یەکدەستکردنی زاراوەکانی زانستی زمان لە زمانی کوردیدا.. ن.بێستون ئەبوبەکر عەلی
(کی وۆردس (key words) بە نموونە)
لە ئەم دنیادا، بوونێکمان بە بێزمان و زمانێکمان بە بێبوون نییە، لێرەوەیە دەگوترێت: زمان نییە، یان دەگمەنە، هەموو وشەکانی خۆماڵی و هی خۆیبێت. وشەکانی زمان، بیرۆکەی کۆمەڵایەتی کۆمەڵەکەی خۆیان لە خۆیان دەئاڵێنن و پێکەوە چەپکە واتای کۆمەڵایەتی لە ئامێز دەگرن، کاتێك بتەوێت وەرگێڕان لە زمانێکەوە بۆ زمانێكی تر بکەیت، هەموو بیرۆکەکانی ناو وشەکانی زمانە سەرەکیەکە، مەرج نییە لە گەڵ وشەکەدا بۆ ئەو زمانەی کە وەردەگێڕێرێت – وەربگێڕێت، بەڵکو کەم زیادی واتای هەر هەیە. وشە پێودانگ و یاسای خۆی هەیە، تا لە زمانێکەوە بچێتە ناو زمانێکی تر و وەربگیرێت/ بخوازرێت، هەر زمانێکیش وشە وەربگرێت، یان وشە ببەخشێت، زیندووی زمانەکە دەردەخات، بەڵام پاشاگەردانیش لە زماندا و لە ژیاندا هەموو کات، ڕێگە پێدراو نییە.
بە ئەو پێیەی هەموو زاراوەیەک وشەیە، هەموو وشەیەکیش نابێتە زاراوە، کەواتە هەمیشە زاراوە لە وشە سنوردارترە. زاراوە لە هەر زماندا زۆر بوو، ئەوە نیشانەی ئەوەیە، کە ئاخێوەرانی زمانەکە، خزمەتی زانستی زمانەکەی خۆیان لە بواری زانست و داهێناندا بە باشی کردووە. ئەو وڵاتانەی کە زانست لایان زۆر گرنگەو کاریان بە زانست هەیە، کۆمەڵی زانستی تایبەتی جیا جیایان – هەیە، بۆ زاراوەدانان و وەرگێڕانی زاراوە بیانییەکانیش بە وردی چاودێردەکەن، بۆ ئەوەی یەکدەستیەکی زانستی لە بواری زانستدا تا ڕادەیەکی باش هەبێت، ئەگەرچی لەسەدا سەد (100٪) نەتوانن لە کارەکانیاندا سەربکەون، بەڵام بە ڕێژەیەکی بەرچاو سەرکەتوو دەبن، نموونەی نزیکیشمان وڵاتی ئێرانە، کە کۆمەڵێکی تایبەتیان بە ناوی (موئەسەسە موتالەعات و تەحقیقات فەرهەنگی)یان هەیە، کە ئەم دەستگایە، زاراوەی زانستی زمان بە جیا و بە شیکردنەوەوە بڵاودەکاتەوەو تا ڕادەییەکی باش چاودێری زاراوەکان دەکات. دیارە باسی وڵاتانی ئەوروپی و ئینگلیزی ناکەین، چونکە ئەوان پێشەنگیان لە ئەم کارەدا هەیە، بەڵام زمانی کوردی هەنگاوی ناوە و هێشتا دامەزراوەیەکی تایبەتیمان نییە، وێڕای ئەوە هەوڵی تاکەسی و دامەزراوەی کەم لە مێژووی کۆن و نوێدا بەرچاودەکەوێت، بەڵام هێشتا وەک کوردانی ڕؤژهەڵات دەڵێن: زاراوەکان لە زمانی کوردیدا “تەڕو تەمیز نییە” کاری دامەزراوەی زانستی و دانانی ناوەندی زاراوەدانانمان نییە، کە زۆر بە سودە بۆ زمان و زانست لە کوردستاندا هەبێت و درەنگیشە بۆ ئەم کارە، هۆکارەکە ئابوری و ڕامیاریەکەیشی ئەوەیە، وڵاتێك خاوەنی نەوت و غاز بوو، کەم کاری بە زانست هەیە! لێرەوە نموونەی زمان و زاراوەی بیانی شیدەکرێتەوە.
لە زمانی کوردیدا بۆ ئەوەی گرێیەک/ فرێزێك بۆ ڕستە دروستبکەیت، زۆربەی کات ئەوەی گرنگە لە سەرەتاوە دێت و ئاوەڵناوەکەیشی کە وەسفی دەکات (وەک: کوڕی باش) لە دوای ناوەکەوە دێت. هاوشانی ئەمە، لە زمانی ئینگلیزیدا بە پێچەوانەیە، ئەم پێواژۆیە پێوستە لە وەرگێرانی زاراوەکاندا بە وردی لە بەرچابگیرێت، کە ئەم دوو زمانە وێڕای هاوبەشی و نزیکی زۆریان هەیە، لە هەمان ساتدا، جیاوازی بەرچاویشیان هەیە.
ماوەی چەند ساڵێکە، زاراوەی (کی وۆردس) لە لێکۆڵینەوەی زانستی زمانی کوردیدا بەکاردێت و دەنوسرێت و وەک مەرجێک لە گۆڤارە زانستیەکاندا داوا دەکرێت، لە زمانی ئینگلیزیدا، (کی: key ئاوەڵناوە، وۆردس:words : ناوێکی کۆیە)، مەبەست لە ئەم زاراوە زمانییە بریتییە لە: ئەو وشانەی/ ئەو چەمکانەی کە گرنگییەکی زۆریان لە لێکۆڵینەوەدا هەیە و ئەو چەمکانە دەگرێتەوە، یان وشەکان وەک کلیلێك وایە، یان وەک ژمارەیەکی نهێنی کاردەکات، بۆ کردنەوەی دەرگایەکی زانستی و پڕ لە زانیاری تێدایە، کە واڵا بوو، زانیاری و زانستی زیاتر پێشچاو دەخرێت، واتە لە زمانی ئینگلیزیدا، [کی وۆردس]ئەم واتایانە هەیە.
کتێك ئەم زاراوەیە، لەلایەن توێژەرانی کوردەوە وەرگێڕانی بۆ کراوە، بە دوو شێوە وەرگێڕاوە، یەکەمیان بریتییە لە:[کلیل+ە+ وشەکان] و دووەمیان بریتییە لە: [وشە کلیلیەکان]، بە ئەم شێوەیش ڕێنووسکراون. لە ڕووی پێکهاتە وشەوە، تەماشای ئەم دوو شێوە بکەین جیاوازیان هەیە، یەکەمیان بە { – ە} پێکەوە بەستراوە، دووەمیان [وشە کلیلیەکان]ە، بە بێبزوێن لێکدراوەو لە ڕووی واتاو پێکهاتەوە – بەهێزترە.
لە ڕووی پێکهاتەوە، [کلیلە وشەکان] لەسەر هەمان شێوەی یاسای زمانی ئینگلیزی وەرگێڕاوە، کاریگەری یاسای ڕێزمانی ئینگلیزی لەسەرە. دووەمیان (وشە کلیلیەکان)، لەسەر ڕێزمانی باوی زمانی کوردی داڕێژراوە، واتاکەیشی ئەو وشانەیە، کە زۆر گرنگن و وەک کلیل وایە – بۆ ئەوەی دەرگای زانست و زانیارمان بۆ بخاتەسەرپشت، لە هەموو ڕوویەکەوە [وشە کلیلیەکان] جوانترو وتاکەیشی بە هێزترە.
لە ڕووی ژمارەوە تەماشایی وشە کلیلەیەکان بکەیت، زۆربەی کات ژمارەی وشەژان دیاریکراون، لە سێ بۆ پێنج (کەم یان زیادتر) وشە پێکهاتوون. واتە هەمیشە کۆیە، نیشانەی کۆییش لە [کلیلیەکان)دا، بۆ وشەکانیش دەگەڕێتەوە، هەردوو مەبەستی واتا ئینگلیزیەکەیشی دەگەیەنێت، بۆیە وا باشترە، لە بری (کلیلە وشەکان) لە گۆڤارو توێژینەوە زانستیەکاندا (وشە کلیلیەکان) بنوسرێت، جوانترو زانستیترە.
ن.بێستون ئەبوبەکر عەلی