لە ئێستادا کە پاییزی 2025 مەغریب شەپۆلێکی ناڕەزایی جەماوەری بەخۆوە دەبینێت کە پرسیارە بنەڕەتییەکانی سەبارەت بە دادپەروەری کۆمەڵایەتی، مافە سەرەتاییەکان، خراپبوونی خزمەتگوزارییە گشتییەکان و شەرعییەتی سیاسی رژێم، هێناوەتەوە سەر گۆڕەپانی سیاسی. ئەم بزووتنەوەیە، کە ناوی “Gen Z 212″*ی وەرگرت، بە ناوی کۆدی پەیوەندی نێودەوڵەتی وڵاتەکە، لە بۆشاییدا سەریهەڵنەدا. لە کەڵەکەبوونی درێژخایەنی پەراوێزخستن، هەژاری، نەبوونی خزمەتگوزارییە بنچینەییەکان لە بواری تەندروستی و پەروەردە و بڵاوبوونەوەی بێکاری و گەندەڵی سەریهەڵدا. ئەم بزووتنەوەیە لەخۆوە دوای ڕووداوێکی دڵتەزێن لە نەخۆشخانەی حەسەنی دووەم لە شاری ئەگادیر دەستی پێکرد کە تیایدا ژنان لەکاتی منداڵبوون بەهۆی نەبوونی چاودێرییەوە گیانیان لەدەستدەدەن. ئەو پریشکە بوو بە ڕاپەڕینێکی کۆمەڵایەتی کە بە خێرایی بڵاوبووەوە بۆ شارە گەورەکانی وەک ڕەبات، کازابلانکا، فاس، مەراکش، تارودان، سالا و ئوجدە و بەخێرایی بوو بە هۆکاری دەربڕینێکی گشتگیر کە نەوەیەکی تەواو لە گەنجانی مەغریبی بە تایبەتی چینی کرێکار و هەژار بە دەستیەوە دەناڵێنن.
ئەوەی گرنگە لەم بزووتنەوەیەدا تەنها فراوانی و بڵاوبوونەوەی جوگرافیی نەبوو، بەڵکو پشتبەستنی بە میکانیزمی نوێی ڕێکخستن و جوڵە بوو کە لە بواری دیجیتاڵەوە دەستی پێکرد و لەسەر زەوی دەنگدانەوەی هەبوو. لێرەدا پەیوەندی نێوان ئەزموونی مەغریب و چەمکی “چەپی ئەلیکترۆنی و خەباتی ئەلیکترۆنی” ئاشکرا دەبێت، کە تێیدا ڕەهەندێکی کۆمەڵایەتی بەرجەستە لەگەڵ ڕەهەندێکی تەکنەلۆژیایی-ڕێکخراوەیی کۆدەبێتەوە و شێوازێکی نوێی کرداری سیاسی بەرهەم دەهێنێت. هێزی سەرەکی ئەم مۆدێلە ئەوەیە کە سیاسەت لە نوخبە کۆنەکان وەردەگرێتەوە و دەیگەڕێنێتەوە سەر شەقام و گەنجان. بەردەوام جەخت لەوە دەکاتەوە کە تەکنەلۆژیا بێلایەن نییە. ئامرازی زاڵبوونە لە دەستی سەرمایەداری و ڕژێمە دیکتاتۆرەکاندا، بەڵام لە هەمان کاتدا دەتوانێت ببێتە ئامرازی ئازادی ئەگەر بە شێوازێکی پێشکەوتووخواز و چەپ و ڕێکخراو بەکار بهێنرێت. ئەوەی لە مەغریب ڕوویدا ڕەنگدانەوەی ئەم ئەگەرەیەیە: گەنجان بە ئامرازێکی سادە، بوارێکی گشتی دیجیتاڵی ئازاد و جێگرەوەیان دامەزراند کە تیایدا ڕەتکردنەوەی خۆیان بۆ دیکتاتۆرییەت و گەندەڵی و نادادپەروەری و پەراوێزخستنی ژیانی ڕۆژانەیان دەربڕی. ڤیدیۆ کورتەکان، میمەکان و مشتومڕی ئۆنلاین بوون بە ئامرازێکی ڕاستەقینە بۆ جوڵەی سیاسی، رێکخستن و بەرهەمهێنانی هۆشیارییەکی جەماوەری ڕەخنەگر—دوور لە میدیای فەرمی کە هەوڵی لەکەدارکردنی بزووتنەوەکە دەدا و سنوورداری دەکات بۆ توندوتیژی و تێکدان.

1. ڕێکخراوی دیجیتاڵی تۆڕی گەنجان میکانیزمی تەقلیدی تێدەپەڕێنێت و گۆڕەپانێکی نوێی خەباتی چەپ دروست دەکات.

ئەوەی ئەم بزووتنەوەیە جیا دەکاتەوە لەوانەی پێشخۆی تەنها داواکاری نییە، بەڵکو جەختکردنە لەسەر باشترکردنی تەندروستی و پەروەردە، دابینکردنی هەلی کار، لێپرسینەوە لە گەندەڵی و بەدیهێنانی دادپەروەری کۆمەڵایەتیە، لەوەش گرنگتر، شێوەی ڕێکخراوەیی ئەلیکترۆنی دیجیتاڵی و ئامرازەکانی کە بە وردی بیرۆکەی چەپی ئەلیکترۆنی بەرجەستە دەکات. تا ڕادەیەکی زۆر خۆی لە دەرەوەی چوارچێوەی تەقلیدی پارت و سەندیکاکان ڕێکخست کە لەبەر زۆر هۆکار پەیوەندییەکی لاوازیان لەگەڵ نەوەی نوێدا هەبوو و لەبەرچاوی زۆرێک لە ژنان و پیاوانی گەنج ببوونە پێکهاتەیەکی بیرۆکراتی وشک کە چیتر نەیاندەتوانی نوێنەرایەتی نیگەرانییەکانی خەڵکبن. بە پێچەوانەوە، بواری دیجیتاڵ ئاسۆیەکی کردەوە بۆ شێوازێکی تەواو جیاواز لە ڕێکخستن—لەسەر بنەمای نەرمی، خێرایی و کراوەیی. پلاتفۆرمەکانی وەک TikTok و Instagram و Facebook بوون بە ئامرازی بانگەشەو و کۆبوونەوە، لە کاتێکدا سێرڤەرەکانی Discord بوون بە “سەنتەری دیجیتاڵی خەڵک” بۆ گفتوگۆ، پلاندانان و بڕیاردانی بەکۆمەڵ و ئاسۆیی.
ئەم شێوازە ڕێکخراوەییە نوێیە گوزارشت لە جوڵەیەکی بنەڕەتی دەکات لە سەرووی چەمکی سەرکردایەتی تاکەکەسی یان مەرکەزییەتی پلەبەندی. چیتر یەک سەرکردە یان هەڕەمی کۆمیتەی سەرکردایەتی نییە کە کۆنتڕۆڵی ڕووداوەکان بکات. بەڵکو گروپی تۆڕی ئاسۆیی هەن کە هەریەکەیان بڕیاری مەیدانی خۆیان دەدەن لە چوارچێوەی ئامانجە گشتییە هاوبەشەکاندا. ئەم لامەرکەزییەتە نیشانەی لاوازی نەبوو، بەڵکو سەرچاوەی هێز بوو، چونکە قورس بوو بۆ دەسەڵات و دەزگا ئەمنییەکان بۆ چوونە ناو بزووتنەوەکە یان لەباربردنی و بە ئامانجگرتنی سەرکردایەتێکەی. تەنانەت کاتێک هەژمارەکان داخرابوون یان چالاکوانان، ژن و پیاو، دەستگیرکران، بزووتنەوەکە توانی خۆی بەرهەم بهێنێت و بۆشایی ڕێکخراوەیی خۆی فراوان بکات. ئەم توانایە بۆ مانەوە و نوێبوونەوە ڕەنگدانەوەی ڕۆحی ڕاستەقینەی رێکخستن و ململانێی ئەلیکترۆنی دیجیتاڵی دەکات، کە تیایدا رێکخستن ئامێرێکی ڕەق نییە بەڵکو تۆڕێکی زیندووە کە توانای فراوانکردن و گۆڕینی بەپێی بارودۆخ هەیە.
بنەمای تۆڕی ڕێگە بە بزووتنەوەکە دەدات بە خێرایی و بە ئاسانی لە جوگرافیایەکی فراواندا بڵاو ببێتەوە لە شارە گەورەکانەوە بۆ ناوچە پەراوێزخراوەکان ئەو توانایەی نیشاندا کە بتوانێت خۆی لە سەرکوتکردنی مەیدانی و چاودێری دیجیتاڵی بپارێزێت. بەرپرسان بەردەوام هەوڵیان دا هەژمارەکان دابخەن، ناوەڕۆک بلۆک بکەن، یان ڕێکخەرەکان بکەنە ئامانج، بەڵام سروشتی لامەرکەزی بزووتنەوەکە کاریگەری ئەو هەوڵانەی سنووردار کرد. لەو ساتەدا ئەکاونتێک دادەخرێت، ئەکاونتێکی تر دەکرێتەوە. ئەو کاتەی کە پەیوەندییەکی ڕێکخراوەیی دەپچڕێت، کەناڵە جێگرەوەکان دەردەکەون. ئەم دینامیکە دەسەڵاتداران تووشی کێشەیەکی ڕاستەقینە دەکات: ئەوان ڕووبەڕووی “پرۆسەی رێکخراوی جەماوەری” دەبنەوە بە شێوازێکی نوێ کە کۆنتڕۆڵکردنی زەحمەتە نەک رێکخراوێکی تەقلیدی کە بتوانرێت بە دەستگیرکردنی سەرکردەکانی هەڵبوەشێنێتەوە.
ڕێکخراوی دیجیتاڵی تۆڕی شێوازێکی نوێی کلتوری سیاسی و ڕێکخستنە کە لە نێو کچان و کوڕانی گەنجی ئەمڕۆدا هاوبەشە. مشتومڕ لەسەر سێرڤەرەکانی دیسکۆرد تەنها بە دروشم و پلانی مەیدانی نەبوو. ئەوان بوون بە بۆشاییەکی پەروەردەیی هاوبەش کە گەنجان ئەزموونیان ئاڵوگۆڕ کرد، ستراتیجیەکانیان تاوتوێ کرد و زمانێکی هاوبەشی تێکۆشانیان چنی. لەم ڕوانگەیەوە، بواری دیجیتاڵ ئامرازێکی پەیوەندی بوو کە گۆڕا بۆ “قوتابخانەی چەپی کۆمەڵی فرە پلاتفۆرم” کە هۆشیارییەکی سیاسی نوێی بەرهەم هێنا کە لە سەرووی سەرپەرشتی پارتە تەقلیدییەکان و گوتاری ڕۆشنبیری نوخبە. ئەوەی لێرەدا دەیبینین لەدایکبوونی ڕاستەقینەی بۆشاییەکی چەپی نوێیە کە لە خوارەوە سەرهەڵدەدات، بە دەستپێشخەری خودی، بە کاری بەکۆمەڵ—لەسەر بنەمای تەکنەلۆژیا وەک ئامرازێکی ئازادیخواز نەک وەک ئامرازێکی زاڵبوون لە ژێر کۆنتڕۆڵی کۆمپانیاکانی سەرمایەداری دیجیتاڵی و دەوڵەتە دیکتاتۆرەکان.
دەتوانین بڵێین ئەو تۆڕە لەڕێکخراوەی دیجیتاڵی کە گەنجانی مەغریبی دروستیان کردووە، دەربڕینی پراکتیکی پێشنیاری چەپی ئەلیکترۆنی کە دەڵێت ئەمڕۆ بواری دیجیتاڵی بۆتە گۆڕەپانێکی گرنگی خەباتی چینایەتی. هەروەک چۆن کارگە، کێڵگە و فەرمانگەکان گۆڕەپانی سەرەکی ڕووبەڕووبوونەوەی نێوان سەرمایە و کرێکارن، ئینتەرنێت بووە بە “کارگە” تەواوکەری نوێ بۆ بەرهەمهێنانی هۆشیاری و ڕێکخستنی بەرگری. جیاوازییەکە ئەوەیە کە ئەم کارگە نوێیە شوێنێکی ماددی نییە کە بە دیوار دەورە درابێت. ئەمە بۆشاییەکی کراوەیە و جوڵاوە کە بازنەی گفتوگۆ فراوان دەبێت و دەستپێشخەرییەکان بە ئاسانی دەردەکەون—کەسایەتیەکی جیهانی و نێودەوڵەتی پێدەبەخشێت، چونکە سنوورە نەتەوەییەکان دەشکێنێت و دەرفەتی پەیوەندی و هەماهەنگی لەنێوان بزووتنەوەکانی دوور لە ڕووی جوگرافییەوە بەڵام لە جەوهەری هاوشێوەدا دەڕەخسێنێت.
ئەگەر بزووتنەوەی مەغریب بەراورد بکەین لەگەڵ ئەزموونەکانی تری ناوچەکە بۆمان دەردەکەوێت کە تایبەتمەندییەکی تایبەتی هەیە. بۆ نموونە لە تونس لە ساڵی 2011 ەوە پلاتفۆرمی دیجیتاڵی بۆ جموجۆڵ بەکارهێنرا. لە لوبنان لە ساڵی 2019، واتساپ و تێلێگرام بوونە ئامرازی سەرەکی بۆ ڕێکخستنی خۆپیشاندانەکان. بەڵام لە مەغریب لە ساڵی 2025 دا شاهیدی هاتنە ناوەوەی نەوەیەکی تەواو بووین کە سیاسەت تەنها لە ڕێگەی دیجیتاڵیزەکردن دەناسێت و بواری دیجیتاڵی وەک درێژکراوەیەکی سروشتی ژیانی خۆی دەبینێت. هەر ئەمەشە کە بزووتنەوەی “Gen Z 212” دەکاتە یەکەم ڕاپەڕینی دیجیتاڵی لە جیهانی عەرەبیدا، و ئەوە دووپات دەکاتەوە کە داهاتووی خەباتی چەپ بەبێ هەڵمژینی ئەم گۆڕانکارییانە و بەکارهێنانیان بە شێوەیەکی کاریگەر نابێت—لەڕێگەی بنیاتنانی نێودەوڵەتی چەپی دیجیتاڵی و بەدیلی تەکنەلۆژیای پێشکەوتووخواز کە سنوورە نەتەوەییەکان تێدەپەڕێنێت و ئەزموونەکان لە سەرانسەری جیهاندا هەماهەنگی و بەیەکەوە دەبەستێتەوە.

2. داواکارییە بەرزکراوەکان ڕەنگدانەوەی ناوەڕۆکی زیندووی چەپە سەبارەت بە دادپەروەری کۆمەڵایەتی و پێداویستیە جەماوەرێکان.
   ئەوەی لە ئەزموونی گەنجانی مەغریبدا سەرنج ڕادەکێشێت ئەوەیە کە ئەو داواکاریانەی لەسەر شەقام و ئینتەرنێت بەرزیان کردووەتەوە، سەرەڕای سادەیی ڕاستەوخۆیان، ناوەڕۆکێکی چەپی قووڵیان هەڵگرتووە هەرچەندە زۆربەیان سەر بە هیچ ڕێکخراوێکی سیاسی نین. ئەم گەنجانە بە ئاگایی یان لە ڕێگەی هەستێکی سیاسی بەکۆمەڵەوە درکیان بەوە کرد کە هێزی هەر بزووتنەوەیەکی ڕزگاریخواز لە بنیاتنانی زەمینەی هاوبەشدایە. ئەوان نوقمی شەڕ و ناکۆکی ئایدۆلۆژیای نوخبەیان نەبوو. هەرچەندە ئەم جۆرە مشتومڕە بۆ گەشەی ڕۆشنبیری چەپ گرنگن، بەڵام دەیان ساڵە هێزەکانی چەپیان لە نێوان قوتابخانە ڕکابەرەکان و وردەکارییەکانی تیۆری بەتاڵ پەرت و بڵاو کردووەتەوە. ئەم گەنجانە لە ماندووبوونی ڕۆشنبیری تێپەڕاند و قیبلەنما بەرەو ئەو شتانە ڕێک خستەوە کە پەیوەندی بە جەماوەری هەژاری کرێکارەوە هەیە—لە واقیعی سەر زەوییەوە بەرەو تیۆری دەست پێدەکات، نەک بە پێچەوانەوە. لێرەدا چەپ بەوە ناپێورێت کە کێ دروشمی مارکسیستی بەرز دەکاتەوە یان تەنها سیاسەتی سۆسیالیستی لە تیۆری دەنووسێت یان دووبارەی دەکاتەوە، بەڵکو بەوە دەپێورێت کە کێ لە ڕووی پراکتیکی و تیۆرییەوە بەشداری دەکات لە باشترکردنی ژیانی کرێکارانی هەژار لە بوارەکانی تەندروستی، پەروەردە، کار، کەرامەت، ماف و دادپەروەری و کاریگەری لەسەر ڕێڕەوی خەباتی ڕۆژانەیان—تەنانەت ئەگەر سنووردار بێت. هەنگاوی وردە وردە ئەو داواکاریانەی داڕشتووە بریتییە لە باشترکردنی پەروەردەی گشتی، دەستەبەرکردنی چاودێری تەندروستی بەخۆڕایی و کاریگەر، دابینکردنی هەلی کار بۆ دەستەبەرکردنی کەرامەتی مرۆڤ، بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی و بەدیهێنانی دادپەروەری کۆمەڵایەتی لە دابەشکردنی سەرچاوەکاندا. ئەم داواکاریانە نوێنەرایەتی کرۆکی زیندووی بیری چەپ دەکەن چونکە نادادپەروەری، خەباتی چینایەتی و پێداویستی ڕۆژانەی خەڵک لە ناوەڕاستدا دادەنێن کە کرداریان لێوە سەرچاوە دەگرێت.
3. سەرکوتکردنی مەیدانی و دیجیتاڵی میکانیزمی کۆنتڕۆڵی مۆدێرن ئاشکرا دەکات، هەروەها هۆشیاری بەرگری دیجیتاڵی بەهێز دەکات

بزووتنەوەی گەنجان لە مەغریب تەنها شەپۆلێکی ناڕەزایی ئاشتیخوازانە نەبوو کە بە گوتاری سیاسی یان بەڵێنی چاکسازی ڕووبەڕوو بووەوە. هەر لە یەکەم ساتەوە وەک هەڕەشەیەکی وجودی بۆ سەر ڕژێم مامەڵەی لەگەڵدا کرا، کە لە سەرکوتکردنی سەختی مەیدانی گەنجاندا ڕەنگی دایەوە. هێزە ئەمنییەکان لە هەندێک ناوچە گوللەی زیندوویان بەکارهێناوە، بەتایبەتی لە لقلیای نزیک ئەگادیر کە شەهیدان بەر گوللەی ژاندارمری کەوتوون، لەگەڵ گازی فرمێسک ڕێژ و لێدانی گۆچان و ڕاونانی شەوانە و دەستگیرکردنی سەدان کەس کە ڕێژەیەکی زۆریان مێردمنداڵ بوون. ئەم سەرکوتکردنە کاردانەوەیەکی کۆنتڕۆڵ نەکراو نەبوو بەڵکو سیاسەتێکی حسابکراو بوو بۆ تۆقاندنی نەوەیەکی تەواو و شکاندنی ئیرادەی پێش ئەوەی هۆشیاری ڕێکخراوەیی ڕەگ داکوتێنێت. سەرکوتکردنی مەیدانی لەگەڵ شێوازێکی سیستماتیک بوو بۆ جیاکردنەوەی ناوچە گڕبووەکان لە ڕێگەی خاڵەکانی پشکنینی ئەمنی، گەمارۆدانی گەڕەکە جەماوەریەکان و داخستنی ڕێگاکان بۆ ڕێگریکردن لە هاتوچۆی خۆپیشاندەران لە نێوان شارەکاندا. دەستگیرکردنی بەکۆمەڵ بۆ چۆڵکردنی شەقامەکان بەکارهێنرا. لە هەمووی گرنگتر ئەوەیە کە دەسەڵاتداران جەختیان لەسەر ئامانجکردنی گەنجان و مێردمنداڵان کردووە، چونکە ئەوان بڕبڕەی پشتی بزووتنەوەکە بوون.
ئەم ڕوخسارە خاوی سەرکوتکردنی مەیدانی هاوکات بوو لەگەڵ ڕوخسارێکی دیجیتاڵی نەرم. دەستبەسەرکردنی دیجیتاڵی و کوشتنی دیجیتاڵی میکانیزمێکی هاوتەریبن بۆ ئامانجی بواری ئۆنلاین. ئەکاونتەکان سڕانەوە، ناوەڕۆک بلۆک کران و دەستگەیشتن بە گفتوگۆی گرووپ سنووردار کرا. بەم شێوەیە بینیمان دەسەڵاتداران “سەرکوتکردنی دووانە” ئەنجام دەدەن، لە شەقامەکان بە گۆچان و گوللە و لەسەر تۆڕ لە ڕێگەی ئەلگۆریتمەکان و خنکاندنی پلاتفۆرمەکان.
بەڵام ئەوەی دەسەڵاتداران پێشبینییان نەدەکرد ئەوەیە کە ئەم سەرکوتکردنە لەبری وەستاندنی بزووتنەوەکە، هۆشیاری دیجیتاڵی و مەیدانی بەهێز کرد. لەسەر شەقام، گەنجان شێوازی نوێی کۆبوونەوەیان داهێنا: خۆپیشاندانی شەوانەی گەڕۆک، پشت بەستن بە گروپی بچووک لە جیاتی ڕێپێوانی گەورە و بەکارهێنانی گەڕەکەکان وەک شوێنێک بۆ ناڕەزایی ناوخۆیی ئەم تاکتیکە وایکرد پۆلیس بتوانێت بزووتنەوەکە بشکێنێت و دەرفەتی بۆ ڕێکخستنی ناوخۆیی ڕەخساند. لە بواری دیجیتاڵدا، مشتومڕ بە خێرایی گۆڕا لە هەژماری قەدەغەکراوەوە بۆ ئەکاونتی جێگرەوە و بۆ پلاتفۆرمی پارێزراوتر، لەگەڵ بەکارهێنانی بەربڵاوی VPN و رەمزاندن.
سەرکوتکردنی مەیدانی سنوورەکانی سیستەمی دیکتاتۆری ئاشکرا کرد چونکە چیتر ڕووبەڕووی جەماوەرێکی تووڕە نەبووەوە بەڵکو ڕووبەڕووی نەوەیەکی دیجیتاڵی بووەوە کە توانای خۆگونجاندنی هەیە. لەگەڵ هەر هەوڵێک بۆ سەرکوتکردن، گەنجان ڕێکخراوەکەیان بە نەرمی پێکهێناوەتەوە و هۆشیارییان گەشەی کردووە کە ململانێ لەگەڵ دەوڵەت یەک لایەنەنییە، بەڵکو گشتگیرە و جەستەی شەقام و هۆشیاری لە تۆڕەکەدا دەکاتە ئامانج. لێرەدا جەوهەری ئەوەی چەپی ئەلیکترۆنی پێی دەڵێت “شەڕی چینیایەتی دیجیتاڵ” دەردەکەوێت، کە ئامرازە مۆدێرنەکانی سەرکوتکردن لەگەڵ ئامرازە کلاسیکییەکان یەکدەگرن.
ئەوە ڕوون بۆتەوە کە کۆنترۆڵی شەقام لە کۆنتڕۆڵی دیجیتاڵی جیا ناکرێتەوە، کاتێک دەوڵەت گوللە دەنێت بە لاشەکانەوە، لە هەمان کاتدا بلۆک دەخاتە سەر هەژمارەکان. بەڵام بەرگری بەدرێژایی هەردوو ئاڕاستەکەش گەشە دەکات: لەسەر شەقام بە فراوانکردنی تاکتیکی مەیدانی جەماوەری و لەسەر تۆڕ بە داهێنانی ئامرازەکانی پاراستن و ڕێکخستنی جێگرەوە. ئەم کارلێکردنە لە نێوان کێڵگە و دیجیتاڵدا ئاسۆیەکی ڕاستەقینە بۆ چەپی ئەلیکترۆنی دەکاتەوە بۆ پەرەپێدانی پرۆژەیەکی نێونەتەوەیی بۆ ئازادکردنی مرۆڤایەتی و تەکنەلۆژیا. توانای تێپەڕاندنی سەرکوتی دیجیتاڵی ڕەنگدانەوەی گەشەسەندنی هۆشیاری سیاسییە سەبارەت بە پێویستی کۆنتڕۆڵکردنی ئامرازەکان و بنیاتنانی تەکنەلۆژیای چەپی پێشکەوتووخواز، نەک بەجێهێشتنیان بە تەواوی لە دەستی کۆمپانیا سەرمایەدارەکان و دەوڵەتە دیکتاتۆرەکان.

4. گۆڕینی وزەی خۆڕسکی گەنجان بۆ پڕۆژەیەکی ئازادیخوازی ڕادیکاڵ و ڕێکخراو

سەرەڕای بەهێزی ئەم مۆدێلە، ئاستەنگەکان هێشتا گرنگن. نەبوونی هەماهەنگی ناوەند لەوانەیە ببێتە خاڵی لاوازی ئەگەر دیدێکی ستراتیجی درێژخایەن بلووری نەبێت. لەوەش گرنگتر ئەوەیە کە داواکارییە نیمچەییەکان پێویستە بە ئاسۆیەکی ئازادیخوازی گشتگیرەوە ببەسترێتەوە بۆ ئەوەی بزووتنەوەکە لە بواری چاکسازیدا نەمێنێتەوە. لێرەدا پێویستیی چەپی ئەلیکترۆنی بنچینەیی وەک تەوژمێکی ڕۆشنبیری و ڕێکخراوەیی ڕێک بخرێت کە کار دەکات بۆ گۆڕینی وزەی خۆڕسک بۆ پرۆژەیەکی ئازادی سیاسی کە خەباتی دیجیتاڵی و لەسەر زەوی یەکدەخات، داواکارییە دەستبەجێکان بە دیدێکی سۆسیالیستی ڕادیکاڵەوە دەبەستێتەوە، و لەسەر بنەمای هاوبەشی فراوان و گشتگیر دامەزراوە کە هاوپەیمانییەکی فراوان بۆ بەدەستهێنانی گۆڕانکاری گۆڕین بنیات دەنێت.
ئەم بزووتنەوەی گەنجان و جەماوەریە بە ڕوونی ڕۆحی چەپێکی کراوە دەردەخات کە گۆشەگیری لە نێو بازنەی نوخبەدا ڕەتدەکاتەوە و کار بۆ کردنەوەی چەندین سەکۆ دەکات بۆ گفتوگۆ و کاری هاوبەش. لە بۆشاییەکانی گفتوگۆی دیجیتاڵدا نە پاسەوانی ئایدۆلۆژی هەبوو و نە هەرەمی زیادەڕەوی، بەڵکو گفتوگۆی ئازاد، فرە دەنگ و ئازادی پێشنیارکردنی بیرۆکەکان هەبوو. ئەوەی چەسپێنرا و بەردەوام بوو و وەرگێڕدرا بۆ کرداری سیاسی ئەو خاڵانە بوون کە کاریگەری لەسەر ژیانی خەڵک هەبوو. لێرەدا مانای ڕاستەقینەی دیموکراسی جەماوەری بەشداربووانە بەدی دێت: ڕێکخراوی کۆمەڵ دەبێتە ئامرازێک بۆ یەکخستنی هەوڵەکان لە دەوری خزمەتی جەماوەر نەک ئەوەی کە ڕۆشنبیرانی نوخبەی دڵخۆش دەکات. ئەم ئاراستەکردنە دەرفەتێکی مێژوویی بۆ چەپ دەکاتەوە بۆ نوێکردنەوەی خۆی، بەو مەرجەی واز لە مەیلی قۆرخکردنی بیر و کەلتووری دابەشبوون بهێنێت کە ماوەیەکی زۆرە ئیفلیج کردووە.

ژنان و پیاوانی گەنج پەیامێکی ڕوونیان نارد: ئێمە چاوەڕێی چارەسەری سەرەوە بۆ خوارەوە ناکەین و خۆمان بە ناکۆکی نەزۆکەوە سەرقاڵ ناکەین. ئێمە کارەکانمان لەسەر ئەو بابەتانە بنیات دەنێین کە بۆ ژیانی ڕۆژانەی خەڵک گرنگن. ئەم هۆشیارییە دیالێکتیکییەی پراکتیکی هێز بە بزووتنەوەکە دەبەخشێت و توانای بڵاوبوونەوە و فراوانبوونی دەدات. کرێکاران و دەستفرۆشان و رۆشنبیران گرنگی بەوە نادەن کە ئایا دەقی یاسایی لەلایەن مارکس، لینین، ترۆتسکی، ماو یان ئەوانی ترەوەیە—سەرەڕای ڕۆڵی مێژوویی گەورەیان لە بیری مرۆڤایەتیدا—بەڵکو گرنگی بە دۆزینەوەی نەخۆشخانەیەکی گونجاو، قوتابخانەیەکی بەڕێز، دەرفەتی کار، یەکسانی و شکۆمەندی لە ژیانی ڕۆژانەدا دەدەن، دوور لە گەندەڵی و دەسەڵاتخوازی. ئەمانە خاڵە هاوبەشەکانن کە گۆڕەپانی کۆبوونەوەکەیان پێکهێناوە و دەتوانن ببنە بنەمایەک بۆ چەپ بۆ بنیاتنانی پڕۆژەیەکی ئازادیخوازی ڕادیکاڵ کە بارودۆخی ئێستا تێدەپەڕێنێت و ڕۆڵی خۆی وەک ئامرازێکی گۆڕانکاری بەرەو ئازادی سۆسیالیستی دەگێڕێتەوە.

5. لە تۆڕەکەوە بۆ شەقام ئاسۆی چەپێکی نوێ

گرنگە جەخت لەوە بکەینەوە کە چەپی ئەلیکترۆنی خۆی وەک جێگرەوەیەک بۆ هێزە مێژووییەکانی چەپ یان ئەزموونی ڕێکخراوەیی نیشان نادات کە بە درێژایی دەیان ساڵ خەباتی گەورەیان لە هەموو بوارەکاندا کەڵەکەکردووە. بەڵکو بەردەوام دەبێت و پەرەی پێدەدات و تەواویان دەکات و ڕەهەندێکی نوێ دەخاتە سەر ئامرازە سیاسی و ڕێکخراوەیی و فیکری کە چەپ لە شەڕە درێژ و ئاڵۆزەکەی دژ بە سەرمایەداری و دیکتاتۆریدا بەکاری دەهێنێت. ئەوەی جیای دەکاتەوە ئەوەیە کە وەڵامی واقیعێکی نوێ دەداتەوە کە لەلایەن شۆڕشی دیجیتاڵییەوە پێکهاتووە، کە ئامرازەکانی تێکۆشان فراوان بوون و بواری دیجیتاڵی و پلاتفۆرم و تۆڕەکان دەگرێتەوە کە کۆنتڕۆڵی هۆشیاری جەماوەر دەکەن و ئاراستەی گفتوگۆی گشتی دەکەن.

کەواتە ڕۆڵی پارتە چەپەکان، سەندیکاکان و بزووتنەوە کۆمەڵایەتییەکانی ئێستا ڕەتناکاتەوە، بەڵکو داوایان لێدەکات داهێنان و نوێبوونەوە بکەن، ڕەهەندی دیجیتاڵی تێکەڵ بە ستراتیجی ڕێکخراوەیی و سیاسییان بکەن و بەسەر بیرۆکراتی و ئایدیۆلۆژیای داخراودا زاڵ بن. ئەو تەحەدایەی ئەمڕۆ ڕووبەڕووی چەپ دەبێتەوە تەنها ڕووبەڕووبوونەوەی سەرمایەداری تەقلیدی و ڕژێمە دیکتاتۆرەکان نییە، بەڵکو ڕووبەڕووبوونەوەی سەرمایەداری دیجیتاڵی کە کۆنترۆڵی چینایەتی بە شێوەیەکی نەرمتر و شاراوەیەتر بەرهەمهێناوەتەوە—لە ڕێگەی داتا، ئەلگۆریتمەکان، و چاودێری دیجیتاڵی بەربڵاو.

ئەوەی گەنجان لە مەغریب دروستیان کرد بانگەوازێکی ئاشکرا و بەپەلەیە بۆ هەموو هێزەکانی چەپ. ڕێکخستنی سیاسی چیتر بژاردەی یەک ڕێڕەو نییە. دەبێت فرە پلاتفۆرم، کراوە، نەرم و شەفاف بێت و زیرەکانە مامەڵە لەگەڵ ئامرازەکانی سەردەمی دیجیتاڵ بکات. ئەم تێڕوانینە تەواوکەرە مانای وازهێنان لە پێکهاتە کلاسیکییەکان نییە کە مێژووی خەباتی چینایەتییان کەڵەکەکردووە. پێویستی بە بنیاتنانەوەی ئاسۆیی و نەرمی هەیە بۆ ئەوەی لە جەماوەر نزیکتر بن و توانای وەڵامدانەوەی خێرایان هەبێت، بەتایبەتی لەگەڵ نەوەی گەنج. ئەزموونی گەنجانی مەغریب نموونەیەکی زیندووە لە ڕێگەی داهێنانی پێکهاتەی دیجیتاڵی تۆڕی کاریگەر، بەڵام ئەمە پێویستی بەپەلە بۆ چوارچێوەی سیاسی و ڕێکخراوەیی و سەندیکای کرێکاران ناهێڵێت کە بتوانێت ئەم وزانە بپارێزێت و خۆپیشاندانەکان بەڕێوە ببات و بیانگۆڕێت بۆ دەستکەوتی هەمیشەیی.

ئەمەش پێویستی بە بەدەستهێنانی یەکگرتنێکی دیالێکتیکی لەنێوان کۆن و نوێیە: لەنێوان خەباتی مەیدانی و تەوژمی دیجیتاڵی؛ لەنێوان ئەزموونی مێژوویی چەپ و بوێری و نەرمی نەوەی دیجیتاڵ. ئەم دیالێکتیکە لە نێوان بەردەوامی و نوێبوونەوە لەوانەیە دەرفەتی سەرهەڵدانی ئەمڕۆی چەپ ببەخشێت، لەسەر ئاستی ناوخۆیی لە باشووری جیهان و لەسەر ئاستی جیهان بە گشتی. کەواتە چەپی ئەلیکترۆنی بانگەوازێکە بۆ نوێکردنەوەی تەواوی پڕۆژەی چەپ لە ڕێگەی پەرەپێدان و نوێکردنەوەی ئامرازە ڕێکخراوەیی و سیاسییەکان و ڕۆشنبیرییەکانی و دیجیتاڵی و تەکنیکی و شتی تریش شانبەشانی کاری هاوبەش و هاوپەیمانی لەسەر بنەمای خاڵەکانی کۆبوونەوە بنچینەی سەرەکی. هەروەها جەخت لەسەر پێویستی بەهێزکردنی ڕۆڵی سەرکردایەتی گەنجان لە نێو ڕێکخراوە چەپەکاندا دەکاتەوە، دەستەبەرکردنی نوێبوونەوەی ڕۆشنبیری و ڕێکخراوەیی و کردنەوەی بۆشایی بۆ داهێنان و نوێکردنەوەی وزە داهێنەرەکانیان بۆ ئەوەی لە جەرگەی بڕیاردان و کاری خەباتگێریدابێت. وە پەیوەندی چەپ لەگەڵ ژیانی کرێکاران و هەژاران و نەوەی گەنج بەهێز دەکات لە سەردەمی هەژموونی سەرمایەداری و دیکتاتۆری. داهاتوو هی چەپە کە تێدەگات گۆڕەپانی خەباتی چینایەتی ئەمڕۆ لە قوڵایی شەقامەوە تا دوورترین خاڵی بواری دیجیتاڵی درێژ دەبێتەوە. بزووتنەوەی Gen Z 212 سەلماندی کە پەیوەندی نێوان هێزە چەپەکان و نەوەی گەنج تەنها بە تێکەڵکردنی خەباتی سەر زەوی لەگەڵ ئامرازەکانی ڕێکخستنی دیجیتاڵی و شێوەی نوێی ڕێکخستن و گوتاری سیاسی گەشە دەکات و ڕەگ دەگرێت. ئەمە دەرسێکە نەک تەنها بۆ هاوڕێ ئازیزەکانی چەپ و هێزە پێشکەوتووەکان لە مەغریب، بەڵکو بۆ هەموو چەپی جیهانی.

هەموو هاوسۆزییەک لەگەڵ کچان و گەنجان و جەماوەری زەحمەتکێش لە مەغریب کە بە هۆشیاری و بوێرییەوە ڕووبەڕووی سەرکوت و پەراوێزخستن دەبنەوە و لە پێناو ژیانێکی شکۆمەند و دادپەروەری کۆمەڵایەتی ڕاستەقینەدا تێدەکۆشن. هەموو هاوسۆزییەک لەگەڵ هێزە چەپ و پێشکەوتووەکان و سەندیکاییەکان و مافەکانی مرۆڤی مەغریبی کە لەگەڵ گەلدا دەوەستن و بەرگری لە مافەکانیان و ئازادی ڕێکخستن و ڕادەربڕین و بەهاکانی دادپەروەری و یەکسانی دەکەن.

Rezgar Akrawi

---

تێبینیەکان:
*Gen Z: ئەو نەوەیەی لە ناوەڕاستی 1990 تاوەکو دەیەی دووەمی سەدەی بیست و یەک لەدایک بووە. لە ژینگەیەکی دیجیتاڵیدا گەورە بووە، تەکنەلۆژیا و تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان وەک بەشێکی گرنگی ژیانی ڕۆژانە بەکاردەهێنێت، و جیهانی فیزیکی و مەجازی تێکەڵ دەکات.

** “چەپی ئەلیکترۆنی” تەوژمێکی چەپی مۆدێرنە کە بەدوای پەرەپێدانی ئامرازەکان، گوتارەکان و میکانیزمی ڕێکخراوەیی چەپی تەقلیدی دەگەڕێت بە بەکارهێنانی تەکنەلۆژیای دیجیتاڵی و بواری تۆڕی لە رێکخستن، گفتوگۆ و جموجۆڵدا. خۆی وەک جێگرەوەیەک بۆ هێزە مێژووییەکانی چەپ نیشان نادات. بەڵکو تەواوکەریان و پەرەیان پێدەدات و داوای تێکەڵکردنی پلاتفۆرمی دیجیتاڵی و دیموکراسی بەشداربووی لەگەڵ خەباتی مەیدانی دەکات بۆ بەستنەوەی پرسیارە تیۆرییەکان بە پێداویستییەکانی ڕۆژانەی جەماوەری هەژاری کرێکار.

سەرچاوەکان:

１. Le Monde Afrique – “Moroccan protesters call for prime minister’s resignation” (October 2, 2025)
https://www.lemonde.fr/en/le-monde-africa/article/2025/10/02/moroccan-protesters-call-for-prime-minister-s-resignation_6746020_124.html
２. AP News – “Moroccan youth protests erupt after deaths in Agadir hospital” (October 1, 2025)
https://apnews.com/article/912ca1a9dbc42e6d3d2f8a1067eb12f9
３. Reuters – “Morocco’s youth, police clash for fifth night of protests demanding education, health care” (October 1, 2025)
https://www.reuters.com/world/africa/moroccos-youth-police-clash-fifth-night-protests-demanding-education-health-care-2025-10-01
４. The Guardian – “First deaths in Morocco’s youth-led anti-government protests as police open fire” (October 2, 2025)
https://www.theguardian.com/world/2025/oct/02/first-deaths-in-moroccos-youth-led-anti-government-protests-as-police-open-fire
５. Al Jazeera – “7 questions that explain what is happening in Morocco’s Gen Z protests” (October 2, 2025)
https://www.aljazeera.net/news/2025/10/2/7-%D8%A3%D8%B3%D8%A6%D9%84%D8%A9-%D8%AA%D8%B4%D8%B1%D8%AD-%D9%85%D8%A7-%D9%8A%D8%AC%D8%B1%D9%8A-%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D8%AD%D8%AA%D8%AC%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%AA-%D8%AC%D9%8A%D9%84-%D8%B2%D8%AF
６. BBC – “First killings in Morocco since Gen Z protests erupted”
https://www.bbc.com/news/articles/cgrqpekyxpvo
７. “The most prominent intellectual and organizational foundations of the electronic left”
https://libcom.org/article/most-prominent-intellectual-and-organizational-foundations-electronic-left-e-left
８. Gen Z 212 and Youth Protests in Morocco: From the Digital Sphere to the Street
https://znetwork.org/znetarticle/gen-z-212-and-youth-protests-in-morocco-from-the-digital-sphere-to-the-street/

ئەنتۆنیۆ گرامشی: لە نێوان شۆڕشگێڕی ترانس کولتووری و گۆڕینی میحوەرەکان بەرەو ئەندامێتی نا وابەستەیی – ڕێبازێکی پۆست کۆلۆنیالیزم)..

‏“هەرچەندە مێژووی هەر وڵاتێک کۆنتر بێت، ئەو چینە کەڵەکەبووانەی تەمەڵ و مشەخۆرن لەسەر ‘میراتی کۆن’ دەژین، هاوکات خانەنشینەکانی مێژووی ئابووری ژمارەیان زیاتر و قورستر دەبن.” ئەنتۆنیۆ گرامشی (١٨٩١-١٩٣٧)، بیرمەندی مارکسیزمی ئیتاڵی، بە یەکێک لە دیارترین کەسایەتیە ڕۆشنبیرەکانی سەدەی بیستەم دادەنرێت. بەشداریەکی قووڵی تیۆری لە بیری سیاسی و کولتووری و کۆمەڵایەتیدا کردووە ، بیرۆکەکانی چوارچێوەی سنوری ئیتالیایان تێپەڕاندووە و بوون بە ئامرازی شیکاری جیهانی بە تایبەتی لە چوارچێوەی لێکۆڵینەوەکانی پۆست کۆلۆنیالیزم ، لێکۆڵینەوەکانی گرامشی لە دەوری خوێندنەوەی شۆڕشگێڕێکی ترانس کولتوری دەسوڕێتەوە لە گەڵ تەرکیز کردنە سەر چەمکی هەژموون . بیرۆکەی ئۆرگانیک و گۆڕانکاریە کولتووری-سیاسیەکان کە دەتوانن بەشداربن لە بنیاتنانی ئۆرگانیکی ناوابەستە لە ڕێگەی ڕێبازی پۆست کۆلۆنیالیزمەوە . ئامانجی توێژینەوەکە ئاشکرا کردنی ئەوەیە کە چۆن بیرۆکەکانی گرامشی بەکاربهێنرێت بۆ تێگەیشتن لە داینامیکی هێز لە چوارچێوەی پۆست کۆلۆنیالیزم و جەختکردنەوە لەسەر تواناکانی بۆ دووبارە داڕشتنەوەی پەیوەندیە کۆمەڵایەتی و سیاسیەکان لە جیهانی غەیرە ڕۆژئاوایدا . گرامشی چۆن چۆنی دیاردەی هەژمونی کولتوری ئیمپریالیستی بەسەر کولتورە وابەستەکاندا پێناسە دەکات؟ ، ئایا ستراتیژێتێکی پێویست هەیە پەیڕەو بکرێت بۆ بەرەنگاری ڕۆشنبیری و بە دەست هێنانی ڕزگاریەکی تەواو سیاسی ؟ .

‏( گرامشی و پۆست کۆڵۆنیالیزم )
‏گرامشی لە شاری سەردینیا لەدایک بووە کە یەکێکە لە ناوچە پەراوێزخراوەکانی ئیتاڵیا ئەمەش هەستیاریەکی تایبەتی پێبەخشی بە پرسەکانی پەراوێز و ناوەند ، ئەو کات چالاکوانێکی سیاسی بوو لە حیزبی شیوعی ئیتالیا، ساڵانێکی زۆر لە زیندان لە ژێر دەسەڵاتی ڕژێمی فاشیستی بە سەر بردووە لە (١٩٢٦-١٩٣٧) ، لە نووسینی “دەفتەرەکانی زیندان”دا، کۆمەڵێک تێبینی فەلسەفی و سیاسی کە بنەمای بەشداریە تیۆریەکانی گرامشی پێکهێنا ، وەک بیرۆکەکانی سەبارەت بە هەژموون، ڕۆشنبیری ئۆرگانی ،جەنگی مانۆڕی و بابەتی کە کەرەستەکانی شیکردنەوەی تێدا خستە ڕوو بۆ تێگەیشتن لە پەیوەندیەکانی چینایەتی و ڕۆشنبیری لە کۆمەڵگاکانی سەرمایەداریدا . بەم پێیە لێکۆڵینەوەکانی پۆست کۆڵۆنیالیزم هەوڵدەدەن بۆ تێگەیشتن و هەڵوەشاندنەوەی پێکهاتەی ئیمپریالیزم کە کارێگەریەکانی بەردەوام بوون لە مەڕ پەیوەندیەکانی کۆمەڵایەتی و ڕۆشنبیری پاش کۆتایهێنان بە ئیمپریالیزمی فەرمی . بیرمەندانی وەک ئێدوار سەعید و هۆمی بابا و گایاتری سپیڤاک بیرۆکەکانی گرامشیان بەکارهێناوە بۆ شیکردنەوەی هەژمونی کولتوری و سیاسی لە چوارچێوەی پۆست کۆلۆنیالیزمدا . چەمکی هەژمون لای گرامشی ئاماژەیە بۆ کۆنترۆڵکردنی چینی دەسەڵاتدار لە ڕێگەی قبوڵکردنی کولتوریەوە نەک هێزی زۆرەملێ ، بەو مانایەی گونجاندن لەگەڵ بیرۆکەی کۆلۆنیالیزمی کولتوری و کۆنترۆڵکردنی “لۆژیکی گشتی” لە کۆمەڵگا کۆڵۆنیالیزمەکاندا .

‏ ( گرامشی وەک شۆڕشگێڕێکی ترانس کولتوری
‏چەمکی هەژموون و بەکارهێنانەکانی پۆست کۆلۆنیالیزم)
‏چەمکی هەژموون یەکێکە لە بەشداریە هەرە دیارەکانی گرامشی ، گرامشی پێیوایە هەژمون کاتێک بەرجەستە دەبێت کە چینی دەسەڵاتدار بتوانێت جیهانبینی خۆی وەک بەشێک لە “لۆژیکی گشتی” کۆمەڵگا بسەپێنێت.بۆ ئەوەی خەڵک وەک شتێکی ئاسایی قبوڵی بکات لە چوارچێوەی پۆست کۆلۆنیالیزمدا ، دەکرێت هەژموون وەک میکانیزمێک بخوێنرێتەوە بۆ درێژەدان بە
‏کۆنترۆڵی ڕۆژئاوا لە ڕێگەی کولتوور و پەروەردە و میدیاوە ، بۆ نمونە دەکرێت کارێگەری هەژموونی ڕۆژئاوا وا ببینرێت بۆ بەردەوام بوونی مۆدێلی ڕۆشنبیری و ئابووری ڕۆژئاوا وەک ستاندارێکی جیهانی تەنانەت لەو کۆمەڵگایانەش کە سەربەخۆییان بەدەستهێناوە .
‏( پێناسەی هەژمون لای گرامشی )
‏گرامشی هەژمون وەکو پرۆسەیەک پێناسە دەکات کە بەهۆیەوە جیهانبینی چینی دەسەڵاتدار دەسەپێنرێت بەسەر هەموو کۆمەڵگادا بە چەشنێک ئەم دیدە دەبێتە بەشێک لە ” لۆژیکی گشتی ” کە تاکەکان بە ئارەزووی خۆیان وەریدەگرن نەک بە هێزی زۆرەملێ بە پێچەوانەی کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆوە کە پشت بە سەرکوت دەبەستێت . هەژموون پشت بە قبوڵکردنی کولتوری و ئایدیۆلۆژی دەبەستێت ، ئەمەش وا دەکات زیاتر بەردەوام بێت . هەژموون لە ڕێگەی دامودەزگاکانی کۆمەڵگەی مەدەنی وەک پەروەردە، ڕاگەیاندن، ئایین و کولتوورەوە ، بە دیدێت، کە هۆشیاری بەکۆمەڵ لە قاڵب دەدەن و بەهاکانی چینی دەسەڵاتدار دەچەسپێنن .

‏(پێکهاتەکانی هەژموون) .
‏قبوڵکردنی خۆبەخشانە: – هەژموون تەنها پشت بە هێز نابەستێت بەڵکو بەندە بە توانای چینی دەسەڵاتداروە تا ئەو ڕادەیەی چینەکانی دیکە قەناعەت پێبکات کە بەرژەوەندیەکانی گونجاوە لەگەڵ بەرژەوەندیەکانی تەواوی کۆمەڵگا . هاوکات دەرکەوتن و قبوڵکردنی خۆبەخشانە لە وەرگرتنی مۆدێلی کولتوری و ئابووری ڕۆژئاوا لەلایەن نوخبە ناوخۆیەکانەوە وەک ستاندارێکی “جیهانی” لە چوارچێوەی پۆست کۆڵۆنیالیزمدا .
‏دامەزراوە ڕۆشنبیریەکان : – دامەزراوەکانی وەک قوتابخانەکان، زانکۆکان، کەرەستەکانی میدیا و دامەزراوە ئاینیەکان ئامرازگەلێکی سەرەکین بۆ بڵاوکردنەوەی باڵادەستی و هەژموون کە شێوازی لە قاڵبدانی تاکەکانە بۆ بینینی جیهان ، بۆ نمونە لە وڵاتانی دوای ئیمپریالیزم زمانە کۆلۆنیالیزمەکانی (وەک ئینگلیزی) لە پەروەردەدا بەکاردەهێنرێن بۆ بەردەوام بوونی هەژمونی مۆدێلی ڕۆژئاوایی .
‏لۆژیکی گشتی : – ئاماژەیە بۆ ئەو بیروباوەڕ و بەهایانە کە لە کۆمەڵگادا دەبنە ” سروشتی “. گرامشی پێیوایە لۆژیکی گشتی بێلایەن نییە، بەڵکو بە شێوەیەک لە قاڵب دراوە کە بەرژەوەندی چینی دەسەڵاتدار تێدا ڕەنگ بداتەوە . دەرکەوتنی لۆژیکی گشتی لە قبوڵکردنی مۆدێلی مۆدێرنەو گەشەکردنی ڕۆژئاوا وەکو تاکە ڕێگای پێشکەوتن لە چوارچێوەی پۆست کۆڵۆنیالیزم .
‏‏‏هاوسەنگی نێوان هێز و قبوڵکردن : -هەژموون بە تەواوی دەسەڵاتی زۆرەملێ ڕەدناکاتەوە بەڵکو قبوڵکردنی کولتوری لەگەڵ دەسەڵاتی سیاسی و سەربازی تێکەڵ دەکات . لە کاتێکدا قبوڵکردن شکستی هێنا چینی دەسەڵاتدار پەنا بۆ سەرکوتکردن دەبات.

‏(ئامرازەکانی هەژموون لە چوار چێوەی پۆست کۆڵۆنیالیزم) .

‏لە کۆمەڵگاکانی دوای کۆلۆنیالیزمدا، هەژموونی ڕۆژئاوا لە ڕێگەی چەند میکانیزمێکەوە بەردەوامە: –
‏زمان: زمان ئامرازێکی سەرەکی هەژموونی کولتووریە بە کار هێنانی زمانە کۆلۆنیالیزمەکانی(وەک ئینگلیزی یان فەرەنسی) لە پەروەردە و ئیدارەدا باڵادەستی کولتووری ڕۆژئاوا بەردەوام دەکات و زمانە ناوخۆییەکان پەراوێز دەخات. بۆ نمونە لە هیندستان زمانی ئینگلیزی بووە بە زمانی نوخبەی پەروەردەیی و کارگێڕی و زمانەکانی وەک هیندی یان تامیل لە هەندێک چوارچێوەدا پەراوێز خراون . پەروەردە: سیستەمی پەروەردە لە وڵاتانی دوای ئیمپریالیزم زۆرجار میتۆدی ڕۆژئاوایی بەکار دێنن کە تەرکیز دەخەنە سەر گێڕانەوەی مێژوویی کۆلۆنیالیزم بەمەش کولتوورە ناوخۆیەکان بێ بەها دەکەن . بۆ نمونە لە ئەفریقا مەنهەجەکان سەرنج دەخەنە سەر مێژووی ئەوروپا لەسەر حیسابی مێژووی ناوخۆیی ئەفریقا. ڕاگەیاندن و ڕۆشنبیری گەلی: ئامرازەکانی ڕاگەیاندنی جیهانی تەرویج دەدات بە نۆرم و بەهاکانی ڕۆژئاوا وەکو تاکگەرایی و بەرخۆری ، ئەمەش کاریگەری دەنوێنێت لە سەر ناسنامەی ڕۆشنبیری گەنجانی کۆمەڵگاکانی پاش ئیمپریالیزم . بۆ نمونە باڵادەستی هۆلیوود و میدیای ڕۆژئاوایی لە داڕشتنی پێوەرەکانی جوانی و سەرکەوتن لە ئاسیا و ئەفریقا . نوخبە ناوخۆیەکان: نوخبە ناوخۆیەکان ڕۆڵ دەگێڕن لە بەهێزکردنی هەژموون بە وەرگرتنی مۆدێلی ڕۆژئاوایی لە سیاسەت و ئابووری و کولتوور. گرامشی ئاماژە بەو نوخبەیانە دەکات پێیان دەڵێت “ڕۆشنبیری نەریتی” کە خزمەت بە بەرژەوەندی چینی دەسەڵاتدار دەکەن .

‏(ڕۆشنبیری ئۆرگانیک و ڕزگار بوونی ڕۆشنبیری)
‏چەمکی ڕۆشنبیری ئۆرگانیک یەکێکە لە پایە بنەڕەتیەکانی بیرکردنەوەی ئەنتۆنیۆ گرامشی بەو پێیەی نوێنەرایەتی ئامرازێکی ناوەندی دەکات بۆ بەرەنگاربونەوەی هەژموونی کولتووری و سیاسی ، بە پێچەوانەی ڕۆشنبیری تەقلیدی کە خزمەت بە بەرژەوەندی چینی دەسەڵاتدار دەکات . ڕۆشنبیری ئۆرکانیک بە توندی پەیوەستن بەو چین و کۆمەڵانەی کە پەراوێز خراون و کار دەکات بۆ بەرز کردنەوەی ئاستی هۆشیاری ڕۆشنبیری و سیاسیان و بونیادنانی دژە هەژموون لە چوارچێوەی دوای ئیمپریالیزم . ڕۆڵی ڕۆشنبیری ئۆرگانیک سنورە چینایەتیەکان تێدەپەڕێنێت و شوناسە کولتوری و نەتەوەیە پەراوێزخراوەکان لەخۆدەگرێت، ئەمەش وایکردووە کە لە بەرەنگاربونەوەی هەژموونی ڕۆژئاوادا ڕۆڵی سەرەکی هەبێت . ئەم توێژینەوەیە ئامانجی وردەکاری ڕۆڵی ڕۆشنبیری ئۆرگانیکە، تیشک دەخاتە سەر ئەرکەکانی، ستراتیژیەکانی، بەکارهێنانی پراکتیکی و ئەو ئاڵنگاریانەی کە لە چوارچێوەی دوای ئیمپریالیزمدا ڕووبەڕووی دەبێتەوە . لەم ڕوانگەیەوە گرامشی لە “دەفتەرەکانی زینداندا” جیاوازی دەکات لە نێوان دوو جۆر ڕۆشنبیردا:
‏ڕۆشنبیری نەریتی: سەر بە نوخبە ڕۆشنبیرە نەریتیەکانە (وەک ئەکادیمی و قەشە و کاهنەکان)زۆرجار سەربەخۆ لە ململانی چینایەتی کار دەکات بۆ بەردەوامکردنی هەژموونی کولتووری چینی دەسەڵاتدار .
‏ڕۆشنبیری ئۆرگانیک: لە ناو چین یان گروپێکی کۆمەڵایەتی دیاریکراوەوە سەرهەڵدەدات و بەرژەوەندیەکانی خۆی دەردەبڕێت و وەک ڕێکخەر و کۆکەرەوەیەک مامەڵە دەکات . ڕۆشنبیری ئۆرگانیک مەرج نییە ئەکادیمیک بێت، دەکرێت نووسەر، هونەرمەند، چالاکوان، یان مامۆستایەک بێت کە پەیوەندیەکی تۆکمەو نزیکی بە کۆمەڵگاکەیەوە هەبێت لە چوار چێوەی دوای ئیمپریالیزم . ڕۆڵی ڕۆشنبیری ئۆرگانیک فراوانتر دەبێت و نوێنەرایەتی گروپە پەراوێزخراوەکانی کولتووری و نەتەوەیی دەکات وەک گەلانی ڕەسەن، جووتیاران، یان کەمینە زمانیەکان لە بەرامبەر هەژموونی ڕۆشنبیری ڕۆژئاوا .

‏(ئەرکەکانی ڕۆشنبیری ئۆرگانیک)
‏ڕێکخستنی هۆشیاری بەکۆمەڵ: ڕۆشنبیری ئۆرگانیک کار بۆ بەرزکردنەوەی هۆشیاری کولتوری و سیاسی گروپە پەراوێزخراوەکان دەکات ، کە یارمەتی دەدات لە ڕەگ و ڕیشەی پەراوێزخستنی خۆی تێبگات و دیدی ڕەخنەگرانەی پەرەپێدەدات بۆ هەژموون . بۆ نمونە لە چوارچێوەی پۆست کۆلۆنیالیزمدا، ڕۆشنبیری ئۆرگانیک گێڕانەوەی کۆلۆنیالیزم هەڵدەوەشێنێت کە ڕۆشنبیری ڕۆژئاوا وەک ستانداردی مۆدێرنیتە دەخەنە ڕوو . بەرهەمهێنانی زانیاری ناوخۆیی: بەشداری دەکات لە بەرهەمهێنانی ئەو زانیاریانەی کە ڕەنگدانەوەی ئەزمون و بەها ناوخۆیەکانە، وەک ئەدەب، هونەر، یان لێکۆڵینەوەی مێژوویی بۆ بەرەنگاربونەوەی هەژمونی کولتووری . بۆ نمونە بەرهەمهێنانی بەرهەمی ئەدەبی بە زمانە ناوخۆیەکان بۆ پێشخستنی ناسنامەی ڕۆشنبیری .
‏ ڕێکخستن و کۆکردنەوە: کار دەکات وەک ناوبژیوانێک لە نێوان گروپە پەراوێزخراوەکان و دامەزراوە سیاسی و کولتووریەکان ، هاوکات یارمەتیدەرە بۆ بنیاتنانی بزووتنەوە کۆمەڵایەتیەکانی بەرەنگاری . بۆ نمونە ڕێکخستنی بزوتنەوە کولتووریەکان یان سیاسیەکان بۆ داوای مافی زمانی ناوخۆیی یان چاکسازی لە پەروەردەدا .
‏بنیادنانی دژە هەژمونیک : ڕۆشنبیری ئۆرگانیک هەوڵدەدات بۆ بنیادنانی دژە هەژمونیک لە ڕێگەی پێشخستنی نۆرم و بەهاو گێڕانەوەی ڕۆشنبیری ناوخۆیی ، ئاڵانگاری “لۆژیکی گشتی ” دەکات کە لە لایەن هەژموونی ڕۆژئاواوە سەپێنراوە .

‏(ستراتیژیەکانی ڕۆشنبیری ئۆرگانیک لە چوارچێوەی پۆست کۆلۆنیالیزمدا )
‏زیندووکردنەوەی ناسنامەی کولتووری: ڕۆشنبیری ئۆرگانیک تەرکیز دەخاتە سەر زیندوکردنەوەی ڕەگەزە کولتووریە پەراوێزخراوەکان، وەک زمان، هونەر و نەریتە ناوخۆیەکان . بەکارهێنانی پراکتیکی: نگوگی وا تیۆنگۆ لە کینیا داوای کرد ئەدەبیات بە زمانە ئەفریقیەکانی وەک کیکویو بنوسرێت، بەو پێیەی ئینگلیزی باڵادەستی کولتوری کۆلۆنیالیزم بەردەوام دەکات. پەرتوکی سڕینەوەی ئیمپریالیزم لە عەقڵدا (١٩٨٦) بەیاننامەیەکە ڕۆڵی ڕۆشنبیری ئۆرگانیک پیشان دەدات لە وەرگردنەوەی ناسنامەی ئەفریقیدا .
‏‏دوبارە نوسینەوەی مێژوو: کاردەکات بۆ گەڕاندنەوەی گێڕانەوە مێژوویە ناوخۆیەکان کە لە سەردەمی کۆلۆنیالیزمدا سڕاونەتەوە، بە مەبەستی بەرزکردنەوەی شانازی کولتووری و نەتەوەیی .
‏ بەکارهێنانی پراکتیکی: لە هیندستان گروپی لێکۆڵینەوەکانی سەر بە سەرۆکایەتی ڕاناجیت گوها هەوڵەکانی خستە گەڕ بۆ دوبارە نوسینەوەی مێژووی جوتیاران و چینە پەراوێزخراوەکان ، ئەمەش ئاڵانگاری چیرۆکەکانی کۆلۆنیالیزمی بەریتانیای بوو کە تەرکیزی لەسەر نوخبەکان بوو .
‏ هۆشیاری و ڕۆشنبیرکردن: ڕێکخستنی ۆۆرک شۆپ و وتار و بەرنامەی پەروەردەیی بۆ بڵاوکردنەوەی هۆشیاری سەبارەت بە ناسنامەی کولتووری و مێژوویی.
‏پراکتیکی کردەیی: لە باشووری ئەفریقا، ستیڤ بیکۆ، سەرۆکی بزووتنەوەی “هۆشیاری ڕەشپێستەکان” ڕۆڵی ڕۆشنبیری ئۆرگانیکی بینی لە ڕێکخستنی بەرنامەی هۆشیاری بۆ بەرەوپێش بردنی شانازیکردن بە ناسنامەی ئەفریقی لە بەرامبەر ئاپارتایددا .
‏بەرهەمهێنانی بەرهەمی ڕۆشنبیری: بەشداریکردن لە بەرهەمهێنانی بەرهەمی ئەدەبی و هونەری و سینەمایی کە ئەزموونی گروپە پەراوێزخراوەکانی تێیدا ڕەنگ دەداتەوە .
‏بەکارهێنانی کردەیی: لە ڕۆژئاوای ئەفریقا، ئایمێ سیزەر و لیۆپۆڵد سێنگۆر بەشداریان کرد لە بزووتنەوەی “نێگریتوددا” بە نووسینی شیعر و شانۆگەری کە شوناسی ئەفریقای شکۆمەند کرد و ئاڵانگاری هەژموونی فەرەنساشی کرد .
‏ڕێکخستنی سیاسی و ڕۆشنبیری: کاردەکات بۆ بنیاتنانی بزووتنەوە کۆمەڵایەتی و سیاسیەکان کە داوای مافی گروپە پەراوێزخراوەکان دەکەن، وەک مافی خوێندن بە زمانە ناوخۆیەکان یان پاراستنی میراتی ڕۆشنبیری .
‏بەکارهێنانی کردەیی: لە بۆلیڤیا، ڕۆشنبیرانی ئۆرگانیکی دانیشتوانی ڕەسەن، وەک ئەندامانی بزووتنەوەی “پاچاکوتی “ڕۆڵیان هەبوو لە ڕێکخستنی داواکاریە سیاسیەکان بۆ بەرەوپێشبردنی مافی دانیشتوانە ڕەسەنەکان و زمانی کیچوا .

‏(شەڕی مانۆڕی و شەڕی پێگەیی)
‏گرامشی جیاوازی دەکات لە نێوان “جەنگی مانۆڕ” کە شۆڕشێکی ڕاستەوخۆیە لە دژی سیستەمی دەسەڵاتدار و “جەنگی پێگەیی” کە ستراتیژیەکی درێژخایەنە بۆ بنیاتنانی دژە هەژموون لە ڕێگەی ڕۆشنبیری و پەروەردەوە لە چوارچێوەی دوای ئیمپریالیزم ، شەڕی پێگەیی زیاتر گونجاوە بۆ بەرەنگاربونەوەی هەژموونی ڕۆشنبیری ڕۆژئاوا ، ئەوەش پێویستی بە بنیاتنانی دامەزراوەی ڕۆشنبیری و پەروەردەیی ناوخۆیی هەیە کە ناسنامەی خۆ بەرز بکاتەوە و ئاڵانگاری مۆدێلەکانی ڕۆژئاوا بکەن .

‏(بەرەو ئۆرگانیکی ناوابەستەیی)
‏ئۆرگانیکی گرامشی ئاماژەیە بۆ پەیوەندی قوڵی نێوان ڕۆشنبیر و ئەو چینە کۆمەڵایەتیەی کە نوێنەرایەتی دەکات ، بە پێچەوانەی ڕۆشنبیری نەریتی کە لە چوارچێوەی کۆمەڵایەتی دابڕاوە ، ڕۆشنبیری ئۆرگانیک کار بۆ پێشخستنی هۆشیاری چینایەتی و بەهێزکردنی چینە پەراوێزخراوەکان دەکات لە چوارچێوەی پۆست کۆلۆنیالیزمدا . دەکرێت چەمکی ئۆرگانیک بەرفرەوانتر بکرێتەوە بە چەشنێک کە بونیادی ناسنامەی ڕۆشنبیری و سیاسی سەربەخۆ لە هەژمونی ڕۆژئاوا بگرێتەوە . ئەندامێتی ناوابەستەیی پێویستی بە دوبارە داڕشتنەوەی پەیوەندی نێوان ناوەند و پەراوێز هەیە، بەجۆرێک کە کولتوورە غەیرە ڕۆژئاوایەکان تەنیا وابەستەی مۆدێلی ڕۆژئاوایی نەبن ئەمەش دەتوانرێت لە ڕێگەی دوبارە نووسینەوەی مێژوو و وەرگرتنەوەی چیرۆکە مێژوویەکانی ناوخۆ کە لە سەردەمی ئیمپریالیزمدا پەراوێز خراون یان سڕاونەتەوە بە دیزهێنرێت .
‏پێشخستنی زمانە ناوخۆیەکان: بەرەنگاربوونەوەی باڵادەستی زمانەوانی ڕۆژئاوا بە زیندوکردنەوەی زمانە ناوخۆیەکان و بەکارهێنانیان لە پەروەردە و ڕاگەیاندندا.
‏ بنیادنانی دامەزراوەی ڕۆشنبیری سەربەخۆ : دروست کردنی ژینگەی ڕۆشنبیری بە مەبەستی ڕەنگدانەوەی ناسنامەی ناوخۆو پێشخستنی خود هۆشیاری .

‏(پەرەپێدانی هۆشیاری بەکۆمەڵ)
‏گرنگی: گرامشی پێیوایە بنیاتنانی هۆشیاری بەکۆمەڵ بنەمای بەرەنگاربونەوەی هەژموونە لە چوارچێوەی پۆست کۆلۆنیالیزمدا، ئەمەش پێویستی بە بەهێزکردنی گروپە پەراوێزخراوەکانە بۆ تێگەیشتن لە مێژوو و ناسنامەی خۆیان.
‏ستراتیژی: ڕێکخستنی ۆۆرک شۆپ و بەرنامەی هۆشیاری لەسەر شوناسی ڕۆشنبیری و مێژوو ، هاوکات بەکارهێنانی میدیای ناوخۆیی بە مەبەستی بڵاوکردنەوەی هۆشیاری کولتووری و بەشداریکردنی پێکهاتە ناوخۆیەکان لە بزووتنەوە سیاسی و کولتووریەکان .
‏بەکارهێنانی پراکتیکی: لە ئەفریقای باشوور بزووتنەوەی هۆشیاری ڕەشپێستەکان بە سەرۆکایەتی ستیڤ بیکۆ سەرنجی خستە سەر پێشخستنی شانازیکردن بە ناسنامەی ئەفریقیەوە لە ڕێگەی پەروەردەی گەلیەوە .
‏فەلەستین : ناوەندەکانی ڕۆشنبیری بەرخوردان ئەدەب و هونەر بەرهەم دێنن بە مەبەستی پێشخستنی ئاستی هۆشیاری ناسنامەی فەڵەستین بۆ ڕووبەڕووبونەوەی هەژمونی ئیسرائیل . لە چوارچێوەی ئەفریقای دوای کۆلۆنیالیزمدا، هەوڵەکان بۆ بنیاتنانی ئەندامێتیەکی ناوابەستە لە بەرهەمەکانی نووسەرانی وەک نگوگی وا تیۆنگۆدا دەبینرێت کە داوای بەکارهێنانی زمانە ئەفریقیەکانیان دەکەن لە ئەدەب و پەروەردەدا ، یان لە بزووتنەوە ڕزگاریخوازە کولتووریەکانی وەک بزوتنەوەی نەگریتود لە ڕۆژئاوای ئەفریقا ، هەروەها دەکرێت بیرۆکەکانی گرامشی بۆ بزوتنەوەکانی بەرخۆدانی کولتووری لە ئەمریکای لاتینیش بەکاربهێنرێت، وەک بزوتنەوە ڕەسەنەکانی بۆلیڤیا و ئیکوادۆر کە هەوڵدەدات ناسنامەی کولتووری و سیاسی ناوخۆیی بگەڕێنێتەوە.
‏(ئاڵانگاریەکانی جێبەجێ کردنی بیرۆکەکانی گرامشی لە چوارچێوەی دوای کۆلۆنیالیزمدا)
‏فرە ڕۆشنبیری: کۆمەڵگاکانی دوای کۆلۆنیالیزم بە فرەچەشنیەکی گەورەی کولتووری تایبەتمەندن، ئەمەش دروستکردنی دژە هەژمونێکی یەکگرتوو قورس دەکات.
‏جیهانگیری: جیهانگیری ئاڵانگاری نوێ بۆ ئەندامێتی ناوابەستە دروست دەکات، بەو پێیەی هەژموونی کولتووری ڕۆژئاوایی لە ڕێگەی میدیا و ئابووریەوە بەردەوامە .
‏دەسەڵاتی ناوخۆیی: لە هەندێک بەستێندا ڕەنگە نوخبە ناوخۆیەکانی دسەڵاتدار بیرۆکەکانی گرامشی بەکاربهێنن بۆ چەسپاندنی دەسەڵاتی خۆیان نەک بەهێزکردنی پەراوێزخراوەکان.
‏‏‏(ئەنجام)
‏”دەبێت بە تەواوی ئاگاداری سنوورەکانی خۆت بیت، بەتایبەتی ئەگەر بتەوێت فراوانیان بکەیت”. ئەنتۆنیۆ گرامشی لە ڕێگەی چەمکەکانی هەژموون، ڕۆشنبیری ئۆرگانی و شەڕی پێگەیی ، توانایەکی فیکری ناوازە بۆ تێپەڕاندنی کۆنتێکستە ناوخۆیی و مێژوویەکان نیشان دەدات لە چوار چێوەی دوای ئیمپریالیزم ، بیرۆکەکانی ئامرازێکی بەهێزن بۆ تێگەیشتن لە داینامیکی دەسەڵاتی کولتووری و سیاسی، هەروەها بۆ بنیاتنانی ئەندامێتی ناوابەستەیی کە تەحەدای هەژموونی ڕۆژئاوا دەکات ،لە ڕێگەی بەرەوپێش بردنی هۆشیاری فەرهەنگی و سیاسی. ڕۆشنبیرانی ئۆرگانیک لە کۆمەڵگاکانی دوای کۆلۆنیالیزمدا دەتوانن ڕۆڵێکی سەرەکی بگێڕن لە دووبارە داڕشتنەوەی ناسنامەی خود و گەیشتن بە ڕزگاری کولتووری و سیاسی . لە گەڵ ئەوەشداجێبەجێکردنی ئەم بیرۆکانە پێویستی بە ڕووبەڕووبوونەوەی ئاستەنگەکانی جیهانگیری و فرە کولتووریە کە داوای داهێنان دەکات بۆ گونجاندنی بیرۆکەکانی گرامشی لەگەڵ چوارچێوە ناوخۆیەکاندا . چەمکی هەژموونی گرامشی ئامرازێکی شیکاری بەهێز دابین دەکات بۆ تێگەیشتن لە چۆنیەتی بەردەوامبوونی باڵادەستی کولتووری و سیاسی ڕۆژئاوا لە کۆمەڵگاکانی دوای کۆلۆنیالیزم . لە ڕێگەی زمان و پەروەردە و میدیاوە مۆدێلەکانی ڕۆژئاوا وەک ستانداردی گشتگیر هەژموون دەچەسپێنێت و ناسنامە ناوخۆییەکان پەراوێز دەخات ، لە گەڵ ئەوەشدا بوونی ستراتیژی شەڕی پێگەیی کە چوارچێوەیەکە بۆ بەرەنگاربوونەوەی هەژموون، لە ڕێگەی بنیاتنانی دژە هەژموونێکەوە کە لەسەر بنەمای زیندووکردنەوەی زمانەکان و گەڕاندنەوەی مێژوو و دامەزراندنی دامەزراوە کولتوورییە سەربەخۆکان ، سەرەڕای ئاڵنگاری وەک فرە کولتوری و جیهانگیری . چەمکی هەژموون هەر بە نەرمونیانی دەمێنێتەوەو دەتوانێت ئیلهام بەخش بێت بۆ بزووتنەوەی ڕزگاری ڕۆشنبیری و سیاسیی لە چوارچێوەی پۆست ئیمپریالیزم ، هەروەها بیرۆکەکانی گرامشی، بەتایبەتی هەژموون، فیکری ئۆرگانیک و شەڕی پێگەیی، ئامرازی شیکاری بەهێز دابین دەکات بۆ تێگەیشتن و بەرەنگاربوونەوەی هەژموونی کولتووری لە چوارچێوەی دوای کۆلۆنیالیزم . لە ڕێگەی ئەندامێتی ناوابەستە دەکرێت ڕۆشنبیرانی ئۆرگانیک ناسنامەی ناوخۆیی گەشەپێبدات و ئاڵنکاری مۆدێلی ڕۆژئاوا بکەن لە ڕێگەی ئستراتییژیەکانی وەک زیندووکردنەوەی زمانە ناوخۆییەکان و دووبارە نووسینەوەی مێژوو. سەرەڕای ئاڵنگاری وەک فرە کولتوری و جیهانگیری . بیرۆکەکانی گرامشی بە نەرم و نیان و گونجاوی دەمێنێتەوە، ئەمەش وایکردووە کە ئامرازێکی گرنگ بێت بۆ ڕزگاری کولتووری و سیاسی لە جیهانی دوای ئیمپریالیزمدا . ستراتیژییەکانی بەرەنگاربوونەوەی هەژموون لە چوارچێوەی دوای کۆلۆنیالیزمدا، کە لە بیرۆکەکانی گرامشیەوە وەرگیراون ، تیشک دەخاتە سەر بنیاتنانی دژە هەژموون لە ڕێگەی ڕۆڵی ڕۆشنبیری ئۆرگانیک و زیندووکردنەوەی زمانە ناوخۆیەکان و گەڕاندنەوەی چیرۆکەکانی مێژوویی و بنیاتنانی دامەزراوەی کولتووری سەربەخۆ و پەرەپێدانی هۆشیاری بەکۆمەڵ. دەرکەوتننی نموونەی فەڵەستین و ئەفریقا و هندستان و ئەمریکای لاتین و (کوردستانی ڕۆژئاوا . و.ک) کارێگەری ئەم ستراتیژیانە لە ئاڵنگاری ڕۆشنبیری ڕۆژئاوا ، سەرەڕای تەحەدیاتی وەک فرە کولتووری و جیهانگیری، ئەم ستراتیژانە بە نەرم و نیان و گونجاوی دەمێننەوە، ئەمەش وایکردووە ببنە ئامرازێکی گرنگ بۆ ڕزگاری کولتووری و سیاسی لە کۆمەڵگاکانی دوای کۆلۆنیالیزمدا.
پرسیارەکە ئەوەیە ‏چۆن چۆنی جەنکی بەرەنگاری و شۆڕشگێڕی لەو ڕوبەرانە پێدەگات دژبە کۆڵۆنیالیزمی ئیستەیتانی بۆ ئەوەی ڕزگارییەکی ڕیشەیی لە وابەستەیی بەدەست بهێنین؟

و . لەعەرەبیەوە(یاسین لەتیف)

‏د . زهیر الخویلدی – حوارالمتمدن – ٢١ – ٨ – ٢٠٢٥

‏مواضیع و ابحاث سیاسیة
‏

ویستم باس لەو قڵیشە گەورەیەی چینایەتی بکەم کە حکومەت درووستی کردوەو خزیوەتە نێو ناخی کۆمەڵگاوە و تادێ فراوانتر دەبێ ، تادێ زەقتر دەبێتەوەو بۆتە دیاردە و هەژارەکان دەهاڕێ، بەڵام بێدەنگیم پێباشتر بوو.
ئەوجا خەریكبوو چیرۆکی هەبوو نەبوو پەرلەمانێک هەبوو بگێڕمەوە و بشیدەمە بڵندگۆکان و لە زەغەتەکان بڵاوی کەمەوە، بەڵام گوتم نەکو بەو هەبوو نەبووە، بەرئاگردانیان بیربێتەوە و هێندەی دی بچنە خەوێکی قوڵەوەو هەر هەڵنەستنەوە، بۆیە بێدەنگیم هەڵبژارد.
بەتەویا بووم باس لە مووچە پاشەکەوتکراوەکان و لێبڕاوەکان و وەستانی تەڕ،،،فیعەکان و تێبڕینی لە سەدا حەوتەکەی بەغدا و نەدراوەکان بکەم، دژەتیرۆر و قەڵغان بەدەست و ریزە کۆستەرو تۆمەتە زۆرەکانم بیرکەوتەوە، بێدانگیم پێباشتربوو.
وێجا حەزم لێبوو حیکایەتی حکومەتێکی ئێکسپایەر و پێشنیاری هەڵبژاردنەوەیەکی پێشوەختە بۆ ڕای گشتی بنووسمەوەو پێیان بڵێم دەنگی ئەوخەڵکەتان بۆ خستە گۆمی ناکۆکیەکانتانەوە و خنکانتان، کەچی دەمی خۆم گرت و قەراقوپم لێکرد.
دواتر نیەتم بوو هاوار بکەم و باسی بێدەنگی شەقام و بەحزبی كردنی پەروەردەو دادگاو قوتی خەڵك و بەکۆمپانیا کردنی نەخۆشخانە حکومیەکان بكەم ، بەڵام بێمنەتی دەسەڵاتم بیرهاتەوە کە بەرامبەر هاوڵاتیانی هەیەتی گوتم نا…نەبا درۆنێکم بۆ بنێرن و هەلا هەلامکەن، ئیدی بێدەنگیم پێباشتر بوو.
هەروابێتەوە تەمام وابوو بەتایبەتکردنی کەرتی کارەبا باس کەم، وەک ئاو و تەندروستی و کامیراکانی هاتوچۆ و ئەوانی دی و بڵێم هەموو سێکتەرەکانی ژیان دراونەتە بازرگانەکان، ئیدی حکومەتمان بۆ چییە؟ تەنیا ژمێریارێک بەسە، کەچی ئەو جەلەشیان بێدەنگیم هەڵبژارد.
خۆ زۆری نەمابوو چیلكەیەك بە گوی وشكی ۳۳ ساڵ حکوڕانیدا بکەم و بڵێم دوای دەیان کۆبوونەوەو هاتوچوون، دوای دابەشکردنی داهاتی سەرزەوی و بنزەوی، دوای تۆخکردنەوەی زۆنە سەوز و زەردەکان، هێشتا ناتوانن وەزارەتەکانی حکومەت بەناوی حزبەوە دابەشکەن؟ هێشتا پشکەکانتان پێکەمە و هەموویتان بۆ خۆتان دەوێ و بەتەمان وەک برا دوای دەیان ساڵ فیفتی فیفتی بەفیتی دەرودراوسێ بژیەننەوە، بەڵام گوتم نەبا بۆنی ناخۆش خوێنەران هێڕکات ئەویشم نەكرد، ئەرێ‌ گەلۆ بێدەنگی باشتر نییە؟؟؟؟؟؟

خەڵکی گەڕەکێک بووین، هاوسا، هاوتەمەن، خڕیلانە. ئەو تەنیا چاو سەوزی گەڕەک بوو. ژیانمان، گەمە، بازەڵێن، شەشخان، باڵەکەم باڵی چییە، مێشێن و پێکەنین بوو. هەرکمان قەرێ قەرێ لە یەک فێربووین و بە شوێن یەکدا دەگەڕاین و بە هەموو چەشنێک خۆمان دەگۆڕی، بۆ ئەوەی یەکتر نەناسینەوە. تەلیسمان بەسەر خۆمان دا دەکێشا، ئەو بە پەلە ڕایدەکردەوە ماڵێ و لە ژێر تەنەکە حەڵەبی خۆی دەشاردەوە و دەیتۆقاندم و جار من هەڵدەهاتمەوە ماڵ و جلی کچانەم لە بەر دەکرد و لە پشت تاقە داری گەڕەک دادەنیشتم و ئەوم دەتۆقاند. قەرێ قەرێی ئێمە، دنیایەکی پڕ لە گەمە و نواندن، جیاواز لە ژیانی گەورە گەورەکان بوو.
فێرگە لە یەکی جیاکردینەوە، ژیانی ڕۆژانەی ئێمە و گەمە و نواندن و قاقا و پێکەنین کەمتر بۆوە، ئەو دەچووە فێرگەی کچان و من فێرگەی کوڕان لەو سەری شار. هەرکمان بە قەڵافەت گەورە دەبووین و بە بوونی خۆمان، منداڵ مابووینەوە. من بۆخوێندن شارم بەجێ هێشت و ئەو لە شار مایەوە. لە پشووی نەورۆز یەکترمان دەگرتەوە و لە حەوش و حەسارو لە سەر سەربان و لە ژێر داری ناو شەقام بازەڵێنمان دەکرد و ئەوانەی ئێمەیان دەدی و دەنگی قاقا و پێکەنینی ئێمە دووانەیان دەبیست، سەریان ڕادەوەشاند.
بەسەرهاتێکی دڵتەزین منی گەڕاندەوە و وای لێهات لە بەر نەبوونی فێرگەی کچان بۆ هەموو بوارێک، هەر کمان بووینە هاوپۆل. کە لە خوێندن تەواو بووین، بەڵێنمان دا بۆ درێژەدان بە خوێندن بەرەو ئورووپا بچین. هەر کام لە لای خۆیەوە خەریکی جێبەجێکردنی کارەکانی بوو، بڕیارمان دابوو لە ڕێگای قەتارەوە بڕۆین، هەر واشمان کرد و قەتار ئێمەی لە تاران و تەورێزەوە گەیاندە باکووری وڵات و سەر زێی وان و ئەوجا ئەستانبوڵ. لەوێ سروە گوتی، من ئەچم بۆ ئیتالیا و دواتر بە یەک دەگەینەوە.
زۆرجار لە ژوورەکەی من هەرکمان چاومان دەقوچاند و بە سەعات گوێمان لە مۆتزارت و باخ و لیست و بەیت و حەیران و هۆرە و چەمەری دەگرت. ئەو حەزی لە چەمەریی بوو، دەیگوت هەست و جولە و دەنگی تێدایە. من کەوتبوومە شوێن تڕاژێدی و دڕامای ناو بەیتەکان. ئەو دەنگی خۆش بوو ، دەیگوت گەرەکمە لە ئیتالیا مۆسیقا فێربم و دەنگ هەڵبڕم، من خولیای شانۆ و دڕاما بووم و دەمویست لەم گۆمەدا مەلە بکەم. سروە پڕ لە پرسیار بوو، ڕۆژێک پرسی خودا بۆ پیاوە، بۆ ژنی نەهێناوە، بۆ خۆی شاردۆتەوە، من بۆ کچم، تۆ بۆ پیاوی؟ دوایە خۆی دای لە قاقای پێکەنین!
سروە بە منی نەگوتبوو لە ئەستانبوڵ ڕێگامان جیا دەبێتەوە. بە دوو هێڵدا پاش ئەو شەوەی هیچمان لە هوتێل چاومان نەچووە خەو، لە یەک جیابووینەوە. دیسان بە هۆی ڕووداوێک، هەڵداشترامەوە شارەکەی خۆم و هەموو شت گۆڕا و ئیسلام لەم وڵاتە زاڵ کرا. من دیسان هەڵگەڕامەوە ئاڵمان و ئەمجارە بەیادی سروە، دوو هەفتە لە ئەستانبووڵ و شەقام و کۆڵان و قەراخ دەریا و ناوبازاڕ خولامەوە و ئەوجا فڕیم بۆ فڕانکفۆرت.
دوازدە ساڵ پاش دوا دیدار، نامەیەک ڕۆژێک لە ڕۆژان لە ناو سەندووقی نامەکان دووچاری ناباوەڕی کردم. لە ناو پاکەت نامە و سێ وێنە خۆیان دەنواند. یەکیان هی سەردەمی فێرگە کە بە کامێرای خۆم گرتبووم، ئەوی تر وێنەی ئەستانبول کە بە هەمان کامێرا لە سەر پردەکە گیرابوو. وێنەی سێهەم وێنەی خۆی بوو لە فیلارمۆنی شاری میلان. ئەو نامەیە کاتێک گەیشتە دەستم کە خەریکی خۆ ئامادەکردن بووم بچم بۆ فڕانکفۆرت و لەوێوە بۆ بلگڕاد و ئەوجا ئەستانبول. ئەمجارە بە قەتار نەچووم و سواری بووس بووم. کە گەیشتینە سنووری تورکیا کابرای پۆلیس لێمی پرسی بۆچی دەچی بۆ ئەستانبول؟ یەکەمجار بوو پۆلیسی وڵاتێک پرسیارێکی دروست و بەجێم لێ بکات. بەیادی ئەو ساڵە، شوێنە کۆنەکان بەسەر کرانەوە، بەڵام شوێن تەواو گۆڕابوون و بۆم تازە نەبوونەوە.
نامەکەی سروەم دەیان جار خوێندەوە، لە هەر وشە و ڕستەیەکدا ئاهەنگ و هەست و خۆشەویستی و ژیان هەبوو، وشەکان وەک ئەوەی لە سەر سەکۆی فیلارمۆنی میلان و کۆڵن بن، هاواریان دەکرد و من نەمدەتوانی وڵامی ئەم دەنگ و ئاهەنگ و هاوارە بدەمەوە. تەنیا کارێک کە کردم ئەو وێنەیەم بۆ نارد کە هەرکمان لە کاتی قەرێ قەرێ، تەلیسمان بە سەر خۆماندا کێشابوو، لە گەڵ دەستخەتێکی کۆنی خۆی.
نیوەشەو، تەلەفوون دەنگی لێ بەرز بۆوە، ساڵێک بوو بە تەنیا دەژیام، لە خەو ڕاچەنیم و منداڵێک گوتی سڵاو بابە گیان، لاڵ بووم و عەبەسراو پرسیم. تۆکێی، گوتی من کوڕی تۆم بابەگیان . ئەوە دایکم لێرە دانیشتووە، پرسیم دەتوانم قسەی لە گەڵ بکەم؟ گوتی نا. نەمدەزانی چ بکەم، لە پڕ گوتی ها قسە بکە.
شەو باش شانۆگێڕ! دڵم داتەپی. تەنیا کەس کە ئەو ناوەی لە من نابوو، ئەو بوو. نیوە شەو باش خانمی ئۆپێڕا!
هەر ئەوەندەم بۆ گوترا و بێدەنگ بووم. ئەو پاش بێدەنگبوونێکی کورت، دەنگی لێ هەڵبڕی و هاوڕێ لە گەڵ مۆسیقای موتزارت، ئۆپێڕا ئاسا چریکاندی، کراس زەردێ، کراس زەردێ…! حەپەساندمی، هەست هەموو لەشی داگرتم و خۆم لە ناو دەروون و هەستی سروەدا دیتەوە، کە لە سەر سەکۆ دەنگی دەڕوا و دەڕوا و کراسی زەردی هاوریشم لە بەر ، لە سەر ئەنگوستانی پێ نەرم نەرم دێت و دەچێ. ئەو شەوە تابەیانی سروە منی پڕ کردەوە لە منداڵی، لە خۆشی و خۆشەویستی.
جار بە جار تەلەفوونی دەکرد و دەریدەخست کە ژیانی سەر سەکۆ و ژیانی دەرەوەی سەکۆ، یەک ناگرنەوە. ئەو لە سەر سەکۆ دەیتوانی بفڕێ، دەنگی هەتا بێ سنوور هەڵکێشێ و هەستی بۆ نادیاری نادیار بەڕێ بکا. بەڵام ئەو بەری سەکۆ بۆ ئەو، پڕ لە فۆڕم و ڕەنگ و دەنگ و ماکێتی زیندووی بێ هەست بوو! سەر سەکۆ بۆ ئەو ڕێئاڵ و ڕەنگدانەوەی سروشت و ژیان و مرۆڤی پڕ لە هیوا و هەست و خۆشەویستی بوو، ئەو دەیتوانی لەو هەست وخۆشەویستییەدا بژی و بژێنێ. دەیگوت، نیچە ڕاستی گوتووە، ڕاستییەکانی ژیان و تاقیکردنەوەی مرۆڤ دەبێ بخرێتە ڕوو و دەستنیشان بکرێن. مەبەستی سروە سەر سەکۆ بوو. دیسان دەیگوت هایدیگەریش ڕاست دەکا کە دەبێژێ،،مرۆڤ دەبێ تاوتۆی بوون و هەبوونی خۆی بکات،،. سروە هەبوونی خۆی تاوتۆ کردبوو. خۆی دەیگوت،، ئەو بەری سەکۆ سڕ و سڕ و پڕ لە نامۆیی مرۆڤ لە خۆی و تەژی لە نمایش کراوە.،،
سروە خۆی لە دەنگ و مۆسیقا و کەلام و ساکارییدا دیتبۆوە، ژیانی ناو ئاسن و بینای حۆلی هەڵکشاو، دار و گوڵی پلاستیکی و سیمای دەستکرد و گەمە و نمایشی ڕۆژانە، وەڕەزی کردبوو. ئاسمان، ئاو، چەم، کێو و شاخ لە ناو شار نادیار و گووم بوون و سروشتی سەردەمی منداڵی ئەوی نادیار کردبوو. دەیگوت ،،کۆتایی هەموو هەفتان بە تەنیا ڕوو دەکەمە دەرەوەی شار و لە ناو سروشت دەنگ هەڵدەبڕم و زۆر جار لە سەر ئەو شاخانەوە هاوار دەکەم، دەچڕکێنم و سەما دەکەم.” لێرە دەنگی کپ دەبێت و بێدەنگ دەمێنێ. زۆرجار کوڕەکەی دەگاتێ و دەڵێ ببوورە بابە، حاڵی سروە باش نییە.
هەمیسان نیوە شەوێک دەنگی تەلەفوون ڕایچڵەکاندم. بابە ببوورە بەم نیوەشەوە تەلەفوون دەکەم، سروە لە دوێنێوە کە چۆتە دەرەوەی شار نەگەڕاوەتەوە، دەتوانی بێی، منیش لێرە بەتەنیام. خۆم کۆ دەکەمەوە و بەرەو فرۆکەخانە دەچم، بەرەبەیان دەگەمێ، ئاژوان بە هەڵەداوان دێت و خۆی لە باوەشمدا جێ دەکاتەوە. لەو کاتەدا دەنگی تەلەفوونەکەی بەرز بۆوە. بابۆ پۆلیس بوو، بچین.
سوار تاکسی بووین و لە دەرەوی شار لە دوورەوە قەرەباڵغی بەرچاو دەکەوت و دەیان کامێرا و تەلەفوون بەدەست دەبیندران، کە نزیک بووینەوە چەند پۆلیس و جلوبەرگ چەرمگی نەخۆشخانە، دەوری کەسێکیان دابوو کە پەتویەکی بە سەردا کێشرابوو، ئاژوان نەڕاندنی سروە، سروە! سروە وەک ئەوەی تەلیس لە سەرخۆی لابدا، پەتووی لادا و سەری هەڵێنا، سەیری ئاژوانی کرد وکە ڕووی وەرگێڕا، گەشایەوە و خۆی هاویشتە ناو باوەشم، هەستێکی ونبوو، دایگرتمەوە، لا ناکاو لێم دوور کەوتەوە و دەنگی هەڵبڕی و سەمائاسا بە کوردی لە ناو ئەو دەرو ودەشتە، چڕیکاندی و ئەو گۆرانییەی چڕی کە دەیان جار بە گوێیدا چرپاندبووم.
چەندەم پێگوتی کچێ سروە، مەچۆ بتوێنێ دووری یار و دیار ، دەتفەوتێنێ بەهارێ نامرم کچێ سروە، شادی و سەیرانە هاوینێ نامرم کچێ سروە، خەلە و خەرمانە پاییزێ نامرم کچێ سروە، گەڵا ڕێزانە زستانێ نامرم کچێ سروە، بەفر و بارانە ئەو کاتە دەمرم گوڵێ سروە، دەست لێک بەر…دانە…
لە ناکاو بەلادا دێت و بەرگ چەرمگ دەگەنە سەری و ناهێڵن بکەوێ. سروە هاوڕێ لە گەڵ سەما ئەم گۆرانییەی چڕی و دەیان کامێرا بەدەست، فلیمیان لێ هەڵدەگرتەوە و ئاژوان خەریکی وەرگێرانی گۆرانییەکەی دایکی بوو بۆ ژۆڕنالیستەکان.
هەفتەیەک کۆڵان بە کۆڵانی شار گەڕاین و لە سەر بەرزترین شوێنەکانی شار، کە شوێنی مێژوویی و پڕ لە هونەر بوون، سەیری دوور دوورەکانمان دەکرد، ئەو دەیگوت هۆوە دەبینی! ئەوجا بە چوار دەوری خۆیدا دەسووڕاو دەیگوت هۆوە دەبینی، هۆوە دەبینی؟ هەرکمان دەگەڕاینەوە بۆ جیهانی منداڵی خۆمان و ئەو کاتەی لە سەر سەربان بەیەکترمان دەگوت، هۆوە دەبینی، هۆوە دەبینی؟
لە شوێنێک لە قەراخ جۆگەیەک لە ناو شار دانیشتبووین، وتی بەیادی قاوەی کوردی، داوای قاوە دەکەم، وابزانە لە سەر حەوزێ چاومان بڕیوەتە جووتە ماسی کە سەر و خوار دەکەن. لە ناکاو بێدەنگ بوو.کە سەری هەڵهێنا فرمێسک بە لا چاویدا شۆڕ ببووە. پرسی، دەزانی چەندە دوورم، چەندە تەنیام؟ هەر دوو دەستی گرتە بەر چاوی.
ڕەنگە کەس ئەوی لەبیر نەمابێ، ئەو کەنیشکە زیت و دەنگ خۆش و ڕووگەشی چاو سەوزە، کە لە کەس نەدەچوو، لەخۆی نەبێ. کەنیشکێکی بیرمەند، باوەڕبەخۆ ، کراوە و پڕ لە پڕێنسیپی ئینسانی. ئەوەندەی لە میلان و ئیتالیا و ئورووپا ناودەنگی هەبوو، هەر ئەوەندەش لە وڵاتەکەی خۆی، بێناو مابۆوە!
چاوی لە جۆگەکەبڕیوە و لە ژێر لێو دەڵێ،
دڵم پڕە لە دەرد و کوڵ ئەڵێم بڕۆم لە شارەکەت لە شاری چاو لەبەر چرای نیئۆن شەوارەکەت بڕۆمە دێ کە مانگەشەو بزێتە ناو بزەم
لە پڕ بێدەنگ مایەوە، دەستی نا ناو دەستم و گوتی بڕۆین. ئەو بێدەنگ و من بێدەنگ بە قەراخ جۆگەدا ڕێگەمان دەبڕی، لە ناکاو خۆی هاویشتە باوەشم و سەری کەوتە سەر سینگم و چاوی لە چاوم بڕی و دیسان لە بەر لێوەوە دەڵێ:
چلۆن بژیم لە شارەکەت کە پڕبەدڵ دژی گزەم؟! لە شارەکەت، کە ڕەمزی ئاسن و منارەیە مەلی ئەوین غەوارەیە غەوارەیە غەوارەیە!
من بێدەنگم و خەڵک کە بەلاماندا دێن لە ئێمە بێدەنگتر سەیرمان دەکەن و تێدەپەڕن، کەسانێک دەیناسنەوە و سەر دادەنوێن و بێدەنگ تێدەپەڕن. سەری هەڵهێنا، چاوی لە چاوەکانم بڕی، خۆی هەڵکێشا، دەمی نایە ناو چاوم و ئارام گوتی،، ئەم ڕۆژانە دوا ڕۆژەکانی ژیانی منە، تۆ تەنیا کەسی کە بەم ڕازە دەزانی. سەرەتان هەموو گیانی داگرتووم، ئاگات لە ئاژوان بێ. ئاگات لە ئاژاون بێ، ڕاستە کوڕی تۆ نییە، کوڕی منە و من و تۆمان نییە.،، دیسان بێدەنگ دەبێ، بزەیەک دەکەوێتە سەر لێوی و دەڵێ،، جلە کوردییەکانم بە کراسە زەردەکەوە بۆ تۆ بەجێ دێڵم، ئیتر پێویست ناکا بچی جلی خوشکت لەبەر کەی. ،، پێکەنی، پێکەنینێکی پڕ لە جوانی، ئەوە دوا وێنەی سروە بوو.

برایم فەڕشی
ڕۆژێک لە ڕۆژان

دیدیگشتی لە كۆنەوە واباوبووە كە هۆكارەكانی دەگەرێتەوە بۆ سەردەمی سەدەی 18 ی زایین بەتایبەتی شۆرشی فەرەنگەكان ..
چونكە دیدیگشتی بەرپرسیارێتی زربەی شتەكانە چونكە هەموو كاتێك دید هۆكارێكە بۆ دەرخستنی تەواوی شتەكان چونكە لە سەردەمی یۆنانیەكاندا دیدیگشتی زۆر بایەخی پی ئەدرا چونكە ئەو كاتە لەناو [ئاپۆرا]دا بلاو دەكرانەوە چونكە لەوسوردەمەدا هەر ئەوە هەبوو تاكاتی ئەوەی خەڵكی لەسەر دیوارەكان بۆچوونەكانی خۆی دەرە بری دەیی گەیاند بە كەسانی تر بەو جۆرە دیدی گشتی وردە وردە دەچووە قۆناخی پەرەسندنەوە، لەسەردەمی رۆمانەكاندا دیدیگشتی كەوتە ناو قۆناخی تازەوە بۆیە. لەسەردەمی رێنیسانسیشدا تەواویی دیدەكان گەشەیان كرد خەڵكی تا حەدێك ئازادی بەخۆیەوە بینی بۆیە سەردەمی بووژانەوە بە سەردەمێكی تەواو ئازادی دێت بۆیە سەردەمی ڕێنسانس ئەتوانین ناوی بنێن سەردەمیی دووبارە لەدایك بوونەوەی ژیان هەر لەم سەردەمەیابوو كە مارتن لۆسەر هات كە [صكولار غوفران ]، كلیلی دەرگایی بەهەشت بۆیە چینی دەسەلاتی كڵیسە ئەوكاتە وایان لەخەڵكی دەكرد كە زەوی و زارو كۆیلە كانیان لە گەڵ كچ و ژن و ماڵی خۆیان بدەنە دەسەڵاتی كڵسە تەنها بۆ ئەوەی صكولار غوفرانیان دەست كەوێ كاتێ دەچنەوە بۆ دوونیاكەتر، بۆیە مارتن لۆسەر هات وتی من هەموو دۆزەخ ئەكرم با بەهەشت بێتە خۆرایی ئەم هەڵسو كەوتە پیاوانی كڵسەی تورەكرد لەبەر ئەوە بوو كە كەس تێنەگەشتوو لەم قسانە ئەوەش بۆ ئەوە ئەگەرێتەوە كە دەسەلاتی پیاوانی كڵسە رێگەیان بەكەس نە ئەدا ئینجیل بخوێنەوە یان شەرعی كەن هەموویان خۆیان ئەیان كر بۆیە دەسەلاتی مارتن لۆسەر لەسەردەمی ڕێنسانس دا هات ئەم بۆچوونەی لە [رادیكاڵەوە ] گۆڕی بۆیە بەسەردەمی بەسەردەمی بووژانەوە ناسرا.

1. داوەریی: بریتیە لەو بیركردنەوەوانەی كە لەشێوەی رستەیەكی ناچاریدا گۆزارشت لە خۆی دەكات پشت بە زۆربەی شتەكان دەبەستێ بابەتێكی دیاری كراو دیاری دەكات ئە دووبات كردنەوەیا بابەتی بێت یان نا.
   مەبەستمان لە داوەریی ئەوەیە كە هەموو كات ئەو بابەت دیاریی ئەكەین كە خۆمان بریاریی لەسەر ئەدەین بنموونە سوكرات یان ماركس كە داوەریی بوون یەكیان بر چینی پرۆلیتاریان و چینی كرێكار ئەوی تریان بۆ چینی بیركرنەوەو بیرو را بەلام هەردووكیان بەداوەریی مەزندە ئەكرێن چونكە داوەری وشەیەكە هەمیشە هەمیشە پشت بە بابەتی یان چەسپاندنی بابەتێكی دیاری كراو دیاریی دەكات كەچۆن بی یەوێ داوەرریی تێدا بكات ..

3.بەرجەستە بوونی تێگەیشتن و ناسینی دیاردەو رووداوەكان و رەهەندەكانیان واتە كارلیك كردنی دەروونیانەی تاك لە تاوتوێكردنی ئەو دیاردەو رووداوەنەدا
لایونگری ئەم رەوتە [فلورد، اولبورت، ف،ا،كی، تشارلز كولی ]
نموونەی ئەم رەوتە: چارلز كۆلی پێوایە دیدیگشتی بریتی نیە لە كەڵەكە كردنی یەكە یەكەی رای تاكەكان، بەڵكو كردەی ڕێخستنی بەرهەمەكانی هاوكاری وهاوبەشیكردنیانە لە كردەی گەیاندن و ئاڵوگۆركردنی كاریگەرێتی دوولایەنەیاندا..
بەلام لەو سەردەمە دادیدیگشتی زۆربەی جار رای ئاپۆرایی لەسەر نیە بەڵكو رایی تاك رۆل دەبینێت لێرەدا بۆیە هەموو كات ئە لە جێ گشت بریار ئەدات بَی ئەوەی رازی بێ یان نا مو هیم ئەوەیە كە لە ئێستادا دیدیگشتی رۆلی نیە چونكە خەڵكی چاوی بەستراوە بە بۆچوونی ئەم و ئەوە كە هەمیشە ئەوەی ئەو دەیلیت راستە بۆیە لە تەواویی دیدیگشتیدا هەمیشە [ئاپۆرایی] گرینگە نەك رایی تاك رایی تاك كاتێك گرینگە ئەوەش ئەوەیە كە رایی گشت وەرگرێ تاكیش رای گشت بگەیەنێتە شوێنی مەبەست، بەڵام ئەمە لەئێستا من وەك خۆم بە دیدی خۆم بەدی ناكەم ..
1.جەماوەر دیاردەیەكی كۆمەڵایەتییە،
2.ئەوە پڕۆسەی جۆشدانە دەتوانێت راڤەی ئاوێتەبوونی تاكە كان بكات لەناو جەماوەرداو توانەوەیان تێدا

3. سەركردەی جۆشدەر مومارەسەی پرۆسەی خەولێخستنی موگناتیسی دەكات لەسەر جەماوەر بەهەمان ئەو شێوەیە پزیشك لەسەر نە خۆش دەیكات.

نووسینی و ئامادەكردنی: كارزان عزیز عبداراحمن \ قوتابی زانكۆ