چوارەمین دانیشتنی پلینۆمی بیستەمین كۆمیتەی ناوەندی پارتی كۆمۆنیستی چین كە لە 20 تا 23ی تشرینی یەكەمی 2025 لە پەكین بەڕێوەچوو، ساتێكی گرینگی یەكلاكەرەوەیە لە حوكمڕانی و پلاندانانی ستراتیژی چین. لە كۆتاییدا بە پەسەندكردنی “پێشنیارەكان بۆ داڕشتنی پلانی پێنج ساڵەی 15 بۆ گەشەپێدانی ئابووری و كۆمەڵایەتی”، دانیشتنەكە هەم وەك پێداچوونەوەیەكی گشتگیر بە دەستكەوتەكانی ژێر پلانی پێنج ساڵەی 14 (2021-2025) و هەم وەك نەخشەیەكی پێشبینیكراو بۆ هەوڵی مۆدێرنكردنی چین بەرەو ساڵی 2035 پەسندكرد،بەیاننامەی پلینۆم “گرنگی یەكلاكەرەوە”ی دامەزراندنی پێگەی سەرەكی شی جینپینگ و ڕۆڵی ڕێنماییكاری بیری شی جینپینگ لەسەر سۆسیالیزم بە تایبەتمەندییە چینییەكان بۆ سەردەمێكی نوێ دووپات دەكاتەوە. ئەم جەختكردنەوە لە دانپێدانانی ئیداری تێدەپەڕێت- نوێنەرایەتی چەسپاندنی سەركردایەتی ئایدیۆلۆژی دەكات كە دید و ئاراستە و دەسەڵاتی ئەخلاقی حیزب بەیەكەوە دەبەستێتەوە،دەقەكە جەخت لەوە دەكاتەوە كە هەموو ئەندامانی پارتی كۆمۆنیستی چین دەبێ “متمانەیان بە ڕێباز و تیۆری و سیستەم و كولتووری سۆسیالیزم بە تایبەتمەندی چینییەوە بمێنێتەوە” و دڵسۆزی سیاسی ڕەها بۆ كۆمیتەی ناوەندی بپارێزن. ئەم جۆرە زمانە سەركردایەتی ناوەندی و یەكگرتووی پارتی كۆمۆنیستی چین وەك ناوكی سیاسی حوكمڕانی نیشتمانی دووپات دەكاتەوە،ئەم یەكێتییە ئایدیۆلۆژییە خزمەت بە دوو ئامانج دەكات. لە ناوخۆدا، یەكدەنگی لە ڕێڕەوی مۆدێرنیزاسیۆنی چیندا مسۆگەر دەكات؛ لە ئاستی نێودەوڵەتیدا، ئاماژەیە بۆ ئەوەی سەقامگیری و گەشەسەندنی سیاسی چین لە سەركردایەتی شی جیاناكرێتەوە. تا ئێستا ڕوونترین دەربڕینی باوەڕی پارتی كۆمۆنیستی چینە كە بەردەوامی لە سەركردایەتیدا مەرجێكی پێشوەختەیە بۆ گەیشتن بە ئامانجە درێژخایەنەكانی مۆدێرنیزاسیۆن،بەیاننامەكە مۆدێرنیزاسیۆنی چینی نەك تەنیا وەك پێشكەوتنی ئابووری، بەڵكو وەك نوێبوونەوەی شارستانی كە ڕەگ و ڕیشەی لە سۆسیالیزم و متمانەی نەتەوەییدایە، چوارچێوەی بۆ دادەنێت. جەخت لەوە دەكاتەوە كە مۆدێرنیزاسیۆن لە ژێر سەركردایەتی پارتی كۆمۆنیستی چین و لە ڕێگەی “كاری سەختی بێوچانی نەوەیەك لە دوای نەوەیەكی دیكە” بەدی دێت. ئەم دیدە درێژخایەنە گەشەپێدان لە چوارچێوەیەكی ئایدیۆلۆژی چینیدا دادەنێت كە پراگماتیزمی ئابووری و متمانە بەخۆبوونی كولتووری و ئەخلاقی سۆسیالیستی تێكەڵ دەكات،بە پێچەوانەی مۆدێلەكانی مۆدێرنیزاسیۆنی ڕۆژئاوایی كە ئازادكردنی بازاڕ و سیاسەتی فرەیی لە پێشینەدان، مۆدێلی چین سەركردایەتی شی و خەڵك سەنتەری و چاكسازییە. هەوڵدەدات پێشكەوتنی ماددی لەگەڵ یەكگرتوویی ئەخلاقی و كۆمەڵایەتی هاوسەنگ بكات. ڕاگەیاندنی بەیاننامەكە كە دەڵێت “بۆ ئەوەی وڵات بە باشی بەڕێوەببەین، سەرەتا دەبێت حیزب بە باشی بەڕێوەببەین” باوەڕێكی بنەڕەتی ئاشكرا دەكات: مۆدێرنیزاسیۆنی سیاسی لە مۆدێرنیزاسیۆنی حوكمڕانی لەناو خودی حیزبدا دەست پێدەكات.

پلانی پێنج ساڵە بەستنەوەی ئێستا و داهاتوو

دانیشتنەكە ئاراستەی ئایدیۆلۆژی و سیاسەتی بۆ پلانی پێنج ساڵەی (2026-2030) دادەنێت، كە وەك “پەیوەندییەكی سەرەكی نێوان ڕابردوو و داهاتوو” پێناسە كراوە لەسەر ڕێگای چین بەرەو مۆدێرنیزاسیۆنی بنەڕەتی سۆسیالیستی تا ساڵی 2035
بنەما ڕێنماییەكان جەخت لەسەر شەش ئەولەویەت دەكەنەوە: بەرزڕاگرتنی سەركردایەتی ، دانانی خەڵك لە پێشەوە، بەدواداچوون بۆ گەشەپێدانی كوالیتی بەرز، قووڵكردنەوەی چاكسازی، هاوسەنگكردنی كارایی بازاڕ لەگەڵ كاریگەری حكومەت، و دڵنیابوون لە هاوكاری گەشەپێدان و ئاسایش. ئەم بنەمایانە چوارچێوەی سیاسی و فەلسەفی مۆدێلی حوكمڕانی شی جینپینگ پێكدەهێنن، كە هەوڵدەدات دینامیزمی ئابووری لەگەڵ بەرپرسیارێتی كۆمەڵایەتی و ژینگەیی تێكەڵ بكات
لە ئامانجە ناوەندییەكان بریتین لە:
بەهێزكردنی پشت بەخۆبەستنی زانستی و تەكنەلۆژی وەك پارێزبەندییەك لە بەرامبەر خۆگرتنی دەرەكی
بەرزكردنەوەی ئابووری ڕاستەقینە و سیستەمی پیشەسازی، بە بەرهەمهێنانی پێشكەوتوو و گۆڕینی سەوز وەك پایە
فراوانكردنی خواستی ناوخۆیی و پێكهێنانی “شێوازێكی نوێی گەشەپێدان” كە سووڕانەوەی ناوخۆیی لە پێشینەدا بێت و لە هەمان كاتدا كراوەیی جیهانی بپارێزێت
پێشخستنی هاوكاری پشتێن و ڕێگا بە كوالیتی بەرز، كە ڕەنگدانەوەی تێكەڵبوونی مۆدێرنكردنی ناوخۆیی چین و بەشداریكردنی جیهانییە
هەروەها پلانەكە پێشبینی بنیاتنانی ئابوورییەكی بازاڕی سۆسیالیستی مۆدێرن و باشتركردنی حوكمڕانی ئابووریی گەورە و پەرەپێدانی گەشەسەندنی داهێنان دەكات ئەمەش ئەوە دەردەخات كە قۆناغی داهاتووی گەشەپێدانی چین بە شێوەیەك داڕێژراوە كە هەم بەردەوام بێت و هەم خۆبژێو بێت
تەوەری بەرچاو لە بەیاننامەكەدا، خۆچاكسازیی پارتی كۆمۆنیستی چین وەك بناغەی ئەخلاقی و سیاسی حوكمڕانی. دەقەكە جەخت لەوە دەكاتەوە كە “تەنها حزبێك كە گەشە دەكات دەتوانێت وڵاتەكەمان بەهێز بكات”، تیشك دەخاتە سەر پەیوەندی نێوان خۆدیسیپلین و هێزی دەوڵەت،دەركردنی چەند بەرپرسێكی پلە باڵا بەهۆی “پێشێلكارییە قورسەكانی دیسیپلین و یاساكانی دەوڵەت” جەخت لەسەر بەردەوامبوونی هەڵمەتی دژە گەندەڵی شی دەكاتەوە- نەك تەنها وەك پرسێكی ڕاستگۆیی ئەخلاقی، بەڵكو وەك میكانیزمێك بۆ پاككردنەوەی سیاسی و خۆڕاگری دامەزراوەیی. توانای پارتی دەسەڵاتدار بۆ خۆڕاستكردنەوە دەخرێتەڕوو ئا كلیلی بەردەوامبوونی شەرعیەتی مێژوویی و ڕۆڵی وەك پێشەنگی مۆدێرنیزاسیۆنی چینییە،بانگەوازی بەیاننامەكە بۆ “كۆبوونەوە لە نزیكەوە لە دەوری كۆمیتەی ناوەندی و شی جینپینگ لە ناوەڕۆكەكەیدا” حوكمڕانی دەگۆڕێت بۆ كارگەیەكی ئەخلاقی بەكۆمەڵ- كە دڵسۆزی، یەكێتی و دیسیپلین وەك فەزیلەتی نیشتمانی سەیر دەكرێت.

مۆدێرنیزاسیۆنی چین و فرە جەمسەری

هەروەها ئەم بەیاننامەیە گۆڕانكاری ناوخۆیی بە ستراتیژی جیهانی پەرەسەندووی چینەوە دەبەستێتەوە. داوای “كردنەوەی ستانداردی بەرز” و پێشخستنی “كۆمەڵگەیەك كە داهاتوویەكی هاوبەشی هەبێت بۆ مرۆڤایەتی” دەكات، كە مۆدێرنیزاسیۆنی چینی وەك بەدیلێكی جیهانی بۆ مۆدێلەكانی گەشەپێدانی ڕۆژئاوایی-سەنتەری جێگیر دەكات،چین بە بەستنەوەی پلانی پێنج ساڵەی پازدەهەم بە هاوكاریی كوالیتی بەرزی پشتێن و ڕێگا، پابەندبوونی خۆی بە جیهانگیری گشتگیر و گەشەپێدانی هاوبەش دووپات دەكاتەوە. ئەمەش ڕەنگدانەوەی دیدگای مۆدێرنیزاسیۆنی فرە جەمسەرییە، كە تێیدا سەرهەڵدانی چین بەشدارە لە نەزمێكی نێودەوڵەتی هاوسەنگتر و خۆشگوزەرانی هاوبەش،دانیشتنی پلینۆمی چوارەم ئاماژەیە بۆ پێگەیشتنی سەردەمی شی جینپینگ، كە بە كۆكردنەوەی ڕوونی ئایدیۆلۆژی، دیسیپلینی دامەزراوەیی و پلاندانانی ستراتیژی درێژخایەن تایبەتمەندە. چینێك ئاشكرا دەكات كە متمانەی بە ڕێبازی سۆسیالیستی و سیستەمی حوكمڕانی و توانای مۆدێرنیزاسیۆنی هەیە بەبێ ئەوەی ڕۆحی ئایدیۆلۆژیی خۆی لەدەست بدات،بە بەستنەوەی خۆبەڕێوەبەریی بە گەنجبوونەوەی نەتەوەییەوە، بەیاننامەكە مۆدێرنیزاسیۆن وەك گەشتێكی ئەخلاقی، سیاسی و بەكۆمەڵ لە چوارچێوەیەكدا دادەنێت. وێنەیەكی نەتەوەیەك دەخاتە ڕوو كە بە شێوەیەكی بەردەوام بەرەو ساڵی 2035 پێشدەكەوێت- لە ڕووی تەكنەلۆژیاوە پێشكەوتوو، هاوسەنگی كۆمەڵایەتی، لە ڕووی ئیكۆلۆژییەوە تەندروست و لە ڕووی سیاسییەوە یەكگرتووە لە ژێر سەركردایەتی شی،لە بنەڕەتدا، بەیاننامەكە قۆناغی داهاتووی سەرهەڵدانی چین پێناسە دەكات: سۆسیالیزمێكی مۆدێرن و دیسپلینكراو و جیهانی لە ڕوانگەیەوە- بە سەرۆكایەتی پارتێك و سەركردەیەك كە بڕیاریانداوە داهاتوو لەسەر مەرجەكانی خۆیان دابڕێژن.

ژێدەر:
Communique of the Fourth Plenary Session of the 20th Central Committee of the Communist Party of China
https://www.fmprc.gov.cn/eng/xw/zyxw/202510/t20251023_11739505.html

ئه‌و شانۆگه‌ریه‌ی ئێستا لەپاریس نمایش دەکرێت، ئەو شه‌ڕه‌ سه‌ختانه‌ی هێناوه‌ یاد کە لەنێوان ڤۆلتێر و رۆسۆدا ڕوویان دابوو. ئه‌وانه‌ لەفەلسەفەی فەرەنسی سەدەی هەژدە، دوو کەسایەتی دیار بوون. نەک تەنیا لەفەرەنسا، بەڵکو لەسەرانسەری کیشوەرە کۆنەکە، دوو ئەستێرەی درەوشاوە بوون. بەبیرۆکە و تێزەکانیان ده‌رباره‌ی پرسە جۆراوجۆرەکانی سیاسه‌ت و هزر و کۆمەڵایەتی و ئایینی، بیری لیبراڵی و دیموکراسییان تاودا. ئه‌و بیره‌ی بڵێسەی شۆڕشی فەرەنسای هەڵگیرساند. هەر دووكیشیان بەرەنگاری کۆنەپەرستی ئایینی و دەسەڵاتی کڵێسه‌ و هەموو دیارده‌كانی ستەمکاری و پاوانخوازی بوونه‌وه‌. ئێستا ئەو دووانە لەگۆڕستانی (پانتیۆن)ی تایبەت بەبانگخوازانی فەرەنسا راكشاون.
ڤۆلتێر ساڵی 1694 له‌خێزانێکی خۆشگوزار هاته ‌دنیا. که‌ تەمەنی گەیشتە بیست و پێنج ساڵ، ناوی ڤۆلتێری بۆ خۆی هەڵبژارد. پێشتر ناوی فرانسوا ماری ئاوریە بوو. لەساڵانی خوێندنی زانکۆ تێکەڵی ناوه‌نده‌ رۆشنبیره‌كانی كوڕانی ئەرستۆکراتی بوو. کاتێکیش تەمەنی گەیشتە نۆزدە ساڵی، خوێندنی یاسای جێهێشت تاكو ببێت بەنووسه‌ری باڵیۆزخانە، بەڵام هەڵوێستە سیاسییە لیبڕاڵەکانی به‌ره‌و زیندانه‌ ترسناکه‌كه‌ی باستیلیان برد. ئەو کاته‌ تەمەنی بیست و سێ ساڵ بوو. دوای ئەوه‌ی شانۆگه‌ریه‌كه‌ی (ئۆدیپ) سەرکەوتنی گه‌وره‌ی تۆماركرد، دیسان فڕێیان داوه‌ ناو ئەو زیندانەی کە پێشتر ناومان هێنا. دوای ده‌رچوونی، ژیانی ئاواره‌یی لە لەندەن هەڵبژارد. ئەوسا ساڵی 1726 بوو. لەوێ ئاشنای فەلسەفەی لۆک و تاقیکردنەوە فیزیاییەکانی نیوتن بوو. لەبەرهەمه‌كه‌ی (نامە فەلسەفییەکان) دا کە ساڵی 1734 بڵاوکرایەوە، بیرۆکە نوێیەکانی لەبوارە جیاجیاکان نیشاندا. بەبوێری و ئازایش بۆچوونەکانی خۆی خستەڕوو، بەتایبەتی لەوانه‌ی پەیوەستن بەئایین. ئەو کتێبە لەناو ئەوانەی ئاواتەخوازی جیهانی باشتر و دوور لەستەمکاری سیاسی و کۆنەپەرستی ئایینی بوون، ده‌نگی داوه‌. ساڵی 1762 ڤۆلتێر بۆ به‌رژه‌وه‌ندی هاوڵاتییه‌ك كه‌ (جان کالاس) ی ناوبوو و تۆمه‌تبار كرابوو بەکوشتنی کوڕەکەی بەهەڵە، هاته‌ده‌نگ و دەقێکی به‌ناوی (لێبووردەیی) نووسی. تێیدا بەتوندی هێرشی کردە سەر کڵێسە، تا مردنیشی لەساڵی 1778، واتا ساڵێک پێش هەڵگیرسانی شۆڕشی فەرەنسی، ڤۆڵتێر وەک هێمایەکی گەورە بۆ بەرگریکه‌رانی ئازادی، ئه‌وانه‌ی کە كۆنه‌په‌رستی و ستەمکاری ڕەتدەکەنەوە، دانرا.
سەبارەت بەجان جاک ڕۆسۆش. ئه‌ویش ساڵی 1712 لە شاری جنێڤ هاته‌ دنیا. چەند ڕۆژێک دوای بوونی، دایکی کۆچی دوایی کرد، بۆیە خاڵی به‌خێوی كرد، ئەو خاڵه‌ی قەشەیه‌كی پرۆتستانتی بوو. جان جاک ڕۆسۆ سه‌ره‌تای ژیانی وه‌ك کرێکار له‌نووسینگه‌ی دادگه‌ كاری كرد. دواتر لای نه‌خش سازێك. کاتێک تەمەنی گەیشتە شانزە ساڵان، جنێڤی جێهێشت و لای خانمێك كە ناوی (ڤارتانس) بوو ژیا. ئەو ژنە لەڕووی ئەده‌بی و سێکسی پەروەردەی کرد. کاتێک تەمەنی گەیشتە سی ساڵی، ڕووی لەپاریس کرد، لەوێ دا پەیوەندی بەبازنەی (ئینسکلۆپیدییەکان) كرد و دیدرۆ و ڤۆلتێر و ئەوانی دیکەی ناسی.
دوای ئەوەی کتێبه‌كانی (ئیمیل) و (په‌یمانی کۆمەڵایەتی) لەساڵی 1762دا بڵاوکردەوە، ڕۆسۆش ناوبانگی گه‌وره‌ی تۆماركرد. بەڵام هێزە کۆنه‌پارێز و کۆنەپەرستەکان بەتوندی هێرشیان کردە سەری. ئه‌وسا رۆسۆ هەستی بەو مەترسیانە ده‌كرد كه‌ ڕووبەڕووی ده‌بوونەوە، بۆیه‌ هەڵاته‌ لەندەن، لەوێدا شەڕی گەرمی دژی (هیوم) ی فەیلەسوف کرد، کە ئه‌ویان یارمەتی دابوو لەپایتەختی بەریتانیا نیشتەجێ بێت، بە(سیخوڕ) یش تۆمەتباری کرد. ساڵانێکی درێژ له‌سه‌ریه‌ك ڕۆسۆ بەتێکچوونی دەمار ناڵاندی. بەڵام ئەوە نەبووە رێگر له‌نووسینی دوو کتێبی گرنگ (دانپێدانانەکان) و (خه‌ونه‌كانی تاكه ‌كه‌سی). رۆژی 2 ی تەمموزی ساڵی 1778 جان جاک ڕۆسۆش کۆچی دوایی کرد، واتا تەنیا دوو مانگ دوای مردنی ڤۆلتێر.
له‌سەرەتا دا رۆسۆ بەڤۆلتێر و بیرۆکەکانی سەرسام بوو. پێش ئەوەی پێی بگات، هەموو کتێبه‌ بڵاوكراوه‌كانی خوێندبۆوه‌. لە (دانپێدانانەکان) یش دا دانی بەوەداناوه‌ (نامە فەلسەفییەکان) کتێبه‌ دڵخوازه‌كه‌ی ئەوە، بەڕادەیەک هەرگیز لەخوێندنەوەی بێزار نابێت. کاتێکیش نمایشی شانۆگه‌ری (زایر) () ی بینی، کە لەشاری گرۆنۆبڵ نمایش ده‌کرا، ڕۆسۆ کە ئەوکات تەمەنی بیست و پێنج ساڵان بوو، به‌هۆی كاریگه‌ری زۆر هەستی بەته‌نگه‌نه‌فه‌سی کرد. خەریک بوو بەهۆیەوە لەهۆش خۆی بچێت. ساڵی 1748نامەیەکی بۆ ڤۆلتێر نووسی و داوای دیداری لێكرد، دیدارێك كه‌ لەتەمەنی پانزە ساڵییەوە بەتامەزرۆییەوە چاوەڕێی دەکرد. بەڵام ڤۆڵتێر کە ناوبانگی بەرفراوانی هەبوو نەک تەنها لەفەرەنسا، بەڵکو لەبەریتانیا و هۆڵەندا و ئەڵمانیاش، وەڵامی بانگهێشتنامەکەی نەدایەوە، بۆیە ڕۆسۆ به‌پەلە پێوەندی بەبازنەی ئینسکلۆپیدیەکان كرد. ئه‌وسا ئەستێرە ئه‌ویش درەوشاوە و له‌ناوه‌نده‌ هزرییه‌كان پێگه‌ی به‌رزی گرت، بەتایبەتیش دوای ئەوەی کتێبەکەی (په‌یمانی کۆمەڵایەتی) ی بڵاوکردەوە. بەڵام ڤۆڵتێر هیچ سەرسامی بۆ ئەو کتێبە دەرنەبڕی، بە (گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ دواوه‌) و بانگەواز بۆ ڕەتکردنەوەی ئەو پێشکەوتنەی دانا کە هێندە بەتوندی و بەهێز بەرگری لێده‌كرد. لەنامەیەکیش کە بۆ رۆسۆی نارد لە 30 ی ئابی 1755دا ڤۆلتێر نووسی، هەر کەسێک (په‌یمانی کۆمەڵایەتی) بخوێنێتەوە، ویستی خۆخزاندن بۆ چوار پێیی دەبزوێت. بۆ ئه‌وه‌ی ڤۆلتێر زیاتر بێزاری بکات، وتی: “من حه‌ز له‌خۆشگوزه‌رانی و لوتبه‌رزی و ته‌نانه‌ت شل و شلۆقی و ده‌وڵه‌مه‌ندی ده‌كه‌م. حه‌زم له‌هەموو خۆشیه‌كه و هەموو هونەرێکیشم بەهەموو جۆرەکانه‌وه‌ خۆشدەوێت”. ئەو نامە توند و تیژە بڵێسەی جه‌نگی گەرمی نێوان ئەو دوو فەیلەسوفە گەورەیەی هەڵگیرساند، دوای پێنج ساڵ لەنامەکەی ڤۆڵتێر، رۆژی 17ی حوزەیرانی 1760 رۆسۆ نامەیەکی بۆ نووسەری کتێبی (نامە فەلسەفییەکان) نارد تێیدا به‌و ڕستەیه‌ ده‌ستی پێكرد (خۆشم ناوێیت به‌ڕێزم!) و بە (ماڵئاوا به‌ڕیزم!) یشم كۆتایی هێنابوو.
لەوەڵامی ئەو نامە پڕ لەنائومێدی و تاڵه ‌دا ڤۆڵتێر وتی: “نە رۆسۆ و نە نووسینەکانیم خۆشده‌وێ”. کاتێکیش ڕۆسۆ به‌رهه‌مه‌كه‌ی (هۆلیوزی نوێ) ی بڵاوکردەوە، ڤۆڵتێر به‌توندی هێرشی کردە سەر و بە (بۆرجوازی) و (به‌گەمژە) ناوی برد. سەبارەت بەپه‌یمانی كۆمه‌ڵایه‌تیش وتی : “كارێكه‌ تەنها بۆ فەیلەسوفێکی بچووک گونجاوە کە سەردانی خانووه‌ بچووکه‌كان ده‌کات”. سه‌رچاوه‌: https://elaph.com/Web/ 2/ 11/ 2017 () مه‌به‌ستی شانۆكه‌ری (Zaïre) یه‌ كه‌ ڤۆلتێر ساڵی 1732 نووسی.‌ (وه‌رگێڕ)

بۆ پڕۆلیتاریا و جەماوەری چەوساوەی خەڵک نە (بایکۆت) و نە( بەشداریکردن) لە هەڵبژاردنەکانی بۆرژوازی نیشتمانی لە وڵاتێکدا، پسوڵەی شۆڕشگێڕبوون نابەخشێت بە هیچ پارتێک و بزووتنەوەیەکی سیاسی.
هەردوو ئاڵتەرناتیڤەکە بریتین لە تاکتیکێکی مێژوویی کە وابەستەیە بە تای تەرازووی هێزە چینایەتیەکان و سەنگی سیاسی و حزبی پڕۆلیتاریا لە ناو کێشمەکێشە سیاسی و چینایەتیەکاندا لەو وڵاتەدا.
بەر لەوەی باسەکە بێتە سەر قسەکردن لەسەر ئەم دوو تاکتیک و ئاڵتەرناتیڤە جیاوازە، پێویستە فۆکۆس بخرێتە سەر ناوەرۆکی بەرنامەی سیاسی و چینایەتی و جهانبینی ئەو پارت و ڕێخراوانەی کە ئەچنە ناو پڕۆسەی دەنگدانەوە، یان بایکۆت ئەکەن لە پڕۆسەی دەنگدان .

لەهەلومەرجێکی لەو چەشنەی وەک ئێستا کە کرێکاران و چەوساوەکانی عێراق و هەرێم بێبەشن لە پارتی پێشڕەوی چینایەتی خۆیان، تا بتوانن دژایەتی و خەباتی خۆیان بۆ ڕیسواکردنی مێژووی حاکمیەتی دەسەڵاتداریەتی لە عێراق وە هەرێم وحیزبە قەومی و لێبڕالی و ئیسلامیەکان و میلیشیا شیعەکان و تەواوی پاکێجی سیاسی چەپە ڕیفۆرمیستە جۆر بەجۆرەکانی ئەو ناوچەیە هەرچی زیاتر بۆ جەماوەر ڕۆشن بکەنەوە، پێویستە جەماوەری چەوساوەو تێکۆشەرانی سەربەخۆی مارکسیستی لە تەواوی ناوچەکانی عێراقدا، نابێت چیتر خۆشباوەڕی وئومێدیک وچاوەڕوانیەکیان هەبێت بە ئەنجومەنی پارلەمانی بۆرژوازیەوە، کە بتوانێت گەندەڵی و گرانی و سووکایەتی بە ژنان و کچان و بێکاری و مافە مەدەنی و یاساییەکانی تر لە ڕیشەوە دەربکێشێت و چارەسەریان بکات، چونکە سەرچاوەی هەموو ئەم چەوساندنەوەیە خودی سەرمایەو سیستەمە ئابووری و فەرمانڕەوایەتیە کۆنەپەرستانەکەیەتی.

ئەنجومەنی پارلەمانی هەیئەتی سیاسی بەڕێوەبردنی بەرژەوەندی چینە داراکان و بۆرژواکانە لە سەرتاسەری جیهان و ئامرازی سەرکوتگەر و پارێزەری خاوەنداریەتی تایبەتی و دارێژەری یاساکانی بردنە پێشەوەی کەڵەکەی سەرمایەو خەفەکردنی خەباتی چینایەتی کرێکاران و تەواوی چەوساوەکانە .

پارتە جۆر جۆرە قەومی و ئیسلامی و لێبڕاڵی و عیلمانیە بۆرژوازیەکان و مەدەنیەکان و تەنانەت چەپە ڕیفۆرمیستیە شەعبەویەکانی لە چەشنی ( ح.ش عێراقی و کوردستانیەکەی)، هەمیشەو بەر لە ئێستا لە خولەکانی تری هەڵبژاردنی پارلەمانیدا بەشداریان کردوەو، چونکە ناوەرۆکی بەرنامەی سیاسی و چینایەتی ئەم پارت و ڕێکخراوانە لەگەڵ خودی ئامانجەکانی ئەنجومەنی پارلەمانیدا ناکۆک نەبوون.
حیزبی شیوعی عێراقی کە سەر بە مەیلی ڕیفۆرمیستی شەعبەوی کۆمێنتێرنی ستالینیە، و لە ڕێگەی ئارمانی سیاسی ( نیشتمانێکی ئازاد وگەلێکی بەختەوەر) ئەم سیاسەتە ڕیفۆرمیستی و سازشاکارەیە هەر لە سەرەتای دروستبوونیەوە لە گەڵ بۆرژوازی نیشتمانی و دەسەڵاتداران پیادە کردووە.

هەروەها تەواوی ئەو تاقم و ڕێکخراوە وردەبۆرژوازیانەی تر کە بەناوی پارتەکانی ( کۆمۆنیزمی کرێکاری) یەوە کار ئەکەن وەک نمایەندەی مەیلێکی ڕیفۆرمیستی کرێکاری سەر بە ئۆردوگای سۆسیال دیمۆکراسی وڵاتانی ڕۆژئاوا، دژایەتی خۆیان بۆ ڕیفۆرمیزکەی کۆمێنتێرمی ستالینی کردووە، وە لە خەباتێکدا کە لە ژێر ناوی دژایەتی ( پۆلۆلیزمی چەپ)دا داکۆکیان لە جۆرێکی ترلە ڕیفۆرمیزمێکی کرێکاری کردووە، لە ژێر ناوی مارکسیزم و سۆسیالیزمدا، بەڵام ئەوەی شایانی باسە هەردوو مەیەلە ڕیفۆرمیستیەکە لەیەک تەوەرەی سەرەکیدا یەک ئەگرنەوەو هاوتەبان ئەویش ( ڕیفۆرم پێشمەرجی شۆڕشی سۆسیالیستیە) !
گەشەی سەرمایەداری و پەرەسەندنی خەباتی پڕۆلیتاریا لە هەرێم و ناوچەکانی ناوەڕاست و باشووری عێراق، هەرچی زیاتر ئەم هاوتەبایی و یەکگرتنەوەیەیان لە ڕووی پڕاکتیکیەوە لە پرۆسەی هەڵبژاردنەکانی ئەنجومەنی پارلەمانی 2025 دا بەرجەستە کردەوە.

کوڕنوش بردن و سازشکاری سەرانی مەیلی بەناو ( کۆمۆنیزمی کرێکاری) بەتایبەت ئەو بەشەی کە لە هەرێمی کوردستان و لە خوارو وناوەڕاستی عێراق ، لە سەردانەکانیاندا کە کردویانە لە پێناو ڕێکخستنی ڕیزەکانی خۆیان لە گەڵ ( ح.ش) و سەرجەم بۆرژوا قەومی و مەزهەبی و لێبڕاڵییەکانی عێراق و هەرێم، بۆ ئەوەی بتوانن بە یەک دەنگ بەشداری لەم هەڵبژاردنانەی ئەنجومەنی پارلەمانی کۆنەپەرستانەی عێراقدا بکەن، هەنگاوێکی چاوەڕوانکراو بوەو، هیچ کات نامۆ نەبووە بە ماهیەتی چینایەتی ووردەبۆرژوازیانەی ئەم پارتە سیاسیانە.
وە لە بنەڕەتدا چ لە ڕوی بەرنامەی سیاسی ( دنیایەکی باشتر)ەوە ئەم ڕەوتە جۆرێکی ترە لە پاشماوەکانی کۆمۆنیزمێکی بۆرژوازی سۆسیال دیمۆکراسیانە کە بەناوی (کرێکاری) بوونەوە لەم ناوچانادا چالاکی خۆیان درێژە پێداوەو، وکرێکاران و تێکۆشەرە کۆمۆنیستەکانیان چەواشەکردووە.
هەروەها هەردووئەم مەیلە ڕیفۆرمیستیە وئەم جۆرە لە ( کۆمۆنیزم) باوەڕیان بە بنیاتنانی سۆسیالیزمێکی بۆرژوازیانە هەیە لە ژێر چاودێری مۆدێرنیزمی نەتەوە یەکگرتووەکان وەک ڕێکخراوەیەکی ئیمپریالیستی جیهانی.

بەشداریکردن لە پڕۆسەی هەڵبژاردنی پارلەمانی 2025 دا، خۆی لە خۆیدا نیشاندەری ئاشکرا بونی ناوەرۆکی چینایەتی وردەبۆرژوازیانەی ئەم جۆرە حیزبانەیە لەسەر ئاستێکی فراوانتردا، وە بوون بە ئامرازێکی تەواوکەری سووکایەتی بە ژنان وکچان کە لە ناوئەنجومەنی پارلەمانی عێراقیدا داب و نەرێتی شەریعەتی مەزهەبی جەعفەری پیادە ئەکەن و بەڕێوە ئەبەن .
بێگومان ئەوەی کە پەیوەست بێت بە ژنان و کچانێک کە بەشداری لەم هەڵبژاردنانەدا ئەکەن وخۆیان کاندید کردووە لەپێناو گەیشتن بە ئیمتیازاتی شەخسی خۆیان، هیچی تر نیە بێجگە لە پاشکۆبوونیان بۆ سیاسەت و دەسەڵاتداریەتی پیاوسالاری کەلە ناو پەرلەمان و یاساکانی عێراق و هەرێمدا پیادەئەکرێن، وە بەم هەنگاوەش ژنان و کچان هێندەی تر زنجیرەکانی کۆیلیەتی وسووکایەتی خۆیان پتەوتر ئەکەنەوە.

هەر بیانوویەک بۆ بەشداریکردن لەم هەڵبژاردنەدا لە هەلومەرجێکی وەک ئێستای خەباتی ڕێکخراوی پڕۆلیتاریا کە لە دەرەوەی پەرلەمانی بۆرژواکاندا لە ئارادا نیە ، جۆرێکە لە هەڵوێستێکی خیانەتکارانەو ئەتک کردنی میتۆدی شۆڕشگێڕانەی مارکس و دژایەتیەکی ڕاشکاوانەی سیاسەتی سەربەخۆی پڕۆلیتاریا و بەرژەوەندی جەماوەری چەوساوەی گشت ناوچەکانی عێراق و هەرێمە .
هەروەها بەراوردکرنی هەلومەرجی پارتی بەڵشەفی و تێزەکانی لێنین سەبارەت بە بەشداریکردن لە هەڵبژاردنەکانی بۆرژوازیدا ، لەگەڵ هەلومەرجێکی ئابووری و سیاسی و بەتایبەت بەراوردکرنی مەیلێکی ڕیفۆرمیستی شەعبەوی ستالینی یان مەیلێکی ڕیفۆرمیستی کرێکاری لەگەڵ چالاکی پارتێکی شۆڕشگێڕی بەڵشەفی بەسەرۆکایەتی لێنین، کارێکی بێهودەو بیانوویەکی شەرمێونانە و بێئابڕوانەیە بۆ ملنان و ڕۆچوون بە ناو زەلکاوی کۆنەپەرستی قەومی و مەزهەبی لە عێراق و هەرێمدا.
هەروەها ئاماژەیەکی ناڕاستەوخۆیانە کە ببن بە جەللادی بەردەستی دامودەزگا سەرکوتگەرەکانی بۆرژوازی، وە چەوساندنەوەی کرێکاران و چەوساوەکانی تر و بەلاڕێدابردنی خەباتی ئەوان بە قازانجی خودی سەرمایەداران و دەسەڵاتدارانی عێراق و هەرێم و پەرلەمانە کۆنەپەرستەکانیان.
هەموو ئەم هەنگاوە وەک توێژە ووردەبۆرژوازیەکانی ناوکۆمەڵگا لەسەردەمی گەشەی نیولێبڕاڵیزم و پاشەکشەی خەباتی مارکسیستی کرێکاران، بە ناچاری وەک ئەرکێکی چینایەتی ڕاڕایانەی خۆیان بوون بە تەرەفدار و پشتیوانی بۆرژوا گەورە دەسەڵاتدارەکان.
پاراستنی ئارامی ژیان و چالاکی سیاسی وردەبۆرژوازیانەی خۆیان لەناوچوار چێوەی ئەم سیستەم ودەسەڵاتە نەگریسە قەومی و میللی و مەزهەبیە سەرتاپا کۆنەپەرستانەیدا، ئەوە ئەخوازێت کە بەمجۆرە و بە کردەوەو بە ئاشکرا ڕایبگەیەنن، کە ئەوان ئامادەن ببن بە بەشێک لە لەشکری باڵی چەپی بۆرژوازی کە دژایەتی خەباتی سیاسی و ڕێکخراوبوونی کرێکاران و تەواوی چەوساوەکانی تر بکەن، و کە ڕەنگە لە داهاتوویەکی تردا جێگە بە دەسەڵاتداریەتی بۆرژوازی لە عێراق و ناوچەکە لەق بکەن.
وە بەم شێوەیە بێشەرمانە دەمامکی درۆزنی مارکسیست بوونیان لەسەر خۆیان لادا، وناوەرۆکی چینایەتی خۆیان خستە ڕوو، وە پەیوەستبوونی خۆیان بە ئۆردوگای گەندەڵی چەپی بۆرژوایی جیهانی کە لە ئەوروپا و شوێنەکانی تری جیهاندا، کە لەناو ئەنجومەنە پارلەمانەکاندا بوون بە باڵی چەپی ئەو ئەنجومەنە بۆرژوازیانە، کە داکۆکی لە خاوەنداریەتی تایبەتی ئەکەن، لە ژێر ناوی داکۆکی کردن لە بەرژەوەندی خەڵک و جەماوەرو کرێکاران.
ئەوان واتە ئەم بزووتنەوە بەناو چەپانەی کەلە عێراق و جیهان هەن، بەدرێژایی مێژوو وەک جەللادانی پرۆلیتاریا وە ( دژە شۆڕش) بەرپرسیاریەتی گەورەیان لە ئەستۆگرتووە بۆ چەواشەکردن و بەلاڕێدابردنی خەباتی پڕۆلیتاریا .

صابر.م
8 / 11 / 2025

(ئاگاداربە سپۆیڵی تێدایە) لە جیهانی بیستراوی سینەمادا، هەندێک ئاواز هەن لە سنووری فیلمەکان تێدەپەڕن و دەبنە بەشێک لە کولتووری گشتی، دەبنە کۆدی نهێنیی نەوەیەک بۆ وروژاندنی هەستێکی دیاریکراو، بێ هیچ گومانێک، تێمە سەرەکییەکەی فیلمی هاڵۆوین یەکێکە لە دیارترینی ئەم دیاردانە، ئەو چەند نۆتە سادە و دووبارەیەی لەسەر کێشێکی نائاسایی ٥/٤ لێدەدرێن، بوونەتە هاوتای دەنگیی ترسێکی سەرەتایی و بوونگەرایانە، بەڵام چیرۆکی مۆسیقای هاڵۆوین زۆر لەم تێمە ئایکۆنییە فراوانترە، چیرۆکێکە بە درێژایی زیاتر لە چوار دەیە و لەرێگەی دەیان فیلمی جیاوازەوە درێژ دەبێتەوە، هەر فیلمێکیش ئاوێنەی سەردەمی خۆی و تێڕوانینی داهێنەرەکانی بووە بۆ چەمکی ترس، بۆ ئەوەی بزانین چۆن مۆسیقای ئەم زنجیرەیە تەنها پاشخانێک نەبووە، بەڵکو دەقێکی مۆسیقیی زیندوو بووە لەگەڵ گۆڕانکارییەکانی سینەمای ترسناک و ناسنامەی شێواوی خودی زنجیرەکەدا، بەردەوام لە گۆڕان و پەرەسەندندا بووە، لێرەدا ئێمە شیکاریی دەنگی خودی زنجیرەکە دەکەین، نەک تەنها دەنگی یەک کارەکتەر، چونکە ترس لە هادۆنفیڵددا هەمیشە گەورەتر بووە لە یەک پیاوی دەمامکدار، ترس لێرەدا دیاردەیەکی ژینگەییە، نەخۆشییەکی دەروونیی بەکۆمەڵە مۆسیقاکەی وەک دەنگی لێدانەکانی دڵی ئەم شارۆچکە نەفرەتلێکراوە کاردەکات،

بنەمای ترس (هاڵۆوین ١٩٧٨ و هاڵۆوین ٢ – ١٩٨١): لەدایکبوونی دەنگی دڵەڕاوکێی شارۆچکە، هەموو شتێک لە سادەییەکی بلیمەتانەوە دەستی پێکرد، جۆن کارپێنتەر، نەک تەنها دەرهێنەر بەڵکو ئاوازدانەریش بوو، بە بودجەیەکی کەمەوە، فەلسەفەی کەمینەخوازیی (Minimalism) کردە چەکی سەرەکیی خۆی، لەبری ئۆرکێسترای گەورەی فیلمە ترسناکەکانی پێش خۆی، پشتی بە پیانۆیەکی سادە و سێنتسایزەرێکی ئەنالۆگی سەرەتایی بەست، تێمە سەرەکییەکە، بە کێشە ٥/٤ە نائاساییەکەیەوە، دەنگی شێواندنی ئارامیی شارۆچکەیەکی بچووکی ئەمریکی بوو، ئەو لێدانە زیادەیە لە ڕیتمەکەدا، دەنگی دزەکردنی شتێکی نامۆ بوو بۆ ناو ژیانی ڕۆژانە، دەنگی ئەو ترسە بوو لە پشت پەنجەرەی ماڵە ئارامەکانەوە خۆی حەشارداوە، دەنگی سارد و بێ ڕۆحی سێنتسایزەرەکە، لەو سەردەمەدا هێشتا دەنگێکی نامۆ بوو، دەنگی نامۆبوونی تەکنۆلۆژیا و لەدەستدانی مرۆڤایەتی بوو لە سەردەمێکی نوێدا، مۆسیقاکە بە ئەنقەست سادە و دووبارەبووەوە بوو، بۆ ئەوەی وەک لێدانێکی دڵەڕاوکێی بێکۆتا بچەسپێت لە مێشکی بینەردا، بەڵام جگە لە تێمە سەرەکییەکە، کارپێنتەر چەندین پارچەی دیکەی بچووکی دروستکرد جیهانە دەنگییەکەیان دەوڵەمەندتر دەکرد، بۆ نموونە “تێمی لۆری” (Laurie’s Theme)، مێلۆدییەکی خەمگین و سادەی پیانۆیە، نوێنەرایەتیی بێتاوانی و چارەنووسی تراژیدیی کارەکتەرە سەرەکییەکە دەکات، ئەم ئاوازە لەکاتە ئارامەکاندا دەبیسترێت و وەک ئاگادارکردنەوەیەک لە کارەساتی داهاتوو کاردەکات، کاتێکیش ترسەکە دەست پێدەکات، کارپێنتەر پشت بە دەنگە تیژ و پچڕپچڕەکانی سێنتسایزەر دەبەستێت بە شێوەیەکی هەڕەمەکی دەردەکەون، ئەم دەنگانە، پێیان دەوترێت “Stingers”، وەک چەقۆیەک گوێی بینەر دەبڕن و گرژیی دیمەنەکە بەرز دەکەنەوە، بەڵام لە فیلمی دووەمدا (Halloween II)، کارپێنتەر هاوشانی ئالان هاوارس کاری لەسەر کرد، مۆسیقاکە گەشەیەکی بەرچاوی بەخۆیەوە بینی، هەمان تێمەکان مانەوە، بەڵام بە شێوەیەکی قورستر و چین لەسەر چیتری سێنتسایزەر، هەستی ئۆرکێسترایەکی ئەلیکترۆنی دەدا، ئەمە ڕەنگدانەوەی گۆڕانی تۆنی فیلمەکە بوو، چیتر فیلمەکە باسی دڵەڕاوکێی شاراوە و چاوەڕوانی نەدەکرد، بەڵکو باسی کۆمەڵکوژییەکی ڕاستەوخۆ و دڕندانەی دەکرد لە نەخۆشخانەیەکدا، مۆسیقاکە لە سادەیی و کەمینەخوازییەوە بەرەو شکۆ و سامێکی تاریک هەنگاوی نا، نیشانەی ئەوە بوو ترسەکە چیتر ئەگەر نییە، بەڵکو واقیعێکی خوێناوییە، بەکارهێنانی ئۆرگنی ئەلیکترۆنی لەم فیلمەدا لایەنێکی ئایینی و چارەنووسسازانەی بە ئاوازەکە بەخشی، وەک ئەوەی ئەم ڕووداوانە بەشێک بن لە نەخشەیەکی گەورەتر و ترسناکتر،

لادانە ئەلیکترۆنییەکە (هاڵۆوین ٣: وەرزی جادووگەر – ١٩٨٢): ئاوازی ترسی تەکنۆلۆژی و کۆنتڕۆڵی مێشک، ئەم فیلمە بوێرانەترین هەنگاوی زنجیرەکە بوو، هەوڵیدا ببێتە زنجیرەیەکی ئۆنتۆلۆژی و چیرۆکی نوێ بگێڕێتەوە، ئەم گۆڕانکارییە ڕیشەییەش بە تەواوی لە مۆسیقاکەیدا ڕەنگی دایەوە، کارپێنتەر و هاوارس بە تەواوی وازیان لە تێمە کلاسیکەکە هێنا و ساوندتراکێکی نوێیان دروستکرد، پشتی بە ڕیتمی ئەلیکترۆنیی خێرا و دەنگی سێنتسایزەری ئەتۆمسفێری دەبەست، مۆسیقای ئەم فیلمە دەنگی پارانۆیا و گومانە، دەنگی ترسی سەردەمی جەنگی ساردە، تێیدا دوژمن نادیارە و لە ڕێگەی تەکنۆلۆژیا و میدیاوە دزە دەکاتە ناو ماڵەکانەوە، ئاوازی ڕیکلامی “سیلڤەر شامرۆک” (Silver Shamrock)، بە مێلۆدییە سادە و گیرۆدەکەرەکەیەوە لەسەر ئاوازی “London Bridge Is Falling Down” دانراوە، بووە چەقی ترسەکە، ئەمە چیتر ترسی تاکێکی شێت نییە، بەڵکو ترسی کۆنتڕۆڵی مێشکی بەکۆمەڵە لە ڕێگەی کاڵاوە، ترسی کۆمپانیایەکی گەورەی بێ ویژدانە جادووگەریی کۆن و تەکنۆلۆجیای مۆدێرن تێکەڵ دەکات بۆ کوشتنی بەکۆمەڵ، مۆسیقاکە بە تەواوی ئەم هەستەی دەگواستەوە، هەستێکی سارد، میکانیکی، بێکۆتا دووبارەبووەوە، وەک دووبارەبوونەوەی ڕیکلامەکان لەسەر شاشەی تەلەڤیزیۆن، ساوندتراکەکە پڕە لە پارچەی درێژی ئەتۆمسفێری گرژییەکەیان لەسەر بنەمای دووبارەبوونەوەی ڕیتمێکی سادە (Ostinato) بنیات نراوە، ئەمەش هەستی گەمارۆدان و دەربازنەبوون لای بینەر دروست دەکات، مۆسیقاکە کاریگەریی ئاوازدانەرانی ئەلیکترۆنیی ئەڵمانی وەک Tangerine Dreamی پێوە دیارە، پسپۆڕ بوون لە دروستکردنی دیمەنی دەنگیی فراوان و پڕ لە نهێنی،

سەردەمی سلاشەری باو (هاڵۆوین ٤، ٥ و ٦): گۆڕینی ئاواز بۆ ستایلی سەردەم، دوای شکستی فیلمی سێیەم، زنجیرەکە گەڕایەوە بۆ فۆرمۆلا سەرکەوتووەکەی، و ئالان هاوارس بە تەنها ئەرکی مۆسیقاکەی گرتە ئەستۆ، لە فیلمی چوارەمدا (The Return of Michael Myers)، تێمە سەرەکییەکە گەڕایەوە، بەڵام بە شێوازێکی زۆر جیاواز، مۆسیقاکە زۆر گەورەتر، ئۆرکێستراییتر (بە سێنتسایزەر) و پاڵەوانێتیتر بوو، ئەمە دەنگی سینەمای سلاشەری ساڵانی هەشتاکان بوو، کەمتر پشتی بە دڵەڕاوکێی ورد دەبەست و زیاتر نمایشی توندوتیژی و ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاستەوخۆی دەکرد، مۆسیقاکە وەک مۆسیقای فیلمێکی ئەکشن-ترسناک دەبیسترا، نیشانەی ئەوە بوو زنجیرەکە دەیەوێت لەگەڵ بازاڕی ئەو سەردەمەدا خۆی بگونجێنێت، هاوارس تێمە کلاسیکەکەی بە چینێکی ئەستوور لە سێنتسایزەر و لێدانی بەهێزی تەپڵی ئەلیکترۆنی داپۆشی، هەستێکی حەماسی و گەورەی دەبەخشی، وەک ئەوەی چیتر باس لە دزەکردنی بێدەنگی خراپەکاریی ناکەین، بەڵکو باس لە هێرشێکی ڕاستەوخۆ دەکەین، لە فیلمی پێنجەمدا (The Revenge of Michael Myers)، مۆسیقاکە زیاتر لایەنێکی گۆتیک و ماتەمینی وەرگرت، ڕەنگدانەوەی چیرۆکە ئاڵۆز و تا ڕادەیەک ناڕوونەکەی بوو، باسی پەیوەندیی تەلەپاتی و هێزە سەرووسروشتییەکانی دەکرد، هاوارس دەنگی کۆراڵی ئەلیکترۆنی و پیانۆی خەمگینی بەکارهێنا بۆ ئەوەی هەستی تراژیدیا و چارەنووسی ڕەش نیشان بدات، بەڵام لە فیلمی شەشەمدا (The Curse of Michael Myers)، دوو وەشانی جیاواز لە مۆسیقا بوونیان هەیە، وەشانە سینەماییەکەی، لە ناوەڕاستی نەوەدەکاندا دەرچوو، کاریگەریی مۆسیقای ڕۆک و ئیندەستریالی پێوە دیار بوو، بە بەکارهێنانی گیتاری کارەبایی و ڕیتمی قورس، ستایلێکی باوی ئەو سەردەمە بوو، تێمە سەرەکییەکە وەک پارچە مۆسیقایەکی مێتاڵ دەبیسترا، ئەمەش هەوڵێک بوو بۆ ڕاکێشانی بینەری گەنجی ئەو سەردەمە، بەڵام وەشانی دەرهێنەر (Producer’s Cut)، دواتر دەرچوو، مۆسیقاکەی کلاسیکتر و ئەتۆمسفێریتر بوو و زیاتر لە ستایلی ئالان هاوارس نزیک بوو، ئەم دوو ستایلە جیاوازە بە تەواوی ڕەنگدانەوەی کێشە و ئاڵۆزییەکانی بەرهەمهێنانی فیلمەکە و دوو دیدگای جیاواز بوون بۆ چیرۆکەکە،

ژیانەوەی پۆست-مۆدێرن (هاڵۆوین H20 و زیندووبوونەوە): دەنگی سەردەمی نوێ و لەدەستدانی ناسنامە، لە کۆتایی نەوەدەکاندا و بەهۆی سەرکەوتنی فیلمی (Scream)ەوە، سینەمای ترسناک پێی نایە قۆناغێکی نوێی پۆست-مۆدێرنەوە، فیلمی (Halloween H20) بە تەواوی بەرهەمی ئەم سەردەمە بوو، مۆسیقاکەی، لەلایەن جۆن ئۆتمانەوە دانرابوو، ئۆرکێسترایەکی گەورە و سینەمایی بوو، زیاتر لە مۆسیقای فیلمە گەورەکانی هۆلیوود دەچوو، تێمە کلاسیکەکەی کارپێنتەری بەکارهێنا، بەڵام تێکەڵی ئاوازێکی پڕ لە هەست و سۆز و گرژیی کرد، جەختی لەسەر لایەنی دەروونی و تراومای کارەکتەری لۆری سترۆد دەکردەوە، مۆسیقاکە چیتر دەنگی ترسی بوونگەرایانەی سارد نەبوو، بەڵکو دەنگی چیرۆکێکی پڕ لە ڕابردوو و هەستی تۆڵەسەندنەوە بوو، ئۆتمان بە شێوەیەکی زیرەکانە ئاماژەی بە مۆسیقای فیلمی (Psycho)ی بێرنارد هێرمانیش دەکرد، ئەمەش یارییەکی پۆست-مۆدێرن بوو بۆ ڕێزگرتن لە مێژووی سینەمای ترسناک، بەڵام لە فیلمی دواتردا (Halloween: Resurrection)، لە سەرەتای ساڵانی ٢٠٠٠دا دەرچوو، مۆسیقاکە هەوڵیدا “مۆدێرن” بێت، بە تێکەڵکردنی ڕیتمی هیپ-هۆپ و دەنگی ئەلیکترۆنیی سەردەم، ڕەنگدانەوەی چیرۆکی فیلمەکە بوو باسی پڕۆگرامێکی تەلەڤیزیۆنیی ڕاستەوخۆی دەکرد، ئەم هەوڵە بۆ نوێبوونەوە، لەبری ئەوەی ترسەکە قووڵتر بکاتەوە، تێمە کلاسیکەکەی لە شکۆ و سامە ئەزەلییەکەی داماڵی و کردی بە کاڵایەکی بازرگانیی سەردەمیانە، ئەمەش چارەنووسی خودی زنجیرەکە بوو لەو قۆناغەدا، مۆسیقاکە بووە نموونەیەک بۆ ئەوەی کاتێک ناسنامەی دەنگیی زنجیرەیەک بە تەواوی پشتگوێ دەخرێت لە پێناو ڕازیکردنی بازاڕی کاتیدا،
دووبارە تێڕوانینەوەی دڕندانە (هاڵۆوین ٢٠٠٧ و هاڵۆوین ٢ – ٢٠٠٩): دەنگی ڕیالیزمی ژەنگاوی و شیکاریی دەروونی
کاتێک ڕۆب زۆمبی هەستا بە دووبارە دروستکردنەوەی زنجیرەکە، دیدگایەکی تەواو جیاوازی هێنایە کایەوە، ئەو دەیویست ڕووکارە ئەفسانەییەکە لاببات و چیرۆکێکی ڕیالیستی و دڕندانە لەسەر ژینگەیەکی شێواو و دەروونێکی نەخۆش بگێڕێتەوە، مۆسیقاکەی، لەلایەن تایلەر بەیتسەوە دانرابوو، بە تەواوی خزمەتی ئەم دیدگایەی دەکرد، ساوندتراکەکە پڕ بوو لە دەنگی ئیندەستریال، ژاوەژاو، و گیتاری دیستۆرتکراو، تێمە کلاسیکەکە بە شێوەیەکی پچڕپچڕ و شێواو دەبیسترا، وەک ئەوەی لەناو ژەنگ و پیسی ژینگەکەوە بە زەحمەت دەنگی بێت، ئەمە چیتر دەنگی ترسی سەرووسروشتی نەبوو، بەڵکو دەنگی ئازار، تووڕەیی، و ژینگەیەکی تێکشکاو بوو، مۆسیقاکە بە ئەنقەست ناخۆش و بێزارکەر بوو، بۆ ئەوەی بینەر هەست بە قێزەونی و دڕندەیی توندوتیژییەکە بکات، نەک چێژ لە دڵەڕاوکێکە وەربگرێت، بەیتس چەندین پارچەی مۆسیقای ئەتۆمسفێریی دروستکرد لەسەر بنەمای دەنگی ژینگەیی (Ambient Sound) و درۆنی تاریک (Dark Drone) بنیات نرابوون، هەستی بۆشاییەکی دەروونیی شێواو و جیهانێکی بێ هیوای دەگواستەوە، لە فیلمی دووەمدا، زیاتر تەرکیزی لەسەر شێواوی دەروونیی لۆری سترۆد بوو، مۆسیقاکەش زیاتر سایکدێلیک و خەوناوی بوو، ڕەنگدانەوەی کابوس و وەهمەکانی لۆری بوو،

سێینەی میرات (هاڵۆوین ٢٠١٨، دەکوژێت، و کۆتایی دێت): گەڕانەوە بۆ ڕەسەنایەتی و پەرەسەندنی بوێرانە، گەورەترین وەرچەرخانی مۆسیقی لە سێینەی نوێی دەیڤد گۆردن گریندا ڕوویدا، کاتێک خودی جۆن کارپێنتەر، لەگەڵ کوڕەکەی کۆدی کارپێنتەر و هاوکارەکەی دانیێل دەیڤیس، گەڕانەوە بۆ ئاوازدانان، لە فیلمی (Halloween 2018)دا، ئەوان گەڕانەوە بۆ هەمان دەنگە ئەنالۆگە کۆنەکان، بەڵام بە تەکنیکی، تۆمارکردنی مۆدێرن، مۆسیقاکە قورستر، چڕتر، و خەمگینتر بوو، وەک ئەوەی خودی ئاوازەکەش دوای چل ساڵ پیر بووبێت و ئازاری چەشتبێت، ڕیتمەکان خاوتر بەڵام بەهێزتر بوون، وەک لێدانی دڵی پیرێک هێشتا پڕە لە تووڕەیی، لە فیلمی (Halloween Kills)دا، باسی شێتی و تووڕەیی بەکۆمەڵی شارۆچکەکە دەکات، مۆسیقاکەش زۆر شەڕانگێزتر، خێراتر و پڕ لە ژاوەژاو بوو، تێمی نوێ بۆ نوێنەرایەتیکردنی “تووڕەیی جەماوەر” زیادکرا، نیشانەی ئەوە بوو ترسەکە چیتر لە یەک کەسدا قەتیس نەماوە، بەڵکو بووەتە نەخۆشییەکی گشتی، بەڵام گەورەترین سوپرایز لە فیلمی (Halloween Ends)دا بوو، تێمێکی سەرەکیی نوێی ناساند، ئاوازێکی ڕۆمانسی، ئەلیکترۆنی و مێلۆدی، زیاتر لە مۆسیقای فیلمەکانی ساڵانی هەشتاکان دەچوو، ئەم ئاوازە نوێنەرایەتیی چیرۆکی کارەکتەری کۆری کەنینگهام و پەیوەندییە خۆشەویستییەکەی دەکرد، تێمە کلاسیکەکەی هاڵۆوین تەنها لەو ساتانەدا دەبیسترا کاریگەریی خراپەکاریی ڕەسەن دەردەکەوت، ئەمە نیشانەی ئەوە بوو زنجیرەکە لە کۆتاییدا هەوڵیدا لە ڕووی دەنگیشەوە چیرۆکێکی نوێ لەسەر گواستنەوەی خراپەکاری بگێڕێتەوە، نەک تەنها دووبارەکردنەوەی ئەوەی پێشوو، ئەمە یارییەکی بوێرانە بوو لەگەڵ چاوەڕوانیی بینەردا و سەلماندی دەنگی هاڵۆوین هێشتا توانای شۆککردن و نوێبوونەوەی هەیە،

لەم چوارچێوەیەدا، دەردەکەوێت مۆسیقای هاڵۆوین هەرگیز جێگیر نەبووە، بەڵکو تۆمارێکی دەنگیی زیندووە بۆ مێژووی ئەم زنجیرەیە و مێژووی سینەمای ترسناک خۆی، لە سادەیی و نامۆبوونی ساڵی ١٩٧٨ەوە، بۆ ئۆرکێسترای پاڵەوانێتیی هەشتاکان، بۆ ڕۆکی ژەنگاویی نەوەدەکان، بۆ هیپ-هۆپی سەرەتای هەزارە، بۆ ژاوەژاوی ڕیالیستیی ڕۆب زۆمبی، و دواجار بۆ گەڕانەوەی خەمگینانە و پەرەسەندنی بوێرانەی سێینەی کۆتایی، ئەم ئاوازانە هەمیشە زیاتر لە پاشخانێک بوون، ئەوان دەنگی گۆڕاوی ئەو شەوگارە بێکۆتایە بوون لە هادۆنفیڵد، پیشانیان داوە ترس ڕەنگە یەک ناوی هەبێت، بەڵام هەزاران ئاوازی جیاوازی هەیە.

دروست کردنـی بڕیاری سیاسـی، گۆڕانکاری بنچینەی، چاکسازی گشتـی و ڕێفۆرمـی سەرتاسەری پێویستــی بە ئیـرادەی هەمووان یان لایەنـی کەم زۆرینەی ئیـرادەی هەمووان و حیـزبـی هاوچەرخـی تەواو عەیار دیموکراتـی هەیە، کە بڕوای بە خەباتـی پەرلەمانی هەبـێ و سیستمـی سیاسـی نوقسانـی نەبـێ لە دەستور و دەستاودەستکردنی ئاشتیانەی دەسەڵات، پەرلەمانیش کێڵگەیەکبـێ بۆ دەرخستن و پێهەڵاچوونـی توانای فیکری سیاسـی موحەنەکـی حیزبەکان.
وەرچەرخان لە دۆخێکـی ناجێگیرەوە بۆ دۆخێـکـی جێگیـر پێویستـی بە بڕیاری عەقڵانـی و هەلومەرجـی گونجاو و پایەی کۆمەڵایەتـی وشیار هەیە بەو واتایەی کە کۆمەڵگە هەر خۆی جێگیـری سیاسـی و ناجێگیـری ئەچەسپێنـێ ئەگەر بە هۆشیارییەوە بڕوانێتە بارودۆخەکە، چونکە لە نێوان وێستگەکانـی دوو هەڵبژاردنا ماوەیەک هەیە بۆ پێداچوونەوە، ئەو ماوەیە جەمسەرێـکـی لای ئەوانەن کە متمانەیان وەرگرتوەو حاکم و باڵا دەست و حوکمدارن و جەمسەرەکەی تریشـی لای ئەوانەیە کە دەنگـی تەواویان بەدەست نەهێناوە تا دەسەڵات بگرنە دەست.
گۆمەڵگەی چەلەنگ و هۆشیار ئەگەر لەکاتـی دەنگدانا دەنگ بە ئاڕاستەی بەرژەوەندییەکانـی خۆیان بەن نەک بەرژەوەندی حیزب، ئەوا گرنگـی زانینـی نێوان ئەو دوو جەمسەرە یان وێستگەکانـی هەڵبژاردن وائەکات ئەوانەی براوەی هەڵبژاردن بوون و متمانەیەیان وەرگرتووە لەوە بگەن لە ئەو ماوەیەی لە پۆستەکانیانا کارئەکەن، کاری باش و هەڵسوڕان و توانا و لێوەشاوەیـی سەنگـی مەحەکە بۆ مانەوەو بەردەوام بوون لە دەسەڵات و خەمـی یەکەمیان کاری باش کردن و چاکترکردنـی ژیانـی هاوڵاتـی ئەبـێ، بــەڵام هەرچـی جەمسەری دووەمە کە متمانەو دەنگـی تەواوی بەدەست نەهێناوە وەک ئۆپۆزسێۆن ئەبێتە باشترین ڕەقیب، بەم جۆرەش پایەکانـی دیموکراسـی و حوکمـی گەل ئەچەسپێت و گەشانەوەو ئاوەدانـی جێێەک بۆ پێچەوانەکەی ناهێڵێتەوە.
“دانکۆرت رۆستۆ” پێـی وایە سیستمـی دیموکراسـی بە چوار قۆناغا تێئەپەڕێ کە تێیدا وەرچەرخانـی دیموکراسـی ئەگەیەنێتە پنتەکانـی ڕاگیربوونەوە کە ئەونیش بریتین لە:
١.قۆناغـی دەستەبەربوونـی یەکێتـی نیشتمانـی، لەم قۆناغەدا ڕێکەوتنـی گشتـی نییە بەڵکو شوناسێکـی سیاسـی هاوبەش پێکیەت لەلایەن زۆرینەوە.
٢.قۆناغی ئامادەیـی کۆمەڵگا (اعداد)
“Preparatory phays”
بەمانای ئەوەی وڵات لەم حاڵەتەیا بە قۆناغی ململانێـی دوورو درێژو یەکلانەبوونەوەیا تێئەپەڕێ و دیموکراسـی لە مناڵانـی ململانـێ و تەنانەت جاری وا هەیە توندوتیژیشا لە دایک ئەبـێ نەک بەرهەمـی پەرەسەندنی ئاشتینـێ.
٣.قۆناغی بڕیاردان
“Decision phays”
لەم قۆناغەیا لایەنە ناکۆکەنا بڕیار لەسەر ئەوە ئەیەن کە چارەسەرێک و بنەمای دیموکراسـی پەسەند بکەن کە تیایا هەمووان مافـی بەشداری کردنیان پـێ بدرێ لە کۆمەڵگای سیاسیـا.
٤.قۆناغی ڕاهاتن “التعود”
“Habituation phyas”
لەم قۆناغەیا کە لایەنەکان بڕیاریانیاوە دیموکراسـی پەسەند بکەن بـێ ئەوەی قەناعەتیان هەبـێ یان بـێ ئەوەی ململانێکانیان کۆتای پـێ هێنابـێ بەڵام بۆ نەوە “جیل”ی دوای ئەوان ئەم جۆرە پێکەوە ژیانە ئەبێتە قەناعەت و بەمەش دیموکراسـی خۆی ڕاگرو جێگیرئەکا ئەمەش بە “لـبـرنـة”ی سیاسـی واتە بە لیبرالیزەکردنـی پرۆسەی سیاسـی لە قەڵەم ئەیرێ.

مەخابن پاش ٣٤ ساڵ لە ئەزموونی بەناو دیموکراسی بەڵام نە دەسەڵاتێکی خەمخۆر و ڕەشید، نە ئۆپۆسزیۆنێکی ڕەقیب و نابەرژەوەندیخواز و نە کۆمەڵگەیەکی هۆشیار کە پاداشت و ستیاشی حیزب و لایەنی خاون بەڵێن و خزمەتکاری ڕاستەقینەی کۆمەڵکە بکات یان بەدواداچوون بۆ کارو بەڵێنەکانی لایەنکان بکا و حیزب و لایەنی کەمتەرخم سزابات لەڕێێ سندوقی دەنگەدانەوە.
نەنگییە زۆرینەی هەرە زۆری کۆمەڵگەیەک لەماوەی ٣٤ ساڵ بەناو ئەزموونی دیموکراسی هەر بەهەمان ئاڕاستە دەنگبات و هەست و سۆزی حیزبایەتی و ئەقڵی خێل و بە ئایدۆلۆژیای گواستراوەی بەسەرچووی باو باپیران هەمان حیزب هەڵبژێرێتەوە وەک ئەوەی خۆی بوونی نەبێت و ئایدۆلۆژیای گواستراوەی باوانی بەشێکبن لە پێکهاتەو ئەندامنای جەستەی.
نەنگییە کە مرۆڤ ڕەش لە سپی و هەڵە لە ڕاست و خراپە لە چاکە جیانەکاتەوە، مەخابن ئەنجامی هەڵبژاردنەکانی پێشووتر ئەو پەیامەیان گەیاندووە کە کۆمەڵگەی باشوری کوردستان تووشی دۆگما بووە و خۆی ڕادەستی ئەو سیستەمە ئارناشیزمە کردوەو باوڕێشی بە سیاسەتی فیوداڵیزمیش هێناوەو لای وایە سیاسەت ٢٢ لەسەر ٧و گۆڕانکاری لەسەرو دەسەڵاتی کۆمەڵگەوەیە و ئەبێ هەر خودی دەسەڵاتدار بەچاوێکی بەزەییەوە ئەرک بفەرمووێ و گۆڕانکاریی بکات ئەگەرچی زۆر کەمیشبێ یان فریادڕەسێ لە دەرەوەی بازنەکە گۆڕانکاری بکات وەک ئەوەی ئەمریکا کردی لە ئێراق.
باش و خراپ لە خودی کردەکەدا باش و خراپن، نەك لە بکەرەکەیا. لای ئێمە ئەم سەرەتا سادەیە تێکچووە بۆیە ناتوانین هێزی باش بەرهەم بهێنین و هەمیشە ململانێکانمان لەنێوان خراپ و خراپترایە! چونکە چیتر لە سیاسەتی ئێمەیا، ئەوە خراپ نیە کە خراپە، ئەوە خراپە کە فڵان لایەن ئەیکات! ئەوە باش نیە کە باشە، ئەوە باشە کە دژی فیسار لایەنە!
ئەمجۆرە لە سیاسەت کردن و دەنگدان بەم ئاڕاستەیە ئەوەی لێ ئەکەوێتەوە کە ٣٤ ساڵە لە باشور ئەگوزەرێ، سێ شار ی دەستەخوشک کران بە دوو زۆنی دژە یەک، حکومەتێک دروست بووە بۆئەوەی لای خەڵکی سەرکەوتنی حیزبەکەی پشانبات زۆنێک ئاوەدانەکاتەوە لەسەر حسابی خەڵکی سیڤیلی زۆنی ئەولا، لەملاش حیزبێک بۆ برەودان بە عینادی سیاسی زۆنێک لە زۆربەی خزمەتگوزارییەکان بێ بەشەکا بۆئەوەی بە خەڵک بڵێ ئەوە زۆنی ئەولایە سزاتان ئەیەن.
پرسیارەکە ئەوەیە، ئایا کامیان ڕاستەکەن؟
فەرموون لەسەر سندوقەکانی هەڵبژاردن وەڵامی ئەو ئەو پرسیارەبەنەوە، ئەگەر بۆ تەنها جارێکیشبێ دوور لە ئایدۆلۆژیای حیزبی و بە لەچاوگرتنی کارو کاردانەوە و خزمەتگوزارییەکانی ساڵانی ڕابردوو وە بە ئەنجام گەیاندنی بەڵێنەکانی هەڵبژرادنی هەر حیزبێک لە پێشووترا دەنگبەن.
بگۆڕێن، گۆڕانگاتی دروست بکەن و بیگۆڕن، پێتان ئاساییبێ کە تۆی هەڵگری ئایدۆلۆژیایەکی حیزبی لە هەڵبژردنا دەنگبەی بە حیزبی ڕکابەری حیزبەکەی خۆت، تۆ بەمە هاوکارەبی کە حیزبەکەت باشترکەی نەک پشتی تێکەی یان خیانەتی لێبکەی وەک ئەوەی لە کۆبوونەوە حیزبییەکانا پێیتان ئەوترێ.
مرۆڤ خۆی لە خۆیدا بونەوەرێکی سرکە و شەیدای ئازادییە، چونکە ئازادی کرۆکی بوونی ئادەمیزاد پێک ئەهێنێت. قایلبوونی مرۆڤ بە دەستەمۆی زادەی نائومێدی و ڕەنگدانەوەی ڕۆحێکی خەواڵووە، بەڵام ئەوەی مرۆڤ لە زیندەوەرەکانی دیکە جیا ئەکاتەوە، یاخیبوونە لە ستەم و ڕازی نەبوونە بەوەی شکۆی ژێرپێ بخرێت، ئەکرێ ڕەنگدانەوەی ئەو یاخیبوونەوە لەسەر سنووقەکانی دەنگدان ڕەنگباتەوە.

سامانی وەستا بەکر
١٠-١١-٢٠٢٥ سوید-ستۆکهۆڵم

ئەوەی زانراوە سیاسیەکان لەهەموو جیهاندا گرنگیەکی ئەوتۆ بەئەخلاق نادەن و زۆرجار دەیکەنە قوربانی مەرامە سیاسیەکانیان. مکافیللی{١٤٦٩-١٥٢٧} لەبارەی ئەخلاقی دەسەڵاتدارانەوە دەڵێت[گەر بە سیاسیەکت گووت تۆ بێ ئەخلاقیت،ئەوە سوکایەتی نیە بەڵکو پیاهەڵدانە]، یاخود لە شوێنێکی تردا دەڵێت{سیاسەت هیچ پەیوەندی بە ڕەوشتەوە نیە} ،مەبەستی ئەوەیە کە ئەودوو دەستەواژەیە پێکەوە هەڵناکەن. لەڕۆژهەڵاتی نێویندا ژینگەکە زۆر لەبارە بۆ وەلانانی پرەنسیپەکانی ئەخلاق و پێشێلکردنی مافی مرۆڤ. هەرێمی کوردستان ئەو دەڤەرەیە کە بەقێزەوەنترین شێوە ئەخلاق لەژێرپێ دەنرێت.
گەر ئەخلاق ، ڕەوشت ، مۆراڵ بخەینە نێو چوارچێوەیەکی گونجاو و پێناسەیەکی شایستەی بکەین بەبەردا، ئەو دەمە وێنەکە ڕوونتر دەردەکەوێت، وەک ئەم نمونانەی خوارەوە:

• دەمێک سیاسیەک، سەرۆکی حیزبێک بەر لەهەڵبژاردن کۆمەڵێک بەڵێنی ڕەنگاوڕەنگ بەخەڵک دەدات و پاشان هیچی لێ جێبەجێ ناکات،کەواتە ئەمە بێ ئەخلاقیە.
• حیزبێک سەرکردەیەک داهاتی وڵات بدزێت و خۆیی و دەورووبەری شاهانە بژین و خەڵکیش نغرۆی هەژاری بێت ،بەدڵنیاییەوە ئەمە بێ ئەخلاقیە.
• گەر حیزبێک بەهەڕەشە یا دەسکەوت و مووچەی چەور ئەندامەکانی ڕاگرتبێت ئەوە بێ ئەخلاقیە.
• سەرکردەیەک لەبەردەم میدیاکاندا هەڕەشەی قورس لە لایەنەکەی تربکات ،بەڵام لەژوورەداخراوەکاندا لەسەرهەموو شتێک ڕێبکەون،ئەمەش بێ ئەخلاقیە.
• سەرکردەیەک نەتوانێت شارستانیانە لەگەڵ موخالیفەکانی خۆی ڕەفتار بکات و بۆ یەکاڵاکردنەوەی کێشەکان پەنا بۆ هێزبەرێت،ئەوە بێئەخلاقیە.
• حیزبێک بەرەگەی ڕەخنەی هاوڵاتیان نەگرێ و بەشێوەیەکی دڕاندانە پاش فڕاندیان بیانکووژن، ئەمەش دەچێتە خانەی بێ ئەخلاقیەوە.
• دەنگ کڕینی کەسانێک کە سوور دەزانن فڕیان بەسەر دڵسۆزی و بیروباوەڕەوە نیەو تەنها پارە هۆکارە،بەمەش دەوترێت بێ ئەخلاقی.
• حیزبێک تەنها بیر لە دزی بکاتەوەو ژیانی هاوڵاتیانیش هیچ بایەخێکی نەبێت لەکنیان ،گەر ئەمە بێ ئەخلاقی نەبێت چیە؟
• گەر دوو حیزب دەستیان نابێتە بینەقاقای کۆمەڵگاو سەرجەم دام و دەزگاو دامەزراوەکان لەژێر هەژموونی حیزب و سەرکردەکانیانابن، بێگومان ئەمەش جۆرێکە لە بێ ئەخلاقی.
• لە دامەزراندنی فەڕاشێکەوە تا وەزیرێک بە ڕەزامەندنی حیزب بێت ئەمەش بێ ئەخلاقیە.
• حیزبێک لە کردنەوەی دوکانێکی شەربەت فرۆشیەوە تا دەگاتە مۆڵ و کۆمپانیاکان پشکی هەبێت دیارە بێ ئەخلاقیە.
• حیزبێک سامانی وڵات بە ژێر زەوی و سەرزەوی و هەوایی لەسەر خۆی تاپۆبکات بێئەخلاقیە.
• نەوەی سێیەمی سەرکردە باڵاکانی حیزبێک، ملیۆنێرو ملیادیارو خاوەنی زانکۆ،کەناڵی تێڤێ،هەزارەها دۆنمی زەوی ،ڕێکخراوی هەمەجۆر و فڕۆکەی تایبەتبن،ئەوە ئەوپەڕی بێئەخلاقیە.
  +بۆهەر شکستیەک کە خەڵک باجەکەی دەدات، بێ شەرمانە پاساوی بۆ بهێننەوە،تەنها وەک بێئەخلاقی پێناسەی بۆدەکرێت.
• تەزویر لەهەڵبژاردنەکاندا بەخەبات حساب بکرێت بێگومان بێئەخلاقیە.
• فەرمانی دراوسێ دوژمنەکانت جێبەجێ بکەیت بەڵام ئامادەنەبیت بچوکترین داوای خەڵکەکەت جێبەجێ بکەیت،ئەمەش ترۆپکی بێ ئەخلاقیە.
• منداڵانی جیلی سێی سەرکردەکانی بنەماڵە کە هیچ پۆستێکی ئیداری و حیزبیان نیە ، دەستیان لە زۆرێک لەسەرکردەکانی هەمان حیزب و هەر وەزیرێک زیاتر دەڕوات ولەسەردانەکانیاندا فەرشی سوریان بۆرادەخەن و ئەفسەرە پلەدارەکان سڵاوی سەربازیان بۆدەکەن.ئەمەش دیسان بێئەخلاقیە.
• گچەکەترین خزمەتگوزاریان پێشکەش نەکردوە، کەچی شکستیەکانیان بەنرخی سەرکەوتن دەفرۆشنەوە.
  +تادوێنی ئەوانە بەشێک بوون لە جەستەی هێزە بێبەزەیی و داپڵۆسێنەرەکەت کەچی بەهۆی ناکۆکیتەوە لەگەڵ ئامۆزاکەت بەقێزەوەنترین و دڕندانە ترین شێوە ڕەفتارت لەگەڵیان کرد ،لە کووشتن، ئەشکەنجە ،سوکایەتی،ڕووتکردنەوە،سووتاندن و تاد،بەم کارانەتان ئەخلاقتان لەسنوور تێپەڕاند.
  [هەڕەشە و ترس وەک بەشێک لە ژیانی حیزبایەتی]
  لەکن یەکێتی و پارتی ئەندام هیچ بەهاو مەکانەیەکی نیە بەڵکو ئەندامان بریتین لە جەستەیەکی بێ بزاوت و مێشکێکی زەوت کراو،ئەندامان کۆیلەی گوێڕایەڵن ،هەردەم لە ئامادەباشیدان بۆ جێبەجێ کردنی فەرمانی سەرەوەیان . لەدۆخێکی پڕ لەترس و دەڵەڕاوکێدا دەژین.ئەندامانی ئەم دووحیزبە هەرگیز ناتوانن ئاسوودە بژین، ئەویش بەهۆی ئەو فشارە دەرونیەی لەسەریانە. ئەم ڕەوشەی نێو ئەم دووحیزبە دەلالەت لە ئەوپەڕی بێ متمانەیی دەکات لەسەرەوە بە ئەندامەکانیان. دەمێک لەسەرەوە هەڕەشە لە ئەندامانیان دەکەن کە لەکاتی دەنگداندا وێنەی دەنگدانەکە بگرن،گەر ئەوکارەنەکەن دەبێ چاوەڕێی یەکێک لەم سزایانە بکەن،دەرکردن لەکار،بڕینی مووچەی بندیوار،گواستنەوی بۆشوێنێکی دوور،دابەزاندنی پلەی حیزبی و وەزیفی و سزای دیکەش.جا ئەمە نمونەیەکی حاشاهەڵنەگرە لە بێ متمانەیی.
  هەرحیزبێک گەر نەیتوانی کەشێکی لەبار بۆ ئەندامەکانی فەراهەم بکات ،ئەو ئازادیەیان پێنەدات ڕەخنەبگرن یا ڕای جیاوازی خۆیان دەرببڕن ،کەواتە ئەوە حیزب نیە بەڵکو بەندیخانەی ئەقڵە.

ئەو مەلەی سبەینان بەئاگام دێنێ
هەوا پڕدەکا لەئاواز
قاوەی بەردەمم پڕدەکا لەبۆن هێل
دندوک دەدا لەنەرمەی گوێ
وەک ئەوەی شتێکم بیربێنێتەوە
دەکەومە بیرکردنەوە.
وەک مایسترۆ لەبەردەم ڕۆژێکی نوێ
پەڕوباڵ لێک دەدا
بێوەی و هەدادان
لەناو قەفەسی بچووک.
بەجۆری جریوە و باڵ گیڤکردنەوەی زۆرشت دەڵێ
لەهەندێکی تێدەگەم، ئەوەی تر لوغزی چریکەیە.
وەک زیندانییەک لەپشت شیشی ئاسنەوە
لەبەرخۆیەوە گۆرانی بڵێ، دڵی خۆی پێ بداتەوە.
حەیف! ناتوانم ئازادی بکەم
لەبەر هۆیەکی مەنتیقی؛ مانەوەی لای من مسۆگەرترە.
ڕێگای سێیەم هەڵدەبژێرم: پەیوەندی دۆستانە.
بەزمانی خۆی پێم دەڵێ، قەدەرمانە
ژیانی کولەمەرگی ناو بازنەی بچووک.

دڵشاد عەبدوڵڵا

ئەم شیعرە، کە بەشێکە لە کتێبی “كات زۆره‌ به‌ڵام چى له‌ كات بكه‌م؟”، دەکرێت وەک هێمایەک بۆ دۆخی مرۆڤی هاوچەرخ و ململانێی ئازادی و سەقامگیری دابنرێت.

ئەم شیعرە کورتە، بە زمانێکی سادە و لە هەمان کاتدا پڕ لە واتا، پەردە لەسەر پەیوەندییەکی ناوازە و پڕ لە فەلسەفە لە نێوان خود (کەسی شاعیر/گێڕەرەوە) و مەلێک (کە هێمایەکی فرەچەشنییە) هەڵدەداتەوە.

: مەلەکە ڕۆڵێکی سەرەکی دەگێڕێت لە دەستپێکی ڕۆژدا. ئەو تەنها بەخەبەر هێنەر نییە، بەڵکو جریوەکەی (ئاواز) و بۆن (هێل) و دەنگی دندوک (لە گوێدان) دەبنە هەوێنی هۆشیاری و بیرکردنەوە بۆ خود. ئەمە نیشانەی پەیوەندییەکی قوڵە لە نێوان سروشت و ڕۆحی مرۆڤدا.
: مەلەکە وەک “مایسترۆ” وەسف دەکرێت کە نمایشێکی هونەری لەبەردەم “ڕۆژێکی نوێ” پێشکەش دەکات. ئەمە بەرز نرخاندنی هەڵسوکەوتێتی، بەڵام هاوکات دەلالەت لەوە دەکات کە ژیانی سادە و سروشتیش دەکرێت وەک هونەرێکی ڕەسەن سەیر بکرێت.
پەیوەندییەکە پەیوەندییەکی تەواو نییە. گێڕەرەوە “لەهەندێکی تێدەگەم، ئەوەی تر لوغزی چریکەیە”. ئەمە ئاماژەیە بۆ سنووری تێگەیشتنی مرۆڤ لە ژیانی سروشتی یان لە واتای قووڵی ژیان، یان تەنانەت سنووری پەیوەندی مرۆڤ بە دەوروبەرییەوە.
ئەمە بەشی فەلسەفی قەسیدەکەیە. مەلەکە وەک “زیندانییەک لەپشت شیشی ئاسنەوە” وەسف دەکرێت. ئەم هێمایە دەکرێت بۆ خودی مرۆڤیش بگوازرێتەوە کە لەناو “بازنەی بچووک”ی ژیانی ڕۆتینی و ڕۆژانەدا گیریخواردووە.
شاعیر لە نێوان دوو بژاردەی ڕکابەردا گیرساوەتەوە:
ئازادکردنی مەلەکە واتای بەجێهێنانی بەهایەکی مرۆیی باڵا و جێبەجێکردنی مافی سروشتیی مەلەکە.
مانەوەی لای خود (مەنتیق و سەلامەتی):
مانەوەی لای من مسۆگەرترە.
ئەمە خاڵی وەرچەرخانە. مەنتیق لێرەدا دەبێتە دژ بە سۆز و ئازادی. مانەوەی مەلەکە مسۆگەرییەکە لە دژی نادیارییەکانی ژیان، بەڵام ئەم مسۆگەرییە بە زیندانیکردن بەدەست دێت.
ڕێگای سێیەم: بریتییە لە “پەیوەندی دۆستانە”. ئەمە هەوڵێکە بۆ پێکەوە ژیانی ئازادیی ڕووکەش و زیندانیبوونی ناوەکی، سازشێکە بۆ دۆزینەوەی ئاسوودەیی لە ناو واقیعێکی ناخۆشدا.
: دواجار، مەلەکە (لە ڕێگەی گێڕەرەوەوە) بە “زمانی خۆی” قسە دەکات و دەڵێت:
“قەدەرمانە ، ژیانی کولەمەرگی ناو بازنەی بچووک.
ئەم دێرە کورتە سەرجەم فەلسەفەی شیعرەکە کورت دەکاتەوە؛ ژیانی مرۆڤی هاوچەرخ (یاخود مەلە زیندانیکراوەکە) بەندە بە بازنەیەکی سنووردارەوە، و ئەو ڕێگایەی هەڵدەبژێردرێت تەنیا کەمکردنەوەی ئازارەکانە، نەک ڕێگای گەیشتن بە ئازادی تەواو.
٣. شێواز ـــ
: شیعرەکە بە شێوازی گێڕانەوەیەکی نزیک و تایبەت نووسراوە، شاعیر ڕاستەوخۆ دەدوێت و هەستەکانی خۆی دەردەبڕێت، ئەمەش خوێنەر بە خێرایی دەباتە ناو دۆخە سۆزییەکەوە.
بەکار‌هێنانی هێما :
مەل: هێمای ئازادی، سروشت، دەستپێکی ڕۆژ، و لە کۆتاییدا هێمای زیندانیبوونی قەدەر.
قەفەس/شیشی ئاسن: هێمای سنوورداربوون، ڕۆتین، مەنتیقی جیهانی مادی، و ڕێگری لە ئازادی.
هێل: هێمای خۆشی، بۆن، چێژێکی سادەی ڕۆژانە.
: زمانی شیعرەکە ڕوونە، بەڵام پڕ لە دەربڕینی هەستئامێزە (وەک: نەرمەی گوێ، لوغزی چریکە، کولەمەرگی).
: شیعرەکە لەسەر جیاوازییەکانی نێوان سروشتی مەل (ئاواز، باڵ لێدان) و دۆخی زیندانیکراوی (قەفەس) دامەزراوە، پاشان ئەم ڕکابەرییەی بە کێشەیەکی فەلسەفی کۆتایی پێهێناوە.
بەکورتی:
شیعری “ئەو مەلەی سبەینان بەئاگام دێنێ” تەنیا باسی پەروەردەکردنی مەلێک ناکات، بەڵکو دەکرێت وەک گوزارشتێک لەسەر دۆخی مرۆڤی گیرخواردوو لە نێوان خولیای ئازادی و پێویستییەکانی ژیاندا لێکبدرێتەوە. پرسیاری سەرەکی ئەوەیە: ئایا ژیانێکی مسۆگەر بەبێ ئازادی باشترە لە ئازادییەکی پڕ مەترسی و نادیار؟ شاعیر ڕێگای سێیەم هەڵدەبژێرێت، کە بریتییە لە سازشکردن لەگەڵ قەدەرێک کە بە زیندانیکردنی ــ بازنەی بچووک ــ دەستنیشان کراوە. ئەمە شیعرێکی قووڵە و دەتوانێت ببێتە جێگای تێڕامان لەسەر ژیانی خۆمان.

ستار ئەحمەد

وە سەفایە
خار پێدەخەنێ لە باخی بەهار
وە گوڵی مێخەک ھەناسەی چیمەن و
گوڵی ھەنار
خار لە دەووری مێخەک
وەک ڕۆمانێکە مێخەک بەرێک ڕەش
لە شێداریا نەرم و نیانی
لەتەک دارزیا ھەردووک دەئاڵێن

مێخک سەرسامە بە بۆ و بەرامی
دەھۆنرێمەوە بۆ ڕەنگ و جوانی
نەخۆش سوودمەندە دەبمە دەرمانی

خار دەلاوێنی
گوڵی بۆ وجوان
بزمار وەرگری تیژڕەوی بانی
کە تۆ لە سەفای
من تیژی بزمار ڕوو، بەرەو ناو شانی

مێخەک دێتە جواو
وە کەلوپەلی پەشت وە بەنی خوریت
بۆ ماوەیەکیش بۆنم هەڵدەگریت

خار ئێژێ
تۆ وشک دەکرێیت وە چەشنی جۆراو جۆر
دەهاڕێیت سەر تا خوار هەر وە ژێر خۆر

مێخەک ھات وتی
بومەسیاقەت
دەکرێمە چێشت ،و شرینی و شەرەبەت کەڵکم زۆر ئەوێ
شەوانەی حەسرەت
ھێشتا ھەر خونچەم لێدەکرێمەوە
گەڵا سەوزم و
درەختی گەرمیان
خشڵ و پۆشاکی ژنی شێخان

شەهلا نوری

تۆی مرۆڤ ئەگەر پێ دەکەنیت لەناخەوپێ بکەنە.
هەرگیز هەوڵ مەدە ،دەمامک بکەیتە ڕوخسارت …یەک ڕوو بە ، سادەبە ، هەرچەند سادەو یەک ڕوو بیت هێندە لەپەروەردگار نزیک دەبیتەوە، زیاتر لەدڵی بەرانبەرەکەت دەمێنیتەوە…
تۆی مرۆڤ چەند ژمارەی دەمامکەکانت زیاد بکەیت ، دوو هێندو زیاتریش ، سەنگی قورسایی خۆت لەدەست دەدەیت …هەرگیز دووڕو مەبە ، تادەتوانی سادەو ساکاربە ،یەک دڵ و یەک ناخ بە تابتوانی خۆشەویستی خودا وخەڵک بەدەست بێنی …هەوڵبدە بۆ همیشە بەدڵ و لەناخەوەپێ بکەنی …تا بەیەکجاری خاوێن ببیتەوە..لەڕک و کینە با دەروونت خاوێن بێتەوە …بائەودڵە نائارامەت بەشی کەمێک خۆشەویستی تێدابێتەوە …دەزانی گەورەیێ خۆشەویستی لەچی دایە …تۆ دەزانی بۆچی ئێمە همیشە ناخمان نائارامە ، بەدرێژایی ژیان بەشوێن خودی ژیان دا ڕادەکەین و پێی ناگەین ،ئەگەر پێی گەیشتین مەرگ لێمان دەستێنێتەوە ..دەزانی بۆ هیچ کات ئاسودەنین ،؟ چونکە دڵمان خاڵیە لەخۆشەویستی ..،لەبەردەرکی پلەوپایەو سەروەت و ساماندا لەگیرفانی دەوڵەمەند و خاوەن پایەکانداکەس خۆشبەختی نەبینیوەو نایبیبنێ ، بۆیە ئەگەر گەنجی قارون بەدەست بێنی ..ئارام نیت …دڵت خۆشکە بەخۆشەویستی .باخۆشبەخت بیت بادووربیت لەخۆپەرستی …ئازیزم ئەمە ووتەی من نیە بەتەنیا …ووتەی دەیان زاناوفەیلەسوفی ژیانە.

نـــەوشیروان ئازاد