سەرەک وەزیزانی سلۆڤاکیا و بەشێک لە کابینەکەی دەستدەکێشنەوە لە حکومەت! ئەی لە کوردستان چی؟

ژنە ژورنالیستی ماڵتایی

Daphne Carune Galizia   ( jan Kuciak und Matina Kusnirova )ژورنالیستی سلۆڤاکای ودەزگیرانەکەی

ئێوارەیەکی درەنگی سارد، سەعات هەشت و بیست دەقەی ڕۆژی (٢١)ی مانگی دوو (شوبات)ی ساڵی (٢٠١٨)، لە گوندێکی ڕۆژئاوای (براستیڤیلا)ی پایتەختی سلۆڤاکیا، لە ماڵەکەی خۆیاندا، (یان کوچیاک)ی ڕۆژنامەنوس و دەزگیرانەکەی بە دەمانچەیەکی (٩) ملیمەتر سارد دەکەنەوە. لەپێشدا کچە دەزگیرانەکەی لەچێشتخانەکەدا یەک گولـلە لە سەری دەدەن، دواتر لە ژێرزەمینی ماڵەکەیدا دوو گولـلە دەنێن بەسەر دڵی (یان کوچیاک)ەوە.

ئەم کردەوە تیرۆریستیـیە، گەورەترین  و پڕخرۆشترین خۆپیشاندانی جەماوەری بەرپاکرد، شەپۆلی گوشارەکانـی ئەم بزووتنەوەیە لەپێشدا چەندین بەرپرس؛ لە سیاسیـیە باڵاکان، لە وەزیران و بەڕێوەبەری پۆلیس و دادوەرانی باڵای ڕاماڵی، تا بە دەستکێشانەوەی سەرۆک وەزیرانی ئەوکات . لە ئەنجامیشدا (ماریان کۆچنەر) ئەو سەرمایەدارەی کە لەپشتی ئەو تاوانەوە بوو، لەگەڵ ئەو دوو کەسەی تیرۆرەکەیان ئەنجامدا، ڕاکێشرانە زیندان. (یان کوچیاک) بنکۆڵییە ڕۆژنامەوانیەکانی لەسەر گەندەڵیەکانی ساختەچێتیەکانی ئەڵقەی یەکەمی سەرمایەدارە دەسەڵاتدارەکان بوو.

(داڤینە کارونا گالیزا)، ژنە ژورنالیستی وڵاتی ماڵتا و دایکی (٣) مناڵ، بەیانیـیەکی زووی ڕۆژی (١٦)ی ئۆکتۆبەری (٢٠١٧)، بەئۆتۆمبیلەکەی کە ماوەیەک لە ماڵ دووردەکەوێتەوە، بۆمبێکی چێنراوی لە ڕێگای تەلەفۆنەوە پێدا دەتەقێنەوە و هەلا بەهەلای  دەکات، هەر لەوێدا گیان لەدەست دەدات، ئەو ژنە (٥٣) ساڵیـیە، یەکێک لە ڕەخنەگرە سەرسەختەکانی دژی گەندەڵی و پارەسپیکردنەوە و بەهەدەردانی سامانی گشتی بوو. لە شیکارییە ڕۆژنامەوانیەکانیدا، دەربارەی(( پەڕەکانی پەنەما))، گەندەڵیەکی گەورەی دەسەڵاتدارانی ماڵتای ئاشکرا کرد، بەرتیلەکانی ژنی سەرۆک وەزیرانی خستەڕوو، کڕینی مافی هاوڵاتیبوونی ماڵتای ئاشکراکرد.

ماڵتا ئەو دورگە خنجیلانەیەی کە دانیشتوانەکەی نیو ملیۆنە و تازە وەک ئەندام لە یەکێتی ئەوروپا وەرگیرابوو، ئەم تیرۆرە بارودۆخی سیاسی ئەو وڵاتەی قڵپ ی کردەوە و قەیرانێکی سیاسی گەورەی دروست کرد، لە نۆڤەمبەری (٢٠١٩)، وەزیری گەشتوگوزار، کارگێڕی سەرۆکوەزیزان و سەرۆک وەزیران و وەزیری ئابووری دەستیان لەکار کێشاوە، پاش ئەوەی کە دەرکەوت یەکێک لە گەورە بەپرسانی سەرەوەی دەسەڵات، لە پشتی ئەم تیرۆرەوەیە. مکوڕی لەسەر سزادانی تاوانباران لەلایەنە نێوخویی و نێونەتەوەییەکان لە سەندیکا کرێکارییەکان و یەکیتی ئەوروپا و نوسەرانەوە گەیشت بەزیندانیکردنی دووبرا بە چل ساڵ و دوو کەسی تر ١٥ ساڵ.

بەڵێ : پێویستە ئێمەش لە هەرێمی کوردستان ماندوو نەبین، تا  قەیرانێکی سیاسی لە ئاستی هەرێمدا دەخوڵقێنین!

 بەڵێ :پێویستە تاوانبارانی  تێروریستانی ڕۆژنامەنوسان، تێروریستەکانی ئازادیخوازان و کۆمۆنیستەکان، بدۆزرێنەوە، دادگایی بکرێن و  سزا بدرێن!

“ڕێکخراوی ئازادی دەربڕین”  سەرەتای مانگی نۆ (سێپتێمبەری ٢٠٢٥)، ئاگاداریـیەکی لەمەڕ مەترسیدار بوونی ئاستی ئازادی ڕادەربڕین بڵاوکردەوە؛ (شیروان شێروانی) چوارساڵ و نیو زیندانی بەسەردا سەپێنرایەوە، (هێمن مامەند)ی ڕۆژنامەنوس لەهەوڵێکی تیرۆرکردنیدا، بەئاستەم لە مەرگ ڕزگاری بوو، هێرشێکی تۆقێنەرانە بۆ سەر (دیاری محمەد)ی بەڕێوەبەری (سەنتەری میترۆ) هەیە. ناوەندی (ئۆفیسی درەو) دەربارەی  مژاری ئازادی ڕۆژنامەنوسی کۆڕێک ڕێکدەخات..

لەم زەنگی ئاگادارکردنەوانە جددی تر، نوسینێکی هاوڕێ (بەکر عوسمان) بوو (برای سەردەشت عوسمانی جوانەمەرگ)، کە لە یادی ١٧ ساڵەی تیرۆری ڕۆژنامەنووس (سۆرانی مامە حەمە) کە لە کۆتایی مانگی حەوتی ئەمساڵدا بڵاویکردەوە.  لە تیرۆری ڕۆژنامەنوسان و ئازادیخوازان و کۆمۆنیستەکانـی هەرێمی کوردستان، تا ئێستا یەک کەسی تاوانباری سەرەکی

 دەستگیرنەکراوە، تا ئێستا یەک کەس دادگایی  نەکراوە. نەک هەر ئەوە بەڵکو هەندێک سیناریۆی قێزەونـيش بۆ داپۆشینی تاوانەکە و شاردنەوەی تاوانباران داڕێژراون

وەک لە ڕاپۆرتی (ڕۆژنامەنوسانی بێسنور)یشدا ئاماژەی پێکراوە، لە سەدا هەشتا و پێنج (٨٥٪)ی ئەو تاوانانە ی بکەرەکان و پلاندانەرانی نادۆزرێنەوە، ئەوانەن کە لە هەرەمی دەسەڵات و لەبازنەی سەرەوەی حوکمڕانیدان.

ئازادی ڕۆژنامەگەری لە کوردستان پاشەکشەی پێکراوە و ڕۆژنامەنوسان ئازادیـیان لێزەوتکراوە. گەندەڵی و ڕاوڕووت، بەکارهێنانی پێگەی سیاسی بۆ بزنس و سپیکردنەوەی پارە، ناڕوونی لە داهات و لە کەرتەکانی بەرهەمهێناندا، هەژاری و لێکەوتەکانی لەسەر ژیانی کۆمەڵایەتی … ئەمانە و گەلێک باڵەخانەی تر هەیە هێشتا ڕووناکی بنکۆڵکاری ڕۆژنامەوانی لە هەرێمی کوردستان پەی پێنەبردوون و ناوچەی قەدەغەیە.

(یان کوچیاک)، لەلایەن سەرمایەدارە تاوانبارەکەوە کە نیمچە ئیمارەتێکی لە میدیا و دەسەڵات و دادەور و سیاسی پێکهێنابوو، پێشترهەڕەشەی پاکتاوکردنی لێکراوە، بەتەلەفۆن جوێن بەدایک و خوشکی دراوە، وە داوای دەستبەردان لەو بەدواداچوونە ڕۆژنامەوانیانەیان لێکردووە تا گەندەڵییەکانیان نەخاتەڕوو..

ئەم چیرۆکە لەگەڵ چیرۆکی ژنە ژورنالیستە ماڵتاییەکەش (داڤینە کارونا گالیزا) هەروابووە و ماوەیەک بەر  لە تیرۆرکردنەکەی زیندانی کراوە. دووبارەبونەوەی بەجۆرێک هەمان فیلمە بۆ هەموو ئەو ژورنالیستانەی بنکۆڵکارییان کردووە لەسەر بازاڕە نهێنییەکانی کۆکردنەوەی سەرمایەوفێڵ وتەڵەکەبازییەکان وقۆرخکارییەکان وچاوچنۆکیەکان. ئەم تیرۆرانە بە بەرنامە و بەتاکتیک و بەشێوازێکی  پلان-بۆداڕێژراو ئەنجامدەدرێن و سڕینەوەی شوێنەواریشیان هەروا.

بەرگریکردن لە ئازادیی ڕادەربڕین و ئازادیـیە سیاسیەکان، خاوەنداریکردنە لە گیانبەختکردوانت. هەروەک (یان کۆجیاک) و (داڤینا)، ژورنالیستەکانی ئێمەش؛ بۆ بەرگریکردن لە مافی گشتی، نوسین و ڕاپۆرتەکانیان لەسەر گەندەڵی و دزی دەسەڵاتداران  ئامادەکردبوو، بۆیە تیرۆرکران.

لیستی تیرۆرەکانی لای ئێمەش یەکجار دورودرێژە و ئەم خوێنە هەر لەبەری دەڕوات. ئەو توانا و بەهرە ئینسانیانەی کە لە هەرەتی لاویدا ڕوناکیان دەبەخشیەوە، ژیان و سیاسەت و فەرهەنگیان، پڕ ماریفەت و هۆشیاری دەکرد. لە (نەزیر عومەر) و (ڕەئوف ئاکرەیی) و (سەلاح هەورامی) و (فەرهاد فەرەج) و (سەردەشت عوسمان) و (کاوە گەرمیانی) و (وەدات حسێن) و دەیانی تر هەمویان لەمانگە جیاوازەکانی ساڵەکانی دەسەڵاتدارەتی حکومەتی هەرێمدا، خوێنساردانە گولـلەباران  کران و فڕێندران و تەرمەکانیان لە قەراخ جادەکان  فڕێدران. ئەم دۆسیانە، پێویستە و زۆر پێویستە بەکردەوە و بەزیندوویی و لە دڵە نەسرەوەتەی عەتدالەتخوازیدا هەمیشە کڵپە بکات.

ئەم  دۆسیەیە، دۆسیـیەیەکی یەکجار گرنگ و هەستیارە و پەیوەندیـیەکی بنەڕەتی هەیە بەو گۆڕانکارییانەی کە لە کۆمەڵگای  کوردستاندا ڕوودەدەن. نابێت ببێتە سەرمایەی سیاسی، و هەلپەرستانە بەکاربهێنرێت بۆ بەشداری لە سیستەمی حوکمڕانی و بەدەستهێنانی کورسی پەرلەمانی و خۆکردن بە شەریکە دز.

گوشارەکان بۆیە لە وڵاتان سەرکەوتوبوون بەتایبەت لە حاڵەتی (یان کوچیاک)دا، بزوتنەوەی ئازادیخوازی ماندوو نەبوون و سەرسەختانە و بەبێ هیچ بێنەوبەردەیەک داوای ڕاستی ڕوداوەکەیان دەکرد. بزوتنەوەی ئازادیخوازی هەموو دانوستان و ناوبژیوانێکی لەسەر ئەم دۆسیەیە ڕەد دەکردەوە. لەلایەکی ترەوە میدیاکار و دەزگا میدیا گەورە جیهانیەکانی وەک گاردیان و نێۆرک تایمزوئەڵمانی زمانەکان ببونە تیمی بەرگریکار و ڕووهەڵماڵراوی دەسەڵاتداران.

لێرەوە بەڕای من پێویستە کەسوکار و هاوڕێـیانی گیانبەختکردوانی کردەوە تیرۆریستیـیەکان، ژورنالیستەکان و ئازادیخوازان و کۆمۆنیستەکان و زوڵملێکراوانی دەستی تیرۆر، سەرسەختانە و بە پلان و ئاگاهانە بۆ دۆزینەوە و لێپرسینەوە و دادگایی و سزای تاوانباران،کۆڵنەدەن وسوربن لەسەری.

پاژی یەکەم

وێنەی کۆچبەر لە شانۆی کۆچبەران ـ ی سلاڤۆمیر مرۆژێک:
پێشەکی: هەڵبەت ئەم نووسینە لێکۆڵینەوەیەکی درێژە سەبارەت بە نوسەری پۆلۆنی سڵاڤۆمیر مرۆژک، شانۆی کۆچبەران و سەرهەڵدانی شانۆی ژوور. پاژی یەکەم هەم نوسینێکی سەربەخۆیە و هەم پێشەکیە بۆ لێکۆڵینەوەکەم.

شانۆی کۆچبەرانم لە ستۆکهۆلم و فێستیڤاڵی شانۆیی خوریبکە لە وڵاتی مەغریب بە زمانی سویدی نمایش کرد، کە بووە جێی ڕەزامەندی بینەران، وەک دەرهێنەر و دراماتۆرگی شانۆیی کۆچبەران خەریکی خوێندنەوە، کنە پشکنین و قۆڵبوونەوە بووم لە سەر ژیانی مۆرژک و هۆکاری نووسینی تێکستەکەی. پرسیار گەلێک هاتنەپێش وەک ئەو هەل و مەرجانە چین کە ئەم تێکسستەکەی تێدا نووسراوە؟ کیشەی کۆچبەران؟ بارو دۆخی ئەو دەمەی وڵاتی پۆلۆنیا چۆن بووە؟ گیروگرفتەکانیان، هۆکاری پاڵنەر بۆ کۆچ کردن چیە؟
بەگوێرەی زانستە کۆمەڵایەتیەکان کۆچکردن دوو هۆی هەیە
یەکەمیان: هۆکارە پاڵنەرەرکانی، لەو وڵاتەی لێیەوە هەڵدێیت
دووەمیان هۆکارە ڕاکێشەرەکانی ، ئەو وڵاتەی بۆی هەڵدێیت
کە لە بەردەوامی نووسینەکەمدا تیشک دەخەمە سەر ئەو دوو هۆکارە.
وڵاتی پۆڵۆنیا کە ئێستا یەکێکە لە ئەندامانی وڵاتانی یەکێتی ئەوروپا وناتۆ جێ و پایەی خۆی هەیە و هەروەها مەقامی خۆی هەیە لە پەرلەمانی ئەوروپادا . بۆچی خەڵکانێکی زۆر کۆچیان لەووڵاتەدا کرد بوو؟ مرۆژک دەیەوێت بڵێ چی لە پشت ئەم تێکستەوە؟ تێکستی کۆچبەران چ دەنگدانەوەیەک و کاریگەریەکی هەبوو لەوکاتەی وڵاتی پۆلۆنیادا؟ تا چەند پرسی کۆچبەران تازەکورەیە (ئەکتوێلە)؟ شتێکی ڕوونە لەهەرشوێنێک ناعەدالەتی هەبوو نەخۆشیە دەرونیەکان، خەمۆکی، سترێس، تراوما هەیە، جا چۆن بە چ شێوەیەک خەڵک گوزاشت لەو نیگەرانی و گرفتانە و دردۆنگیانە دەکات، هەندێک جار بەجێهێشتنی وڵات وەڵامدانەوەیەک و گوزارشتێکە لە دردۆنگی و گرفت، لەو توندوو تیژیی و نادادپەروەرییەی لە وڵاتی کۆچبەردا هەیە. کۆچ ئەو ساتەیە، کە قسە کۆتایی هاتووە. شۆڕشێکی سپیە خەڵک چەک هەڵناگرێت بەڵکو جانتاکەی هەڵدەگر‌یت و کۆچ دەکات. کالیفادی نوسەری یۆنانی، دەیگوت مرۆڤ هەمیشە تاسە دەکات، یان بۆ ئەوەی لە شتێک ڕزگاری بێت یان بەدووی شتێکدا وێڵە. ئەم دووانەش بارتەقای یەکترن.
لێرەوە دەتوانین بڵێین کۆچبەران جەوهەری ئەزموونی مرۆڤە و مێژووی مرۆڤەیەتی لە مێژووی کۆچ جیا نابێتەوە. بە گوێرەی ڕاپۆرتەکانی ساڵی 2024 ی ڕێکخراوی کۆچی نێودەوڵەتی (IOM) ئاماژە بەوە دەکەن 304 میلیۆن کۆچبەرهەیە لە جیهاندا. ئەم ژمارەیەش کۆی (3.7٪ی) دانیشتوانی جیهانن. هۆکارەی پاڵنەری یەکەم: ئەم کۆچکردنە لە هۆکاری سیاسی، ئابووری، ناسەقامگیریەوە هتد سەرچاوە دەگرێت، لەوانە نادادپەروەی، نەبوونی ئازادی، شەڕ و ململانێی ناوچەیی و شەڕی ناوخۆی جۆراوجۆر، ئەو کۆچبەرانەی لە وڵاتانەوە هەڵهاتوون کە وڵاتەکانیان گۆشەگیر و دیکتاتۆرن و یان بە هۆکاری ئابووری و کۆمەڵایەتی و ژینگەییەوە کۆچیان کردووە. شانۆیی کۆچبەران لە سروشتیە هەمالایانەوە سەرچاوە دەگرێت.
جێی سەرنجە زۆر لە کۆچبەرانی پۆڵۆنیا ئامادەی نمایشە بوون وجێی ڕەزامەندیان بوو، چونکە مرۆژک سیمبۆپلێکی گەورەی وڵاتی پۆلۆنیایە، پێیان خۆش بوو کە دەرهێنەرێکی ڕۆژهەڵاتی چۆن مرۆژک دەخوێنێتەوە. بێگومان من لە پێشکەشکردنی نمایشەکەدا گۆڕانێکی بنەڕەتیم لە دیدی ئەودا کردبوو.

کۆچ و سیاسەت

دیاردەی کۆچکردن بۆ ماوەی چەند سەدەیەک بەشێک بووە لە دیمەنی کۆمەڵایەتی و کولتووری سیاسی پۆڵەندا. لە سەدەی بیستەمدا شارەزایانی ئەدەب تەنها بە پلەی یەکەم لە ڕوانگەیەکی سیاسییەوە ئەم دەقانەیان دەخوێندنەوە و شرۆڤەکرد، ئەمەش زۆرجار دەبووە هۆی ئەوەی کە بەهای هونەری نووسراوەکان کەم بێتەوە. دیاردەی کۆچکردن لە بەرهەمە ئەدەبیەکانی نووسەرە پۆڵۆنیەکانی تاراوگە نشین پانتایەکی زۆری لە ئەدەب و فەرهەنگدا داگیر کردووە. شانۆی کۆچبەران نموونەیەکی زیندووە، کە تەنها لە کات و شوێن و کەسانی دیاریکراودا سنووردار نییە. ڕوداوەکانی ئەم شانۆییە لە دەرەوەی زێدی مرۆڤە و لە هەموو شوێنێکە، فراوانگیرە بەردەوامیشی هەیە، بەشێکە لە کۆچی جیهانی و ژیانی دەربەدەری و ئاوەرەیی.
کازم حەبیب نوسەری ناوداری عێراق هەمان وتە دەبێژێت (نیشتمان دایکە، وڵاتی دەربەدەریش باوەژنە). بەڵام دەبێت دان بەوەدا بنێین کە لە زۆرجاران، نیشتمانی ڕاستەقینە دەبێتە باوەژنە دڵرەقەکە وتاراوگەش دەبێت دایکی میهرەبان، هەروەک ئەو عێراقی و کوردانەی سەردەمی دەسەڵاتی ملهوڕی و دیکتاتۆری دەسەڵاتی سەدام هەڵهاتن، یان ئەو کوردانەی کە لە دەستی ڕێژەمە توتالیتاری و زۆردارەکانی تورکیا و ئێران و سوریا هەڵهاتوون، وەک دایکێکی میهرەبان تاراوگە لە هەمبێزیان دەگرێت.
لە خوێندنەوەی ڕەخنەگراندا، ئەدەبیاتی کۆچبەران بە گشتی، وەک بەشێکی جیانەکراوە لە مێژووی ئەدەبیاتی پۆڵەندی لە سەدەی بیستەمدا سەیر دەکرێت، زۆرترین جار تێکەڵ بە گرێکوێرەی (paradigm) سیاسی دەکرێت و بەستراوەتەوە بە سیاسەتەوە، بە ڕاستییە سیاسییەکانەوە ڕوون دەکرێتەوە و لە ڕێگەی بەستێنە سیاسییەکانەوە دەخوێندرێتەوە لە ڕوانگەی هەڵوێستی سیاسیەوە نوسەرەکان هەڵدەسەنگێندرێت.( جۆزێف گارلینسکی لە ساڵی ١٩٨٦دا نووسیویەتی بێ سێ و دوو دەتوانم بڵێم:” ئەو کێشە بنەڕەتیانەی کە زۆرترین جار لەلایەن شارەزایانی ئەدەبیاتی پۆڵەندییەوە لەسەریان دەنووسرێت..ئەدەبیاتی کۆچکردنە و دەرئەنجامی ڕەچاوکردنی ئەم پارادایمەی کۆچکردنە بۆیە دەتوانرێت دیاری بکەین” ڕەچاوکردنی قۆناغبەندی، بیرۆکە و بابەت و دیاردەی کۆچبەری ناو ئەدەبیاتی کۆچبەریدا بدۆزرێتەوە. لە ڕوانگەیەکی وەهاوە، کە کۆچ و ئەدەبیاتی سیاسی، دوو دیوی یەک دراون، کە لە یەک کات و بە یەک دەستنووس نووسراون.

کۆچبەرانێک یان چاررەنووسی دردۆنگ.
کۆچبەران یان چارەنووسی لەدەستچوو.ڤلادیمێر بۆلێسکی دەڵێت ( پۆڵەندییەکان لە دەرەوەی وڵات هێشتا خۆیان بە کۆچبەر دەزانن و ڕەنگە حەزیان لەوە بیت هەربە کۆچبەر هەژمار بکرێن، بۆچی؟ یەکەم: هەمیشە و لە هەموو شوێنێک هەست بە خۆی باشتر بە ژیرتر لە خەڵکی ڕەسەن ئەو ڵاتەی تێدانیشتەجێیە دەزانێت.
دووەم – دەکەوێتە خەمۆکییەکی قووڵەوە، چونکە ئاگاداری بەکەم سەیرکردنی فەزیلەتە شەخسی و لایەنە باشیو پۆزەتیڤە نەتەوەییەکانی خۆیەتی لە سۆنگەی خەڵکانی وڵاتە نوێکەیەوە، لەبەر ئەوە ئەو وڵاتەی تێدا دەژی بە باوەژن دەچوێنێت. ئەم دیدە تەواو لە کارەکتەری xx ی کۆچبەراندا مرۆژکدا بەرجەستە دەبێت و لایەنی دەروونی کارەکتەرەکەیە، هەرچەندە کارەکتەرەکە، کەسێکی نەخوێندەوار و مشەخۆرە هەڵهاتووە بۆ وڵاتێکی ئەوروپی بەڵام هێشتا ئەو لوتبەرزییەی تێدایەوە ئەوانی تر بەکەم سەیر دەکات و نایەوێت تێکەڵ بە ژیان و ژیاری ئەو وڵاتە بێت کە هانای بۆ هێناوە.

پۆڵەندا و داگیرکاری
ئەگەر سەیری مێژووی داگیر کاری وڵاتی پۆلەندا بکەین ، دەبینین چەندین جار داگیر کراوە و لە نێوان ئیمپراتۆریەت و وڵاتە زلهێزەکاندا دابەشکراوە، ( مەغۆلەکان لە سەدەی سیانزەهەمدا، ١٧٥٠ کاندا، لە نێوان ڕوسیا و پروسیا، ئیمراتۆریەتی هاپسبۆرگ ـ نەساوی / هەنگاری فەرمان ڕەوایەتی ناپلیۆن ) لێرەدا دەمەوێت بەخێرایی ئەو دابەشکرایییەی بەسەر پۆلۆنیادا هاتووە بگێڕمەوە.() کرۆنۆلۆگی وڵاتی پۆڵۆنیایە کە چەند جار داگیر کراوە، بەڵام ئەوەی بۆ باسەکەی من گرنگە، داگیرکاریەکانی ئەڵمانیاو یەکێتی سۆڤێتە. دوای ئەوەی ناپلیۆن شکستی ھێنا دەوڵەتە سەرکەوتووەکانی جەنگ، لە ساڵی ١٨١٥ لە کۆنگرەی ڤێنا ڕێکەوتن لەسەر دابەشکردنی پۆڵەندا، پۆلۆنیایان وەک دەوڵەت سڕییەوە. پێش ساڵی ١٩١٤، زلهێزە گەورەکانی ئەورووپا لە نێوان دوو بەرەدا دابەش ببوون بەرەی یەکەم ( فەرەنسا و ڕووسیا و بەریتانیا ) بەرەی دووهەمیش لە هاوپەیمانی ( ئەڵمانیا و نەمسا-مەجارستان و ئیتالیا ) پێکهاتبوو. کاتیکیش شەڕی یەکەمی جیهانی لە ساڵی ١٩١٤هەڵدەگیرسێت، لە نێو ئەو دووبەرەیەدا، بەرەی ئیمپراتۆریەتی ئەڵمانیا پۆڵەندا داگیر دەکات. دوای وەستانی شەر ساڵی ١٩١٨، لە ٢٨ی حوزەیرانی ساڵی ١٩١٩ لە کۆشکی ڤێرسای لە پاریس لایەنە شەڕکەرەکان پەیمانی ڤێرسای مۆردەکەن. هەر لە بەندەکانی ئەم پەیمانەدا دان بەسەربەخۆیی کۆماری پۆڵەندا دەنرێت کە لە ساڵی ١٩١٨دا لە نێوان ساڵانی جەنگی جیھانیی یەکەم کۆماری پۆڵەندا ڕاگەیەندرا.. لەم پەیماننامەیەدا ئەڵمانیا بەرپرسیارێتی یەکەمی جەنگی گرتە ئەستۆو چەند ئیمپراتۆریەتێک هەڵوەشانەوە. ئەمەش نارەزایەتیەکی زۆری ھاوڵاتیانی ئەو وڵاتانەی لێکەوتەوە ، یەکێک لە دەرهاویشتەکانی دواتر بووە ھۆی سەرھەڵدانی نازیەکان لە ئەڵمانیا. ئەو ماوەیەی کە کەوتە نێوان دوو جەنگی جیھانی یەکەم و دووەم، واتە لە نێوان ساڵانی ١٩١٩–١٩٣٩ وڵاتی پۆڵەندا تووشی بارودۆخی ناسەقامگیری سیاسی و ئابووری بووە، لاوازی و بێھێزی پۆڵەندا وای کرد کە نەتوانێت ڕووبەڕووی مەترسی بەردەوامی ھەر دوو دەوڵەتی ئەڵمانی و سۆڤیەتی ببێتەوە. ١ی سێپتەمبەر ١٩٣٩ ئەڵمانیا لەبەری باکور و باشورەوە ھێرشی کردە سەر پۆڵەندا، لە ئەنجامدا شەڕی دووەمی جیهان هەڵدەگیرسێت و یەکێتی سۆڤێتیش لەبەری خۆرهەڵاتی پؤلۆنیاوە هێرشی بۆ ئەڵمانیا کرد، فەرەنساش شەڕی لەگەڵ ئەڵمانیا ڕادەگەیاند. ئەڵمانایش بۆ ئەوەی لە دوو بەرەوە لێی نەدرێت، لە هەمان مانگی ئۆکتۆبەردا، لە کۆتایی هەمان مانگدا بەپێی پەیمانی مۆلۆتۆڤ – ریبینترۆپ پۆڵەندا لە نێوان ئەڵمانیا و یەکێتیی سۆڤیەت دابەشکرا. ئەڵمانیا لە ساڵی ١٩٤١ جەنگی بەرامبەر یەکێتی سۆڤیەت ڕاگەیاندەوە و توانی دەست بەسەر خۆرھەڵاتی پۆڵەندا دابگرێت کە ھێزەکانی سۆڤیەت پێشتر داگیریان کردبوو. لە ژێر دەسەڵاتی نازییەکان ژیانی ڕۆژانەی پۆڵەندییەکان بەشێوەیەکی دراماتیکی گۆڕا لە ژێر دەسەڵاتی نازییەکان. سیاسەتی توانەوەی میللی ” بە ئەڵمانی کردن و تواننەوە ” جێبەجێ کرا، کە تیایدا زمان و کولتووری پۆڵەندی قەدەغە کرا. سیستەمی پەروەردە داخرا، زانکۆکان و ناوەندە کولتوورییەکان وێران کران. لە کۆتایی 1944 و سەرەتای 1945دا، سوپای سوور پۆڵەندای لە دەست نازییەکان ڕزگار کرد. بەڵام ئەم “ڕزگارکردنە” بووە هۆی داگیرکارییەکی نوێ. بەپێی ڕێککەوتنی یاڵتا، پۆڵەندا کەوتە ژێر داگیرکاری سۆڤیەت و حکومەتێکی کۆمۆنیستی بەسەریدا سەپێنرا. پۆڵەندا یەکێک بوو لەو وڵاتانەی کە زۆرترین وێرانکرای لە جەنگی جیهانی دووەم. لە ساڵی 1939 تا 1945، ئەم وڵاتە بووە گۆڕەپانی شەڕ و داگیرکاری، کوشتار و وێرانکاری. پۆلۆنیا یەکێک لەو وڵاتانە بوو کە زۆرترین زیانی لە جەنگی جیهانی دووەم پێگەیشت، نزیکەی شەش میلیۆن پۆڵۆنی تێدا کوژران کە دەکاتە (نزیکەی ١٦-١٧%ی کۆی دانیشتوانی پۆڵۆنیا). پاش جەنگیش دەستگیرکردن و ڕاوەدوونان بەردەوام بوو تا ساڵی ١٩٨٩. ئامانجی ئەو داگیرکاریانەش نەھێشتنی کلتووری پۆڵەندا و ملکەچکردنی گەلەکەی بوو. فەرهەنگی خەڵک و کولتوری پۆلۆنیا بەردەوام لەگەڵ دوو ئاراستەی دژ بەیەک بوون ئاڕاستەکردنی ناسیۆنالیستی وسۆسیالیستی. یەکێتی سۆڤیەت بۆ درێژکردنەوەی دەسەڵات و نفوز و ئاسایشیی نەتەوەتی خۆی کەوتە دروستکردنی رێکخستن و پارت وحکومەتی کۆمۆنیستی، ئامانجی ستراتیژی یەکێتی سۆڤیەت سیاسەتی کۆنترۆڵکرکردنی کۆمەڵایەتی و ئابووری نیشتمانی ناوچەکە بوو ئەوەش کارێکی زۆر خراپی دەکردە سەر فەرنگی کۆمەڵاتیەتی پۆڵۆنیەکان، ئەمە بووە هۆی بەرپەرچدانەوە، یەکەم گروپیش کە بەرهەڵستی کاری سۆڤیەت بوو، ڕۆشنبیران و ئەدیبان بوون، لەبەر ئەوە ئەوان یەکەم گروپ بوون کە بەر شاڵاوی قڕکردن کەوتن لایەن کۆمۆنیستەکانەوە، زۆربەی ئەو کەسایەتییانە کە لەلایەن سوڤیەتەکانەوە کوژان ئەوانە بوون کە لە ناوەندە زانستی و کولتوریەکان بەرچاو کاریگەر بوون بەشێکـیان ئینتەلیکتیول، ڕۆشبیر، مامۆستا، پزیشک، هونەرمەند، موسیکزان وشانۆکارو چالاکوانان بوون. بەشێکیشیان بۆ سیبریا دوورخرانەوە ، ئەوانەش کە توانیان خۆیان دەرباز بکەن هەڵهاتن بۆ وڵاتانی دیکەی ئەوروپا ومەکسیک وئەمریکا. ڕۆشبیرە سیاسیەکانی پۆڵەنداش لە وڵاتی بەریتانیا بانگجاڕی حکومەتێکیان لە تاراوگە کرد. هەندێک چالاکی سیاسی و فەرهەنگیان بە نهێنی لە ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی یەکێتی سۆڤیەتدا ئەنجام دەدا. لە مانگی ئابی ٢٠٠٩ توێژەرانی پەیمانگای یادکردنەوەی نیشتمانیی پۆڵەندا، ژمارەی قوربانیانیەکانی ئۆپراسسیۆنەکانی ئەڵمانیا (بە جوولەکەکانی پۆڵەنیایشەوە) لە نێوان ٥٫٤٧ بۆ ٥٫٦٧ ملیۆن (بەھۆی ئۆپەراسیۆنەکانی ئەڵمانیا) وە قوربانیانی ١٥٠ ھەزار (بەھۆی سۆڤیەت)ەوە خەمڵاند، سەرجەم قوربانیەکان کە دەکاتە نزیکەی ٥٫٦٢ و ٥٫٨٢ ملیۆن بەکۆی بە گشتی. گەورەترین کۆمەڵکوژی لە کاتین بوو لە بەهاری ١٩٤٠ کە “کۆمیساریای گەل بۆ کاروباری ناوخۆ” ” NKVD “نزیکەی ٢٢ هەزار پۆلۆنی لە ئەفسەرو ڕۆشنبیران و هونەرمەندانی پۆلەندای لە (کۆمەڵکوژی کاتین) کۆمەڵکوژ کران، لە نێوانیاندا نزیکەی لە ٢٠٠ کەسیان یان شانۆکار بوون. هەڵبەتە ژمارەیان زۆر زۆرە ناکرێت ناوی هەموویان بنووسین، دەستەی قوربانیەکانی لاتین لاپەڕەیەکیان هەیە من لێرەدا حەز دەکام. ئاماژە بە چەند کەسێکیان بکەم (*)
ــ ڤلادیسلاڤ سێبیلا (١٩٠٢-١٩٤٠) – شاعیر، ڕەخنەگر، ئەندامی بازنەی ئاڤانگاردی ئەدەبی پۆڵەندی.
ــ زیگمۆنت ماریان لۆتۆکی (١٩٠٤-١٩٤٠) – نووسەر و شاعیر، چالاک لە بازنەکانی ئەدەبی نێوان جەنگەکاندا؛ لە کاتین کوژرا.
ــ ماریان ڕێنتگن (ماریان ئەنتۆنی گونتنەر) (١٨٨٨-١٩٤٠) – ئەکتەری بەناوبانگی شانۆ و سینەما؛ ئەفسەرێک لە یەدەگەکەدا، لەلایەن سۆڤیەتەکانەوە زیندانیکرا و لە کاتین لەسێدارەدرا.
ــ ولادیسلاڤ سێبیلا (1902-1940) — شاعیر و ڕەخنەگری ئەدەبی؛بەهاری ساڵی ١٩٤٠ لەسێدارەدراوە.
ــ زیگمۆنت ماریان لۆتۆکی (1904-1940) — نووسەر(و کەسایەتی وەرزشی
ماریان ڕێنتگن / ماریان ڕێنتگن-گونتنەر (1888-1940) ئەکتەر.
ــ برۆنۆ شوڵزبە (١٢ی تەمموزی ١٨٩٢ – ١٩ی تشرینی دووەمی ١٩٤٢) نووسەروهونەرمەند و ڕەخنەگری ئەدەبی و مامۆستای هونەری پۆڵەندی بووە.
ــ تادێوس بۆی-زێلێنسکی (1874-1941) نووسەر، شانۆنامەنووس و وەرگێڕ.
ــ ستیفان جاراکز (١٨٨٣-١٩٤٥) بەناوبانگترین ئەکتەر و دەرهێنەری شانۆ، ئەوکاتە.
ــ یوجینیۆس شڤیرچیڤسکی (١٩٠٩-١٩٤٤) – دەرهێنەر و ئەکتەری شانۆ، چالاکوان، لەلایەن ئەڵمانییەکانەوە لەسێدارەدرا.
زۆر نووسەری تر دووچاری هەڵهاتن هاتن لەوانە
ــ نوسەری بەناوبانگ خاوەنی براوەی نۆبڵ، چێسلاڤ میلۆسز. ( ٣٠ی حوزەیرانی ١٩١١ ــ ١٤ی ئابی ٢٠٠٤ لە شاری کراکۆڤ کۆچی دوایی کرد)
ــ ١٩٧٨ کەسایەتی بەنێوبانگ کارۆڵ ڤۆیتیلا کراکۆڤ، پاشان لە ساڵی ١٩٧٨ وەک پاپای فاتیکان هەڵبژێردرا، نازناوی جۆن پاوڵس دووەمی هەڵبژارد
ــ سلاڤومێر مرۆژێک ١٩٦٣ پۆڵۆنیای بەجێ هێشت لە پێشدا بەرەو مەکسیک هەڵهات و لە پاشاندا لە فەرنسا گیراسایەوە
ــ چیسلاڤ میلۆس (لە ساڵی ١٩٥١ داوای مافی پەنابەری لە فەرەنسا)،
ــ مارێک هلاسکۆ (لە ساڵی ١٩٦٦ کۆچی کرد بۆ لۆس ئەنجلۆس)
ــ لێسزێک کۆلاکۆڤسکی (لە ساڵی ١٩٦٨ ناچار بووە کۆچ بکات).

ژمارەکەیان زۆر زۆرە و ناکرێت ناوی هەموویان بنووین.
ڕۆشبیری لەسەردەمی داگیرکاریدا
کۆمەڵناس تادێوس پیۆترۆڤسکی دەڵێت ھەردوو دەسەڵاتی داگیرکەری نازی و سۆڤێتی دوژمنی سەروەری پۆڵەندا و گەلەکەی و کولتوورەکەی بوون و ئامانجیان دروست کردنی نەوەیەکی بێ فەرهەنگ و لەناوبردنی گەلەی بوون، کتێبخانەو زانکۆکان و سینەما و شانۆکانیان داخست، تەنها بۆ بانگەشەی سیاسەتی خۆیان جاروبار دەیانکردەوە.
کتێب و ژورنال و بڵاوکراوەکان بە فیلتەرێکی زۆردا تێدەپەڕین، هەر نوسینێک و نمایشێک ناوەرۆکێکی سیاسی یان نەتەوایەتی هەبوایە، ئەوا وەک تاوان سەیر دەکرا، سزای بەدواوە بوو، ئەو نووسەرو ڕۆشنبیرانەی کە لەگەڵ سیاسەتی داگیرکەراندا نەبوون خۆیان نەدەدا بەدەستەوە، دەگیران و حکوم دەدران یان ناچار دەبوون بەرەو تاراوگە هەڵبێن. لە ژێر داگیر کاری سۆڤیەتدا دەزگایەکی کولتوری بەنێوی سۆسیالیست ریالیزم بۆ پشتیوانی لە ئایدیۆلۆجیای کۆمۆنیستی دامەزرا، ئەمەش وای کرد هزر و خەیاڵ و فەنتازیای هونەرمەندان لە قاڵب بدرێت

فەرهەنگی ژێرزەمینی
پۆڵۆنیەکان بۆ بەرانگاربوونەوەی ئەو داگیرکاریە کولتوریە ژینگەیەکی تریان بۆ فەرهەنگی خۆیان دروست کرد پێیان دەگوت ” فەرهەنگی ژێرزمین” (underground culture) چونکێ سەرجەم زانکۆ و کۆلیژەکان زۆرێک لە قوتابخانەکان داخران، تەنانەت خوێندنی باڵاشیان لێ قەدەغەکرا، بەشێکی زۆر لە مامۆستایان دەستگیرکران لەسێدارا دران، ئامانج ئەوەبوو پۆڵۆنیەکان لە ئاستێکی نزمدا بمێننەوە، بەهۆی نەبوونی ئازادییەوە “کلتووری ژێرزەمین” مانایەکی زۆر گرنگ و تایبەت وەردەگرێت. ئەویش مەبەست چالاکییە ڕۆشنبیری و فیکرییە نهێنییەکان بوو وەک بەرەنگاربوونەوەیەک بەرامبەر بە چەوساندنەوەی نازی و دواتر یەکێتی سۆڤیەت، وەڵامدانەوەیەک بوو بۆداگیرکەران. جەوهەری کولتوری ژێرزەمینی لە سەردەمی داگیرکاریدا پرۆسەیەک بوو ناویان لێنابوو” تاژنە کۆمپلێتی” (Tajne komplety) ، تاژنە کۆملێتی، زاراوەیەکی پۆڵەندی بوو بۆ ئەو چالاکییە پەروەردەییە نهێنیایەکان کە لە کاتی جەنگی جیهانی دووەمدا لەلایەن مامۆستایان و خوێندکارانی پۆڵەندییەکانەوە ڕێکخرابوو واتای پۆلی نهێنیەکان، فێرگەی نهێنی، یان کلاسی نهێنی، یان تەواوکردنی خوێندنی نهێنی، سیستەمێک بوو بۆ پەروەردە. بەهۆی کلاسی نهێنیەوە دەیان هەزار گەنج توانیان درێژە بە خوێندن بدەن سەرەڕای هەوڵی نازییەکان بۆ بنبڕکردنی کولتوور و ڕۆشنبیری پۆڵەندا.ئەمە بوو بە هێمای بەرخۆدان و ناسنامەی نەتەوەیی. ئەم پۆلە نهێنیانە بە گروپی بچووک لە ماڵە تایبەتەکاندا بەڕێوە دەچوو، مامۆستایان وانە نهێنیەکانیان لە ماڵە تایبەت،کلێسادا، یان لە شوێنە شاراوەکانی تردا ڕێکدەخست، خوێندنیان لە هەموو ئاستەکاندا پێشکەش بە خوێندکارە پۆڵۆنیەکان دەکرد، لە قوتابخانەی سەرەتاییەوە تا زانکۆ، بە مەبەستی پاراستنی کولتوری پۆڵەندی و دابینکردنی زانست و زانیاری بوو. بەو پێیەی ئەڵمانییەکان و سۆڤێتیتیەکان خوێندنی باڵایان بۆ پۆلەندییەکان قەدەغە کردبوو، پەروەردە هەموو شتێکی گرتەوە لە قوتابخانەی بنەڕەتی تا ئاستی زانکۆ. تەنانەت پزیشکی و یاسا و زانستە مرۆییەکانیش.
دەیان هەزار خوێندکار بەشداریان لەم فیرگانەدا کرد و زۆرێک لە ئەکادیمیستە بەناوبانگەکانی پۆڵەندا بە نهێنی وانەیان لەم فێرگانەدا دەگوتەوە. خوێندکار بڕوانامەی ڕاستەقینەی وەردەگرت، دوای جەنگ زۆربەیان لەلایەن زانکۆکانی پۆڵەندا بەشێوەیەکی فەرمی بەڵگەنامەکانین ناسێنران دانیان پێدا نرا.

چاپەمەنی و ئەدەبی ژێرزەمین
لەم بارو دۆخەدابوو چاپەمەنی ژێرزەمین سەری هەڵدەدات، ڕۆژنامە یاساغکراو، نامیلکە و کتێبی قەدەغەکراو چاپ دەکرا و لە وارشۆ و شارەکانی دیکە دابەش دەکران، پێشانگا دەکرایەوە، شانۆ نمایش دەکرا کۆڕو کۆبونەوەی ئەدەبی سازدەدرا، بەڵام ئەمانە هەمووی بە نهێنی دەکران، شانۆکاران وازیان لە پێشکەشکردنی بەرهەمە کلاسیکیەکان دێنن و بەرهەمی تازەی نووسراو پێشکەش دەکەن، مۆسیقاژەنەکان نمایشی نهێنیان ڕێکدەخست، ئەم چالاکیانە لە شوێنی تایبەت و شاراوەدا سازدەکران ، بۆ ئەوەی کولتوری پۆڵەندی زیندوو بهێڵنەوە. بەرخۆدانی ئەدەبی بوو بەرهەمەکانیان گوزارشت لە بەرهەڵستی و هیوا و ناسنامەی نەتەوەیی دەکرد. واتا، کولتووری ژێرزەمینیی لە پۆڵەندا لە سەردەمی داگیربوونیدا بوو بە خەباتێک بۆ پاراستنی شوناس و زمان و کولتووری نەتەوەیی، لە ژێرزەمینەکاندا و لە سەرزەمینەکانیش داگیرکەران هەوڵی سڕینەوەی دەدا. ئەمە بارتەقای شەڕی گەریلا بەشێک بوو لە بەرخۆدانی چەکداری، بەڵام لە بەرەی فیکری و ڕۆشنبیریدا. کولتوری ژێرزەمین و چالاکیە ڕۆشنبیرو هونەرییەکان دەبێتە ڕێگایەک بۆ پاراستنی کەرامەتی مرۆڤ.
ئەو جموجۆڵە فۆرم و شێوەیەکی وایگرتبوو کە پییان دەوت، دەوڵەتی ژێرزەمینیی پۆڵەندا. ساڵی١٩٤٥ دوای کۆتایی هاتنی جەنگ، زۆرێک لەوانەی بەشدارییان لە کولتوری ژێرزەمیندا کردووە، دەبنە پێشەنگ لە بنیاتنانەوەی ژیانی کولتووری پۆڵەندادا. لەم کاتەدا کە ڕژێمی سوڤیەت بەردەوام دەبێت نەریتی خەباتی ژێرزەمینی گەشە دەسەنێت و فۆرمێکی نوێ دەردەکەوێت.
“کلتووری ژێرزەمین” مانایەکی زۆر تایبەت و گرنگی وەرگرت. فەرهەنگی ژێرزەمینی بەمانا کولتوور مۆدێرنەکە نەبوو، بەڵکو باسی چالاکییە ڕۆشنبیری و فیکرییە نهێنییەکان بوو وەک بەرەنگاربوونەوەیەک بەرامبەر بە چەوساندنەوەی نازی و دواتر سۆڤیەت.
لێرەدا تێڕوانینێکی گشتی ڕوون بۆ کولتوری ژێرزەمین لە پۆڵەندا لە سەردەمی داگیرکاریدا دەخەینە ڕووبەشە گرنگەکانی کولتوری ژێرزەمین

1. زانکۆ نهێنییەکان (“Tajne komplety”) فێرگەیەکی تەواو بوو، هەم زانستە مرۆییەکان و هەم زانستە سروشتییەکان و هەم پزیشکی دەوترێتەوە. هەزاران خوێندکار و چەندین پرۆفیسۆر بەشداریان تێداکردبوو.
2. چاپەمەنی و ئەدەبی ژێرزەمین ڕۆژنامە و نامیلکەی نایاسایی چاپ دەکران و بە نهێنی دابەش دەکران. دانیشتووانی پؤلۆنیا لە هەواڵەکان ئاگادار دەکرایەوە، هیوای پێبەخشی. ئەدەب (شیعر، کورتە چیرۆک، وتار) زمان و ناسنامەی نەتەوەیی پاراست.
3. ئاهەنگی مۆسیقا و نمایشی شانۆیی بەنهێنی لە ماڵە تایبەتەکان و شوێنی شاراوەکان پێشکەش دەکرا، ئەکتەرەکان بەرهەمی قەدەغەکراو و شیعریان دەخوێندەوە. مۆسیقای شۆپین مانای تایبەتی و ڕەمزی وەرگرت.
4. بەرهەمهێنانی هونەری نهێنی و هونەری بینراو و هێماسازی، کە سەرتاپا شەقامەکانی پۆلۆنیایی گرتەوە وەک هێمای (وەک کۆتویکا – “لەنگەری”) وەک نیشانەی بەرخۆدان لەسەر دیوارەکان نەخشێنران.
5. پەروەردە و ڕۆڵی منداڵان قوتابخانەی نهێنی بۆ خوێندکارە بچووکەکان زۆر گرنگ بوو چونکێ منداڵان فێری زمانی پۆڵەندی و مێژوو و کولتوور بوون، سەرەڕای قەدەغەکردنەکە.
   6- گەشەپێدانی ناسنامەی نەتەوەیی و چالاکییە فەرهەنگیەکان وەک بەشێک لە شەڕی داگیرکاری سەیر دەکران. قسەکردن بە زمانی پۆڵەندی و خوێندنەوەی کتێبی پۆڵەندی و وتنی گۆرانی پۆڵەندی بوون بە کردەی سیاسی، ئەمە پێکەوە بەرخۆدانێکی فیکری و کولتووری پێکدەهێنا کە بەقەد خەباتی چەکداری گرنگ بوو، ڕۆحی میللەتی دەپاراست کاتێک دەوڵەت خۆی ژێردەستە بوو.
   لە دەوڵەتی ژێرزەمیندا هونەرمەندانی ئەودەمە پیشبڕکێیەکان ساز کرد بۆ دروستکردنی سیمبوڵێک کە هێمابێت بۆ بەرخۆدانی گەلی پۆلۆنیا،بۆ ئەمە لۆگۆ و سیمبۆلێکیان هەڵبژارد بەناوی کۆتیک، ئەم سیمبوڵە لە شێوەی لەنگەرێکدایە ئەو پەیامە دەگەیەنێت کە پۆڵەندا ڕاوەستاوە و شکستی نەهێناوە، کۆتیکا بەمانای پۆڵۆنیا بەرەنگارە و شەڕ دەکات، کە یەکێک بوو لە هێما هەرە گرنگەکانی بزووتنەوەی بەرخۆدان لە پۆلۆنیا، پێکهاتووە لە تێکەڵەیەک لە پیتەکانی P و W کە کورتکراوەی ” Polska Walcząca”” بە زمانی ئنگلیزی Fighting Poland.
   دەرکەوتنی ئەو هێمایە لەسەر باڵەخانەکانی وارشۆ و شارەکانی دیکە، بوو بە نیشانەیەکی بەهێزی بەرخۆدان و هۆکارێک بۆ ئەوەی مۆڕاڵی دانیشتووان بە بەرزی بمێنێتەوە. دواتر کۆتیکا بوو بە هێمایەکی نەتەوەیی بۆ ئازایەتی و نیشتمانپەروەری و بەرەنگاربوونەوەی ستەم. ئێستاش سیمبوڵێکی گەورەی بەرەنگاربوونەوە و چالاکوانانە.
   دەرەنجام
   جەنگی جیهانی یەکەم و دووەم کاریگەرییەکی قووڵی لەسەر پۆڵەندا بەجێهێشت. نزیکەی 6 ملیۆن هاوڵاتی پۆڵەندی (بە جوولەکەکانیشەوە) گیانیان لەدەستدا، 3 میلیۆن خەڵکی ئەو وڵاتە دەربەدەربوون، زۆربەی شارەکان وێران بوون و ئابووری وڵات تێکشکا. سەرەڕای ئەمانە، پۆڵەندا توانی لە دوای جەنگ خۆی بنیات بنێتەوە و ئەمڕۆ یەکێکە لە وڵاتە گرنگەکانی یەکێتی ئەوروپا. کە بزووتنەوەیەکی شانۆو فەرهەنگی بەهێزی تێدایە. ئەو ڕۆژەی کە لە کوردستان ڕاپەڕین دەبێت، هەر ئەو ڕۆژە ساڵی ١٩٩١ هەر ئەو ڕۆژە دوای هەڵبژاردنی یەکەم پەرلەمانی دوای ڕووخانی کۆمۆنیزم. سەربازانی سۆڤیەت دەست دەکەن بە جێهێشتنی پۆڵەندا.کۆمەڵگەی کولتوری دیاسپۆرای پۆلۆنی تا سەدەی بیستەم بەهێزترین دیاسپۆرا بوو لە تاراوگەدا. ئەوان هەوڵێکی زۆریان دا بۆ ئەو کەسانەی کە لە زێدی خۆیان بۆ ئەوروپاو ئەمریکا و کەنەدا هتد هەڵدەهاتن لە دام و دەزگا فەرمیاکانی هاوکاریان دەکردن ، هەتا ئێستاش چالاکترین رێکخراو و ئینستیوتی فەرهەنگیان لە ئەوروپادا هەیە. هەروەها ١٠ ساڵ دوای بەجێهێشتنی سۆڤیەت لەساڵی ٢٠٠١ پۆڵەندا ڕێگەی بە هاوڵاتیان دا کە داواکاری پێشکەش بکەن بۆ بینینی ئەو فایلانەی کە لە سەردەمی کۆمۆنیستەکاندا لەلایەن پۆلیسی نهێنیەوە بۆیان کرابووە.

پەراوێز
() کرۆنۆلۆجیەک لەسەر داگیرکردنی پۆڵەند https://www.bbc.com/news/world-europe-17754512 (*) دەستەی قوربانییەکانی پۆلۆنیا، لاپەڕەیەکی تایبەت بە خۆیان هەیە کە لەلیستەکەدا ناویان تۆمار کراوە بە ناوی کۆمەڵکۆژی کاتین. ئەمەی خوارەوە ناوی قوربانیەکانی کۆمەڵکوژی کاتینە.(katyn.ipn.gov.pl)
https://katyn.ipn.gov.pl/kat/form/229,Lista-katynska.html

دەكرێت مێژووی فەلسەفە بۆئەم سەردەمانەدەست نیشان بكەین.
یەكەم \ سەردەمی گریكی: لەسەرەتای فەلسەفەی گریكەوە تاكۆچیی دوایی ئەرستۆ درێژدەبێتەوە، ئەرستۆ لە ساڵی [384 پ.ز] لە دایك بووە لە سالێ [322 پ.ز] ماڵئاوایی بەیەكجاری لەژیان كردووە.
دووەم \ سەردەمی هێلینی: لە كۆچی دوایی ئەرستۆ وە بەردەوام دەبێت تاوەكو ئەفلاتۆنیزمی نۆێ، واتا لە نێوان سالێ [322پ.ز. – 500 زاینی ] دەگرێتەوە. لەم سەردەمەدا فەلسەفەی سكۆلائیزم [قوتابخانە گەرایی] ڕابردوو خوازی و فەلسەفەی بیرۆ و ئەبیقۆر و زەینون و ئەفیلیۆنین دەركەوتن. فەلسەفەی ئەم چەخە زیادەتر بایەخی بەپرسە مۆڕاڵیەكان و پڕۆسەی میتافیزیكا دەدات ….
سێیەم \ سەردەمی ناوەند: ئەم سەردەمە لەچەرخی قەشە ئۆگستینەوە دەست پێدەكات و تاوەكو سەدەی [11] درێژدەبێتەوە. فەلسەفە لەم سەردەمەدا زۆرتر بایەخی بەپرسەكانی ئایین دەدا، ئەوەش بەهۆی كۆنتڕۆڵكردنی ڕەهای كەنیسەوە بوو لەم قۆناغە… دوواتر، رۆجر بیكۆن [1220- 1292] ڕووبەڕووی ئەو جۆرە فەلسەفەیە وەستایەوە و هێرشی تووندی كردەسەر لاهوتیەتی سەردەمی خۆی، هوڵیدا ئاین و زانست و كار پێكەوە گرێبدات، بەسەر مەشقی زانستی ئەزموونگەرایی هاوچەرخ دادەنرێت.. پاشان بەرپەچدانەوە لاهوتیەت لەسەر دەستی [مارتن لۆسەر] [1483-1546]كۆپرنیكس و[1463- 1534]گالیلۆ [1564-1642] و میكاڤیلی [1469-1527]و جودان برۆنۆ [1548-1600] بەردەوام بوو ….
فەیلەسوفەكانی ئیسلام كە لە كیندی [800-1527] دەست پێدەكات و هەریەك لە فارابی [870-950] ئیبن سینا [980-1037] ئیبن ڕەشید [1126-1198] لەو سەردەمە ژیاون…
چوارەم \ سەردەمی ڕینسانس: لەم سەردەمە فەلسەفەی ڕۆشنگەری لە ئەورووپا پێشكەوت، تاوەكو سەردەمی [18]بەردەوام بوو، لەدایك بوونی ئەم سەردەمە پرۆسەیەكی ئاسان نەبوو، ئەم سەردەمەدەرەنجامی چەندین سەدە لە گۆڕانكاری شۆڕشگێڕانە لە ئابووریی و بازرگانی و كشتوكاڵ و شارەكان هاتە كایەوە …. فەلسەفەی ئەم سەردەمە بەرجەستەكاری ڕێنسانس و بووژانەوەو ڕیفۆرمی ئاینی و ڕۆشنگەری بوو . لەدیارترین فەیلەسوفەكانی ئەم سەردەمە: فرانسیس بیكۆن [1561- 1626]و رینیە دیكارت [1596- 1650]و تۆماس هوبز [1588-1679] لاینتیز [1646-1716]و سپێنۆزا[1632-1677]و جۆن لۆك [1632-1074] كەدوواتر فەیلەسوفەكانی ڕۆشنگەری لە فەرەنسا دەركەوتن… دیارترینیان، شاڕل مۆنتیسكیۆ [1689-1755]و فراسكۆ بیكۆن و ڤۆڵتێر [1694-1778 ]و جۆرج ویڵیم ….
‌لەگەڵ ئەوەشدا لە سەدەی [19] چەندین فەیلەسوفی تر لە ئەڵمانیا و ئەوروپا و ئەمریكا جەركەوتن ئەم سەدەیە بەسەدەی نزیك بوونونەوە لە واقعی بەركەوتووە و هەستپێكراو دادەنرێت، ئەویش لەژێر كاریگەری زانستی سرووشتی . لەم سەردەمەدا بوو فەلسەفەی ماركسیزم [ماركس 1818-1883] دەركەوتوو گەیشتە دەرەنجامی حەتمەیەتی شۆرشی كۆمەڵایەتی و زەرورەتی خۆڕێخستن و یەگرتووی چینی كارگەران و دیارترین فەیلەسوفەكانی سەدەی [19] شۆپینهاوەر [1788-1860] كە جیهان بەلایەوەئیرادەی هێزە. دواتر ئۆگست كۆنت [1798-1857] ئەویش دامەزرێنەری فەلسەفەی پۆزەتیڤزمە. پاشان هێربت سبربت [1820-1903] ئەویش دیسانەوە لەدامەزرێنەرانی پێزەتیڤیزمە، . [1900-1824] هەروەها ڕۆشنبیرترین فەیلەسوف فریدریك نیتچە.
بەپێ زۆرێك لە فەیلەسوف و بیرمەندەكانی زیاتر سەدەی شرۆڤەی لۆژیكی زمانی فەلسەفە و زانست بوو. هەروەها سەدەی بڵاوبوونەوەی فەلسەفەی پراگماتیزم بوو…
گرینگترین فەیلەسوف و بیرمەندەكانی ئەم سەدەیە بریتیە: لە وڵیام جێمس [1842-1910]پاشان جورج سنتیانا [1863-1952]پاشان جۆن دیوی [1859-1952] دامەزرێنەری قوتابخانەی شیكاگۆیە، بەگرینگترین داكۆكیكارەكانی لیبرالیزمی بورجواییەت و تاك گەرایی و ئازادی هەژماردەكرێت .. لەم سەدەیە فەلسەفەی پۆزەتیڤیزمی لۆژیكی چەسپاو بڵاو بوویەوە، ئەویش لەم سەردەیەدا فەلسەفەیی ماركسزم و بوونگەرا..
فەلسەفەی ماركیسزم ملانێی نێوان سۆسیالیزم و سەرماداریی كردووتە تەوەریی سەرەكی خۆی .
ئەوەش ئاشكرایە فەلسەفەی بونگەرا دابەش بووتە سەر دوو جۆر بوون گەرا :
1 \بوونگەرایی باوەڕدار ’ باوەڕیی ئاینی\ ئەو فەیلەسوفەیە زیاتر فەیلەسوفی دانیماركی سۆربۆن كیكە گۆرد [1883-1965 ] گوزارشتیان لێدەكات ..
2 \بوونگەرایی باوەردار كە زیاتر فەیلەسوفی ئەڵمانی مارتن هایدگەر[1889-1976] گوزارشتی لێدەكات. هەندێك پێ وایە هایدگەر كاریگەرترین فەیلەسوفی سەدەی بیستەمە..
هایدگەر لە كتێبی [بوون وكات ] دا هەولێداوە پەیوەندیی بوونی مرۆڤ تەنها بەخۆیەوە گرێبدات . ئەو دانی بەهیچ شتێكدا نەدەنا جگەلە بوون و وەك تاك و هەموو سەرچاوە مرۆییەكانی ئینسان . لەسەردەی (20) جان پۆل ساتەریش (1905-1980) بەشداریی فەلسەفەیی بوونگەرایی دا كرد لەگەڵ هابدگەردا…
لەسەدەیی (20) ژمارەیەكی بەرچاو لە فەیلەسوف و بیرمەندانی ماتریالی دەركەوتن كە بەشداری یەكی پر بایەخیان لە گەشەی پێدان و نوێكردنەوە و رەخنەكردنی فەلسەفەی ماركسیزم و ئەزموونی سۆڤیەت گرت، لە دیارترینیان فەیلەسوفان و بیرمەندانی قوتابخانەی فرانكفۆرت بوو كە خاوەن دێدێكی ڕەخنەگرانە بوون لەبارەیی ماركسیزمەوە، لەوانەش: ماركس هۆركهایمەر [1895- 1973]و ئەدرنۆ [1903-1969]و هێربێرت ماركۆز [1898-1978]و ئەریك فرۆم [1900-1980]… هتد هەروەها جۆرج لۆكاش [1885-1971] ئەنتوان گرامیشی [1891- 1937]و ئەلستۆری و یۆرگن [1929] هابەر ماس.
هەر لەم سەدەیەدا چەندین فەلسەفەی وەك بونیەت و شتڵگەرا و فەلسەفانەی كە بە فەلسەفەی پۆست مۆدێرنیتە و لیبرالیزمی نۆێ دادەنرێت، تاوەكو دەگاتە سەردمی جیهانگیری ..

تاڵیس
تاڵیس لە راستیدا شتێكی ورد لەبارەیی ژیانی نازانین كە ئەرستۆ بە یەكەم فەیلەسوفی داناوە .. (تاڵیس ) بەرایی زۆرینەی مێژوو نووسانی فەلسەفە لە’’ ماڵتیایە ’’ لەكەناریی ئەیونی دەووربەری سالێ [640]پ.ز . لە دایك بووە تالیس بەناوبانگ بووە ئەو پێشیبینی بۆ مانگ گیران كرد ’ لە نزیك سالێ 585 پ. ز.
تاڵیس ئاو بەە ماددەیی یەكەم و تاكە جەوهەر دادەنرێت كە شتەكانی لێ پێك دێت. هەر چەندە ئەم قسەیە لەلای پێشبینیەكانیش باو بووە، وەك (هۆمیڕۆس ) وتویەتی ئۆقیانوس سەرچاوەی یەكەمی شتەكانە . < تاڵیس> وتویەتی ڕووەك و ئاژەڵ لەسەر تەریی یاخود شێ دەژین شتیش لەسەر هەرچی بژی بەزەرورەت لەوە پێكد ێت . ڕووەك و ئاژەڵ لەژینگەیی شێداردا لە دایك دەبن ئەوەمیكرۆبە زیندووەكان شێدارن هەرشتێكیش لەهەرچی لەدایك بێت ئەوا لەوە پێكد ێت ..
هەروەها مێژوو نوسان ئاماژەیان بەوە داوە .< تاڵیس > وتویەتی: خاك لە ئاو پێكد ێت و وردە وردە بەسەریدا زاڵ دەبێت، وەك لە داڵتایی نیلی میصر و ڕووبارە ئەیونییەكان دەبینرنێت، قوڕ ساڵ كەلەَكە دەبێت، ئەوەی لەم دۆخە بەشەكییانەدا دەبینریچت بەسەر زەویشدا بەگشتی پیادە دەبێت، كەلە ئاو دەر چووە بۆتەتەنێكی سەر ئاو كەوتوو، وەك دوورگەیەكی گەورە لە ناو دەریایەكی مەزندا و لەم ئۆقیانووسە بێكۆتایە ئەو توخمە گازیانە وەردەگرێت كە پێویستی پێیانە . كەواتە ئاو ئەصڵی سەرچاوەیی شتەكانە [موصتەفا نەشار ] دەڵێت دەربرینێك لە تاڵیسەوە دەگوازینەوە وەك ” جیهان پڕە لە خواوەند” لەناو بەردیی موگناتیسیدا، ” ڕۆح یان نەفسێی هەیە ئاسن كێش دەكات گوزارەی یەكەم <ئەرستۆ > لەپەرتووكی (نەفس ) دا وێتیە پاڵ تالێس وەك ئەفلاتوون پێش ئەو لە دیالۆگی یاساكاندا هێناوێتی.. دیارە ئەوانەی لەبابەتی مەیلی زانستیانەی تاڵیسدا سەختگیرن وەك – بێرنت – گومان دەخاتەسەر ڕاستی دانەپاڵەكە..هەرچی ئەوانی ترن كە ئێمەش یەكێكیانین لەسەر ئەوەی تاڵیس لەتەفسیركردنی سرووشتی زیاتر لە لاهووتی و میتافیزیكیەكانەوە نزیك بووە، تا لە سرووشتی ڕووت بەهەر حاڵ ئێمە باوەڕمان وایە ئەو گوزرەیەو ئەوانی تریش كە دەڵێت بەردیی موگناتیس ” ڕۆحی هەیە ” لەو روو وەوە بەرد كێش دەكات و ئەرستۆ لە كتێبی (نەفس) داوێتیە پاڵی چەند گوتیەكن دراونەتەپاڵ” تاڵیس” وەك یەكێك لە حەوت حیكمەتەكە . ڕەنگە وەك یەكێك لە سروشتگەرابەراییەكان درابنە پاڵی.. لەو ڕووەوە هەموویان وەك لە هەڵسەنگاندنی كۆتاییمان بۆیان ڕوون دەبێتەوە هێزێكی زیندووی پاڵنەریان لە ماددەدادەبینی. بەم پێیە ناتوانین بەوردی بڕیار بدەین كە ئاخۆ (تاڵیس) توانیوێتی سنوورێكی پەتی لە نێوان ماددە و هێزی خوڵقێنەر لە شێوەی ئولو هییەت یان نەفسی جیهاندا درووست بكات؟ بەو قسەو بۆچونەنەی دراونەتەپاڵی وادەردەكەوێت ماددەیی یەكەمی لەگەڵ نەفسدا تێكەڵ كردووە، هەروەها ڕەنگە ئەوەی لەگەڵ ئولوهییەتیشدا تێكەڵ كردبێت..
مێژووی فەلسەفەیی بۆنان فەیلەسوفانی پێش سوكرات ،
مێژووی فەلسەفەی یۆنان بەسێ قۆناغدا تێپەڕیوە، هەرقۆناخێكیش پەیوەستە بەو كۆسێپتە مێژوویەكی ئەندێشەو شێوازی ژیاری و كۆمەڵایەتی یۆنانیەكان . فەلسەفەی یۆنانی بەقۆناغێ پەیدا بوون دەست پێ دەكات كە قۆناخی یەكەمی فەلسەفەیە، دوواتریش هەنگاو دەنێت بەرەو قۆناخی كامڵبوون كە بە قۆناخی دووەمی فەلسەفەی یۆنانی ناسراوە، كۆتا قۆناغیش قۆناغی پوكانەوەیە كاتیچك ئیمپراتۆریی ڕۆمانیەكان كۆنیاڵیزی شارستانیەتی یۆنان دەكەن، ئەم قۆناغەش هەڵگریی سیماو تایبەتدمەندی جیاوازە، كەبەم شێوەیە ناونراون. قۆناخی قەیدابوون، بەقۆناخی پێش سوكرات ناسراوە،بەوەجیادەكرێتەوە یەكەمین قۆناخە كەمرۆڤـ هەوڵی داوە بەشێوازێكی تیۆریی تەفسیریی جیهان و دیاردەكانی بكات . قۆناغی دووەم فەلسەفەی سوكرات و سۆفستاییەكانە، بەوە دەناسرێتەوە كە فەلسەفە لە تێرییا داڕشتن وتەفسیركردنی جیهانەوە، ڕوویكردە مشتوومڕو (گفتوو گۆ) دیارێكت دەربارەیی بنەماكانی مۆراڵ و چاندنی تۆویی بنەمایی پڕكتیكی ” كرداری لە فەلسەفەدا . دوتریش قوتابیەكانی سوكرات پلاتۆ و ئەرسۆ درێژە بەم ڕێچكەیە دەدەن وداهێنانی درەوشانەوەیان لەفەلسەفەی یۆناندا كردووە، وەكو لێكۆڵینەوەیەكی ئەقلێ پەتی بۆ سرووشت و دیاردەكان و لەتەتەڵە دان و فۆرمۆڵكردنی قۆناغەكانی پێش خۆیان .
قۆناخی سێیەم هیچ داهێنانێكی گەورە لە كۆنسێپیتەدا بەدی ناكرێت، جگە لە سوود وەرگرتن و دووبارە كردنەوەی قۆناغەكانی پێش خۆیان و ئاوێتەكردنی فەلسەفە لەگەڵ ئایین ..

ئەنكسمیندریس
یەكێكە لە خوێنكارەكانی تاڵیس ساڵانی (610-547) پ.ز، لەماڵتایە ژیاوە. شوێن دەستی لەپێشكەوتنی زانستدا زۆر باس دەكرێت، بۆ نموونە، درووستكردنی كاتژمێری هەتاوی (الشمسیی المزولە) هەرچەندە رای زاڵ لە مێژوودا ئەوەیە، ئەو فێركارییە لە بابلیەكانەوە فێلربووە.. فەلسەفەی ئەنكسمیندریس بەڕەغنەگرتنی بیروڕاكانی ” تاڵیس” دەستی پێكرد
ئەو هەمان نەریت و تێڕوانینی مامۆستاكەی درێژە پێدا، بەڵكو ڕەخنەی گرد و بەڵگەی بۆ تێڕوانینیەكانی خۆی دەهێنایەوە. بەڵام ئەو فۆرمەی پاراست كە هەموو شتێك لە شتێك درووست بووە، لێرەدا بۆمان دەرەكەوێت، (هەرچی داهێنانی فەلسەفەیە، لە ڕەخنەگرتنەوە بەرهەم دێنیچت) .. ئەنكسمیندریس ڕەخنەی تێۆری تاڵیسی كرد و بەشێك لە بۆچوونەكانی قبوڵكرد . ئەنكسمیندریس گوتی هەمووشتێك لە ئاپێڕۆن درووست بووە ” واتا بۆشایی یان بێسنوور . ئەو بۆ پشت راستكردنەوەی بیرورایی خۆی بەڵگەی زانستی دەهێنێتەوە دەڵێت:
[ئاو نابێت سەرەتایی یەكەم بێت، چونكە گۆرانی بەستوو ڕووئەدات بە گەرماو سەرما. كەواتە گەرم و سارد پێش ئەو هەبوون ]
ئەنكسمیندریس بۆیە ئاپایڕۆن ( بێ سنوور) بەكاردەهێنێت، بەبڕوایی ئەو هەرشتێكی تایبەتی سنووردار شتێكی تریی تایبەتی سنوردار، لە ململانێدایە وەك: ( گەرم و سارد ) ( ئاو ئاگر ) . واتا جبهان تێكەلەیەكە لەهەموو دژەكان . ئەنكسمیندریس تەفسیرێكی میكانیكی بۆ درووستكربوونی شتەكان داڕشتووە. واتا تەنیا بەكۆبوونە یان جیابوونەوەی هەندێك توخم بەكاریگەری جوڵایەكی هۆیەكی بكەرانەی جیاواز بوونی هیچ ئامانجێك . ئەو دەڵێت: ئەپایڕۆن بەبێ جولە لە گیژاوێكی گەردوونیدا لە خولدا بووە، بەهۆی ڕوودانی كارەساتێك ئەو خولانەوە ئەزەلییە ڕاوەستاوە و لەئەنجامدا، ماددەكان لێك جیاوازن بوونەتەوە. [ئەمەش یاسایەكی هۆ و ئەنجامە پشتی پێ بەستووە، بۆتەڵەڵە كردنی ]. هەروەها دەڵێت درووستبوونی جیهان دەرەنجامێكی هەلەَیەكی گەردوونیە.

ئەناكسیمانس
یەكێك بوو لە قوتابیەكانی ئەنكسمێندریس” لە دەوروبەری ساڵانی [ 588-524]ژیاوە. ئەناكسیمانس، خەیالێ بەرتەسكتر بوو، لە مامۆستاكەی و گەرایە و سەر بیروراكانی ” تاڵیس دەڵێت: ماكی سەرەتا، شتێكی بەرهەستی لێكچووە، ئەوشتە هەوایە، هەوایش ناكۆتایەو دەوریی جیهانی داوە زەوی هەڵدە گرێت … ئەو پێ وایە، هەوا خست دەبێت و دەبێت و دەبێتەباران، دەبێت بەخۆڵ و دەبێتە بەرد . ئەگەر شلیش بێتەوە دەبێتە ئاگر. بە بڕوایی ئەو تاكۆتا ئاوێتەیە كە شتەكان، كە بەیەك شت دەگۆڕێت ئەویش هەوایە . ئەو پێ وایە ەوا چڕبێتەوە یان شل بێتەوە ماددەیی نوێ بەرهەم دێنیت . ئێمە نازانین ئەم تێروانینەی ل كوێ وە هێناوە بەڵام رایی نزیك ئەوەیە، كەئەمەی لە تێرمی (psyche) یۆنانی وەرگرتبێ، كە زمانی یۆنانی (نەمس و نەس ) دێت . هەواش نەفسی جیهان و یەك بوونیەتی . هەواش لە زاراوەی عەرەبیدا [ڕۆح، ریاح ] وەرگیراوە بۆیە دەڵێن ڕۆحی ڕەوان بێت، یان دەڵێن: ڕۆح دەڕوات . ئێمەمە لەڕێگای هەڵمژینی هەواوە زیندووین .

هێركلیتس
لە خێزانێكی خانەدان لە دایك بووە لە دەوورووبەریی سالێ [540-475] پ.ز، لە مەڵیتە ژیاوە . ئەو سەرەرایی ئەوەی لە خێزانێكی خانەدان لەدایك بووە، هەر بەئەرستۆكراتی مایەوە . شانازی بەخۆیەوە كردووە بەچاوی نزم تەماشایی خەڵكی رەشۆك و خاوەن بیروباوەرەكان كلاسكیەكان كردووە. لە هۆمیریۆس و هیزیود نیگەران بووە، بەبڕوایی ئەو، گومرایی خەڵك لە حوكمرانی سیاسی بەڵگەی خوڕافات و گورایی بڵاو كردەوە بۆچوونەكانی هۆمیریۆسە .
پوختەی فەلسەفەكەی لە دوو وێنەدا خستەڕوو::
یەكەم \ شتەكان لە گۆڕنێكی سەرەمردان .. ئەمە پوختەی ڕێبازەكەیەتی كە دوو وێنەیی نموونەیی دەهێنێتەوە ..
ا \ رۆشتنی ئاو هێركلیتس دەڵێت دووجار پێ ناكات ناو ئاوێكەوە چونكە هەمیشە ئاوی نویچ لە دەووریی دەڕوان.
ب \ هەڵگیرساندنی ئاگر: ئەوپێ وایە ئاگر جولەیی خێراترەو باشتر ئاماژە بە گۆڕان دەكات، هەر بۆیە ئاگر بەسەرەتایی ماددەیی یەكەم دەستنیشان دەكات، كە هەموو شتەكان لەوەوە پەیدا ئەبن بۆی ئەگەڕێتەوە.. لەدیدی ئەوەوە گۆڕان پەیوەستە بە بوونەوە، ئەگەر گۆران نەبووایە، بوون نەدەببو، بەشێوازێكی تر، راوەستان واتا نەمان و نەمردن .. گۆڕان میدۆمێكە لە نێوان كێشمە كێشمی شتەكاندا، بۆ نموونە، ئەگەر لەشمان بەسەردا نەیات و نەخۆش نەكەوین، هەرگیز حەزمان لە لەش ساغی نەدەبوون. هێركلیتس” بڕوای بە یەكەیەكی و جودی هەیە، كە بە گۆران جیا دەكرێتەوە .
1\ فەلسەفەی ئەیۆنیەكان
فەیلەسوفە سرووشتیەكان لێكۆلینەویەكی بووە، ماكی سەرەتایی (بنەرەتی ماددە) پیان وابووە هەمووشتێك لە شتێكی تر درووست بووە. لە جیهانی دەورروبەرمان چوار مادەیی سەرەتایی هەیە، لە مێژوویی فكریی مرۆڤدا گوتراوە جیهان بەگشتی لە چوار ماددە درووست بووە. تالیس یەكەمین فەیلەسوفەو بە بەڵگە پشتراستی كردووە جیهان لە ماددەیەكی بنەرەتی درووست بووە كە ئاو .هەروەه تاڵیس پێ وایە [زەویی لەسەر ئاو ڕاوەستاوە]
2 \ ئەنكسمێندریس شوێنی بیروراكانی تاڵیس نەكەوتووە بەڵكو بەهۆی ڕەخنەكردنی تاڵیس تیۆرێكی میكانێكی داڕشتوتەوە بۆ تەفسیر كلردنی جیهان، ئەو پیچ وایە خاك سەرەتایی ئاو نیە بەڵكو ئەپایرۆنە” واتا بێ سنوورە. هەروەها بەپێچەوانەی تاڵیسەوە، پێ وایە زەوی بەشێوەیەكی (معلق ) هەڵواسراوە، زەوی چەقی گەردوونە.
3\ ئەناكسیمانس گەڕاوەتەوە سەر میتۆدەكەی تاڵیس و لەبنەرەتی ماددەی سەرەتایی دەكۆڵێتەوە ئەو نەچۆیەوە سەر بیروڕایی تاڵیس، بەڵكو لە دیدی ئەوەوە، ماددەی سەرەتایی بریتیە لە [ هەوا ] .
4 \ هێركلیتس ئەو پێ وایە هەموو شتەكان لە ناو سوڕێكدا پەیدا بوون، ئەویش گۆڕانە. بنەڕەتی ماددەیە سەرەتایی ئاگرەو دەگۆڕێت بۆ ماددەی تر، بەڵام هەمووان پێ وایە بۆی دەگەڕێتەوە . ئەو پێ وایە زەویی لە تۆپەڵێك ئاگر درووست بووە وردە وردە ئەم گەرمییە دەبێتە شێ و هەوا، دواتریش دەبێتە ئاو . هەموو شتێك لە بنەرەتا لە ئاگر درووست بووە و لە ئەنجامی دیالەكتێك و گۆڕاندا لە ناو سوڕیكدا دەسووڕێتەوە .

سەرچاوە ئەلیكترۆنیەكان
د. ڕاهبەری محمود زادە: كۆرسی مێژووی فەلسەفەی رۆژئاوا بەشی دووەم
ڕێبوار سیوەیلی: فەلسەفەی پێش سوكرات چاپی یەكەم، چاپخانەی هاوسەر
د. جعفر ال یاسین: فلاسفە یۆنانیون من گالیس الی سوكرات . دار ومكتبە الیصائر بیروت- لبنان گبعە الاولی 2012
سەرچاوە: حوار المتمدن
نووسینی \ غازی الصورانی
وەرگێران لە عربیەوە \ شوان جەلال

ئامادەكردنی كارزان عزیز \ خوێنكاری زانكۆ

بەشى یەکەم

بەپێى ئەوەى ئەدەبییاتى کوردى لە ڕووى چەندایەتى و چۆنایەتییەوە لەناو ئەرک و کایە و دۆخە جیاوازەکاندا ڕێڕەوێکى ئاگاییانە و هۆشیارانەى ناو بزاوتە مرۆیی و کۆمەڵایەتى و ئێستاتیکییەکانى هەیە. ئەو دەرفەتەى لە ئێستاشدا وەک توێژینەوەى ئەدەبی ئامادەیی هەیە، زۆر گرنگە. پویستە ئەو پڕۆژەیە وەک هەلێک لەناو کایە ئەدەبیاتناسیدا ڕۆڵەکەى بەرپرسیارانە و سەردەمییانە بێت. جوڵەى توێژینەوەکانى ئێستاى ئەدەبی کوردی لە یەک کاتدا دڵخۆش و دڵتەنگمان دەکات. لەلایەک دڵخۆشین کە ئەدەبیاتى کوردى لە ناو کایەى توێژینەوەى ئەدەبیدا وەک بزاوتێک سەرگەرمى ئەدەبیاتێکە کە بەشێکى گرنگى میراتى مێژوویی و هۆشیارى و کەلتوورى و نەتەویی مشتوماڵ دەکات. بەو تێگەیشتنە ئەدەبى کوردى ئامادەیی و چاوەڕوانى خوێندنەوەیی هەیە. لە ئێستاشدا گرنگە لەسەروبەندى دۆخى ئێستاى بێ بەهاکردن و وەلانانى بەها هونەرییەکان و قەیرانى شوناسە کەلتوورییەکان ڕۆڵى خۆى بگێڕێت. خۆشبەختانە کۆمەڵێک لاوى فێرخواز و ئارەزمەندانى دامەزراوەکانى دیکەى مەدەنى و حکوومى شانیان داتەوە خوێندن و تاسی خوێندن لە ئامانجەکانیاندا بووە بە ئەرک، دواجار یەکێک لەو ئەرکانەش دەبێتەوە ئامانج و مامەڵەیەکى کەلتوورناسانە و مەعریفەناسانەى لێ دێتەبەرهەم. ڕەنگە زۆرپرسیار لە ئەرک و ئامانجانەکانیشدا شیاوى باسکردن و شرۆڤەکردن بن، کە هەموو ئامانجەکانى ئێستاى خوێندنى باڵا وەک ئاستى چاوەڕوانییەکان نەبن، وەلێ ئەوەى گرنگە بەمۆدەبوونى خوێندنی باڵاش دەکرێت وەک یەکێک لە دیاردە ئەرێنییانەکان سەیربکرێت، ڕەنگە بەدیوە ئەرێنییەکە وەک بوارێکى کەلتوورى زۆر پێشهات و چاوەڕوانى بگرێتەخۆى.
دیوێکى دیکەى نیگەرانى ئێمە بۆ دۆخى خوێندنى باڵا لە بوارى ئەدەبیاتناسیدا ئەو پرسیارە وەڵامهەڵگرانەیە، کە بەردەوام لەو چەند ساڵەى ڕابردوو لە دیدێکى ڕەخنەییەوە لە دانیشتنە فەرمى و نافەمییەکان بەپێى پێویست باسمان کردووە، وەلێ لە ئێستادا لەگەڵ هاتنەپێشى تاوتوێکردنى دوا وەجبەى خوێندنى باڵا (ئێستا و چەند مانگى داهاتوو)، کە زۆرتر جێى هەڵوەستەیە و پێویستە بمانتاسێت. لەوهەلومەرجەدا بەو سەرنج و تێبینییانەى کە هەمانە، تێگەیشتنەکەى ئێمەى زیاتر دنەدا، بۆیە پێویستە هەڵوەستەیەکى جیدى هەمەلایەنتر و گشتگیرترى بۆ بکرێت، تا ئەو هەوڵانەى دەخرێنەگەڕ لە هەرسێ گۆشەى قوتابیی و مامۆستا و کارگێڕیی لێژنەى زانستى، شرۆڤە بکرێن و بخرێنە چوارچێوەیەکى بەرپرسیارانە و مامەڵەیەکى ڕەتدانەوەیی و بەرهەڵستییانە لەهەمبەر تێگەیشتنى ڕووکەشى و کلاسیکییانە بۆ بژاردەى ناونیشان و شێواز و مێتۆدەکانى ئیشکردنى نامەى ماستەر و دکتۆراى ئەدەبیاتناسی بکرێت.
سەرەتا سەرنج و دیدە ڕەخنەییەکە دەبەستینەوە بە هەرسێ گۆشەى قوتابی و مامۆستا و لێژنەى زانستى. لە تەوەرەى قوتابیدا، کاتێک خوێندکار ڕوودەکاتە خوێندنى باڵا، ئاستلاوازى و بێ ئەزموونى قوتابی زانکۆ لە بارێکى زۆرسادەدا وەک نەخوێندنەوە لە زانکۆ و بەپیشەنەبوونى خوێندنەوە دواى قۆناغى زانکۆ، دوور لە تێگەیشتن لە کایەى کەلتوورناسی و بژاردەى ئامانجى بڕوانامەیی و دووربوون لەو حەز و ویستى خەسڵەتى ئەدەبی وەک بوارێکى ئێستاتیکى، هۆکارى سەرەکین لە گۆشەى قوتایبی، کە بەهۆیەوە ناتوانێت بژاردەى ناونیشانێک بکات، تەنانەت ئەو مێتۆد و ڕێگا و شێواز و پاردایمانەش ناناسێت، کە پێویستن لە توێژنەوەى زانستیدا هەبن، بۆیە بەو تێگەیشتنە ئەو پێشهاتانەى کە ڕوودەدان، ناونیشانێکى بێ ئامانج و ئاسانکراو و نووسینێکى هەرەمەییانەى دوور لە مێتودۆ تیۆر و پارادایمێکى ڕەخنەیی و تەفسیرى و گوتاریی دێتە کایەوە دواجاریش ئەو کەلێنە پڕناکاتەوە، کە لە دۆخى ئێستاى توێژینەوەى ئەدەبی و ڕەخنەیی پێویستییەتى.
بژاردەى پڕۆژە نووسینى ماستەر و دکتۆرا لە گۆشەى مامۆستاوە، ئاراستەیەکى فرەجەمسەرە. بەپرسیارییەتییەکى زیاتر بە پێى پێگەى مامۆستا، دەبێتە بەشێک لە کێشەى باسکراو. مامۆستاى سەرپەرشت یان ورتر بڵێن زۆر جار لە قۆناغى پێش سەرپەرشتى گەڵاکردنى نووسینى ماستەر و دکتۆرا دێتەکایەوە. زۆر بە سادەیی دانانى ناونیشان لە زۆربەى جاردا لە ڕوانگەى مامۆستاوە دادەنرێت، زیاتر بەهۆى ئەو گرفتانەى وەک پێشتر لە بارى قوتابی باسمان کرد. بژاردەى ناونیشان لاى مامۆستا کەمجار لە ئاستى قوتابییان وەک تێپەڕاندانى ئاستى زانستى ڕوودەدات، چونکە پاشخانى لەباردانەبوو بە ئاسانى ناگۆڕێت. بەدیوێکى دیکەش بژاردەى ئەو ناونیشانە پەیوەندى بەتێگەیشتن و پاشخانى مامۆستاکەشەوە هەیە، کە چۆن دەڕوانێتە نووسین و ئامانجى نووسین و مێتۆدى نووسین و پێویستییە هەنووکەیی و کردارییەکانى ئێستاى ئەدەبیاتناسی کوردی، بۆیە بەشێک لەو ناونیشانانەى لە ئێستادا دەخرێنەڕوو و ڕۆژانە تاوتوێ دەکرێن، بەپرسیارییەتى یەکەم مامۆستاى سەرپەرشتە، بەدیوێکى دیکە مامۆستاى سەرپەرشیتی دەکەوێتە دۆخى هەمان پرسیارى قوتابی: بۆچى ئەو ناونیشانە؟
بۆ تێپەڕاندنێک و بازدانێک لە بژاردەى ناونیشاندا ناکرێت؟ بۆ بەردەوام ئەو ناونیشانە لێکچوو و مۆدانە دووبارە دەبنەوە کە زنجیرەیەک ماستەرنامە و دکتۆرانامە لەیەک بوارى تەکنیکى زۆر ساکار دەنووسرێن؟ واتە دەکرێت بڵێین ئەو جیهانبینییەى لە ئارادایە وەک نەبوونى گوتارى رەخنەیی و فرە تیۆرى خوێندنەوەى ئەدەبیاتناسی کوردى بەپرسیارییەتى مامۆستایە. دیوێکى ئاگاییانەى بۆ دەرچووون لەو چوارچێوەیە نییە، کە پێویستە لە ئێستادا توێژینەوەى ئەدەبی کوردى لێى دەربچێت. ئەگەر واقیع حاڵى قوتابیش لاى مامۆستا هەر ئەوەیە کە هەیە، ئەمەش دیسان بەپرسیارانەترە ئێمە لەو دۆخە بمێنیینەوە، کە پێى دەوترێت پۆپۆلیستى ئەکادیمى، بۆیە لە هەر دووباردا مامۆستا بەپرسیاری یەکەمە لە بڕیاردان و مانەوە خراپى باشى نووسین، لەو کەلێن و پێویستییانەى پڕى دەکاتەوە یان پڕى ناکاتەوە.
تەوەرەى لێژنەى زانستى تەوەرەیەکى زۆر بەپرسیارانەیە، چونکە لایەک لەدەستەیەک یان کۆمەڵێک مامۆستا ڕەزامەندن و بڕیار لەسە ئەوەدەدەن کەچى پەسەندە و چى پەسەند نییە، بەلایەکى دیکە بەداخەوە لێژنەى زانستى بەشە کوردییەکان بەو لێکەوتانەى کە هەن و دەیان بینین، پلان و نەخشەڕێگایەکى ئەوتۆ بەدی ناکرێت، تا ئاستى پێویستى کردارى و زانستى بۆ ڕووماڵى پڕۆژەى نووسینى ماستەر و دکتۆرا، قوتابییە وەرگیراوەکانى زانکۆ هان بدرێن، بەتایبەتى لە ئێستادا لە هەموو لە ڕووى چەنداییەتییەوە ژمارەیەکى زۆرى فێرخواز هەن، دەکرێت سوودێکى کردارییانەى پلان بۆدانراو لەو کەلێنە زانستییانەیان بۆ پێشنیاز بکرێت کە توانستەکانى قوتابییانى تێدا تاقیبکرێنەوە و پڕبەرهەم بەرهەم بێت. بە پێى پێویستى ئێستاى ئەدەبی کوردى و بەپێى مێتۆدە نوێیەکانى ئێستاى ڕەخنەى ئەدەبی و چەمکە نوێیەکانى دیکەى تیۆرى و مێژوویى ئەدەبی و تیۆرەکانى پاشمۆدێڕن و بۆ کایەکانى ژانر و جۆرە ئەدەبییەکان بخەنەڕوو، کە بۆشاییەکى یەکجار زۆرى دابڕان هەیە، هاوڕەوتى ئاگاییانەى تیۆرى حاڵى حازرى دنیاى ئەکادیمى نییە. هەڵبەتە ئەمەش بە ئەزموونێکى هەمەلایەنەى زانستى لەباردابوو دەکرێت، نەک بەتەنها هاندان، بەڵکوو پڕژەیەکى تەواوکارییە لە پێش خوێندنى باڵاو و جۆرى بابەتى خوێندراوى کۆرسەکانى خوێندنى باڵا و توانستى مامۆستایانەوە هەیە. ئەمەش هەمان ئەو پاشخانەى دەوێت کە پێویستە ئەزموونى نوێکارى بەردەوامى خوێندنەوە و ئاگایی تیۆرى و نێوان پسۆرى مامۆستایان و سیاسەتى بەشەکە هەیبێت.
ئەوەى ئێستا دەگوزرێت، پێویستى بە هەڵوەستەکردن هەیە و لە ئاستى دەستەجەمعیدا پێویستى بە پێداچوونەوەیەکى قوڵتر هەیە، تا لەو تیلەچاوەوە فراوانتر وەک پرسێکى سەرهەڵدراوە سەیر بکرێت. تا ئەم تێپەڕاندنە مۆدە ئەکادییمییە نەبێت گاڵتەجاڕى و بەشینەوەى بڕوانامە.
خوێندنى ئەدەبیاتناسی بەشێکە لە کەلتوورناسى و شوناسى نەتەوە، پێویستە لە ئاستێکى باڵاى بەرپرسیارییەتى مامەڵەى لەگەڵدا بکرێت. دەبێت بەشە کوردییەکان بەشێک بن لە ڕەنگدانەوەى ئەو گوتار ناسنامەییەى ئێستا پێویستە بۆ نەوەى بانگەشەى بۆ بکرێت. بەتایبەتى لە دۆخى ئێستادا قەیرانى شوناس ئێمەى تەنیوە. ئەو خەرمانە دەوڵەمەنەى ئەدەبی کوردى کە لەگەڵ زۆربەى قۆناغەکاندا وەک پێویستى سیاسی و کۆمەڵایەتى و ڕۆشنبیرى هاوڕەوت بووە و زۆر ئەرکى پێوستى جێبەجێکردووە، لە ئێستاشدا بەردەوامە ڕەهەندە ئێستاتیکى و داهێنانەکانى هاوڕەوتى دنیایە. ئەرکى هەنووکەیمانە دەستبەردارى ئەو ڕەوتە کلاسیکى و چەقبەستووە بین، بەرەوپیررى ئەو خوێندنەوەتازانە بین، ئەدەبیاتى ئێمەش چاوەڕانییەتى، تا لە ئاستى دنیاى ئێستاى کەلتووناسی دابێت، ئێمە لەو ڕایەڵەدا پچڕوا و تێ چەقیونەبین.
پێویستە مامۆستا و میکانیزمى نوێ و قوتابیی شیاو دڵخوازکەین، کە دەتوانن ئەو دنیایەمان بۆکەشف بکەن، کەهێشتا دیوەکانى ئەدەبیاتناسی بەهەموو لقەکانییەوە وەک مێژووی ئەدەب و ئەدەبی بەراورد و ئێستاتیکاى ئەدەبی و تیۆرى ئەدەبی و ڕەخنەی ئەدەبی زۆر بۆشایی و کەلێن لە چاوەڕوانى ئێمەدان. ڕێڕەوی ئەو یەکئاڕاستەیە بگۆڕین. لە زۆربەى باردا پاردایمى توێژینەوەى ئێمە وەک یەکمێتۆدى و یەکشێوازى و مەعریفەیەکى سنووردار و تەکنیکى ناسراو و دووبارەیە ئەمەش خوێندنەوە و پرۆسەیەکى فرە هزرى درێژ و بەردەوامى دەوێت. خۆخەریککردن بە چەمکى سواو و گێڕانەوەى سادە و دوبارەکردنەوەى شێوازەکانى پێشتر و نەبوونى چوارچێوەى مێتۆدى و بەکارنەهێنانى ئەو پارادایمەى کە کەڵکى توێژینەوە باشتر دەکات، دوور لە هەموو گوتارێکى ڕەخنەیی و توێژینەوەیی وایان کردووە، چیتر ئومێدکى ئەوتۆمان بە ئەرکى خوێندنى ئەدەبیتاناسی نەبێت، کە ئەرکێکى ئێستاتیکى و نەتەوەیی و ناسنامەیی و مێژوویى و دەلالی و مەعریفى و هزرى بۆ ئێمە بەرهەم دەهێنێت. پاڵپشت بەشێک لەو گرفتانەى خرانەڕوو بەشێوەیەکى گشتى وەک ئەو پرسیارە سادانەى تێدامان و تێچەقینى ئەو دۆخەن، زۆرجار لە باتى دڵخۆشبوون نیگەرانمان دەکەن.

هەڵمەت بایز
مامۆستا لە بەشى کوردى/ فاکەڵتیی ئاداب/ زانکۆى سۆران
٢٩/٩/٢٠٢٥

هەڵمەت بایز

مامۆستا لە بەشى کوردى/ فاکەڵتیی ئاداب/ زانکۆى سۆران

٢٩/٩/٢٠٢٥

سه‌ربرده‌ی ئه‌وده‌سه‌ڵاته‌ دزێو و ناشیرن و نا هه‌موو شته‌ی به‌ )دیكتاتۆریه‌ت) ناسراوه‌، پێم وانییه‌ پێویست به‌ گێڕانه‌وه‌ بكا، به‌تایبه‌تیش بۆ ئێمه‌ به‌ تاك و به‌ كـۆ…
به‌ڵام هه‌ر بۆ وه‌بیرهێنانه‌وه‌: مێژوو له‌ باسی )ترۆخیلۆ)ی دیكتاتۆری كۆماری دۆمه‌نیكان، كه‌ ته‌نها سی و یه‌ك ساڵی حوكم كردووه‌ و ته‌واوی شه‌قام و ئوتێل و كارگه‌ و كارخانه‌كانی وڵاته‌كه‌ی به‌ناوی خۆی كردبوو، به‌ پایته‌خـتیشه‌وه‌.. به‌ (ڕه‌سه‌نترین) سیسته‌می دیكتاتۆریی دونیا داناوه‌‌‌.
ئه‌و ترۆخیلۆیه‌ )ڕوفائیل لۆندراس)، هه‌ر وه‌زیرێك یا فه‌رمانبه‌رێكی به‌رزی بۆ دامه‌زراندن ده‌ستنیشان كردبا، پێشه‌كی ده‌سله‌كاركێشانه‌وه‌)یه‌كی به‌ خه‌تی خۆی پێ ده‌نووسی، ئه‌وسا دایده‌مه‌زراند، تا وه‌ختێ كه‌یفی هێنا كاركه‌ناری بكا!!
له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا، كابرا له‌ ماوه‌ی ئه‌و سی و یه‌ك ساڵۆكه‌ی حوكمیشی بیری له‌وه‌ نه‌كرده‌وه‌ به‌ چه‌كێكی ڕه‌شه‌كوژی قڕانكه‌ری وه‌ك كیمیاوی له‌ خه‌ڵكی وڵاتێك بدا خۆی حوكمی تێدا ده‌كا…
بێگومان ئه‌مه‌ خاڵێكی بچووك و نادیاره‌ له‌چاو ئه‌و په‌ڵه‌ڕه‌شه‌ گه‌ورانه‌ی وان به‌ ته‌وێڵی مێژووی ئینسانیه‌ته‌وه‌..
ئه‌وه‌ی مه‌به‌سته‌، ئه‌مڕۆ گرینگ بۆ ئێمه‌ ‌ هه‌نگاومان بخرێته‌ سه‌ر ڕێی ئومێد و هه‌لومه‌رجی ده‌ره‌كیمان )هه‌لومه‌رجی نێوده‌وڵه‌تیی) ڕه‌نگه‌ تا ڕاده‌یه‌ك بۆ ڕه‌خسا بێ‌ یا بۆ بڕه‌خسێ، هه‌وڵ بده‌ین له‌ناوه‌خۆشدا هه‌لومه‌رجی له‌بار بخوڵقێنین، تا ئه‌و ئامانجه‌ی تایه‌كه‌ی تری هاوكێشه‌كه‌ پێك دێنێ به‌لاسه‌نگی نه‌مینێته‌وه‌…

دیكتاتۆرییه‌ت له‌ ساڵانی ڕابردوودا، ساڵانی (ئازار بكێشه‌ و شه‌ڕ بكه‌ و ده‌نگ مه‌كه..)‌ كه‌ ببوو به‌ ئایكۆنی‌ هه‌شتاكانی سه‌ته‌ی ڕابردوو، وێڕای ئه‌وه‌ی وڵاتی هێنایه‌وه‌ سه‌ر ساغه‌ و ڕووبه‌ڕووی ئه‌و هه‌موو ماڵوێرانییه‌ی كرده‌‌وه‌، هه‌ستێكی وایشی له‌ ناوماندا په‌روه‌رده‌ كرد، ئێستاش شوێنه‌واری له‌ زیهنماندا ڕه‌ش نه‌بووه‌ته‌وه‌..
ئه‌و هه‌سته‌ تا به‌وه‌زاره‌ت و ده‌زگا و دایه‌ره‌كان ڕاده‌گا، وه‌به‌رماڵانیش نرابوو، وای لێ هاتبوو وه‌زیر ببوو به‌ دیكتاتۆری وه‌زاره‌ته‌كه‌ی و سه‌رۆكی ده‌زگا و به‌ڕێوه‌به‌ری گشتیی دایه‌ره‌كان و سه‌رنووسه‌ری ڕۆژنامه‌كانیش هه‌ر به‌و جۆره‌، ته‌نانه‌ت به‌ڕێوه‌به‌ری قوتابخانه‌ و خوێندنگاكانیش..
له‌وسه‌ریشه‌وه‌، له‌كه‌شكه‌ڵان، دیكتاتۆر خۆی ببوو به‌ دیكتاتۆری هه‌موو
ئه‌و ورده‌ دیكتاتۆرانه‌!!

له‌م ڕاسته‌دا: گرینگه‌ به‌ڕاستی بڕوای پته‌و و ته‌واومان به‌ سیسته‌می دیموكراسی وه‌ك ڕێگایه‌ك بۆ ژیان هه‌بێ، به‌تایبه‌تیش له‌م هه‌له‌دا ..
ئێمه‌ هه‌ر به‌ دیموكراسییه‌ت ده‌توانین وابكه‌ین تۆوی دیكتاتۆرییه‌ت ڕه‌ش بێته‌وه‌ و جارێكی تر ڕووبه‌ڕووی هیچ بنبه‌ستێـكی تر نه‌بینه‌وه‌..
قسه‌ و مه‌به‌ستیش له‌ دیموكراسی نه‌ به‌ڕه‌ڵڵاییه‌ نه‌ حوكم كردنیشه‌ به‌پێی‌ ئاراسته‌ كردنی سۆشیالمیدیای سه‌قه‌ت كه‌ پێ ده‌چێ تا به‌ وڵاتانی دواكه‌وتوو ڕاده‌گا سه‌ری هه‌موو كۆمه‌ڵگه‌ی مرۆڤایه‌تی بخوا هه‌ر كۆمه‌ڵێك به‌ناوێك له‌ ژێر ئه‌م په‌رده‌یه‌دا مه‌یدان بگرێ و داد و بێدادی له‌ هه‌ر دوو تای ته‌رازوودا هه‌میشه‌ به‌ لای دووه‌مدا دابكه‌وێ.

مافی چـارەی خـۆنـووسین چـییە؟
زاراوەی ” مافی چـارەی خۆنـووسین ” کە لە بـواری سیاسەتی نێـودەوڵەتی و زانیاری سیاسیدا هـاتـۆتە ئاراوە، بـووە بە زاراوەیەکی یاسایی و سیاسی جیهـانی. ئامـاژە بـەوە دەکات، کە هـەر نەتەوە و گەلـێکی خـاوەن ناسنامـەی جیـاواز، مـافی ئـەوەی هـەیە کە خواسـتە سیاسییەکانی خـۆی دیـاری بکات و شێوازێکی سیاسی دروستـیش بگـرێتەبەر بۆ هـێنانەدی ماف و داوا رەواکانی و بەڕێوەبـردنی ژیانی گەلەکەی، لە چوارچێوەیەکی یاسایی و دەستـووریـدا. بەبـێ دەسـت تێـوەردانی دەرەکی، یا سـەرکـوتـکـردنی بـە هـێز لەلایەن دەوڵەتـانی بـێگانـەوە.
تا ئەمڕۆ کۆمەڵێک بڕیارنامە و راگەیاندن، لەلایەن کۆمـەڵەی نەتەوە یەکگـرتـووەکان و چەندین کۆنفرانسی نێودەوڵەتی، دەربارەی یاسایی و رەوایی مافی چارەی خۆنووسین راگەیانـدراون. هەمـوویان پشتگـیری لەم مافـە دەکەن و جەخـت لەسەر جـێبەجێکـردنی دەکـەنەوە. بە کورتی مـافی بـڕیـاری چارەی خۆنـووسین، مافـێکی رەوای هـەر گەلـێکی مـاف زەوتکـراو و نیـشـتـمان دەگـیرکـراوە. وەک گـەلی کوردمـان.
هـەر لەم بارەیـەوە، لە بـڕیـارەکـانی نەتـەوە یەکگـرتـووەکانـدا، جەخـت لەسەر ئـەوەش کراوە، کە نەگونجانی ئاستی سیاسی و ئابووری وکۆمەڵایەتی و رۆشنبیری، نابێـت ببێت بە هـۆکارێک، بۆ پەڵـپگـرتـن و بیـانوو پـێگـرتـن، بـۆ دواخـستـنی سەربـەخـۆیی گەلانی هـەرێمەکـان، کە دەسـەڵاتی خـۆبـەڕێـوەبـردنیـان نیـیە.
لە کۆنگـرەی ئاسایـش و هـاوکاری وڵاتانی ئەوروپـادا، کە لە (١ـ ٨ ـ ١٩٧٥) لە شاری (هەلسەنگی ) لە فـنلەنـدا بەسترا، (٣٣) وڵاتی ئەوروپی و ئەمـریکاش بەشـداریان تێیدا کرد، تێکـڕا جەخـتیان لە مافی چارەی خۆنـووسیـنی گەلان کـردەوە. کە هـەر گەلـێک بە یەکسانی وبەبێ جیاوازی، مافی ئـەوەی هـەیە، کە بـڕیار لە چارەنـووسی خـۆی بـدات و سـیاسەتی نـاوخـۆ و دەرەوەی بکـێـشـێـت، بەبـێ دەسـت تێـوەردان و فـشاری دەرەکی.
لە کـۆنگـرەی جیهـانیش بـۆ مافـەکـانی مـرۆڤ، کە لە (١٤ـ ٥ـ ١٩٩٣) لە ( ڤـێـنا) ی پایتەخـتی نەمسا، بە سەرپەرشتی نەتەوە یەکگرتووەکان بەسترا، لە راگەیاندنی کۆتایی بەشداربـووانی ئەم کۆنگرەیەدا، تێکـڕا دووبـارە جەخـتیان لەسەر یاسایی مافی چـارەی خۆنـووسینی گـەلان کـردەوە. پـشتگـیریشیان بـۆ دەقـی ئـەو بڕیـارە راگەیـانـدراوانە دەربـڕی کە پـێـشتر دەربـارەی مافی چـارەی خـۆنـووسین دەرکـراون.
کۆمەڵـەی گـشتی نەتـەوە یەکـگـرتـووەکـان، لە ساڵی (١٩٧٣) دا، لە بڕیـاری ژمارە (٣٩٧٠) دا، داوای لە هەموو وڵاتانی ئەنـدام کرد. دان بە مافی چارەی خۆنـووسین و سەربەخۆیی گەلانـدا بنێن و هـاوکاری مـادی و لـۆجستی و هەموو جۆرە یارمەتییەکی پێـویـستی تـری ئـەو گـەلانە بـکەن، کە لە پـێـناوی ئـەم ئامـانجـانەدا خەبـات دەکـەن.
چـۆن نەتەوەکان بە مافی چـارەی خۆنووسین دەگـەن:
ئەم مافەش بەخشین نییە، بەڵکو مافێکی رەوا و یاساییە. رووبەڕووی هـیچ کێشەیەکی یاساییـش نابێـتە. چونکە هەمـوو بـڕیـارەکانی نەتـەوە یەکگـرتـووەکان و رێکەوتـننامە نێـودەوڵەتیـیەکـان، دانیـان بـەم مافـەدا نـاوە و کـۆکـن لەسەری و جەخـتی لـێدەکـەنەوە.
ئەزموونە مێژووییەکان ئەوەیان سەلماندووە، کە رێزگرتن لە مافی چارەی خۆنووسینی گـەلان و جـێبەجێکـردنی. هـۆکـارێکی گرنگە بۆ بەهـێزکردنی پەیـوەنـدیی دۆسـتایەتی و هـاوکاری و رێـز و خۆشەویستی لەنێوان وڵاتان و گەلانی جیهاندا. هـۆکار و پاڵپشتێکی بەهـێزیـشە بـۆ بەرقـەراربـوونی ئاشـتی و خـۆشـەویستی و سەقـامگـیری لە جیهـانـدا.
شارەزای بێـلایەنی نەتەوە یەکگـرتـووەکان (ئەلـفـرێـد دی زایاس) دەڵێت:” ئاشتییەکی هەمیشەیی، بریتییە لە جێبەجێکردنی مافی چارەی خۆنووسین بۆ هەموو گەلان، بەبێ جیاوازی. ” ئاماژەی بەوەش کردووە کە:” حاشاکردن لە جـێبەجێ کردنی مافی چارەی خۆنـووسـینە، کە بەربـەرەکانی دروسـت دەکـات).
هەر ئاسایش و سەقامگـیرییەک، بە هـێز و تونـدوتیژی و سەرکوتکـردن و دەمگرتن و ستەملێکـردن و کوشتن و بڕین و زۆرەملێ بسەپێنرێت و نکووڵی و حاشا لە ناسنامە و لە مافە رەوا نەتەوەیی نەتەوەکانی تر بکرێن و مافی چارەی خۆنووسین و سەربەخۆیی بە ناپاکی و بە تاوان و بە جوداخوازی بزانن، ئەوە ئاسایش و سەقامگیری نییە، بەڵکو ئەمـانە تاوانـن بەرانبـەر بە گـەلانی ئـازادیخـواز و رزگـاریخـواز، کە دەیـانەوێـت مـافی چـارەی خۆنووسینی خۆیـان دیـاری بکەن. داگـیرکـەرانی کوردسـتان، زۆر زیـاتـر لـەم سیاسەتە سەقـەت و رەفـتارە نامـرۆییانە، دەرهـەق بە گەلی کوردمان پەیڕەوی دەکەن.
لە دوای کۆتایی جەنگی جیهـانی دووەمەوە، مافی چـارەی خۆنووسین و جیابوونەوە و سەربەەخـۆیی، بوون بە چەمکێکی جـێگـیر و چەسپا و جـێبەجێ کراو. چەنـدین گەل و وڵات مافی چارەنووسی خۆیان دیاری کرد و دەوڵەتی سەربەخۆی خۆیان راگەیانـد. کە لە ئەمڕۆدا ئەندامن لە کۆمەڵەی نەتەوە یەکگرتووەکان و ئاڵاکانیان لەسەر بارەگاکەیدا دەشـەکـێـنەوە. ئـەم مـافـە تەنهـا پەیـوەنـدی بـە وڵاتـانەوە نـیـیە، بەڵکـو لـە بنـەڕەتـدا پەیـوەندی بە گـەلانەوە هـەیە، گەلـێکی گەورەبـن یا بچـووک بـن.

شێواز و رێگای مافی چارەی خۆنووسـین:
١ـ بە رێگای ریفـرانـدۆم (راپرسیی گـشتی): ئەم شێوازەش باشتریـن رێیە، بۆ ئەەوەی گەلانی ئازادیخـواز بە ئازادی دەنگ بـدەن و بڕیـار لە مافی چارەنـووس و سەربەخۆیی و ئایندەی خۆیان بدەن. ئەم راپرسییەش یاساییە، دژ بە هیچ یاسایەکی نێودەوڵەتی نییە. پێـویـستە راپـرسـییەکـەش، بە سـەرپەرشـتی نەتـەوە یەکگـرتـووەکـان ئەنجـام بـدرێـت. نمـووونەی ئـەم شـێوازەش: جیـابـوونـەوە و سـەربەخـۆیی (تەیـمـوری رۆژهـەڵات) لە ئەندەنۆسیا لە رۆژی (٢٠ / مای/ ٢٠٠٢) دا. هەروەها جیـابـوونەوەی ( ئەریتـریا ) لە (ئەسیوپیـا) لە رۆژی (٢٣/ مای/١٩٩٣) دا. سەربەخـۆیی (کۆماری باشووری سودان) لە سودان لە رۆژی (٩/ یولیۆ/ ٢٠١١) دا. جیابوونەوەی ( کـۆسۆڤـۆ) لە (سـربـیا ) لە رۆژی ( ١٧/ فـبرایەر/ ٢٠٠٨) دا.
٢ـ بە رێگای خەباتی چەکدارییەوە: گەر داگیرکەر و دەسەڵاتی خۆسەپێن رازی نەبوون کە بە شێوازێ گـڤـتوگـۆ و ئاشـتی و بە ریفـرانـدۆم، گەلی ژێـردەستەکـراو و نیشـتمانی داگیرکرراویان، نەتوانن مافی چارەنووس و سەربەخۆیی دەستەبـەر بکەن. ئەو نەتەوە و نیـشـتمانە داگـیرکـراوە، مـافـێکی رەوای خۆیـانە، کە لە پێـناوی مـانـەوەی خـۆیـان و بەرگریکردن لە نیشتمانەکەیان و رزگاربوونیان لە داگیرکەران، ناچاربن پەنا بۆ شۆڕش و راپەڕین و خەباتی چەکـداری بەرن. ئەم رێبـازەش تا ئەمـڕۆش باوتـرین و بڵاوتـریـن خەباتە، بۆ ملکەچکـردنی داگیرکەران و دەستەبەرکردنی مافـە رەواکانیان و هـێـنانەدیی مافی چارەی خۆنووسین و بڕیـاردان لە جیابوونەوە و راگەیاندنی سەربەەخۆیی خۆیان. نەتەوە یەکگـرتـووەکانیش، بەرگـری و پەنابـردن بۆ راپەڕیـن و شـۆڕشی چەکـداری بە مافـێکی رەوای گەلانی ستەمـلێکـراو دەزانێـت. بۆ نمـوونە (کۆمـاری جەزائـیر) لە ڕێی شۆڕشێکی چەکـدارییەوە، تـوانی لە فەرەنسا رزگاری بێت و لە (٥/ یـۆلیـو/ ١٩٦٢) دا سەربەخۆیی خۆی رابگەیەنێت. نموونەی تـر زۆرن، کە کە لە رێی بەرگری و خەبـاتی چەکـدارییەوە، نیـشـتمانەکەیان لە داگـیرکەر رزگارکـرد.
کورد و مافی چارەی خۆنووسین و سەربەخۆیی کوردستان:
بە پێی چەندین لێکۆڵینەوە و توێژینەوە، کە لەلایەن مـێژووناسان و رۆژهـەڵاتناسان و گەڕیدەکانەوە ئەنجام دراون، وەکو گەواهی مێژوویش، بە سەدان بەڵگەی مـێژوویی و کەرەستەی بەردین و قوڕین و کانزایی کە لە ئەشکەوت و شوێنەوارەکانی کوردستاندا دۆزراونەتـەوە. بەشێکـیان لە مـۆزەخـانەکـانی عـێراق و ئێـران و تورکـیا و سوریـا و وڵاتانی ئەوروپا و ئەمریکایان پێ رازاندوونەتەوە. شوێنەوارێکی زۆری کوردستانیش تا ئەمرۆش کوێـرەوە نەبوون و مـۆرک و رەسەنایەتی گەلی کوردیان پـێوە دیارە، لەو باوەڕەشدام، چەندین شوێنەواری و دێرینگای ترمان هەیە، تا ئەمڕۆ نەدۆزراونەتەوە. مەبـستم لـەو پێـشەکـییە، رەسەنـایەتی گـەلی کوردمـانە لە رۆژهـەڵاتی ناوڕاسـت و لە جیهاندا، وەڵامێکیشە بۆ نەیارانی کورد، کە نکووڵی لە رەسەنایەتی و لە شارستانیی کـورد و لـە مـێـژووی دوور و درێـژی پـڕ لـە سـەروەەری و شکـۆداریـمـان دەکـەن. بێگومان کوردستان لانکەی یەکەمین و رەسـەنتریـن شارستانییە لە هەمـوو جئهاندا.
ئەگەر بە پێوەر و بنەما سەرەکییەکانی ئەمڕۆ، گەل پێناسە بکرێت و بەگەل بناسرێت. بێگـومان هـەمـوو مەرج و بنەمـاکـانی گـەل، لە گەلی کوردمانـدا هـەن کە ئەمـانـەن:
١ـ ئێمەی کورد خاوەنی جوگرافیایەکی هاوبەشین کە کوردستان نیشتمانی هەموومانە. گەرچی بە زۆرداری و ناڕەوایی دابەش کراوە. بـەڵام ئـێـمەی کورد هەرگـیز دان بـەو دابەشکردنەدا نانێین و هیچ سنوورێک لە بەردەم هەستی نەتەوایەتیماندا بوونی نییە.

٢ـ زمانێکی یەکگرتووی هاوبەشمان هـەیە کە زمانی کوردییە، رەسەن و دەوڵەمەندە.

٣ـ مێـژوویەکی دێـرین و درێـژی پـڕ لە سەروەری و شکـۆداریی هـاوبەشـمان هـەیە.

٤ـ بەرژەوەنـدیـیەکی ئابـووری هـاوبەشـمان هـەیە.

٥ ـ خاوەنی تایبەتمەنـدی نەتەوەیی خۆمانین و کولتوور و داب و نەریتی خۆمان هەیە.

٦ـ هاوبەستەبوونمان بۆ کورد و کوردستان هەیە و شانازی بە نەتەوەکەمانەوە دەکەین.

٧ ـ خاوەنی هـیوا و ئامانجـێکی هـاوبەشـین و، چـارەنـووسمان پـێکەوە گـرێ دراوە.

٨ـ لە رووی سـیاسی و کـۆمـەڵایەتی و رۆشنبـیریـشەوە، لە ئاستێکی پێـویـست دایـن.

٩ـ چەنـدیـن پارتی سیاسی کوردیـمان هـەیە.. هـێزی بەرگـریـمان هـەیە، کە هـێزی پـێـشـمەرگـەی کوردسـتانە.
١٠ـ ئـاڵای تایبـەتی خۆمـان هـەیە.. کە ئـاڵای چـوار رەنگی کوردسـتانە.

واتە ئێمەی کورد، هەموو خەسڵەت و مەرج و تایبەتمەندی و بنەماکانی گەلمان تێـدایە. ئەمانەش پێویستن بۆ هـەر کۆمەڵێک کە بە گەل بزانرێت و مافی چـارەی خۆنـووسین و دەوڵەتی سەربەخـۆی هـەبێـت. ئەو تەنگەژانەی کە لە بەردەم دامەزرانـدنی دەوڵەتێکی سەربەخۆی کوردستان دان، تەنگەژەی یاسایی نین، بەڵکو تەنگەژەی سیاسین. لەلایەن تورکیا و ئێران و عـێراق و سوریاوە دروست کـراون، کە کوردستانیان بەسەردا دابەش کردوون، بەردەوامیش گەلەکـۆمە لە گەلی کوردمان دەکەن و، پیلان لە دژی هـێنانەدیی خواسەکانی گەلەکەمان دەگـێڕن. ئەوان دان بە ناسـنامەی کوردا نانـێن و، بێ شەرمـانە دەڵێن ئێمە ناهـێڵین دەوڵەتێکی سەبەخـۆی کوردی دابمەزرێـت. ئەوان خـاکی کوردستان بە مـوڵكی خۆیان دەزانن. بە دڵنییاوە سەرکەوتن بۆ ئێمەی کورد دەبێت و ملکەچیش بۆ ئەوان دەبێـت. ئێـمەی کورد خـاوەنی خـاک و زمـان و کولـتوور و شـونـاسێ نەتـەوەیی جیـاوازیـن و تایبەتمەنـدیی خۆمـان هـەیە. هـیچمان لە تـورک و لە عـەرەب و لە فـارس کەمتر نییە. ئێمەی کورد دژی هـیچ گەلکێک نین. زیادەڕۆیی و دەمارگیری نییە، بەڵکو راستییە و دەبێـت بیـزانـن، کە دەڵـێم: تا کورد سەربەخۆیی بەدەست نەهـێنت و دەوڵەتی کوردستان دانەمەزرێـت. نە تـورک و نە فـارس و نە عـەرەب، ناتوانن بە ئاسوودەیی و بە ئاشـتی بـژیـن و پـاڵی لـێـبدەنەوە. تا رۆژێـک زووتـر کوردسـتان ببێـت بە دەوڵـەت، لە بەرژەوەنـدیی هەمـوو گـەلانی ناوچـەکە دایـەوە. زۆوتـریش ئاشـتی و سەقـامگـیری بـاڵ بەسەر ناوچـەکەدا دەکـێـشن.
لە ئەنجامی کۆتایی شەڕی جیهانی یەکەم لە ساڵی (١٩١٨) دا، چەند ئیمپـراتـۆریەت و دەوڵەتی گەورە هەڵوەشێنرانەوە، لەوانەش دەوڵەتی عـوسمانی و روسیای قـیسەری و ئەڵمانیـا بـوون. بـزووتنەوەی رزگاریخـوازی گـەلانی چەوسـاوەش دەستی پـێکـرد. کە داوای ئـازادی و مافی چـارەی خـۆنـووسین و سەربـەخـۆیی نیـشـتـمانەکـانیان دەکـرد، دوور لە خۆسەپانـدن ئیمـپریالـیزم.
نهـێنییەکانی رێکەوتننامەی (سایکس بیکو :١٦/ مای/ ١٩١٦) ش بۆ گـەلان ئاشکـرا بـوون، کە لە نێـوان بەریتـانیا و فەرەنـسا و بەسترا و رووسیای قەیسەری و ئیتالیاش پاڵپشتیان لێکـرد. واژۆیان لەسەر بەندەکانی کرد. بەپـێی ئەم رێکەوتـننامەیە، میـراتی دەوڵـەتی عـوسمانیـان بەسەر خۆیانـدا دابەش کرد. ئەمەش دژی بەرژەوەنـدیی گەلان بـوو، بە تایبەتیش دژی بەرژەوەنـدی و هـیوا و خواستەکانی گەلی کوردمان بـوو. کە بەپـێی ئـەم رێکەوتـنـنامە ناڕەوایـە، کوردستان بەسـەر تـورکیا و ئێـران و عـێراق و سـووریادا داـبەش کـرا. ئـێـمەی کورد بـویـنە قـوربـانی ئـەم تـاوان و سـتەمە. کە تا ئەمـڕۆش باجی ئـەو رێکەوتـنـنامەیە و ئەو سـتەمە مێـژووییـە دەدەیـنەوە.
تا رادەیەک هـیوامـان بە پەیـماننامەی (سـيـڤـەر :١٠/ ئاب/١٩٢٠) بـوو، لە پاریـس واژۆیـان لەسـەر کـرد، لە بەنـدەکـانی (٦٢، ٦٣، ٦٤) ی بـڕگـەی سـێـیەمـدا، بنـەمـا یاساییەکانی مافی چارەی خـۆنووسینی گەلی کوردیان دیاری کردووە، جەخـتیشیان لە مافی سەروەریی کورد لەسەر خاکی کوردستانـدا کردووە. هەر بەپێی بەنـدی (٦٢)ی ئەم رێکەوتننامەیە، رێ بە ولایەتی ( موسـڵ) یش دەدرێت کە بچـێـتە پاڵ کوردستان. بەڵام بە داخەوە کە لە پەیماننامەی (لۆزان:٢٤/ تەموز/ ١٩٢٣) لە کە لەسەر داوای تورکیای کەمالی واژۆکرا، هەموو ئەو بەڵـێنانەی کە لە (سیڤەر) بە کوردیان دابـوون، لێیان پاشگەزبوونەوە و بە جارێ ئێمەی کوردیان بێ هـیوا کرد و پەراوێزیان کردین. پەیمـانی لـۆزان بە تایبەتی لە دژی خواستەکانی گەلی کوردمـان بەسترا. ئەم تاوانەش پەڵەیەکی قێـزەوەن و شەرمـەزارییە. بە نێوچـەوانی دەوڵـەتە هـاوپەیمانەکان، چونکە ئەوانن بەرپرسی سەرەکین لە هەموو ئەو تاوانانەی کە دەرهەق بە گەلی کورد کران و دەکـرێن. بە تایبەتیش بەریتـانیا. کە تا ئەمـڕۆش لە ئەنجـامی ئەو ستەم و ناهـەقـییانە، خوێن لە جەستەی گەلەمان دەچـۆڕێتەوە و بە هەزاران قـوربانیمان داوە. تا ئەمـڕۆش ئێمەی کورد کە (٧٥) ملێـۆن کوردیـن، گەورەتـرین گەلـین لە جیهانـدا، کە دەوڵەتـێکی سەربەخـۆمـان نییە. کەچـی لە ئاسیا و ئەورۆپـادا، دەوڵـەتی وا هـەن کە ژمـارەیـان لە ملێونێکـیش کەمترن. خاوەنی دەوڵەتی خۆیانن و دانیان پێیان ناون. ئەمەیە ناڕەوایی و نایەکـسانی و نادادپەروەری و دووفـاقی نێـودەوڵـەتی.
بەڵام کـورد مـلکەچی داگـیرکەرانی کوردسـتان نەبـووە و نابێـت. زیـاتـر سەدەیـەکە لە خەبات و تێکۆشانێکی بەردەوام داین و بەردەوام دەبین، چەندین ڕاپەڕین و شۆڕشمان هەڵگـیرسان. کـۆڵنادەیـن و ناسرەویـن.. تا سەردەکەویـن.
لە ئەمـڕۆدا، گـەلی کوردمان، سەنـگ و پێگەیەکی نێـودەوڵەتی هـەیە. خەریکە پـرسی کورد ببێـت بە پـرسێکی جیهـانی. دەوڵەتـانیش گەیـشتوونەتە ئەو بـڕوایە، کە بەراورد لەگەڵ گەمەکـارانی دیکەی سیاسی لە ناوچەکـەدا، کـورد دەتـوانێـت رۆڵـێکی سەرەکی هـەبێـت لە بە سیکـولارکـردنی رۆژهـەڵاتی ناوەڕاسـت.
شایەنی باسیشە، کە کوردستان پێگەیەکی جیوسیاسی و ستراتیجـیی و ئابـووری گرنگی لە ناوچەکە و لە جیهانـدا هەیە. زۆریش دەوڵەمەندە لە کانزا و سامانی سروشتی و وزە و لە ئـاوی شـیرین و لە نـەوت و لە گـاز. دەرهـێنانی نەوت و بـوونی یەدەکـێکی زۆری نـەوت لە خاکەکەمـانـدا، هـێنـدەی تـر گـرنگی شـوێـن و پـێگەی کوردستانـیان شـیرینـتر کـردوون. ئەمانەش فاکتەرێکی بەهـێزی تـرن، بۆ راگەیانـدنی سەربەخـۆیی کوردسـتان. گەشـبـینم و بـڕوام وایە کە لە داهـاتـوویەکی نـزیکـدا، گۆڕانکاری لە نەخـشەی سیاسی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا دەبینین، سەیریش نییە کە لەسەر ئەو نەخشەیەدا (کوردستان)ی سەربەخـۆ ببیـنین.
(چارلز تانـۆک) ئەنـدامی پەرلەمانی ئەوروپا، دەڵـێت:”مـێژوو پێمان دەڵێت، کاتی ئەوە هـاتووە بەریتانیا، لە ریـفـراندۆمی داهاتوودا، پشتیوانی سەربەخۆئ کوردستان بکات”.
دامەزراندنی دەوڵەتی کوردستان ئەستەم و خەون و خەیاڵ و وڕینە نییە. هەر خەون و خەیاڵە، لە سایەی بـڕوا و خەبات و تێکۆشان و خۆڕاگری و کۆڵنەدانـدا، دەبـنە راستی و دێنـەدی. زۆر گـەشـبیـنم و لـەو بـاوەڕەدام، کە خـۆری دەوڵـەتی کوردسـتان گـزنـگی داوە و رۆژ بە ڕۆژ بەرزتـر دەبـێـتەوە. لە هـەڵهـاتنـەوە نـزیک دەبـێـتـەوە.

بەڵام پێویـستـیمان بە یەکـێتی و یەکهەڵـوێـستی و یەک وتاری نەتەوەیی کوردی هـەیە. پێویستیمان بە ئاشـتەوایی و بە رێکخستنی ناوماڵی کورد و بە کۆتاییهـێنان بە ململانێ و بە ناکـۆکی و بە مشتومـڕ و لەیەکـتری دابـڕان هـەیە. پێـویستیمان بە ئەوەیە هـەیە، کە بەرژەوەنـدییەکـانی گەلـەکەمان، لە سەرووی هـەمـوو بەرژەوەنـدییەکـمانەوە بێـت.

پێویـستـیـمان بە بەستنی کـۆنگـرەی نیـشـتـمانی نەتـەوەیی کـوردی هـەیە، کە هـەمـوو بەشـەکانی کوردستان بەشـداربـن تێـيدا. بە کـۆدەنگی و بەبـێ تـرس و چەکەرە، بـڕیار لە پرسە چارەنووسسازەکانی، ئەمـڕۆ و داهاتووی کورد و کوردستان بـدەن. بێگومان چارەنـووسی هـەمـوو کـورد، یـەک چـارەنـووسـە.

رەزا شـوان
نەرویـج: ٢٠٢٥