پێویستیی بە دڵنیابوون لە زانیارییەكان و وردبینیی داتاكان و بیركردنەوەی ڕژد لە ڕووی ڕاستگۆیی و كاریگەرییەكانی و ئەنجامەكان هەیە، كاتێك ئەم تاکە، یان كەسێكی دیكە، بۆ دەستنیشان كردنی هەڵوێستێك و وەرگرتنی بڕیارێك پشتی پێ دەبەستن.
مرۆڤ لە جیهانی ئەمڕۆدا پێویستییەكی زۆری بە تێڕامان و بیركردنەوەی ڕەخنەگرانە هەیە، لەبەرئەوەی هەمیشە ناچارە پەنا بباتە بەر هەڵبژاردن و وەرگرتنی بڕیارەكان. لە پێناو بژاردەی درووست و وەرگرتنی بڕیاری ڕاستیش پێویستیی بە متمانەكردن بە سەرچاوەكان و وردبینی كردن و شیكردنەوە و هەڵسەنگاندنی بابەتییانە و بەرئەنجامگیری هەیە. بۆیە توانای سەربەخۆیی لە بڕیار و هەڵسەنگاندن لە كاتی چارەسەركردنی كێشەكان و وەرگرتنی بڕیارەكان بۆتە پێویستییەكی هەرە لە پێشی هێنانەدیی پێشكەوتن و سەركەوتن و گەیشتن بە ئامانجەكان.
بیركردنەوەی ڕەخنەگرانە ئەرك و سوودی گرنگی لەسەر ئاستی تاك و كۆمەڵەكان هەیە، لەوانەش:
• یارمەتیی وەرگرتنی بڕیارە دروستەكان و كەمكردنەوەی هەڵەكان دەدات، چونكە دەكرێ هەڵە چاوەڕوانكراوەكان دەستنیشان بكات و توانای خۆلادانیشی لێیان هەیە.
• زیادبوونی دەرفەتی سەركەوتن لە كار و پەیوەندییە كەسییەكان و كۆمەڵایەتییەكان.
• بەهێزكردنی توانا عەقڵییە هزرییەكان و پەرەپێدانی یادگەو جەختكردنەوە، ئەوەش لە میانی كۆشش و تەقەللادان لەسەر فێربوونی بەردەوام و پەرەپێدانی زانستی و مەعریفی.

ڕێگەی بەرەو نوێسازی و داهێنان
پێویستبوون بە بیركردنەوەی ڕەخنەگرانە، تەنها لەسەر وردبینیی زانیارییەكان و داتاكان و متمانەكردن بە سەرچاوەكان ڕانەوەستاوە، بەڵكو بیركردنەوەی ڕەخنەگرانە بۆتە پێداویستییەكی هەنووكەیی زۆر گرنگ بۆ پەرەپێدانی لێهاتووییە تیۆرییەكان و پیادەكارییەكان و توانای ڕووبەڕووبوونەوەی ژیان و بینینی شتەکان لە جووڵەیان و گۆڕانكاریی بەردەوامی پەرەسەندنیان و بەدەستهێنانی كارامەییە پێویستەكانی بەدواداچوونیان وهەڵسەنگاندنیان و لە ئەنجامیشدا وەرگرتنی هەڵوێست، ئەمەش زانستەكان و تەكنەلۆژیا و خێرایی لە هەمەجۆربوونی گۆڕانكارییە ئابوورییەكان و پزیشكی و پیشەسازیی دەرمان و گەیاندن و پەیوەندیكردن و گۆڕانكارییە سیاسییەكان و پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان و پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكان و بەهاكانیش دەگرێتەوە.
لەگەڵ ئەم هەموو پەرەسەندنانە لە سەرجەم بوارەكانی ژیان و كۆمەڵگە، خەریكە ڕاگەیاندن و وردبینی و هەڵوێستە ڕەخنەییەكان، پێگەی دیار و بەرچاو و ئەركی گرنگ و هەمەلایەنەیان ببێت، لە گەڕان و كۆكردنەوەی زانیارییەكان، چاودێری، دۆزینەوە، تیشك خستنەسەر واقیع و وردبینی كردنی، بەمەش ڕاگەیاندن دەسەڵاتی ڕاستەقینەی بەدەستهێناوە ، بە شێوەیێک كە ئەمڕۆكە بە دەسەڵاتی چوارەم ناودەنرێت. بۆیە دەبینین كە توانای بیركردنەوەی ڕەخنەگرانە بۆتە ئامانجێك لە ئامانجە بنەڕەتییەكانی فێركردن و پەروەردە و بە تایبەتی خوێندنی زانكۆیی لەو وڵاتانەی كە سوورن لەسەر بواری پەروەردەی ڕاستەقینە ومۆدێرن و بایەخ بە سەقامگیری و پەرەسەندن و گەشەسەندنی بەردەوامی دەدەن.
ژیانی ئێمەی مرۆڤ سەپێندراو و دیاریكراو و جێگیر نییە، بەڵكو لە گۆڕاندایە و شایانی پەرەسەندن و باشتركردنیشە، ئەمەش پەیوەستە بە بیركردنەوەو پەرەپێدانی زانست و زانیارییەكانمان و پیادەكردنە كردارییەكانیان لە هەموو بوارەكاندا، ئەو پەرەسەندنەی كە پێویستیی بە تێڕامان و بیركردنەوەی عاقڵمەندانە و ئامانجدار هەیە، بیركردنەوەی ڕەخنەگرانەش بە تایبەتی وەكو رێگەیەكی مامەڵەكردن و وەرگرتنی بڕیارەكانە لە هەموو داتاكان و گریمانەكان و تیۆرەكان و شتە بەڵگەنەویست و باوەڕییەكان، بە مەبەستی باشتركردن و پەرەپێدانیان. بەمەشێوەیە بیركردنەوەی ڕەخنەگرانە بریتییە لە ڕێگەی بەرەو نوێسازی و داهێنان، ئەو ڕێگەیەی كە لە پرسیار و گومان دەست پێ دەكات و دەبێتە مایەی هەڵسەنگاندنی كارەكان و دەرئەنجامیش وەرگرتنی بڕیارە دروستەكان بۆ چارەسەركردنی كێشەكان لەسەر هەموو ئاستەكان.
دەتوانین ئامانجی بیركردنەوەی ڕەخنەگرانە بەم جۆرەی خوارەوە دەستنیشان بکەین:

1. خوڵقاندن ، یان دۆزینەوەی بژاردەی زیاتری كرداری.
2. خوڵقاندن و دۆزینەوەی بەرئەنجامگیریی مسۆگەرو ئارامتر.
3. ڕوونی لە ئەنجامەكان و دەرئەنجامە چاوەڕوانكراوەكان.
4. ڕەنگدانەوە و بەرجەستەكردنی هەمەچەشنەیی.
   پێویستە ئەم بوارە زیندوو و سەرەكییانە بخرێنە بەر گفتوگۆ، نەخاسمە كە ئێمە ئەمڕۆ لەسەردەمی زانیارییەكان و پەرەسەندنی تەكنەلۆژیا و ململانێ و كێبڕكێدا دەژین، لە جیهانێك كە ڕووبەڕووی كێشەی گەردوونیی گرنگ دەبێتەوەو هەڕەشە لە تەواوی چارەنووس و ئایندەی مرۆڤایەتیی سەر هەسارەكەمان دەكات، لەوانە كێشەی گۆڕانكارییە كەشوهەواییە پەیوەستەكان بە شێوازی بەرهەمهێنان و ژیان، كێشەكانی ئاو و وشكەساڵی، كێشەی هەژاری و جیاوازیی بژێوی كە لە ناو زۆربەی هەرە زۆری گەلان و هەژاران و نێوان ئەو دەوڵەمەندانەی ڕۆژانە دەوڵەمەندتر دەبن زیاتر دەبێت و كێشەی جەنگ و ململانێی سەربازیی نێوان جەمسەرە ململانێكارەكان و ئەوانەی عەمباری تۆقێنەری چەكی ئەتۆمیی كاولكەریان هەیە، سەرباری هەڕەشەكانی پەرەسەندنی زیرەكیی دەستكرد كە خەریكە ئێستا لە هەموو شوێنێك لە دەرگاكان دەدات. زێدەباری هەموو ئەمانە بەرەنگاربوونەوەی بانگەشەو ڕاگەیاندنی بەرەڵڵا و نا بەرپرس و بڵاوكردنەوەی زانیاری و داتا و بەڵگە ساختەكان و فێڵ و فریودان و تەڵەكەبازی و بەزاندنی سنووری تایبەتمەندییەكان.

نووسینی – مامۆستا ڕزگار

زانستی زمان، بەشێکی زۆری زاراوەسازییە، واتە لە هەر لایەنێکی زمان دەکۆڵیتەوە، سەرەتا پێویستە خۆت یەکلایی بکەیتەوە لەگەڵ زاراوەکان، دیارە لە زمانی ئینگلیزیدا، کە خۆی دایکی زانستەکەیە، چونکە زمانەوانە غەیرە ئینگلیزەکانیش بەشێکی زۆریان هەر بە ئینگلیزیی دەنوسن، بەڵام لە زمانی کوردیدا، بۆ زۆر لایەنی زاستەکە تا ئێستا یان زاراوەمان نییە، یان توشی فرەزاراوەیی بووین، یان بەهەڵە بەکاریدەهێنین، بۆیە یەکەم هەوڵی زمانەوان، کاتێک بە زمانی کوردیی دەنوسێت لەسەر بابەتێکی زمانەوانیی، بریتییە لە وردیی لە بەکارهێنانی زاراوە، یان دانانی زاراوە ئەگەر نەبوو، ئەگەرچی ئیشی تاکەکەسیش نییە، بەڵام کە نەبوو ناچاریت خۆت زاراوە دابنێیت.

ئەمڕۆ هەوڵەکە ئەوەیە هەرچی مەعریفەی مرۆڤایەتیی هەیە، لە ژیری دەستکردا کۆبکرێتەوە ، مۆدێلە گەورە زمانییەکان/LLMs ئەوەندە پارامێتەری زمانییان زۆرە، دەتوانن لە زۆر بابەتی وردی زانستیشدا یارمەتیت بدەن، لە نێویشیاندا زاراوەدانان، بۆیە پێشنیازی من لێرەدا ئەوەیە زمانی ئینگلیزیی بکرێتە بنەمایەکی گرنگی زاراوەدانان، نەک وەرگێڕانی کوتومتی زاراوە ئینگلیزییەکە بەڵکو لەبەرچاوگرتنی پێشینەی زانستیی زاراوە ئینگلیزییەکە، لەکاتی دانانی زاراوە لە زمانی کوردیدا، چونکە وەکو وتمان بووەتە زمانی زانست.
لە حەفتاکانی سەدەی ڕابردووەوە کارکردن بەشێوەی تیور لە بواری زمانەوانیدا لەنێو کورددا دەستیپێکرد( بۆ نمونە د. محەمەد مەعروف فەتاح و د. وریا عومەر ئەمین) ، هەتا ئێستا، دوو زاراوە هەیە، کە ئەوانیش (ئاست و پێکهاتە)ن، بە تێکەڵیی بەکاردێن، ئەگەرچی هەوڵیش دراوە، کە جیابکرێنەوە(محەمەد مەحویی هەوڵی داوە ئەم دووانە جیابکاتەوە، کە ئاست بۆ دانەکان بەکادەهێنێت و پێکهاتەش بۆ کۆی ئاستەکە)، بەڵام بە ڕوونی کەس لەسەر ئەمە قسەی نەکردووە و سنورەکانی جیا نەکردووەتەوە، ئەم دوو زاراوەیە، واتاکانیان نزیکن، بەڵام یەک واتایان نییە، لێرەدا بەکورتیی سنوری نێوانیان جیادەکەینەوە:

ئاست/Level، کە لێرەدا مەبەستمان لێی ئاستەکانی زمانە زاراوەیەکی ڕۆنانکارییە/Structuralism ئاماژیە بۆ چەند ئاستێک، کە لە ئاستی دەنگسازییەوە( فۆنەتیک و فۆنۆلۆجیی) دەستپێدەکات بۆ ئاستی واتاسازیی، هەریەک لە( مۆرفۆلۆژی و سینتاکس)یش، وەکو دوو ئاستی گرنگی ڕێزمان سەیردەکرێن، هەروەها، کە دەوترێت ئاست ڕاستەوخۆ ئاماژە بۆ یەکەکانی ئەو ئاستە دەکرێت، کە وەکو چۆن خانوییەک دروستدەکرێت سەرەتا پێویستت بە بونیادەکەیەتی/ ئەساس، پاشان هەیکەل و …تاد، زمانیش بەهەمان شێوەیە، سەرەتا لە دەنگسازیدا، بچوکترین یەکەی ئاستی زمان، کە دەنگە و هەر زمانێک چەند دەنگێک وەکو فۆنیم قبوڵدەکات و لە زۆرینەی وشەکانیدا دوبارەدەبنەوە و واتای وشە دەگۆڕن و بەهادارن و ئاخێوەری زمانەکە بەشێوەیەکی، ئەستراکت هەست بەبوونی ئەو فۆنیمانە دەکات لە زمانەکەیدا، پاشان لێکیان دەدات بۆ دروستکردنی بچوکترین یەکەی واتادار، کە مۆرفیمەکانن، لێرەوە کاری مۆرفۆلۆژی دەستپێدەکات، پاشان مۆرفیمەکان وشە دروستدەکەن و وشەکان لە ڕستەدا بەکاردەهێنرێن و ڕیزدەکرێن و لێکدەدرێن بۆ ڕۆنانی فرێز و ڕستە، کە ئەرکی ئاستی ڕستەسازییە، بەمجۆرە تا کۆتایی، یەکەکان لە دەنگەوە لێکدەدرێن بۆ دانەی گەورەتر.
بۆیە تۆ کاتێک بەمجۆرە لە زمان دەڕوانی دەبێ بڵێیت ئاست/Level ، چونکە ئەم تێڕوانینە بونیادگەرییە، (دروستەکارییە، یان ڕۆنانکارییە)، کە ئەم زاراوانەمان لەزمانی کوردیدا بەرانبەر بە / Structuralism هەیە. ئەم هێڵکارییە ئەو خستنەڕووەی سەرەوەمان بۆ ڕوندەکانەوە، بۆیە باسی پراگماتیکمان نەکرد، چونکە دواتر سەریهەڵدا و لەسەرەتاکانی ڕۆنانکاریدا نەبوو.

لەبارەی وشەی پێکهاتەوە/Component بەهەمانشێوەی ئاست ئاماژەیە، بۆ چەند پێکهاتەیەک، کە لە مێشکدا بەشێوەی سەربەخۆ لە فاکەڵتی زماندا کاردەکەن بۆ بەرهەمهێنانی زمان، ئەو پێکهاتانەش بریتیین لە پێکهاتەی ڕستەسازیی/Syntax، هەروەها پێکهاتەی فۆنۆلۆژی، کە بەرپرسە لە ئاستی دەنگیی پێکهاتووەکان، لەگەڵ پێکهاتەی فەرهەنگ/Lexicon، کە وشەکانی تێدا بە دەروازە فەرهەنگییەکانییەوە/Lexical entier گەنجکراوە/store ، کۆتا پێکهاتە سیمانتیکە و بەرپرسە لە لێکدانەوەی واتایی پێکهاتووەکان.
ئەم تێڕوانیینە تێڕوانینێکی مەعریفییە، کە لە چوارچێوەی ڕێزمانی بەرهەمهێنانی چۆمسکیدا بەکاردەهێنرێت، کەواتە ئەگەر تۆ ڕۆنانکاریت و بڕوات بەوەیە زمان لەو بونیادە پێکدێت، کە خستمانەڕوو، زمانیش وەکو ڕەفتار سەیردەکەیت و پێت وایە درکاوەکان، گرنگترن لەوەی، کە لە مێشکدایە و زمان تا دەرنەبڕدرێت ناتوانرێت لێکۆڵینەوەی لەسەر بکرێت، ئەوە زاراوەی ئاست بەکاربێنە، بە پێچەوانەشەوە ئەگەر بڕوات بەوەیە، کە زمان بوونێکی ئاوەزیی/mentality نەبینراویی هەیە پێش ئەوەی درکاوێک بێت ، هەروەها زمان لە مێشکدایە و ئەرکی زمانەوانی ئەوەیە پەسنی چۆنێتی زمان بکات لە مێشکدا، ئەوا بۆ هەریەک لە ئاستەکان زاراوەی پێکهاتە بەکاربێنە. ئەم هێڵکارییە یارمەتیمان دەدات بۆئەوەی باشتر لەو خستنەڕووەی سەرەوە تێبگەین:

تێبینیی// هێڵکارییەکان Gpt-5 بۆی بەرهەمهێناوین بەوجۆرەی،کە پێمان وتووە.

پ.ی.د عومەر ئەحمەد عەزیز
زانکۆی گەرمیان/کۆلێجی پەروەردە/ بەشی زمانی کوردیی

پێش ئەوەی عاشقی تۆبم
شیعرەكانم زۆرلاساربوون ،عاشق نەبوون
دوای عیشقی تۆ
ئەوان زیاتربۆت دەستەمۆن…
دوای عیشقی تۆئەوان لەمن عاشقترو
زیاترلەمن هۆگری راموسانی تۆن…
پێش عیشقی تۆهەرچی هەبوولەیەك دەچوون
رۆژوشەوم هەتابڵیّ ی ئاسایی بوو…
نەخەولەچاوان دەتۆراو نەهەنسك یەخەی دەگرتم
فلیمێكی سینەمایی دووبارەبوو،لاسایی بوو…
پێش عیشقی تۆهیچ دیمەنێك
سەرنجی رانەدەكێشام
هەرچواروەرزم تەنیاتەواوكەری ساڵ بوون …
تەمەنم وەك لاپەڕەكانی پەرتوكێك هەڵدەداوە
بەڵام هەمووی لاپەڕەی سپی و بەتاڵ بوون…
ئێستا لە دوای عیشقی تۆوە
هەموو شتێك لەشێوەی جارانی ناچێت
واهەست دەكەم سەرتاپای جیهان گۆڕاوە…
دوای عیشقی تۆهەرچی هەیە و
هەرچی سەرنجی لێ دەدەم
بەس تەنیابەتۆوە ناوە…..

1تا 5/2/2009

kawa_kiwiny@yahoo.co.uk