نووسینی: د . زهیر خویلدي

پێشەکی
‏”وەرگێڕان بریتییە لە ڕوداوگەلێک کە کارێگەری هاوشێوەی هەیە بە ئامرازی جیاواز” (پۆڵ فالێری )

‏‏وەرگێڕانی فەلسەفی بوارێکی ئاڵۆزە لەوە تێدەپەڕێت کە تەنها گواستنەوەی دەقی فەلسەفی بێت لە زمانێکەوە بۆ زمانێکی تر ، هاوکات پێویستی بە تێگەیشتنێکی قووڵ هەیە لە کۆنتێکستی ڕۆشنبیری و زمانەوانی چەمکەکان کە بیرۆکە فەلسەفییەکان دروست دەکەن . بەڵام فەلسەفەی وەرگێڕان بریتییەلەڕەنگدانەوەی تیۆری لەسەر سروشتی وەرگێڕان و ئامانجەکانی و ئاڵنگاریەکانی، لەگەڵ گرنگیدان بە چۆنیەتی کاریگەری زمان لەسەر بەرهەمهێنان و گواستنەوەی زانین. ئامانجی ئەم توێژینەوەیە ئەوەیە کە شیکارییەکی قووڵی وەرگێڕانی فەلسەفی و فەلسەفەی وەرگێڕان پێشکەش دەکات لە ڕێگەی ڕێبازێکی ستراتیژییەوە کە لەسەر بنەمای لێکۆڵینەوە لە ئاڵانگاری زانستی و زمانەوانی و ڕۆشنبیری ، لە هەمان کاتدا پێشنیاری ستراتیژییەکان دەکات بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ ئەم ئاڵانگاریانە.بابەتەکە لە ڕێگەی چوار تەوەری سەرەکییەوە باس دەکرێت : (١) پێناسەی وەرگێڕانی فەلسەفی و فەلسەفەی وەرگێڕان، (٢) ئاڵانگاری زانستی و زمانەوانی، (٣) کۆنتێکستی ڕۆشنبیری و مێژوویی، و (٤) ستراتیژییەکانی وەرگێڕانی فەلسەفی ،چۆن وەرگێڕانی فەلسەفی سود لە فەلسەفەی وەرگێڕان وەر دەگرێت ؟ .
‏(پێناسەی وەرگێڕانی فەلسەفی و فەلسەفەی وەرگێڕان)
‏وەرگێڕی فەلسەفی دەبێت ڕووبەڕووی ئەو سەختی و دژواریانە بێتەوە کە بە بێ شێواندن چەمکی دەقی ڕەسەن بگەیەنێت ، لە هەمان کاتدا هەوڵی خۆی بخاتە گەڕ بۆ پاراستنی دەوڵەمەندی چەمک و جێوازیە وردەکان .”

‏(وەرگێڕانی فەلسەفی)
‏وەرگێڕانی فەلسەفی بریتییە لە پرۆسەی گواستنەوەی دەقە فەلسەفیەکان لە زمانێکی سەرچاوەوە بۆ زمانێکی ئامانج، لە هەمان کاتدا پاراستنی وردبینی چەمک و بەستێنی فیکری دەقی ڕەسەن. وەرگێڕانی فەلسەفی جیاوازە لە وەرگێڕانی ئەدەبی یان تەکنیکی بەهۆی سروشتی ئەبستراکتی دەقە فەلسەفیەکان کە هەندێک جار بە مەبەست ناڕوون و تەمومژاوین و پشت بە چەمکە ڕۆشنبیری و زمانەوانیە تایبەتەکان دەبەستن. ‏بۆ نموونە وەرگێڕانی زاراوەی وەک دازاین “ Dazein” لە هایدگەردا یان (emeepist ) لە ئەرستۆدا پێویستی بە تێگەیشتنێکی قووڵ هەیە لە چوارچێوەی فەلسەفی و زمانەوانیدا .

‏(فەلسەفەی وەرگێڕان)
‏فەلسەفەی وەرگێڕان بریتییەلە ڕەنگدانەوەی ڕەخنەگرانە لەسەر سروشت و ئامانج و سنوورداربوونی وەرگێڕان. ئەم فەلسەفەیە پرسیارگەلێک لەخۆدەگرێت سەبارەت بە ئەگەری گواستنەوەی ماناکان لە سەرانسەری زمانەکاندا،هەروها کاریگەریی زمان لەسەر بیرکردنەوە و پەیوەندی وەرگێڕان بە ناسنامەی ڕۆشنبیریەوە. فەیلەسوفانی وەک واڵتەر بنیامین،لە وتارەکەیدا بەتایتڵی“ئەرکی وەرگێڕ” (١٩٢٣) و جاک دێریدا، لەبەرهەمەکانیدا سەبارەت بە هەڵوەشاندنەوەگەری، تێڕوانینێکی قووڵیان پێشکەش کردووە سەبارەت بە وەرگێڕان وەک پرۆسەیەکی داهێنەرانە و کێشەدار . بنیامین پێی وایە وەرگێڕان ئامانجی دووبارە بەرهەمهێنانەوەی دەقی ڕەسەن نییە بە شێوەیەکی یەکسان، بەڵکو زیاتر دروستکردنی “ژیانێکی نوێ” یە بۆ دەقەکە بە زمانێکی دیکە. لە کاتێکدا ژاک دریدا سەرنج دەخاتە سەر مەحاڵبوونی وەرگێڕانی تەواو بەهۆی فرەیی سروشتیی ماناکان لە زماندا.

‏(ئاڵنگاری زانست و زمانەوانی لە وەرگێڕانی فەلسەفیدا)
‏(ئاڵانگاری زانستی)
‏ئاڵنگاری ئیپیستمۆلۆژی پەیوەستە بە سروشتی زانستی فەلسەفی و چۆنیەتی گواستنەوەی لە سەرانسەری زمانەکاندا. زۆرجار دەقە فەلسەفییەکان لەو چەمکانە تێر دەبن کە پشت بە چوارچێوەیەکی تایبەتی زانستی دیاریکراو دەبەستن بۆ نموونە: فرە مانا: زاراوەی وەک “Being” لە فەلسەفەی ڕۆژئاوادا یان “ Tao ” لە فەلسەفەی چینیدا چەندین مانای هەڵدەگرن کە ناتوانرێت لە زمانێکی تردا بۆ یەک وشە کورت بکرێتەوە.
‏ کۆنتێکستی ئیپیستمۆلۆژی: دەقی فەلسەفی لە چوارچێوەی زانستی تایبەتدا دەنووسرێت. (وەک ئایدیالیزمی ئەڵمانی یان بوونگەرایی.) وەرگێڕ پێویستی بە تێگەیشتن هەیە لەم کۆنتێکستە بۆ ئەوەی بە وردی ماناكەی بگەیەنێت.

‏(ئاڵنگاریەکانی زمانەوانی)
‏زمان ئامرازێکی فەلسەفەیە، بۆیە هەر گۆڕانکارییەک لە زماندا کاریگەری لەسەر مانا دەبێت. لە نێو تەحەدای زمانەوانیدا: “نایەکسانی زمانیی”هەمیشە وشەی هاوتای ورد لە نێوان زمانەکاندا نییە. بۆ نموونە وەرگێڕانی زاراوەی “ Geist ” (ڕۆح/عەقڵ) لە فەلسەفەی هیگڵدا بۆ زمانی عەرەبی پێویستی بە هەڵبژاردن هەیە لە نێوان “ڕۆح” یان “عەقڵ”دا، کە ڕەنگە هەردووکیان واتایەکی جیاوازیان هەبێت . ( بۆ زمانی کوردیش هەروایە ، و. ک) .
‏پێکهاتەی ڕێزمانی: جیاوازی لە ڕێزمانی زمان لە نێوان زمانی سەرچاوە و زمانی ئامانج ، ڕەنگە کاریگەری لەسەر دەربڕینی بیرۆکەکان هەبێت. بۆ نموونە زمانی عەرەبی مەیلی بەرەو پێکهاتەی مێتافۆریک هەیە، لە کاتێکدا ڕەنگە ئینگلیزی ڕاستەوخۆتر بێت.
‏مێژووگەرایی زمانەوانی: زۆرجار زاراوە فەلسەفییەکان مانای خۆیان لە مێژووی زمانەوە وەردەگرن. بۆ نموونە وەرگێڕانی دەقەکانی ئەفلاتون پێویستی بە تێگەیشتن لە زمانی یۆنانی کۆن وکۆنتێکستی ڕۆشنبیریەکەی هەیە.

‏(زەمینەی ڕۆشنبیری و مێژووییەکان لە وەرگێڕانی فەلسەفیدا)
‏(پانتای ڕۆشنبیری)
‏وەرگێڕانی فەلسەفی تەنیا گواستنەوەی وشەکان نییە، بەڵکو گواستنەوەی ئەو ڕۆشنبیرەشە کە دەقەکەی بەرهەمهێناوە. بۆ نموونە: وەرگێڕانی دەقەکانی ئیبن ڕوشد لە سەدەکانی ناوەڕاستدا بۆ زمانی لاتینی تەنها گواستنەوەی زمانەوانی نەبووە، بەڵکو پرۆسەی کارلێکی ڕۆشنبیری بووە لە نێوان فەلسەفەی ئیسلامی ومەسیحیدا. وەرگێڕانی فەلسەفەی چینی (وەک کۆنفۆشیزم) بۆ زمانە ڕۆژئاواییەکان زۆرجار ڕووبەڕووی کێشە دەبێتەوە بەهۆی جیاوازی بەها کولتوورییەکانەوە، وەک جەختکردنەوە لەسەر بەکۆمەڵگەرایی بەرامبەربە تاکگەرایی.

‏(چوارچێوەی مێژوویی)
‏‏‏زۆرجار دەقە فەلسەفییەکان پەیوەستن بە قۆناغی مێژووی دیاریکراوەەوە. بۆ نموونە: وەرگێڕانی دەقەکانی کانت لە سەدەی بیست و یەکەمدا پێویستی بە تێگەیشتن هەیە لە چوارچێوەی مێژوویی ئایدیالیزمی ئەڵمانیا لە سەدەی هەژدەهەمدا . گۆڕانکاری لە مانادا ، بە تێپەڕبوونی کات وەرگێڕانی وشەیی دەکرێت چەواشەکارانە بێت. بۆ نموونە وشەی “عیلم” لە زمانی عەرەبی کۆندا بە شێوەیەکی گشتی ئاماژەیە بۆ زانین ، لە کاتێکدا ئەمڕۆ هەڵگری واتاگەلێکە پەیوەستە بە زانستی مۆدێرنەوە .

‏(كاریگەری ئاڵوگۆڕ)
‏وەرگێڕانی فەلسەفی پرۆسەیەکی یەکلایەنە نییە، بەڵکو کاریگەری دەنوێنێت لەسەر هەردوو زمانی سەرچاوە و ئامانج . بۆ نموونە وەرگێڕانی فەلسەفەی یۆنانی بۆ زمانی عەرەبی لە سەردەمی عەباسیدا کاریگەری لەسەر پەرەسەندنی زمانی عەرەبی هەبوو، بەو پێیەی زاراوەی نوێی وەک “جەوهەر” و “ پانتایی” دەرکەوتن بۆ گەیاندنی چەمکەکانی ئەرستۆ .

‏(ستراتیژیەکانی وەرگێڕانی فەلسەفی)
‏بۆ زاڵبوون بەسەر ئەو ئاڵنگاریانەی سەرەوە، وەرگێڕەکان دەتوانن ستراتیژی تایبەت بگرنەبەر بۆ دڵنیابوون لە وەرگێڕانی ورد و کاریگەرانەی دەقە فەلسەفیەکان. ئەم ستراتیژیانە بریتین لە:-

‏(ستراتیژی کۆنتێکست)
‏تێگەیشتن لە چوارچێوەی فەلسەفی: وەرگێڕ دەبێت چوارچێوەی فەلسەفی دەقەکە بخوێنێتەوە. بۆ نموونە وەرگێڕانی دەقەکانی نیتچە پێویستی بە تێگەیشتن لە چوارچێوەی بوونگەرایی و ڕەخنەیی مۆدێرنیتە هەیە.
‏تێبینی: زیادکردنی تێبینی ژێرەوە یان پێشەکی بۆ ئەوەی چەمک و چوارچێوەی ڕۆشنبیری دەقی ڕەسەن ڕوون بکاتەوە .

‏(ستراتیژی زمانەوانی)
‏هێشتنەوەی زاراوە ڕەسەنەکان: لە هەندێک حاڵەتدا ڕەنگە باشتر بێت کە زاراوە ڕەسەنەکان لەگەڵ ڕوونکردنەوەی ماناکانیاندا بهێڵرێتەوە. (وەک وەرگێڕانی ” logos” وەک خۆی لەگەڵ کۆمێنتێکی ڕوونکردنەوە.)
‏گونجاندنی زمان: گونجاندنی دەق لەگەڵ زمانی ئامانج و لە هەمان کاتدا پاراستنی مانا.

‏(ستراتیژی ڕۆشنبیری)
‏نێوەندگیری ڕۆشنبیری: وەرگێڕ وەک نێوەندگیریەکی ڕۆشنبیری کاردەکات، هەوڵدەدات بۆ گواستنەوەی بەها و گریمانە ڕۆشنبیریەکان کە پەیوەستن بە دەقەکەوە . بۆ نموونە وەرگێڕانی دەقەکانی بودا بۆ زمانی عەرەبی پێویستی بە ڕەچاوکردنی جیاوازیی نێوان بەهاکانی ڕۆژهەڵات و ئیسلامی هەیە. دیالۆک لەگەڵ خوێنەران: خستنەڕووی دەق بە شێوەیەک کە خوێنەری بە ئامانج گیراو هەست بەوە بکات بەشێکە لە دیالۆکی فەلسەفی،لە ڕێگەی بەکارهێنانی زمانی ئاشنا یان ئەو نموونانەی کە پەیوەندیدارن .

‏(ستراتیژی داهێنەرانە)
‏دووبارە دروستکردنەوە: وەک بنیامین پێشنیاری کردووە، وەرگێڕان دەتوانێت پرۆسەیەکی داهێنەرانە بێت کە ئامانجی هێنانەدی دەقێکە لە چوارچێوەیەکی نوێدا، نەک هەوڵدان بۆ یەکسانیی وشەیی. هەڵوەشادنەوە و لێکدانەوە: وەرگێڕ بە ئیلهام موەرگردن لە جاک دریدا، دەتوانێت ڕێبازێکی هەڵوەشاندنەوە بگرێتەبەر کە تیشک دەخاتە سەر فرەیی ماناکان و ڕێگە بە دەقەکە دەدات کە ناڕوونیی و تەمومژاوی فەلسەفی خۆی بپارێزێت .

‏(ستراتیژی تەکنەلۆژیا)
‏بەکارهێنانی ئامرازە دیجیتاڵییەکان ، سود وەرگردن لە پێگەی داتاکانی زمانەوانی و فەلسەفیەکان بۆ تێگەیشتن لە زاراوەکان و مێژووەکانیان . هاوکاری نێوان پسپۆرەکان : یانی کارکردن لەگەڵ فەیلەسوف و زمانزان و مێژوونووسان بۆ دڵنیابوون لە وردی وەرگێڕانەکان .

‏(ڕەخنە)
‏ڕێژەیی زمانەوانی: هەندێک دەڵێن وەرگێڕانی فەلسەفی ڕەنگە ببێتە هۆی ڕێژەگەرایی ئیپیستمۆلۆژی، کە ماناکان بە شێوەیەکی ڕیشەیی لە نێوان زمانەکاندا دەگۆڕدرێن.
‏لەدەستدانی ڕەسەنایەتی: هەندێک ڕەخنە لە وەرگێڕانی فەلسەفی دەگرن، دەڵێن ڕەنگە بەشێک لە قووڵایی دەقی ڕەسەن یان تایبەتمەندی ڕۆشنبیری لەدەست بدات. ئاڵنگاری ئەخلاقی: وەرگێڕ لەوانەیە ڕووبەڕووی تۆمەتی لایەنگری ببێتەوە ئەگەر هەندێک لێکدانەوە بەسەر ئەوانی تردا هەڵبژێرێت .

‏(کاریگەری)
‏وەرگێڕانی فەلسەفی بەشداری کرد لە دروستکردنی پردی نێوان ڕۆشنبیریەکان، وەک گواستنەوەی فەلسەفەی یۆنانی بۆ جیهانی عەرەبی- ئیسلامی، کە دواتر کاریگەری لەسەر بیری ئەوروپای ڕۆژئاوا هەبوو. ‏فەلسەفەی وەرگێڕان ئیلهامبەخش بووە بۆ وەرگێڕانی ڕەوتی نوێ و توێژینەوەی ڕۆشنبیری دوای کۆلۆنیالیزم ، هەروەها وەرگێڕان بووەتە ئامرازێک بۆ تێگەیشتن لە شوناس و جیاوازی .

‏(ئەنجام)
‏«وەرگێڕانەکان ئاسۆی مرۆڤ وجیهانی فرەوان کرد ، لە هەمان کاتدا یارمەتیدەر بوو بۆ تێگەیشتن لە گەلانی دوور .»
‏وەرگێڕانی فەلسەفی و فەلسەفەی وەرگێڕان نوێنەرایەتی دوو بواری سەریەککەوتوو دەکەن کە پێویستیان بە ڕێبازێکی ستراتیژی هەیە کە ئاستەنگە زانستی و زمانەوانی و ڕۆشنبیریەکان لەبەرچاو بگرێت. بە گرتنەبەری ستراتیژییەکانی کۆنتێکست و زمانەوانی و ڕۆشنبیری، هاوکات پشتبەستن بە ستراتیژییەکانی کۆنتێکست، زمانەوانی، ڕۆشنبیرری و داهێنان، وەرگێڕەکان دەتوانن بەسەر ئەم ئاڵنگاریانەدا زاڵ بن و وەرگێڕانێک دروست بکەن کە ڕۆحی دەقی ڕەسەن بپارێزێت ، لە گەڵ بە دەستڕاگەیشتن و مانادار لە چوارچێوەی نوێدا . وەرگێڕانی فەلسەفی لە هەمان کاتدا وەک پرۆسەیەکی داهێنەرانە و ڕەخنەگرانە دەمێنێتەوە، هاوکات بەشداری دەکات لە دەوڵەمەندکردنی گفتوگۆی فەلسەفی لە سەرانسەری زمانەکان و ڕۆشنبیریدا . ئەم توێژینەوەیە جەخت لەسەر گرنگی هۆشیاری لە ئاڵۆزییەکانی پەیوەست بە وەرگێڕانی فەلسەفی و پێویستی پەرەپێدانی ستراتیژی داهێنەرانە بۆ چارەسەرکردنی ئەم ئاڵۆزیانە دەکاتەوە. ئایا بەکارهێنانی فەلسەفە وایکردووە وەرگێڕان بتوانێت بەسەر دژواری و سەختییەکانیدا زاڵ بێت؟

‏(د . زهیر خویلدي)
‏سەرچاوە – انفاس نت – بەروار ١٩ ئوکتۆبەر ۲۰۲٥

 a

چەتاڵکردن واتا به گواستنەوەی بارگە ی کارەبا یان ووزە له شوێنێکی پڕ ووزەوە بۆ شوێنێکی بێ ووزه، بە شێوەیەکی کاتیی.
ئەم حاڵەتە، هەوڵدانە بۆ بارگاویکردن و ژیانەوەی ئامێرێکی مردوو به شێوەیەک هەتا ئەگەیەنرێتە لای وەستا .. بۆ نمونە پاتری ئوتومبیلێک لەکار دەکەوێ، پیویستە به پاتری ئوتومبیلێکی تر چەتاڵ بکرێ، بۆ ئەوەی ئوتومبیلە لە کارکەوتووەکە بخرێتەوە گەڕ، هەتا دەگاتە لای پاتریسازێک و پاترییەکی نوێی بۆ دەکڕێت.
بەڵام وەک چۆن هەنگوین و ئاڵتون و دەنگی حەسەن زیرەک، بە لاڕێدا براون و کۆپی ساختەیان کەوتۆتە بازاڕەوە، بە هەمان شێوە چەتاڵیش تێکەڵاوی ساختە و گزی کراوە، بۆ نمونە خەڵکێک هەبوون و هەن و ئەبن کە کارەبای ماڵ و دوکان و پڕۆژەکانیان چەتاڵە..واتا هێڵێک به دزییەوە لە کارەبای گشتی ڕادەکێشن و کارەبای خۆڕایی بۆ ماڵ و دوکانەکانیان دەستەبەر دەکەن، لێرەدا ئیتر پێناسەی چەتاڵکردن ئەشێوێ، چونکە چەتاڵکردن بە شێوەیەکی کاتییه، بەڵام ئەم جۆره چەتاڵەیان به شێوەیەکی هەمیشەیی یان درێژ خایەنە.
لەبەر ئەوە وەک هەموو دیاردەکان، چەتاڵکردن لایەنی خێر و شەڕیشی هەیه، وەک چۆن چەقۆیەک ئەتوانیت کەرەستەی خواردنێکی بەتامی پێ بجنیت و ئامادەی بکەیت، لە کاتێکدا خەڵکێکی شەڕەنگێز هەن به چەقۆ کەسانێکی بێ تاوان ئەکوژن یان بریندار ئەکەن، بەو جۆرە چەتاڵی خێر و چەتاڵی شەڕیش هەیە.
لە ڕاستیدا مرۆڤ لە عەرەبیدا پێی ئەوترێ ئینسان ، واتا دوو مرۆڤ ..خێر و شەڕ ..زانستی نوێیش سەلماندوویەتی کە مێشکی مرۆڤ دوو بەشی لای ڕاست و چەپی تەواو جیاوازن، لایەکیان تایبەتە به یاسا و باوەڕ و وەفاداریی و خۆنەویستیی ، کەچی لاکەی تریان تایبەتە به یاخیبوون و بێ باوەڕیی و زوڵم و خۆپەرستیی ..هەر بۆیە کەسانی ئاینیی و شۆڕشگێڕ بەردەوام ویرد و دۆعا و سروود ئەڵێنەوە بۆ ئەوەیە بەشە باوەڕدارەکەی مێشکیان پتەو بکەن و بەشە بێ باوەڕەکەی بپوکێننەوە و پەڕاوێزی بخەن ..هەمان کات کەسه بێ باوەڕ و خۆپەرستەکان، بەردەوام یاساشکێنیی و زوڵم و تاوانەکان ئەنجام دەدەن بۆ ئەوەی بەشە بێباوەڕ و خودپەرستەکەی مێشکیان گەشه پێ بدەن و ..بەشە باوەڕدارەکەیش پشت گوێ و لەناو ببەن .
ئەمە پاکانە کردن کردن نییه بۆ ئەوانەی کارەبا و ئاو بە چەتاڵکردنی هەمیشەیی دابین دەکەن، چونکە ئەوە دزییە لە سامانی گشتیی شایانی سزای تونده، بەڵام ئەمانەوێ ئەوە بخەینە ڕوو کە له ڕاستیدا هەموو دیاردە و هەڵس و کەوتێکی مرۆڤ، له ژێر ڕەحمەتی دوو کۆنتڕۆڵی پۆزەتیف و نێگەتیڤدایه، واتا خۆی بڕیار ئەدات خزمەت بکات یان زوڵم .. بنیات بنێ یان بڕوخێنێ ..وەفادار بێ یان ناکەس بەچە ..نیشتمان پەروەر بێ یان نیشتمان فرۆش، ئەوەیش هەوڵ و لێبڕانی پێویستە، واتا مرۆڤ له خۆیەوە نابێتە خێرخواز، له خۆیشیەوە نابێتە شەڕەنگێز، هەردوو حاڵەتەکە کار و هەوڵ و ماندوو بوونی ئەوێ.
با بگەڕێینەوە بۆ بابەتی چەتاڵ، لە سیاسەتی نێو دەوڵەتیشدا چەتاڵکردن به ئاشکرا دیاره یان ڕاستتر کوڵۆنیالیستە زەبەلاحەکانی جیهان بە سیاسەتی چەتاڵ دەسەڵاتەکانی خۆیان ئەسەپێنن و وڵاتان بۆ خۆیان حەپەلوش دەکەن، بۆ نمونە فەیسەڵی باوکی سعودی شای سعوڕیە، به کردار چەتاڵکردنی ئەمەریکای ڕەت کردەوە و نەوتی لێ بڕین، کاتێکیش وەزیری دەرەوەی ئەمەریکا سەردانی کرد و بە تەنزەوە ووتی تۆزێ نەوتمان بۆ بەربدەرەوە فڕۆکەکەم بەنزینی تیا نیە، شا فەیسەڵ ووتی منیش پێویستم بە قودسه نوێژێکی تیا بکەم، ئەمە بوو بە هۆی تیرۆرکردنی شا فەیسەڵ، بەڵام که سعودی کوڕی هاتە جێگای، بۆری نەوتی بۆ کردنەوە، ئەوانیش چەتاڵێکی چاکیان بۆ کرد و تا هەنوکەیش سعودیە چەتاڵکراوە و هیچ عەیبی نییە .. بەهاری عەرەبیی، لێکردنەوەی چەتاڵی لیبیا و میسر و تونس بوو لەلایەن ئەمەریکاوە ، بەو جۆرە دەسەڵاتی ئەو وڵاتانە نوزەیان تیا نەما و به خێرایی ڕوخان، بەڵام سوریا نەڕوخا، چونکە دوای پچڕانی چەتاڵی ئەمەریکا، ڕوسیا بە خێرایی چەتاڵی کردنەوە. بەو جۆرە هەرچی دەسەڵاتی دنیایه، بە جۆرێ لە جۆرەکان چەتاڵێک یان زیاتریان پێوەیه لە هەمان کاتدا چەند چەتاڵێکیشین لێ دەرچووە بۆ ئەو دەسەڵاتانەی کە لە خۆیان لاوازترن، بۆ نمونە دەسەڵاتەکانی هەرێمی خۆمان نیوەی چەتاڵی ئێران ئەیسوڕێنێ و نیوەکەی تری چەتاڵی تورکیا بارگاویی دەکات، ئەوە لە کاتێکدا تورکیا و ئێرانیش گیانێکیان به چەتاڵی چین و ڕوس و ئیسڕائیلە، ئەمانە چەتاڵکردنی سیاسیین، بۆ نمونە کەسێکی وەک دۆناڵد تڕەمپ، لایەکی کۆشکی سپی ئەڕوخێنێ بۆ ئەوەی هۆڵی سەماکردنی تایبەت بەخۆی دروست بکا.. هەروەها هەوڵ ئەدات یاسای سەرۆکایەتیی ئەمەریکا لە هەشت ساڵەوە درێژ بکاتەوە بۆ دوانزه یان شانزه ساڵ، ئەم بڕیارانە ڕیکلامن چونە سەر تەختی چەتاڵکەری باڵا، یاخود چەتاڵی سوپەر پاوەر له هەموو دونیادا کە بێ ڕکابەرە،.واتا چاکسازیی و ڕیفۆرم نین، بەڵکو چەتاڵکردنن، چونکە جیاوازی نێوان چەتاڵکردن و چاکسازیی ئەوەیه چەتاڵکردن خواستی یەک شت یان یەک کەس و یەک خێزانو یەک بنەماڵە بەدی دەهێنیت، بەڵام چاکسازیی خواستی گشتیی بە دیدەهێنێ .. هەمیشە چەتاڵچییەکان و چاکسازخوازەکان له شەڕێکی دەستە و یەخەی درێژ خایەن و ئەزەلیدان ..کاتێ تۆماس مۆری چاکساز بە پاشای چەتاڵچی فلۆڕەنسا دەڵێت : تۆ زاڵمیت .. لە داخی ئەو یۆتۆپیا ئەنوسێ کە سەر لە بەری کۆمەڵگا و بەها باوەکانی تێدا ئەگۆڕێ، بۆ نمونە ئاڵتون کە خەونی چەتاڵچییەکانە، له یۆتۆپیادا تەنها دروستکردنی کەلەپچە و قەعادەی پاشەڕۆی منداڵان بەکارئەهێنرێ ، لێرەدا ئیتر پاشای چەتاڵچی فلۆڕەنسا لە تۆماس مۆری ڕیفۆرمخواز ئەچێ بە قیندا و سەری ئەپەڕێنێ ..
بە درێژایی مێژووی مرۆڤایەتیی ئەم چەتاڵچییە قاچاخ و دژه یاسا و دژە داب و نەریتانە، لە هەوڵی مانەوەی خۆیان و خێزان و بنەماڵەکانیاندا، ملیۆنەها مرۆڤیان کوشتووە و برسی و ئاوارەیان کردوون..و تا هەنوکەیش بەردەوامن .
ڕەنگە لێرەدا پرسیارێک سەرهەڵبدات، بۆچی هەمیشه چەتاڵچییەکان ، یاخود بەشە شەڕەنگێزەکەی مێشکی مرۆڤایەتیی بەسەر چاکساز و ڕیفۆرمخواز و بەشە ئاشتیخوازەکەی مێشکی مرۆڤدا زاڵ ئەبێ و ئەیباتەوە ؟ بۆچی شارستانییەتەکان و ئەدەب وهونەر و زانستی چەندەها سەدە، دەسەڵاتگەلێکی ناداد و دڕندە و گەمژەیان لێ پەیدا ئەبێ ؟
بە کورتیی هۆکارەکەی ئەوەیە چەتاڵچی و شەڕەنگێزەکان لەو جەنگەدا هەموو چەکێکی نائەخلاقیی بەکاردێنن و بە ڕاست و چەپدا، تەڕ و وشک ئەسوتێنن، بەڵام چاکساز و ڕیفۆرمخواز لەو شەڕەدا سنوورەکانی ئەخلاق و داب و نەریت ناشکێنن، ئەمەیش وەک شەڕی مامۆستایەکی بەڕێز و چەقۆکێشێکی مافیا وایه، پێش ئەوەی مامۆستاکە بیر لەوە بکاتەوە چۆن لەم شەڕەدا قوتابخانەکە و خەڵکەکە زیان نەکەن، کابرای مافیای چەقۆکێش حەوت زەمانە مامۆستاکەی شەڵاڵی خوێن کردووە و قوتابخانەکەی بەسەر قوتابیەکاندا ڕوخاندووە.
برسی کردنی میللەتان و مافی خەڵک خواردن و دزی و مافیاگەریی سیستماتیک و هەڵگیرساندنی شەڕی هیچ و پوچ و بێ مەعنا، بەشێکن لەو چەکە نائەخلاقییانەی کە چەتاڵچییە نائەخلاقییەکان سەروەریی خۆیانی پێ دەپارێزن، ئەوەی هەمیشە وایکردووە کە دەسەڵاتی دادپەروەر تەمەنێکی کورتی هەبێت و ..دەسەڵاتی مافیا و نادادپەروەر تەمەنێکی درێژی هەبێ.
بەڵام ئەوەی سەرنجی ڕاکێشام وتا ڕادەیەکیش هێنامیه پێکەنین، بەکارهێنانی چەتاڵکردن بوو لە بانگەشەی ئەمجارەی هەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەراندا .. تەماشا دەکەیت چەندەها کاندید کە هیچ کەسێک نایانناسێت و هیچ شوێنپەنجەیەکی زانستی و ئەدەبی و هونەریی وکۆمەڵایەتیی و سیاسیی دیاریان له کۆمەڵگادا نەبووە، لە بانگەشەی هەڵبژاردنیاندا، لەگەڵ وێنەکەی خۆیاندا وێنەی سەرۆک حیزبەکانیان یان هاوسەرەکانیان کە ناسراو بوون یان هەر کەسێک کە خزمایەتیی و ئاشنایەتیی و ناسراوییان لەگەڵیاندا هەیە، لەسەر فلێکس چاپکراون و بە شەقامەکاندا هەڵواسراون ..واتا ڕێک وەک ئەو دوو ئوتومبیلەی کە له تەنیشت یەکترەوە دادەنرێن بۆ ئەوەی پاتری مردووی یەکێکیان لە ڕێی چەتاڵکردنی پاتری زیندووی ئەوەی تریانەوە، بخرێتە کار ..
دانانی وێنەی کاندیدێکی نەناسراو لە تەنیشت وێنەی کەسێکی ناسراو، هەتا کەسە ناسراوەکە کە سەرۆک حیزبێتی یان خزم و هاوسەرێتی، هەڵسێت بە چەتاڵکردن و گواستنەوەی بارگەی ناوبانگ و ناسراویی لە خۆیەوە بۆ ئەو ..بەو جۆره بەڵکو ئەوە خوایه لە بەر گوڵە گەنمێک ئەو گوڵە جۆیانەیش دۆلار بخۆنەوە و ببنە خاوەنی کورسی ئەنجومەنی نوێنەران و بچنە ژیانی پادشا و چەتاڵچییەکانەوە .
ئەم جۆره چەتاڵکردنە، تازەترین جۆری چەتاڵە و ..ڕەنگە لە مێژووی مرۆڤایەتیدا هێشتا لە ڕێی چەتاڵکردنەوە، دەنگی خەڵک و ناوبانگی خزم و هاو ئاواز، بۆ کاندیدی نەناسراو نەگواسترابێتەوە ..هەر بۆیه پێویستە کتێبی گینز بۆ ژماره پێوانەییەکان لەم داهێنانە ئاگادار بکرێتەوە بۆ ئەوەی لە دوو توێی خۆیدا تۆماریان بکات.

نەوزاد بەندی

شاری حەلەب شایەتی گرژیە ئەمنیەکانی نێوان سوپای سوریا و هەسەدە بوو، دوای پێکدادانی توندوتیژی کە لەنێوان هێزەکانی حکومەتی سوریا و هەسەدە لە گەڕەکەکانی شاری حەلەب بەتایبەت شێخ مەقسود و ئەشرەفیە ڕویدا، حکومەتی سوریا و فەرماندەی هەسەدە، بە ڕێکەوتنی هەردوولا ڕۆژی ٧ی ئۆکتۆبەری ٢٠٢٥، ئاگربەستێکی هەمەلایەنەیان ڕاگەیاند، ئەمەش پرسیاری لەسەر چارەنوسی ئەو ڕێکەوتنە دروستکرد کە لە ١٠ی ئازاری ٢٠٢٥ بۆ تێکەڵکردنی هەسەدە لە دامەزراوەکانی دەوڵەتدا پێشنیارکرابوو.
ئەوەی شایانی وەبیرهێنانەوەیە، لە ١٠ی ئازاری ٢٠٢٥دا، ئەحمەد شەرع و مەزلوم عەبدی، ڕێکەوتنێکی هەشت خاڵییان واژۆکرد کە ئامانج لێی تێکەڵکردنی پێکهاتە ئەمنی و سەربازیی و مەدەنیەکانی سەر بە هەسەدەیە لەگەڵ دەوڵەتی سوریا، لە ڕێکەوتنەکەدا گەرەنتیکردنی مافە سیاسی و مەدەنیەکان بۆ هەموو سووریەکان بەبێ جیاوازی ئاینی و نەتەوەیی دیاریکرابوو، هەروەها دووپات کرایەوە کە کورد پێکهاتەیەکی دانەبڕاوی دەوڵەتی سوریایە و بەهرەمەندە لە هاوڵاتیبونی تەواو و مافە دەستووریەکان! هەروەها ئاگربەستێکی هەمەلایەنە لە سەرانسەری هەموو خاکەکانی سوریا و دەستپێکردنی یەکخستنی دامەزراوە مەدەنی و سەربازیەکانی باکووری ڕۆژهەڵات بۆ ئیدارەی دەوڵەتی ناوەندی لەخۆگرتبوو، لەوانە دەروازە سنووریەکان و فڕۆکەخانەکان و کێڵگە نەوتی و گازیەکان.
لە ڕێکەوتنەکەدا جەخت لەسەر مافی ئاوارەکان کراوەتەوە بۆ گەڕانەوەیان بە سەلامەتی بۆ ناوچەکانی خۆیان، بە گەرەنتی پاراستنیان لەلایەن دەوڵەتەوە، هاوکات داوای پاڵپشتیکردنی حکومەت لە شەڕەکانیدا کراوە لەدژی پاشماوەکانی ڕژێمی ئەسەد و هەموو ئەوانەی هەڕەشە لە ئاسایش و یەکڕیزی سوریا دەکەن. هەروەها بڕگەیەکی ڕوونی لەخۆگرتبوو کە قسەی ڕق و تایفەگەری و بانگەوازی دابەشبوون ڕەتدەکاتەوە و جەخت لەسەر چەسپاندنی بنەماکانی پێکەوەژیان لە نێوان هەموو پێکهاتەکانی کۆمەڵگەی سوریادا کراوە!
بەمشێوەیە ڕێکەوتنی مانگی ئازار چوارچێوەیەکی سیاسی و ئەمنی بۆ بنیاتنانەوەی دەوڵەتی سوریا لەسەر بناغەکانی بەناو هاوبەشی ‘نیشتمانی” نیشاندا، کە لەسەرەتاوە هەسەدە بەشداری دانوستانەکانی بۆ بەهێزکردنی کۆنترۆڵی حکومەتی سوریا بەسەر ئەو وڵاتەدا کردبوو، بەڵام لەوکاتەوەی ڕێکەوتنەکە واژۆ کرا، جێبەجێکردنی ئەم ڕێکەوتنە بەردەوام لە دۆخێکی خراپدا دەرکەوتووە، وردەکاریەکانی “یەکگرتن”ی سەربازی و ئیداری تا ئێستا بەناڕونی ماونەتەوە و میکانیزمەکانی گواستنەوەی دامەزراوەیی بەڕوونی دیارینەکراون، ئەم ناڕوونیە، وایکردووە ڕێکەوتنەکە ئامادەبێت بۆ لێکدانەوە ناکۆکەکانی نێوان دیمەشق و هەسەدە، ئەمەش کەلێنی دروستکردووە کە بەکاردەهێنرێت بۆ پاساوهێنانەوە بۆ دواکەوتن یان خاوکردنەوەی جێبەجێکردنی، هەروەها وایکردووە پەیوەندی نێوان ئەو دوو لایەنە، هەسەدەو حکومەتی سوریا لە دۆخێکی ناسکی ئاگربەستدا بمێنێتەوە، نەک یەکلایکردنەوەیەکی سەقامگیری بۆ سوریا.
گەر وا پێشبینی بکرێت کە ئەم ڕێکەوتنەی ١٠ ی ئازار، تەنها چوارچێوەیەکی فۆرمی وگشتیە بۆ باسکردن لەسەر چارەسەر، کە وردەکاری تێدا نیە و هیچیشی لێدەرناکێشرێت، لەهەمانکاتدا هێندە ناڕۆشنە کە لە کۆبوونەوەکانی دواتر لە نێوان حکومەتی دیمەشق و هەسەدە بەهۆی نەبوونی فۆرمولەی کۆتاییەوە کۆسپیان بۆ دروست بوو.
کاتێک هەسەدە ڕێکەوتنەکەی واژۆکرد، پێدەچێت ئەو ساتەوەختە مێژوویەیان لەبەرچاو گرتبێت و وەک مانۆڕێکی هەلومەرجی مامەڵەیان لەگەڵدا کردبێت، نەک پابەندبونێکی یەکلاییکەرەوەو کۆتایی. ئاماژەیان بەوەشکردووە، کە لەئێستادا هەسەدە هەوڵدەدات تا دەتوانێت مانۆڕ و وەستانی زیاتر لەگەڵ حکومەتی ئێستای دیمەشقدا بەڕێ بکات. چونکە ڕێکەوتنێک لەسەر بنەمای یەکگرتنی تەواو، لە دۆخی پێکهاتەی ئێستای حکومەتی شەرع و پاوانخوازی ئیسلامی سیاسیدا، بە مانای کۆتایی هەسەدە دەبێت.
لەدوای واژۆکردنی ڕێکەوتنەکەی مانگی ئازار، چوار خولی دانوستان لەنێوان نوێنەرانی حکومەتی سوریا و هەسەدە ئەنجامدراوە، کە دوو کۆبوونەوە لە حەسەکە و دوو دیدار لە دیمەشق ئەنجامدراوە. دوایین کۆبونەوە کە لە سەرەتای مانگی تەمموزدا بەڕێوەچووە، هیچ ئەنجامێک تیا بەدەست نەهاتووە.
کێشەکە ئەوەیە ئەحمەد شەرع و حکومەتەکەی پێیانوایە یەکگرتنەوە بە واتای هەڵوەشاندنەوەی هەسەدەیە، واتە چەکدارەکان تاکەکەسی تێکەڵی سوپای سوریا ببن، هەڵبەتە لە لایەن هەسەدەوە جەخت لەسەر ئەوەهەیە کە پێکهاتە ڕێکخراوەییەکەی وەک بناغەیەکی یەکگرتوو بمێنێتەوە و پارێزراوبێت، نەک بە تەواوی لە دامەزراوەکانی دەوڵەتدا هەڵبوەشێتەوە، ئەمەش لەلایەن حکومەتی سوریا قەبوڵ ناکرێت و ڕەتدەکرێتەوە، کە بە هەڕەشە بۆ سەر ناوەند بونەوەو یەکگرتوویی سوریا دەزانێت.
خاڵێکی دیکەی بنەڕەتی مشتومڕ، پرسی لامەرکەزییە، دیمەشق تارادەیەک مامەڵە لەگەڵ لامەرکەزیەت دەکات وەک ڕێکخستنی کارگێڕی لەناو دەوڵەتێکی یەکگرتوودا، لەکاتێکدا هەسەدە هەوڵدەدات بیگۆڕێت بۆ فۆرمۆلەیەکی سیاسی فراوانکراو کە دەسەڵاتی سەربەخۆی پێبدات لە بوارەکانی ئاسایش و ئابووری و پەیوەندیەکانی دەرەوەدا، ئەو لامەرکەزییەی کە لەلایەن هەسەدەوە دانوستانی لەسەر دەکرێت، فیدراڵی یان دەوڵەتێکی فیدراڵی نییە، بەڵکو کۆنفیدڕاڵیە، واتە دانوستانی نێوان دوو دەوڵەت کە هەریەکەیان سەروەری سەربەخۆیان هەیە و ڕێککەوتن لەسەر پەیوەندی هاوبەش لە ژێر یەک چەتردا، حکومەتی سوریا ئەمە بە پێشێلکردنی سەروەری دەوڵەت و یەکگرتوویی دامودەزگاکانی دەزانێت، گومانی تیا نیە کە تورکیاش قەبوڵ ناکات.
هاوکات ناکۆکی لەسەر پرسی ئابووری و کۆنترۆڵکردنی سەرچاوەکان بەتایبەتی نەوت و گاز و دەروازە سنووریەکان قووڵتر دەبێتەوە، لەکاتێکدا کە ڕێکەوتنی مانگی ئازار گەڕانەوەی ئەم سەرچاوانەی بۆ ئیدارەی ناوەندی دەوڵەت دیاری کردبوو، هەسەدەش پێشنیاری هێشتنەوەی پشکەکانی ناوخۆیی لە بواری کارکردن و دارایدا دەکات.
هەسەدە و حکومەتی سوریا لەدوای واژۆکردنی ڕێککەوتننامەی ١٠ ی ئازاری ٢٠٢٥ ەوە سەرقاڵی دانوستانێکی قورس بوون، بە ئامانجی یەکلاکردنەوەی چارەنووسی پرۆژەی “بەڕێوەبردنی خۆیەتی” لە باکور و ڕۆژهەڵاتی سوریا. سەرەڕای پێکهێنانی لیژنە هاوبەشەکانی نێوان هەردوولا لە مانگی حوزەیرانی ساڵی ڕابردوودا، بەڵام دواتر دانوستانەکان وەستان بەهۆی پەرەسەندنی ناکۆکیەکانیان لەسەر شوێن و سروشتی دانوستانەکان.
هەسەدە پێداگری کرد لەسەر گواستنەوەیان بۆ پاریس لەژێر چاودێری فەرەنسا، دیمەشق ڕەتیکردەوە ئەو پرسە بەنێودەوڵەتی بکات و پێداگری لەسەر ڕاگرتنی ئەوان لە چوارچێوەی خاکی سوریادا کرد. جگە لەوەش، ناوبەناو پێکدادانێکی سنووردار بەهۆی پێشێلکاری مەیدانی و تۆمەتی یەکتر بە پێشێلکردنی ڕێککەوتنەکە سەریهەڵداوە، واتە ئاگربەستەکە بەشێوەیەکی ناسەقامگیری ماوەتەوە و هەرواش دەمێنێتەوە، ئەم پێکدادانانە درێژەپێدەری شێوازێکە کە ماوەیەکە بەردەوامە، بەتایبەتی لە ڕۆژهەڵاتی حەلەب و دێرحەفەر، ئەم ناوچانە لەدوای ڕووخانی ڕژێمی ئەسەد لەلایەن هەسەدەوە کۆنترۆڵ کران و لەوکاتەدا هەسەدە بەرەو حەلەب پێشڕەویان کرد، ئەوان کۆبونەوە و بووە هۆی پێکدادانی پچڕپچڕ لە نێوان هەردوولادا.
ئەوەی شایانی باسە پێکدادانەکانی ئەم دواییە ئاماژە بەو رەهەندە سیاسیە ئەدات کە حکومەتی سوریا جۆرێک لە گەمارۆدانی بەسەر گەڕەکەکاندا سەپاندووە، لەبەرامبەر ڕۆڵی هەسەدە لە حەڵەبدا، واتە دەرکردنی نفوزی هەسەدە لە حەڵەب، ئەمەش بەشێکە لەو سیاسەتەی کەشەرع دەیەوێت تەواوی سوریا کۆنترۆڵ کات.
پێکدادان و تۆپبارانەکانی ئەم دواییە بونەتە هۆی ئاوارەبونی خەڵکی مەدەنی لەو گەڕەکانەی زیانیان لێکەوەتووە، هەربۆیە ئاماژەن بۆ مەبەستی حکومەت بۆ زیادکردنی فشاری سەربازی لەو ناوچانەدا، لەگەڵ ئەوەشدا هەسەدە، هەڕەشەی ئەوە دەکەن کە هەر کۆنتڕۆڵکردنێک بەسەر ئەو گەڕەکانەدا بێت، واتە مانای کۆتایی بە ڕێکەوتنەکەی ١٠ی ئازار دەهێنێت!.
دەستێوەردانی ئەم دواییەی ئەمریکا لەڕێگەی نێردەی تایبەت تۆم باراک و فەرماندە “براد کوپەر” لە فەرماندەیی ناوەندی ئەمریکا هەوڵێکە بۆ گەڕاندنەوەی پرۆسەی سیاسی و رێکەوتنی حکومەتی سوریا و هەسەدە، ئەمەش ئاشکرایە گەر پێشبێت لە بەرژەوەندی واشنتۆندایە.
ئاشکرایە کە تورکیا ڕۆڵێکی سەرەکی دەگێڕێت لە تەواوی هاوکێشەکەدا، هەوڵ و خواستێکی بەهێزی هەیە بۆ کۆتاییهێنان بە هەسەدە، بۆیە پاڵپشتی هەر هەنگاوێکی حکومەتی سوریا دەکات کە ئاماجی کۆتایی هەسەدە لە نەخشەکانیاندا بێت.
دیداری نێوان مەزلوم عەبدی و ئەحمەد شەرع، کە لە چەند ڕۆژی ڕابردوودا شاهیدی بوین، وەزیری بەرگری و بەشێک لە ئەندامانی حکومەتەکەی، بە نێوەندگیری ئەمریکا، بۆ کەمکردنەوەی بارگرژی دۆخەکە دوای تێکهەڵچونی چەکداری نێوان هەسەدە و سوپای سوریا لە حەلەب، دۆخەکە لەسەر زەوی لە ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی هەسەدە، بەردەوامە لە هەنگاونان بەرەو ئامادەکاریەکان بۆ ململانێیەکی نوێ لەگەڵ دیمەشقدا، ئەمەش ئاماژەیە بۆئەوەی کە سەرکردایەتی هەسەدە خۆیان ئامادە دەکەن بۆ ئەگەری ڕوبەڕوبونەوەی تر لەگەڵ سوپای سوریا یان کوتلەکانی سەر بە تورکیا لە باکووری ئەو وڵاتە.
پێدەچێت هەسەدە زیاتر لە چوارچێوەی کایەی نفوزی ئەمریکادا خۆی ڕادەگرێت بەبێ ئەوەی ئاسۆیەکی سیاسی ڕوونی هەبێت، ئەمەش پێداگری مەزلوم عەبدیە لەسەر پاراستنی هاوسەنگی و هەوڵدان بۆ کەمکردنەوەی ململانێ لەگەڵ دیمەشق و ئامادەکاری بۆ هەر سیناریۆیەک بەرەوڕویان بێتەوە.
ئارامی ئێستای شێخ مەقسوود و ئەشرەفیە و دێرەزور ئاگربەستێکی کاتیە، کە واشنتۆن لەڕێگەی فشاری دارایی و سیاسیەوە سەپاندویەتی، هۆکارە بنەڕەتیەکانی ئەو ململانێیە وەک خۆیان ماون، سەرەڕای سەرکەوتنی کاتی واشنتۆن لە ڕاگرتنی گرژیەکان، بەڵام تا ئێستا چارەسەری ڕەگ و ڕیشەی قەیرانەکانی نەکردووە.
چانسی گەیشتنی هەسەدە بە ڕێکەوتنێکی سیاسی لەگەڵ دیمەشق ئاڵۆزە، ئاشکرایە کە ڕژێمی سوریا ئامادە نییە دەستبەرداری “ناوەندگەرایی ڕەها”ی خۆی بێت یان دان بە هەر ئیدارەیەکی سەربەخۆدا بنێت کە ڕەنگە ببێتە هۆی دابەشبوونی سوریا لە داهاتوودا.
ئەتوانین بڵێین ناوچەکە بەڕووی چەند ئەگەرێکدا بەکراوەیی دەمێنێتەوە، ئارامی پچڕپچڕ یان هەڵکشانێکی نوێ کە لەوانەیە لە دێرەزور یان گەڕەکە کوردیەکانی حەلەب سەرهەڵبداتەوە، ڕێکەوتنەکانی ئێستا بەرگەی فشارەکانی بارودۆخی ئاڵۆزی سیاسی سوریا و ناوچەکە ناگرن و دۆخێ سوریا لەم گێژاو و ناجێگیریە سیاسیە لە سایەی دەسەڵاتی ئیسلامیدا نایەتە دەرەوە.

رۆژی ١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥ خۆپیشاندانی ناڕەزایەتی سەرانسەری ئەمریکای گرتەوە، بەپێی میدیا ئەمریکی و جیهانیەکان لە ٥٠ ولایەتەکەی ئەمریکا ئەنجامدرا، کە لە ٢٧٠٠ شوێنی جیاجیاو بە بەشداری ٧ ملیۆن کەس بەڕێوەچوو، بە دروشمەکانی “نەخێر بۆ پاشا” و “دیموکراسی نەک دیکتاتۆریەت” و “بەدژی دیکاتۆری و فاشیەتی ترامپ” و چەندین دروشمی دیکەی پشتگیری لە کۆچبەران و دژی سیاسەتی ئابوری ترەمپ، فەزای هەموو ئەمریکای داگیرکردبوو.
ئەمە دووەم ناڕەزایەتی گەورەی ئەمریکایە لە دوای خۆپیشاندانی مانگی حوزەیرانی ڕابردوو، کە بە بەشداری ٥ ملیۆن کەس بە دژی دۆناڵد ترەمپ و سیاسەت و حکومەتەکەی ئەنجامدرا. ئەم دوو خۆپیشاندانە چەندین ملیۆنیە لەلایەن بزووتنەوەی “نەخێر بۆ پاشا لە ئەمریکا” ڕێکخرابوو، کەدەیان رێکخراوی جۆراوجۆری مرۆڤدۆست و ئازادیخواز و چەپ تێیدا بەشدارە. ئەم خۆپیشاندانەی ئەمجارە، بۆ ترەمپ و حکومەتەکەی شۆک هێنەربوو، لەلایەک لەڕووی دروشمەکانی خۆپیشاندانەکەوەو لەلایەکی دیکەوە رێژەی زۆری بەشداربوان کە سەرجەم ئەمریکای گرتەوە لە شارە گەورەکانی: واشنتۆن، لۆس ئەنجلس، شیکاگۆ، بۆستن، ئەتلەنتا، میامی، ساراسۆتا کاونتی لە فلۆریدا، پیتسبورگ لە ویلایەتی پێنسیلڤانیاو هەروەها لە نزیک شوێنی مانەوەی ترەمپ لە مارالاگۆی فلۆریدا، کە تێیدا پشووی کۆتایی هەفتە بەسەر دەبات. هەروەها ئەم ناڕەزایەتیانە سنووری ئەمریکا تێدەپەڕێنێت، واتە جگە لە ئەمریکا، بزووتنەوەی ناڕەزایەتی “نەخێر بۆ پاشا” چالاکییان لە کەنەداش ئەنجامدا، کۆبوونەوەی ناڕەزایەتی لە هەریەک لە شاری مالاگای ئیسپانیا و مالمۆی سوید بەڕێوەچوو.
ناوەرۆکی ناڕەزایەتی ئەمجارەی هێزی ناڕازی مرۆڤدۆست و ئازادیخوازی ئەمریکا، لەبەرامبەر سیاسەتی ترەمپ و حکومەتەکەی لە ئاستی ناوخۆو جیهاندا، بەتایبەت بەدژی باڵی توندڕەو و راسیستی، راستی بۆروژازیی ئەمریکایە، کە کەلێنی چینایەتی بەشێوەیەک فراوانکردۆتەوە و ژیانی بۆ چینی کرێکارو هەژاران نەهێشتۆتەوە. نەک دەیەوێت ئەم ئاراستە سیاسی و ئابوریە کۆنەپەرست و دژی ئینسانی و هێرشانە بۆسەر خەڵكی کرێکارو کەمدەرامەتی ئەمریکادا فراوانبکاتەوە، بەڵکو دەیەوێت وەک بزوتنەوەیەکی بۆرژوایی ڕاستڕەو دنیا بگرێتەوەو کاری بۆدەکات، کە نموونەکانی لەبەریتانیا و ئیتالیاو فەرەنساو هەندێ وڵاتی تری ئەوروپا خەریکی ئەنجامدانی جوڵەن دژی زۆربەی زۆری کۆمەڵگەو مەدەنیەتی کۆمەڵگە بەشێوەی جۆراوجۆر.
لە یەکەمین رۆژەکانی دەورەی هەڵبژاردن و پلاتفۆرمی سیاسی و ئابوری کە ترامپ و لایەنگرانی و حزبەکەی خستیانە بەردەم کۆمەڵگەی ئەمریکی، بەدژی ئازادی سیاسی و هەڵسوڕان، بەدژی کۆچبەران، هەروەها سیاسەتی ئابوری بەدژی کرێکاران و لەبەرژوەندی سەرمایەداران، زیادکردنی باج، بەهێزکردنی مەیلی دینی لەبەرامبەر بە مەدەنیەتی کۆمەڵگەو… ریزی دەیان ملیۆن لەخەڵكی ئەمریکای جوڵاند کە ئەم سیاسەتانەی دۆناڵد ترەمپ کۆمەڵگەی ئەمریکا نوقمی گێژاوی بێکاری، دژی خاریجیان، بەهێزکردنی مەیلی راسیستی و فاشیستی، گرانی و دژایەتی مەفەکانی ژنان دەکات، هەربۆیە خەڵكی کرێکارو کەمدەرامەت لە دژی سیاسەتی ترەمپ هاتنەمەیدان.
لەم دەورەیەی دەسەڵاتی دیکتاتۆر و کۆنەپەرستیەی ترەمپدا، دەست براوە بۆ گۆڕینی سەرجەم یاسا؛ سیاسی و ئابوریەکان لەوانە: ٣٠٠ هەزار لە کارمەندی حکومی دەرکراوە، ٤٠٠ هەزار کۆچبەر بە زۆر لە ئەمریکا دەکراون، کەمکردنەوەی میزانیەی خزمەتگوزاریە تەندروستیەکان، ئیستغلالکردن و زیادکردنی باج لەسەر هاوڵاتیانی ئاسایی و کەمکردنەوەی لەسەر دەوڵەمەندان، قەرزەکانی حکومەت زیادی کردوە ئەمەش وادەکات بیشکێننەوە بەسەر خەڵكداو خەڵك باجەکەی بدات.
ئەگەرچی سەرانی حکومەتەکەی ترەمپ تۆمەت و ناوو ناتۆرە لەم خۆپیشاندانە دەدەن، مایک جۆنسن، سەرۆکی ئەنجوومەنی نوێنەرانی ئەمریکا گاڵتەی بە خۆپێشاندەران کرد و بە بڵاوکردنەوەی “رق لە ئەمریکا” تۆمەتباری کردن، هەروەها بە رۆژنامەوانانی راگەیاندو بۆ لێدان لە خۆپیشاندەران وتی: “ئێوەی دیموکراتە چەپڕەوەکان، کەسانی مارکسیست، سۆسیالیست، توندڕەوەکان و باڵی لایەنگری حەماس لەنێو پارتەکەتان کۆدەکەنەوە.”
لەبەرامبەردا خۆپیشاندەران گاڵتەیان بەو قسانە دەهات و دروشمەکانیان دەوتەوە لەوانە: دەبێت دۆناڵد ترەمپ بڕوات، داویان دەکرد جێبەجێکردنی رێکارە تووندەکان دژی کۆچبەران و سیستمی نوێی پێناسی گومرگی هەڵبوەشێتەوە، خۆپێشاندەران لافیتە و دروشمی جیاوازیان بەرزکردبوویەوە، هەندێکیان داوایان دەکرد دیموکراسیی ئەمریکا بپارێزن، و …تاد. ئەو دروشمەی کە زۆرتر ترەمپ و سەرانی حکومەتەکەی نیگەران کرد دروشمی “نەخێر بۆ پاشا و نا بۆ دیکاتۆرو فاشیست” بوو.
هەروەها خۆپێشاندەران رەخنەیان لەسەرجەم ئەو سیاسەتانەی حکومەتەکەی ترەمپ گرت، بەوەی ملیاردێرە کۆمارییەکان هێرش دەکەنە سەر میدیا و نەیارە سیاسییەکان و کۆچبەرە نایاساییەکان، هەر لەم رووەوە سیناتۆر بێرنی ساندەرز لە ویلایەتی ڤێرمۆنت، کە کەسایەتیەکی دیارە لە ئەمریکا، لە لێدوانێکدا قسەی بۆ خۆپیشاندەران کرد و ڕەخنەی لە ملیاردێرە تەکنەلۆژییەکان گرت و ڕایگەیاند لەوەتەی ترەمپ بووەتە سەرۆک ئەوان دەوڵەمەندتر بوون، لەوانە: ئیلۆن ماسک، جێف بیزۆس، مارک زوکەربێرگ “و ئەو فرە ملیاردێرانەی دیکەی کە لەکاتی دەستبەکاربوونیدا ڕاست لە پشت ترەمپەوە دانیشتبوون.
هەروەها لەژێر گوشاری خۆپیشاندانەکەدا ترەمپ لە یەکێک لە قسەکانیدا دەڵێ ئەوان وەک پاشا ئاماژەم پێدەکەن، من پاشا نیم وە وتی کارەکانی بۆ ئاوەدانکردنەوەی وڵاتێکی قەیراناوی پێویستن و ئەو تۆمەتانەی کە گوایە وەک دیکتاتۆرێک یان فاشیستێک ڕەفتار دەکات، بە هیستریا ڕەتیکردنەوە.
ئەم ناڕەزایەتیە گەورەیە ئەگەرچی لە ئەمریکابوو، ئەگەرچی دژی ترەمپ و حکومەتەکەی و دژی سیاسەت و بەرنامە ئابوریەکەی بوو، بەڵام لە ناوەرۆکدا بەدژی دەسەڵاتی پاشایەتی واتە دەسەڵاتی بێڕکابەری و سەرکوتی ئەوبوو، بەدژی سیاسەتی راسیستی دژی پەنابەری ئەوبوو، بەدژی سیاسەتی ئابوری دژی کرێکاران و کەمدەرامەتی ئەو بوو، هەروەها ئەم ناڕەزایەتیە بەرفراوانە پەیامی دژی هەموو ئەو حکومەت و سەرانی ئەو حکومەتانەی لەگەڵ خۆی هەڵگرتووە کە لەدەوری سیاسەتی ترەمپ، لەدەوری بەرنامەو بەژەوەندیەکانیان لەگەڵ بەرژەوەندی ترەمپ و حکومەتەکەیدایە، ئەوا ناوەرۆکی ئەم ناڕەزایەتیانە بەدژی هەموو سیستەمی سەرمایەداری و حکومەت و سەرانی ئەو وڵاتانەیەو لەبەرژوەندی خەڵكی کرێکارو برسی و هەژارو کەمدەرامەتی کۆمەڵگەدایە لە ئاستی جیهانیدا، بۆیە پەیامی ناڕەزایەتیەکی جیهانی هەڵگرتووە لەگەڵ خۆیدا.

پرۆسەی ئەنفالی یەكەم شەوی سێشەممە كاتژمێری 2:25 بەرەبەیانی رێكەوتی 23-2-1988 دەستی پێكرد تاكو شەممە رێكەوتی 19-3-1988 بەردەوام بوو, كۆی گشتی 26 رۆژی خایاند, بە سەركردایەتی سوڵتان هاشم سەركرەی ئۆپەراسیۆنی ئەنفال, لیوا روكن كەماڵ ساجت فەرماندەی فەیلەقی یەك، لیوا روكن نیعمە فارس حوسین محیاوی فەرماندەی لەشكری پێنجی ئەوكات، وە بە سەرپەرشتی عەلی حەسەن مەجید بەرپرسی بیرۆی باكوری حیزبی بەعس، سەرۆكی ئەركانی سوپا فەریقی روكن نزارعەبدولكریم خەزرجی ئەنجامدرا.
لە ئۆپەراسیۆنەكە هێزی ئاسمانی بە فڕۆكەی شەڕكەر و كۆپتەر, یەكەكانی تۆپخانە, تانك, زرێپۆش, هێزی پیادەو تایبەت بەشدار بوون.
20 لیوای سوپای عێراق و 30 فەوجی سەر بە گاردی كۆماری و هەموو فەوجە جاشەكانی سەركردایەتی جەحافلی بەرگری نیشتمانی یەك” لە ئاستی فرقەدا بووە” و مەفرەزە تایبەتەكانی 29,68,87,119 تەواری سلێمانی و مەفرەزەكانی ئەمن ناسراو بە مەزفرەزە خاسەكان بەشداربوون لە ئۆپەراسیۆنەكە, كۆی هێزەكەی سوپای ئەنفال مەزەندە دەكران بە زیاتر لە 120 هەزار كەس, واتا هەر دە مەتر چوار گۆشە جاش یان سەربازێكی بەركەوتووە.
لە نۆ قۆڵەوە هێرشكرایە سەر گوندەكانی دۆڵی جافایەتی تا مەرگە بە درێژایی 70 كیلۆمەتر، كە بریتین لە گوندەكانی سنووری قەزا و ناحیەكانی (دوكان، بنگرد، چوارتا، قەڵا چوالان، ماوەت, كارێزە, سەرچنار و سورداش), پانتایی روپێوەكەی نزیك بە 1154 كیلۆمەتر چوارگۆشە دیاریكراوە.
بەرەبەیانی رۆژی سێشەممە رێكەوتی 23-2-1988, هێزە پەلاماردەرەكەی سوپای عێراقی بە چەكی كیمیاوی لە گوندەكانی چۆخماخ, یاخسەمەر, هەڵەدن, چاڵاوە, سەرگەڵو و بەرگەڵویان دا, رۆژانی 25 و 26ی شوبات گوندەكانی سەرگەڵو, هەڵەدن, یاخسەمەر و گوێزەڵە كیمیاباران كرانەوە. لە كیمیابارانەكەی 26 مانگ 8 شەهید و 201 بریندار هەبوون, دوای كۆتایی قۆناغی ئەنفالی یەك بە چوار رۆژ لە رێكەوتی 23-3-1988 جارێكی دیكە بە چەكی كیمیاوی لە گوندی شاناخسێی ناوچەی ماوەتی دا, 22 كەس شەهید بوون و زیاتر لە 720 سڤیل و پێشمەرگە بریندار بوون, هەمان گوند هەردوو رۆژانی پێشتریش كیمیاباران كراوە, لە پرۆسەی ئەنفالی 1 بە گشتی 7 جار دەڤەرەكە كیمیابارانكرا.
زیاتر لە 51 گوند لەم قۆناغەدا بەر شاڵاوەكە كەوتن و تەختكران، هەموو خانوو و مزگەوت و قوتابخانەو نەخۆشخانەكانی رۆخێنران و بەشێك لە خەڵكەكەشی ئەنفالكران, یەكێك لە ئامانجە سەرەكیەكانی ئەم قۆناغەی ئەنفال، لاوازكردنی هێزی پێشمەرگە بەتایبەتی یەكێتی نیشتمانی كوردستان بوو, كە دوواتر ئەنفال كرایە مۆدێلی ئۆپەراسیۆنی قڕ كردنی كورد.
لە ئەنفالی یەكدا دەیان كەس دوای بەجێهێشتنی ماڵەكانیان لە رێگا لە ناو بەفر رەقبونەوە, لە كاتی هەڵاتن بۆ ئەو دیو سنوورەكان, زیاتر لە 160 هاووڵاتی سڤیلی تریش لەو شەڕو گەمارۆیەدا كوژراون.
تەنها بە پێی نووسراوی بێ ژمارەی بەڕێوەبەرایەتی حەرەكاتی سەربازی 43 پیاو و 39 منداڵ, 17 ژن لە سنووری مەرگە دەستگیركراون, وەك خێزانی تێكدەران ناسێنراون, وە 43 تێكدەر كوژراوە, 283 ش بریندار كراون.
پرۆسەی ئەنفالی یەك بە بەیانی فەرمی ژمارە 3087ی فەرماندەیی هێزە چەكدارەكان لە رۆژی شەممە رێكەوتی 19-3-1988 كۆتایی هات, تیایدا وێڕای رۆڵی سوپا, ستایشی رۆڵی جاشە كوردەكانیش كراوە لە سرخستنی ئۆپەراسیۆنەكە, لەو رۆژەدا بۆ یەكەمجار دەستەواژەی ئەنفال بەكار هات, كە داهێنانی گۆڕ بە گۆڕ لیوا روكن ساجت جەنابی بووە.
لە ژمارە 960 ی رۆژی 24-3-1988ی رۆژنامەی هاوكاریدا بەو پەڕی شانازییەوە چاوپێكەوتنێكیان لە گەڵ عەمیدی تایبەت عەلی حسێن خەزعەل فەرماندەی هێزی بەدری كوبرا كردووە, كە بەم شێوەیە باسی شەڕەكان و بەشداری جاشەكان دەكات” هاریكاریكردن لە نێوان ئێمەو فەوجەكانی بەرگری نیشتمانی زۆر دیارو رێك و پێك بوو, تێیدا فەوجەكان لە رۆڵەكانی گەلی كوردی خۆشەویستمان قوربانیەكی مەزنیان بەخشی). هەروەها سابیر دوری كە ئەو كاتە بەڕێوەبەری ئیستخباراتی عەسكەری بووە لە پرۆسەی دادگایی ئەنفال دەڵێت” لە ئەنفالی یەك قورسایی پەلامارەكە جاشی خەفیفە بوو”. هەرچەندە نزار خەزرەجی ئۆپەراسیۆنی ئەنفالی یەكەم بە ئۆپەراسیۆنی سوپا دەداتە قەڵەم. لە ئۆپەراسیۆنەكە 5 مەفرەزە خاسەو 105 فەوجی جاش بەشداری دەكەن, جگە لە قوربانییەكانی چەكی كیمیاوی و تۆپباران و رەقەوە بوو و هەڵدێران, ئەوانەی ناویان زانراوە 404 كەس ئەنفالكراوی نەگەڕاوەن.
ئەو پیاوە خۆفرۆشە ئازایانەی جەلاد سەدام حوسێن بەشداری لە كاولكردن و كوشتنی رۆڵەكانمانیان كرد, لە زەوی و ئاسمانەوە پەلاماری خەڵك و خاكی نیشتمانەكەمانیان دا, ئەم پیاوە ئازایانەن كە ئەوێ رۆژێ رێزیان لێگیراوە لە بەرامبەر كۆمەڵكوژكردنی گەلەكەمان, جگە لە بەشی سەربازی كە كوردی تێدایە, نزیك 70%یان جاش و چەكداری كوردن:
بە فەرمانی كۆماری ژمارە 346 لە رێكەوتی 11-4-1988 , بڕیاری بەخشینی نیشانەی ئازایەتی درا بە لیوا روكنی پیادە سوڵتان هاشم ئەحمەد . هەروەها بە فەرمانی كۆماری ژمارە 773 لە رێكەوتی 23-7-1988 بڕیاری بەخشینی نیشانەی رافدەینی پلە دوو درا بە لیوا روكنی پیادە سوڵتان هاشم ئەحمەد فەرماندەی ئۆپەراسیۆنی ئەنفالی یەك, هەروەها بە فەرمانی كۆماری ژمارە 773-ا چوار نیشانەی ئازایەتی بەخشرایەوە بە لیوا روكن پیادە سوڵتان هاشم.
هەروەها لە رێكەوتی 10-11-1988 بە پێی نووسراوی ژمار ە 1-18- 5812 بە فەرمانی صەدام حوسێن نیشانەی ئازایەتی بەخشرا بە فەریق روكن فارس نیعمە حوسێن محیاوی جێگیری سەرۆكی ئەركانی سوپا بۆ راهێنان بە هۆكاری سەركردایەتی كردنی فەیلەقی پێنج لە ئۆپەراسیۆنی ئەنفالی یەك.
بە پێی مەرسومی كۆماری ژمارە 675 لە رێكەوتی 26-6-1988 بەهۆی نواندی ئازایەتی لە پرۆسەی ئەنفالی یەك لە سنووری فەیلەقی یەك دژ بە ئێرانی دوژمن, نیشانەی ئازایەتی بەخشرا بەمانەی لە خوارەوە ناو پلەو پۆستیان هاتووە:
یەكەم:بە یەكەكانی بارەگای فەیلەقی یەك و یەكەكانی پەیوەست پێوەی.
1-لیوا عامر شیت حوسێن امر مدم انفال
2-عەمید ركن درع عەلی عەزیز الغدعم چ ر اقدم ش ا د فل 1
3-عەمید رافع حەمدون زەنون مقر فل 1
4-عەمید نیزامەدین مەحمود مقر فل 1
5-نقیب فەواز هاشم ئەحمەد امر س ح قائد فل 1
6-نائب زابت غانم خدر شاهین س ح قائد فل 1
7-نائب زابت محەمەد ئیبراهیم حامد س ح قائد فل 1
8- نائب زابت یوسف اعكوب وكاع س ح قائد فل 1
9-نائب زابت نعیم داود مرقص س ح قائد فل 1
10- جاش نەوزاد عەبدالڕەحمان رۆستەم فوج 115
11- جاش هادی عەبدالقادر ئەحمەد فەوج 61
12-جاش محەمەد ئیبراهیم محەمەد فەوج 171
13- جاش سەعید عەزیز رەشید فەوج 213
دووەم: بەخشینی نیشانەی ئازایەتی بە ئەندامانی یەكەی فرقەی مشاتی 4
1-لوا ركن عسمەت سابر عومەر قائد فق مش -4
2-عەمید حەبیب خدر ئیبراهیم امر مدم فق مش -4
3-عەقید شهاب ئەحمەد عەلی امر لمغ 2 فل 4
4-عەقید كاكل حەمەد امر فوج دفاع وگنی-51
5-مقدم ركن عامر یوسف حسێن چ ر 2 ح فق مش-4
6-مقدم قوات خاسە حەمید عەباس عەبدالرەسوڵ امر ف 2 لمش -19
7-مقەدم سەلاحەدین محەمەد عەبدالكەریم امر ك م م -662
8-رائید عەبدالستار محەمەد شانی ف1 لمغ 2 فل 4
9-رائید محسن كرجی رجا امر ك د ب -51
10-رائید صەباح نازم رەقیب سورچی امر فوج دفاع وگنی-2
11- نەقیب حسام حەمید حەسەن ف1 لمش -19
12- رائید مزاحم عەبدالغەنی زەنون ف 3 لمغ 2 فل 4
13- نقیب قوات خاسە عەبداڵلە حەسەن ساڵەح مستشار فوج دفاع وگنی 151
14-ملازم اول شهاب احمد حوسێن ف 1 لمغ 2 فل 4
15-ملازم اول حویش مەحمود رەجەب ف 3 لمغ 2 فل 4
16-ملازم اول جمعە حەمید رەحیم ف 1 لمغ 2 فل 4
17- ملازم فرهاد مامند حەمید فوج دفاع وگنی-51
18- مستەشار مامەند حەمەد مولود فوج دفاع وگنی-51
19-مستەشار صابیر رەقیب محەمەد سورچی فوج دفاع وگنی-2
20-مستەشار فەخری ئیسماعیل عەبدالقادر فوج دفاع وگنی-133
21- مستەشار محەمەد تاهیر زیكاوی فوج دفاع وگنی-107
22-مستەشار خەلیل عەبدوڵا ئیبراهیم الشرفانی فوج دفاع وگنی-109
23-مستەشار سوارە فەرەج فەتاح الجاف فوج دفاع وگنی -239
24-مستەشار حیدر رەشید حمد امین فوج دفاع وگنی -78
25-مستەشار شەعبان محەمەد تەها فوج دفاع وگنی -20
26-مستەشار قادر شەفیق نەعمان فوج دفاع وگنی -63
27-مستەشار شێخ مەجید بایز حەسەن فوج دفاع وگنی -61
28-مستەشار قاسم فارس تاهیر ئاغا فوج دفاع وگنی -85
29-مستەشار جەماڵ فەقێ حوسێن فوج دفاع وگنی -97
30-مستەشار شەریف مەحمود مەعروف فوج دفاع وگنی -126
31-مستەشار عوسمان عەبدالڕەحمان فەتح اللە فەوج 165
32-مستەشار عومەر ئەحمەد عەلی فەوج 171
33-مستەشار خدر رەشید بەحری فەوج 173
34- جاش رەشید رەحمان مەجید فەوج 51
35- جاش موحسین عەبدوڵا ئاغا مەجید ئاغا فەوج 51
36- جاش صەباح قادر محەمەد فەوج 51
37- جاش نازم رەقیب محەمەد فەوج 2
38- جاش بشار خەلیل تۆفیق فەوج 2
39- جاش برزۆ مەزهەر تقی الدین فەوج 2
40- جاش مەهدی سامی كزۆ فەوج 2
41- جاش فاروق محەمەد رەحیم فەوج 151
42- جاش حوسێن ساڵەح رەشید فەوج 151
43- جاش عەزیز كەریم حسەن فەوج133
44- جاش برهان ئەحمەد یونس فەوج107
45- جاش حەجی رەشید محەمەد فەوج107
46- جاش زیاد حوسێن عەبدوڵا فەوج 109
47- جاش كماڵ ئیسماعیل عومەر فەوج109
48- جاش عەلی حوسێن عومەر فەوج109
49- جاش تاریق سدیق حمە سو فەوج 239
50- جاش عەلی قادر مەجید فەوج 239
51- جاش جەمیل مستەفا محەمەد فەوج 51
52- جاش محەمەد حامد عەبداللە فەوج 2
53- جاش عەبدوڵا كەریم مەولود فەوج 61
54- جاش عەبدالڕەحمان حەسەن محەمەد فەوج 61
55- جاش سلێمان عارف حەمەد مستەفا فەوج 85
56- جاش بەكر عەبدولا رەشد كەریم فەوج 85
57- جاش ساڵەح محەمەد حەمەدەمین فەوج 97
58- جاش محەمەد عەبدالكەریم قادر فەوج 97
59- جاش حەسەن مەحمود هورمانی فەوج 115
60- جاش سدیق ئەحمەد عەلی فەوج 171
61- جاش محسن حسامەدین عەلی فەوج 126
62- جاش رەشید مەعروف محەمەد فەوج 126
63- جاش محەمەد ئەمین قادر محەمەد ئەمین فەوج 126
64- جاش یوسف بابا رەسوڵ عەلی فەوج126
65- جاش كەریم مەعروف فەیزوڵا فەوج 126
66- جاش فەتاح عومەر نەریمان فەوج 165
67- جاش سەعید عەبدوڵا عەزیز فەوج 165
68- جاش عەبدوڵا رەسوڵ ئیسماعیل فەوج 171
69- جاش مەحمود عەبدوڵا ئەحمەد فەوج 171
70- جاش بایز عەزیز رەشید فەوج 213
71- جاش محەمەد قادر بابۆ فەوج 1
72- جاش ئەحمەد ئەحمەد حوسێن فەوج 2
73- جاش سەلیم سوڵتان زێباری فەوج 23
74- جاش رسركوت حەسەن رەسوڵ فەوج 51
75- جاش عومەر بایز حەسەن فەوج 61
76- جاش جاسم فارس تاهیر فەوج 85
77- جاش كەماڵ فەقێ حوسێن فەوج 97
78- جاش ئیبراهیم مەحمود مەعروف فەوج 126
79- جاش كاكا دین محەمەد خورشید فەوج 165
سێیەم: بەخشینی نیشانەی ئازایەتی بە یەكەی فرقەی پیادەی 33
1-لوا‌و ركن مشاە رەمزی مەحمود عەبدوڵا قائید فرقە مش-33
2-عەمیدی قوات خاسە عەلی حوسێن مزعەل امر لمش 72
3-عەمید مەتەر محەمەد ساڵەح امر مدم فق-33
4-عەقیدی روكنی قوات خاسە خالید بەهلول العیبی امر لمغ-1 فل 1 خ
5-مقەدەمی روكن قوات خاسە ئەحمەد شاكر مەحمود مقدم لمغ -1فل 1 خ
6-رائید نوری حامید ئەحمەد امر ك مدم-956
7-رائید خزەیر عەبدوڵا سواد لمغ-1 فل 1 خ
8-رائید عامر ساڵەح محەمەد امر ف 1 لمش-72
9-رائید رەعد سوادی مراح امر ف 2 لمش-72
10-رائید رەعەد حەمید شەبیب امر ف 3 لمش-72
11- رائید عەلی كرمش حەسەن امر ك مدم-79
12-نەقیب قوات خاسە مەحمود سلێمان رەشید امر ف 3 لمخ – 1 فل 1 خ
13-نەقیب قوات خاسە سلاحەدین فلیح كاتع امر ف 2 لمخ – 1 فل 1 خ
14-نەقیب سەعدی عەبدالحەمید خەلیل امر ف 1 لمخ – 1 فل 1 خ
15-ملازم اول عەدنان ئەحمەد محەمەد ك د ب -41
16- جاش تەیب تاهیر ئەحمەد فەوج 2
17- جاش بەشیر عەزیز خدر فەوجی 2
18- جاش قادر فەرحان قادر فەوجی 51
19- جاش كاكە رەش مەولود خدر فەوج 51
20- جاش كامەران عارف عومەر فەوج 239
21- جاش عەلی سەعید محمد فەوج 239
22- جاش رەمەزان رەشید حەسەن فەوج 109
23- جاش حوسێن ئاشوور میكائیل فەوج 109
24- جاش ئەحمەد عوسمان عەزۆ فەوج 107
25- جاش سلیم یونس بوكان فەوج 107
26- جاش فەیسەل رەسوڵ مستەفا فەوج 133
27- جاش خالید محەمەد خالید فەوج 133
28- جاش عەبدوڵا حەمەد ئەمین فەوج 151
29- جاش صابیر قادر عەزیز فەوج 151
چوارەم: بەخشینی نیشانەی ئازایەتی بە یەكەكانی سەر بە قیادەی قوات جەحفەل 1
1- لیوا روكن ایاد خلیل زكی قائد قوات جح د و -1
2- عەمید قوات خاسە نسەیف جاسم حەمادی امر لمغ-2 فل 6
3- عەمید زەنون یونس عەبدوڵا امر المقر المسیگر لمدم ق ق جح د و -1
4- عەقید نزار ئەحمەد شەهاب امر لمش -39
5- مقەدەم روكن قاسم ئیبراهیم عەلوان چ ر 3 ق ق جح د و -1
6- مقەدەم ئەحمەد محەمەد فەرەج مقر ق ق جح د و -1
7- مقەدەم عەدنان خەلیفە جاسم امر ف 1 لمغ -2 فل 6
8- مقەدەم عەبدالقادر سەلمان عومەر امر لمر ف 3 لمش -36
9- مقەدەم حوسێن فەزڵەدین عەبدالقادر امر ك م م -22
10- مقەدەم عەلوان محەمەد عەلوان امر ف 1 لمش -39
11- مقەدەم سەعد عەبد الغنی عوسمان امر ف 2 لمش -39
12- مقەدەم روكن حوسێن عەلی حەمید امر لمش-36
13- رائید عەزاب ئەحمەد عەبد امر ف 2 لمغ 2-فل 6
14- رائید عەبدالسەلام عفریب كزار امر ف 3 لمغ 2-فل 6
15- رائید خالید محەمەد عەبدالەتیف امر ف 1 لمش-36
16- رائید جاسم محەمەد جاسم امر ف 3 لمش-36
17- رائید ناسر رەحیم یوسف ك م م -103
18- رائید عوسمان عەبدوڵا محەمەد عەلی امر ف 2 لمش – 438
19- نەقیب فازڵ حنەیتر جەوهەر ف 1 لمش -438
20- نەقیب عەلی حوسێن سریر ف 3 لمش -438
21- رائید حەقی ئیسماعیل حەسەن و-امر ف 2 لمش -438
22- ملازم اول عەبدالقادر معتەسەم شهاب ف 1 لمش-39
23- ملازم اول سالم تایە وەیس ف 2 لمش-36
24- ملازم اول حوسێن رەحیم سامر ف 3 لمش-39
25- ملازم اول محەمەد عرێبی شەمران ف 3 لمغ – 2 فل 6
26- ملازم اول سەمیر ئیبراهیم عەبدوڵا ك د ب-41
27- ملازم محەمەد ئیبراهیم تاڵب ك م م -662 ق خ
28- جاش ئیبراهیم شێخ نەسرەدین فەوج 102
29- جاش نامق عەزیز ئەحمەد فەوج 102
30- جاش محەمەد سەعید ئەحمەد حەمەد فەوج 197
31- جاش عەلی ئەحمەد محەمەد فەوج 197
32- جاش خدر فەتاح حوسێن فەوج 170
33- جاش مەحمود فەتاح حوسێن فەوج 170
34- جاش تەحسین شاوەیس سەعید فەوج 172
35- جاش هادی شاوەیس سەعید فەوج 172
36- جاش ئەنوەر رەسوڵ ئیسماعیل فەوج 171
37- جاش ئیسماعیل مەحمود رەسوڵ فەوج 21
38- جاش نەجمەدین ساڵەح ئەحمەد فەوج 174
39- جاش ئەكرەم جەعفەر ئەمین فەوج 174
40- جاش لەتیف ئەحمەد زێباری فەوج 1
41- جاش قەدری ئەحمەد زێباری فەوج 1
42- جاش مەلا محەمەد تاهیر خالید فەوج 1
43- جاش عاسف ئەحمەد زێباری فەوج 23
44- جاش عەلی تەمەر خالید عومەر فەوج 23
45- جاش خالید عەبدالڕەحمان فەوج 23
46- جاش سلیم مەمەند رەسول فەوج 98
47- جاش حوسێن محەمەد عوسمان فەوج فەوج 75
48-جاش سەعید زێراری فەوج 25
49- جاش محەمەد سەعید مەحمود فەوج 118
50- جاش ئەنوەر محەمەد رەزا مەحمود فەوج 131
51- جاش صەباح سەعید كەریم هاواری فەوج 106
52- جاش خالید مەحمود ئەحمەد فەوج 96
53- جاش محەمەد عومەر ئەمین فەوج 81
54- جاش حەسەن ئەمین فەرەج فەوج 201
55- جاش محەمەد سەلیم قادر عوسمان فەوج 17
56- جاش عەلی خدر دەروێش فەوج 17
57 -جاش شكور عەبدالڕەحیم ئەحمەد فەوج 172
58- جاش حەسیب دەروێش عوسمان فەوج 172
59- جاش كەریم ساڵەح مارف فەوج 237
60- جاش محەمەد مەمەند رەسوڵ ئاغا فەوج 98
61- جاش زەكی حاجی بابۆ فەوج 1
62- جاش ماهر حاجی فەوج 1
63- جاش ئەحمەد رەشید ئەسعەد فەوج 23
64- جاش شاكر كەریم زێباری فەوج 23
65- جاش عەزیز نەسرەدین عەزیز فەوج 102
66- جاش حەمەدەمین رەحمان حەمە فەوج 102
67- جاش جەماڵ مەحمود مارف فەوج 102
68¬ – جاش عومەر محەمەد رەزا فەوج 131
69- جاش رەحمان ئەحمەد ئەحمەد فەوج 171
70- جاش رەزا عەلی رەحیم فەوج 174
71- جاش خەلیل كەریم حەمە فەوج 51
72- جاش مستەفا تەها سەلام فەوج 1
73- جاش محەمەد ساڵەح محەمەد فەوج 23
74- جاش ئیسماعیل رەشید ئیسماعیل فەوج 239
75- جاش سەلام بایز حەسەن فەوج 61
76- جاش عەلی مەحمود محەمەد فەوج 173
77- جاش عومەر دەروێش نادر فەوج 174
78- جاش محەمەد حوسێن عەلی فەوج 118
79- جاش حەسەن سەعید ساڵەح فەوج 106
80- جاش محەمەد شەمسەدین فەوج 81
81- جاش كەریم خزەیر مشیر فەوج 201
82- جاش عەبدوڵا عەلی حەمە فەوج 96
83- جاش خەلیل میران قادر فەوج 71
پێنجەم: بەخشینی نیشانەی ئازایەتی بە كەرتی فڕۆكەوانی سوپای عێراقی
1- عەقید روكن تەیار ئیسماعیل سەعید فارس امر جناح گیران الجیش -1
2- مقەدەمی تەیار ئەحمەد رەشید فتنە امر سرب -2
3- مقەدەمی تەیار عەبدالڕەزاق ئیبراهیم عەبدالڕەزاق امر سرب -530
4- مقەدەمی فڕۆكەوان خزەیر عیسا جەواد امر سرب -4
5- رائیدی فرۆكەوان ئەنوەر حەمەدەمین سرب-4
6- رائیدی فرۆكەوان عەمران كازم هندی سرب-2
7- رائیدی فرۆكەوان عەبدالباست ئیبراهیم یاسین سرب-2
8- ملازم اول تیار خلف حسێن عەلاوی سرب-41
9- ملازم اول تیار الهام عون الرفیق یونس سرب-4
10- ملازم اول تیار خالید عەبدالعەزیز عەبدوڵا سرب 4
هەروەها بە پێی نوسراوی سەرۆكایەتی كۆمار ژمارە 1-18-2874 لە رێكەوتی 25-5-1988 بە واژۆی فریق ركن عەلائەدین كازم حەماد راستگری نهێنی سەركردایەتی گشتی هێزە چەكدارەكان ئەم 12 كەسە رێز لێنان بە نیشانەی ئازایەتیان بۆ كراوە كە بریتین لە:
1-مستەشار نەوزاد ئەنوەر بێتواتە فەوجی بەرگری نیشتمانی 4
2- مستەشار لەتیف ئەحمەد محەمەد زێباری فەوجی بەرگری نیشتمانی1
3- مستەشار مەحمود حەمە رەسوڵ فەوجی بەرگری نیشتمانی 26
4- مستەشار عەباس حاجی ئاغا سەرسیان فەوجی بەرگری نیشتمانی66
5- مستەشار سەلیم مامەند رەسوڵ ئاغا فەوجی بەرگری نیشتمانی 98
6- مستەشار جەماڵ خدر خالید دوبردانی فەوج بەرگری نیشتمانی 110
7- مستەشار عەباس بایز بالو ئاغا فەوجی بەرگری نیشتمانی 91
8- مستەشار عومەر بابەكر سەلیم فەوجی بەرگری نیشتمانی 114
9- مستەشار محەمەد عەلی رەسوڵ فەوجی بەرگری نیشتمانی 148
10- مستەشار حوسێن محەمەد عوسمان فەوجی بەرگری نیشتمانی 175
11- مستەشار بابەكر وسو محەمەد فەوجی بەرگری نیشتمانی 112
12- مستەشار محەمەد كانبی بالو ئاغا فەوج بەرگری نیشتمانی 147
ئەگەر ئەمانە نیشانەی ئازایەتییان پێ درابێت لە پرۆسەی ئەنفال, جگە لە كورد كوژەكان چ ناوێكی دیكەیان لێ بنێین؟.

متوربەکردن

ئەمە ،ماچە ؟
یان متوربەکردنمە..
بە ، خۆت ؟
کە گشت،
وردەکاری و
تامەزرۆیی و،
جوانیەکانتم تیا ،
خاڵی ئەکەیت؟
ئەمە لەباوەش گرتنە ؟
یان ، هەوڵدانە :
بۆ گێڕانەوەی،
پەراسووە چەوتەکە.
بۆ جەستەم ، و…
دووبارە بوونەوەمان ،
بەیەک..؟؟

ئەم شیعرە کورتە، بە شێوەیەکی قووڵ و هونەری، هەست و سۆز و پرسیارگەلێکی فەلسەفی سەبارەت بە سروشتی پەیوەندییەکی نزیک و خۆشەویستی دەوروژێنێت. لێرەدا هەڵسەنگاندنێک بۆ شیعرەکە دەخەمەڕوو :

: وشەی “متوربەکردن” وەک نازناو و لە ناوەڕۆکی شیعرەکەدا، بە تایبەتی لەگەڵ وشەی “ماچ” بەراورد دەکرێت، پێدەچێت ئاماژە بێت بۆ شێوەیەک لە تێکەڵبوون، هەڵمژین، یان داگیرکردنێکی ڕۆحی و سۆزی. لەوانەیە بە واتای چوونە ژوورەوە یان تێکەڵکردنی قووڵ بێت، کە سنوورەکانی خودی کەسەکە دەشکێنێت. ئەم وشەیە تەوژمێکی تایبەتی و نهێنی بە شیعرەکە دەبەخشێت.

پرسیاری یەکەم :

(ماچ یان متوربەکردن بە خۆت؟):
شیعرەکە بە پرسیارێک دەست پێدەکات: ئایا ئەمە تەنها “ماچ”ێکی سادەیە یان “متوربەکردن”ێکی قووڵە “بە خۆت”؟
متوربەکردن بە خۆت: ئەمە واتای ئەوەیە کە کەسی خۆشەویست هەموو وردەکارییەکان، ئارەزووەکان ، جوانییەکانی شاعیر لە خۆیدا کۆدەکاتەوە و دەیانکێشێت. وەک ئەوە وایە خۆشەویستەکە ببێتە گۆزەیەک کە شاعیر تێیدا خاڵی دەبێتەوە. لێرەدا، تێکەڵبوونەکە گەیشتووەتە ئاستێک کە شاعیر هەست دەکات بوون و ناسنامەی خۆی لەدەست دەدات یان تێکەڵ بە بوونی ئەوی تر دەبێت.
پرسیاری دووەم (لەباوەش گرتن یان گێڕانەوەی پەراسووە چەوتەکە؟):
: ئایا ئەمە تەنها “لەباوەش گرتن”ێکی جەستەییە، یان هەوڵدانێکە بۆ چاککردنەوەی کەمییەک یان کەلێنێکی ڕۆحی؟
پەراسووە چەوتەکە: ئەم دەستەواژەیە ئاماژەیەکی ئایینی و ئەفسانەی هەیە (بە تایبەت لە چیرۆکی دروستبوونی حەوا لە پەراسووی ئادەم)، کە لە کولتووری کوردیشدا بەرهەمی زۆری شیعری لێ کەوتووەتەوە. مەبەست لێی ئەوەیە کە دوو خۆشەویست لە بنەڕەتدا بەشێکن لە یەک بوون (یەکێکیان “پەراسووی چەوتەکە”یە کە دەبێت بگەڕێتەوە شوێنی خۆی) و تەنها بە یەکگرتنەوەی ئەم دوو بەشەیە کە “دووبارە بوونەوە بە یەک” تەواو دەبێت.
واتە، لەباوەش گرتنەکە تەنها کارێکی جەستەیی نییە، بەڵکوو پرۆسەیەکی ڕۆحییە بۆ تەواوکردن و گەڕانەوە بۆ حاڵەتی ڕەسەنی یەکبوونی.
زمان و دەربڕین: شیعرەکە زمانی سادە و لە هەمان کاتدا قووڵ بەکاردەهێنێت. بەکارهێنانی وشەگەلی وەک “متوربەکردن” و “تامەزرۆیی” کاریگەرییەکی تایبەتی هەیە.
بەکارهێنانی پرسیار: تەکنیکی پرسیارکردن ـ شیعرەکە زیندوو دەکاتەوە و خوێنەر ناچار دەکات بە شێوەیەکی قووڵ بیر لە پەیوەندییەکە بکاتەوە.
لە چەند دێڕێکی کورتدا، شیعرەکە کۆمەڵێک بیری گەورە (ناسنامەی تاک، تێکەڵبوون لە خۆشەویستیدا، تەواوکاری ڕۆحی) دەخاتە ڕوو.
: ئاماژەدان بە چیرۆکی “پەراسووی چەوت” قووڵاییەکی فەلسەفی ، بە شیعرەکە دەدات.
ڕیتم : شێوازی دابەشکردنی دێڕەکان و بەکارهێنانی کەمکردنەوەی دێڕەکان ، ئاماژە بە پچڕان و قووڵبوونەوەی بیرەکان دەکات.
بەکورتی :
ئەم شیعرە نموونەی شیعرێکی نوێی کوردییە کە توانای تێپەڕاندنی سنوورەکانی هەستی سادەی خۆشەویستی هەیە. بە گێڕانەوە لە پەیوەندییەکی نزیکەوە، پرسیار لەسەر ناسنامە و یەکبوونی مرۆڤ دەکات. پرسیاری شاعیر ئەوەیە:
ئایا ئەم تێکەڵبوونە بوونم هەڵدەمژێت یان تەواوم دەکات؟
لە کۆتاییدا، شیعرەکە ڕوونی دەکاتەوە کە لە خۆشەویستی ڕاستەقینەدا، ماچ و لەباوەش گرتن تەنها کرداری جەستەیی نین، بەڵکوو گەڕانەوەیەکی پیرۆزن بۆ یەکێتییەکی لەمێژینەی ڕۆحی.

ستار ئەحمەد

هەرچەندە دانیشتووی یەك گەرەك بووین، بەڵام من كاك ( هاشم حاجی عەلی شەناغەیی)م زیاتر لە رێگەی هامووشۆ كردن بۆ مزگەوت وە لە رێگەی ئامادەبوونی لە كۆڕە هونەرەی و ئەدەبییەكانم ناسی . ئەو جگەلەوەی نووسەرێكی بواری حەیران و فۆلكلۆر بوو یەكێك بوو لە ئامادەبووانی سەرجەم كۆڕە هونەری وئەدەبیەكان دا كە لە شاری هەولێر ئەنجام دەدرێن.. بەڵێ كاك هاشم زۆری حەزی لە خوێندنەوەی كتێب و گۆڤارەكان بوو لەهەر شوێنێك كۆڕێك هەبواییە ئەو لەوێ بوو هەموو جارێ پێشوەختە منیشی لەشوێن و كاتی كۆڕەكان ئاگادار دەكردەوە خۆئەگەر من لەبەر هەرهۆكارێك بۆم نەكرابایە ئامادەی كۆڕێك بم بەتایبەتی لەو كۆڕانەی كتێب و گۆڤاركان رێورەسمی ناسین و بڵاوكردنەوەی بۆ دەكرا ئەوا لەكاتی دابەشكردنی كتێبەكان یان گۆڤارەكان بەهەرشێوەیەك بووایە دانەیەكی بۆمنیش دەهێنا ئەنجا زۆرجار هەربەدەستی خۆی راستەوخۆ كتێبەكە یان گۆڤارەكەی دەگەیاندە دەستم یان لە رێگەی كاك محەمەدی كوڕی دەگیشتە دەستم ..
كاك هاشم خوولیاو حەزێكی زۆری بۆ خوێندنەوە هەبوو لە ماڵەكەی خۆیدا كتێبخانەیەكی خنجیلانەی هەیە كە چەندین كتێب و گۆڤاری بەسوود لە خۆ دەگرێت.. خاڵێكی تری كاك هاشم نووسین بوو لە بواری حەیران بەتایبەتی لەسەر ژیانی حەیران بێژان لەم رێگەیەوە ماندووبوونێكی زۆری ئەكێشا بەدوادا چوونی زۆری دەكرد تاوەكو ژیانامەی ئەو حەیەران بێژانەی كۆدەكردەوە بۆ ئەو مەبەستەسەردانی چەندین شوێن و كەس وكاری حەیران بێژان دەكرد بۆئەوەی بەدورستی ژیانی حەیران بێژان كۆبكاتەوە، جگەلەوەش زۆرجار بەخۆی تێكستی حەیرانی دەنووسی زۆربەی بابەتەكانیشی لە رۆژنامەی هەولێر و گۆڤاری دیوان بڵاودەكردەوە، چەندین جار ئەوەی لەلای من دەركاندبوو كە هیوای وایە لە داهاتوو ئارەوزووی ئەوە دەكات كە بەرهەمەكانی لە چوار چێوەی كتێبێكدا چاپ و بڵاوبكاتەوە.. سەدحەیف و مخابن ئەو خۆزگەی تا لە ژیان دابوو نەهاتەدی بەو هیواییەی لە داهاتوو بەهەموو لایەك بتوانیین سەرجەم نووسینەكانی بەتایبەتی ژیانامەی حەیران بێژان لە چوارچێوەی كتبێك دا چاپ و بڵاوبكینەوە بۆ ئەوەی ئەو خەونەی بێتە دی.
لە لاپەری تۆڕی كۆمەڵایەتی فیسبووكی خۆی دا كاك هاشم گۆشەیەكی (36) ئەڵقەیی بە ناوی (ئەوێ رۆژێ) بڵاوكردەوە ،كەباس لە قۆناغەكانی ژیانی خۆی دەكات هەروەها باس لە گوندی (شەناغە) و شاری هەولێر دەكات بەشێوەیەكی گشتی كۆمەڵی یادەوەری و بەسەرهاتی خۆی بە زمانە سادەیی خۆی دەگێرێتەوە، تارادەیەك بۆ مێژوو دەكرێت وەكو سەرچاوە سوودی لێوەربگیرێت.
من دڵنیام كۆمەڵی نووسەرو فۆلكلۆرپەرەوەر هاشم دەست نووسینی تری بەڵاونەكراوەی هەیە بەوهیوایەی لە داهاتوو سەرجەم دەست نووسینەكانی چاپ و بڵاوبكرێتەوە
كاك هاشم لە رووی كۆمەڵایەتیش كەسێكی كراوە بووە، خۆشەویستی هەمووكەسێك بوو بەتایبەتی لەگەڵ دانیشتوانی گەڕەك ئەو بەردەوام هامووهۆشی مزگەوتی دەكرد هەردەم فاكتەری خێر بوو ساڵانێك بوو بەدەست نەخۆشی دڵ دەیناڵاند هەرگیز بیرم لەوە نەكردبوو كە رۆژێك دێت ئەم چەند دێرە بۆ تۆ بنووسم ،سەدحەیف و مخابن چل رۆژ لەمەوبەر لە رۆژی سێشممە 16\9\2025 لەگەڵ وەرینی گەڵای پایز كاك هاشم ،ماڵئاوایی لێكردین.. دوورد بۆگیانی پاكی جێگای فیردۆسی ئەعلا بێت.

هـێـماسازی”سـیمـبولـیزم” شـتـێکە گوزارشـت لە شـتـێکی تر دەکـات. شـتەکان، وێنـە، نـووسـراو، دەنگ یان هـێما و نیـشانەی تایبەتـن کە نـوێنـەرایەتی شـتـێکی تـر دەکـەن. وشەی سـیمبول، لە وشەی”سیـمبـۆلـۆن”ی یۆنانی کـۆنەوە وەرگیراوە ە. لە لە زمانی فەرەنـسیش “سیـمـبول” بەکـارهـێـنراوە. لە ساڵی (١٦٥٠) دا، بـە پـراکـتـیکی پـێـدانی شێوازی هـێمایی شتەکان سەریهـەڵدا. سیمبول واتای”هـێمـا، نـیـشانە، وشەی نهـێـنی، مـۆڵەت” دەگرێتەوە. هـێـما شتـێکە لە دەرەوەی واتـای خۆی واتایەکی تر دەگەیەنێـت.
لە ساڵی ” ١٨٩٢” دا، سـیمـبـولـیزم، وەک بـزووتـنەوەیـەکی وێـژەیی، لـە فـەرەنـسادا بڵاوبووەوە. لەو ساڵەوە “سیمبول، سیمبولیزم” بوون بە دوو وشەی وێـژەیی جیهانی.

لەوانەیە هەسـتی پـێنەکەیـن، کە لە ژیـانی رۆژانەمانـدا، نەک تەنها لە وێـژەدا، رۆژانە تـووشی سـەدان هــێمای جـۆراوجـۆر دەبـین. کە واتـەیـەکی تـریـان هـەیە. بـۆ نمـوونە وێنەی پیتی (پی) شوێنی وەستانی ئۆتۆمبێلە، پیتی (ڤی) واتای سەرکەوتـن دەگەیەنێـت. وێنەی (فـرۆکە) ی سەر تابـلـۆی شەقـامەکان، واتـای رێـگای فـڕۆکەخـانە دەگـەیەنێـت.
پـێناسەی سـیـمبـولـیزم لە وێـژەدا:

سـیمبـولـیزم وەک بەرزترین شێوەی خەیـاڵ، یەکێکە لەو میکانیـزمە هـونەرییانەی کە زۆرتـرین جـار، لە دەقـە وێـژەیـیە جـۆراوجـۆرەکـانـدا بەکـاردەهـێنـرێـت. سـیـمبـولـیزم
بـریـتییە لە ئـامـراز و لە شـێوازێکی وێـژەیی بەهـێز، کە تێـیدا هـێماکان بۆ نـیشانـدانی بیـرۆکەی قـووڵ و ستایـشە جیاوازەکان لە مانـای وشـەکانی خۆیـان بەکـاردەهـێنرێـن. لـەوانەیە مانـایەکی شـاراوە، لەنـاو ئـەم هـێـمایانەدا بـدۆزینـەوە.
هـێماکان رۆڵێکی گرنگ دەگێڕن، لە داڕشتنی بابەتەکان و گەشەپێدانی کارەکتەرەکان و شـوێـن و ئاشکـراکـردنی پـاڵـنەر و پەیـامە بنـەڕەتـیـیەکـان.

نووسـەران دەتـوانـن لە رێـگەی بەکـارهـێـنانی هـێـماکانەوە، بە پـوخـتی گـوزارشـت لە بیـرۆکەیەکی قـووڵتر و لە هـەست و لە تەوەرە ئاڵـۆزەکان و لە چەمکە ئەبـستراکتەکان بکەن. لە دەرەوەی مانای وشەکانی خۆیان. لە بـری ئەوەی، کە بە روونکـردنەوەیەکی درێـژ روونیـان بکەنـەوە. هـێما لـە کـولـتوورە نەریـتە وێـژەیـیە جـۆراجـۆرەکـانـدا، بـۆ دەربـڕیـنی بـیـرۆکەی ئاڵـۆزەکـان بەکـارهـێنراون. سـتراتـیژی هـێـماکـان دەتـوانێـت بـە چاوخـشانێک زۆر شت بگەیەنێـت و بەربەستەکانی زمـان تـێـپەڕێنێـت. تێگەیـشتن لە هـێـماسازی لـە وێـژەی منـداڵانـدا، زۆر گـرنـگە. پێـویـستی بـە قـووڵـبوونـەوە هـەیە.
گرنگـییەکانی هـێماسازی لە وێـژەی منـداڵانـدا:
سیمبولیزم لە وێـژەی منداڵانـدا، تەنیا بۆ کات بەسەربـردن نییە. سیمبولـیزم لە وێـژەی منـداڵان، سەرەڕای رووکەشبوونی بیـرکردنەوەی منـداڵان و ئاگادارنەبـوونیان لە واتا نیـشانەییەکان کە لە دەقەکانـدا هـەن. بەڵام خەیاڵیان سەرقـاڵ دەکەن بۆ بیرکـردنەوە و تێگەیشتن لە واتا شاراوەکانیان. ئەو منداڵانەی کە لە ژینگەیەکی خوێندنەوەدا پێبگەن و لەلایـەن دایـکان و بـاوکـانیانـەوە هـانبـدرێـن، دەتـوانـن لـە هـێـماکان و لـە پەیـام و مەبەستەکانی چـیرۆکەکان یان هـۆنـراوەکانی بـۆ منـداڵان تـێبگەن و لێکـیان بـدەنەوە.

هـێما زۆر زیـاترە لـەوەی کە تەنهـا شـێـوزاێک بێـت بـۆ گـێڕانەوەی چـیرۆک. بەڵکـو دەروازەیـەکە، یارمەتیـدانی منـداڵان دەدات، بـۆ تـێگەیـشتـنـێکی قـووڵـتر، لە بیـرۆکە قووڵە ئاڵـۆزەکانی ژیـان و لە چەمکە ئەبستراکتەکان. منداڵان لە رێگەی هـێماکانەوە، بە رێگەی نوێ و قـووڵتر لە جیهانی دەوروبەریان دەڕوان و پێی ئاشنادەبن. هـێماکان رۆڵـێکی گرنگـییان لە گەشەکـردنی زانستی و لە سـۆزداریی منـداڵان هـەیە. هـێـماکان چیرۆکەکانی منداڵان، جوانتر و شیرینتر و سەرنجڕاکێشتر دەکەن. هـانی بیرکردنەوەی رەخـنەییـان دەدەن.
بەکارهـێنانی سیمبـولـیزم، لە چـیرۆکی منـداڵانـدا، یارمەتیان دەدات بۆ هەستکردنێکی زیاتر و بۆ فـراوانکـردنی ئاسۆی خەیاڵـیان و بۆ زاخـاودانی بیـر و هـۆش و هـزریان. هەر چـیرۆکێکیش لە وێـژەی منداڵانـدا، پەیامێکی: رەوشتی، کۆمەڵایەتی، نـیشتمانی، مـرۆڤـایەتی لەخۆگرتـووە. بە زۆری چـیرۆکی فـۆلکلۆریی کوردی بۆ منداڵان، لەسەر هـێما داڕێـژراون. هـێماکانیش، ئاژەڵ و باڵـندە و دارودرەخت و گوڵ و مێروو و شتی گـیانـدار و بێ گـیانی دیـکەن، کـە لـە ســروشـتی جـوانی کـوردسـتانـدا هـەن، وەک:
(شاخ، کانی، کەو، ئاسکە، گورگ، رێـوی، چەقـەڵ، مەڕ، داربەڕوو، نـێرگز،… هـتد)

هـێماکان بیرکردنەوەی رەخـنەیی بـەرەو پێـشەوە دەبەن. هـانی منـداڵان دەدەن، کە بە قووڵییەوە لە دەقەکان بڕوانن و فێری شیکردنەوە و لێکدانەوەی بیرۆکە ئاڵۆزەکان و مـانـا بنـەڕەتـیـیەکـانیـان بـبن. فـێـریـان دەکـەن بە تـێـڕوانـیـنێـكی وردتـر، لـە پەیـامـە قـووڵـەکانی چـیروکەکان بـڕوانـن. بۆ نمـوونە: لە چـیرۆکی “دارە بەخـشـندەکـە”، دار هـێمایە بۆ خۆشەویستی و قوربانیدانی بێ بەرامبەر. یان چیرۆکەهـۆنراوەی (رێوی و کەڵەشـێر) ی بیـرمەنـدی کوردمـان پیـرەمـێـردی نەمـر. رێـوی، هـێـمایە: بـۆ مـرۆڤی زمـان لـووس و فـێـڵـباز و خـەڵـەتـێـنەر. کـە دەیـەوێـت لـەژێـر پـەردەی ئـایـین و بـە روواڵەت پیاوچاک و تۆبەکار، کەسانی دڵپاک و خۆشباوەڕ بخەڵەتێنێت و تەفریان بدات. بەڵام ئەم کەسانە، ناسراون و ناوزڕاون، خەڵکی دەیـانناسن و شارەزان لە فـێڵ و نیاز ناپاکیان و باۆەڕیـان پێیان نییە. کەڵەشـێریـش وەک هـێـمایەکە، بـۆ کەسـانی وریـا و ژیـر و پەنـدوەرگـرتـوو.
نمـوونەیەکی مـۆدێـرنی چـیرۆکەهـۆنـراوەی هـێـمایی کوردیتـان بۆ باس دەکەیـن، کە کورتە چیرۆکەهـۆنـراوەیەکی، هـۆنـراوەنووس و چـیرۆکنووسی گەورەی گەلەکەمان، کاک (لـەتیـف هـەڵـمەت)ە، لەژێـر نـاوی (پـیرەمـێردێـک)، ئەمـە دەقـەکەیـەتی:
پـیـرەمـــــێـردێ
چـووە قـوتـابخـانـەی گـونـدێ
لـە حـەوشـــــــەدا راوەســـتـا
دەوریـــان لـێــدا مـامـۆســـتـا
هـا خـاڵـە گـیـان
چـیـت گـەرەکـە خــاڵـە گــیـان
پــیـرەمـێـردی بـەســتـەزمـان
کـە لاواز بــوو وەک گـۆچـان
وتی تـوخـوا مامـۆسـتا گــیان
فــێـرم نـاکـەی چـۆن بـنـووسـم کـوردسـتـان
هـەڵـمەت لەم کورتە چـیرۆکەهـۆنـراوەیەیـدا بـۆ منـداڵانی کورد، پیـرەمـێردی کـردووە بە هێما. نەخوێندەوارێکی تامەزرۆ و شەیدایەکی فێربوون و نووسینی “کوردستان”ە. لە رێگای ئەم پیرەمێردەوە، دەیەوێـت، پەیـامی کوردستان پەروەری و خۆشەویستی و هـاوبەستەبـوون بۆ کوردستان، لە دڵی منـداڵانی کوردمان بـڕوێنێـت. کە نەوەی ئەمڕۆ و داهـاتووی کوردستانن. مامۆستاش هـێمای فـێرکرن و پەروەردەکردنە. قـوتابخانەش هێمای شوێنێ پەروەردە و فێربوون و زانینە. بۆیە پیرەمیردەکەی بردووەتە قوتابخانە.
هـانـدانی منـداڵان بۆ دەستنیشانکـردن و تێگەیشتن و لێکـدانەوەی هـێماکان، دەتوانێت، ئەزمـوونی خوێنـدنەوەیـان زۆر بـەرزبکاتەوە.
لە چـیرۆکی منـداڵان، هـێماکان چەنـدین شێوەی جیاوازیان هـەیە. هـەریەکەیان چـێژ و تامـێکی نـاوازە بە چـیرۆکەکە دەبەخـشـن.
چەنـدیـن هـێـمای گـەردوونی هـەن، کە هـەمـان مـانا لە سەرانـسەری کولـتوورەکانـدا هەڵـدەگـرن. وەک لە هەمـوو جیهانـدا “دڵ” هـێـمای خـۆشەویـستییە. سێ رەنگەکانی چـرای هـاتـووچـۆ “تـرافـیک لایـت”، “سـوور” بۆ وەستان، “زەرد” بۆ ئامادەبـوون، “سـەوز” بـۆ رۆیـشـتن.
بۆ نموونە ئەمانە، کۆمەڵێک رەنگ و گوڵ و ئاژەڵ و باڵـندە و شتەکانی دیکەن، وەک هـێما بەکاردەهـێنرێـن و گوزارشت لە شتێکی تر دەکەن یان واتایەی شاراوەیان هەیە:
رەنـگەکـان:
سـپی: هـێمای دڵـپـاکی، بـێـتاوانی، ئاشـتی. خـۆبەدەسـتەوەدان
رەش: هـێمای ماتـەمـیـنی، مـردن، خـراپە، نهـێـنی. خـەمبـاری
سـوور: هـێمای سـۆزداری، خۆشـەویستی، مەتـرسی. تـووڕەیی، ورووژانـدن
سەوز: هـێمای سـروشت، گەشـبینی، هـیوا، گەشەکردن، بەپـیتی، سامان، ئیرەیی
زەرد: هـێـمای خـۆر، هـیوا، گەشبینی، سامان، شادی، ئاگاداری، نەخـۆشی، ترس.
شـین: هـێمای ئـارامی، دڵـتەنـگی، سـەقـامگـیری
پەمـەیی: هـێـمای خـۆشـەویـستی، جـوانی
ئاژەڵەکـان: پانتایەکی زۆریـان وەک هـێما، لە چیرۆکەکانی منـداڵان گـرتـوونەتەوە.
شـێر: هـێمای ئازایـەتی، هـێـز، شاهـانە، سەرکـردایەتی
سـەگ: هـێـمای بەئـەمـەکی
رێـوی: هـێـمای فـێـڵبـازی، زۆرزانی، هـەڵخـەڵـەتـانـدن
گـورگ: هـێمـای دڕنـدەیی، چـاوچـنـۆکی
چـەقـەڵ: هـێـمای نـەوسـنی، چـڵـێـسی
مـەڕ: هـێـمای بێـدەسەڵاتی، بێ زیـانی، نـەرم و نیـانی، خـۆڕاگـری، ئـارامی
ئەسـپ: هـێمای هـێـز، راپـەڕیـن، شکـۆمـەنـدی
باڵـندەکـان: بەشێکی زۆری چـیرۆکی منـداڵان، وەک هـێـما باڵـندەیان بەکارهـێناون:
کـۆتـری سـپی: هـێـمـای ئـاشـتی، رۆحی پیـرۆز
هـەڵـۆ: هـێمـای ئـازایی، ئـازادی
هـێماکان لە سروشـتدا: سـروشت دەوڵەمەنـدە بە هـێماکان کە شتەکان و چەمکەکان و ئەزمـوونەکانی مـرۆڤ بەرجەسـتە دەکـەن:
خـۆر: هـێـمای ژیـان، هـیـوا
خـۆر هـەڵهـاتـن: هـێـمای سـەرەتـایـەکی نـوێ
مـانـگ: هـێـمای نـهـێـنی، گـۆڕانـکاری.
شـاخ: هـێـمای بەربـەسـت، دەسـتکەوت
بـا: هـێمـای ئـازادی، ونـبـوونە
ئەستێرەکان: هـێـمای خـەون، چـارەنـووس
گـوڵ: هـێمای سروشت، جوانی، مێینەیی، گەشەکردن، لەدایکبوون، خۆشەویستی پەپـوولە: هـێـمای جـوانی، بێ زیـانی، لە دایکـبوونێکی نـوێ، گـۆڕانـکاری
رووبـار: هـێـمای گەشـتی ژیـان، گـۆرانی
ئـاگـر: هـێـمای روونـاکی، ژیـان، ژیـانەوە، زانـیـن. لەنـاوچـون
گـڵـۆپی کارەبـایی: هـێمای بیـرکـردنەوەی نـوێ
منـداڵان، هـێـمای دڵـپـاکی، بـێـتـاوانی، راستگـۆیی، بـەردەوامی ژیـان
بەرزکـردنەوەی دوو پەنجـەی وەک حەوت (٧): هـێـمـای سـەرکـەوتـن.
لە چـیرۆکی هـێمایی بۆ منـداڵان، زۆر ئاساییە، هەروەکو مـرۆڤەکان، ئـاژەڵ، باڵـندە، گـوڵ، چـیا، هـەڵـۆ، کەو، پەپـوولە،… هـتد، بە کوردی قـسەبکەن، پـێکەنـن، بـڕۆن. بچـن بۆ قوتابخانە، ئاهەنگ بگـێڕن، گۆرانی بچـڕن، چێشت لـێبنێن،…هـتد. منداڵانی قـۆناخی خەیـاڵی، باوەڕ بەم شتە هـێماییانە دەکەن، چـێژ لە گـێڕانەوەیان وەردەگرن.
چیرۆکەکەکانی (کـلیلە و دیـمەنە)ی نووسەر و بیرمەنـدی هـیندی بەیـدەبا، چـیرۆکە ئەفسانەییەکانی، چیرۆکنووسی یۆنانی (ئـیـزۆپ)، چیرۆکەهـۆنراوەکانی (لاڤـۆنتـین) چیرۆکنووسی فەرەنسی بۆ منداڵان. چـیرۆکەهـۆنراوەکانی میری شاعیرانی عـەرەب (ئەحمەد شەوقی ـ بە رەچەڵەک کورد) بۆ منـداڵان. هەموویان وەک هـێـما: ئاژەڵ و باڵـندە و رووەک و دار و رووبـار و،…هـتـد، شتی هـێـمایی تریان بەکارهـێناون، کە هـێـمان و مەبـەسـتی بـەر و دوایـان مـرۆڤـەکـانـن. لە وێـژەی منـداڵانی کورد دا، بە دەیـان چـیرۆکی فـۆلکـلۆری و مـۆدێـرنی هــێمایـیمان هـەیـە، بـۆ نمـوونە چـیرۆکی: تـیـتـلە و بـیـبـلە، مـریـشکە خـان دەچـێـت بـۆ شـاری شـووکـرد،… هـتـد.
هـەنـدێک لـە چـیرۆکە هـێـماییـەکـان بـۆ منـداڵان، رەخـنە و تـوانـج و پـلاری سـیاسیی شاراوەیان لەخۆگرتوون. دژایەتی دەسەڵاتی زۆرداری، ستەمکاری دەکەن. بۆ نموونە، چـیرۆکی “گـورگ و بەرخـۆلە” گـورگ هـێـمـایە بـۆ دەسەڵاتێکی زۆردار و سـتەمکار. بەرخـۆلـەش هـێـمایە بـۆ گـەلـێکی بێـتـاوان و بێ دەسـەڵات. منـداڵانی بچـووک مانـای شاراوەی ئەم چـیرۆکانە نازانـن. بەڵام لە قـۆناغـی هەراشـبووندا، قـۆناغی ریالـیزمی، تێـدەگەن کە نە گـورگ و نە بەرخـۆلە قـسە نـاکـەن. تێـدەگەن کە گـورگ و بەرخـۆلە، هـێمان بۆ ستەمکار و ستەملێکراو. ئەم چیرۆکە ئەم پەنـدە کوردییەشی لەخۆگرتووە: “کە زۆر هـات قەواڵە بەتاڵە” دڵنیام چیرۆکی گورگ و بەرخۆلەتان خوێندووەتەوە.
ئەمانە و بەهـازاران هـێمای تر هـەن، نەک تەنیا لە وێـژە بەکاردەهـێنرێن، بەڵکو لە هەموو بوارەکانی دیکەشدا، وەک هـێما بەکاردەهـێنرێـن. کە مانایەکی تر دەبەخـشن.

(*) تا رادەیەک، سـوودم لە چەنـد ماڵپەڕێـکی ئینگـلـیزی وەرگـرتـووە
نەرویــج: ٢٠٢٥