سه بارەت به بەشداری له پارڵمان و هه ڵبژاردنی عێراق!

له مانگی ئۆکتوبری 2025 دا، هاورێیانی کۆمۆنیزم کرێکاری عێراق و کوردستان له راگەیاندنێکی فەرمی دووقولی دا رایانگەیاند، لەم ساڵانه ی دوایی و له ئاکامی قسه و باسێکی زۆر چڕ و پڕی ئەم دوو حیزبه له گەڵ کۆمۆنیزمی کرێکاری ئێران حکمتیست-خەتی رەسمی بەو دەرئەنجامه گه یشتوون تا هه ر دوو حیزبی کۆمۆنیزمی کرێکاری عێراق و کوردستان بۆ دەوری داهاتوو به جێگای پێداگری لەسەر سیاسەتی چەند دەیەی پێشوو واته «بایکۆتی چالاکانه» و رسواکردنی پارڵمان و سیستمی دواکەوتووانەی قەومی و مەزهەبی، بۆ دەورەی داهاتوو له پارڵمان و هه ڵبژاردن چالاکانه بەشداربن!
هەرچەنده لەراگەیاندنەکەدا باس لەوەدەکەن، هەر لەیەکەم هەنگاوەکانیاندا “کۆموسیونی باڵای هه ڵبژاردن” رێگای چوونه پارڵمان و چوونه ناو لیستی کاندیدبوونی بەروودابەستوون و ئەم هاورێیانه هەر لەسەر و بەندی گاڵتەجاری هەڵبژادرن لەگەڵ لەمپەر رووبەرووبوون، دیسان حازرنەبوون ئەم فاکتورەش لەپاڵ دەیان و سەدان فاکتۆری تر بەخەڵک نیشانبدەن که ئەم سیستمه دواکەوتوو و قەومی و مەزهبی و خێلەکیه بەڵگەی سەلمێنەرن ئەم شوێنه جێگای کەسانی شۆرشگێر و کرێکار و کۆمۆنیست نیه، و زیاتر و زیاتر رسوای بکەن، بەڵام خۆیان تا ئاستی زۆر نازمی بوونه که مپینەری خانمی «سائیره یوسف عه زیز» کاندیدی نزیک به حیزبی شیوعی عێراق هێنایه خواری و مەشروعیه تیان دا به پارڵمان و هەڵبژاردنی”سه رۆکایەتی تایفەگەری” حزب و رێکخراوه چەک له شانەکان که زیاتر له هەمیشه خەڵکی وەگیان هاتوو له دژیان وه ستاونه ته وه، ته نیا به و هیوایه له ده روی داهاتوودا رێگایان بۆ بکه نه وه بو چوونه پارڵمان و پرۆسه ی هه ڵبژادن.
جێگای خۆیەتی لێرەدا بەر لەوەی بچینه سەر باسی لێکدانەوەی چۆنیەتی و چلۆنایەتی ئەم پاشگەز بوونەوەیە له ستراتێژی سیاسی رابردوو ئەو دوو لایەنەی کۆمۆنیزمی کرێکاری عێراق و کوردستان و حیزبی حیکمەتیستی خەتی رەسمی سەبارەت به پەیوەست بوونیان بەکەمپی فیدارلیزمی قەومی، سه ێریکی کورتی بار و دۆخی ئێستای جیهان و ناوچه که و عێراق بکه ین، چونکه ئه م گۆرانکارییه ش له ژێر کاریگه ری خێرای گۆرانه جیهانی و ناوچه یه کاندایه.
عێراقی ژێر ده سه ڵاتی رژیمی دیتکاتۆری به عس ساڵانیکی زۆر بۆ دابین کردنی سه ره روویی و داسه پاندنی ئیدئولوژی بورژوازی جیهانی و له چوارچیوه ی هه ڵس و که وتی چینی ده سه لاتدارانی وڵاتانی ناوچه یی، ئوردوی کاری ئه م وڵاته و بزووتنه وه ی کۆمۆنیستی بی ره حمانه سه رکوت کرد، تا رادێک که سه دام حوسه ین با داکۆکی وڵاتانی رۆژ ئاوا زۆری نه مابوو کاندیدی “خەڵاتی نوبێل بکرێت.
مێژوو گواهی ده دا ڵه قولایی ئه م زه بر و زه نگ و سه رکوته شدا ئوردوی کار و کۆمۆنیسته کان ته سلیمی هه ل و مه رج نه بوون. نه ته نیا سوجده یان بو پارڵمان و سیسته می دواکه وتوانه نه برد به ڵکوو به شیوه ێکی شۆرشگیرانه هێز و توانایی خه باتکارانه یان له مه یدانی چالاکی نیوه عه له نی و نیوه نهێنی بۆ رێکخستن و به رێکخراو کردنی خه بات و وه ستانه وه له به رابه ر ئه م موناسه باته دا وه گه ر خست. سه رباری هه زینه گه لێکی زۆر قورس له ئاسۆی کۆمۆنیستی و رزگار بوون و ژێرده سته ی و چه وسانه وه پشت سارد نه بوونه وه و هیوایان له سه ر پارلمان و هه ڵبژاردنی ئه م سیسمه قه ومی و خێله کی و مه زهه بیه هه ڵنه چنی.
ئیعدام و شکنجه و ئازار و ئه زیه تی بی به زه یانه، و راودوونانی و که ش و هه وای ئه منیه تی هه رچه ند ژیانی لی تاڵ کردبوون و گه لێک هه زینه یان بۆ دا به ڵام چون پشت ئه ستور به خه باتی چین و تۆؽژی کرێکار و خه ڵکی زه حمه تکێش و به ش مه ینه ت بوون، هه ر ئه مه ش هۆکار بووو سه رباری هه ڵچوون و داچوونه کان و له مپه ره کانی سه ر رێگای خه بات هیچ کات له م پێگه چینایه تی و سیاسیه خه باتکارانه یه دلسارد نه بوونه وه. له گه ڵ ئه وه شدا که داکۆکی کار هه ر چه شنه پێکهاتنی ئاڵ و گۆری بچووک له ژیان و گوزه رانی کومه ڵانی خه ڵکی کرێکار و زه حمه تکیش بوون ئه و یشیان له بیر نه کرد که ئه م ورده ده سکه وتانه ش به رهه می خه باتی خۆیانه که به سه ر ده سه لاتداراندا دایاسه پاندووه، هه ر به م پێیه هیوایان له سه ئیسڵاح کردنی پارڵمان و سیستمی دواکه وتوانه یان نه کرده رێره و! هه ر به م پێیه ش جگه له ریژه یکی که می چینه جیاجیاکان هیچ کات له ئاستی جه ماوه ریدا خه بات بۆ بنه برکردن و له مه یدان وه ده رنانی ئه م هه ڵس و که وته سه رمایه دارانه و چه وسێنه رانه یان و گۆڕینی هاوسه نگی هێز هیوایان به به شداری له پارڵمان و نیهاد و ئورگانه کانی ئه م سیستمه دواکه وتوانه ی سه ردمی به عس نه بست و ئاسۆی خه باتی خۆیان به م چوارچێوه یه وه گرێ نه دا!
ده مەوێت بڵێم، چینی کرێکار و کۆمۆنیستەکان هیچ کات ستراتیژی سیاسیان دانه به زانده ئه و ئاسته نزمه که له سوخت و سازی ئه و سیستمه دواکەوتوانەیه دا بەشداربن که ساڵانێک رەخنەی کۆمۆنیستی و سه ر سەختانه یان لێی بوو، و رسوایان کردووه، ئه ویش له ژێر ئه و پاساوه پڕوپووچه دا گویا ده یانهه وێت بیکه نه سه نگه رێک بۆ خه بات له دژی پارڵمان و سیسته می کۆنه په ره ستانه فیدراڵی قه ومی و مه زهه بی و تایفه یی! هیچکات کۆمۆنیسته کان و کرێکاران نه چوونه ئه و مه سیره مه ترسیداره وه که له هه ر ئامرازێک بۆ گه یشتن به ئامانجه کانیان که ڵک وه رگرن! بوچی؟ چوونکه سه رباری هه موو کۆسپ و له مپه ره زه ینی و عه ینیه کان سه ر رێگای خه بات ده یانزانی رێره وی رزگای له م نیزامه زاڵمانه و چه ەسنه رە، رێره وی رووبه رووبوونه وه بۆ به چۆکدا هێنانی ئه م موناسباته که شایانی مروفایه تی نییه، له ژێر ئه م پاساوه ساویلکانه یه دا که ده کرێ وه کوو چون له «دوما» ی ده ورانی “سه زاره کان” کۆمۆنیسته کان به شداری هه ڵبژاردنیان کرد، که هیچ وێک چوونیکی له گه ڵ دۆخی ئه م سه رده مه دا نییه، ته نیا وره چه رخانه نه بۆ پێوەست بوون به که مپی راست و هیچ ده سکه وتیکی نابیت و خول کردن له چاوی خه ڵک و به تایبه ت چینی کرێکاره وه ک بربره پشتی شۆرش و کۆمۆنیزم. تازه به پێچه وانه ی ئه م ئیدعایه، ئه مانه مونشویک گه لێکن که به رگی “بولشویک”یان له به رکردووه تا به که مپی بورژوازی په یوه ست بن. ئه مانه مونشویک و کادێت گه لێکن که زۆر ئاگاهانه ستراتیژی سیاسی به شدار بوون له ده سه ڵاتی سیاسی و بوون به به شێک له دام و ده زگای ده سه ڵاتداری ره چاو کردووه و له راستیدا ئه م رێبازه ی هه ڵبژاردووە. ته نیا ئامانجیان ئه وه یه به م پلاتفۆرمه لانی که می ماف و خواسته کانی کریکاران و خه ڵکی بێ داهات و فقیر فریوبده ن و بیانکه نه سیا له شکر بۆ بورژوازی عێراق و کوردستان.
ئاخێزی شاره کانی کوردستانی عێراق به دژی رژیمی به عس له سالی 1991، و راماڵینی هێزی داگیرکه ر و به ده سته وه گرتنی ده سه ڵات له شاراکان به ر له وه ی هێزی ناسیونالیستی و مه زهه بی له کێو و شاخه کان بگه رێنه وه و دابه زنه نێوشار و دێهاته کان، هه ل و ده رفه تێکی گه لێک به نرخی مێژوویی بو هێزی کۆمۆنیستی و چینی کرێکار ره خساند تا بی قوزێته به ڵام به هێندیک هۆکاری روون که لێرده دا باس کردنی گونجاو نییه به گوێرە ی پێویست که ڵکی لی وه رنه گرت و له ده ست چوون. ئه و بۆشایی و مه یدانه مخابن زۆر به خێرایی له لایه نه هێزی قه ومی و مه زهبی به هاوپشتی هێزی ده ره کی وڵاتانی رۆژئاوا و وڵاتانی دواکه تووی ناوچه که پر چه ک کرا و میلشیای چه کداری له سه رسه ری خه ڵک دروست کردوو و ده سه لاتی سیاسی قۆرغ کرد و زیاتر له جاران ئاڵترناتیوی کرێکاری و کۆمۆنیستی خسته لاوه و ته نانه ت پلاماریان برده سه ر شۆراکان و نیقابه کرێکاریه کان و ژنان و ئازدیخوازان که له قۆناخه کانی پێشووتردا سه رباری پرش و بڵاوی که م تا زۆر هێز بوون و ئالای خه بات له دژی رژیمی به عسیان به رز راگرتبوو.

ئه مه له کاتێکدایه بزووتنه وه ی کرێکاری و کۆمۆنیستی ته نانه ت له ده ورانی رژیمی به عس دا سه رباری هه موو ده ستدرێژی و سه رکوتی پولیسی و ئه منی، که س نییه نکوولی له وه بکات له به شه جیاجیاکانی عێراق له شاره کان وه بگره تا دێهات له نێو کۆمه لانی خه ڵکی کرێکار و زه حمه تکێشدا جێگای و پێگه ی تایبه تی بوو. به واتاێک کۆمۆنیزم له بورسدا بوو. هه ر بۆیه رژیمی به عس ده یزانی ئه و بزووتنه وانه به شێوه بیلقوه له نێو خه ڵکدا پایگاێکی چیناتی و سیاسی به رینیان هه یه و ئه گه ر هه ل و ده رفه تی به رێکخراو بوونیان بۆ بره خسێت و فه زایان بۆ بکرێته وه و به سه ر ئه و پرش و بلاویه دا زاڵ بن زۆر به خێرایی ده توانن ئه و ده سه ڵاته زاڵمانه یه راماڵن.
ته نانه ت ماشینی سه رکوت ده وله تیش نه یتوانی به ته واوی پێش به پێکهێنانی شۆراکان و نیقابه کرێکاریه کان بگریت که قۆناخه جیاجیاکاندا سه رباری پرش و بڵاوی و گه لێک کوسپی سه ر رێگا وه گه ر که وتبوون و چالاکی نیوه عه له نی و نیوه نهێنیان ده کرد. کۆمۆنیستکان و پێشره وانی کرێکاری و نیقابه کان به داخه وه به گه لێک هۆکار و له سه رووی هه موویانه وه به هۆی نه بوونی نه قشه رێگاێکی روونی کۆمۆنیستی و کرێکاری له ئه رک و رساله تی سه ره کی و پراتیکی کمونیستی که دە ور یه کتر رێکخراویان کات دور که وتنه وه. و نه یانتوانی له جێگای خۆیدا له و ده رفه ته مێژوویه که کۆمۆنیزم له بوورسدا بوو له پوتنسێلی و نه فووز و پایگای بیلقوه ی له نێو کریکاران و به شه جیاجیاکان کۆمه لانی خه لک له پاش شه ری که ندا و راپه رینه که ی 91 که ڵکی پیویست وه ربگرێت و بزووتنه وه ی کۆمۆنیستی و کریکاری پێ سه رخات و بچێت به ره و ئه وه ی ده سه ڵاتی سیاسی به ده سته وه بگرێت و سیستمی پارڵمانتاریستی و دواتر فدارلیزمی ئه حزابی قومی و مه زهبی له سه ر رێگای خۆیی و کۆمه ڵگاش راماڵی.
ئێستا ئیتر زیاتر سێ ده یه له م ده ورانه تێپه ربووه. “نه زمی نوێی جیهانی” له گه ڵ شکست و ناکامی گه لێک گه وره رووبه رووه. وڵاتانی سه رمایه داری رۆژئاوا نه ته نیا به په لاماردان و زۆره ملی نیزامی ناتو، شه ری نیابه تی و پاکتاوکردن و میلیتاریزم له سی و چه ند ساڵی رابردوودا نه یتوانیوه ئامریکا وه ک رێبه ری بێ ئه م و ئه ولا و سه ره رۆ به سه ر جیهاندا بسپێنێت به ڵکوو ئێستا بۆخۆیشی له ناو زه لکاوێکدا که پێکیان هێناو، گیرودە یه و له حاڵی په له قاژێدایه و جیهانیشی به ره و ته وه حوش و به ربه ریت بردووه. له ماوه ی ئه م سێ ده یه دا وڵاتانی رۆژئاوایی به زۆری شه ر و میلیتاریزم به شوێن دوو ئامانجی سه ره کیدا ده گه رێن. یه که م په ره پێدانی ناسه قامیگری سیاسی له سه راسه ری جیهان تا له م رێگاوه خه باتی ئه سیلی کرێکاری و کومونیستی و هه ر ئاڵ و گۆرێکی ریشه ی و شۆرشگێرانه له گۆشه و کناری دوونیادا بێته ئاراوه له ژێر فه زای شه ر و زه به ر و زه نگی میلیتاریستی و ئاکامه کانی زه مینه ی سه رهه ڵدانی لی بسێنێته وه و لاوازی کا و یان له ناوه روک به تاڵی کات و به لارێیدا ببات. و هه ر به م پێیه ئه م ئوردووه گه وره و به رینه که بربره ی پشتی شۆرش و ته نیا ئاڵترناتیوی شۆرشگیرانه یه بۆ گۆرانی ئه م موناسباته مهار بکات و خه باته که یشی له چوارچێوه ی ئاسۆی بورژوازیدا به رته سک و قه تیس کات. به واتاێکی تر ئه م بزووتنه وانه دایم سه رقاڵی ورده کاری بێت و یان له باشترین حاڵه تدا له به رابه ر ئه م موناسباته دا نارازێک ده سته وه ستان زیاتر نه بێت! مه به ستی دووهه م، ململانی و رکه به رایه تی له گه ڵ جه مسه ره به هێزه کانی تری دوونیایه که ئیتر ئێستا نه ته نیا ژێر باری هه ژمونی ده وڵه تانی ئوروپایی به سه رکردایه تی ئامریکا ناچن به ڵکوو هه رکاه چ له باری ئابووری و چ نیزامی و پێشبرکی ته سلیحاتی و ته نانه ت تکنولوژی و فه نئاوه ری و هۆشی مه سنووعی به ره و ئه وه ده چن هه ر کامه ئیدعای ریبه ری جیهان یا به شێک له جیهان بکات و له م دابه ش کردنه وه ی دووباره ی دونیادا پشکیان بدرێتی!

ئه م لایه نانه ی کومونیزمی کرێکاری عێراق و کوردستان و حیکمه تیستی خه ره رسمی، له م ده وره یدا به جێگای ئه وه پشت به هیزی چینی کرێکار و بزووتنه وه ی کومونیستی ببه ستن، رێره ویان گۆریوه بو به شدار له پارڵمان و دام و ده زگا پیوه ندیداره کانی ئه م سیستمه له ناوچه که و له وانه فیدرالیزمی قه ومی و مه زهبی و تایفه یی که جڵه وه که له ده ستی هێزی میلشیای حزبه کانیاندایه. واته له پاش تێپه ربوونی زیاتر له سێ ده یه به و ده رنجامه گه یشتوون که سه رقال بوون و ورده کاری له چوارچێوه ی هه ر ئه م سیستم و دامه زاروانه ی بورژوازیدا باشتره له وه ی کومه ڵگایان به چه ند ده یه بانگه شه کردووه بو دژایه تی ئه م موناسبه ته که به شێوه ی قه ومی و مه زهه بی و خیله کی دابه ش بووه، به لام نه یانتوانیوه هه وڵه کانیان به هوی نه بوونی نه خشه رێگا و کرده وه ی کومونیستی به کرده وه ده ربهێنینن.
هه ر بۆیه ئێستا نه خشه رێگایان ئه وه یه به ناوی کومونیزم و به به رزکرده وه ی پلاتفورمی لانی که می داخوازیه کان چینی کرێکار و خه ڵکی زه حمه تکێش بخافڵێنن و بۆ ده ورێکی تر به واده و به لێنی پڕ و پووچی هه میشه ی خه ڵک بو به شداری له پارڵمان و سیستمی دواکه وتوانه ی فیدرالیزمی قه ومی و خێڵه کی په لکێش که ن.
سه ریری ئه م چه ند دێره له راگه یاندنی هاوبه شی ئه م دوو لایه نه بکه ن که له وتاره دوور و درێژه که ی هاورێ رێبوار ئه حمه دیشدا هه مه لایه نه تر روون کراوه ته وه: «ئەگەرچی هەردوو حزبی کۆمۆنیستی کرێکاریی کوردستان و عێراق، سەرەرای تێبینیە مەبدەئی و سیاسیەکانمان لەسەر هەڵبژاردن بەگشتی و هەڵبژاردن لەژێر سایە دەسەڵاتی میلیشیایی و دابەشکاری قەومی و مەزهەبی و تائیفیدا، بڕیاری بەشداریکردنمان دابوو، بۆئەوەی وەکو مەیدانێکی سیاسی لە ڕەوتی خەباتی سیاسی خۆماندا بەدەستیەوە بگرین و وەکو چۆن لە هەموو مەیدانەکانی تردا بەرگریەکی پەیگیرانەمان لە مافەکانی کرێکاران و جەماوەری زەحمەتکێش و کارمەندان و ژنان و لاوان کردوە، بەهەمان نەفەسەوە پرۆسەی هەڵبژاردن و هۆڵی پەرلەمانیش بکەینە مەیدانێکی دیکەی ململانێ و شەڕ لەسەر مافەکان و ئازادی و خزمەتگوزاریەکانی ئەوان، بەڵام بەداخەوە بەهۆی هەندێ کەموکوڕی یاساییەوە سەبارەت بە مەرجەکانی بەشداریکردن لە هەڵبژاردندا، رێگانەدرا ناومان لە کۆمیسیۆنی باڵای هەڵبژاردنەکاندا تۆماربکەین. بەوهۆیەوە دەرفەتی ئەوەمان لە دەستدا کە پەرلەمانیش بکەین بە مەیدانی خەبات لە پێناو ماف و ئامانجەکانی جەماوەری کرێکار و زەحمەتکێشدا. بەڵام بێگومان لە دەستدانی ئەم دەرفەتە هیچ لەو ڕاستیە ناگۆڕێ کە حزبەکانی ئێمە چ لە ناو پەرلەمان بن یان لە دەرەوەی پەرلەمان، خەباتی خۆیان بۆ بەرگری لە ماف و داخوازیەکانی جەماوەری کرێکار و زەحمەتکێش و خەڵکی ستەم دیدە، بۆ بەرگری لە مافەکانی ژنان و لاوان، بۆ بەرگری لە ئازادی و خۆشگوزەرانی، درێژەپێدەدەن.»
هاورێ رێبوار ئه حمه د یه کێک له ئه ندامانی مه کته بی سیاسی کومونیزمی کرێکاری کوردستان له وتووێژه که یدا له ژێر سه ردێڕی:« ئێمە دەمانەوێ مەیدانێکی دیکەی جەنگ لەگەڵ سەرمایەداری بکەێنەوە، نەک ئاشتی! » هه ر ئه و رێباز و رێچکه کۆنه کانی «برنشتاین»ی به کار هێناوه ته نیا جل و به رگێکی نوێی له به ر کردووه و له هه وڵدایه تا ئه م تێز و گوتاره کۆنانه نه ده رخواردی هاورێیانی کومونیزمی کرێکاری عێراق و کوردستان و حیزبی حیکمه تیست-هێڵی فه رمی و ته نانه ت ئه گه بکرێت کۆمه ڵگاشی بدات.
ئه و شتێکی روون و حاشا هه ڵنه گره رێبوار ئه حمه د و ئه م حزبانه تووشی هه ڵه ی مه عریفی نه بوون. ئه مان زیاتر له سی ساڵه و ته نانه هێندێکیان زیاتر، له ئاستی توانا و زه رفیه تی تاکه که سی و حیزبی سه رباری هه ڵه و په ڵه ی سیاسی، که م تا زور چالاکانه ره خنه ی بنه ره تیان بووه له سه ر ئابووری سیاسی سه رمایه داری و پێکهاته کانی. یانی سه رباری هه موو ئه و هه وراز و نه شیوانه ی له م ریبازه دا پشت سه ریان ناوه، هه وڵیان داوه بزووتنه وه کومونیستی و کرێکاری وه کو بربره ی پشتی شۆرش به ره و پێکهێنانی حکومه تی کرێکاری به رن.
ده کرێ له سه ر نه بوونی نه خشه رێگا و پراتیکی کومونیستی و خۆ بی وه زیفه کردنی ئه م هاورێیانه له ئه رکی و کار کومونیستی له ماوه ی چه ن ده یه رابردوو زور جیدی ره خنه بگرین به تایبه ت که سالانیکی دوور و دریژ خه باتیان کرددووه و به شێکی گرینگ له ته مه نیان له م پێناوه دا داناوه. ئێستا له م مه یدانی ململانی و رووبه رووبوونه وه جیهانیه دا له سه دابه ش کردنی سه ر له نوێی جیهان، و له پاش چه ند دیه خه بات ئه مانیش ئومێد به شۆرش و به سه رئه نام گه یاندنی کومونیزمیان له ده ست داوه، به ڵام راشکاوانه روو به کومه ڵگا ده رنابرن. ئه ویش به م هۆکاره ساده یه که ئه وانیش بۆ ئه وه ی له مه یدانی ململانی و پێشبرکی بۆ به شداری چالاکانه در پارلمان و دام و ده زگاکانی ئه م سیستمه دواکه تووه، ده یانهه وێ کرێکاران و خه لکی زه حمتکیش بکه نه سیا لشکری خۆیان. ئه وانیش بو به شدار بوون له ده سه ڵاتی سیاسی به فریودانی خه ڵک بۆ کێشانه به رده م سنووقه کانی ده نگ دان بگه ن به به رژه وندی به رته سکی خۆیان، و ده خوازی که ته نانه ت له گه ڵ حیزبی شیوعی هاوتای له مێژینه ی حیزبی تووده ی ئیران و ئه کسریه ت ببنه هاوپه یمان. ئه مه له حاڵێکدایه ده زانن له م سیستمه گه نده له دا ئه گه ر ده نگی خه ڵکی شتێکی بگۆریبا هیچ کات هه ڵبژاردنیان بۆ نه ده کرد! ئه م حزبانه ش له واقعدا وه ک ئه و حزب کومونیست و لایه نانه ی له هه موو گوشه و قوژبنی دوونیا له ده یه کانی
نه ودی زاینی و له پاش رووخانی دیواری بیرلین و تێکچوونی یه کیه تی سویه تی که جیهان له نیوان جه مسه ره جیهانیه کاندا دابه ش بوو، ر ێبازی کومونیستیان وه لاناوه و له باشترین حاڵه تدا چوونه ته سه ر رێبازی سوسیال دێموکراته کان. بویه به دڵنیایی به ئاموژگاری حه کیمانه ی ئیخلاقی ناگرێنه وه سه ر رێبازی کومونیستی! ئه م هاورێیانه له وڵام به ره خنه و نه فی ئێمه کومونیسته کاندا له سه ر به شداریان له پارڵمان و سیسته می دواکه تووی دسته به ندی قه ومی و مه زهه بی میلیشیای ئه و حزبانه ناسیونالیستی و عه شیرانه، به شداری «لنین» و «بولشویکه کان» له دوما به نموونه ده هێننه وه و ده یکه نه پالپشت تا په یوه ست بوونیان به پارڵمان و ئه و سسیتمه دواکه وتوانه پاساو بکه ن.

ده کرێ ده یان و بگره زیاتر فاکت بهێنرێته وه که ئه م پاساوانه بێ بنه مایانه و ته نیا و ته نیا چه واشه کردنی مێژووه و که له نێوان سه رده می تزاریزم و بولشویکه کان له گه ل دوخی ئیستا له عیراق به راوه ردیکی میکانیکی و نادیالکتیکی و نه گونجاو ده کات تا بیکاته پاساو بو به شداری ئێستای له پارڵمان. «لنین» پێش ساڵی 1905 یش له هه ل و مه رجی ئه و کاته سیستمی بورژازی بێرحمانه داوه ته به ر ره خنه و ساڵه کانی دواتریش تا ئوکتوبری 1017 ئه ونده ی ره خنه ی تووند و بن چینه ی له به شداری کردن له «دوما» گرتووه و له سه ری قسه ی کردووه و له قاویداوه که متر بلشویکه کاتی تر کردوویانه! من به ش به حاڵی خۆم له ماوه ی چه ند حه وتوویی رابردوودا له سه ر ئه م ته وه ره له گه ڵ رێبه ری هه دوو لایه نی کومونیزمی کرێکاری و لایه نگرانیان گه لێک له دوونیای مه جازی و ته نانه ت حه قیقی بیر و رامان گوریوه و ره خنه کانی خۆم له گه ڵ باس کردن و ته نانه ت چون ئه وان به شداری «لنین» یان کرد بووه پالپشتی لیکدانه وه بو ئه م دوخه چه ندین سه رچاوه به پێزی «لنین» یشم وه ک فاکتی مێژووی به زمانی ئینگلیزی و فارسی و کوردی بو روون کردنه وه ی زیاتر باسه کان پێشکه ش کردن و لینکی لێکدانه وە کانی «لنین» م پێناساندن تا جارێکی تر پێداچوونه وه ێک بکه ن به خوێنده وه کانیاندا که بۆچی ئه م رێگای گرتوویانه ته پێش پشت کردنه له م رێبازه هه موو ئه و سه رچاوانه که زۆربه یان به زمانی ئینگلیزیه له سایته کانی خۆشیاندا له وانه یه هه بێت.

لێره دا له مێژووی زۆر دووری پشت کردنی رێبه رانی کرێکاری و بزووتنه وی کومونیستی وه ک «لاسال، برنشتارین و کائوتسکی» که پشتیان له رێبازه کانیان کرد نه دواوم، که ئه وانیش هه ر به پێی لێکدانه وانه ی هاورێیان «رێبوار ئه حمه د»، «عوسمان حاجی مارف»، «خه سره و سایه» و «سه میرعادڵ» ه کان «به رنامه ی گوته» یان نووسی تا یه کگرتووتر بچنه شه ری بورژوازی!
ئه وانیش ویستیان له رێگای رێفۆرمیزمه وه خه باتی چینی کرێکار و خه ڵکی زه حمه تکێش له و چوارچێوە دا به رته سک بکه نه وە و قه تیس بکه ن و ئه مه بکه نه پاساو که ده چنه ناو پارڵمان تا له رێگای ئه م سیستم و دام و ده زگاکانیه وە بچنه شه ری بورژوازیه وه!
نموونه ی ئه ورۆیی ئه م پێوه ست بوونه به که مپی راست و ناسیونالیزمی قه ومی، ئاغای «عه بدولای موهته دی» یه که چه ن ده یه پێش ئێستا له نامیلکه ێکدا له ژێر ناوی«سوسیالیزم یان پارڵمانتاریزم» به تێر و ته سه لی بۆ داکۆکی له کومونیزم و سوسیایالیزم و چینی کرێکار قه له می تاوداو، به لام پاش روخانی دیواری برلین و «یه کیه تی سوفیه تی» ئه ویش په یوه ست بوو به که مپی بورژوازی! مه گه ر له بیرتان کردووه ئه ویش له سه ره تای ئه م گۆرانه دا هه ر ئه م لێکدانه وه ی ئێستای ئێوه و بگره گه لێک پوخت و پاراوتریشی هێنایه وه و ده یگوت:« ده کرئ پارڵمان بکرێته سه نگه رێک بۆ خه باتی شۆرشگیرانه به دژی ئه م دۆخه!».
به ڵام زۆری نه خایاند بوو به یه کێک له راوێژکاران و تریبوونه کانی داکوکی کاری پارڵمان و دواتریش پشتیوانی قایمی سیستمی فیدرالی قه ومی و عه شیره ی هێزه چه کداره کانی ناسیونالیزم تا له م رێگایه وه پارڵمان و فیدرالیزم بکاته سه نگه ری خه بات و گه یشتن به ده سه لاتی سیاسی بو وه دیهێنانی ماف و داخوازیه کانی کرێکاران و خه لکی زه حمه تکیش! «ریبوار ئه حمه د» کاتێک ئه و رستانه ی له وڵام به و که سه ی وتوێژه که ی ساز داوه نووسیوه، زۆری هه وڵداوه تا خۆی له ئه ده بیات و ناوه رۆکی ده ربرینه کانی «لاسال و برنشتاین..» دوور بگرێت و زیاتر وشه کان و ناوه رۆکی وتووێژه که رواڵه تێکی رادیکالی بداتێ!
به لام هاوری ریبوار له وه بی ئاگایه، چینی کرێکار و خه ڵکی وه گیان هاتوو له م سیستمه له عێراق و کوردستان سه رباری ئه وه ی له ژێر زه خت و گوشاری زوڵم و زۆردا بێ ده ره تان ماون زۆر له چینی کرێکار و خه ڵکی هه ژاری سه رده می لاسال و و برنشتاین و روسیه ی تزاری…وریاتر و ئاگاترن و به رژه وه ندیه کانی خۆیان باشتر ده ناسن. هه ر بۆیه هیچکات به م سایست و شیعار پۆپۆلیستی و به ڵێنه پڕ و پووچانه فریو ناخۆن. چینی کرێکار و توێژه هه ژار و بن دە سته کانی ئه م کۆمه ڵگایه ئه گه ر به هۆی زه خت و گوشاری ئابووری و سه رکوتی سیاسی، و راکه راکه بو به ده ست هێنانی پاروه نانێک، و دابین کردنی ژیانی مه مره و مه ژی، هه ل و ده ر فه تی ئه وه ی نه بووه شاره زایی ته واوی له م مێژووه بێت، به ڵام ئه زموونه کان و دژواریه کانی سه رێگای خه باتی ئه م چه ند ده یه له به رانبه رکێ له گه ڵ ئوردووی سه رمایه وه ها خاراوی کردوون که بزانن کام مه یلی و حزب نوێنه رانی راسته قینه ی ئه وانن.
چینی کرێکاری و خه ڵکی هه ژار و بێ داهات له کووره ی خه باتی هه ر رۆژه به دژی ده سه لاتداری بورژوازی فێری ئه وه بوو و تێگه یشتوون دۆستانی راسته قینه و دوژمنانی سیاسی و چینایه تی خۆیان بناسن! بۆیه رێبوار ئه حمه د زۆری هه وڵداوه وته کانی ره نگ و بووی ئه ده بیاتی کومونیستی بداتێ، به لام هه وله کانی بێ ئاکامن. چونکه کۆمه ڵگای چینایه تی و سیاسی عێراق و کوردستان، پێناوەته قۆناخێک له خه بات، ناکرێ ئه وه له ئێوه قه بووڵ بکه ن، چه ند ده یه به دژی بنه ما کانی ئابووری سیاسی سه رمایه داری بنووسن و قسه بکه ن، و خه ڵک له دژی ئه م سیستمه زاڵمانیه هان بده ن و بانگه شه ی بکه ن بۆ رسوا کردنی پارڵمان و سیستمی فیدرالی قه ومی و مه زهه بی، به ڵام له م دۆخه به سه د قات خرابتره دا که کۆمه ڵانی خه ڵکی به دژی ئابووری سیاسی و هه موو دام و ده زگاکان وه ستاونه وه پشت له م رێبازه بکه ن و خه ڵکی بانگه شه ی به شداری و چوونه ناو پارڵمان بکه یت!
ئازیزان بورژوازی له وانه یه کۆمه ڵگا وه ک «دارلمجاننین» سه یر کات و هه وڵ بدات خه ڵک دوسته وەستان بن، په نابه رێته به ر هه ر چه شنه قۆرخ کارێک، به ڵام که س هه یه نه زانێت ئه م سیستمه سه رباری به کار هێنانی دام و دە زگاکانی ئه منی ده وله ت و ئه حزابی میلشیای چه کدار بۆ سه رکوتی خه ڵک، هێشتا نه یتوانیوه بو ساتێکیش رێگا خه باتیان کوێربکاته وه!
کۆمه ڵگای عێراق و کوردستان به پێی ده رس و ئه زمونه کانی خه باتکارانه یی ده یان ساڵه یان و چوونه سه ری وشیاری سیاسی و چینایه تیان ئه ونده شناختیان به ده ست هێناوه که ده زانن ئێوه نه ک ته نیا به م پلاتفۆرمه ی لانی که می ماف و داخوازیه کانتان تێد ا گه ڵاڵه کرده وه به ڵکوو ئه گه ر «مانیفیستی کومونیزم» یش به ده سته وه بگرن باورتان پێناکه ن و ده زانن ئه م هه وڵانه تان بو فریودانه و پشتتان له رێبازی کومونیستی کردوه. به تایبه ت کاتێک ده ڵین ده چینه ناو پارڵمان و و دام و ده زگاکانی تا له م رێگاوه خه بات بکه ین بۆ گه یشتن به ده سه ڵات، دیارە له وە نگه رانن خه ڵک ئه مه تان وه ک جووک لێ وه ر ده گرن!
چینی کرێکار و خه ڵکی هه ژار و کومونیسته کانی عێراق له م مێژووه خوێناویه دا گه لێک ده رسی به نرخی وه ر گرتووه. سه رباری هه موو هه وراز و نه شێوه کانی سه رێگایان له ده ورانی به عس دیسان پێداگر بوونه له سه ر ئه و ه شۆراکانیان زیاتر رێکبخه ن و له نێو جه ماوه ری خه ڵکدا جێگه و پێگه ی چینایه تی و سیاسی خۆیان به هێزتر بکه ن. تازه ئه وه یش ده زانن ئێستا کۆمه ڵگای عێراق و کوردستان گه لێک به رفروانتر له ده ورانی رژیمی به عس له به رابه ر ئه م پارڵمان و سیستمه کونه په رستانه یه دا وه ستاوه ته وه که رێبوار ئه حمه ده کان یش ده ورانێک له پێشه نگانی ئه م رێبازه بوون و له به رابه ریدا نووسیویانه و بانگه شه ی خه ڵکیان کردووه بۆ خه بات وه ستانه وه له دژی، و ئێستاش هه ر رێک ئه م فاکته ر و پێناسانه یه بوه ته هۆکار که خه ڵک فریوی بانگه شه کانیان بۆ چوونه ناو پارڵمان ناخۆن.
هه وڵی لێبراوانه و شۆرشگێرانه کومونیسته کان ده ورانێک ئه وه بوو کاریگه رترین رێگا بو پێش بردنی خه باتی چینایه تی و سیاسی ره چاو بکه ن تا چینی کرێکار و تۆیژه کانی تری ژێرده ستی سه رمایه داری به دژی ئه م هه ڵس و که وته رێکخراو بکه ن و به رێره وێکی شۆرشگێرانه و کومونیستی هیدایه تی و ریبه ری بکه ن تا خویان له رێگای شۆراکان و به ده سته وه گرتنی ده سه ڵاتی سیاسی ئه م پارڵمان و سیستمه دواکه وتوانه ی فیدرالیزمی قومی و مه زهبی و خێڵه کیه هه ڵته کێنن و راماڵن. به ڵام ئێستا «رێبوار ئه حمه د» ه کان نیگه رانی ئه وه ن به ئه م یان ئه و نه خشه رێگای بورژوازی کرێکاران فریو بدات و بیانباته ژێر په رچمی بورژازی و به لێنیان پێ بدات پارڵمان به قازانجی کرێکاران و خه ڵکی زه حمه تکیش ئیسلاح دە کات و دە یکاته مه یدانێکی تر له شه ر!

نیگەرانی رێبوار ئه حمەد و ئه و حیزبانه له وە یه، کۆمه ڵگای عێراق به گشتی به و ئاسته له وشیاری گه یشووه که به پێوە ست بوونی و بانگه شه ی رێبوار ئەحمەده کان شتێک له م سیستمه دا ناگۆردرێت و ته نانه ت به رە و خراپتر بوون دەچێت! سه ردێری وتووێژه که ی هاورێ رێبوار هه ر ئه و ئامانجه دە پێکێت که ئه و دوو حیزبه له پارڵمان به شوێنیه وە ن. تێگه یشتن له م مه سه له شتێکی ئاڵۆز نییه و به ڵکوو زۆر راشکاوانه ئه م حیزبانه هه ر ئه و رێباز و سیاسه ت و تاکیکه شۆرشگێرانه و ناشۆرشگێرانانه ی له رابردووی دە یان ساڵه دا بوویان، تا به ئامانجێک که بۆ گه یشتن به شورش و کۆمونێزم چینی کرێکار و زە حمه تێکش له رێگای شۆراکانه وە دە سه ڵات به دە ستە وە بگرن ئێستا به ته واوی به م بانگه شه بۆ چوونه ناو پارڵمان لێێ پاشگه ز بوونه ته وە! ئێستا دەیانهه وێ به جێگای پێداگری و پشت به ستن به هێزی چینی کرێکار و تۆیژه کانی خوارە وە ی کۆمه ڵگا به چوون ناو سیستمی دە سه ڵاتدار له وانه پارڵمان و قه وارە خێله کی قه ومی حیزبه ناسیونالیستی و مه زهه بیه کان که کۆمه ڵگایان به بارمته گرتووە بچنه شه ری سه رمایه داریه وە! هاورێیان له وانه یه حێزبه کانتان له م چوونه پارڵمان و به شداری له هه ڵبژاردنه کان خه ڵکێک له دە وری خۆتان کۆ که نه وە و سه رقاڵ بن ناو دام و دەزکان، به ڵام دڵنیا بن ئیتر له کۆمۆنیزمه ی که ساڵانێکی زۆر بۆ به سه رکه وتن گه یاندنی هه وڵتان دابوو شتێکتان بۆ نامێنێت!

07.11.2025
ناسر بابامیری

پێشەکی: ئەگەر بمانهەوێ سەبارەت بەقوروە بنووسین لە ڕاستیدا ئەتوانین بڵێین نووسراوە یا لێکۆڵینەوەی بەهێز و ئاکادێمیکی تایبەت بۆ ناسینی ئەم ناوچە لە بەر دەستماندا نییە و ئەوانەی کە هەن تەنیا توانیویانە بەشێكی بچووك لە حەقیقەتی مێژوویی یان فەرهەنگی ئەم ناوچەمانە بۆ ڕوونبکەنەوە کە ئەم کەمتەرخەمییەی نووسەر و چالاکی فەرهەنگیی کورد خەسارێکی زۆرە بۆ لەناوچوونی ڕاستییەکانی ناوچەی فرە دەوڵەمەندی فەرهەنگی مێژوویی قوروە. هەر وەک ئاماژەم پێکرد کتێبگەلێك سەبارەت بە ناوچەی قوروە هەیە و نووسراوه‌، ئەوانەی نووسەری کورد نووسیونی هەم کەمن وه‌ هەم دەبوایه‌ بەهێزتر بنووسرایە نەک ئەوەی بە شێوەی پێرست و کورت ئاماژەی پێبکرێ .لەم ساڵانەی دواییدا کەسێکی تورکزمان بەناوی (موحسێن ساڵحی) لەسەر ئەم ناوچەیەی نووسیویە (بلوک اسفنداباد، جنگ سولچە و…) کە بەداخەوە ناکرێ وەکوو سەرچاوەی متمانەپێکراو بیناسێنین. بۆ نووسینی ئەم بابەتە توانیومە کەڵک لە کتێبی ( آوازهای سرزمین پدریم ) وەربگرم کە یادی بەخێر بێ کتێوێکی زۆر لاوازە و شێعری کوردی و حەقیقەتی ناوچەكه‌ی تورکاندووە و جگە لە پێشەکییە سێ لاپەڕەیه‌كه‌ی شتێکی دیكه‌ی بۆ وتن نییە، هەر وەها لە چەن وتارێکی مێژوویی و مێژووی مادی دیاکۆنۆف و….هتد کەڵکم وەرگرتووە.

کورتەی باس:
شاری قوروە لە چوار گۆشەوە هاوسنوورە لەگەڵ سونقوڕ کولیایی سەر بە پارێزگای کرماشان، ئەسەدئاوای سەربە پارێزگای هەمەدان و وه‌ دێولان و بیجاڕی سەر بە پارێزگای سنە، کە ئەم تایبەتمەندییە بووەتە هۆی ئەوەی پێوەندی پتەو و هاتووچۆی زۆر لەنێوان ئەم شارگەلە پێک بێت و زاراوەکانی ئەم شارگەلە لە شاری قوروەیش بوونی هەبێت. هەندێ جار بەهۆی تێکەڵاوبوونی زاراوەکانی ناو شاری قوروە لەگەڵ ئەو زاراوەگەلەی شارە دراوسێەکان، زاراوەی نوێ درووس بووە کە بە نسبەت زاراوەی ڕەسەنی کوردی جیاوازە و ناتواندرێ وه‌ك زاراوەی ڕەسەنی کوردی بێتە ئەژمار، بەڵام جیا لەکوردیش پێناسە ناکرێ. هاتنی کۆچبەرانی لەک و نیشتەجێبوونیان لەم ناوچەیە و هەبوونی عەشیرەتی زەند و شێخ ئیسماعیلی کە بنەڕەتیان شارەزوورییە و هەر وەها هەبوونی بنەماڵەی ئەردەڵان وەکوو دەسەڵاتداری ناوچەکە کاریگەری زۆریان لەسەر درووسبوونی زاراوە و شێوەزارەکانی لەم ناوچەیەدا بووە. شارەزوور پێش هاتنی ئیسلام بریتی بوو لە (هەولێر، شاربازاڕ، ئارپاخا (کەرکووک)، شیز (هەوشار)، دزدان، پاتیز(زەهاو)، زاموا، دینەوەر (ئەسپەنئاوا بەشێ لە دینەوەر)، نەهاوەند و هەمەدان). یاقووتی حەمەوی وای بۆ ئەچێ کە شارەزوور ناوچەیەکی بەربڵاوە کە لە کێوەکانی نێوان هەولێر تا هەمەدان دەگرێتەوە کە بنەچەیان دەگەڕێتەوە بۆ دەورەی ساسانییەکان و هەروەها شارەزوور شاری پیرۆزی یارسان و شوێنی حەشر و نەشری ئایینی یارسانە.
لەم شارە (165) ئەسەری مێژوویی لە ئاسەواری نەتەوەیی وڵاتی ئێران تۆمار کراوە کە نیشاندەری پێشینەی دوور و درێژ و مێژووی دەوڵەمەندی ئەم ناوچەیەیە، یەکێک لەو ئاسەوارانە (فەرهادتاش)ە لەوێنسار کە لە سی کیلۆمێتری شاری قوروە بەرەو هەمەدانە و بە بڕوای خەڵک پێوەندی لەگەڵ (شیرین و فەرهاد)ی کرماشاندا هەیە کە دێهاتە ژێرزەوییەکانی ئەم ناوچەیە ئەو بڕوا و گومانەی خەڵکە بەهێزتر ئەکا. هەر لە شوێنی فەرهادتاش ئەشکەوتێک هەیە و جۆرێ فۆسیلی زەریایی لێیە کە لەم جۆرە بەردگەلە بۆ بیناسازی (مەعبەدی ئاناهیتا) لەتەخت سلێمان کەڵکوەرگیراوە لە وێنسار هەتا هەوشار دێهاتی ژێرزەوینی بووە کە ڕەنگە پێوەندیدەری ئەم دوو ناوچە بووبێت. هەروەها لە وێنسار کانییەکی بەردچن درووستبووە کە خەڵک بۆ شوکرانەبژێری ئەو کانییە ڕێوڕەسمی گاکوژی بەڕێوە ئەبەن و بەڕێوەچوونی ئەم ئایینە کۆنە ئەتوانێ نیشاندەری میترائیسم لەم ناوچەیە بێت . قوروەی ئەمڕۆیی بەشێک لە لەیلاخ بووە کە شوێنی گەرمێن و کوێستانی کۆچی ئێڵەکانی شێخ ئیسماعیلی، میرەکی، زەنگنە، زەند، بەلیلوەن، لالەای و گورگەیی بووە و نیشتەجێبوونی ئەم خێڵگەلە تا دەورەی فەتحعەلی شا بەردەوام بووە. قوروە لە دەورەی سەفەوی و سەددەی هەشتەمدا بەهاتنی کۆچبەرانی تورک، بەناو ئەسپەنئاوا لە لەیلاخ جیا بووەتەوە. قوروەی ئەمڕۆیی لە درێژەی دەسەڵاتداری میری ئەردەڵان یەکێ لە هەژدە بلووکەکەی ئەم میرنشینە بووە.
بلووکی ئەسپەنئاوا لە نەخشە مێژووییەکاندا بە کیشاسوو ناوی براوە کە یەکێ لە ناوەندە پڕ حەشیمەتەکانی نزیک بە هەگمەتانەیە. قوروه بەهۆی بارودۆخی جۆغرافیایی خۆی یەکێ لەناوەندە ئێستراتژیکەکانی زاگرۆسە کە هەمیشە سوارە نیزامی ئامادەی شەڕی بووە.
بۆ سەلماندنی ئەم وتە ئەتوانین ئاماژە بە شەڕی یەکەمی جیهانی و شەڕی سەنجەرخان لەبەرانبەر ڕووس و شەڕی سۆلچە لەبەرانبەر یۆپرەم خانی ئەرمەنی بۆ دەسەڵاتداریی ئەم ناوچە بەدەس (سالاروددەولەوە) بکەین. ئەم ناوچەیە له‌پێش ئیسلام لە ژێر چاوەدێری (دەوڵەتی ماد)دا بووە و لە سەددەی هەشتەمدا بەهاتنی بەربڵاوی تایفەگەلی تورکمانی بۆ ناوچە کوردییەکان قوروەیش بووە بە بەشێ لەناوچەی دەسەڵاتداری عەلیشەکەر قەراقویونلوو و چەن شوێنێکی تورکنشین لەم ناوچەیەدا درووستبوون. یەکێک لە قەڵاگەلی گرینگ لە بەشی ژوورووی ڕۆخانەی ئامادای یا سپی‌ڕوودا بووە کە لە باکووری ئەم شارە هەڵکەوتووە و سەرەتاییترین برووسکەی شۆڕشی ماد دژ بە ئاشوور لە قەڵای کیشاسۆ و خارخار دەستی پێکردوە و بووە بە هۆی درووسبوونی یەکەمین دەسەڵاتی گشتگیر لەوڵاتی ئێراندا.
ساڵی (716)ی پێش زایین سارگۆن هێرشی کردۆتە سەر دەوڵەتی مەننایی و شوێنگەلێک کە چاودێری مەننایی لەسەریان لاواز بووە، سەرەتا قەڵای گرینگی کیشاسۆ ئەسپەنئاوای داگیرکرووە و خاون دەسەڵاتەکەی بە دیل گرتووە. لەسەددەی نۆی کۆچی بەدوا بەناو بەشێک لە شوێنی دەسەڵاتی قەراقویۆنلوو ناوبانگی دەرکردوە و کۆچبەرانی تورک لە ناوچە کوردییەکاندا نیشتەجێ بوون. لەو هەموو میر و خانە لەم ناوچەیەدا ئەتوانین ئاماژە بە ئیلخانی جاف مورادی و شێخ ئیسماعیلی بکەین کە لە خانە دەسەڵاتدارەکانی ناوچەی ئەسپەنئاوا بوون. خاوەنی ئەسڵی ئەم ناوچەیە خەڵکی گۆران و جافن کە بەردی بنەڕەتی ئەم شارەیان داناوە و دواتر تایفەگەلی لەک، سۆران، هەورام، نۆتەرەکی، وەرمەزیار، پڕپێشە و کەلهۆڕی لەوێدا نیشتەجێ بوون، کە لە دەیەکانی‌ دواتر کۆچبەرانی تورکی قەشقایی، بەهارلوو، شاهسەوەن، خودابەندەلوو، لەم شوێنە نیشتەجێبوون. لە ئەسپەنئاوا قەڵا و تەپەی مێژوویی زۆر هەیە وەکوو؛ دەروازە، کۆڵەوا، قەڵوەز، هانەسارد، قەسڵان، بان سەرانجیک، جنیان، دێوەزەن، خانەڱا، مەیهەم و…. هتد.
ئەم شارە لە دەشتێکی پان و بەرین بەپانتایی (58400) کیلۆمێتر و بەرزایی (1800)مێتر لە زەریاس کە لەڕۆژهەڵاتی شاری سنه و لەسەر ڕێگای سنەهەمەدان هەڵکەوتووه‌. ناوەندی سەرەکی حوکومەتی ئەم شارە لەڕابڕدوودا گوندی مێژوویی قەسڵان بووە کە خاوه‌نی قەڵا، عێمارەت، مزگەوت، گەرماو، باخ و بێشەی گەورە و بازاڕ بووە و دواتر بەهۆی درووستبوونی ڕێگای هەمەدان-سنە و دووری قەسڵان لەو ڕێگایە لادێی قوروە وردە وردە گەورەتر دەبێ و لە ساڵی (1337) ناوەندی حوکومەت بۆ قوروە دیاری ئەکرێ و قەسڵان ئەکەوێتە پەراوێزەوە. له‌م شارە ئاسەواری مێژوویی سروشتی زۆر تۆمار کراوە، وەکوو شاخی کۆڵەوا، گەرماوی قەسڵان، پردی فەراوا، باوەگوڕگوڕ، فەرهادتاش، ئەشکەوتەکانی کانی گەنجی و… هتد، زمان یەکێک لە فاکتە گرنگه‌کانی شوناسی نەتەوە، کۆڵەکە و بنەڕەتی مانەوەی نەتەوەس. هەر چەن خەڵکی شاری قوروەیش لەم شەڕە نەرمەدا دۆڕاوە و تووشی ئاسمیلەبوون بووه‌، بەڵام هێشتا زمان و جلوبەرگیان پاراستووە. خەڵکی ئەم شارە جۆراوجۆری زمانیی و فرە کولتووربوونیان هەیە و زاراوەکانی کەلهوڕی، سۆرانی، گەڕووسی، ئەردەڵانی، هەورامی و لەکی لەم شارەدا بوونی هەیە. شوێنە مێژووییەگەشتیارییەکانی قوروە بریتین لە:
باوەگوڕگوڕ؛ لە گوندی باوەگوڕگوڕ هەڵکەوتووە و کانی ئاهەکسازی زۆری تێدایە کە ئاوی سوێر و تاڵە و بۆ نەخۆشینی مێعدە و پێست بەکەڵکه و لەدەسەی ئاوگەلی (کلر و بیکربنات). هەر لەو شوێنە بەرز و نزمیگەلێک بوونی هەیە، کە لەباوەڕی خەڵکدا ئەژدیها بووە و لەدرێژەی زەماندا وای لێهاتووە کە ئەم ئەژدیها پێوەندی ڕاستەوخۆی لەگەڵ ئەفسانە کوردییەکاندا هەیە. پێشتر ئاماژەم بە ئایینی (گاکوژی و میترائیسم) کرد کە (میترا) نەوەکوو ئایین بەڵکوو باوەڕێک له‌پێش زەردەشت کاریگەریی خۆی بووە و دوای دەسەڵاتداریی زەردەشت بەتەواوی لەنێو نەچووە و بەشێکی زۆری تا ئێستاش هەر ماوە و تەنیا بەپێچەوانەوە پیشان دراوە. واتە مانای ڕاستەقینەی خۆی لەدەست داوە، بەڵام هێشتا هەر ماوتەوە و ئاگامان لەوە نییە کە لە باوەڕەکانی میتراییە. میترا لە زەردەشتدا ئەتوێتەوە، پلەوپایەی لە ئەهوورامەزدا نزمتر ئەبێت و هەروەها ناوەڕۆکەکەشی ئەگۆڕدرێت. واتە ئەبێتە هێمای خۆر و ڕووناکی کە ئەهوورامەزدا میترا ئەخوڵقێنێت تا پارێزگاری لە هەستی بکات.
له‌ هه‌موو به‌ردەنووسه‌کان و به‌رهه‌مه‌ کۆنه‌کاندا که‌ له‌ وێنه‌کانی میترا له‌ تاقه‌کاندا به‌جێماوه‌، چ له‌ کاتی ڕاوکردن و چ له‌ کاتی کوشتن و شه‌ڕکردن له‌گه‌ڵ مانگادا، میترا له‌گه‌ڵ مار، دووپشک و شێر نیشان دراوه‌، مار و دووپشک و شێر، هێمای مێهرن و میترا له‌ زۆرێک له‌ هێما که‌ونینه‌کاندا به‌ جه‌سته‌ی مرۆڤ، شێرسه‌ر، له‌گه‌ڵ ئه‌ژدیها/مارێک که‌ لە ده‌وری ئاڵاوه،‌ نیشان دراوه‌. بە بڕوای ماده‌کان خوداکان به‌ شێوه‌گه‌لێکی سه‌رسووڕهێنەر ده‌بینرێن. خوداگه‌لێک‌ کە بەر سه‌ر شێرن و نیوه‌ مرۆڤ بە سەر مار و بە لەش مرۆڤ وەکوو شاماران.
کۆڵەوا یەکێک لە هێماکانی ئەم شارەیە لە نزیکی سەراوی قورووە، کە بەرزییەکەی ئەگاتە (2400)میتر و چەند ئەشکەوتێکی مێژوویی تێدایە و ئاسەوارێ کە دۆزراوەتەوە تایبەت بە دەورەی ساسانی بووە و لە باوەڕی خەڵکدا لووتکەکەی وەکوو ئەژدیهایە کە سەری لە بەردێک ناوە تا بتوانێ پارێزگاری لە شار بکات.
کەسایەتییە بەناوبانگەکانی ئەم شارە بریتین لە : محەمەدڕەزا کوردستانی، ناسراو بە میرزادە عێشقی شاعێر و شانۆنامەنووسی کوڕی ئەبولقاسم خان لە ساڵی (1272) لەگوندی قاسم ئاوا هاتۆتە ژیانەوە کە بەرپرسی ئەوەڵ ڕۆژنامەی ناوچەکە بووە و لە بەر چاونەترسی و ئازایەتی و دەروەستبوون بەدەستی ڕەزاخان تێرۆر کراوە.
عەرەبعەلی شروه پەیکەرتاش و نیگارکێش و مامۆستای زانکۆی هونەرەجوانەکانی تاران بووە کە لە ساڵی (1318) لەگوندی شوکراوا چاوی بە ژیان هەڵێناوە و بنیاتنەری شێوازی نیگارکێشیی نوێ لەئێراندایە و لە ساڵی (1390ی)هەتاوی کۆچی دوایی کردووە .
عەبدولباقی خان سوڵچە سەردار و فەرماندەی شەڕی سوڵچە بوو .ئەم شەڕە دوو بەش بووە، سەرەتا لە ملەی هەمەکەسی ڕوودەدا کە بە شکستهێنانی داگیرکەر کۆتایی پێدێ و بەشی دووهەم لە قەڵای سوڵچە بووە کە لە ئاکامی ئەم شەڕەدا یۆپرەم خان ئەرمەنی، دوکتور سۆهرابی، عەبدولباقی خانی سەرۆکی چەرداوەڕی و عەباس خان چناری سەرۆک ئێلی کەلهوڕ دەکوژرێن .
جلوبەرگی ژنانی ئەم ناوچەیە وەکوو باقی ناوچەکانی کوردەواری کوردییە کە لەکراسی چیندار بە شاڵی سێ گرێ، سەروێن، ژێرچناکە، قازانقوڵف، چارەکە، سینەپۆش، سوخمە و سەڵتە، کوڵە و کەوا پێکهاتووە و جلوبەرگی پیاوانیش وەکوو باقی ناوچەکانی کوردەوارییە.
ژینگە سامانێکی گشتییە و ئەرکی پاراستنی ژینگە لە ئەستۆی تاک بە تاکی کۆمەڵگاس. شاخی بەور و پەرێشان ناوچەیەکە پارێزراوی ژینگەییە کە دیمەنێکی دڵڕفێنی هەیە و ئامانجی شاخەوانەکانە. ژینگەی ناوچەی قوروە زیاتر تەرخان کراوە بۆ کشتوکاڵی گەنم، سێفەزەمینی، ئاڵف، هەنگوور و باخی سێو و … .
پووشەنی گیایی ئەم ناوچه بریتین لە گەون، شنگ ،چەقچەقە، گیابەلەک یا شیرین بەیان، کنیواڵ، قازیاخە، قاخڵی، کنگەر، گیلاخە، پەیکوڵ، داربەلەک، سالمە ،گوڵەحاجیانە، هەزبێ، شمڵی، گوڵەبەڕۆژە، بووماران یا بووژانە، پوونگە، گوڵە هێرۆ ،تورشکە، کەلەمەکاشی، بەلەشوانە و … هتد هەروەها گرنگترین چەم و کانیەکانی قوروە بریتین لە: کانی تاقەدار، کانی کوچکینە، هانەسارد، چەم زەلەجۆ، چەم دزە، گەڵاڵی، گەناو، جیقایە، قەڵا، جامەشۆران، کنگرە، قاملوو، شووراو،فەراوا،پلووسرکان، عەزیزاوا و نارنجەک کە گرنگترین چەمی ناوچە چەم‌شوورە بە درێژایی (35) کیلۆمێتر و زۆربەی چەمەکان ناوچە ئەڕژێتە چەم تەرواڵ و لە کۆتایی ئەڕژێتە ناو زەریای کاسپییەن. هەر وەها شوێنگەلێکی سروشتیی زۆر خۆش وەکوو دۆڵ مەیهەم، قەسڵان، کانی شاپەسەن، ئاسفاوا، سەرتیپاوا، ئەمیناوا، هەوریە و مانگادۆڵ و قەسڵان بۆ حەسانەوەی ڕۆح زۆر خۆشن و گەشتیاران ڕوو لە ئەو شوێنگەلە دەکەن. بای زەلان، بای شەماڵ، ڕەشەبا و گەردەلوولان لەو ناوچە زۆرە و ئەم باگەلە تۆز و خۆڵی ناوچەکە ئەنێرن بۆ ناوچەگەلیتر و بۆیەش بە خاوێنترین شاری ئێران ناسراوە

دەرئەنجام:
قوروە هەم لە بواری ئابووری و هەم بەهۆی زەوی‌وزاری پڕڕزق و کانزای زۆر یەکێکە لە گرنگترین و هەستیارترین شارەکانی کوردستان. هەر وەها بە هۆی جۆراوجۆری زمان و زاراوە و ئایین ئەتواندرێ بە شاری ڕەنگاورەنگییەکانی کوردستان لە کوردستان بێتە ژمار کە بەداخەوە بەهۆی کەمتەرخەمیی خەڵک خراوەتە پەراوێزەوە و خەسڵەتی دوورەپەرێزی لە شەڕ و ئاژاوە حەز بە پاراستنی حاشیەی ئەمن هەرگیز هەنگاوێکی جێددی یا بەهێز بۆ زیندووکردنەوەی مێژوو، کولتوور و …ئەم ناوچەی نەدراوە کە ئەم خەسڵەتی خاوندارێتی‌نەکردن لە نیشتمان یەکێک بەهۆی ئەوەسە کە جۆراوجۆری زۆری هەیە و کەس خۆی بە خاونی رەسەنی ئەم ناوچە نەزانیوە و کوردەکان زیاتر لە کاتی پێناسەکردنی خۆیان ناوی گوندەکەیان دەڵێن و ناڵێن من قوروەییم بۆیەش خاونی ناڕەسەن کەڵک لە قوروەییبوون وەردەگرێ و هۆکاریتریشی ئەوەیە کە لە دەورەگەلێکی پێشووی خەڵک لە ژێر دەسەڵاتی میر و خان و … لە شەڕی جۆراوجۆر چەوسێندراونەتەوە بەڵام لە گۆرانییە کۆنەکانی فولکلۆر سکاڵا لە جەفای ڕۆژکار و ناڵین لە دۆخ بەڕوونی دیارە.

قوروه‌
شیوا میره‌كی

ئەوەی بۆ ماوەی نزیکەی 9 مانکە لای پەکەکە و کۆمەڵە خەڵکێکی زۆر بە پرۆسەی ئاشتی ناسراوە و لای ئاکەپە و باخچەلی بە پرۆسەی تورکیای ‘ناتیرۆر’ ئێستاش بە پرۆسەی ‘چارەسەر’ ی ناسراوە تەنها لەبەر بوونی دەرفەتێك بوو بۆ پارێزگاریکردن لە حکومەتی تورکیا لەسەروبەری شەڕی حەماس و ئیسرائیل و کلک وگوێکردنی میلیشیاکانی ئیڕان و لاوازکردنی خودی ئێرانیش .
ئەمانە و ڕاگەیاندنەکانی ئیسرائیل سەبارەت بە گۆڕینی نەخشەی ناوچەکە ترس و لەرزێکی زۆری خستە دڵی دەوڵەتی تورکیاوە کە ئەو بارودۆخە ئەویش لێی ڕزگار نابێت کە لە کاتێکیشدا دەیەها بیانو هەیە بۆ لابردنی حکومەتی ئاکەپە و گۆڕانکاری لە ئیدارەی بەڕێوەبردنی دەوڵەت و ولاتدا.
ئەمە هۆکار و پاڵنەری تەواو بوو بە دانی ئەو وەهمە بەناوی قسەکردن لەسەر پرۆسەی ئاشتی، نەك باوەڕی تەواوی ئاکەپە و باخچەلی بە گۆڕانکاری بنەڕەتی دەستور و حوکمڕانی و لابەلاکردنەوەی کێشەی کورد لە باکوری کوردستاندا.
بەڵام ئایا ئەو خەونەی ئۆجەلان و هەندێك لە سەرانی قەندیل و خۆشباوەڕانێکی زۆری نێو پەکەکە و کوردانی باشوور ڕوودەدات؟
بەڕای من ئەگەر بمانەوێت بۆچونێکمان لەو بارەوە هەبێت دەبێت تەماشایەکی ڕووداوەکانی سەرەتا و ئەم دوواییە بکەین. ئاشکرایە هەر لە سەرەتاوە تاکو ئێستا دەوڵەتی تورکیا پێداگری لەسەر ئەوە دەکەن کە شتێکی ئاوا بە ناوی ئاشتی و ئاشتەواییەوە لە ئارادا نییە، ئەوەی کە هەیە تەنها نەهێشتنی تیرۆرە لە تورکیادا. بە بەردەوامیش ئەمە لەلایەن هەندێك لە بەرپرسان و گەورە دەسەڵاتدارانی تورکیاوە تا ڕادەیەك ڕۆژانە پشتڕاستدەکرێتەوە، ئاوی گوێمان بەوە دادەن و بیرمان دەهێننەوە نە دەستور دەگۆڕێت و نە ئۆجەلان بەردەبێت و نە پرۆسەکەش بە خواست و مەبەستی کوردان دەبێت.
لە لایەکی ترەوە جەنگەکەی ئیسرائیل و حەماس گەر بۆ کاتییش بێت وەستاوە ، ئیسرائیل جارێکی دیکە بەم زوانە هێڕش ناکاتەوە سەر ئێران. پێگەی تورکیاش نەك هەر لەبەهێزبووندایە لە ناوچەکە و لە مەیدانی سیاسەتی ئەمریکی دا بەڵکو بووە بە دانەر و رێکخەر و جێبەوبەجێکەر سیاسەت و سێبەری حکومەتی سوریاش کە ڕەنگدانەوەی کتومتی سیاسەتی حکومەتی تورکیایە .
نزیکبوونەوەی تورکیا و ئەمریکا و چوونی ئەبوجۆلانی بۆ ئەمەریکا و بەشداریکردنی لە پرسە هەرە گرنگەکاندا بە هاوبەشی و هاوکاری فیدان هاکان کە بە گوێرەی میدیا فەرمییەکانیش بارودۆخۆکە لە قازانجی تورکیا و حکومەتی سوریایە .
لەلایەکی دیکەوە بە ناچاری ڕازیبوونی هەسەدە بە مەرجەکانی تورکیا و سوریا و ئەمریکا بە تێکەڵبوونەوەیان و بوون بە بەشێك لە سوپای سوریا لەگەڵ وەرگرتنی هەندێك پلەوپایەی سوپایی و ڕەنگە ئیدارەییش. ئەمەش لە کاتێکدایە کە دەبێت قوربانی بدرێت بەو ئیدارەیەی کە لە ڕؤژئاوادا هەیە و هەڵبووەشێتەوە و ببێتە بەشێك و پاشکۆی دەوڵەتی سوری ، واتە دەستبەرداربوونی تێزی : خۆسەریی ، ئیکۆلۆجی ، فێمینیزم ، کاروباری هەرەوەزی ، ئەکادیمیاکانی کە لەوێ بە ناوی جیاوەزەوە هەن ، هەروەها هەڵوەشاندنەوەی بەرنامە و پڕۆگرامی خۆێندن و چاوخشاندەنەوە بە پڕۆگرامی زانکۆکان و بێ گومان لابردنی وێنەکانی ئۆجەلان و کۆتاییهێنان بەو سروودانەی کە لە قوتابخانەکاندا دەخوێنرا و دەوترایەوە یا لە کۆبوونەوەکاندا دووبارە دەکرانەوە، ئەمانە و لەپاڵ کردنەوەی مەداریسی زۆری دینی و مزگەوت و کارگەی بەرهەمهێنانی کەسانی زۆر توندڕەو و تیرۆریست .
ئەمانە هەمووی ئاوێکە دەکرێن بەدڵی حوکمڕانانی تورکیا و ڕەواندەنەوەی مەترسییەکانی ئەم یەك دوو ساڵەیان سەبارەت بە لە کارکەوتنیان.
لەبەر ڕۆشانی ئەوەی کە لە سەرەوە وترا دەتوانین بڵێین گەر هەموو ئامانج و ویستی تورکیا لە ڕۆژئاوا و لە سوریا نەهاتبێتە دی ، ئەوە دەکرێت زۆرێك لەوانە بێت کە ویستویانە .
ئالەم بارەشدا تورکیا پێویستی بە پرۆسەیەك بە ناوی ئاشتییەوە نامێنێ بە تایبەت لە ئێستادا، کە لە کاتێکدا هێشتا زۆرێك لە تورکەکانی ئەوێ بەهەژمونی بەکارهێنانی زمانی ڕایسستی و فاشتی دەوڵەت دژی پەکەکە ، ڕاهێنراون، دەکرێت لە ماوەیەکی دیکەدا بە تەواوی کۆتایی بەو پرۆسەیە بێت ، لەوانەشە کە لێبوردنێیکی گشتی بۆ چەکدارانی پەکەکە بەڵام نەك سەران و کەسە دیارەکانی دەرکرێت .
ئەوەی کە وام لێدەکات کە من ئاوا بۆچونێکم هەبێت، ئەوە لێکدانەوەی وردی بارودۆخی ناوچەکە و سیاسەتی ئەمەریکا و گۆڕانکاری گەورە بەسەر ئایدیا و مانیفێستەکیی ئۆجەلان و باس نەکردنی هیچ جۆرە پێشەوەچونێكی ئەم پرۆسەیە و خەریکبوونی ئەو بە ناردنی چەند پەیام و ڕاگەیاندنێکی سارد و سڕ و بێمزەڕاتانە و خۆنەدان لەم پرۆسەیەیە. هەرەها ڕووداوەکانی ئەم هەفتەیە و ئاشکرابوونی باشتری نێتی تورکیا و ئەبوجۆلانی و ئەمەریکا، هەر هەموو ئەمانە وامان لێدەکات کە بڵێم پێدەچێت ئەوەی لای ئێمە پێیی دەوترێت پرۆسەی ئاشتی وەهمێک بووبێت کە لە ئێستادا وەرناگێڕرێتە سەر واقیع.
بەداخەوە ئەمجارەش وەکو هەموو جارانی پێشتر لەوە دەکات سەرکردان و ڕابەرانی کورد نەیانتوانی گەمەیەکی سوودمەند لە بارودۆخێکی ناوازە و لە مەیدانی سیاسەتێکی بێ سەروبەرەی ئەمەریکادا بکەن. ئیتر نازانیین ئەمەش بە شکستێکی دیکە کۆتایی دێت یا بە سەرکەوتنێکی زۆر لاوەکی . دووبارە بەداخەوە کە ‘دەم پارتی’ ش یا كلاویان نراوەتە سەر یاخود هەموو شتێك دەزانن نایانەوێت بیدرکێنن، یا بەمەبەسێك ئاڵاون لە پرۆسەیەکی وا گەورەوە کە زۆر لەبەردانی سەرۆکە گیراوەکانیان گەورەترە.

زاهیر باهیر
12/11/2025

ئەگەر ئاوەڕێك لە مێژووی شاری رواندز بدەینەوە بۆمان دەردەكەوێت كەئەو شارە لە زۆربەی لەبوارەكانی ژیان ، پێشرەو بووە هەمیشەلە گەشەكردن و پێشڤەچوون دابووە ..سروشتی شاری رواندز هەردەم هەوێن و سەرچاوەی داهێنان بووە بۆ هونەرمەندان و نووسەران ،بۆیە لە هەموو سەردەمەكان بوونی خۆی سەلماندووە،چەندین نووسە رو هونەرمەند لەو شارەدا هەڵكەتوون،كە شوێن پەنجەیان لە سەر ئاستی كوردستان و عێراق بەرچاوە بووە.. بۆنموونە لە سەردەمی پاشای گەوەرە لەدیوەخانەكەی میر محەمەد جگەلە پێگەی سیاسی خۆی دیواخانەكەی شوێنی پێشكەش كردنی هونەری ڕەسن بووە لەرێگەی گێرانەوەی چیرۆك وبەسەرهاتەكان بەشێوەی حیكایەت وحەیران ولاوك كەلەلایەن دەنگبێژانی لێهاتووی ئەوسەردەمە بەتایبەتی لە شەوان دا پێشكەش بەئامادە بووان دەكران، جۆش و خۆرشیان بە كۆڕو مەجلیسەكان دەدا.
لەلایەكی تریش لە بواری رۆژنەمەوانیش دا ئەوشارە بۆتە پێگەیەكی گرنگی هەبووە بۆ ئاشنا كردنی هونەر و ئەدەبی ڕەسەنی كوردی ..كاتێ لە ساڵی 1925 كاتی سەید حوسێن حوزنی موكریانی دێتە شاری رواندز لەگەڵ خۆی چاپخانەیەك بەناوی (زاری كرمانجی)لەو شارە دادەمەزراێنێت لە هەمان كات دا گۆڤارێكی هەر بەناوی زاری كرمانجی دەركردوە (24) ژمارەی لێ بڵاوكردۆتەوە، چەندین نووسەری ئەو كاتە بەرهەمی هونەری و ئەدەبی خۆیان لەو گۆڤارەدا بڵاوكردۆتەوە خزمەتێكی زۆری هونەر و ئەدەبی ڕەسەنی ناوچەكە بەتایبەتی و كوردستانیان بەگشتی كردووە.
لەبواری هونەری بەهەرسێ بەشەكەیەوە (شانۆ،شێوەكار، میوزیك) لەپێشكەش كردنی هونەری ڕەسەن شاری رواندزپشكی شێریان بەركەوتووە.
ئەگەر سەیری ئەو شانۆگەریانە بكەین كەلەو شارەپێشكەش كراون زۆربەیان گوزراشت بووە لە كێشەو ناسۆرییەكانی نەتەوەی كورد زۆرجاریش لەرێگەی ئەم نمایشانەوە ئاریشەو كێشە كۆمەڵاتییەكانی نێو كۆمەڵگا نمایش كراون… ڕاستە هونەری كۆمیدیا لە گەیاندنی پەیامەكان ، هیچی كەمتر نییە لە هونەری مەرگەسات، بەڵام هەمیشە نمایشەشانۆییەكانی ئەو شارە نمایشێكی مەرگەساتی بوون چونكە ئەم شانۆگەریانەی لەو شارەدا پێشكەش كراون زیاتر شانۆی (جاد) و رێبازی شانۆی واقعی لەخۆگرتووە كەزیاتر گوزارشت لە هونەری ڕەسەن دەكەن هۆكاری پێشكەش كردنی ئەم جۆرە شانۆگەریانەش دەگەڕێتەوە بۆ بوونی چەند مامۆستا و هونەرمەندی ڕەسەن لەو شارە بۆ نموونە كاتێ لە 15-10-1931 یەكەم شانۆگەری بەناوی (نیرۆن) پێشكەش دەكرێت لەئامادەكرن و دەرهێنانی مامۆستا (فوئاد ڕەشیدبەكر) بووە چەمكی شانۆگەرییەكە ،باس لەچیرۆكی ژیانی ئیمپڕاتۆری نیرۆ ن دەكات تیشك دەخاتە سەر لایەنە جۆراوجۆرەكانی كەسایەتیی خودی ئیمپڕتۆر و حوكمە ستەمكاریەكەی لەگەڵ سوتاندنی شاری ڕۆما و كۆتاییە مەرگەساتەكەی دەكات.لەو ساتەوە تا دوای راپەرنیش بەشی زۆری نمایشەكان لەو شارەدا ئەو جۆرە نمایشانەیان لە خۆگرتووە كە گوزارشتیان لە باردۆخی نەتەوایەتی وسیاسی و ئابووری و كۆمەڵایەتی دەكرد. هەر ساڵەكانی پەنجاو شەستەكانی سەدەی رابردوو ساڵانە لە یادی جەژنی نەورۆزدا شانۆگەری (كاوەی ئاسنگەر) لە ژێر چەندین ناونیشان پێشكەش كراوەن لەم روانگەوە نابێ رۆڵی مامۆستای هونەرمەند (زرار محەمەد مستەفا) لەبیر بكەین كە كاریگەری زۆر گەورەی هەبووە لە نمایش كردنی جۆری ئەو شانۆگەریانانەی كە لەو شارە پێشكەش كراوە بۆنموونە ئەگەر ئاماژە بەناوی هەندێ لەو شانۆگەریانە بكەین كە هەموویان نمایشی مەرگەساتی بوون گوزارشتیان لە ڕەسەنایەتی واقعی ژیانی كۆمەڵگای كوردی بەشێوەیەكی گشتی دەكرد..وەكو ئۆپەرێتی (داستانی شۆرش) لە 7-4-1979 نمایش كراوە ، شانۆگەری (خۆراگرتن تاسەركەوتن) 17-7-1979 ،شانۆگەری( نهێنی پیشە) 28-29-8-1982 شانۆگەری (بانێكەو دووهەوا) 3-5-1983 ، شانۆگەری (شاری ئەوین) لە 25-7-1986 لە هۆڵی پاشای گەورە نمایش كرا وە لە سۆرانیش نمایشكرا.شانۆگەری (ئەو پیاوەی مەرگ لێی ئەسڵەمێتەوە) لە رواندز ،سۆران،دهۆك، هەولێر لە 27-3-1988 نمایشكرا . شانۆگەری (مەرگی بەختەوەری) لە 25-26-8-1991 لەرواندز و سۆران نمایش كرا….چەندین شانۆگەری تر كە لێرەدا دەرفەتی ئەوە نییە ئاماژە بەهەموویان بدەن ئەگەر بەگشتی سەیر ناونیشانی تێكستی ئەو شانۆگەریانە بدەین كەو لەو ماوەیەدا نمایش كراون ئەوەمان بۆ دەردەكەوێت كە ئەگەر كەسێك نمایششەكانیشی نەبینیبێت ئەوا لە مانشێتی شانۆگەرییەكان لە ناوی نووسەری تێكستەكان بۆی دەردەكەوێت كە سەرجەم شانۆگەرییەكان شانۆی ڕەسەن و شانۆی جاد بوو،گوزارشتیان لە چەمكی كێشەو گرفتی نەتەوەی كورد كردووە.
لە بواری هونەری شێوەكاریش دا هەمیشە هونەرمەندانی شێوەكاری ئەم شارە وەكو (سەلام نەورۆز ، خودالێی خۆش بێت رزگار فەقی عوڵا ، تەیب موعتەسەم ، ئەمیر حمەدەمین ، بێرۆ رواندزی …هتد) سروشتی شارەكەیان لە تابلۆیەكانیان رەنگی داوەتەوە چەندین پیشانگای هاوبەش و تایبەتی كرانەتەوە بەجۆرێك سەرجەم پیشانگاكان گوزارشتیان لە دۆلأ وشاخ وچیا و تاڤگەكان كردوە ئەمەش بەمانای ئەوە دێت كە ئەم هونەرمەندانە كارەیان لەسەر هونەری ڕەسەنی كوردی كردوە…بێگومان ئەمە بەمانای ئەوە نایات كە هونەرمەندانی شێوەكاری شار قوتابخانە شێوەكاری تری فەرامۆش كردبێت وەكو سوریالیستی و ئنتباعی و رۆمانسی وئەبستراك ودادایی… چونكە بەشێوەك لە شێوەكانی لە رێگەی تابلۆكانیان دا لە پیشانگان تابلۆی لەو شێوازە قوتابخانانەش نمایش كراوەن.. لەلایەكی تر ئەگەر سەیری پیشانگای ساڵانەی چالاكی قوتابخانەكانی شاریش بكەین درك بەوە دەكەین كە قوتابیان زۆربەیان لە نیگارەكانیان دا وێنەی خەرەند و بێخاڵ و جوندیان كێو و دۆڵەكان بەدی دەكرێن .
هونەری گۆرانی موزیكیش كاریگەری گەورەی خۆی هەبووە لە پێشكەش كردن وپاراستنی هونەری رەسەنی كوردی لەناوچەی رواندز بەجۆرێك زۆرێك لە لاوك بێژان و حەیران بێژان لە نێو لاوك وحەیرانەكانیادا باسیان لە خەبات و خۆراگری وچیاو دۆڵ وتاڤگەی شاری رواندزیان دەكرد ، باس لە كیژۆڵە جوانەكانی شار دەكەن وەكو هونەرمەندان (محەمەد عارف جزیری و ڕەسول بێزار گەردی و حەسەن سیساوەیی و وەلی دۆسكی ..) جگەلەوەش چەندین بۆنەو داب و نەریتی كوردەواری ئەگەرچی لە ئێستادا كەم بۆتەوە بەڵام بەشێوەك لە شێوەكان ناوبەناو ئەنجام دەردێت وەكو شایی ڕەشبەڵەك ساوار كوتان و دەروێنەوە ..بێگومان لە كاتی بەرێوەچوونی بۆنەو ئەم داب و نەریتانە هەریەكەو گۆرانی و سروەتی تایبەتی بەخۆی لەگەڵیان ئەنجام دەدرێت.
كاتێ باس لە گۆرانی و موزیكی شاری راواندزیش دەكەین ناكرێت رۆڵی تیپی مۆسیقای پاشای گەورە لەبیربكرێت ئەم تیپە لەسەردەستی هونەرمەند مامۆستا زرار محمەد مستەفا لە لە 1-7-1977 دامەزرا چەندین شاكاری نایابیان پێشكەش كردوە بەجۆرێك لەرێگەی ئەم تیپەوە چەندین گۆرانی فۆلكلۆری ڕەسەنی كوردیان لە فەوتاند رزگار كردوە ئەم تیپەخاوە نی فۆرم ستایلێكی تایبەتی بەخۆی هەیە هەركاتی گوێ لە بەرهەمێكی ئەم تپیە دەگرین دەزانین كە ئەمە تیپی موزیكی پاشای گەورەیە.. ئەم تیپە بەرهەمەكانی تایبەت نەبووە تەنیا بە گۆرانیبژانی شاری رواندز بەڵكو لەسەر ئاستی كوردستانی گەورە كاری كردوە چەندین گۆرانیبێژی توانیویانە گۆرانییەكانان لەرێگەی ئەم تیپە بڵاوبكەنەوە بەجۆرێك هەندێ لە گۆرانیەكان دەنگدانەوەیەكی زۆری لێكەوتووە وەكو گۆرانی( كۆچەرێ) كە بەدەنگی هونەرمەند وەلی دۆسكی بڵاو كراوە گۆرانییەكی فۆلكۆری بوو، دوایی چەندین گۆرانیبێژ گۆرانییەكەیان(كۆچەرێ)، دووبارە كردوە وەكو هونەرمەندی كۆچكردوو (تەحسین تەها) ،هەروەها گۆرانی (رواندز ) ، ئەویش بەدەنگی هونەرمەند وەلی دۆسكی تۆمار كرا كە ئێستا بۆتە سمبولی شاری رواندز لەكاتی نمایشكردنی دیمەنە سروشتەكانی ئەو وەكو لۆگۆی شاری ئەو گۆرانییەكەش لەگەڵیدا پەخش دەكرێت . هەروەها گۆرانی (مەندانێ) كەلەلایەن هونەرمەند (ئەحمەد محەمەد شەریف ) تۆمار كرا ئەویش لە كاتی خۆی ناوبانگێكی زۆری دەركرد تائەو رادەییەی گۆرانیبێژەكە لە ناو خەڵك دا بە ناوی (ئەحمەد مەندانە )،ناسرا،گۆرانییەكە باس لە شۆخ و شەنگی كیژۆلەیەكی كوردستان دەكات بە ناوی (مەندانە) هەرچەندە ئەم گۆرانیبێژە چەندین گۆرانی تری هەر لەو تیپە بڵاوكردە بەڵام زیاتری بە گۆرانی (مەندانە) لەناو جەماوەر ناسرا.
یەكێك لە سیفەتەكانی تیپی موزیكی پاشای گەورە ئەوبووە كە بەرهەمەكانی تایبەت نەبوو تەنیا بە گۆرانی بێژانی شارە كە یان ناوچەكە بەڵكو خزمەتی چەندین گۆرانی بێژ تری لە شارەكانی تری كوردستان بگرە لە پارچەكانی تری كوردستان كردوە بەجۆرێك زۆرێك لە گۆرانی بێژان لە رێگەی ئەم تیپەوە ناسران بەڵی ئەم تیپە لەبواری سردووی شۆرشگێریشدا لە سەردەمی رژێمی بەعسی گۆڕبەگۆڕدا چەندین سرودی شۆرگێری بەنهێنی بۆ هونەرمەندانی رۆژهەڵات تۆمار كردوە،تا ئەو رادەییەی لەسەردەمی خەباتی شاخ دا لە زۆربەی رادیۆییەكانی حزبەكانی ئەو كات پەخش دەكران سروودەكانیش لە ستۆدیۆی كۆمەڵەی هونەرەجوانەكانی رواندز تۆمار دەكران كە بارەگاكەی چەندی مەترێك لە دائیرەی ئەمەن ورێكخراوی حزبی بەعس نزیك بوو.. تۆمارەكردنەكەش لەسەردەستی هونەرمەند و رابەری هونەر مامۆستا (زرار محمەد مستەفا) تۆمار دەكران لەبەر بوونی مەترسی لەسەر ژیانیان وئاشكرا نەبوونیان سروودەكان زیاتر درانگانی شەو تۆمار دەكران .
هەر بۆ مێژووش لە دوای راپەرینی گەلی كوردستان لە بەهاری 1991 تیپی موزیكی پاشای گەورە یەكەم تیپ بوو ئاهەنگی جەماوەری وكۆنسێرتی بە ئامادەبوونی زۆرێك لە سەركردەكانی كورد و جەماوەرێكی زۆر لەدوای كۆچ ڕەوەكەی گەلی كوردستان لە شارەكانی رواندز ،سۆران ، شەقڵاوە، رانیە ،چۆمان..) سازكرد بە شداری هونەرمەندان (ناسڕی رەزازی ،شوان پەرەوە ، شیرین پەروەر).
لە كۆتاییدا پێم باشە ئاماژە بەو گۆرانیبێژان بدەین كە لەم تیپەدا بەرهەمەكانی خۆیان پێشكەش كردوە (وەلی دۆسكی ،ناسڕی رەزازی، شوان پەروەر، نەجمەدینی غوڵامی،خدر بێجانی ،سلێمان ئەحمەد، ئەبووبەكر لەگزی ، كاڵێ، شیرین پەروەر،فاتیمە، جەلال ئاوارە، هاوتائەسعەد،سەلام سامان عەلی موردی، سامان عەلی مورادی ..).

ن- كامەران حاجی ئەلیاس

منداڵ لە رووی یاسایی و تەندروستیەوە وا پێناسەكراوە كە: مرۆڤێكە كە تەمەنی لە خوار 18 ساڵیەوەیە، ماف و بەرپرسیارەتی جیاوازە لە گەورە، بە تایبەتی لە بوارەكانی تەندروستی و تاوانكاریدا.
لەبەر ئەوەی منداڵ پێنەگەیشتووە لە رووی جەستەیی و هزریەوە بۆیە پێویستی بە رێوشوێنی تایبەتی پاراستن و جاودێری هەیە.
هەربۆیە نەتەوەیەكگرتووەكان جاڕنامەی مافەكانی منداڵی راگەیاند لە ساڵی 1989 بە مەبەستی پاراستنی مندالآن، لەم جاڕنامەیەدا كۆمەڵێك بەندی زۆر گرنگ هەیە لەم وتارەدا لە سەر تیشكی ئەو بەندانە هەڵسەنگاندنێك بۆ بارودۆخی مندالآن دەكەین لە كوردستانی عێراق.
1.جیاكاری نەكردن: دەبێت مندالآن هەموو مافەكانیان بۆ دابین بكرێت بە بێ لە بەرچاوگرتنی جیاوازی رەگەز و رەنگ و زمان و ئایین و بۆچوونی سیاسی یان جیاوازی چینایەتی.
جیاكاریەكی گەورەكە هەیە لە كوردستانی عێراق لە نێوان منداڵی دەوڵەمەند ە هەژار لە نێوان مندالآنی شار و لادی لە ڕووی دابینكردنی پێویستیەكانی ئاو كارەبا و خوێندن و تەندروستی و رێگاوبان و زۆر بواری تر، ئەم جیاكاریە كاریگەری گەورە دەكاتە سەر هەموو بوارێكی منداڵ بە تایبەتی دەروونی منداڵ.

2. بەرژەوەندی مندالآن: دەبێت لە هەموو بوارەكاندا رچاوی سەرەكی بەرژەوەندی مندالآن بكرێت.
   لە كوردستان لە هەموو بوارەكاندا بەرژەوەندی گەورەكان دەخرێتە پێش بەرژەوەندی مندالآنەوە. هەمیشە ئەوە گەورەكانن بڕیار بە دەستن، بە هیچ شێوەیەك پرس بە منداڵ ناكرێت تەنانەت لەو بوارانەش كە تایبەتە بە منداڵەكە بەتایبەتی لە بوارەكانی جیابوونەوەی هاوسەران منداڵ ناچار دەكرێت لای یەكیك لە دایك و باوك بمێنێتەوە بە بێ ئەوەی پرس بە منداڵ كرابێت، هەروەها لە كاتی دابەشكردنی میرات بە هێچ شێوەیەك كەس بیر لە بەرژەوەندی منداڵ ناكاتەوە بەڵكو گەورەكان بەرژەوەندی خۆیان دابین دەكەن و منداڵ پشتگوێ دەخەن ، زۆر جار تەنانەت بێ بەش دەكرێت لەم مافەیان یان هەوڵی بێبەشكردنی دەدرێت.
3. مافی ژیان و مانەوە گەشەكردن: هەموو منداڵێك مافی سروشتی ژیانی هەیە و لە سەر دەوڵەتە تا ئەوپەڕی توانای مانەوە و گەشەكردنی منداڵ مسۆگەر بكات.
   لە كوردستان بە هوی كێشە و شەڕ و ململانێی نێوان پارتە سیاسیەكان و بوونی هیزی عەشیرەت و شەر و ململانێ نێو خۆیان زۆربەی جار منداڵان بوونەتە قوربانی، هەوەها بە هوی خراپی رێكاو بان و سیستەمی هاتووچۆوە منداڵ دەبێت بە قوربانی و ژیانی لە دەست دەدات، كەم نین ئەو چیرۆكە تراژیدیایانەی كە زۆر جار منداڵان ژیانیان لە دەست دەدەن بە هووی كێشە و گرفتی نێوان گەورەكانەوە.
4. چاودێری دایك و باوك: منداڵ مافی ئەوەی هەیە دایك و باوكی بناسێت و چاودێری بكرێت و پەیوەندی لە گەڵیان هەبێت تەنانەت ئەگەر ئەو دایك و باوكە جیاش بووبێتنەوە.
   مندالآن لە كوردستانی عێراق زۆر جار رووی داوە بە هووی جیابوونەوەی دایك و باوكەوە منداڵ بێبەش دەكرێت لە بینینی دایك یان باوك بۆ چەندین ساڵ ئەم منداڵە حەسەرتی بینینی دایك یان باوكی هەیە، بێەبشكردنی منداڵ لە بینینی دایك یان باوك منداڵ تووشی دەیان گرفتی دەروونی و خەمۆكی و پەنابردن بۆ كاری نەشییاو دەبات.
5. پاراستن: دەبێت منداڵ بپارێزرێت لە هەموو جۆرەكانی توندوتیژی و پشتگویخستن و ئازاردان و دەستدرێژی سیكسی.
   لە زۆربەی خێزانەكاندا لە كوردستانی عێراق هەتا ئێستایش لێدان و سوكایەتی و شكاندنەوەی منداڵ بوونی هەیە، لە زۆربەی قوتابخانەكان یان لێدان یان سوكایەتی و شكاندنەوەی منداڵ بوونی هەیە، منداڵ پشتگوێ دەخرێت لە لایەن خێزان و قوتابخانەوە ،گرنگی بە بۆچوون و قسەكانی نادرێت.
   هەروەها دەستدرێژی كردنە سەر منداڵ هەیە بە تایبەتی لە ناو خێزاندا لە لایەن كەسانی نزیكی خێزان وەك باوك برا مام و خاڵ ئامۆزا و پورزا و خاڵۆزا و خزمەكانی منداڵەوە، یان لە قوتابخانە و گەڕەكاكاندا، بەلآم لەبەر ئەوەی منداڵا هوشیاریان نیە بەم كارە و لە ترسی دایك و باوك و ئابڕوونەچوونیان بە نهێنی ئازاری ئەم كارە قێزەوەنانە دەچێژن و توشی دەیان گرفتی دەروونی دەبن.
6. پەروەردە: منداڵ مافی دابینكردنی خوێندن و پەروەردە و گەشەدان بە توانا و بەهەركانی هەیە.
   مندالآنی كوردستانی عێراق لە خراپترین ئاستی خوێندندان، قوتابخانە حكومیەكان لە هەموو روویەكەوە خراپە چ لە رووی خراپی بینا و كەرەستەكانی قوتابخانەوە بگرە تا دەگات بە داخستنی دەرگای قوتابخانەكان بۆ ماوەیكی زۆر بە هوی بایكۆتی مامۆستایانەو، یان خراپی وانەكانی خۆێندن بەراوورد بە ولآتانی پێشكەوتووی جیهان.
7. تەندروستی: مندالآن مافی ئەوەیان هەیە كە بەرزترین ئاستی تەندروسیتیان پێشكەش بكرێت.
   ئاستی پێشكەشكردنی تەندروستی بە منداڵان لە نەخۆشخانەحكومیەكاندا لە كوردستانی عێراق لە خراپترین ئاستدایە، دكتۆرەكان زۆر بە خراپی ئەركەكانیان جێەبەجێ دەكەن و نەك هەر ئەوە بەڵكو لە رێگای نەخۆشخانە حكومیەكانەوە هەوڵ دەدەن نەخۆشەكان ئاراستە بكەن بۆ نورینگە تایبەتەكانی خۆیان لە دەرەوەی نەخۆشخانە، نەبوونی داودەرمان و پێویستیەكانی تری تەندروستی لە نەخۆشخانەكان گرفتی گەورەی دروستكردووە بۆ مندالآن .
   لە كۆتایدا قسە زۆرە بكرێت سەبارەت بە خراپی بارودۆخی مندالآن لە كوردستان بەلآم ئەوەی گرنگە چارەسەر چیە ؟
   دەبێت سیستەمی حوكمڕانی لە كوردستانی عێراق گۆرانكاری گەورە بكات بۆ دابینكردن و بەرگریكردن لە مافی مندلآن،هەروەها لە بەر رۆشنای جاڕنامەی مافەكانی مندالآن هەوڵ بدات گرفتەكانی مندالآن چارەسەر بكات و یاسای تایبەتی بۆ دەر بكات و كۆمەڵێك رێوشوێنی خێرا بگرێتەبەر بە مەبەستی باشتركردنی بارودۆخی مندالآن، دەبێت بە زووترین كات دەست بكات بە بڵاوكردنەوەی هوشیاری لە نێوان مندلآن و خێزان و قوتابخانەكاندا سەبارەت بە مافەكانی مندالآن یاسای توند دەربكات دژ بەو كەسانەی كە ستەم لە مندالآن دەكەن.

نووسینی: رەهێن یاسین حەمەدئەمین

28/08/2024

بڕوانامەی دکـتۆرای فەخـری (دکتۆرای شانازی ـ دکتۆرای رێـزلـێنان)، بـڕوانەمەیەکی بەخـشراوی ئەمـڕۆ نـییە، بەڵکـو مێـژووی بەخـشینی بۆ چەنـدین ساڵ، بەر لە ئەمـڕۆ دەگەڕێـتەوە. زانکـۆی (هـارڤـارد) ی ئەمـریکی مێـژوویەکی دوور و درێـژی هـەیە لە پـێـدانی بـڕوانـامەی دکـتۆرای فەخـریـدا. لە ساڵی (١٧٥٣) دا، بـڕوانـامەی ماسـتەری فـەخـری لـە وێـژەدا بەخـشی بە نـووسـەر (بـنـیامـین فـرانکـلیـن). لـەو ساڵە بـەدواوە زانکـۆی هـارڤـارد، بـێـشوومار بـڕوانامەی دکـتۆرای فـەخری بەخـشیوە بەو کەسانەی کە کارەکانیان سـنووری ئەکـادیـمـییان تـێـپەڕانـدوون. چەنـدیـن بـڕوانـامـەی دکـتۆرای فـەخرییان بەخـشی بە سەرکردەکان و بە کەسایەتـییە ناودارە جیهـانییەکان. بۆ نموونە پێـدانی دکتۆرای فـەخـری بە (نـێـلسۆن مانـدێـلا) لە ساڵی (١٩٩٨) دا. خاتـوو (هـێـلین کیلەر) یش، کە خاوەنی پێداویـستیی تایبەت “نابـینا” بـوو، یەکەم ژن بوو، کە لە ساڵی (١٩٥٥) دا، زانکـۆی هـارڤـارد بـڕوانـامەی فـەخـریی لە فـەلـسەفـەدا پـێـبەخـشی.
زانکـۆی (بـێـل) لە ئەمـریکا، یەکەم زانکـۆ بـوو کە لە ساڵی (١٨٦١) دا، بـڕوانەمەی دکـتۆرای فـەخـری بەخـشی.
پێناسەی دکتۆرای فەخـری، بریییە لە بـڕوانامەیەکی ئەکادیمی. بەبێ پـێشکەشکـردنی دیـزەرتەیـشن (تـێـز) یان لێکـۆڵـینەوە، وەک بە فـەرمی دەربـڕینی سوپـاسگـوزاری و پـێزانین و رێـزلـێنان، یان دانـپێـدانان لەلایەن زانکۆکانەوە. لە ئاهـەنگـێکی شایستەدا دەبەخـشرێـت، بەو کەسـانە یان بە گـرووپ یان بـەو ێـکخـراوانـەی، کە لە بـوارەکانی زانـستی، ویـژەیی، مـرۆیی، نیـشـتـمانی، کـۆمەڵایەتی، پەروەردەیی، سیاسی، وێـژەی منـداڵان، وەرزش، مافـەکانی مـرۆڤ، ئاشـتی، دادپـەروەری، ژیـنگەیی، خـێرخـوازی، … هـتد. کە دەستکەوتی کـوالـیتی بەرز و ناوازەیـان بەدەستهـێـناون. تەنـانەت ئەگەر وەرگـرەکانی دکـتۆرای فەخـری، پـێـشینەی ئەکـادیـمیشیان نەبـێـت. بـۆ جیـاکـردنەوەی دکتۆرای فەخـری لە دکتۆرای ئاسایی، پیـتەکانی (ئـێچ. سی) کە کورتکراوەی هەردوو وشـەی (هـۆنـۆریـس کـاوکـا)ی لاتـیـنـیـیە، دادەنـرێـت. کـەسـێک دەتـوانـێـت زیاتـر لە بـڕوانـامەیەکی دکتۆرای فەخری وەربگـرێـت. زانکۆکان بۆشـیان هەیە، گەر بیانەوێت بە هـۆکـارێـکەوە، بـڕوانـامەی دکـتۆرای فـەخـری لـە وەرگـران وەربـگـرنـەوە. وەکـو زانکـۆی خەرتـووم لە (مـوعـەمـەر قـەزافـی) یان وەرگرتەوە، زانکـۆی قـاهـیرەش لە (سـۆزان مـوبـارەک) یان وەرگـرتـەوە.
کانـدیـدکـراو بـۆ وەرگـرتنی بـڕوانـامەی دکـتۆرای فەخـری، دەبێـت کەسـایەتـییەکی ناسـراو و رێـزداربێـت. دەسـتکەوتەکـانی لـە بـوارەکەیـدا، جیـاواز و نمـوونـەیی و نـاوازەبـن. کـاریگەریی ئەرێـنـیان لەسـەر کـۆمەڵـگاکەی هـەبێـت.
بـڕوانامەی دکـتۆرای فەخـری زۆر گـرنگە، لە ناسانـدن و رێـزلـێـنان لەو کەسانەی
کە بەشـدارییـەکی ناوازەیـان لە کـۆمـەڵگادا کـردوون. دەبێتە هـۆی بەرزبـوونەوەی متمانەبەخۆبوون و ئیلهابەخش و هاندانیان، بۆ درێژەدان لە تێپەڕینی سنوورەکان و
بـۆ داهـێـنان و بۆ دروستکـردنی جـیاوازی و گەیـشـتن بە بەرزتـریـن ئاستی نایـاب. کاتـێک کە کەسایەتییە بـاڵاکان، کە ئەم شانـازییەیان پێـدەبەخـشرێـت. زیاتر هـەست
بە گـرنگی رۆڵـیان و بە بەرپـرسیارێـتی ئەستۆیـان دەکـەن.
بێگومان هەموو کەسێک شایەنی ئەم نازناوە نیـیە. بۆ نموونە، دکـتۆرا فەخرییەکەی گـۆڕبەگـۆڕ (عـودەی سـەدام حـوسێن) کە دکـتۆرای فـەخـری نییە، بەڵکـو دکـتۆرای شەرمـەزاری و رسـواییە بۆ وەرگـر و بۆ ئەو زانکـۆیەی ئەم نازناوەیان پـێبەخشی.
لە زانکـۆکانی کوردستان، وا بـزانـم کە زانکـۆی سـەلاحەدیـن بوو، دەستپێشخەرییان کـرد و بـۆ یەکـەم جـار بـڕوانـامەی دکـتۆرای فـەخـرییـان بەخـشی. پـێـمخۆشـە لـێردا نـاوی بەشـێک لە وەرگـرەکـانی بـڕوانـامەی دکـتۆرای فـەخـری بهـێـنـم، کـە لەلایـەن زانکـۆکـانی کوردسـتان و وڵاتـانـەو پـێـیانـبـەخـشـراوە.
زانکـۆی سـەلاحـەدیـن چـوار بـڕوانـامەی فەخـرییان بـەم کەسایەتییانە بەخـشیـوە:
١ـ لە ساڵی (٢٠١٤) دا، دکـتۆرای فـەخـریـیان بە دکـتۆر (ئـیـسماعـیل بـێـشکـچی)ی تـورک بەخـشی. کە دۆسـتـێکی ناسـراوی گـەلی کوردمـانە.
٢ـ لە ساڵی (٢٠١٥) دا، دکـتۆری فەخـرییان بە زانـا (د. مسـتەفـا زەڵـمی) بەخـشی.
٣ـ لە ساڵی (٢٠١٩) دا، دکـتۆرای فەخـرییان بە پـرۆفـیـسۆر (د. کـۆچـەر بـیرکـار) بەخـشی. دکـتۆر کـۆچـەر چەنـدین خـەڵاتی بـاڵای نێـودەوڵەتی وەرگـرتـووە.
٤ـ لە ساڵی (٢٠٢٢) دا، دکتۆرای فەخرییان بە پرۆفـیسۆر (د. فـریاد فـازل عـومەر)
بەخـشی. کە پـسـپۆرێکی بەنـاوبـانگی کوردە لە بـواری زمـان و وێـژەی کوردیـدا.
زانکـۆی سـلـێـمانی، بـڕوانامەی دکـتۆرای فەخـری، بـەم کەسـایەتـییانە بەخـشیوە:
١ـ لە ساڵی (٢٠١٩) دا، دکـتۆرای فـەخـری، بەخـشی بە هـونەرمـەنـدی ناسراومان (مەزهـەری خالـقی) لە پای خـزمەتکردنی لە بـواری هـونەر و کەلەپـووری کوردی.
٢ـ لە ساڵی (٢٠٢٣) دا، بـڕوانـامـەی دکـتۆرای فـەخـری بـەخـشی بـە عـەمـیدی مافـپەروەر (سـالار عـەبـدوڵڵا) لە سـلـێـمانی.
٣ـ لە ساڵی (٢٠٢٤) دا، بـڕوانـامـەی دکـتۆرای فـەخـری بەخـشی بـە عـەمـیـد
(ئـاسۆ حەسـەن ئەحـمەد).
٤ـ لە ساڵی (٢٠٢٥) دا، زانکۆی ئەمریکی لە سلێمانی، بڕونامەی دکتۆرای فەخری بەخـشی بە (دەیـڤـد پـێـتریـۆس) سەرۆکی پـێـشووی دەزگـای هـەواڵگـری ئەمـریکا.
زانکـۆی کـۆیە، بـڕوانـامـەی دکـتۆرای فـەخـرییـان بەخـشی بـەم کەسـایەتـیـیانە:

١ـ لە ساڵی (٢٠١٥) دا، بـڕوانامەی دکـتۆرای فەخـری لە یاسادا، بەخـشی سەرۆک کـۆمـاری عـێراق (مـام جـەلال ـ جـەلال حـیسامەدیـن تـاڵەبـانی).
٢ـ لە ساڵی (٢٠٢١) دا بڕوانامەی دکتۆرای فەخری بەخشی بە (عـومەر شێخ موس).
زانکۆی کوردستان لە هەولـێر، بـڕوانامەی دکـتۆرای فەخـری بەخـشی بە نووسـەر و هـونەرمەندی ناسراوی کوردمان (خەسرەو جاف). لە پای خزمەتی لە هونەر و ێژەدا.
زانکۆی سۆران بڕوانامەی دکتۆرای فەخری بەخشی بە مامۆستای کۆچکردوو (تالیب عـەبـدولسەمەد) کە خوێـندکاری دکتۆرا بوو لە زانکۆی سۆران. درا بە خانەوادەکەی.
ئەو کەسایەتییە کوردە ئەکادیمییانەش کە لە زانکـۆکانی وڵاتانی دەرەوەدا، بڕوانامەی دکـتۆرای فـەخـرییـان وەرگـرتـوون زۆرن. ئـەو نـاوانەی کە بەرچـاوم کـەوتـوون:
١ـ دکـتۆر (دیاری ساڵح محەمەد شوانی) کە لە ناوەنـدی وێـژە و راگەیانـدن بە دکتۆر (خەڵات شـوانی) بەنـاوبانگە. شاعـیر و نووسەر و رۆژنـامەنـووس و راگەیانـدکار و چالاکـوانی بـواری مافـەکانی مـرۆڤ و باڵـێوزی ئاشـتی و سەرۆکی یەکـێـتی جیهـانی مافـەکـانی مـرۆڤە لە هـەرێـمی کوردسـتان. یەکـەم ژنـی کـوردە، کە (٣) بـڕوانـامەی دکتۆرای فەخـری، لەلایەن زانکـۆی ئیلـیزابێـت لە بەریتانیا و رێکخراو و دامەزراوە نێـودەوڵـەتـییەکان پـێیان بەخـشیوە، بە دەیـان بـڕوانـامەی بـاڵا و خـەڵاتی تایـبەتی و قەڵغـانیان پێبەخـشیوە و لە دەیان چالاکی و کۆنگـرەی نێودەوڵەتیدا بە زۆری بە جلی کوردییەوە بەشـداری کـردووە. دکتۆر خەڵات شـوانی بە زمـانی عـەرەبی دەنووسێت.
٢ـ لە ساڵی (٢٠٢٢) دا، زانکۆی (ئەلـبێرتا) لە کەنەدا، دکـتۆرای فـەخـری لە یاسادا، بەخـشـیـیە هـۆنـراوەنـووسی ناسـراوی کوردمـان (جـەلال بـەرزنـجی).
٣ـ دکـتۆر ئـالان یاسـین بـڵـباس ـ لـە زانکـۆی هـاڤـانـای نێـودەوڵـەتی ـ لـە بـواری چـارەسـەی خـۆراک و رجـێـم. بـڕوانـامەی دکـتۆرای فەخـرییان پـێبەخـشی.
٤ـ وڵاتی میـسر، دکـتۆرای فەخـری بەخـشییە فـەلکـناسی کـورد (رێـبەر رۆسـتەم).
٥ـ یەکـێـتی رۆژهـەڵاتی نـاوەڕاسـت لە میـسر، بـڕوانـامەی دکـتۆرای فـەخـری، بە هـۆنـراوەنـووس و رۆژنـامەنـووسی کورد (عـەدنـان رەشـید رێـکانی) بەخـشی.
٦ـ رێکخراوی مافەکانی مرۆڤ لە ئەمریکا، بـڕوانامەی دکتۆرای فەخریان بەخـشی
بە خاتـوو (شـیاو جـەبـار فـەتـاح) ئـاشـتـیخـواز و داکـۆکـیەر لـە مافـەکـانی مـرۆڤ.
٧ـ دەروونناسی ئەکادیـمی نێـودەوڵەتی (عـوسـمان عـەبـدوڵڵا) بـڕوانامەی دکـتۆرای فەخـری وەرگـرت.
٨ـ لە ساڵی (٢٠٢٢) دا، پاکـستان بـڕوانـامەی دکـتۆرای فـەخـری لە چـارەسـەری پـزیـشکی بەخـشیـیە (مـەلا عـەلی کـەڵـەک).
٩ـ وەزاراتی رۆشنبیریی ئێران، لە ساڵی (٢٠٢٢) دا، بـڕوانـامەی دکتۆرای فەخـری بەخشی، بە هـونەرمەنـدی میللی و فـۆلکلۆری، حەیرانبێژی کورد (مام خدر قادری ـ خـدر بلـوێـر). یەکـەمین هـونەرمەنـدی کوردە، کە بـڕوانـامەی دکـتۆرای فەخـری لە رۆژهـەڵاتی کوردستان وەرگـرتـووبـێـت.
١٠ـ بـێگـومان کەسایەتی کوردی کـەش هـەن، کە لەلایـەن زانکـۆکان و رێکخـراوە نێـودەوڵـەتیـیەکانەوە، بـڕوانـامەی دکـتۆرای فـەخـرییان پـێـبەخـشـیون.
ئەوەی ئێمە مەبەستمانە، بەخشینی دکتۆرای فەخرییە بە نووسەرانی بوارەکانی وێـژەی منـداڵان. کە تا ئـێـستا چەنـد نووسـەرێک وەریـان گـرتـوون. وەک: زانکـۆی باشـووری ئـوسـترالیا، بـڕوانامەی دکـتۆرای فەخـری بە نووسـەری وێـژەی منـداڵان (کولـین تیـل) بەخـشی. زانکۆی هـێلسەنگی لە فـیـنلەنـدا، لە ساڵی (٢٠٢٥) دا، بـڕوانامەی دکتۆرای فەخـریی بەخـشی بە نووسـەری پەرتـووکی منـداڵان و شانـۆنـووس و سیـناریـۆنـووس، خاتـوو (تـیـنا نـوبـو لا) کە تا ئـێـستا زیـاتـر لە (٩٠) رۆمـان و چـیرۆکی وێـنەداری بۆ منـداڵان نـووسـیون و چـاپـیانی کـردوون و بـڵاویـانی کـردوونـەتـەوە. پەرتـووکەکـانی بابـەت نـاوازەن لە وێـژەی منـداڵانـدا.
دێینە سەر مەبەستی سەرەکـییمان لەم نووسینەمان. ئایا نووسەرانێکی وێژەی منداڵانی کـورد، شایەنی بەخـشینی بـڕوانـامەی دکـتۆرای فەخـری نـین؟ بـۆ تا ئێـستا زانکـۆکانی کوردستان، دکتۆرای فەخـرییان بە هـیچ نووسەرێکی بـواری وێـژەی منـداڵان نەداون؟
من دوو نامەم بۆ زانکـۆی کـۆیە و زانکـۆی سلـێمانی نووسی و پـێـشنیارم بـۆیـان کرد کە بـڕوانامەی دکـتۆرای فەخـری، بـدەن بە هـۆنـراوەنـووس و نووسـەری هـۆنـراوە و چـیرۆک بۆ منـداڵانی کـورد، کاک (لەتـیـف هـەڵـمەت) کە کەڵەنـووسـەرێکی ناسراوە و نووسـینەکانی ناوازە و داهـێـنان لە بواری وێـژەی منـداڵانی کورد. هەموو مەرجەکانی شایـستەی بەخـشینی بـڕوانـامەی دکـتۆرای فەخـری، لە لەتـیـف هـەڵـمەت دا هـەیە. لە راستـیشـدا، لەتـیـف هـەڵـمـەت خـۆی ئاگـای لـەم داوایـەی مـن نەبـوو. پـێـم نەوتـبوو.
١ـ لە رۆژی (٢/ ئادار/ ٢٠٢٤) دا، بە هـۆی هـاوڕیی بەڕێزم پرۆفـیسۆر (د. هـاوژیـن سلـێـوە) وە، لە نووسـینێکی یەک لاپەڕەییدا، پێشنیارم بۆ سەرۆکایەتی زانکـۆی کـۆیە کردووە، کە بـڕوانامەی دکـتۆرای فـەخـری، لە وێـژەی منـداڵان ببـەخـشـن بە لەتـیـف هەڵـمەت، دکتۆر هـاوژین دەقی پێشنیارەکەمی گەیاندە بە سەرۆکایەتی زانکـۆی کـۆیە.
٢ـ لە رۆژی (٧/ ئۆکتۆبەر/ ٢٠٢٤) لە رێکەی برای بەڕێزم، دکتۆر (نەوزاد ئەحمەد) ەوە، پـێـشنیارەکەم بۆ خـودی سەرۆکی زانکۆی سلـێـمانی، دکـتۆر (کـۆسار محەمەد) نـووسی. کـە بـڕوانامەی دکـتۆرای فەخـری بـدەن بە لەتیـف هـەڵـمـەت. من پـێـمـوایە شایـستەی ئـەم خـەڵاتە و زیـاتـر لەم خـەڵاتەیە. خـوێنـەران و سـەرۆکـایـەتی هەردوو زانکـۆکـەش، لەتـیـف هـەڵـمەت بـاش دەنـاسـن و ئـاشـنای نـووسـیـنە نـاوازەکـانـین.
بەداخەوە نە زانکۆی کۆیە و نە زانکۆی سلـێمانیش، نە بە ئەرێنی و نە بە نەرێنی تا ئێـستا هـیچ وەڵامێکی پـێـشنیارەکەمیان نەداوەتەوە. ئایا لەتـیـف هـەڵـمەت بە شـایەی ئەم خەڵاتە نازانـن؟؟ رێـزگـرتن و بەخـشـیـنی دکـتۆرای فـەخـری بە لەتـیف هەڵـمەت، بە واتا رێزلێنان و بەخشینی بڕوانامەی دکتۆرای فـەخرییە، بە وێـژەی منداڵانی کورد.
نەک تەنهـا لەتـیـف هـەڵـمەت، بەڵکو چەنـدین کەسایەتی ناسـراوی تـرمـان هـەن، کە شایەنی ئەوەن کە زانکـۆکانی کوردستان بـڕوانامەی دکـتۆرای فەخـرییان پێـببەخـشن. بۆ نموونە: (ئـازاد محەمەد) جـووتیارە نموونەیی و نـاوازەکەی شاری هـەڵەبجـە، لە کوردستان. کە داهـێنانی لە بـواری بەرهەمهـێنانی میـوەهـاتی کوالـیتی باشتردا هـەیە.
رۆمانـنووسی بەناوبـانگی کورد (بەخـتیار عـەلی). هـۆنراوەنووسی بەناوبانگ دکتۆر (عـەبـدوڵڵا پەشـیۆ). سەرکردەی شـۆڕشی کوردی لە رۆژئـاوای کوردستان، ژەنەڕاڵ (مـەزڵـوم عـەبـدی) کە سـەرکـردەیەکی لاوی خـاکی و مـیژووپـاکە. سـیاسـەتـمـەداری خـۆڕاگـری کوردمـان (سـەلاحەدیـن دێـمیرتـاش). دەبـوایە پێـشتر بڕوانامەی دکتۆرای فەخـری، بـدرایە بە کەڵـە هـۆنـراوەنـووسی گەلـەکەمان (شـێـرکۆ بـێکەس) ی نەمـر.
بەداخـەوە کـە تـا ئێـستا، وەک مـن بـزانـم، هـیچ زانکـۆیـەکی کـوردستان، بـڕوانـامەی دکتۆرای فەخریان لە بوارێک لە بوارەکانـدا، بە هـیچ ژنێکی کورد نەبەخـشیون. کە بە دەیـان ژنی نـاوداری کـوردمـان هـەیە، خـزمەتـێکی نـاوازەی گەلـەکەمـانـیان کـردوون. شایەنی وەرگـرتی بـڕوانامەی دکتۆرای فەخـریـن. بـۆ نمـوونە: نووسـەر و شانـۆکار و دەرهـێـنەری شانـۆ، مامـۆسـتا (گـەزیـزە عـومـەر). تـێکـۆشەری گـەلەکەمان، خـاتـوو (لەیـلا زانـا). بـزووتـنـەوەی (ژن، ژیـان، ئـازادی).

مـن گـۆڤـاری (پەپـوولە) ی منـداڵانـیـش. کە لە ساڵی (١٩٩١) ەوە، تـا ئـێـستا بەبـێ دابـڕان دەردەچـێـت، بە شـایـەنی بەخـشـیـنی بـڕۆانـامەی دکـتۆرای فـەخـری دەزانـم.

(*) تا رادەیـەک سـوودم لە چەنـد ماڵـپەڕێکی ئـینگـلـیزی و کـوردی وەرگـرتـووە.
نەرویـج: ١٢/ نـۆڤـەمـبەر/ ٢٠٢٥