پێشەکی

نۆستالژیا یان گەڕانەوە بۆ ڕابردوو هەستێکە کە لای زۆربەی تاکەکانی کۆمەڵگا هەیە، ئەم هەستە مرۆڤ بۆ شتێک یان سەردەمێک دەبات کە ئیتر نەماوە، یاخود بیرکردنەوە و ئاوات خواستنە بۆ داهاتوویەکی ڕووناک، بەڵام کاریگەری و دەرکەوتنەکەی لە کەسێکەوە بۆ کەسێکی دیکە دەگۆرێت، نۆستالژیا زیاتر کاریگەری لەسەر نووسەران بە جێی دەهێڵێ، هەستکردن بە نۆستالژیا لە لای شاعیران بە هۆی چەند هۆکارێکەوەیە وەک دابڕان و دوورکەوتنەوە لە خاک و کەسوکار و مەعشوق.

زاراوە و چەمکی نۆستالژیا

لە ڕووی زاراوەوە زاراوەی نۆستالژیا (( لە بنەڕەتدا لە دوو وشەی یۆنانی پێکهاتووە، (nostos) بە واتای گەڕانەوە، ( algos) بە مانای ئازار یان حەسرەت هاتووە.)). [عەبدوڵا: ٢٠١٦:١٥]. کەواتە نۆستالژیا وشەیەکی لێکدراوە لە دوو وشەی یۆنانییەوە هاتووە، بەسەریەکەوە بە مانای گەڕانەوە و حەزکردن بۆ گەڕانەوە بۆ ماڵەوە و خەم و غوربەتی گەڕانەوە، هاتووە. ئەگەر سەیری فەرهەنگی زمانە جیاجیاکان بکەین دەبینین، واتای ئەم زاراوەیە ئەگەر لای هەمووانیش، وەکو یەك نەبێت، بەڵام واتاکە لای هەموان لە یەك نزیکە. بۆ نموونە لە فەرهەنگی (معاصر) هاتووە، کە ((نۆستالژی: فەرەنسیە، دڵتەنگی، بەهۆی دووری لە وڵات، ژانی دووری لە وڵات بەکارهاتووە)). [عەبدوڵا: ١٦:٢٠١٦]. لە زمانی عەرەبی و فەرهەنگە عەرەبییەکاندا “نۆستالژیا” بە واتاکانی “گەڕانەوە بۆ ڕابردوو، یان گەڕانەوە بۆ نیشتمان هاتووە، بۆ نموونە لە فەرهەنگی فەرەنسی–_ عەرەبی (المنهل الوسیط) لە بارەی زاراوەی نۆستالژیا هاتووە کە نۆستالژیا (( حەزی گەڕانەوە بۆ نیشتمان و حەسرەتی گەڕانەوەیە بۆ ڕابردوو)). [عەبدوڵا: ١٦:٢٠١٦]. لە فەرهەنگە کوردییەکاندا ئەم زاراوەیە نەهاتووە، بەڵکو بە دەستەواژەی تر هاتووە، کە هەمان واتا و دەلالەتی زاراوەی ( نۆستالژیا) دەدەن بە دەستەوە، وەکو غەمی وڵات، سۆزی غەریبی، گەڕانەوە بۆ سەردەمی باوک و باپیران، تاراوگە، سەردەمی منداڵی، نامۆیی و نامۆبوون، حەسرەتی دووری…هتد. بۆ نموونە (( ئەگەر سەیری فەرهەنگی ( هەنبانە بۆرینە) ی “هەژار موکریانی” بکەین، لە چەند شوێنی جیاجیادا، چەند وشەیەکی بەکارهێناوە کەوا زۆر نزیکن لە بابەتی نۆستالژیا، ئەوەی لە فەرهەنگی هەنبانە بۆرینە هاتووە، بریتییە لە وشەکانی (نامۆیی، بیانی، غەریبی، غەوارە، یان نامۆیی، بێگانەیی)). [میرە و عومەر، ٥٥:٢٠٢٠]، هەروەها لەناو کوردەواریشدا، لە کۆندا لەلایەن باوک و باپیرانمانەوە کە بە زۆری وشەکانی غەریبی و غەریبایەتی و دوورە وڵاتی و غوربەت بەکارهاتوون.
لە ڕووی چەمکیشەوە ئەگەر سەیری نۆستالژیا بکەین، دەبینین چەندین پێناسەی بۆ کراوە. لە خوارەوە چەند پێناسەیەك دەخەینە ڕوو، بۆ ئەوەی چەمکی نۆستالژیامان زیاتر لا ڕوونبێتەوە. لە فەرهەنگی (لاڕۆسی) سەدەی بیستەم لە ساڵی (١٩٣٢)، چاپکراوە و لە چاپی شەشەمدا بۆ پێناسەی نۆستالژیا دەڵێت: (( نۆستالژیا وەڵامێکە بۆ کەسێك، کە ناتوانێت خۆی بگونجێنێت لەو شوێنە نوێییەی تێیدا نیشتەجێ بووە، یان لە باروودۆخێکی نوێدایە، چ لە ڕووی ماددی و چ لە ڕووی عەقڵیدا، دەکرێت نۆستالژیا تووشی ئەو گوند نشینانە ببێت، کە هەرگیز گوندەکانی خۆیان، یان شارۆچکەی خۆیان جێ نەهێشتووە)). [عەبدوڵا:٢٨:٢٠١٦], لەم پێناسەیە دەردەکەوێت، کەوا نۆستالژیا پەیوەندیەکی بەهێز و دانەبڕاوی بە شوێن و زێدی لەدایکبوونەوە هەیە، بۆیە دوورکەوتنەوە لێی، دەبێتە هۆی خەم و حەسرەت و دڵتەنگی و بیرکردنی، بەمەش کەسەکە توشی نۆستالژیا و هەروەها غوربەتی شوێن دەبێتەوە. کە ئەوان شار یان شارۆچکەی خۆیان جێ نەهێشتووە.
لە پێناسەیەکی تر دا هاتووە، کە (( نۆستالژیا هەستێکی ناوەکییە، کە دەبێتە مایەی خەم و ئازار، مرۆڤ بە دەستیەوە دەناڵێت، لە ئەنجامی ئەو شتانەی لە دەستیداون)) [محمد:١٢:٢٠٢٤[
مرۆڤ کاتێک خۆشەویستانی یان ئازیزانی لەدەست دەدا، ئەوا کە ڕۆیشتون، بۆیە تەنها یادەوەریەکەی دەمێنێتەوە، مرۆڤیش بە یادکردنەوەی تووشی خەم و حەسرەتی دووری و ئازار دەبێت. هەروەها لە پێناسەیەکی دیکەی نۆستالژیا هاتووە: (( نۆستالژیا جۆرێکە لە هەستی دووری تێکەڵ بە حەسرەت بۆ ڕابردوو، کاتی بەسەرچوو، کە بووەتە هۆی ئەوەی مرۆڤ لە شتە خۆشەویستەکانی دووربکەوێتەوە، بە تێپەڕبوونی کات بەهای ئەو شتانەی لە ڕابردوو هەیبووە و قەدری نەزانییوە، ئێستاش بە لەدەستدانیان خەم و حەسرەتیان بۆ دەخوات)). [عەبدوڵا:٣٠:٢٠١٦]. لەم پێناسەیەدا بۆمان دەردەکەوێت کە، نۆستالژیا هەستێکی ئاڵۆزە کە تێکەڵێکە لە حەسرەت و خۆشەویستی بۆ ئەو شتانەی لە ڕابردوو هەبوون بەڵام ئێستا نەماون. کاتێک کەسێک نۆستالژیا هەست پێدەکات، جۆرێک لە خەمێکی تاڵی هەیە، خەم بۆ لەدەستدانی ئەو شتانەی کە جارێکی تر ناگەڕێنەوە، بەڵام هەر ئەو هەستە بە شێوەیەکی سەیر دەبێتە هۆی خۆشحاڵی و هەستکردن بە پەیوەندی قوڵ بە ڕابردوومان، زۆرجار مرۆڤ کاتێک لە ژیانی خۆیدایە، بەهای هەندێک شت نازانێت، بەڵام دواتر کە لە دەستی دەدات، تازە تێدەگات چەند گرنگ و بە نرخ بوون. ئەمەیە نۆستالژیا هەستکردن بە خەم و حەسرەت بۆ ئەو شتانەی کە جارێک هەبوون بەڵام ئێستا تەنیا لە یادەوەریدا ماون. بە سەرنجدان لە کۆی ئەو پێناسانە دەبینین، کە نزیکایەتی و هەروەها لێکچوونێکی زۆر لە نێوان پێناسەکان هەیە، کە هەموویان جەخت لەسەر ئەوە دەکەنەوە، کە نۆستالژیا گەڕانەوەیە بۆ ڕابردوو هەروەها هەستی دووری، یان ئەو خەم و ئازارەی کە مرۆڤ بە دەستیەوە دەناڵێنێت.

کورتەیەکی مێژوویی دەربارەی نۆستالژیا

لە ڕووی مێژوویەوە نۆستالژیا مێژوویەکی زۆر کۆنی هەیە پەیوەستە بەو کاتەی کە مرۆڤ بۆ یەکمجار هاتە سەر زەوی و ژیانی مرۆڤ لەسەر زەوی دەستی پێکرد، ((دیاردەی نۆستالژیا بۆ ئەو کاتە دەگەرێتەوە کە حەزرەتی ئادەم و حەوا لە بەهەشت دەرکران، ئەمەش تووشی خەم ئازارێکی زۆری کردن بۆیە مرۆڤەکان هەمیشە هەستی نامۆ بوون لە دەروونیاندا هەیە هەمیشە ئارەزووی گەڕانەوەی شوێنی مەبەست کە شوێنی ڕەسەنە دەکەنەوە، حەزرەتی ئادەم لەگەڵ لەگەڵ دەرکردنی لە بەهەشت ئەو هەستەی بۆ دروست دەبێت کە نامۆ بوونە بە زەوی)) [بینابی: ١٣٩٨ : ٢١١]، چیرۆکی (( دایکە حەوا و باوکە ئادەم و قەدەغەکردنیان لە نەخواردنی ئەو بەری دارەی کە بە هۆیەوە لە بەهەشت دەرکران رەنگە سەرەتای لە دایکبوونی نۆستالژیا بێت، چونکە دوای فریودانیان لە لایەن شەیتانەوە، ئیدی حەز و حەسرەتی ئادەم بۆ حەوا بۆ ئەوە بووە کە لە بەری ئەو دارە بخۆن بەڵام ئازاد نەبوون لەو هەڵبژاردنە بۆیە حەزی خواردنی ئەو بەرە لە دڵ و دەرونیدا چەکەرە دەکات تا ئەو کاتەی لە بەهەشت دەردەکرێن ئیدی بە گەیشتنیان بە زەوی خەم دایاندەگرێت بە هۆی ئەنجامدانی ئەو هەڵەیەوە)) [محمد:٢٠٢٤: 1٧], بە سەرنجدان لەوەی کە باسکرا ئەوا دەردەکەوێت کە نۆستالژیا دیاردەیەکی دەروونیەوە و لە ژیانی مرۆڤی سەرەتایشدا بوونی هەبووە. نۆستالژیا وەکو بارێکی دەروونی وەک پێشتر خستمانەڕوو مێژوویەکی زۆر کۆنی هەیە بەڵام دەرکەوتنی زاراوەی نۆستالژیا لە بوارەکانی پزیشکی و دەروونی مێژوویەکی ئەوەندە کۆنی نیە (( ڕەگ و ڕیشەی نۆستالژیا وەک دیاردەیەکی پزیشکی و دەروونی دەگەرێتەوە بۆ سەدەی حەڤدەم، لەم کاتەدا نۆستالۆژیا ببووە جێگای مشت و مرێکی زۆری پزیشکان چونکە لەو کاتەدا نۆستالۆژیا وەکو نەخۆشیەکی جەستەیی هەژمار دەکرا )). [اسماعیل : ٢٠١4:١٦] ئەگەر بۆ مێژووی مرۆڤایەتیش بگەرێنەوە (( لە دوای ئەو ڕووداوانە ئیدی ئادەمیزاد زۆر بوون ئەوانیش هەموویان ئەو بارەیان بەسەر هات کە لە وڵات دووربکەونەوە یان تووشی خەمی لە دەست چوونی رابردوو بن، ئێستایان پێ خۆشتر بێت لە رابردوو )). [عەبدوڵا : ٢٠١٦ : ٤٨]، دەتوانین بڵێن نۆستالژیا هەر لەگەڵ لە دایکبوونی مرۆڤ و لە هەموو سەردەمەکاندا بوونی هەیە. لە پاش بوارەکانی دەروونی و پزیشکی نۆستالۆژیا وەک پێویستیەک هاتە نێو بواری ئەدەب و لێکۆڵینەوە ئەدەبیەکان.

تایبەتمەندیەکانی نۆستالژیا

هەریەك لە ڕەخنەگران و توێژەران، چەندین خاسیەت و تایبەتمەندیان بۆ نۆستالژیا دیاری کردووە, کە بریتین لە:
1.-یەکێك لە تایبەتمەندیەکانی نۆستالژیا (( گەڕانەوەیە بۆ ڕابردوو، ئەمەش لە ڕێگای گەڕانەوە بۆ حیکایەتە میللی و فۆلکلۆریەکان و یادەوەرییەکانی تاکەکەسی لە دیارەوە بۆ نادیار لە خەیاڵەوە بۆ واقیع، لە ڕابردووەوە بۆ ئێستا)). [ بینابی٢١٣:١٣٩٨], نۆستالژیا بە شێوەیەکی سەرەکی پەیوەندی بە گەڕانەوە بۆ ڕابردوو هەیە، بەڵام لە هەمان کاتدا پردێکە لە نێوان ڕابردوو و ئێستادا. کاتێک مرۆڤ لە ڕێگەی حیکایەتە میللی و فۆلکلۆرییەکان و یادەوەرییە تاکەکەسییەکانەوە بەرەو ڕابردوو دەگەڕێتەوە، لە ڕاستیدا هەوڵدەدات نادیارەکان بکاتە دیا، خەیاڵەکان بگوازێتەوە بۆ واقیع، و ڕابردووی لەدەستچوو بهێنێتەوە ناو ئێستای ژیان.

2. تایبەتمەندیەکی تر, (( گەڕانەوە بۆ سەردەمی منداڵی و یادکردنەوەی ڕۆژە خۆشەکانی بە داخ و حەسرەتەوە)).[ عەبدولڵا:٦١:٢٠١٦], گەڕانەوە بۆ بیرەوەریەکانی منداڵی هەمیشە هەستێکی تایبەتی لە خۆ دەگرێت. ئەو ڕۆژە خۆشانەی کە ئێستا بە داخ و حەسرەتەوە یادیان دەکەینەوە.
3. سۆز و لاواندنەوە بۆ لەدەستدانی یار و دوورکەوتنەوە، یەکێکە لە خاسیەت و نیشانەکانی نۆستالژی، (( شیعری لاواندنەوە لە کاتی مردنی مرۆڤێک یان لە کاتی ڕووداوێکی جەرگبڕ و ناخۆشی یان مەرگەساتێکدا دەهۆنرێتەوە)). [اسماعیل: ٣٩:٢٠١٤], لە دەستدانی کەسانی ئازیز و خۆشەویست بێت، یان ڕووداوێکی نەخوازراو بێت، بەمەش دەبێتە هۆکارێکی دەروونی و کاردانەوە بەدوای خۆی دەهێنێ.

جۆرەکانی نۆستالژیا
نۆستالژیا وەک چەمک و زاراوەکانی تری بواری ئەدەب دابەش دەبێتە سەر چەند جۆرێک، کە لێکۆڵەران بە شێوەیەکی گشتی دوو جۆریان دەستنیشانکردووە، کە هەر یەک لەو جۆرانەش بۆ چەند جۆرێکی دیکە ورد دەبنەوە.
یەکەم / نۆستالۆژیای تاکە کەسی ( تاک، فەردی ) : ئەم جۆرە هەر لە ناوەکەی دیارە کە تاکە کەسیە، شاعیر تەنها باس لە خۆی دەکات، واتا نۆستالۆژیای تاکە کەسی (( پەیوەستە بە خودی شاعیر و یادەوەریەکانی خۆی لە ڕابردوودا، شاعیر هەموو هەست و هۆشی چڕ دەکاتەوە بۆ جەخت کردن لەسەر ڕووداوەکانی ژیانی تایبەتی خۆی )). [ اسماعیل: ٢٠١٤: ٥٤]، ئەو یادگاریانەی کە لە رابردوو روویان داوە و پەیوەستە بە خودی شاعیرەکە، جا ئەو یادگاریانە خۆش بن یان ناخۆش کە شاعیر باسی دەکات، (( شاعیر بە جۆرێک گوزارشتی لێ دەکات کە هەندێجار لە ناو دەقەکەدا بە خێرایی یان سەرپێی دەگەرێتەوە بۆ رووداوەکانی ژیانی رابردووی خۆی چەند دیمەنێکی ئەو یادگاریانە بە وشە دەنەخشێنێت لە دێریک یان چەن دێرێکدا، پاشان دەچێتەوە سەر بابەتەکەی خۆی هەندێ جاریش تەواوی ڕووداو و وێنەکانی نێو دەقەکەی، تایبەت دەکات بە رابردووی خۆی)).[محمد: ٢٠٢٤: ٢١]، لێرە ئەوەمان بۆ دەردەکەوێت کە شاعیر ئەگەر وێناکردنی شیعرەکەی لە رابردوو و یادەوەریەکانی خۆی بوو ئەوا نۆستالژیای تاک بەرهەم دەهێنێت.
نۆستالژیای گشتی ( جمعی، کۆ ) : لەم جۆرەدا گەڕانەوەیە بۆ کۆمەڵێک شتی گشتی، واتا تایبەت نیە بە بابەتێک لەم جۆرەی نۆستالژیادا، (( دەروون و هەستەکانی مرۆڤ لە بڕی ئەوەی ڕوو لە ڕووداو بەسەرهاتەکانی تاک بکات، لە بازنەی ڕووداو یادگاریی و بابەتە نەتەوەیی وکۆمەڵایەتیەکانی کۆمەڵگا دەسوورێتەوە )) [محمد: ٢٠٢٤: ٢٩]، ئەم جۆرە تایبەت نیە یادەوەری شاعیر یان بابەتێک بەڵکو کۆمەڵێک بابەت و ڕووداو دەگرێتەوە، (( نۆستالژیای گشتی کە خاسڵەت و مۆرێکی گشتی هەڵگرتووە، واتا شاعیر تەواوی مرۆڤەکان لە هەموو شوێن و کات و سەردەمە جیاوازەکاندا لە شعیرەکەدا بەژداری پێدەکات)) [اسماعیل :٢٠١٤: ١٢٧], لێرەدا شاعیر باس لەو رووداو بە سەرهاتانە دەکات کە گشتین، (( ئەم جۆرە نۆستالۆژیایەی شاعیران گەرانەوەیە بۆ مێژووی نەتەوەیی و ئەفسانە کۆنەکان و کلتوری و کەلەپوری کۆنی نەتەوەیی، شوێنەوار و کەسایەتیە ئاینیی و سیاسی و مێژوەیەکان و شاعیرانی نەتەوەیی و ڕووداو و بەسەرهاتە سیاسیەکانی نەتەوەیی لە خۆ دەگرێت )) [عەبدوڵا: ٢٠١٦: ٣٤٤]، بۆ نموونە کاتێک شاعیر ئاگاداری ئەو ڕووداوانەیە دێت لە شيعرەکەی بە شێوەی هونەری و ئەدەبی باس لە (نۆستالژیا) دەکات.

جۆرەکانی نۆستالژیا لە شیعرەکانی “ڕەفیق سابیر:

لەم بەشەدا هەوڵ دەدەین نۆستالژیا و جۆرەکانی بە پێی دەرکەوتنیان لە شیعرەکانی ڕەفیق سابیر بخەینە ڕوو.

نۆستالژیای تاک:
نۆستالژیای گەڕانەوە بۆ سەردەمی منداڵی: هەستی نۆستالژیای گەڕانەوە بۆ سەردەمی منداڵی، هەستێکی زۆر جوان و گرنگە لە ژیانی هەموو مرۆڤێکدا. ئەم جۆرەی نۆستالژیا پەیوەندی بە ژیانی تایبەتی و ئەزموونی سەردەمی منداڵی شاعیرەوە هەیە، وەکو گەڕانەوە بۆ یادەوەرییەکانی سەردەمی منداڵی، (( لەم قۆناغەدا وێنە جۆربەجۆرەکانی ژیان لە مێشک و دەرووندا دەچەسپێت و هەرگیز ناسڕێتەوە، بۆیە مرۆڤ هەرچەندە گەورە بێت هێشتا وابەستەی ئەم قۆناغەیە، لە ڕووی مرۆڤایەتی و کۆمەڵایەتی و فێربوون و خوێندنەوە)). [محمد: ٢٠٢٤: ٧١]، لێرەدا بنەمای مێشک و زمان لەلای شاعیران بە تایبەتی و خەڵك بە گشتی، لە قۆناغی منداڵی و هەرزەکاریدا دروست دەبێت.

لە شیعرەکانی ” ڕەفیق سابیریشدا” هەستی نۆستالژی و گەڕانەوە بۆ سەردەمی منداڵی ڕەنگیداوەتەوە، بۆ نموونە لە شیعری ( گەڕانەوە) دا دەڵێ:
ئەو بۆ پرسین گەڕایەوە
لە کەناری خۆکوشتنڕا گەڕایەوە
پرسی: بە بیرت دێت ژیانمان لە ئامێز دەگرت
لە کۆڵانە باریکەکانی تەمەندا
چاوشارکێمان لەگەڵ ئایندەدا دەکرد [دیوانی ڕەفیق سابیر: ٣٠٠:٢٠١٣]
لەم شیعرەدا نۆستالژیای گەڕانەوە بۆ سەردەمی منداڵی بەدی دەکرێت، کە شاعیر باس لە خۆی و کەسێک دەکات، لە سەردەمی منداڵیدا کە دەڵێی ژیانمان لە باوەش کردووە، ئەم شیعرە باس لە کەسێک دەکات کە لە کەناری خۆکوشتندایە و گەڕاوەتەوە یادگاریە خۆشەکانی ڕابردووی.
نۆستالژیای گەڕانەوە بۆ سروشت: لە سەرەتای دروستبوونی مرۆڤایەتییەوە، مرۆڤ لە سروشتی ڕوانییوە، ((نۆستالژیا و گەڕانەوە بۆ سروشت و ژیانی کۆنی گوند و چیا و دەشت و کانی و ڕوبار و شوانکاری و..تاد. باسێکی باش و کاریگەرە، خۆ بەتاڵکردنەوە لەو خەم و ژانی دڵ و دەروون و ناخی مرۆڤدا)). [ عەبدوڵا: ٣٣٤:٢٠١٦]، گەڕانەوە بۆ سروشتیش، لایەنێکی بەرچاوی شیعری شاعیرانی ڕۆمانسیزمە، لە هەمان کاتیشدا ڕۆمانسیزمەکان، سروشتیان کردبووە سەرچاوەی ئیلهامیان. لە شیعرەکانی ” ڕەفیق سابیر”دا هەستی نۆستالژی و گەڕانەوە بۆ سروشت ڕەنگیداوەتەوە، بۆ نموونە لەم شیعرە دەڵێ:
بە بیرت دێت پاسیارییەکان بە جریوەی پڕ خرۆشیان؟
بەیانیان دێنایە نێو ژوورەکەمان
لە سروشتدا بۆ سیمای منداڵی دەگەڕاین
ڕازەکانی بوون و
داهاتوومان دەخوێندنەوە [دیوانی ڕەفیق سابیر: ١٣٠:٢٠١٤]
شاعیر گوزارشت لە نۆستالژیا دەکات بۆ ساتەکانی منداڵی پەیوەست بە سروشت، بەو پێیەی شاعیر یادەوەریەکانی پڕ لە بێتاوانی و پەیوەندییەکی زگماکی لەگەڵ جیهانی سروشتیدا بەبیر دەهێنێتەوە. هەروەها ڕەنگدانەوەی حەسرەتێکە بۆ ژیانێکی سادە لە سروشتدا، دوور لە جەنجاڵی ژیانی مۆدێرن و گەڕان بە دوای نهێنیەکانی بوندا، شاعیر باس لە گەڕان بەدوای لایەنی منداڵانەی ناو سروشت و ئەو نهێنیانەی داهاتوو دەکات کە ڕەنگە لەو ساتە زگماکیانەدا بن.
نۆستالژیای خەم و حەسرەتی دووری یار: دابڕان و دوورکەوتنەوە، کە بابەتی زۆربەی زۆری شاعیرانە. (( خۆشەویستی و دڵداریش بەشێکی گرنگ و فراوانی شیعری شاعیرانن بە گشتی، عەشق و خۆشەویستیش پێویستی بە سەرکێشی و قوربانیدانە، گەیشتن بە عەشق خۆڕاگری دەوێ، یۆنانییە کۆنەکان سەبارەت بە خۆشەویستی، خاوەن تێڕوانینی تایبەتی خۆیانن، پێیان وایە خۆشەویستی ئافرەت دوو جۆرە یەکەمیان خۆشەویستی لەشە (جەستەیە) کە لە وشەی (eros) خوای خۆشەویستی وەرگیراوە، بۆ وەسفکردن بەکاردێت، دووەمیان خۆشەویستی عوزری (agape)، ئەم جۆرە خۆشەویستییە، زۆرجاریش بە خۆشەویستی ئەفڵاتوونی بەناوبانگە، چونکە ئەفلاتون هەوڵی داوە، خۆشەویستی لەش ( ئیرۆسی) بخاتە ژێر کاریگەری فەلسەفە میسالییەکەیەوە و ڕەگێکی ڕۆحی پێ بدات)). [ محمد: ١١٩:٢٠٢٤], لە نۆستالژیای خەم و حەسرەتی دووری، کە تیایدا باس لە پەیمان شکێنی و هەروەها باس لە بێ وەفایی و هیوای بوونی ڕۆژانێک لەگەڵ یار و قسەی خۆش دەکرێت.
” ڕەفیق سابیر” یەکێکە لەو شاعیرانەی، کەوا شیعرەکانی باس لە عەشق و دووری و بێ وەفایی و لەدەستدانی یار و غوربەت و غەریبی و دووری وڵات و هەروەها دووری یار دەکات. ئەم جۆرە نۆستالژیایە لەم شیعرەی ڕەفیق سابیردا ڕەنگی داوەتەوە، دەڵێت:
ئەگەر ئێستا
شاجوانەکەی شەوی یەڵدا لێرە بوایە
من دەمتوانی بەرگە بگرم
بەرگەی تەنیایی و نامۆبوون
تەنانەت بەرگەی مردنیش بگرم
هەتا ماوم
دڵ پڕ هیوا گۆرانیی ئاشقانە بچڕم. [ دیوانی ڕەفیق سابیر:٦٠:٢٠١4]
ئەم شیعرە هەست و سۆزی قوڵی نۆستالژیا و خەمۆکی لەخۆ دەگرێت، شاعیر کەسێکی خۆشەویستی لەدەست داوە یان لێی دوورە، باس لە شاجوانەکەی شەوی یەڵدا دەکات کە ئاماژەیە بۆ شەوی یەڵدا، کە درێژترین شەوی ساڵە، لێرەدا شاعیر دەڵێت بوونی ئەو کەسە خۆشەویستە دەیتوانی بەرگەی هەموو سەختییەکان بگرێت، تەنانەت مردنیش. ئەمەش ئەوە نیشان دەدات کە چەندە ئەو کەسە گرنگ بووە، ئێستاش نەبوونی چەندە کاریگەری لەسەر خراپی ژیانی شاعیر داناوە.
نۆستالژیای خەم و غوربەتی نیشتمان: گرنگترین شت، کە ژیان قورس و ناخۆش دەکات، ئەویش غوربەت و تەنیاییە. بە پێی بیروبۆچوونی دەروونناسان، (( خەمی غوربەت حاڵ و خەم و ژانێکە، کە بە هۆی جیابوونەوەیەکی دوور لە چاوەڕوانی، یان چاوەڕوانکراو لە ماڵ و ژیان و وڵات دروست دەبێت. بە واتایەکی دیکە، هەستی غوربەت حاڵەتێکی هەڵپڕمان و بزوێنەری و ناسراوی هەیە، پیشاندەری غەمگینییە، حەزکردن بە گەڕانەوە بۆ ماڵ و ماندووبوون بە بیرکردنەوە و خەون و خەیاڵی ماڵەوە و زێد و گوند و شار و وڵاتەکەی، دەبێتە هۆی دوورکەوتنەوە لە خۆشەویستان و شوێنە ئاشناکان)). [عەبدوڵا:٢٥٩:٢٠١٦], ژیان لە دەرەوەی وڵات و هەروەها پەیوەست بوون بە شار و وڵات و گوند و گەڕەک و هەموو کوچە و کۆڵانەکانی وڵات، هەروەها خەیاڵی شاعیر لە تاراوگە و خاکی غەریبدا.
ئەم جۆرە نۆسۆلۆژیایە لەم شیعرەی ڕەیفیق سابیردا ڕەنگی داوتەوە, کاتێک دەڵیت:
لە کەرنەڤاڵی سووتاندا
رێژنە هەڵمدەکاتەوە
مەنفام لەبیر دەباتەوە
بەرەو بەردەقارەمان و
سلێمانی و
مهاباد و
گۆمی وان و
کەلاوەکانی قەڵادزێم دەباتەوە [ دیوانی ڕەفیق سابیر: ٩٧:٢٠١٣]
شاعیر باس لە کەرنەڤاڵی سووتان دەکات، کە دەکرێت ئەمەش هێمایەک بێت بۆ رووداوە ناخۆش و تاڵەکانی ڕابردوو، کە دەڵێت مەنفام لەبیر دەباتەوە بەمەش شاعیر غوربەت و دووری لە نیشتمانی خۆی لەبیر بچێتەوە، وە شاعیر ناوی چەند شوێنێک دەهێنێت، چونکە باسی حەسرەت و بیرەوەری بۆ شوێنە جیاوازەکانی کوردستان دەکات. لێرەدا شاعیر باسی خەم و حەسرەتی دووری لە نیشتمان و گرنگترین شوێنەکانی کوردستان دەکات.
نۆستالژیای داهاتوو / ئایندەسازیی: بیرکردنەوە لە داهاتوو دەتوانێت ئیلهامبەخش بێت بۆ تاکەکان کە بیر لە داهاتوو و ژیانی خۆیان بکەنەوە ئامانج و پلانی بۆ دابنێن بۆ چارەنووسی خۆیان، کە ئەمەش لە کەسێکەوە بۆ کەسێکی دیکە دەگۆرێت، لەوانەیە لای هەندێک کەس هەستێکی نائارام و ئازار بەخش بێت بیرکردنەوە لە داهاتوویان و ترسیان هەبێت لەو ڕووداو و پيشهاتانەی کە دێتە پێشیان لە ژیان، (( هەمیشە مرۆڤەکان حەڵەتەکانی ترس و دڵەڕاوکێ سەبارەت بە داهاتووی خۆی و کارەکانی بووە بە بەشێک لە ژیانی)). [اسماعیل: ١٠٠:٢٠١٤], ئەم جۆرە نۆستالۆژیایە لە لە شیعرەکانی ( رەفیق سابیر )دا دەردەکەوێت لە شیعری ( بەرەو کوێمان دەبات زەمان) دا دەڵێت:
پەیڤەکان خۆیان دەنووسنەوە
ئێمەش خۆمان
بەرەو کوێمان دەبات زەمان ؟
ئێمە دەتوانین بپرسین
کەچی هیچ ناڵێن
وەکو بێمانا بێت پەیڤین
بەڕێگاوە شوێن هەڵدەبڕین
تا راستی ببینین چڕبوونەوەی بۆشایی
ئەبەدییەت ببینین کە وێنەیەکی خۆمانە
بەرەو کوێمان دەبات زەمان ؟
نە بۆ مردن کاتمان هەیە
نە بۆ ژیان. [ دیوانی ڕەفیق سابیر: ١٠٣:٢٠١٣]
لەم شیعرەی ( رەفیق سابیر )دا هەستێکی نۆستالۆژیای نادڵنیایی داهاتووی تیا بەدیدەکرێت، کە ئەم شیعرە ڕەنگە حەسرەتێکی خەمناک بێت لای شاعیر کە دەڵێت ( بەرەو کوێمان دەبات زەمان ) لە هەمان کاتدا شاعیر پرسیاری ئەوە دەکات کە کات بە چ ئاراستەیەکدا دەیانبات بە دوای وەڵامی پرسیارەکانی داهاتوودا دەگەرێت، بەڵام بێ وەڵامدانەوەکەی ئەوەمان بۆ دەردەخات کە داهاتوو بە نادیاری و پێشبینی نەکراو دەمێنێتەوە.

نۆستالژیای گشتی:
نۆستالژیای گەڕانەوە بۆ ڕووداوە سیاسی و مێژوویەکان: چەندین ڕووداوی سیاسی و مێژوویی لە مێژووی نەتەوەکەماندا تۆمارکراوە، ڕووداوەکانیش ڕووداوی زوڵم و زۆرداری خوێناوی دژ بە گەلەکەمانن، بۆیە شاعیران لەناو دەقەکانیاندا، ڕووداوە سیاسی و مێژوویەکان بەکاردەهێنن، چونکە ( شاعیران مێژوو تەوزیف دەکەن بە لەدایکبوونێك، لە بیرەوەریەکانی مێژوویان لە گێڕانەوەی ڕووداوەکان، یان بەبیرهێنانەوەی کاتە ڕابردووەکان و لە وێنەی شیعری خۆیاندا بڵاوی دەکەنەوە، بە زۆری ئەم بیرهێنانەوەی ڕابردوو پێکچوونە و نزیک بوونەوەی وێنەی شیعرییە لە میانەی ئێستا و ڕابردوودا)). [عیسا:291:2009]، ئەم جۆرەی نۆستالژیای گشتی، ڕووداو گەلێکی وەکو شەڕ و جەنگ و ڕووداوە سیاسی و مێژوویەکان دەگرێتەوە. ئەم جۆرە نۆستالژیایە لەم شیعرەی “ڕەفیق سابیر”دا ڕەنگی داوتەوە, دەڵیت:
کێ دەزانێت
چۆن دەست بەسەری بێکەسی و
ئاوارەیی
ژانی نەوەیەکدا دێنیت
لەنیو گۆڕستانی گیاندا
چراکان دادەگیرسێنیتا
ئێمە نەبێت کێ دەزانێت
ئۆ چۆن مێژووی دەهەژێنیت [ دیوانی ڕەفیق سابیر: ٦٨:٢٠١٤]
ئەم شیعرە گوزارشت لە نۆستالژیا دەکات بۆ ڕابردووی سیاسی و مێژوویی، بەو پێیەی شاعیر یادەوەرییەکانی ئەو ڕووداو و ململانێ و گۆڕانکارییە گەورەکان بەبیر دەهێنێتەوە, کە وڵاتەکەی یان گەلەکەی ئەزموونی کردووە و هەست بە ئازار و لەدەستدان و تەنیایی دەکات بەهۆی دەرئەنجام و کاریگەرییەکانیان لەسەر نەوەکان.
نۆستالژیای گەڕانەوە بۆ ئەفسانە کۆنەکان: ئەفسانە ئەنجام و هەوڵدانی مرۆڤن، هەڵگری ئەندێشە و ئاواتی مرۆڤن، ئەفسانە (( ئەو دونیا تایبەتەیە، کە مرۆڤ بوونی خۆی و دەورووبەرەکەی پێ لێکدەداتەوە، بۆیە دەبێتە کەرەستەیەکی باش بۆ لێکۆڵینەوەی بوارە جۆربەجۆرەکانی ژیانی کۆمەڵگا)). [ کریم: ١٣٩٩:١٤٢]، دەتوانین بڵێین ئەفسانە، بە شێوەی حیکایەت و چیڕۆک و سەرگوزەشتە دەگێڕدرێتەوە. هەروەها د. “مەولود ئیبراهیم حەسەن” دەڵێت: (( ئەفسانە بەرزترین و گرینگترین و کۆنترین ئاستی بیرکردنەوەی مرۆڤە و مرۆڤ بەردەوامە لەم جۆرە بیرکردنەوەیە بە شێوازی جیاجیا)). [ عەبدوڵا: ٣٤٥:٢٠١٦]، بە سەرنجدان لەوەی کە باسمان لە ئەفسانە کرد، بەکارهێنانی ئەفسانە و ڕەمزە ئەفسانەیەکانیش لە شیعری نوێدا گرنگی زۆری پێدراوە. ئەم جۆرە نۆستالژیایە لەم شیعرەی “ڕەفیق سابیر” دا ڕەنگی داوتەوە, دەڵیت:
نە ئەفسانەبوو، نە سیحر
کەنار پەرەستگای شەونم و وەنەوشە بوو
دەریایش پرسیاری ئەزەل و ئەبەدییەت
تۆ سیحراوی بوویت وەک دەریا
منیش پەشۆکاو بە وێنەی خۆرئاوابوون. [ دیوانی ڕەفیق سابیر: ٤٣:٢٠١٤]
شاعیر باس لە پەیوەندیەکی ڕۆمانسی دەکات، کە دەڵێت نە ئەفسانەبوو، نە سیحر شاعیر دەیەوێت بڵێت ئەم پەیوەندییە شتێکی خەیاڵی یان جادوویی نەبوو، بەڵکو ڕاستەقینە بوو. ئەم شیعرە پەیوەندی بە ئەفسانەوە شاعیر باس لە پەرستگای شەونم و وەنەوشە دەکات.
نۆستالۆژیای گەڕانەوە بۆ کەساییەتیە جیاوازەکان: کەسایەتی ڕەگەزێکی گرنگی دەقە ئەدەبیەکانە هاوشێوەی ڕەگەزەکانی تری وەک کات و شوێن ڕووداو، (( لە لێکۆڵینەوە ئەدەبیەکاندا کەسایەتی بۆ چەندین شێوە و جۆر پۆلێن کراون و هەریەکایان بە پێی ئەو ئەرکەی پێی دەسپێردرێت پلە و بەهای بۆ دیاریکراوە )). (اسماعیل: ٢٠١٤: ١٦٠), لەم جۆرە نۆسۆلۆژیایە شاعیر لە نێو شیعرەکەیدا باس لە کاسایەتی دیار و بەناو بانگ، کە لە ئەنجامی کردەوەیەک یان هەر کارێک بێت کە ئەم ناوبانگەی پەیدا کردووە، ئەم جۆرە نۆستالۆژیایە لە شیعرەکانی رەفیق سابیردا رەنگیداوەتەوە، بۆ نموونە لە شیعری ( شەوانی ئاخاوتن )دا دەڵێت:
چۆن بتوانین شوێنێک پەیدا بکەین
کە پابەندی زەمان و مردنمان نەکات
لەکوێ کەسێک بدۆزینەوە
کە قوڵای پشکنێت
وەک ( لازارۆس ) بە چاوی خۆی هەموو شتێکی بینیبێت
لەم شیعرەدا کەسایەتی (( لازارۆس بەکارهاتووە کە کەسایەتیکی زۆر بە واتایە، لازارۆس ئەو کەسە بوو کە مەسیح چووە سەر گۆرەکەی و بە دەنگێکی بڵند هاواری کرد، لازارۆس وەرە دەرێ، لازارۆس کە چوار رۆژ بوو مرد بوو دەست و پێی بە کفن بە و روخساری بە دەسەسرێک پێچرابوون، لە ناو گۆرەکەی هاتەدەرێ مەسیح بە خەڵکەکەی وت بیکەنەوە با بڕوات)). (دیوانی رەفیق سابیر: ٢٠١٤ :١١٧(

ئەنجامەكان:
لە کۆتایی توێژینەوەکە گەیشتینە ئەو ئەنجامانەی خوارەوە:

1/ رەفیق سابیر، هەردوو جۆرەکەی نۆستالۆژیا ( نۆستالۆژیای تاک، نۆستالۆژیای گشتی ) لە شیعرەکانیدا بەکارهێناوە، نۆستالۆژیای تاک لە جۆرەکانی ( نۆستالۆژیای گەڕانەوە بۆ سەردەمی منداڵی، نۆستالۆژیای خەم و حەسرەتی دووری یار، نۆستالۆژیای گەڕانەوە بۆ سرووشت، نۆستالۆژیای خەم و غوربەتی نیشتیمان، نۆستالۆژیای شاری نموونەیی، نۆستالۆژیای حەسرەت و خەمی پیری، نۆستالۆژیای داهاتوو )ی بەکارهێناوە، نۆستالۆژیای گشتی لە جۆرەکانی ( نۆستالۆژیای گەڕانەوە بۆ ڕووداوە سیاسی و مێژوویەکان، نۆستالۆژیای ئەفسانە کۆنەکان، نۆستالۆژیای گەڕانەوە بۆ کەسایەتیە جیاوازەکان )ی بەکارهێناوە.
2/ سۆزی نۆستالۆژیا لەلای ( رەفیق سابیر ) تەنها بۆ ڕابردوو نەبووە، بەڵکو بۆ ئایندەش دەڕوانێت، هەرووەک لە شيعرەکانی رەنگیداوەتەوە .
3/ نۆستالۆژیا یەکێکە لە سەرچاوە سەرەکیەکانی داهێنانی دەقی ئەدەبی لای ( رەفیق سابیر) .

ئامادەکردنی: ئەڤین خدر قادر – هێرۆ نوری وهاب

——————————————–

سەرچاوەکان:
عیسا، هاوژین سلیوە، (٢٠٠٩)، بنیاتی وێنەی هونەری لە شیعری شێرکۆ بێکەس دا، چاپی یەکەم، سلێمانی.
عەبدوڵا، سۆران مامەند، (٢٠١٦)، نۆستالژیا لە شیعری هاوچەرخی کوردیدا، چاپی یەکەم، ناوەندی ئاوێر بۆ چاپ و بڵاوکردنەوە, هەولێر.
اسماعیل، ڤیان عباس، (٢٠١٤)، نۆستالژیا لە شیعری کلاسیکی کوردیدا بە نموونەی (نالی- سالم- کوردی)، نامەی ماستەر، زانکۆی سەلاحەدین، کۆلێژی پەروەردە، بەشی کوردی.
محمد، عزالدین صابر، (٢٠٢٤)، نۆستالژیا لە شیعرەکانی (پیرەمێرد و دیلان و هێمن) دا، نامەی دکتۆرا، زانکۆی سلێمانی، کۆلێژی زمان، بەشی کوردی.
سەرباز و بینابی، حەسەن سەیوان محمد تاهیر، (١٣٩٨)، شێوەکانی نۆستالژیا لە شیعرەکانی پیرەمێرد و بەدر شاکر سەیابدا، ژمارە (٧).
.میرە، عومەر: احمد محمد و مهدی فاتح: (٢٠٢٠)، نۆستالژیا لە دیوانە شیعری ملوانکەی هەزار دەنکەی شارباژێڕی، جەمال شارباژێڕی، گ.ز. هەڵەبجە.
محمد، عزالدین یابر، (٢٠٢١)، نۆستالژیا لە شیعرەکانی (شێخ نووری شێخ صالح) دا, گۆڤاری زانکۆ بۆ زانستە مرۆڤایەتییەکان, ژمارە (5).
کەریم، فەرهاد، قادر(١٣٩٩)، کەلەپوور لە شیعری کوردیدا، خوێندنەوەی بەرهەمەکانی کاکەی فەلاح بە نموونە، پژوهشنامەی ادبیات کردی، ساڵ 6، شمارە۱.

ئەخلاقی میدیای دیجیتاڵی مامەڵە لەگەڵ کێشە ئەخلاقییە جیاوازەکان، پراکتیک و نۆرمەکانی میدیای هەواڵی دیجیتاڵی دەکات. میدیای هەواڵی دیجیتاڵی بریتییە لە ڕۆژنامەگەری ئۆنلاین، بلۆگ، فۆتۆ ڕۆژنامەگەری دیجیتاڵی، ڕۆژنامەگەری هاووڵاتی و سۆشیال میدیا. پرسیارەکان لەخۆدەگرێت کە چۆن ڕۆژنامەگەری پیشەیی دەبێت ئەم ‘میدیا نوێیە’ بەکاربهێنێت بۆ لێکۆڵینەوە و بڵاوکردنەوەی چیرۆک، هەروەها چۆنیەتی بەکارهێنانی دەق یان وێنە کە لەلایەن هاوڵاتیانەوە دابینکراوە.

شۆڕشێک لە ئەخلاقدا
شۆڕشێکی میدیایی، لە بنەڕەتدا و بە شێوەیەکی نەگەڕاوە، سروشتی ڕۆژنامەگەری و ئەخلاقەکەی دەگۆڕێت. ئامرازەکانی بڵاوکردنەوە ئێستا لە دەستی هاوڵاتیاندایە، لە کاتێکدا ئینتەرنێت هانی فۆڕمی نوێی ڕۆژنامەگەری دەدات کە کارلێککارانە و دەستبەجێیە.
ئیکۆلۆژیای میدیایی ئێمە دیمەنێکی ئاژاوەگێڕانەیە کە بە خێراییەکی تووڕەیی پەرەدەستێنێت. ڕۆژنامەنووسانی پیشەیی کایەی ڕۆژنامەگەری لەگەڵ تویتەرەکان، بلۆگەرەکان، ڕۆژنامەنووسانی هاوڵاتی و بەکارهێنەرانی سۆشیال میدیادا هاوبەش دەکەن.
لەناو هەموو شۆڕشێکدا ئەگەری نوێ سەرهەڵدەدەن لە کاتێکدا پراکتیزە کۆنەکان مەترسییان لەسەرە. ئەمڕۆش لەوە بێبەری نییە. ئابووری ڕۆژنامەگەری پیشەیی لە خەباتدایە لەگەڵ کۆچی بینەران بە شێوەی ئۆنلاین. بچووکبوونەوەی ژوورەکانی هەواڵ نیگەرانی بۆ داهاتووی ڕۆژنامەگەری دروست دەکات. بەڵام ئەم ترسانە دەبێتە هۆی تاقیکردنەوەکانی ڕۆژنامەگەری، وەک ناوەندە قازانج نەویستەکانی ڕۆژنامەگەری لێکۆڵینەوە.
پرسیارێکی سەرەکی ئەوەیە کە ئەخلاقی میدیایی هەبوو تا چەند گونجاوە بۆ میدیای هەواڵی ئەمڕۆ و سبەی کە دەستبەجێ و کارلێککارانە و “هەمیشە چالاکە” – ڕۆژنامەگەرییەکی ئاماتۆر و پیشەگەرە. زۆربەی بنەماکان لە سەدەی ڕابردوودا پەرەیان پێدراوە، سەرچاوەیان لە بنیاتنانی ئەخلاقی پیشەیی و بابەتیانە بۆ ڕۆژنامە بازرگانییە بەکۆمەڵەکان لە کۆتایی سەدەی نۆزدەهەمدا سەرچاوەیان گرتووە.
ئێمە بەرەو میدیای هەواڵی تێکەڵاو دەڕۆین – هاووڵاتییەکی میدیای هەواڵ و ڕۆژنامەگەری پیشەیی لە زۆرێک لە پلاتفۆرمە میدیاییەکان. ئەم میدیایە نوێیە هەواڵییە تێکەڵە پێویستی بە ئەخلاقێکی نوێی میدیای تێکەڵاو هەیە – ڕێنماییەکان کە بۆ ئاماتۆر و پیشەگەرەکان دەگونجێت جا بلۆگ بکەن، تویت بکەن، پەخش بکەن یان بۆ ڕۆژنامەکان بنووسن. ئەخلاقی میدیا پێویستی بە بیرکردنەوە و داهێنانەوە هەیە بۆ میدیای ئەمڕۆ نەک دوێنێ.

گرژییەکان لە دوو ئاستدا
گۆڕانکارییەکان تەحەدای بناغەکانی ئەخلاقی میدیا دەکەن. تەحەداکە قووڵترە لە مشتومڕەکان لەسەر بنەمایەک یان بنەمایەکی تر، وەکو بابەتییەت. تەحەداکە لە کێشە تایبەتەکان زیاترە، وەک چۆن ژوورەکانی هەواڵ دەتوانن ناوەڕۆک لە هاوڵاتیانەوە پشتڕاست بکەنەوە. شۆڕش داوامان لێدەکات بیر لە گریمانەکان بکەینەوە. ئەخلاق دەتوانێت مانای چی بێت بۆ پیشەیەک کە دەبێت هەواڵ و شیکاری خێرا پێشکەش بکات؛ کە هەموو کەسێک مۆدێمی هەبێت بڵاوکەرەوەیە؟
شۆڕشی میدیایی لە دوو ئاستدا گرژیی ئەخلاقی دروست کردووە.
لە ئاستی یەکەمدا گرژی لە نێوان ڕۆژنامەگەری تەقلیدی و ڕۆژنامەگەری ئۆنلاین هەیە. کولتوری ڕۆژنامەگەری نەریتی بە بەهاکانی وردبینی و پشتڕاستکردنەوەی پێش بڵاوکردنەوە و هاوسەنگی و بێلایەنی و دەروازەپارێزی، بەرامبەر کولتوری ڕۆژنامەگەری ئۆنلاین دەشوات کە جەخت لەسەر دەستبەجێیی و شەفافیەت و لایەنگری و ڕۆژنامەنووسانی ناپیشەیی و دوای بڵاوکردنەوە دەکاتەوە ڕاست کردنەوە.
لە ئاستی دووەمدا گرژی لە نێوان ڕۆژنامەگەری پەرستگا و جیهانیدا هەیە. ئەگەر ڕۆژنامەگەری کاریگەری جیهانی هەبێت، بەرپرسیارێتی جیهانی چین؟ ئایا پێویستە ئەخلاقی میدیا ئامانج و نۆرمەکانی خۆی دابڕێژێتەوە بەجۆرێک ڕێنمایی ڕۆژنامەگەرییەک بکات کە ئێستا لە ڕووی دەستڕاگەیشتن و کاریگەرییەوە جیهانییە؟ ئەوە چۆن دەبێت؟
تەحەدای ئەخلاقی میدیایی ئەمڕۆ دەتوانرێت بەم پرسیارە کورت بکرێتەوە: ئەخلاق لە جیهانێکی ڕۆژنامەگەری فرە میدیایی، جیهانیدا لە کوێیە؟ ئەخلاقی میدیایی دەبێت زیاتر لەوە بکات کە ئاماژە بەم گرژییانە بکات. لە ڕووی تیۆریەوە دەبێت ناکۆکییەکانی نێوان بەهاکان هەڵبکاتەوە. دەبێت بڕیار بدات کە کام بنەما دەبێ بپارێزرێت یان دابهێنرێت. بە کردەوە پێویستە ستانداردی نوێ دابین بکات بۆ ڕێنماییکردنی ڕۆژنامەگەری ئۆنلاین یان ئۆفلاین.

ڕۆژنامەگەری چیندار
ئەخلاقی یەکگرتوو چۆن دەبێت؟

دەبێتە ئەخلاقی ژووری هەواڵی یەکگرتوو، ژوورێکی هەواڵ کە ڕۆژنامەگەری چیندار پراکتیزە دەکات. ڕۆژنامەگەری چیندار فۆڕمە جیاوازەکانی ڕۆژنامەگەری و جۆرە جیاوازەکانی ڕۆژنامەنووس کۆدەکاتەوە بۆ بەرهەمهێنانی پێشکەشکردنێکی فرە میدیایی لە هەواڵ و شیکارییەکانی شێوازی پیشەیی کە لەگەڵ ڕۆژنامەگەری هاووڵاتی و چاتی کارلێککارانە تێکەڵکراوە.
ژووری هەواڵەکە بە شێوەی ڕاست و ئاسۆیی چین چین دەکرێت.
بە شێوەیەکی ڕاست چین چین لە پۆستی سەرنوسەری زۆر دەبێت. لە ژووری هەواڵدا ڕۆژنامەنووس و بلۆگەری هاوڵاتی دەبن، یان پەیوەندییەکی نزیکیان بە ژووری هەواڵەوە هەیە. زۆرێک لە بەشداربووان لە وڵاتانی جیهانەوە کاردەکەن. هەندێکیان بەخۆڕایی دەنووسن، هەندێکیان هاوتای فریلانسەری مووچەخۆر دەبن، هەندێکی تریش شرۆڤەکاری ئاسایی دەبن.
جگە لەوەش جۆری جیاوازی سەرنوسەر دەبێت. هەندێک لە سەرنوسەرەکان لەگەڵ ئەم ڕۆژنامەنووسە نوێیانە کاردەکەن، سەرنوسەرەکانی دیکەش مامەڵە لەگەڵ وێنە و دەقی نەخوازراودا دەکەن کە لەلایەن هاوڵاتیانەوە لە ڕێگەی ئیمەیڵ و وێب سایت و تویتەرەوە دەنێردرێت. سەرنوسەر یان “بەرهەمهێنەرانی کۆمەڵگا” دەبن کە ئەرکیان چوونە دەرەوە بۆ گەڕەکەکانە بۆ یارمەتیدانی هاوڵاتیان بۆ بەکارهێنانی میدیا بۆ بەرهەمهێنانی چیرۆکی خۆیان.
بە شێوەیەکی ئاسۆیی، ژووری هەواڵەکانی داهاتوو لە ڕووی جۆرەکانی ڕۆژنامەگەرییەوە چین چین دەبێت کە بەرهەمی دەهێنێت، لە بەشی چاپ و پەخشەوە تا ناوەندەکانی بەرهەمهێنانی ئۆنلاین.
ژووری هەواڵەکان لە ڕابردوودا چینە ڕاست و ئاسۆییەکانیان هەبووە. ژوورەکانی هەواڵی ڕۆژنامەکان بە شێوەیەکی ڕاست لە سەرنووسەری سەرەوە تا پەیامنێری بەچکە لە خوارەوە دەستیان پێکردووە. لە ڕووی ئاسۆییەوە، ژوورە گەورەکانی هەواڵی سەرەکی چەندین جۆری ڕۆژنامەگەرییان بەرهەم هێناوە، چ چاپ و چ پەخش. بەڵام ژوورە هەواڵییەکانی داهاتوو چینە زیاد و جیاوازەکانیان دەبێت. هەندێک لە سایتە هەواڵییەکان بەردەوام دەبن لە بەڕێوەبردنی چەند کەسێک کە تەنها بۆ یەک فۆرمات تایبەتن، وەک بلۆگکردن. بەڵام بەشێکی بەرچاو لە ڕەوتی سەرەکی نوێ لەم ڕێکخراوە ئاڵۆز و چیندارانە پێکدێت.

پرسیاری قورس بۆ ئەخلاقی میدیای دیجیتاڵی \ ڕۆژنامەنووس کێیە؟

‘دیموکراتیزەکردنی’ میدیا – تەکنەلۆجیا کە ڕێگە بە هاووڵاتیان دەدات خەریکی ڕۆژنامەگەری و بڵاوکردنەوەی چەندین جۆر بن – ناسنامەی ڕۆژنامەنووسان و بیرۆکەی ئەوەی کە ڕۆژنامەگەری چی پێکدەهێنێت، کاڵ دەکاتەوە.
لە سەدەی پێشوودا ڕۆژنامەنووسەکان گرووپێکی ڕوون و دیاریکراو بوون. لە زۆربەی کاتەکاندا کەسانی پیشەیی بوون کە بۆ ڕۆژنامە و پەخشە سەرەکییە سەرەکییەکان دەیاننووسی. جەماوەر هیچ کێشەیەکی گەورەیان نەبوو لە ناسینەوەی ئەندامانی “پرێس”دا.
ئه مڕۆ هاووڵاتیانی بێ ڕاهێنانی ڕۆژنامه وانی و کار بۆ میدیای سه ڕه کی ناکه ن، خۆیان به ڕۆژنامه نووس ناوده به ن، یان به شێوه یه ک ده نووسن که ده که وێته ژێر وێناکردنی گشتیی ڕۆژنامه نووسێک وه ک که سێک که به ڕده وام له سه ڕ پرسه گشتییه کان بۆ ڕای گشتی یان بینه ڕێک ده نووسێت.
هەمیشە ڕوون نییە کە ئایا دەستەواژەی “ڕۆژنامەنووس” دەست پێدەکات یان کۆتایی دێت. ئەگەر کەسێک کارێک بکات کە وا دیارە ڕۆژنامەگەری بێت، بەڵام ڕەتی بکاتەوە بە ناوی ‘ڕۆژنامەنووس’ ئایا ئەو ڕۆژنامەنووسە؟ ئەگەر جۆن ستیوارت ئەکتەری کۆمیدی ڕەتی بکاتەوە خۆی بە ڕۆژنامەنووس ناو ببات، بەڵام گۆڤارەکان وەک ڕۆژنامەنووسێکی کاریگەر ئاماژەی پێدەکەن (یان وەک کەسێک کە بەشداری ڕۆژنامەگەری دەکات) ئایا ستیوارت ڕۆژنامەنووسە؟
ئایا کەسێک لە سایتی فەیسبووکی خۆی ڕای خۆی دەرببڕێت ڕۆژنامەنووسە؟

ڕۆژنامەگەری چییە؟

نەبوونی ڕوونی لەسەر ئەوەی کێ ڕۆژنامەنووسە، دەبێتە هۆی ناکۆکی پێناسەیی لەسەر ئەوەی کێ ڕۆژنامەگەری دەکات. ئەوەش دەبێتە هۆی ئەو پرسیارە: ڕۆژنامەگەری چییە؟ زۆر کەس باوەڕیان وایە “ڕۆژنامەگەری چییە؟” یان “ئایا کاری ڕۆژنامەگەری دەکات؟” پرسیارێکی گرنگترە لەوەی کە ئایا کێ دەتوانێت خۆی بە ڕۆژنامەنووس ناو ببات.
بەلایەنی کەمەوە سێ ڕێباز بۆ ئەم پرسیارە ئەگەری هەیە – گوماناوی، ئەزموونی و نۆرماتیڤ. مرۆڤ بە گومانەوە خودی پرسیارەکە بە ناگرنگ دەزانێت. بۆ نموونە ڕەنگە مرۆڤ بڵێت هەر کەسێک دەتوانێت ڕۆژنامەنووس بێت و شایەنی ئەوە نییە مشتومڕ لەسەر ئەوە بکرێت کە کێ دەتوانێت خۆی بە ڕۆژنامەنووس ناو ببات. مرۆڤ گومانی هەیە لە هەوڵەکانی پێناسەکردنی ڕۆژنامەگەری.
لە ڕووی ئەزموونییەوە، ڕوانگەیەکی سیستماتیکتر و وردتر لە پرسیارەکەدا هەیە. دەتوانین سەیری نموونەی ڕوونی ڕۆژنامەگەری بکەین بەسەر مێژوودا و تێبینی ئەو جۆرە چالاکییانە بکەین کە ڕۆژنامەنووسان تێیدا سەرقاڵ بوون، بۆ نموونە کۆکردنەوەی زانیاری، دەستکاریکردنی چیرۆک، بڵاوکردنەوەی هەواڵ و بۆچوون. پاشان ئەم تایبەتمەندیانە بەکاردەهێنین بۆ ئەوەی پێناسەیەک بۆ ڕۆژنامەگەری دابین بکەین کە جیای بکاتەوە لە نووسینی ڕۆمان، چیرۆکگێڕان، یان دەستکاریکردنی زانیاری بۆ داتابەیسێکی حکومی.
ڕێبازی نۆرماتیڤ پێداگری لەسەر ئەوە دەکات کە نابێت بە نووسەران ناوببرێت ڕۆژنامەنووس مەگەر کارامەیییەکی بەرزی گەشەسەندوویان هەبێت، بەزۆری لە ڕێگەی ڕاهێنان یان پەروەردەی فەرمیەوە بەدەستیان هێنابێت و مەگەر ڕێز لە هەندێک نۆرمێکی ئەخلاقی بگرن.
کارامەییەکان بریتین لە توانای لێکۆڵینەوە، کارامەیی توێژینەوە، ئاسانکاری لەگەڵ تەکنەلۆژیای میدیایی میدیا، زانیاری لەسەر چۆنیەتی کارکردنی دامەزراوەکان، و کارامەیی پەیوەندیکردن کە زۆر گەشەسەندووە. نۆرمەکانی ئەخلاقی بریتین لە پابەندبوون بە وردبینی، پشتڕاستکردنەوە، ڕاستی و هتد.
ڕێبازی نۆرماتیڤ لەسەر بنەمای تێڕوانینێکی ئایدیاڵ بۆ ڕۆژنامەگەری وەک ئاگادارکردنەوەی ورد و بەرپرسیارانە خەڵک دامەزراوە. مرۆڤ بە ڕەچاوکردنی باشترین نموونەکانی ڕۆژنامەگەری و پراکتیکەکانی باشترین ڕۆژنامەنووسان پێناسەی ڕۆژنامەگەری دەکات.
نووسەرێک کە ئەم لێهاتووییانە و ئەم پابەندبوونە ئەخلاقیانەی هەبێت، توانای بڵاوکردنەوەی ڕۆژنامەگەرییەکی باش (بە باشی داڕێژراو، لێکۆڵینەوەی باش) و بەرپرسیارانەی ئەخلاقی هەیە. ئەو کەسانەی کە ئەم مەرجە نۆرماتیڤانەیان تێدا نییە، لەوانەیە خۆیان بە ڕۆژنامەنووس ناو ببەن بەڵام لەم ڕوانگەی نۆرماتیڤەوە بە ڕۆژنامەنووس نازانرێن. ئەوان لە نووسەرانی نابەرپرسیار، پلە دوو، یان ناکارامەدان کە بەدوای ڕۆژنامەنووس بووندا دەگەڕێن، یان خۆیان وەک ڕۆژنامەنووس نیشان دەدەن.

بێناونیشان

بێناونیشان بە ئاسانی لە ڕێگەی ئۆنلاینەوە وەرگیراوە وەک لە میدیای هەواڵی سەرەکی. ڕۆژنامەکان بەزۆری داوا لە نووسەرانی نامە بۆ سەرنوسەر دەکەن کە خۆیان بناسێنن. کۆدەکانی ئەخلاقی میدیای سەرەکی ڕۆژنامەنووسان ئاگادار دەکەنەوە کە سەرچاوەی بێناو بە کەمی و تەنها لە حاڵەتێکدا بەکاربهێنن کە هەندێک یاسا پەیڕەو بکرێن. کۆدەکان ڕۆژنامەنووسان ئاگادار دەکەنەوە کە ڕەنگە خەڵک بێناونیشان بەکاربهێنن بۆ ئەوەی “پۆتشۆت”ی نادادپەروەرانە یان ناڕاستی بەسەر کەسانی دیکەدا بگرن، بە هۆکاری بەرژەوەندی خۆیان.
ئۆنلاین، زۆرێک لە ناوچەی شرۆڤە و “چات” ڕێگە بە نادیاربوون نادەن. بەکارهێنەرانی ئۆنلاین بەرەنگاری داواکارییەکانی وێب سایت و بلۆگەکان دەبنەوە بۆ ناو تۆمارکردن و ناساندنی خۆیان. بێناونیشان ستایشی ئەوە دەکرێت کە ڕێگە بە ئازادی قسەکردن دەدات و هەندێکجار یارمەتیدەرە بۆ ئاشکراکردنی کارە هەڵەکان. ڕەخنەگران دەڵێن هاندەری کۆمێنتی نابەرپرسانە و زیانبەخشە. میدیای سەرەکی دژایەتی خۆیان دەکەن کاتێک ڕێگە بە نادیاربوون دەدەن لە ڕێگەی ئۆنلاینەوە بەڵام لە ڕۆژنامەکانیان و بەرنامە پەخشەکانیاندا نادیاربوون ڕەتدەکەنەوە.
پرسیاری ئەخلاقی ئەوەیە: کەی لە ڕووی ئەخلاقییەوە نادیاربوون ڕێگەپێدراوە و ئایا ناتەبایی میدیاکان یاسای جیاواز لەسەر نادیاربوون بۆ پلاتفۆرمە جیاوازەکانی میدیا جێبەجێ بکەن؟ ڕێنماییە ئەخلاقییەکان بۆ بێناونیشان لە ئۆفلاین و ئۆنلاین دەبێت چی بن؟

خێرایی و دەنگۆ و ڕاستکردنەوە

ڕاپۆرت و وێنەکان بە خێرایی سەرسوڕهێنەر لە ڕێگەی تویتەر، یوتیوب، فەیسبووک، بلۆگ، مۆبایل و ئیمەیڵەوە بەسەر جیهاندا دەسوڕێنەوە. سپید فشار دەخاتە سەر ژوورەکانی هەواڵ بۆ بڵاوکردنەوەی چیرۆکەکان پێش ئەوەی بە شێوەیەکی گونجاو پشکنینیان بۆ بکرێت و پشتڕاستبکرێنەوە سەبارەت بە سەرچاوەی چیرۆکەکە و متمانەپێکراوی ئەو ڕاستیانەی کە گوایە باسکراون. ڕێکخراوە هەواڵییە گەورەکان زۆرجار دەنگۆکان بە شێوەی ئۆنلاین هەڵدەگرن. هەندێک جار، کاریگەری بڵاوکردنەوەی دەنگۆیەکی ئۆنلاین جیهان لەرزۆک نییە – ڕاپۆرتێکی درۆینە کە ڕاهێنەرێکی هۆکی لە کارەکەی دوورخراوەتەوە. بەڵام میدیایەک کە لەسەر خێرایی و “بەشکردن” گەشە بکات، ئەگەری زیانێکی گەورە دروست دەکات. بۆ نموونە، ڕەنگە ڕێکخراوە هەواڵییەکان وەسوەسەیان بۆ دروست بێت کە دەنگۆیەکی درۆ دووبارە بکەنەوە کە تیرۆریستان کۆنترۆڵی ژێرزەمینییەکانی لەندەنیان کردووە، یان وێستگەیەکی کارەبای ئەتۆمی تازە تووشی ‘توانەوە’ بووە و گازە مەترسیدارەکان بەرەو شیکاگۆ دەفڕن. ئەم ڕاپۆرتە درۆیانە دەتوانن ترس و دڵەڕاوکێ دروست بکەن، ڕووداوەکان دروست بکەن، هەنگاوی سەربازی خێراتر بکەن و هتد.
کێشەیەکی پەیوەندیدار، کە لەلایەن میدیای نوێوە دروستکراوە، ئەوەیە کە چۆن مامەڵە لەگەڵ هەڵە و ڕاستکردنەوەکان بکەین کاتێک ڕاپۆرت و شرۆڤەکان بەردەوام نوێ دەکرێنەوە. تادێت ڕۆژنامەنووسان ‘لایڤ’ بلۆگ دەکەن سەبارەت بە یارییە وەرزشییەکان و ڕووداوە هەواڵییەکان و چیرۆکە سەرەکییەکان. بە ناچاری کاتێک مرۆڤ بەم خێراییە کاردەکات، هەڵە دروست دەبێت، لە هەڵە نووسینی وشەکانەوە تا هەڵەی ڕاستی. ئایا پێویستە ڕێکخراوە هەواڵییەکان بگەڕێنەوە و هەموو ئەم هەڵانە ڕاست بکەنەوە کە شاخەکانی ماددی پڕکردووە؟ یان دواتر هەڵەکان ڕاست بکەنەوە و شوێنەواری هەڵە ڕەسەنەکە بەجێ نەهێڵن –ئەوەی پێی دەوترێت “بڵاونەکردنەوە؟”
تەحەدای ئەخلاقی بریتییە لە خستنەڕووی ڕێنماییەکان بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ دەنگۆ و ڕاستکردنەوەکان لە جیهانێکی ئۆنلایندا کە لەگەڵ بنەماکانی وردبینی و پشتڕاستکردنەوە و شەفافیەتدا بگونجێت.

بێلایەنی و ململانێی بەرژەوەندی و ڕۆژنامەگەری حزبی

میدیای نوێ هانی خەڵک دەدات بۆچوونی خۆیان دەرببڕن و ڕاشکاوانە بیروڕاکانیان بەیەکەوە باس بکەن.
زۆرێک لە بلۆگەرەکان شانازی بە قسەی خۆیان دەکەن، بە بەراورد بە هەر پەیامنێرێکی سەرەکی کە دەبێت بێلایەنانە ڕووماڵی ڕووداوەکان بکەن. زۆرێک لە ڕۆژنامەنووسانی ئۆنلاین خۆیان وەک حزبی یان چالاکوان بۆ دۆزی یان بزووتنەوەی سیاسی دەبینن و بیرۆکەی شیکاری بابەتیانە یان بێلایەن ڕەتدەکەنەوە.
ڕۆژنامەگەری بەشەکی یان حزبی لانیکەم لە دوو جۆردا دێت: جۆرێک ڕۆژنامەگەرییەکی بۆچوونە کە چێژ لە سەرنجدان لەسەر ڕووداو و پرسەکان وەردەگرێت، بە پشتڕاستکردنەوە یان بەبێ پشتڕاستکردنەوە. فۆرمێکی دیکەی ڕۆژنامەگەری حزبییە کە میدیا وەک دەمبڕێک بۆ پارت و بزووتنەوە سیاسییەکان بەکاردەهێنێت. تا ڕادەیەک، ئێمە بوژانەوەیەک (یان گەڕانەوە) دەبینین بۆ ڕۆژنامەگەرییەکی بۆچوون/حزبی کە پێش سەرهەڵدانی ڕاپۆرتکردنی بابەتیی لە سەرەتای ساڵانی ١٩٠٠دا باو بوو.
هەم ڕۆژنامەگەری بۆچوون و هەم ڕۆژنامەگەری حزبی ڕەگ و ڕیشەی دوور و درێژیان لە مێژووی ڕۆژنامەگەریدا هەیە. بەڵام بوژانەوەیان لە جیهانێکی ئۆنلایندا، مەسەلەی ئەخلاقی جددی بۆ ئەخلاقی میدیایی ئێستا دەوروژێنێت. ئایا پێویستە بابەتییەت لەلایەن هەموو ڕۆژنامەنووسانەوە واز لێبهێنرێت؟ کامیان باشترینە بۆ دیموکراسییەکی بەهێز و تەندروست – ڕۆژنامەگەری بێلایەن یان ڕۆژنامەگەری حزبی؟
بۆ ئەوەی بابەتەکان مشتومڕتر بن، هەندێک لە ڕیزبەندە نوێیەکانی بۆچوون و ڕۆژنامەگەری بێلایەن نەک تەنها بابەتییەت دەخەنە ژێر پرسیارەوە، بەڵکو ئەو بنەما لەمێژینەیە دەخەنە ژێر پرسیارەوە کە ڕۆژنامەنووسان دەبێ سەربەخۆ بن لەو گروپانەی کە لەسەریان دەنووسن. بۆ نموونە هەندێک لە ڕۆژنامەنووسانی حزبی تۆمەتی “ململانێی بەرژەوەندی” ڕۆژنامەوانی ڕەتدەکەنەوە کاتێک پارە لە گروپەکان وەردەگرن، یان هاوکاری دەکەن بۆ لایەنە سیاسییەکان.
لە ڕووی ئابوورییەوە، ژوورە هەواڵییە سەرەکییەکان کە بنەما نەریتییەکانی وەک بێلایەنی دەپارێزن، زیاتر هەست بە ناچاری دەکەن کە بەرەو ڕوانگەیەکی بیروڕا یان حزبیتر لە هەواڵ و شرۆڤەدا هەنگاو بنێن. دەوترێت بێلایەن بوون بۆ بینەران بێزارکەر دەبێت. دەوترێت بینەران بەلای بۆچوونی بەهێز و ناکۆکی بیروڕا سەرنجیان ڕادەکێشن.
تەنانەت لەو شوێنانەی کە ژوورەکانی هەواڵ یاساکانی بێلایەنی جێبەجێ دەکەن – بڵێین بە ڕاگرتنی ڕۆژنامەنووسێک بەهۆی ناکۆکی بەرژەوەندی یان لێدوانێکی بەشەکی – ئەوان شکست دەهێنن لە بەدەستهێنانی پشتگیری تەواوی گشتی. بەشێک لە هاوڵاتیان و گروپەکان گلەیی ئەوە دەکەن کە خۆگرتن لە ژووری هەواڵەکان لەوەی کە شیکاران و پەیامنێران دەتوانن چی بڵێن سەبارەت بەو گروپانەی کە ڕووماڵیان دەکەن، سانسۆرە.
ئایا باشە، کە زیاتر و زیاتر، ڕۆژنامەنووسان چیتر لە نێو گروپە دژبەرەکانی کۆمەڵگادا ڕاوەستن و هەوڵی ئەوە دەدەن کە بە شێوەیەکی دادپەروەرانە خەڵک لە دیدگاکانیان ئاگادار بکەنەوە بەڵکو ببنە بەشێک لەو گروپانەی کە هەوڵی کاریگەری لەسەر بیروڕای گشتی دەدەن؟
تەحەدای ئەخلاقی بریتییە لە پێناسەکردنەوەی ئەوەی کە ڕۆژنامەگەری سەربەخۆ لە بەرژەوەندی گشتیدا مانای چییە بۆ میدیایەک کە چەندین جۆری نوێی ڕۆژنامەگەری تێیدا دەردەکەون و بنەما سەرەتاییەکانیش تەحەدا دەکرێن.

ڕۆژنامەگەری قازانج نەویست و کارگێڕی

کەمبوونەوەی خوێنەران و قازانجی میدیای سەرەکی، لەگەڵ کۆچکردنی هاووڵاتییان بە شێوەی ئۆنلاین، بووەتە هۆی ئەوەی ژوورەکانی هەواڵ ستافەکانیان بچووک ببنەوە. هەندێک لە ڕۆژنامەنووسان گومانیان لە بەردەوامبوونی مۆدێلی ئابووری کۆنی میدیای گشتی هەیە کە لەسەر بنەمای ڕیکلام و فرۆشتنی تیراژی دامەزراوە.
لە بەرامبەردا زۆرێک لە ڕۆژنامەنووسان بە پشتبەستن بە پارەی دامەزراوەکان و بەخشینەکانی هاوڵاتیان دەستیان بە ژووری هەواڵ و وێب سایتەکانی هەواڵ و سەنتەری ڕۆژنامەگەریی لێکۆڵینەوەی قازانج نەویست کردووە. بەشێک لە ڕۆژنامەنووسان دەچنە سەر ئینتەرنێت و داوا لە هاوڵاتیان دەکەن پارەیان بۆ بنێرن بۆ ئەوەی چیرۆک بکەن. دەتوانرێت ئەم ڕەوتە ناوببرێت “ڕۆژنامەگەری کارگێڕی” چونکە ڕۆژنامەنووس چیتر بە سادەیی ڕاپۆرت نادات لە کاتێکدا کەسانی دیکە (بۆ نموونە ستافی ڕیکلام) پارە بۆ ژووری هەواڵەکەیان کۆدەکەنەوە. ئەم ڕۆژنامەنووسانە خاوەنکارن کە هەوڵدەدەن پارە بۆ کارە نوێیەکانیان کۆبکەنەوە.
ئەو وەبەرهێنانە نوێیانە پرسیاری ئەخلاقی دەوروژێنن.
ئەم جۆرە ژوورە هەواڵانە تا چەند دەتوانن سەربەخۆ بن لە کاتێکدا ئەوەندە پشت بە پارەی ژمارەیەکی سنووردار لە بەخشەرەکان دەبەستن؟ چی ڕوودەدات ئەگەر ژووری هەواڵ بەنیازی ئەوە بێت چیرۆکێکی نەرێنی سەبارەت بە یەکێک لە دابینکەرانی سەرەکی دارایی خۆی ڕاپۆرت بکات؟ ئەم ژوورە هەواڵانە پارە لە کێ وەردەگرن؟ تا چەند شەفاف دەبن لەوەی کێ پارەیان پێدەدات و بە چ مەرجێک؟
تەحەداکە بریتییە لە بنیاتنانی ئەخلاقێک بۆ ئەم بوارە نوێیەی ڕۆژنامەگەری .

پەیامنێران بە بەکارهێنانی سۆشیال میدیا

زۆرێک لە ڕێکخراوە هەواڵییەکان هانی پەیامنێرەکانیان دەدەن کە سۆشیال میدیا بەکاربهێنن بۆ کۆکردنەوەی زانیاری و دروستکردنی “مارکە”یەک بۆ خۆیان بە دەستپێکردنی بلۆگ، پەیجی فەیسبووک، یان ئەکاونتی تویتەر بۆ خۆیان. بەڵام کۆمێنت کردنی ئۆنلاین دەتوانێت پەیامنێران بە تایبەت پەیامنێرانی لێدان بخاتە کێشەوە لەگەڵ سەرنوسەرەکانیان یان ئەو کەسانەی کە کۆمێنتیان لەسەر دەکەن، بەتایبەتی ئەگەر دەزگای هەواڵەکە بڵێت ڕاپۆرتی بێلایەنانە پێشکەش دەکات. بۆ نموونە، پەیامنێرێک کە ڕووماڵی هۆڵی شار دەکات، ڕەنگە لە ڕۆژنامەکەیدا بە بێ سۆزەوە باسی کاندیدێک بۆ سەرۆکایەتی شارەوانی بکات. بەڵام لە بلۆگەکەیدا ڕەنگە بۆچوونی بەهێز دەرببڕێت و بڵێت کاندیدەکە سیاسەتمەدارێکی بەدڵ نییە و ناکارامەیە. ئەم جۆرە لێدوانانە دەبێتە هۆی ئەوەی کاندیدەکە گلەیی لە بێلایەنی پەیامنێرەکە بکات.
تەحەدای ئەخلاقی بریتییە لە پەرەپێدانی ڕێنماییەکانی سۆشیال میدیا کە ڕێگە بە پەیامنێران دەدات بە جیهانی میدیای نوێدا بگەڕێن بەڵام سنوورێکی گونجاو بۆ شرۆڤەی کەسیش دابنێن.

ڕۆژنامەنووسی هاوڵاتی و بەکارهێنانی ناوەڕۆکی هاوڵاتی

یەکێک لە پرسە سەختەکانی “ئاسۆیی” کە لە سەرەوە ئاماژەی پێکرا، ئەوەیە کە ئایا ژوورەکانی هەواڵ دەبێ هەموو جۆرە ڕۆژنامەنووسێک بە هەمان ستانداردی سەرنوسەری بهێڵنەوە؟ بۆ نمونە پێویستە داوا لە ڕۆژنامەنووسانی هاوڵاتی بکرێت کە هاوسەنگ و بێلایەن بن؟ ئایا ئەو ڕۆژنامەنووسانەی کە وێب سایتێکی ژووری هەواڵ بەڕێوەدەبەن دەتوانن پێش هاوکارەکانیان، پەیامنێرە چاپکراوەکان، لەسەر چیرۆکێک ڕاپۆرت بکەن؟ بە واتایەکی تر، ئایا دەبێ پەیامنێرانی چاپکراو بە ستانداردێکی بەرزتر لە پشتڕاستکردنەوەی پێش بڵاوکردنەوە ڕابگیرێن؟
جگە لەوەش، لەگەڵ بچووکبوونەوەی ستافی ژووری هەواڵ، و گەشەکردنی جەماوەریی هەواڵە ئۆنلاینەکان، ڕێکخراوەکان زیاتر توانایان هەیە، و ئامادەن هاوکاری هاوڵاتیان بکەن لە ڕووماڵکردنی کارەسات و ڕووداو و هەواڵە سەرەکییەکانی تر. ئەو هاووڵاتیانەی کە ڕووداوەکان لە مۆبایلەکانیانەوە دەگرن دەتوانن دەق و وێنە بگوازنەوە بۆ ژوورەکانی هەواڵ.
ژوورەکانی هەواڵ پێویستە پرۆسەیەک بۆ ئەو ماددانە دابنێن کە هاووڵاتیان دابینی دەکەن، کە لەوانەیە ساختە یان لایەنگری بن. چۆن سەرچاوەکان دەستنیشان بکرێن؟ تا چەند پشکنینی پێویست بۆ جۆرە جیاوازەکانی چیرۆکە؟ ئایا پێویستە بەشداربووانی هاوڵاتی لە ستانداردەکانی سەرنوسەری ژووری هەواڵ ئاگادار بکرێتەوە؟
پرسیاری ئەخلاقی ئەوەیە کە ئایا دەتوانرێت ئەخلاقی میدیایی بنیات بنرێت کە نۆرمەکانی بە شێوەیەکی بەردەوام لە سەرانسەری هەموو پلاتفۆرمە میدیاییەکاندا جێبەجێ بکرێن. یان ڕووبەڕووی ئاسۆی هەبوونی کۆمەڵە نۆرمێکی جیاواز بۆ پلاتفۆرمە میدیاییە جیاوازەکان دەبینەوە؟

ئەخلاقی وێنەکان

لە کۆتاییدا ئەو پرسە ئەخلاقییە نوێیانە هەن کە بەهۆی سەرهەڵدانی تەکنەلۆژیای وێنەی نوێیەوە وروژێنراون. ئەم وێنانە هەم وێنە و هەم ڤیدیۆ لەخۆدەگرن. هاووڵاتیان و ڕۆژنامەنووسانی پیشەیی ڕێگەی نوێ و ئاسانیان هەیە بۆ گرتن و گواستنەوەی وێنە، وەک مۆبایلەکان کە لە ڕێگەی تەکنەلۆژیای بێ وایەرەوە بەستراوەتەوە بە ئینتەرنێتەوە. تەکنەلۆژیای نوێیان هەیە بۆ گۆڕین و دەستکاریکردنی ئەم وێنانە.
ئەم یەکگرتنە لە ئاسانکاری گرتن و ئاسانکاری گواستنەوە و ئاسانکاری دەستکاریکردن بنەما تەقلیدییەکانی فۆتۆ ڕۆژنامەگەری دەخاتە ژێر پرسیارەوە کە بۆ گرتن و گواستنەوەی نادیجیتاڵی وێنە و ڤیدیۆ پەرەی پێدراوە.
وەک لە سەرەوە ئاماژەمان پێدا، مەسەلێک ئەوەیە کە ئایا ژووری هەواڵەکان دەتوانن متمانە بە وێنە بە ئاسانی دەستکەوتووەکانی هاووڵاتیان و ڕۆژنامەنووسانی هاووڵاتییان بکەن؟ نێرەر کێیە و چۆن بزانین کە ئەم وێنەیە بەڕاستی ئەو ڕووداوەیە کە باسی لێوە دەکرێت؟
بابەتێکی تر ئەوەیە کە ئایا ڕۆژنامەنووسێک یان هاووڵاتییەک تەکنەلۆژیای بەکارهێناوە بۆ دەستکاریکردنی وێنەکە، بۆ نموونە بۆ زیادکردنی شتێک بۆ وێنەکە یان بۆ دەرهێنانی شتێک. دەستکاریکردنی وێنەکان ئەوەندە وەسوەسەئامێزە کە ژوورە هەواڵییە سەرەکییەکان لە ماوەی دەیەی ڕابردوودا زنجیرەیەک فۆتۆ ڕۆژنامەنووسیان لە کارەکانیان دوورخستەوە بۆ ئەوەی کارە ساختەکان بێهیوا بکەن.
تەنانەت بە دەستکاریکردنیشەوە، هەموو پرسەکان ڕوون نین.
زۆرجار ڕۆژنامەنووسانی فۆتۆ باس لەوە دەکەن کە چۆن ڕێگەپێدراوە لایەنە ‘تەکنیکییەکانی’ وێنەیەک بگۆڕدرێت وەک گۆڕینی کەمێک لە تۆن یان ڕەنگی وێنەیەک. بەڵام لە هەر گۆڕانکارییەکی زیاتردا هێڵەکە دەکێشن. گۆڕینی مانا یان ناوەڕۆکی وێنەکە بۆ ئەوەی بینەران بەلاڕێدا ببات بە نائەخلاقی دادەنرێت.
بەڵام هێڵی نێوان گۆڕانی تەکنیکی و گۆڕانکاری مانا هەمیشە ڕوون نییە. دروستکەری وێنە دەتوانێت ڕەنگەکانی وێنەیەک بەرز بکاتەوە تاوەکو تەواو جیاواز بێت لە وێنەی ئەسڵی شتەکە یان ڕووداوەکە.
هەروەها ڕەنگە سەرنوسەران بڵێن کە گۆڕینی وێنە بۆ بەرگی گۆڤارەکانی مۆدە (و جۆرەکانی تری گۆڤار) دروستە بەو پێیەی بەرگەکە کارێکی ‘هونەرییە’ بۆ ئەوەی کڕیاران ڕابکێشێت لەکاتێکدا بە ستاندی گۆڤارەکاندا دەگەڕێن.
جارێکی تریش زۆر شت هەیە کە ئەخلاق بیکات بۆ ڕوونکردنەوەی بنەماکانی دروستکردنی وێنەی بەرپرسیارانە و چۆن ئەو بنەمایانە بۆ حاڵەتە سەختەکان دەگونجێن.

سه‌رچاوه‌كانی ئه‌م بابه‌ته‌
خوێندنەوەکان لەسەر ئەخلاقی میدیای دیجیتاڵی:
ئێس، چارڵز. ئەخلاقی میدیای دیجیتاڵی . کامبریج: چاپخانەی پۆلیتی، ٢٠٠٩.
هاوڕێ، سیسیلیا و جین سینگەر. ئەخلاقی ڕۆژنامەگەری ئۆنلاین: نەریت و گواستنەوەکان . ئارمونک، نیویۆرک: ئێم ئی شارپ، ٢٠٠٧.
وارد، ستیڤن جەی ئەی “ئەخلاق بۆ ڕەوتی سەرەکی نوێ.” لە ڕۆژنامەنووسی نوێ: ڕۆڵ، لێهاتوویی و بیرکردنەوەی ڕەخنەیی، وەرگێڕان. پاوڵ بێنێدێتی، تیم کۆری و کیم کیرانس، ل313-326. تۆرۆنتۆ: بڵاوکراوەکانی ئیمۆند مۆنتگۆمێری، ٢٠١٠.
وارد، ستیڤن جەی ئەی “ئەخلاق بۆ ژووری هەواڵی لێکۆڵینەوەی نوێ.

بیرمەندبوون(بیریاربوون)be a thinker نەک هەر لەناو ئێمە، بگرە ئێستا لە جیهانیشدا گەیشتووەتە چڵەپۆپەی قەیران. ئەوە کێشە گەورەکەی ئێمە نییە،ئەوەی ئێمە ئەوەیە،کە زۆر بێ بیرمەندین(بێ بیریارین)؛ دەمێكیشە ئاوا دەمەکانمان بێ بیرمەند(بێ هزرەڤانی گەورە) بەسەردەبەین و ئەوەش کاردانەوەی خراپی لەسەر سەرلەبەری گوتاری هزریی و ڕوناکبیرییمان داناوە.
ڕاستە دەرکەوتنی بیرمەند(ئەندێشەمەند)/ The Thinker Le penseurڕووداوە، لێ بیرمەنددروستبوونیش کارێکی ئاسان نییە. چونکە بیرمەندبوون(هزرەڤانبوون)لە ئێستادا لە گشت شوێنێکدا لەناو نادیارییدایە. بۆیە لەم نووسینە کورتەدا دەلاقەیەک بە ڕووی گفتوگۆی بوونی بیرمەنددا دەکەینەوە و هەر لەم سەرەتایەشەوە بە دڵێکی کەیلەوە ئاماژە بەوەدەکەین، کە ئێمەی کورد زۆر بێ بیرمەندین. بێ بیرمەندیش کارەساتە، پڕ لە خەمناکییە، بەزۆری بۆ ئەوانەی لە گرنگیی (بوونی بیرمەند) حاڵیین. نەتەوەیەک کە، بیرمەندی نەبوو، یان قەیرانی بیرمەندبوونی هەبوو کێشەی بووناویشی دەبێت.
کەواتە لەو سۆنگەیەوە دەکرێت بپرسین: کێ بیرمەندە؟یان چی بیرمەند دەکاتە بیرمەند؟کاری بنەڕەتی بیرمەند چییە؟چۆن بیرمەند دروستدەبێت؟بۆدەبێت بیرمەندبیین؟بۆ دەبێت نەتەوەکان خاوەنی بیرمەندی خۆیانبن؟کێ جورئەتی ئەوەدەکات مێژووی بیرمەندیی ئێمە بنوسێتەوە؟دروستبوونی بیرمەند ساتەوەختی خۆی نییە؟باشە بیرمەندبوون دیاردەیەکی هزریی ئاڵۆزە یان جۆرێکیترە لە دیاردە؟حیزب(سیاسەت) بیرمەند دروستدەکات؟ یان چاترە بپرسین دەسەڵات بیرمەند دروستدەکات؟
کێ بیرمەندە؟بیرکردنەوە کردەی سەرەکی بیرمەندە. بیرمەند ئەو جۆرە تاکانەی کۆمەڵگەن،کە تێفکرین، تێڕامان، لە بیرۆکە گرنگ و مانادارەکان دەکەن. گشت دەم و چاخێکیش بیرمەندی خۆی هەیە، چونکە هەموو دەم و چاخێک بیرکردنەوەی خۆی بەرهەمدێنێت. هاوکات کاری بیرمەند بەرهەمهێانی بیرە؛ ئەم بیرەش بۆ کردنەوەی گرێکانە، چارەسەریشە بۆ کێشەکان و دادوەریکردن بەسەر تێڕامانەکانی ئەوی دیکەوە.
بیرمەند لەبەرئەوەی خاوەنی دەسەڵاتێکیی هزرییە قوڵبیردەکاتەوە.وەکیتر، عەقڵ خستنەگەڕ کاری سەرەکی بیرمەندە، بەوە دەگاتە بیرۆکە و بۆچوونگەلێک،کە بوونیان بۆ دادوەرییکردن بەسەر کێشە و بڕیارەکاندا گرنگ و پێویستە. بەمجۆرە، بیرمەند مرۆڤێکی بیرکەرەوەیە، بیرکردنەوە و تێڕامان لە دیاردەکانی ناو بوون و ژیانی تاکەکان ئیشی ڕاستەقینەی بیرمەندە. بیرمەند خودێکی بیرکەرەوەی بەردەوامە،توانای بیرکردنەوەی جیا و جۆراوجۆری هەیە. کەواتە،ئەوە بیرمەندە پەرەدەدات بە بیرکردنەوەی ڕەخنەیی و داهێنانیی.
وێڕایئەوە، بیرمەند کار لەسەر لایەنی تێیۆریی بیریش دەکات. واتە بیرمەند بیری پەتیش بەرهەمدێنێت. چونکە بیری بیرمەند بیرێکی داڕێژراوە، دەکرێت پوخت و وشک بێت، هاوکات شایانی پەرەپێدان و بەرەوپێشەوەبردنیشە. بیری بیرمەندان،کە ئاگایی مرۆڤ پێشدەخەن وێناش لەسەر جیهان و بوون دروستدەکەن. ئەوەی بیرمەندەکان بەرهەمیدێنن بەرهەمی عەقڵە، عەقڵێکی پەتی.
کەواتە لەو دیدەوە دەشێت بگوترێت، فراژوتنی(گەشەکردنی) بیر(هزر) لە گشت کۆمەڵگەیەکدا کاری بیرمەندانە. بیرمەندیش لەمیانەی هۆنینەوەی بیرییدا سەرسەختانە ئاڵنگارییە مرۆیی/کەسییەکان دەخاتەڕوو و کێشە هەڵپەسێردراوەکانی دەمی خۆشی بێوچان ڕاڤەدەکات/ قسەیتیادەکات.
بۆ تیشک خستنە سەر ئەوەی گوترا، ئەوەش دەڵیین، کە بیرمەندبوون واتە تێڕامانی قوڵ؛ ئەڵبەتە دابڕانیش لە زۆرینە و ژیانی بێسەروبەر. ئەمەش بۆئەوەی تاکی بیرکەرەوە لەگەڵ خۆبوونی خۆیدا پەیوەستبێت، بۆئەوەی بیرمەند بتوانێت بیری ئازاد و نادوبارە بەرهەمبهێنێت. ئەمە بەو مانایەش دێت،کە بیرمەند لەناو قەرەباڵغی و خەڵکی ئاساییدا ناکارێت بهزرێنێت. ئەگەرچی لەمبارەوە تێگەیشتنی پێچەوانەش بوونی هەیە.
سەرباریئەوە، بیرمەند ناوێکی گەورە و هەمەلایەنە. ئەم کەسە ژیریی خۆی هەیە و ئەم ژیریەش بەردەوام بەکاردەبات، لەو ڕێگایەشەوە بیرکردنەوەی نوێ بەرهەمدێنێت.لەبەرئەوە بیرمەند تێفکرینی(تێهزرینی)لە هی ئەوانیتر ناچێت؛ جگەلەوەی کاری تێڕامانە، توانای خەمڵاندن و مەزەندەکردنیشی هەیە.
لای بیرمەند مەرام لە قاڵبوونەوە لە کێشە و دژوارییەکان مانای خۆی هەیە. بەدواداچوون و پەیگیری بیرمەندیش تێگەیشتنە قووڵەکان بەرهەمدێنێت؛ ئەوە بیری بیرمەندانە ڕامان دەچڵەکێنن و دەبنە هۆکاری خوڵقانی دید و تێڕوانین. بۆیە بیرمەندبوون پرۆسەیەکی مێژوویی هزرییە، هزر لەناو ئەو مێژووە بەچڕی بەشدارە. واتە بیریاریی پێڤاژۆیەکی(پرۆسەیەکی)سەختە، دەرکەوتنی خودی بیرمەندیش ڕووداوە، کە نوێکاری لەتەکخۆیدا بۆ مرۆڤایەتی دێنێت!
گرنگە لێرەدا هێمابۆئەوەشبکەین،کە بیرمەند جیایە لە رۆشنفکر(ڕوناکبیر) Intellectuals.بیرمەند بەرهەمهێنەری بیرە هەرچی رۆشنبیرە رۆشنبیریی(زانینی) لەسەر شتەکان هەیە و کاریشیان لەسەر دەکات. رۆشنبیر بەرهەمی بیریی بیرمەند بەکاردەبات تا قسەلەسەر دیاردەکانی کۆمەڵگە بکات. بیرمەند لەناو جیهانیی عەقڵی خۆیدا دەژیت، لەوێشەوە تێیۆریزە بەسەر جیهانی دەرەکییەوە دەکات. بیرمەندەکان بابەتیین، چونکە تێگەیشتنێکی عەقڵییان بۆ دیاردەکان هەیە و بەرپرسیارئامێزن و ئامانجیشیان لە ژیانا ڕوونە و کاریشی بۆدەکەن. بیرمەندەکان لەچاو رۆشنفکرەکان بە وردی بیر لە شتەکان دەکەنەوە، جیا لە خەڵکی ئاسایی قوڵتر دەڕوانە دیاردەکان و لەسەریشی دەوەستن و کراوەتر بڕیاردەدەن.
چۆن بیرمەند جیایە لە ڕۆشنبیر، ئاواش فەیلەسوف جیایە لە بیرمەند. فەیلەسوف سەروی بیرمەندە. ڕاستە خەسڵەتی هاوبەشیان هەیە، لێ فەیلەسوف بەرهەمهێنەرترە و پێکاتەییترە لە دروستکردنی بابەتی هزریی و تێفکرین. دێکارت گوتەنی،”ئەو نەتەوانە بەختەوەرن، کە فەیلەسوفییان هەیە”.
لەکۆتاییدا سەبارەت بە قەیرانی (بێ بیرمەندیی) ئێمەی کورد، ئەوەش دەڵێێن، کە لە هەرێم (بیرمەندبوون) پێکەنیناوییە.تۆ دەکرێت وەک (بیرمەند) ببینرێت کاتێک زۆر دەنوسیت؛ زۆر دەردەکەویت یان چەنەلێدەدەیت. بەدڵنیاییەوە، وەزیرمان زۆرە، ئەندامپەرلەمانمان زۆرترە، سیاسییمان هەر زۆر زۆرترە، هێندەی گشت وڵاتانی سکەندەنافیا ئەمانەمان هەیە، لێ بیریارمان نییە.
زۆربەمان لەوە حاڵینیین، کە هەڤبەندی(پەیوەندی) بیرمەند بە بیریارییەوە تاکە شتە، کە دەبێتە شاهۆکاری بیربەرهەمهێنان. کوا بیر بەرهەمهێنان لەناو ئێمە؟ ئاسان نییە کەسانێک بە بیرمەند ناوزەدکرێن تەنها لەبەرئەوەی دەنووسن یان بڕوانەمەیەکی زانکۆییان هەیە. زانکۆییبوون بووەتە ئامرازێک بۆ خۆشاردنەوە و وتاربێژتن بەو ناوەوە. تەنانەت شاعیربوون و رۆماننوسبوونیش؛ تادەگاتە سیاسییبوون بەشێکن لە کردەی نمایش. ئێمە پێویستمان بە شاعیرە بیرمەندە؛ سیاسییە بیریارە؛ رۆماننوسە هزرەڤانە.

ئازاد حەمە
پرۆفیسۆر لە فەلسەفە لە زانکۆی سلێمانی
————————————–

سەرنج:
هاوواتاکانی بیرمەند: هزرمەند، ئەندێشەمەند، هزرەڤان، بیریار.
هاوواتاکانی بیرمەندبوون: هزرەڤانبوون، بیریاربوون، ئەندێشەمەندبوون، هزرمەندبوون.

پێمخۆشبوو وەک خانمێک تەنیا خوێندنەوە بۆ جیهانبینی و تێڕوانینی شیعری خانمان نەکەم بەڵکو قەڵەمەکەم بۆ شیکاریی و وردبوونەوە بەنێو دەقە شیعرییەکانی پیاوانیش بخەمە کار.
جیاوازییەکان، ڕووئیاو بۆچوون و ئیلهامەکانی هزرو ڕۆح وەدەردەخەن، کەسایەتییەکان پێناسە دەکەن، ئاراستەو ئامانجەکان دیاریدەکەن، بۆ ئەمجارەیان قەڵەمەکەم ڕوو لە بەحری نووسین و ئیلهامی پیاوێکی جواننووس و هەست دانسقە دەکات و بە پۆشینی بەرگێکی ئەدەبییەوە مەلەی تێدا دەکات، ئەویش (تەڵعەت تاهیر)ی پڕ میهرە لە دونیای ئەندێشەو واقعدا.

تەڵعەت تاهیری جواننووس کاتێک دەقێک دێنێتە بوون، لەبەر شەوقی جوانی و ناواخنی وشەکانی خۆت پێ ناگیرێ بۆ نەخوێندنەوەی، لێناگەڕێی تا نەگەی بە هەقیقەتی مانای شیعریی
هێندە بەسەلیقە دەست بە وشەکانەوە دەگرێت تا ئاستی فەنابوون دەیانبات،
بە دێڕەکان ئەوین دەبەخشێتەوە،
پیتەکانی سەکۆن بۆ تێگەیشتن لە پەیامی عیشق و پیرۆز ڕاگرتنی، دەقەکانی واتلێدەکەن ژیرانە وێڵی گەڕان بەدوای ئەوینی ڕاستەقینەبی.
دەقەکانی هەمیشە زیدوو و نەمرن، بەجۆرێکن ئاوانابن هەردەم هەڵدێن، ئەو لێچوون و دووبارەکردنەوە هەمووکات ڕەتدەکاتەوە، حەزێکی عینادی بۆ نوێوتن و نوێ دەربڕین هەیەو هەرگیز ئامادە نییە دەستبەرداری ئەو خووە ئەرێنییەی خۆیبێ، لەمەشیاندا هەمیشە براوە بووە نەک دۆڕاو.

لە بەشی یەکەمی تێکستەکەی تەڵعەت تاهیردا خەمی لەدەستدانی کات و زەمەن و دەرفەت هەیە، دوورکەوتنەوەو دابڕان و یادو یادەوەریی، تێماو ڕوانینی وێنەی شیعرییەتی لەخۆگرتووە، زەمەنە پەراوێزخراوەکان هیچکات دەرفەتی پێکەوەبوون و ئاسوودەیی و خۆشبەختیی و لێکگەیشتن و پێکگەیشتنیان پێ نادرێت، جوانییەکان، یادەوەرییەکان، سەوداو ئاوێزانبوونەکان، خۆشبەختییەکان، ئومێدیان لەسەر هەڵناهێنجرێت، لەنێو ئاسوودەییەکی لەدەستچوودا نغرۆی ئەوینێکی بەسەرچوو دەبن، ئەوکاتەی ژیان سەرگەرمی تێکەڵبوونە لەگەڵ مرۆڤ، ڕۆحەکان تینوو و پەلەقاژێیانە بۆ گەشەکردن لەنێو ژیانێکی تەنراو لە ململانێ و سەخت و غەددار، باشییەکان بەهایان بۆ دانانرێت و تەنانەت هەڵگرتنیشیان لە یادو یادەوەرییدا بەر زریان و تۆفانی زەمەنی بێوەفا دەکەوێت و ڕاپێچیان دەکات بەرەو ونبوون و ناشتنیان بۆ ئەبەدییەت هاوشێوەی ڕەگی ناوی (نسیان) کە مانای ئینسانی لێوەهاتووەو ئەسڵییەکەی خۆی فەرامۆشکراوە.

رۆیشت و عەسرێک بەیەکەوە چایەکمان نەخواردەوە..
لە وێنەیەکی کۆنی ھەولێردا بینیم
ئەو گەڕەکەی ئێستا تیایدا دەژیت، کێڵگەی گەنم بوو، تا چاوبڕکا گیا لەوێنەیەکی وەستاودا دەلەریەوە، لەوانەیە شوێنی خانووەکەتان لەوێ ساباتی چا خواردنەوەی عەسرانی خێزانێکی جوتیار بووبێت.
کات تێپەڕی و جوتیار و سابات و گەنم، زەمەن ھاڕی و لەیادەوەریشدا بەربوونەوە.

خەمی داهاتوو هەمووکات بە تەوێڵی بڵندی تەڵعەت تاهیرەوه دیارکەوتووە، خەمی دۆزینەوەو پەیبردن بە جوانییەکان و دۆزینەوەی خۆشبەختیی ئەوکاتی ڕابردووی شۆخەکەی کە ئێستا بەدویدا وێڵەو عەوداڵی گەڕاندنەوەو سۆراخکردنییەتی، هەموو کۆڵان و گەڕەکەکان، لەبری ئەوەی ئێستا ئەوی لێبێت، یادگارییەکانی لێن، کەسێکی لە ڕووخسار جوان و لە ناخ شەکەت و خەمباری بەئازاری هاوشێوەی ئەوی لێیە وەک تاقە گوڵەی کە دەبێتە دەرفەتی کۆتایی تەمەنی و بژێویی بۆ ژیانی کەسێکی ترو قوربانییدان.

خەمی ئەوەمە، دەزانم لە وێنەیەکی داھاتوودا، پاش سەد ساڵێک، کەس نازانێت کەسێک لەم خانووەتان دەژیا بەناوی تۆوە، کەسێکی جوان و خەمبار، خەمبار وەک ئەو تاقە گوڵەی بەتەنیا ماوەتەوە لەناو سەبەتەی گەنجێک لە ترافیکدا دەیفرۆشێت.
ئەو هەسارەیەی تۆی لێیت
پاش چەند جارێک سووڕانەوەی ئەم ھەسارەیە: قەڵات ناوی ئێمەش دەخاتە تۆمارە ونەکەی سەنحاریبەوە.. زیندوێتی قۆڵی سڕبووی بەھێواشی لەژێر سەرماندا دەرھێناوە..
کۆڵان ماوە و من نەماوم بێم، سەعات لەبازاڕ دەمێنێ و مەچەکت نا، ملپێچ لەدوکانەکاندا ھەیەو گەردنت نا.

ئەو گازندەیەی تەڵعەت تاهیر لە خەڵکیی بێ مەڵامەت نییە لە ئازارو ژان، لە دەربەست و بێدەربەست، لە باشیی و خراپیی، خۆشبەختیی و بەدبەختیی، بیرکردنەوەو بەراوردکردن لەنێوان هەبوون و نەبوون، چاک و خراپ، باشییەکان و خراپییەکان، ئەو هاوکێشانەیە کە هەردەم بۆ دۆزینەوەی شیکارییەکەیان سەرقاڵدەبێ تا بیکاتە قەسیدەیەک بۆ ناسینەوەی جوانیی ئینسان و بەها ئینسانییەکان لەڕێی پەیبردن بە نیعمەتە پێدراوەکانەوە
ئەو! خەڵکانێک مەبەستییەتی کە تەنراون لە نیعمەت و بەرەکەت و چێژی ژیان گەیشتووەتە سەراپای باڵایان و لەوپەڕی نازو نەوان، کەچی لە بنەڕەتتدا ڕۆحیان تینووی قومێک ئەوینەو بێخەمبوونە لە چەشتنی ئەو ئاسوودەییە، هیچکات لە بیری هەڵمژینی هەوای خۆشبەختی و چێژوەرگرتن لە ڕۆژە تایبەت و دووبارەنەبووەکان نەبوونە، بێ شک هیچ خۆشبەختییەکیش بەرامبەر ـەوە نییەو نابێ کە لە گەڕانەوە بۆ خەونەکانی منداڵیی وەدەستتدەکەوێت،
ئەمەش لای هەندێک لەگەڵ گەورەبووندا دەبێ و لای هەندێکیش بێ نرخ و وەک نەبوو هەژمار دەکرێت.
خەڵکی بێ ئاگا لە ژان و ژیان هیچکات گوێی بە نیعمەتەکان نەداوە، شەیدای زەڕڕەیەک لە پەیداکردنی ئەوین نەبووە، تامی خۆشبەختی و ڕۆژە تایبەتەکانی نەچەشتووە، چاوەڕێی ئەوەی لێ ناکرێ مەیلی بۆ خەونێکی مناڵیی بگەڕێتەوە

خەڵک کولیچەو شەربەتی مێووژ دەکڕن و منیش لە گۆڕێکدا بۆ بیستنی ئایەتێک چاوەڕێی بەرەبەیانی جەژنانم..
کە بیردەکەمەوە شانە لە پرچت بەتەمەنترە.
چەرخی ھەڵواسراوی تەنیشت تەباخەکەت لە پەنجەت زۆرتر دەژی.

پێشبڕکێی زەمەن خۆشبەختی و ئاسوودەیی ئەتۆرێنێ، چونکە چینەکان لە ژیاندا دیاریکراون و هەریەکەو بەشی خۆی پێدراوە، بێهێزت دەکات و ماندووی دەستی ڕۆژگارت دەکات، ڕۆژگار خەم و ئازارەکان کەمناکاتەوە، کاتێک باسی پارچە تەنەکەیەکی بەر ماڵی ئەوینە ونبووەکەی دەکات کە ئێستا هەموو خەمی دۆزینەوەو سۆراخکردنییەتی، کە زەنگێکی ئاگادارکردنەوەی ماڵان دەپارێزێت، ئەو زەنگەی کە دەنگی هەرگیز کپناکات و ون نابێت، هاوشان لەگەڵ ئەو پێکەوە گرێدانە نەبوونی دەنگی شۆخەکەی کە بۆ هەمیشە ونە گازندەیەکی واقعییانەو شیاو دەکات، توڕەیی خۆی لەو ونبوون و نادیارییە دەنوێنێت و ناڕەزاییەکی دروست و شیاوی باس دەردەبڕێت و، شەکەتیی خۆی لە گەڕان بەدوایداو نەدۆزینەوەی بۆ ئەبەد دەردەخات و بە نائومێدییەوە بەو جۆرە دوا قسەی خۆی بە پەیام بۆ دەنگێکی ونبووی ئەبەدیی دەنێرێت کاتێ دەڵێت، ئازیزم تا دەرفەت بوو پێکەوە وەک دوو ئەویندار عەسرانێکمان نەکرد بە ژوان و (چــا)یەکی تێدا بخۆینەوە.

لەپێشبڕکێی زەمەندا گوارە لە گوێت دەباتەوە.
جانتا لەپێستت و عەینەک لەچاوت و پێڵاو لە قاچت نەمرترن، کە دڵنیام ئەو پارچە تەنەکەیەی جەرەسی بەر دەرگاتان لەباران دەپارێزێت دەمێنێتەوە و دەنگت ونبووە:
لەخۆم و دنیا توڕە دەبم، تا دەرفەت ھەبوو ئازیزم..
عەسرێک بەیەکەوە چایەکمان نەخواردەوە.
ــــــــــــــــــــ
تەڵعەت تاهیر
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
ڕەنگین مەلا سەمەد
نووسەر و ڕۆژنامەنووس

لە ڕۆژی دووشەممە ڕێکەوتی 8 ی مانگی ئەیلولی ئەمساڵدا نیپاڵ گەورەترین خۆپیشاندانی توندوتیژانەی جەماوەری بەتایبەت لە پایتەختی ئەو وڵاتە کاتماندۆ بەخۆوە بینیوە.

ڕق و بێزاری کەڵەکە بووی جەماوەری چەوساوەی نیپاڵ ، بەڕووی حاکمانی وڵات وئەو پارتە چەپە ناسیۆنالیستیانە وەک پێکهاتەی دەسەڵاتی سیاسی لەو وڵاتەدا تەقیەوە ، کە بە درێژایی ساڵانێکی زۆرە لە سەر حوکمن ، بەتایبەت دوای داخستن و قەدەغەکردنی تۆڕە کۆمەڵایەتیەکان و بەرنامە دیگیتاڵە تایبەتیەکانی پەیوەندیگرتن لەو وڵاتەدا .

سەرەتا لەبەر گرنگی شوێن و هەڵکەوتەی جوگرافیایی وڵاتی نیپاڵ کە کەوتۆتە دامێنی چیاکانی هێمالایا ، وە نزیکایەتی ئەم وڵاتە لەگەڵ هیندستان و چین وبەنگالادش و سریلانکاو ، وە دواتر کارکردی ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆی هەر بزووتنەوەیەکی سیاسی ڕادیکاڵ یان شۆڕشگێڕانە کە لەم وڵاتانەدا دێنە ئاراوەو سەر هەڵدەدەن ، ڕەنگدانەوەی خۆی ئەبێت لەسەر ئاسۆی خەباتی چینایەتی و سیاسی لە نیپاڵ و ە بە پێچەوانەشەوە ، هەر بەم هۆیەوە ڕەنگە نیپاڵ ئەگەری ئەوەی لە خۆدا هەڵگرتبێت ، کە ببێتە میحوەری گۆڕانکاریەکان لە وڵاتانی ئەو ناوچەیەو ، تەواوی ئاسیاو بگرە پێشبینی کۆپیکردنی ئەم ئەزموونەی (نەوەی Z ) لە وڵاتانی تری جیهانیش ئەکرێت .

هەربۆیە هەلومەرجی خۆیی و ئۆبژەکتیڤی ئەو ناوچەیەو نیپاڵ، ئەوە ئەخوازێت کە ئاوڕێک لە مێژووی سیاسی ئاڵۆزو پێچیدەی ئەو وڵاتە بدرێتەوە وە کارکردی ئابوری و سیاسی وە فەرهەنگی خەباتکارانەی ئەو پارتە سیاسیانەی کە لەو وڵاتانەدا هەبووە چیە و چۆن بووە ؟

وە چۆن توانیویانە خەباتی خودی چینی کرێکارو چەوساوەکانی ئەو وڵاتە بەلاڕێدا بەرن و چەواشە بکەن ؟

بەدرێژایی ئەو چەند ساڵەی کە بەدوای کۆتایی هاتنی حوکومەتی مەلیکیدا هاتوە لە دوای ساڵی 2008 وە ، نیپاڵی بەرەو قۆناغێکی تازەی چەندایەتی و چۆنایەتی خەباتی چینایەتی گواستۆتەوە ، وە چینی کرێکار و چەوساوەکانی تر وەک جوتیارانی هەژار وگەنجان و لاوانی خستۆتە بەردەم دووڕیانێکی نوێی خەباتی چینایەتی و سیاسی لەو وڵاتەدا ، دوو ڕیانێک کە هەرچی زیاتر ڕۆڵی پارتە ( کۆمۆنیستی و چەپەکانی ) لەوڵاتەدا خستۆتە بنبەست و قەیرانێکی سیاسی گەورەوە ،وە جیهانبینی ڕیفۆرمیستانەی مائۆیستانەیان ،هەرچی زیاتر بۆ جەماوەری ستەمدیدەی ئەو وڵاتە ڕۆشنتربۆتەوە ، وە زەمینەیەکی فیکری و سیاسی لەبارتری دروستکردووە ، بۆ سەرهەڵدانی بزووتنەوەیەکی شۆڕشگێڕانەی مارکسیستی .

لە ئاکامی ئەم خرۆشانە جەماوەریانەی 8ی مانگی ئەیلولدا ، کە لاوان و گەنجانی( نەوەی Z) لە نیپاڵ پێی هەڵسان وە بەسوود وەرگرتنیان لە بەرنامە دیگیتاڵیەکان لە پێناوی ڕێکخستنی ئەم ڕاپەڕینە جەماوەریە ، وە توانیان سەرو سیما بە جوڵانەوەیەکی ناڕەزایەتی نوێی تایبەتمەند بدەن ، وە بگەن بە ئاستێک لە هێزو توانایی خۆیان ، کە سەرۆک کۆماری نیپاڵ ناچاربکەن ، کە بڕیار بدات دانیشتنەکانی پەرلەمان هەڵپەسێرێت و تاهەڵبژاردنێکی تر ڕایانبگرێت ، شانبەشانی ئەم بڕیاڕەی سەرۆک کۆمار کە پەرلەمانی لە کارخست ، سوپای فەرمی نیپاڵ پەیوەندی کردوە بە گروپێکی دیاریکراو لە هەڵسوڕاوانی لاوانی ڕاپەڕیوی نیپاڵ کرد ، بەناوی ( Hami Nepal) ، بەڵام ئەوەی لێرەدا شایانی باسکردنە ، ئەوەیە کە شوناسنامەی سیاسی ئەم گروپە نادیارەو ، خۆیان بە گروپێکی (سەربەخۆ !) لە قەڵەم ئەدەن.

بەگوێرەی ئەو پەیوەندیەی کە سوپا لەگەڵ ئەواندا کردویەتی ،سوپا ئەوانی ڕاسپاردووە ، کە سەرۆک وەزیرانێکی کاتی لەناو خۆیاندا هەڵبژێرن ، تا بتوانێت ئەم ماوەی شەش مانگەی کەلە بەردەمیاندایە بگوزەرێنێت ، تا هەڵبژاردنێکی داهاتوی تر ، کە بڕیاڕە لە مانگی ئازاری ساڵی 2026 دا ئەنجام بدرێت.
ئەوەبوو ئەو ڕاسپاردەیەی کە سوپای میللی پێی سپارد بوون بەئەنجام گەیاندو ، توانیان بەو بڕیاڕە بدەن کە ( سۆشیلا کارکی – Sushila Karki ) تەمەن 73 ساڵ وەک سەرۆک وەزیرانێکی کاتی هەڵبژارد. دەستنیشانکردن و بڕیاڕدانی ئەم گروپە کە ( سۆشێلا کارکی – ) ببێتە سەرۆک وەزیرانێکی کاتی ، ڕەزامەندی سەرۆک کۆمارو سوپای فەرمی میللی نیپاڵیشی بەدوای خۆیدا هێنا .

ئەم هەڵچوون و خرۆشانە جەماوەریانە کە لە پایتەختی ( کاتماندۆ) وە شارەکانی تر ڕوویان دا، بوونە هۆی کوژرانی لانی کەم 75 کەس، وە بریندار بوونی زیاترلە 2100 کەس ، وە هەڵاتنی نزیکەی ١٣ هەزار زیندانی .

بێگومان ئەمە یەکەمین ڕووداو و ڕاپەڕین و گۆڕانکاری سیاسی نییە لەم وڵاتە ، وە دوایەمینیش نابێت ، وە ڕەگ وڕیشەی قوڵی ئابووری و سیاسیان هەیە ، هەروەها بەهۆی کارکردی خراپی حوکمڕانی بۆرژوا نیشتمانیەکانی نیپاڵ و پارتە ڕیفۆرمیستە مائۆیستەکانی هەمیشە کۆمەڵگای نیپاڵ لە قەیرانێکەوە بۆ قەیرانێکی تر درێژەیان بە حوکومەتەکانی خۆیانداوە .

هەربۆیە واپێویست دەکات کە بە وردی ئاوڕێک لە بنەمای بەرنامە و پایەی فیکری و سیاسی پارتە سیاسیەکانی ئەو وڵاتە لە ڕابوردودا بدرێتەوەو، وە ئاسۆی خەباتی سیاسی و چینایەتی ئەو ناوچەیەو لانی کەم نیپاڵ هەڵبسەنگێندرێت .

درێژەی هەیە …..

سابیر .م
29.9.2025

)سپۆیڵی تێدایە) لە ئاگایی( (consciousness مرۆڤایەتیدا، چەمکی “ماڵ” وەک ئارکیتاپێکی نەگۆڕ و بنەڕەتی بوونی هەیە؛ ئەو شوێنە جوگرافی و دەروونییەیە تێیدا مرۆڤ لە گەردووندا هەست بە جێگیری دەکات و ناسنامەی خۆی بنیات دەنێت، فەیلەسوفی فەڕەنسی گاستۆن باشالر، لە “پۆیتیکای شوێن” )Space of Poetics The)، ماڵ وەک “یەکەم گەردوونی ئێمە” و “گۆشەی ئێمە لە جیهاندا” وەسف دەکات، بە بڕوای باشالر، ماڵ تەنها کۆمەڵێک دیوار و سەقف نییە؛ بەڵکو ئامرازێکە بۆ شیکردنەوەی ڕۆحی مرۆڤ و پانتاییەکە بۆ خەونبینین )reverie)، ماڵ شوێنێکە خەون و یادەوەرییەکانمان تێیدا لەدایک دەبن، گەشە دەکەن و لەبیری دەکەین، باشالر جیاوازی دەکات لەنێوان شوێنە جیاوازەکانی ماڵدا: ژێرزەمین هێمای نائاگا و ترسە شاراوەکانە، لە کاتێکدا سەربان نوێنەری عەقاڵنییەت و خەیاڵە ئاسمانییەکانە، ماڵ ئەو شوێنە پیرۆزەیە تێیدا “بوون”ی مرۆڤ لە بەرامبەر “نەبوون”ی گەردوونی دەرەوەدا، هەست بە ئۆقرەیی دەکات، ماڵ پەناگەیەکە لە زریانەکان، نەک تەنها زریانی کەشوهەوا، بەڵکو زریانی ژیانیش، لێرەوە، ژانری ترس، لە بەرزترین ئاستی کاریگەرییدا، ئەرکی سەرەکیی خۆی لە هەڵوەشاندنەوەی ئەم گەردوونە ئارامەدا دەبینێتەوە، سینەمای ترسناک بە شێوەیەکی سیستماتیک کار لەسەر لەقکردنی بناغەکانی ئەم پەناگە دەروونییە دەکات و دەیکاتە شانۆی ترس، ئەگەر ماڵ دواین قەاڵی ئاسایش بێت، ئەوا ترسناکترین سیناریۆ ئەوەیە ئەم قەاڵیە لە ناوەوە داگیر بکرێت یان هەر لە بنەڕەتدا قەاڵیەکی پووچ و ناسەقامگیر بووبێت، ئەم پرۆسەیە بە وردی لە چەمکی دەروونشیکاریی فرۆیدیدا، واتە “ناهەمواری” (Unheimliche Das یان Uncanny The)، ڕەنگ دەداتەوە، فرۆید “ناهەمواری” وەک “ئەو جۆرە ترسەیە دەگەڕێتەوە بۆ شتێکی لەمێژینە ئاشنا و ناسراو” پێناسە دەکات، وشەی ئەڵمانی Heimlich بە واتای “ماڵی ئاشنا، نهێنی و شاراوە” دێت، بەاڵم کاتێک ئەم وشەیە دەگاتە سنوورەکانی خۆی، دەگۆڕدرێت بۆ دژەکەی، Unheimlich، واتە “نامۆ و نائاشنا”، ترس کاتێک کاریگەرە لە شتێکی ئاشناوە سەرچاوە بگرێت لەناکاو نامۆ دەبێتەوە؛ وەک بووکەڵەیەک زیندوو دەبێتەوە، یان وەک ماڵێک دەبێتە تەڵە، فیلمی ناوازەی “هاڵۆوین” )١٩٧٨) لە دەرهێنانی جۆن کارپێنتەر، بە شێوەیەکی بێوێنە ئەم پرۆسەی دیکۆنستراکتکردنە ئەنجام دەدات، ئەم فیلمە تەنها چیرۆکی بکوژێک ناگێڕێتەوە هێرش دەکاتە سەر ماڵێک، بەڵکو شیکارییەکی ورد و فرەڕەهەندە بۆ چۆنیەتیی گۆڕینی خودی ماڵ لە چەمکێکی heimlich ەوە بۆ چەمکێکی unheimlich، فیلمەکە لە سەردەمێکدا بەرهەم هات )کۆتایی حەفتاکان( کۆمەڵگەی ئەمریکی بە قۆناغێکی پڕ لە گومان و نائارامیدا تێدەپەڕی، دوای جەنگی ڤێتنام و ئابڕووچوونی واتەرگەیت، متمانە بە دامەزراوەکانی وەک حکومەت و پۆلیس لە نزمترین ئاستیدا بوو، “هاڵۆوین” ئەم بێمتمانەییە کۆمەاڵیەتییە وەردەگێڕێت بۆ ترسێکی بوونگەرایی )existential)، ئەو ڕاستییە تاڵە ئاشکرا دەکات، ترسناکترین دێوەزمەکان ئەوانە نین لە دەرەوەی دەرگاکانمانن، بەڵکو ئەوانەن لەخودی ناوەوە، لەناو دیوارەکانی ماڵەکانماندا، چاوەڕێ دەکەن، فیلمەکە بە یەکێک لە کاریگەرترین و تەکنیکیترین دیمەنە دەستپێکییەکانی مێژووی سینەما دەست پێدەکات، گرتەیەکی درێژی چوار خولەکیی بێ پچڕان )take long )لە ڕوانگەی کەسی یەکەمەوە )shot POV )وێنە گیراوە، بینەر ڕاستەوخۆ دەخاتە ناو چاوی بکوژێکی نەناسراوەوە، ئەم تەکنیکە تەنها نمایشێکی هونەری نییە، بەڵکو ئامرازێکی دەروونییە، بینەر لەجیاتی ئەوەی لە دوورەوە چاودێری ڕووداوەکان بکات، دەبێتە بەشداربوویەکی چاالک و بێدەنگ لە تاوانەکەدا؛ ئێمە ناچار دەبین جیهان لە چاوی دڕندەیەکەوە ببینین و هەست بە کۆنترۆڵی ئەو بەسەر بارودۆخەکەدا بکەین، ئەمە یەکەم هەنگاوی تێکشکاندنی ئاسایشی دەروونیی بینەرە، کامێراکە/بکوژەکە بە دزییەوە لە پەنجەرەی چێشتخانەی ماڵێکی ئاساییەوە سەیری ژوورەوە دەکات، ئەم نیگا دزێوە،دەتوانرێت وەک نموونەیەکی سینەمایی “نیگای نێرانە” )gaze male)ی لۆرا مۆلڤی ببینرێت، یەکەم پێشێلکاریی پیرۆزیی شوێنی تایبەتە، پاشان، بەبێ هیچ بەربەستێک دەچێتە ناو ماڵەکەوە، گەشتەکە بەناو چینە جیاوازەکانی ماڵدا تێدەپەڕێت:
یەکەمجار چێشتخانە، دڵی ماڵ و شوێنی ئامادەکاری و ژیانی ڕۆژانە، لێرەدا، چەقۆیەکی گەورە هەڵدەگیرێت، یەکەم کردەی شێواندنە: ئامرازێکی ناوماڵ بۆ ژیان )بڕینی خۆراک) بەکاردێت، لە کارکردی ئاسایی خۆی دادەماڵرێت و دەگۆڕدرێت بۆ ئامرازی مەرگ، پاشان گەشتەکە بەناو هۆڵەکەدا بەردەوام دەبێت و بەرەو پلیکانەکان دەڕوات، لەڕووی سیمبۆلییەوە بەرزبوونەوەیە بەرەو نهۆمی سەرەوە، شوێنی ژوورە تایبەتەکان، لەکۆتاییدا دەگاتە ژووری خوشکەکەی، کاتێک لە کۆتاییدا دەمامکەکە )دەمامکێکی گاڵتەجاڕییە و تێکەڵەیەکی ترە لە نێوان بێگەردی و شەڕ( الدەبرێت و ڕوخساری مایکڵ مایەرزی شەش سااڵن دەردەکەوێت، شۆکەکە تەواو دەبێت، چەمکی “ناهەمواری” لێرەدا دەتەقێتەوە، هیچ شتێک لە منداڵ و ماڵ ئاشناتر و “ماڵیانەتر” )heimlich )نییە، کارپێنتەر ئەم دوو هێما سەرەکییەی ئارامی تێکەڵ دەکات و دێوەزمەیەک دروست دەکات، شەڕ لە دەرەوە نەهاتووە، بەڵکو لە خودی ناوکی یەکەی بنەڕەتیی کۆمەڵگەوە، لەناو ماڵ و لەالیەن ئەندامێکی خێزانەوە، سەری هەڵداوە، ماڵی مایەرزەکان لەو ساتەوە چیتر ماڵ نییە، بەڵکو دەبێتە شوێنی تاوانی سەرەتایی )original sin)، شوێنێکی نەفرەتلێکراو بۆ هەمیشە وەک برینێکی ساڕێژنەبوو بەسەر جەستەی شارۆچکەکەوە دەمێنێتەوە، دانانی ڕووداوەکە لە شەوی هاڵۆویندا گرنگییەکی تایبەتی هەیە؛ ئەو شەوەی سنووری نێوان ئاسایی و نائاسایی، ڕاستی و ترس، تەنک دەبێتەوە و خەڵکی دەمامک دەپۆشن، مایکڵ دەمامک بەکاردەهێنێت بۆ شاردنەوەی شەڕی ڕاستەقینەی ناوەوەی، دوای پازدە ساڵ، کاتێک مایکڵ دەگەڕێتەوە، فیلمەکە دەچێتە قۆناغێکی نوێی شیکردنەوەی چەمکی ماڵەوە، هادۆنفیڵد، وەک نموونەی شارۆچکەیەکی ئارامی ئەمریکی، وەک ماڵێکی گەورەتر، وەک مایکڕۆکۆزمێک لە خەونی ئەمریکیی سەردەم نیشان دەدرێت، کارپێنتەر بە ئەنقەست ئەم وێنە ئایدیالیستییە دروست دەکات تا دواتر بە شێوەیەکی کاریگەرتر تێکی بشکێنێت، بەاڵم ئەم شارۆچکەیە وەک کارەکتەرێکی زیندوو مامەڵە دەکات لە دۆخی ئینکارکردندایە، هەوڵیان داوە ڕابردووە ترسناکەکەیان )تاوانەکەی مایکڵ) لەبیر بکەن، بەاڵم ئەم لەبیرکردنە وایان لێدەکات ئامادە نەبن بۆ گەڕانەوەی، لەنێو ئەم دیمەنە جوانەدا، ماڵە چۆڵ و وێرانەکەی مایەرزەکان وەک مۆتەکەیەک، وەک یادەوەرییەکی سەرکوتکراوی شارۆچکەکە، ڕاوەستاوە، ئەم ماڵە دەبێتە “دژە-ماڵ” (home-anti)، هێمایەک بۆ ئەو ڕاستییەی لە پشت ڕواڵەتە جوانەکانەوە، مێژوویەکی تاریک و توندوتیژ بوونی هەیە، ئەو ماڵە برینێکی ساڕێژنەبووە لەسەر جەستەی شارۆچکەکە؛ هەمووان دەزانن لەوێیە، بەاڵم هەوڵ دەدەن نایبینن، بوونی ئەم ماڵە وێرانەیە بە بەردەوامی هەڕەشە لە ئارامیی ماڵەکانی تر دەکات و وەک ئەوە وایە نەخۆشییەکەی ناو یەک ماڵ، پەتایەک بێت و بتوانێت بەناو هەموو شارۆچکەکەدا باڵوببێتەوە، لۆری سترۆد کاتێک سەردانی ئەم ماڵە دەکات و کلیلی تێدا دادەنێت، بێئاگا لەوەی چارەنووسی ئەویش بەم میراتە ترسناکەوە گرێ دەدرێت، هەست بە نائارامییەک دەکات، مایکڵ خۆی وەک تارماییەک بە شارۆچکەکەدا دەسوڕێتەوە، دەردەکەوێت و دیار نامێنێت، ئۆتۆمبێل لێدەخوڕێت بێ ئەوەی کەس بزانێت چۆن فێر بووە، ئەو چیتر مرۆڤ نییە، بەڵکو هێزێکی سروشتیی تۆڵەسێنەرە گەڕاوەتەوە بۆ ئەو شوێنەی هەموو شتێک لێیەوە دەستی پێکرد، کارپێنتەر و سینەماکارەکەی، دین کەندی، زمانێکی سینەمایی ورد و بێهاوتا بەکاردەهێنن بۆ گۆڕینی فەزا ئاشناکان بۆ سەرچاوەی دڵەڕاوکێ: لە ڕووی بینراوەوە: دەرگا و پەنجەرەکان کارکردی خۆیان لەدەست دەدەن و دەبنە چوارچێوەیەک بۆ دەرکەوتنی “شێوە” )The Shape), کارپێنتەر بە بەکارهێنانی فۆرماتی پاناسکۆپ )widescreen )مایکڵ لە گۆشە دوورەکان و لێوارەکانی کادرەکەدا دادەنێت، وەک سێبەرێک یان ڕەنگدانەوەیەک، ئەمە وا دەکات بینەر بە شێوەیەکی پارانۆیدی چاوبگێڕێت، نیگای مایکڵ نیگایەکی نێرانەی چاودێرە )gaze male voyeuristic )بەردەوام شوێنە ژنانەکان دەپشکنێت، ماڵ لە ژێر ئەم نیگا بەردەوامەدا دەگۆڕدرێت بۆ ئەکواریۆمێک، تێیدا کارەکتەرەکان وەک ماسیی ناو شووشە، بێئاگا لە چاوی دڕندەکەی دەرەوە، دەجووڵێن، بەکارهێنانی ڕووناکی و سێبەر )chiaroscuro )ناسنامەی مایکڵ زیاتر دەشارێتەوە و دەیکاتە هێزێکی ئەبستراکت، لە ڕووی بیستراوەوە: مۆسیقا ناسراوەکەی فیلمەکە، بە ڕیتمە نائاساییەکەیەوە )5/4(، هەستێکی نائارامیی بەردەوام دروست دەکات، بەاڵم لەوەش گرنگتر، بەکارهێنانی بێدەنگی و دەنگە ئاساییەکانی ناوماڵە، هەر دەنگێکی بچوک – قرچەی تەختەیەک، خشپەی گەاڵیەک، تیکەی کاتژمێرێک – دەبێتە سەرچاوەی دڵەڕاوکێی زۆر، دەنگی هەناسەدانی قورس و میکانیکیی مایکڵ لەژێر ماسکەکەیەوە، وەک ئەوە وایە خودی ماڵەکە هەناسە بدات، ڕیتم و مۆنتاژ:
کارپێنتەر بە شێوەیەکی بلیمەتانە یاری بە ڕیتمی فیلمەکە دەکات، نیوەی یەکەمی فیلمەکە خاو و پڕ لە چاوەڕوانییە )burn-slow)، کات دەدات بە ناساندنی کارەکتەرەکان و بنیاتنانی هەستی نائارامی، ئەم ڕیتمە خاوە وا دەکات بینەر هەست بە ئاساییبوونی ژیانی شارۆچکەکە بکات، بەاڵم لە هەمان کاتدا هەست بەوە دەکات شتێک لەژێر ئەم ئارامییەوە خەریکە دەتەقێتەوە، ئەمە لەگەڵ نیوەی دووەمی فیلمەکەدا، پڕە لە ڕووبەڕووبوونەوە و هەاڵتن، جیاوازییەکی گەورە دروست دەکات و کاریگەریی ترسەکە زیاتر دەکات، فیلمەکە بە شێوەیەکی سیستماتیک کارکردی شتومەک و ڕێوڕەسمەکانی ناوماڵ دەشێوێنێت، هەموو شتێکی ئاسایی و ڕۆژانە دەکاتە سەرچاوەی سام، چەقۆی چێشتخانە و وایەری تەلەفۆن: وەک ئاماژەی پێکرا، ئەم ئامرازانەی ژیانی ڕۆژانە دەبنە ئامرازی مەرگ، کردەی “بەخێوکردنی منداڵ” )babysitting): ئەمە لە کولتووری ئەمریکیدا ڕێوڕەسمێکی گرنگی گواستنەوەیە بۆ کچانی هەرزەکار، مایکڵ هێرش دەکاتە سەر ئەم ڕێوڕەسمە و دەیکاتە شەوێکی خوێناوی، ماڵەکانی وااڵس و دۆیڵ، سپێردراون بە لۆری و هاوڕێکانی، دەبنە گۆڕستانیان، ڕەهەندی ڕەگەزی )Gender): فیلمەکە بە شێوەیەکی بەرچاو ئاراستەی کچانی هەرزەکار دەبێت، دواتر بووە یەکێک لە بناغەکانی ژانری سالشەر، مایکڵ وەک هێزێکی سزادەری توندڕەو دەردەکەوێت، سزای ئەو کچانە دەدات سەرنجیان لەسەر کوڕان و خۆشییەکانی ژیانە )وەک ئەنی و لیندا(. لۆری، زیرەکتر و بەڕەوشتتر نیشان دەدرێت، دەتوانێت بژی، ئەمە ڕەخنەی لێکەوتەوە گوایە فیلمەکە سزای سێکسواڵیتەی ژنان دەدات، بەاڵم لە هەمان کاتدا کارەکتەری لۆری وەک “کچی کۆتایی” بەهێز دەکات، شەڕی کۆتایی لۆری و مایکڵ لوتکەی هەڵوەشاندنەوەی چەمکی ماڵە، لۆری، دوای دۆزینەوەی تەرمی هاوڕێکانی، ماڵەکە دەکاتە قەاڵی خۆی، لێرەدا، لۆری وەک یەکێک لە یەکەمین و کاریگەرترین نموونەکانی “کچی کۆتایی” )Girl Final )دەردەکەوێت، کچی کۆتایی زیرەک، وریا و بەڕەوشتترە لە هاوڕێکانی و لە کۆتاییدا توانای بەرەنگاربوونەوەی دێوەزمەکەی هەیە، گۆڕانی لۆری لە کچێکی شەرمنەوە بۆ جەنگاوەرێک بۆ ژیانی خۆی دەجەنگێت، گەشتێکی دەروونیی قووڵە، ئەو لە بەرگرییەکەیدا، ماڵەکە دەکاتە چەکی خۆی، ئەو ئامرازی ناوماڵ بەکاردەهێنێت: سیخی چنین، شانی جل هەڵواسین، چەقۆی چێشتخانە، ئەمە هەوڵێکی ئۆقرەگرانەیە بۆ دووبارە بەدەستهێنانەوەی کۆنترۆڵ بەسەر ماڵەکەدا و بەکارهێنانی ئامرازەکانی دژی ئەو هێزەی پیرۆزییەکەی پێشێل کردووە، دۆاڵبەکە )closet)، لەڕوانگەی باشالرەوە دەتوانێت “گۆشەیەکی ئارام” بێت، لێرەدا دەبێتە ترسناکترین تەڵە و دواین پەناگە، ڕۆڵی دکتۆر لوومیس لێرەدا گرنگە، ئەو وەک نوێنەری عەقڵ و زانست دێت بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی شەڕێکی ناعەقاڵنی، ئەو تاکە کەسە لەسروشتی ڕاستەقینەی مایکڵ تێدەگات، بەاڵم کەس باوەڕی پێناکات، تەنانەت پۆلیسیش، ئەمەش ڕەنگدانەوەی ئەو بێمتمانەییەیە لە حەفتاکاندا بەرامبەر بە دەسەاڵت هەبوو، لوومیس وەک شێت وایە هۆشداری دەدات، بەڵام گوێی لێ ناگیرێت تا کار لە کار دەترازێت، گەیشتنی ئەو لە کۆتاییدا بۆ ڕزگارکردنی لۆری، وەک گەیشتنێکی فریادڕەسی کالسیکی وایە، بەاڵم تەنانەت ئەویش ناتوانێت شەڕەکە بە تەواوی لەناو ببات، کۆتایی فیلمەکە بە شێوەیەکی بلیمەتانە ڕێگە نادات ئارامی بگەڕێتەوە، دوای ئەوەی دکتۆر لوومیس چەند گوەللیەک لە مایکڵ دەدات و لە باڵکۆنی ماڵەکەوە فڕێی دەداتە خوارەوە، تەرمەکەی دیار نامێنێت، کارپێنتەر کامێراکە دەگێڕێتەوە و زنجیرەیەک گرتەی جێگیر )shot static )لە شوێنە جیاوازەکان نیشان دەدات: هۆڵی ماڵەکە، پلیکانەکان، و پاشان ماڵەکانی تری گەڕەکەکە، هەموو ئەم شوێنانە ئێستا چۆڵن، بەاڵم چۆڵبوونیان ئارامبەخش نییە، بەڵکو پڕە لە دڵەڕاوکێ، لەسەر ئەم وێنە چۆاڵنە، دەنگی هەناسەدانی بەردەوامی مایکڵ دەبیسترێت، پەیامەکە ڕوون و ترسناکە: مایکڵ، یان ئەو شەڕەی ئەو نوێنەرایەتیی دەکات، لەناو نەچووە، ئەو نەکوژراوە و نەگیراوە؛ بەڵکو بە سادەیی دیار نەماوە، وەک ئەوەی بتوێتەوە و تێکەڵ بە سێبەرەکانی خودی شارۆچکەکە ببێتەوە، دکتۆر لوومیس لە کۆتاییدا دەڵێت: “ئەوە بووگیمان بوو” ئەمە داننانە بەوەی مایکڵ چیتر مرۆڤ نییە، بەڵکو بووەتە هێزێکی سەرووسروشتی، بەرجەستەبوونی خودی ترس، ئەو ترسناکە چونکە هیچ پاڵنەرێکی ڕوونی نییە؛ وەک لوومیس دەڵێت، “تەنها و بە سادەیی شەڕە” ئەم بێ-پاڵنەرییە وای لێدەکات ببێتە ڕوویەکی سپی، بینەر دەتوانێت قووڵترین ترسەکانی خۆی تێدا ببینێتەوە، “هاڵۆوین” زۆر لەوە قووڵترە تەنها فیلمێکی ترسناک بێت، ئەو بەشێوەیەکی ورد و سیستماتیک، ئارکیتاپی “ماڵ” وەک دواین پەناگەی مرۆڤ هەڵدەوەشێنێتەوە، فیلمەکە کاریگەرییەکی زۆری لەسەر ژانری سالشەر دانا و بووە نموونەیەک بۆ فیلمەکانی دوای خۆی وەک “th13 the Friday”، بەڵام “هاڵۆوین” لە زۆربەیان قووڵترە چونکە کەمتر پشتی بە خوێنڕشتن بەستووە و زیاتر پشتی بە بنیاتنانی کەشوهەوای ترس و دڵەڕاوکێی دەروونی بەستووە، ئەو وەهمە تێکدەشکێنێت ئێمە لە پشت دەرگا داخراوەکانمانەوە سەالمەتین، فیلمەکە پرسیارێکی بنەڕەتی و بێزارکەر بەجێدەهێڵێت: ئەگەر ماڵ، یەکەم گەردوونی ئێمە و دواین قەاڵمان، چیتر پارێزراو نەبێت، ئەوا مرۆڤ بۆ کوێ هەڵبێت؟ ئەم پرسیارە، زیاتر لە چوار دەیە دوای بەرهەمهێنانی فیلمەکە، هێشتا وەک دەنگی هەناسەکانی مایکڵ مایەرز لە تاریکیدا دەزرنگێتەوە.

بۆ خوێندنەوەی ژمارە ٨ی گۆڤاری ئەنفالناسی کلیکی ئێرەبکەن..