مرۆڤایەتی تا ئێستا لە پەرستنی بتدا ژیاوە، بتەکان لە ئەخلاقدا، بتەکان لە سیاسەتدا، بتەکان لە فەلسەفەدا.
بەم لێدوانە، چەکوشەکەی نیتچە مرۆڤایەتی رووبەڕوی ئاوێنەی حەقیقەتدەکاتەوە. بتەکان چیتر ئەو بەردانەنین کە لە پەرستگاکاندا لێیان دەپاڕێنەوە، بەڵکو چەمکەکانن کە لە کتێب و مێشکدا پیرۆز کراون.
لە سەرەتاکانی مێژوودا، مرۆڤ خوداوەندەکانی خۆی لە ترسەوە دروستکرد، پاشان دەیپەرستن بۆ ئەوەی ئەو ترسە لەبیر بکات. هەموو بیرۆکەیەک کە لە سەرووی گومانەوە بەرز بکرێتەوە دەبێتە خودایەکی بچووک کە چاوەڕێی پێشکەشکردنی گوێڕایەڵی دەکات. ئەخلاق، ڕاستی، عەقڵ، نەتەوە، خودا، خەڵک، یەکسانی، ئازادی ئەمانە هەموو ناوی جیاوازن بۆ هەمان پێویستی کۆن، پێویستی کڕنۆشبردن.
نیتچە بە تەنیا ئایین تێک ناشکێنێت، ئەو شێوازی بیرکردنەوەیەش تێکدەشکێنێت کە وامان لێدەکات باوەڕمان بە شتێک هەبێت زیاتر لە خۆمان.

ئەو بتانەی ئەو باسی دەکات بەردی بێدەنگ نین بەڵکو بیرۆکەیە کە لە ناخماندا هەناسە دەدەن بەبێ ئەوەی ئێمە هەستی پێبکەین. ئێمە هەموو ڕۆژێک دووبارەیان دەکەینەوە کاتێک دەڵێین: دەبێ ، پێویستە، باشە، خراپە. ئەو وشانە بتەکانی مۆدێرنەن، هۆشیاریمان پێکدەهێنن وەک پەرستگاکان هۆشیاری کۆنانیان پێکهێناوە. خوداوەندەکان لە ئاسمان دوورخرانەوە تەنها بۆ ئەوەی وەک بەها و پرەنسیپ بگەڕێنەوە. ئێمە لێرەین، بۆ چاکە دەپاڕێینەوە وەک باوباپیرانمان نوێژیان بۆ خوداوەندی خۆر دەکرد.
مرۆڤ هەرگیز ئازاد نەبووە، ئەو تەنها فەرشی نوێژەکەی بە مێزێک گۆڕی، ئینجیل بە دەستوور، پەرستگاکەی بە زانکۆ. بتەکان شێوە دەگۆڕن، نەک جەوهەر.

ئەخلاق، لای نیتچە، کۆنترین و فێڵبازترین بتە. ئەوە فێڵێکە قوربانی دایهێناوە بۆ ئەوەی لاوازی خۆی پێبشارێتەوە و بیکاتە یاسا. لە کتێبی ” رەچەڵەکی ئەخلاقی- Genealogy of Morality “، ڕوونی دەکاتەوە کە چۆن چاکە لە ژیانتاڵی بێدەسەڵاتەکانەوە سەریهەڵداوە، ئەوانەی کە ناتوانن تۆڵە بکەنەوە، ناویان ناوە لێخۆشبوون، ترسنۆکی بە میهرەبانی، ملکەچبوونیان بەستایەوە بە رەحمەتی خوداوە. لەو ساتەوە بەهاکان سەرەو ژێر بوون: چاکە بوو بە وەی کە هیچ رۆژێک نیشانەی لاوازی نەبووە، خراپە هیچ رۆژێک نیشانەی هێز نەبووە.
ئەخلاق تەرازووی ئاسمانی نییە وەک ئێمە منداڵان فێر دەکەین. ئامرازێکی سایکۆلۆژییە خەڵک دایانهێناوە بۆ خنکاندنی هەر تاکێک کە لە سەروی ئەوانەوە بیردەکاتەوە.
لە سوکراتەوە عەقڵی ڕۆژئاوا دەستی کرد بە پەرستنی ئەخلاق وەک ئەوەی خودایەکی نوێ بێت. دانایی ناونرا دەستەمۆکردنی ئارەزوو، شەهوەت یانی کەوتن، بیرکردنەوە لە دژی جەماوەر بە شێتی. بەم شێوەیە خواستی مرۆڤ بە لادابرا و ئارەزووی گوێڕایەڵی جێگەی گرتەوە. ویژدان بوو بە دەنگێکی ناوەکی کە دژی خۆی هەڵگەڕێنرایەوە. ئەخلاق چیتر قەڵغانێک نییە بۆ لاوازەکان بەڵکو زنجیرێکە لە ملی، کە تەنها لە کاتی مردندا ئازاد دەکرێت.
چەکوشەکەی نیتچە چاکە وەک ڕووناکی نابینێت، بەڵکو وەک دەمامکێک دەیبینێت کە ترسنۆکی لەسەری دەکات ئەوکاتەی بە ناوی خوداوە قسە دەکات. ڕەوشت مرۆڤ پاک ناکاتەوە، بەڵکوو ڕێگری لێدەکات لەوەی بە تەواوی مرۆڤ بێت.

سیاسەت، وەک ئەوەی نیتچە دەیبینێت، گەورەترین شانۆی بتپەرستی مۆدێرنەیە. لەوەتەی خودای کۆن مردووە، مرۆڤەکان پەلەیان کرد بۆ دروستکردنی خودای نوێ لە گۆشت و دروشمەکان. نەتەوە، خەڵک، دەوڵەت، نیشتیمان. هەموو ئەو دروشم و ناوانە بەرگی پیرۆزیان کراوەتە بەر، بەڵام لە راستیدا تەنها بتێکی کۆمەڵە بۆ قووتدانی تاکەکان و مانەوەی خۆیان لە “پشت چاکە و خراپە”وە.
چەکوشەکەی نیتچە دەنووسێت کە هەموو وڵاتێک دڕندەیەکی خوێن ساردە و کەسی خۆشناوێت بەڵکو لە دڵسۆزی هاوڵاتیانی خۆی دەخوات وەک پەرستگایەک کە لە نوێژی باوەڕداران دەخوات. ئەمە خودای زەوییە کەس نکۆڵی لێ ناکات، چونکە ئەوانەی گومانیان هەیە بە خیانەتکار ناودەبرێن. لەم جیهانەدا، فەرمانڕەوا پێویستی بە تاج نییە، قسەکردن بە ناوی گەلەوە بەسە بۆ ئەوەی فەرمان بە گوێڕایەڵی مێگەلەکە بکات. دروشمەکان ئینجیلی سەردەمی نوێن، وەک سیمبولی ڕزگاری لە گۆڕەپانەکاندا هەڵواسراون لە کاتێکدا ئازادی ڕۆژانە بە ناوی ئەوانەوە سەردەبڕدرێت. نیشتیمان پەروەر جیاوازی لەگەڵ خوداپەرست نییە، هەردووکیان مێشکیان داوە بەدەست هەستێکی هەڵە لە مانای ژیان.

نیتچە سیاسەتمەدار وەک قەشەی مۆدرن دەبینێت، دەوڵەتیش تەنها درێژکراوەی رۆڵی کڵێسایە بە هۆکارێکی تر بەردەوام دەبێت. پیاوانی ئاینی روو لە ئاسمان قسەیان دەکرد، سیاسەتمەدارەکانی ئەمڕۆ روولە زەوی قسە دەکەن، هەردوو دەنگەکە مرۆڤ بێدەنگ دەکەن بە ناوی حەقیقەتی رەهاوە.

فەلسەفە وەک ئەوەی نیتچە دەیبینێت شاراوەترین پەرستگایە لە نێو مەزارگەی بتەکان. فەیلەسوفەکان لە ئەفلاتونەوە خودایان نەدەپەرست، بەڵکو بیرۆکەکەیان دەپەرست. قوربانگاکەیان بە چەمک و ڕێوڕەسم بە میتۆد و ئیمانیان بە عەقڵ گۆڕی. بەڵام لە ناوەرۆکدا وەک قەشە مانەوە و لە ترسی ئاژاوە و پیرۆزی سیستەم.
نیتچە گاڵتە بە ئەفڵاتوون دەکات کە جیهانی نموونەیی بەرز دەکاتەوە بۆ سەرووی ڕاستی، وە ڕاستی لە بەهەشت دادەنێت، لەکاتێکدا مرۆڤ لە قوڕدا چەقیوە. ئەم دابەشکردنە گەورەترین درۆی لە مێژووی بیرکردنەوەدا هێنایە بوون: کە عەقڵ لە جەستە پاکترە، بیرکردنەوە لە ژیان پیرۆزترە. پاشان هێگڵ هات و مێژووی کرد بە خودایەکی دوو قاچ، ڕۆحی ڕەهای کردە بتێکی نوێ و عەقڵی کردە یاسایەکی گەردوونی بێ هەڵە. بەم شێوەیە فەلسەفە خوداوەندەکانی بە ڕەها و قەدەری بە دیالێکتیکی گۆڕیەوە و بەردەوام برەویاندا بە بنەماکانی پەرستن لە جیاتی ئەزمونگەری.

نیتچە هەموویانی وەک هەڵاتوویەک لە ڕاستی دەبینی، ترسیان لە جوانی دڕندانەی ژیان وەک خۆی هەیە. ئەوان دەیانویست ئەقڵ وەک عەرش بێت، بەڵام لایەنە ئینسانێکەیان لێداماڵی. چەکوشەکەی لە دژی هەموویانی نووسی بۆ گەڕانەوەی فەلسەفە بۆ سەر زەوی، بۆ جەستە، خوێن، ئارەق، غەریزەکان. کاتێک بیرکردنەوە لە سۆز جیا دەبێتەوە، دەبێتە پەیکەر. ئەو جۆرە فەیلەسوفانە لە ئاژاوە دەترسن، بۆیە دەبنە بتەکە خۆی.

کاتێک نیتچە مردنی خودای ڕاگەیاند، ئەو ئاهەنگی نەگێڕا بەڵکو شیوەنی دەگێڕا. خودا بە تەنها نامرێت، بەڵکو هەموو ئەو مانایانەی کە مرۆڤ پێی دەژیا لەگەڵ ئەودا دەمرن. لەگەڵ ئەوەشدا مرۆڤ بەرگەی بۆشاییەکەی نەگرت و پەلەی کرد، پەرستگای نوێی لەسەر وێرانە کۆنەکان بنیادنا، ئەمجارەیان لەسەر وێنەی خۆی. بەم شێوەیە بتێکی ئاینی نوێ لەدایک بوو: مرۆڤ خۆی لەسەر تەختی خودا دانیشت. چیتر ئافەریدگارێک لە سەرەوە ناپەرستێت، بەڵکو خۆی لە ئاوێنەدا دەپەرستێت.
بێ باوەڕی، بۆ نیتچە ئازادی لە ئایین نەبوو، بەڵکو بەردەوامی بوو بە زمانێکی تر مرۆڤ خۆی دەپەرست لە جیاتی ئاسمان. خەڵک قەشەیان بە زانا ئاڵوگۆڕ کرد، کۆمەڵ بە کۆنفرانس، ئاشکراکردن بە میتۆدی تاقیکردنەوە، بەڵام ڕۆحەکە یەکێکە: ملکەچبوون بۆ ڕاستی وەک دەسەڵات. عەقڵی مۆدرن کەمتر لە باوەڕی کۆن ستەمکارانەتر نییە، هەمان دڵنیایی بە شێوەیەکی جیاواز دەسەپێنێت.

ئایین نەمردووە؛ دەنگی گۆڕی، ئێستا بە ناوی مەنتیق، مرۆڤایەتی، زانست، بەرژەوەندی گشتیەوە قسە دەکات. لەبەر ئەوە وشە تاڵەکەی نیتچە دەڵێت: «خودا مردووە، بەڵام بۆنی تەرمەکەی هێشتا ئەشکەوتەکان پڕ دەکات.» مرۆڤی هاوچەرخ لەسەر وێرانەکانی خودا دەژی، بەڵام ئارەزووی بەچۆکدا هاتنی هەر لاماوە ئەگەر بۆ خۆشیبێت. بتی حەقیقەت وەک ئەوەی نیتشە ناوی لێدەنێت ترسناکترینی بتەکانە چوونکە لەناو هزردا دەژێت.
لەوەتەی ئەفڵاتوون ڕاستی بۆ ڕەها بەرز کردووەتەوە، عەقڵی ڕۆژئاوا دەیپەرستێت وەک باوەڕدارێک کە پەروەردگاری خۆی دەپەرستێت. بەڵام نیتچە مێزەکە هەڵدەگێڕێتەوە: حەقیقەت ئەوە نییە کە دەیدۆزینەوە بەڵکو ئەوەیە کە دروستی دەکەین. پێکهاتەیەکی زمانەوانییە، خواستە بۆ هێز بە دەمامکی حەقیقەت دەمامکدراوە لە پشت چاکە و خراپە و خواستی دەسەڵات. ئەو باوەڕە کوێرانەیە ئاشکرا دەکات و دەڵێت: مرۆڤ بەدوای ڕاستیدا ناگەڕێت لەبەر ئەوەی بڕوای پێیەتی، بەڵکو بەرگەی ناڕونێکان ناگرێت. ئەو فەرمانی دەوێت تا دڵنیای بکاتەوە، تەنانەت ئەگەر هەڵەش بێت. هەموو فەلسەفەیەک لە بنەڕەتدا بەرگریکردنە لەشێوەیەک لە ترس.
نیتچە لە ڕەخنە لە بتی ڕاستی، داوا لە درۆ ناکات بەڵکو داوا لە ئازایەتی دەکات بۆ دانپێدانان بەوەی کە ڕاستی خۆی هێزێکی زمانییە. لێرەدا ئەو ڕووبەڕووی ئەوە دەبێتەوە کە دواتر میشێڵ فوکۆ و جاک دەریدا کردیان، ئاشکراکردنی ئەوەی کە زانیاری بێتاوان نییە بەڵکو بەستراوەتەوە بە زاڵبوون. ڕاستی ئازادمان ناکات؛ بەڵکو پێناسەمان دەکات لەناو سیستەمێکدا کە چاودێری دەکات و دیاری دەکات چی بکرێت و بوترێت. لێرەوە نیچە: هەموو سیستەمێکی زانیاری سیستەمێکی ئەخلاقییە لە شێوەی شاراوەدا؛ لە پشت هەموو ڕاستییەک، ویستێک بۆ دەسەڵات هەیە کە جیهانبینی خۆی دەسەپێنێت. فەیلەسوفی ستایشکەری ڕاستی تەنها کاهینێکی نوێیە کە بەرەکەتی زمانی دابەش دەکات بۆ فەرمانبەران.

عەقڵی مۆدرن بوو بە بتێکی نوێ کە بۆخۆی لەلایەن ئەوانەوە دروستکرابوو کە پێیان وابوو هەموو بتەکانیان لەناوبردووە. کانت لە کتێبی ( ڕەخنە لە عەقڵی بێخەوش- Critique of Pure Reason )، هەوڵی دا سنووری عەقڵ دابنێت نەوەک وێڵ ببێت، لۆژیکی کردە یاسا، گومان چاودێری، ئەزموون سەنگی مەحەک. بەڵام نیتچە لە پرۆژەکەی کانت بەردەوامی ڕۆح دەبینێت کە دەبێتە هۆکاری دامەزراندنی ئەخلاق و ئایین، ترس لە ئاژاوە، ئارەزوو بۆ ڕێکخستنی هەمیشەیی. عەقڵ یاساکانی خۆی دادەنێت ئارەزووی هۆکارە بۆ گوێڕایەڵی، ڕاستی ناتوانێت وەک ئاژاوەیەکی جوان بەرگە بگرێت.

پاشان ڕۆشنگەری هات و ئەم بتە نوێیەی لە زانست و پێشکەوتندا پیرۆز کرد. فرانسیس بەیکن- Francis Bacon لە Novum Organum نووسیویەتی کە زانین هێزە، بەڵام نیتچە بە پێچەوانەوە دەیبینێت کە ئەمە بووە بە دەسەڵات. سیستەمێکە ستەم دەکات لە جیهاندا وەک ئەوەی ئایین پێشتر دەیکرد.
دیکارت- Descartes لە (تێڕامان لەسەر فەلسەفەی یەکەم- Meditations on First Philosophy) ڕایگەیاند (من بیر دەکەمەوە، کەواتە هەم،) بیرکردنەوە دەکاتە بتێکی نوێ، من، ناوەندی گەردوون، سەرچاوەی بوونی دڵنیایی. بەم شێوەیە بیرۆکە پەرستی بەردەوام بوو، ئەمجارە بە جلوبەرگی زانستیەوە.

چەکوشەکەی نیتچە لە دژی هەموویان دەوەستێت وەک یەک هۆکار بۆ بینینی بەندیخانەیەکی زێڕین. ئێمە خۆمان بە عەقڵ ئازاد نەکردووە، عەقڵ خۆی لە ئێمە ئازاد کرد بۆ ئەوەی بە ناوی خۆیەوە کۆت و زنجیرمان بکات.

لە روانینی نیتچەدا، دوای مردنی خودا، مرۆڤ وەک بیرکردنەوە نەچووە ناو سەردەمی ئازادییەوە، بەڵکو وەک خۆپەرستی ڕەها. لە هەردوو کتێبی – The Gay Science -Spoke Zarathustra – بەم شێوەیە وێنای مرۆڤی مۆدرن دەکات کە لەسەر داروپەردووی مانای کۆن وەستاوە و هاوار دەکات کە گەورەی بوونە کەچی لە ناوەوە وێرانە. ئەو تەختی خودای بە میرات وەرگرت، بەڵام دانایی نەبوو، بوو بە خودایەکی شێواو و دروستدەکات بەبێ ئەوەی بزانێت بۆچی، کۆنتڕۆڵی کرد بەبێ ئەوەی بزانێت لە کوێ و بەرەو کوێ. بەم شێوەیە مرۆڤ خۆی بوو بە گەورەترین بت. فەیلەسوف بەناوی ئەوەوە قسە دەکات، سیاسەتمەدارەکان وەک بیانوویەک بە ناویەوە قسەدەکەن، هونەرمەندان وەک ناوەندی گەردوون گۆرانی پێدا دەڵێن، لە کاتێکدا ئەو تەنها سێبەرێکە بەدوای ڕووناکی ونبوودا دەگەڕێت.

بەشەر پەرستی لە هەموو هونەرە مۆدرنەکاندا بەرجەستە بوو. لە “ئافراندنی ئادەم”ی مایکل ئەنجێلۆ، دەستی خودا دەگاتە مرۆڤ، بەڵام نیتچە پێچەوانەکەی دەبینێت: ئەو ساتەی ئاگر لە ئافەریدگارێکەوە بۆ بوونەوەرێکی تر تێدەپەڕێت، دەست بە خودپەرستی دەکات.
لە شیعرەکانی بۆدلێر- Baudelaire -، بەتایبەتی گوڵەکانی خراپە، مرۆڤ خۆی وەک بوونەوەرێکی کەوتوو دادەنێت کە پێویستی بە لێخۆشبوون نییە بەڵکو جوانی لە پاییزدا. گۆیا لە (کەیوان کوڕەکەی دەخوات) – Francisco Goya وێنەی پیاوە نوێیەکە دەکێشێت کە ئەوەی دروستی دەکات بە دەستەکانی خۆی دەیخوات.

هونەر بوو بە ئاوێنەیەک بۆ خۆویستی هۆشیاری مۆدرن و موبتەلابوون بە خۆشەویستی خودەوە، هەر وەک ئەو چیرۆکەی نێرگز کاتێک وێنەی خۆی لە ڕووی ئاوەکە دەبینیت و هەوڵدەدات دەست لە خۆی بدات دەکەوێتە ناو ئاوەکەوەو دەخنکێت. خودپەرستی مۆدرن، بە بۆچوونی نیتچە، تەنها خۆشویستنی خود نییە بەڵکو ملکەچبوونە بۆی. مرۆڤ لە کۆیلەی خوداوە گۆڕا بۆ کۆیلەی پەیکەرەکەی، لە کڕنۆشەوە لەبەردەم پەرستگاوە بۆ کڕنۆش بۆ ئاوێنە. لە سەردەمێکدا کە من ناوەندی بوونە، ڕاستی دابەش بووە بۆ ئەزموونی تاکەکەسی. هەموو پیاوێک بوو بە خودایەکی بچووک کە بە دەوری گەلەئەستێرەی تایبەتی خۆیدا دەسوڕێتەوە. بەڵام ئەم خوداوەندە نوێیە فشەڵە، لە سەر ئاستی هۆشیاری ئەوانی تر هەست بە بوونی خۆی دەکات.
لە دونیای نووسینی نیتچەدا مرۆڤ بەگوریسێک شەکەت دراوە لە نێوان ئاژەڵ و مرۆڤی خاوەن پێگەدا، گوریسێک لەسەر بۆشایی. مرۆڤ چیتر بەدوای مانادا ناگەڕێت ئەوەندەی بە دوای نمایشکردنی خۆیدا.

ئەم تراژیدیایە لە هونەردا بە هەمان ئەندازە لە بیرکردنەوەدا دەردەکەوێت. ڤان کوخ وێنەی سروشتی نەکێشاوە بەڵکو سووتانی خۆی لە ناویدا کێشاوە. هەر ڕەنگێک برینێکە لە هۆشیاری، هەر ڕووناکییەک هەوڵێکی مەحاڵە بۆ ڕزگاری. ڕێنێ ماگریت – René Magritte in The Son of Man لە کوڕی مرۆڤدا دەموچاوێکی بە سێو کێشاوە بۆ ئەوەی بڵێت مرۆڤی مۆدرن چیتر ڕوخساری ڕاستەقینەی خۆی ناناسێتەوە بەڵکو لە پشت هێماکانیدا دەژێت. لە شیعرەکانی ڕیلک – Rilke -، بەتایبەتی Duino Elegies خودهۆشیاری دەبێتە ئازارێکی پیرۆز، ململانێ لەنێوان ئارەزووی نەمری و ترس لە سەیرکردنی ئاوێنە.

هونەر لێرە خۆشگوزەرانی نییە بەڵکو توێکاری ڕۆحە، ئاشکرای دەکات کە چۆن مرۆڤ بووە بەکۆیلەی ئەو خودەی دروستی کردووە. جوانی خۆی بوو بە بتێکی نوێ کە تیایدا مرۆڤ فۆرم دەپەرستێت نەوەک جەوهەر. پاش کەوتنی پەرستگا بەردینەکان، پەرستگاکانی وێنە بەرز بوونەوە. لە سەردەمی بۆدلێر، هونەر ڕزگاری نەبوو بەڵکو ماسکێکی جوان بوو بۆ ناشیرینی وەک ئەوەی لە ( گوڵەکانی خراپە )، کە جوانی بەرەو نشێوی دەڕوات، فریودان مردن دادەپۆشێت. ئۆسکار وایڵد لە وێنەی (دۆریان گرەی) جوانی کردە نەفرەتێکی ئەخلاقی، جەستە پیر نابێت، ڕۆح لە پشت کامڵییەکی ڕواڵەتییەوە بۆگەن دەبێت. ئەوە ڕوخساری نوێی بتەکەیە: جوانی لە ئەزموونی هەستییەوە دەگۆڕێت بۆ میتافیزیکی درۆ.

لە مۆسیقادا، ئەم شێتییە گەیشتە لوتکە لەگەڵ واگنەر – Richard Wagner کە هەوڵیدا ئازار بگۆڕێت بۆ سەمفۆنیای پیرۆز. نیتچە کە لەسەرەتاوە کاریگەر بوو پێی، بەڵام دواتر بەرپەرچی دایەوە، لە کەیسی ڤاگنەردا نووسیتی مۆسیقاکەی نەخۆشی دەگۆڕێت بۆ ئاوازێکی جوان. هونەری مۆدرن، بە بۆچوونی ئەو، چیتر چارەسەر نییە بەڵکو جوانکردنی نەخۆشییە، بەنجکردنێکی جوانە بۆ جیهان.

تەنانەت لە تابلۆکانی سلڤادۆر دالی و سیمفۆنیای نۆیەمی ماهلەر- Gustav Mahler-، کە بە کاڵبوونەوە کۆتایی دێت کە لە ئازاری مردنی گەردوون دەچێت گوێمان لە مرۆڤی مۆدرن دەبێت کە لە خۆویستیدا مەلە دەکات تا خنکاندن. هونەر بوو بە نەریتێکی میتافیزیکی نوێ بۆ خودپەرستی. جوانی دوایین پەناگەی بتەکانە کاتێک هەموو خواوەندەکان کەوتن.

وەرگێڕان و ئامادەکردنی لە عەرەبییەوە: نەوزاد مدحەت (گۆران عەبدوڵڵا)

سەرچاوە:
https://www.youtube.com/watch?v=TUvefmWZyxA&t=739s

بەشى سێیەم

بابەتەکانى خوێندن و لێکەوتەى توێژینەوەى زانکۆیی

لە زنجیرەکانى پێشتردا هەندێک لە خاڵە لاوازەکانى توێژنەوەى ئەدەبی لە تەوەرەى قوتابی و مامۆستا و لێژنەى زانستی بەشەکان تاوتویکرا. لەم زنجیرەیەدا باسى کاریگەریى و ڕەنگدانەوەى پڕۆگرام و بابەتەکانى خوێندنى بەشە کوردییەکان دەکەین، وەک ڕۆڵێکى نەرێنى لە ئاڕاستە و دەستنیشانکردنى ناونیشان و مێتۆد و شێوازی کارى توێژینەوەى مامۆستایان و فێرخوازاندا.
بەشێوەیەکى گشتى بەشە کوردییەکانى زانکۆکانى کوردستان لە ڕووى چەندایەتى و چۆنایەتییەوە لێکچوونێکى هاوبەش کۆیان دەکاتەوە. واتە کۆى بابەتە خوێندراوەکانى ناو بەشە کوردییەکان، تا ڕادەیەکى زۆر لە یەکترەوە نزیکن، بۆیە کۆى تێگەیشتنەکە بەسەر تەواوى بەشە کوردییەکان جێبەجێ دەبێت. ئەگەرچى لە ناو مفرەداتى پڕۆگرام یان کۆرسبووکى مامۆستایان، مامۆستایەک بۆ مامۆستایەکى دیکە، یان بەشێک بۆ بەشێکى دیکە ڕەنگە تاڕادەیەک ئاستى زانستى جیاواز هەبێت. ئەمەیان خاڵێکى ئەرێنى و دڵخۆشکەرە. سەربارى ئەمەش لە دیوێکى دیکەدا بەشە کوردییەکان یەکدەگرنەوە کاتێک ئاستى زانستى دەرچوان و ئارەزوومەندانى خوێندنى باڵا هاوئاستە و کەمجار ئاستێکى جیاوازتر دەبینرێت، مەگەر ڕێژەیەکى کەم لەو پێوەرە بەدەربێت، هەوڵەکانى خۆیان و خۆپێگەیاندنیان جیاوازتریان بکات، بەڵام بەشێوەیەکى گشتى لە واقیعى ئەمڕۆدا ئەنجامەکانى ئەو لێکچوونانە جێى پرسیارن.
لەبەشە کوردییەکاندا پەیوەندییەکى پێکەوەبەستراویى و ئاگایییەکى هەمە لایەن وەک هەماهەنگییەک بۆ گۆڕانکارى لە پڕۆگرام و کارنامەى بابەتى خوێندن لاوازە (لێرەدا مەبەست ئەوە نییە سیاسەتى بەشەکان لە بارى پرۆگرامەکانى خوێندن یەک بن و یان جیاواز بن، ئەوەش بۆ خۆى مشتومڕه هەڵگرە)، بەڵام ئەوەى مەبەستمانە، دێوێکى نەرێنى لێکچوونى کۆى کایەى خوێندنە لە ڕێى هاوبەشى و نزیکایەتى پڕۆگرامەوە، کە ئاماژە نەرێنى و ئاکامەکان زۆر بەرچاون. زۆر بەکەمى لەوەتەى بەشە کوردییەکانى ناو زانکۆکان هەن، دەست بۆ گۆڕین و گۆڕانکارییان براوە، لە کاتێکدا بەپێى هەلومەرج و قۆناغەکان ڕەوتى گۆڕانکاریى تیۆرى و ڕەخنەیی لە دنیادا و بەردەوام تێگەیشتنى جۆراوجۆرى بۆ ئەدەبیاتناسی دێنە کایەوە. زۆرجاریش بەپاساوى گواستنەوە و خوێندن لە زانکۆیەکى دیکە بەرژەوەندییە بێسەرێشەکان و گۆڕانیان بەسەر دانایێت و پارێزگاریی لە مانەوە و دووبارەبوونەوەى بابەتەکانى پێشتر دەکرێت، دیوێکى دیکەى دەستنەبردن بۆ گۆڕانکارییەکانى ناونیشانى بابەتەکانى خوێندن هۆکارى نەبوونى دیدگایەکى دوورمەوداتر و هاوسەردەمییە بۆ پرسەکە. بە هۆکارى نائەبدەیتى مامۆستان و دابڕانیان لە دنیاى گۆڕانکارى و بیرى نوێبوونەوە بە گشتى، کەمتر گۆڕانکارى لە پڕۆگرام و بابەتەکانى خوێندن دێتە کایەوە، بۆیە سیماى خوێندنى ئێستا هەمان سیماى سی بۆ چل ساڵى پێشترە و یەکشێوازى و ئاڕاستەى بەردەوام دەبێتەوە نۆرمێکى باو کە ئەدەبیاتناسی لەو سیاقەدا بە ئاست و توانست و چوارچێوەى پێشگەیشتنى پێشتر، نەوەیەکى دیکەى هاوئاست لە فۆرمێکى دیکەدا بەرهەم دێنێتەوە. باشترین نموونەش سەیرى هەندێک لە نامەى ماستەرى بیست بۆ سی ساڵ بەر لە ئێستا بکەین، بە زیاد و کەمێک هەمان ناونیشان و هەمان مێتۆد و شێواز و ئاستى نووسین دیکەوە دووبارە دەبنەوە. ڕەنگە لێرە مەبەستم نەبێت بە گۆڕانکارى لە پرۆگرام و کۆى گۆڕانکاریی دیکەى کە پێشتر باسکراون، یان ئەوانەى کە لە داهاتوو باس دەکرێن، چارەسەر دەبن، بەڵکوو ئەو دیدە ڕەخنەییە لە تەواوى کایەکانى دیکەدا پەیوەستە بە کۆى پرسەکە، واتە بە گۆڕینى پڕۆگرام بە تەنها ئەو چاوەڕوانی و دیدگا نوێیە بەرهەم نایەت، ئەگەر تۆڕى کایەکانى دیکە فەزاى گۆڕانکارییان نەبێ.
ئەدەبیات سروشتێکى گۆڕاوى هەیە، گۆڕانى فۆرم و شێوازەکان تیۆر و تێگەیشتن و لێکدانەوەى تازە دەخوازن. بەردەوام ئەدەبیاتى دنیا بە پێى ڕەوتى گۆڕانکارییەکان و لە پەیوەندى دنیاى نوێى گۆڕانکاری دایە. کەم تا زۆر ئەدەبیاتى کوردى بەتایبەتى لە ژانرى شیعر و ڕۆماندا هاوئاستى ئەدەبیاتى دنیا ڕەودەکات، ناکرێت بە خوێندنى یەک ڕیتمى ئەدەبیاتناسی کوردى و بەخوێندنەوە و توێژینەوەى ئێستا، گفتوگۆى ئەو تێگەیشتن و گۆڕانکارییانە بکرێت، کە بەردەوام تیۆر و هەوڵى نوێى ئەدەبیاتناسى لە برەودان و تێەپڕاندنیان هەیە، ناکرێت هەمان پێوەر و تێگگەیشتنى ئێستا دۆخى بەشە کوردییەکان و پڕۆگرامەکانیان ببنە بەربنەماى توێژینەوە و پێوەرى ڕووبەڕووى گۆڕانکارییەکان بن.
بابەتەکانى ئەدەبیاتناسى زانکۆکانى کوردستان زیاتر لە تێگەیشتنى مێژووى ئەدەبیاتى عەرەبی و مێژووى گەشە و ڕێباز و جۆرە ئەدەبییەکانى خۆرائاوا دان، لە باری ئێستا و نوێبوونەوەشدا هاوئاستى خوێندنى دنیاى دیکەى ئێستاى ئەدەبیات نییە، دەرگاى ئەدەبیاتى کوردى وەک ئەدەبی بەراوردکارى و ناسینى هاو نزیکایەتى کەلتوورى ئەوانى دیکەى ڕۆژهەڵاتى ئاسیا و هاودۆخى پۆستکۆڵۆنیالیزم لە ئەفریقا و ناسینى ئەدەبیاتى دیکەى ئەمریکاى لاتین کراوە نییە، تا چەندایەتى و چۆنایەتى ئەدەب و ئەدەبیاتناسیش وەک دنیابینێکى دیکە خۆى ئەزموون بکاتەوە. واتە بەهۆى ئەو تێدامانە فۆرمگرتووە سەرەتاییەى ناو ئەدەبیاتناسی عەرەبى و خۆرئاوایی لە پەیوەندیدابوونێکى کلاسیکییانە و داپچڕانێکى زۆر بێکرانەوەیی ئەویدیکە دایە. بەو خەسڵەت و مانەوەیە بابەتەکانى خوێندن ناوەرۆکى کلاسیکى و مێتۆدى کلاسیکى و بابەتى ناپێویست و شێوازى نووسنى دووبارە و زمانى بێ فەنتازى لە توێژینەوەکاندا بەرهەم دێننن، بۆیە ناکرێت لەسەر ئەو میراتە خوێندنە و فۆرمگرتووەدا بانگەشەى خوێندنى ئەدەبیاتناسی پێویست و سەردەمى بکرێت. ئەگەر لەگەڵ دنیاى گۆڕانکارى مێتۆدى تازە و تێگەیشتنى تازە و خوێندنەوەى تازە بۆ ئەدەبیاتناسی نەکرێت، یان جارێکى دیکە خوێندنەوە بۆ ئەو بابەتانە نەکرێنەوە، کە پێشتر خوێندراونەتەوە، ئەوا دەبێت تا چەند ساڵی دیکەش هەر بە چاوەڕوانى ئەو دۆخە چەقبەستووە ئێشکگرییە بین. ڕەنگە بۆ ناوبردنى چەند زاراوەیەکى تیۆرى و ڕەخنەیی و هەندێک لە مێتۆدەکانى ڕەخنە بە خەسڵەت و پەرەسەندى ئەو زاراوانە و پۆلێن و گوێزانەوەیەکى چەندایەتى بە فۆرمێکى مێتۆدۆلۆژى، لە دۆخێکى کلاسیکى تاڕادەیەک ئەزموونکراودا بین، بەڵام لە بارى چۆنایەتى کە پەیوەندى بە هێزێکى مەعریفى و پاشخانێکى مەعریفى قووڵ هەبێت، زۆر بەکەمى ئامادەیی ئەو پارادایمانەى هەیە، کە خوێندنەوەى ئێستاى ئەدەبی پێویستى پێیان هەیە. لەگەڵ ئەوەشدا لێرەو لەوێ لە دەرەوەى بەشە کوردییەکان و هەندێکجاریش لە ناوەندەکانى زانکۆ و بەشەکانیش توێژەرانێک هەن بەڕێژەیەکى کەم، ئاقارێکى دیکەى تێگەیشتن بۆ خوێندنەوەى ئەدەبیاتناسی لەو چوارچێوەیە فۆرمگرتووە و کڵێشەییەى زانکۆکان، وەک هەناسەى دڵپێخۆشبوون ئامادەیی هەبێت.
ئەوەى ئێستا لەبەشە کوردییەکان دەخوێندرێت، زۆربەى بابەتەکانى خوێندن دەکەونە ناو خانەى مێژووى ئەدەبەوە سروشتێکى مێژوووییان هەیە وەک ڕەوانبێژى و کێش و سەروا و ڕێبازەکانى ئەدەب و جۆرە ئەدەبییەکان و ئەدەبی کلاسیکى و ئەدەبی کۆن و مێژووى ئەدەب بەگشتى، بۆ ئاستەکانى دیکەى ئەدەبیاتناسی لە ناو بابەتى ڕەخنەى ئەدەبی و تیۆرى ئەدەبی و ئەدەبی بەراوەوەیشەوە چوارچێوەیەکى مێژوویى لە وتنەوەى وانەکاندا زاڵە، زۆربەکەمى دەرچوون لەو چوارچێوە مێژوووییە دەبێتە ئامانج و کەمجار بەریەکەوتنمان لەگەڵ تیۆر و ڕەخنە و گێڕانەوەناسی پاشمۆدێڕن هەیە، بۆیە خولانەوەى لە پێش قۆناغى هاوچەرخ زیاتر ڕیشەیەکى مێژوویی و سروشتێکى مێژووى دەبەخشێتە توێژینەوەى ئەکادیمى، واتە زیاتر لە چوارچێوە یان سیاقێکى مێژووى بەرهەمهاتوو خۆیان دووپات دەکەنەوە.
خوێندنى چوارساڵى زانکۆ لەناو خولانەوەیەکى مێژووی قۆناغێکى ئەدەبی و ناساندنى چەند ناوێکى دوپاتبووەى ئەدەبیدا هەسپێکراوە، ئەوەش دوو لێکدانەوە هەڵدەگرێت یەکیان پچڕانى دۆخى دنیاى نووسینى توێژینەوەى کوردى و خوێندنى زانکۆیە لەگەڵ گۆڕانکارى و هاتنەپێشى ناوە تازەکان و ژانرى تازە و شێوازى تازەى ئەدەبی، کەمجار وەک بەریەککەوتنێکى ڕاستەوخۆ دەبنە پرس و بابەت و توێژینەوەى ئەدەبی، لە لایەکى دیکەش بابەتە خوێندراوەکان وەک میراتى ئەوى دیکەى پێشتر، دەستى دەستى دەکەن، هەمان کاریگەرى ناوە ناسراوەکان و شێواز و بابەت و تێگەیشتنەکانى پێشتر دووبارە دەبنەوە. خوێندنى ئەدەبیاتناسی کوردى لەسەر بنەماى مێژووى ئەدەبیاتى ئەوروپى و عەرەبی، دوور لەو تایبەتمەندییە ناوەخۆیی و خۆخەریکبوونەوە دەکەوێتە ناو خانەى چاولێکەرى و هەنێکجاریش لاسایکردنەوە، کە ڕەنگە ئەمەیان وەک ئەزموونکردن خراپ نەبێت. بەمەش تایبەتمەندیى خوێندنەوە و پۆلێن و نوسینەوەى مێژووی ئەدەبی کوردى ون دەبێت، یان گرفتئامێز و نەشاز دەبێت. لە لایەکى دیکەش ڕۆڵى خوێنەر وەک ئاڕاستەیەکى نوێ لە نووسینەوەى مێژووى ئەدەبیدا دەرناکەوێت. ئەو تێگەیشتنە لە توێژینەوە مێژووى ئەدەبی کوردى زۆر لاوازە، بەو خوێندن و پۆلێن و نووسینەوەى کتێبەکانى پێشترى مێژووى ئەدەبی کوردى، کە لە زانکۆکان دووبارە دەکرێنەوە و دەخوێندرێنەوە هیچ پێشڤەچوونێک و لێکەتەیەک لەناو گۆڕانکارى مێژوووى ئەدەبی کوردى نایەتەکایەوە، ئەگەرچیش بەدەگمەن توێژینەوە لەسەر مێژووى ئەدەبی کوردیش لە ئێستادا دەبینرێت، بێگومان هۆکارى جۆراوجۆرى خۆى هەیە و دیارترین ئەو هۆکارانەش پێویستى بە ئاگاییەکى قووڵى مێژووى و دۆکیۆمێنتى و زمانى و شێوەزارى هەیە، کە قوتابییان و مامۆستایان بوێرى خۆ لەقەرەدانیان وەک پێویست نییە.
بەشێک لەو بابەتانەى کە بژاردەش دەکرێن وەک ڕەوتە ئەدەبی و جۆرە ئەدەبییەکان و ڕێبازەکانى ئەدەب زۆرجار بە زۆر بەسەر ئەدەبیاتى کوردیدا پڕاکتیزە دەکرێن و پۆلێنى قۆناغ و ڕەوتە ئەدەبییەکان، بەزۆر سەپاندن و کڵێشەیی بەسەر ئەدەبیاتى کوردیدا پڕاکتیک دەکرێن، بەتایبەتى ئەو ڕەوتانەى کە لە سیاقێکى کەلتوورى و سیاسی دەروەى کوردى لەدایک دەبن، واتە زۆرجار لە گوێزانەوەى ئەزموونە ئەدەبییەکان بۆ دەرکەوتنى قۆناغێکى نوێى ئەدەبی کوردى دەگونجێندرێن، لە ڕووى ڕاڤە و لێکچوونى بنەماکان پێکناشێن و توانستە تاقیکراوەکەى ئەدەبی کوردى لە فۆرم و سروشتى خۆى لەبار دەبرێت وەک خۆماڵى و سروشتایەتى و تایبەتمەندیى کوردى و جیاواز مامەڵەى لەگەڵدا ناکرێـت. ئەو دیوە گوێزراوە دەبێتە چاولێکەرى، زۆر بە ئاسانى وەک کڵێشە و فۆرمێکى ئامادەى لێدێت کە خوێندکاران بە تێگەیشتنى چەند خەسڵەتێک و دۆزینەوەى لە چەند سیمایەکى ئەدەبی یان شیعرى لە ئەرکى پێویستى توێژینەوەکەى دەردەچێت و هیچ ماندووبوونێکى زانستى ئێستاتکى و دەلالى و داهێنان و بیرێکى ئەوتۆى تێدا بەدینایەت. ئەم کارەش سروشتێکى پۆلێنى و مێژووى هەڵدەگرێت و وەک توێژنەوە زۆر سانا و ساکارە، چونکە لە بنەڕەتدا ئامانجەکە جیاوازە ومەبەستدارە.
وێڕاى ئەوەى ڕێبازە ئەدەبییەکان وەک بابەتێکى مێژوویی ناو ڕەوتى گەشەکردن و گۆڕانکارى ئەدەبیات دەبینرێت، لە بارێکى دیکەدا هەندێک لەو بابەتانە لە دەرەوەى تێگەیشتنى سیاقێکى مێژوویی بۆ خوێندنەوەى تێکستە هاوچەرخەکانى ئێستا مشتومڕهەڵگر دەبێت، واتە لە هەندێک ڕەگەز و سیماى هاوبەشى دەقە ئەدەبییەکاندا بەیەک پێوەر یەکناخرێن و بەراورد ناکرێن. ئەو خوێندنەوە کڵێشەییەى ناو ڕێبازەکانى ئەدەبێکى دیاریکراو بۆ خوێندنەوەى قۆناغێکى دیکە و ئەزموونێکى دیکەى ئەدەبی، لە خوێندەوەیەکى ئێستاتیکى و دەلالییەکانەوە بە شوناسێکى دیکەوە دەبەسترێنەوە، لە کاتێکدا وەک دۆخى کاریگەرى و تایبەتمەندیى ئەدەبی کوردى لە هەندێ باردا زۆر لە پێش قۆناغى کاریگەرییەوەیە.
نموونەیەکى دیکەى خوێندى جۆرە ئەدەبییەکان، پێداهاتنەوەیەکى مێژوویى و ڕەوتەکانى گەشەکردن و دەرکەوتنیان لە بەشە کوردییەکان بە ئامانج گیراوە. بەگشتى وەک پرۆسەیەکى پۆلێنى و دەرخستنى خاسیەتەکانیان و کاریگەریى نێوانیان و چۆنیەتى گوێزانەوەیان باس دەکرێن، ئەمە تاڕادەیەک ئاساییە، بەڵام ئەو تێگەیشتنەش ئەوەندەى دەچێتەوە ناو قۆناغەکانى مێژووى گەشەکردن و گۆڕانى فۆڕمە ئەدەبییەکان لە بارى گەشەى کۆمەڵایەتى و سیاسى و کەلتووریدا، ئەوەندە نابێتە ناساندنى فۆڕمەکانى ئەدەب و تایبەتمەندییەکانى ناو گەشە و گۆڕانى ئەدەبی کوردى. لە لایەکى دیکەش ئێستا لە ئەدەبیاتى جیهانی و ئەدەبیاتى گەلاندا جۆرێکى دیکەى ئەدەبی ئەزموون دەکرێت بەناوى “تێکست”، ئەو جۆرە ئەزموونکردنە کەم تا زۆر لە ئەدەبی کوردیدا لە ئارادا هەیە و فرەناسنامەیە و سەربەهیچ کایەکى ناو جۆرە ئەدەبییەکى دیاریکراو نییە، بۆیە ناکرێت ئەو ئاقارە تێگەیشتنانە وەک ئەزموونێکى یەک فۆرمى و یەک ژانرى جیهانى بخرێتەڕوو، بەڵکوو وەک دۆخى پاشنوێگەرى، فۆرمەکە سەر بەهیچ لاسایکردنەوەیەکى دیاریکراوە نییە و سرکە و بەئاسانى ناخرێتە ناوشوناسێکى ژانرى ئەدەبییەوە. بێ ئاگایی خوێندنى زانکۆ و قەتیسمانیان لەناو جۆرە ئەدەبییەکان وەک کایەى مێژوویی، ئەو ڕەوتە بیرکردنەوە لەڕێڕەوى بیرکردنەوەى قوتابی و نەوەى دواترى وەک تێگەیشتنى پێشتر دەڕوات، مامۆستایانى زانکۆ و قوتابییەکانیشیان دووبارە ئەزموونى دەکەنەوە. لە داهاتووشدا توێژینەوەکان و نامەى مەستەر و دکتۆراکانیش بەربنەماى ئەو تێگەیشتانە دەبن.
لە بارى تیۆری و ڕەخنەیدا بۆشاییەکى زۆرى ئەو باردۆخە تیۆرییە هەیە، کە لە دنیاى ئێستاى ئەدەبیاتدا جێى مشتومڕ و پڕاکتیزەکردنە. ڕووبەرێکى بەفراوانى ئەو پارادایمانە پێک دەهێنێنن کە لە بوارى زانستەمرۆییەکان و لێکەوتەى مشتومڕى پاشنوێگەرین. کەم تا زۆر چەند هەوڵێکى وەرگێڕان و خوێندنەوە زیاتر لە دەرەوەى زانکۆکان خەریکى کارکردنن بە زیاتر و کاریگەرتر لە ناو زانکۆکانەوە کار لەو بۆشاییاییە هەنوکەییانە دەکەن. بەو واتایەى لەناو زانکۆکاندا زۆر بەکەمى پێشوازى لێ دەکرێت، بەشێوەیەکى گشتى ئەوەى هەیە دووپاتبوونەوە و لێکچوونى ئاستەکانى بەکالۆریس و ماستەر ودکتۆرا و توێژنەوەى مامۆستایانە لە دەرەوەى تیۆرى نوێى پاشبنیادگەرى و پاشنوێگەرین کە زیاتر خوێندنەوەکى فرەڕەهەند و ڕۆڵى خوێنەرى تێدا سەنتەرە. پڕاکتیزەکردنەوەى هەندێک لەو تیۆرییە نوێیانەى ناو کایەى ئەدەبی کە سەر بەگەشەى زانستە کۆمەڵایەتییەکانن، لە ئەدەبیاتدا زۆر بێجەوهەر دەردەکەون لە کاتێکدا کایەى ئەدەبی لە گەشە و گۆڕانى ئەو چەمکە تیۆرییە نوێیانەى ناو زانستەمرۆییەکانى پاش نوێگەرى، زۆر کاریگەرە، وەک بەریەکەوتنى کەلتوورەکان و پۆستکۆڵۆنیالیزم و تیۆرە فێمینیستییەکان و ژینگە زۆر وردە بابەتى دیکەى کەلتوورى و سیاسی. لێرە ئەوەندنەى خەریکى گونجاندن و دەرخستنى بنەماى بێ خوێندنەوەیین ئەوەندە خەریکى دۆزینەوەى ئەو گوتارە ڕەخنەییە نین، کە لە فۆرمێکى گشتى ئەدەبیاتى کوردیدا بەتایبەتمەندى و تێگەیشتنی کوردییانە و ناوخۆییانە لێکبدرێنەوە (لە زنجیرەکانى داهاتوو بۆ نا ئامادەیى گوتارى رەخنەییە لە باسێکى تایبەت دەخەینەڕوو)، چونکە نە لە خوێندنەوەى تیۆرى و ڕەهەندە بەرفراوانەکانى پشتى دەقە ئەدەبییەکانەوە و نە لە هەلومەرجى نووسیندا زەمینەسازى مەعریفى و پڕاکتیکى، ئاستى باشى خوێنەر بۆ ئەو تیۆرانە بڕناکات، بەڵکوو هەمیشە کارە پڕاکتیک کراوەکان لە دەرەوەى گوتارە ڕەخنەییەکانەوە، دۆزەرەوەى بنەماکانن، وەک وەسف و خەتپێداهێنانن لەناو دەقەوە بۆ دۆزینەوەى لێکچوونى واتایی، کە لەگەڵ بنەماکاندا هاوسەنگ دەکرێن و دۆزینەوەى وشەسازى ناو دەقە ئەدەبییەکانە لەگەڵ وشەسازى ناو چیرۆک و ڕووداوەکان بەراور دەکرێن و دوورن لە بنەما ئێستاتیکی و دەلالی و گوتارییەکانى دق.
ڕەنگدانەوەى گێڕانەوەناسى وەک بابەتێکى دیکەى خوێندن وتوێژینەوە، خواستێکى زۆرى ناو توێژنەوە و نامە ئەکاییمییەکانى ئەدەبی کوردییە، باشترین نموونە و ڕەنگانەوەى ئەو دۆخەیە، کە قوتابییان بژاردەى ناونیشانەکانیان لە گێڕانەوەناسیدا چڕکردۆتەوە، بەتێگەیشتنى ئێمە قۆتابییان لە گێڕانەوەناسى کار لەو پەیکەربەندیی تیۆرى و گەشە و گۆڕان و ڕەوتەکانى گێڕانەوەناسی ناکەن، بەڵکوو لە ناو بژارەى ناوێکى گشتی و زۆربەرفراواندا خەریکى گێڕانەى حیکایەتەکانى ناو ڕۆمان و چیرۆک و تێکستەکانى دیکەن، واتە زۆر بەدەگمەن ڕێى تێدەچێت ڕوانگەیەکى تیۆرى و گۆشەیەکى گێڕانەوە لەبارى گێڕانەوەى گوتارى ڕەخنەیی یان گێڕانەوەناسی پاشکلاسیزم پرسی گێڕانەوە و دەلالەت و ئێستاتیکاى گێڕانەوە تاوتوێ بکرێت. زۆربەى ناونیشانەکان و بژاردەکردنی ناونیشانەکان وەک ناونیشانى سوار و دووبارە و دەرهێنانى ناواخنە تەکنیکی و کڵێشەیی و بەسەردابەشکردنى ڕستە و بنەماو پێناسە و پۆلێن و خاڵەکانە. ئەم شێوازە کارکردنە دەچێتە ناو خانەى ڕەخنەى تیۆرى ڕۆمان لە پێش قۆناغى کلاسیکدا. ئەگەرچى لە قۆناغى کلاسیکدا یان بەرەو پاشکلاسیک ڕەوتى گێڕانەوە لە حەفتاو هەشتاکان لەبارى تیۆریدا گەشە و گۆڕانێکى چەندییەتى و چۆنایەتى بەخۆیەوە بینیەوە، کەم تازۆر هەندێک لەو تێگەیشتنە تیۆرییانە گوزراونەتەوە ناو توێژنەوەى ئەدەبی کوردى، بەڵام ئەوەى سەیرە زۆرجار لە جیاتى تێپەڕاندنى ئەو قۆناغە و پەرپێدانى دیکە، دیسان بژاردەى ناونیشانى گێڕانەوەناسی بەمانا زۆر کاڵوکرچەکە لە زانکۆیەکى دیکە دەچێتەوە خاڵى دەسپێک، ئەو خاڵە بەجێدەهێڵێت کە پێویستە لە دواى ئەو خاڵە دەستى پێبکرێتەوە و گەشەو گۆڕانى پێبدرێت. تەنانەت بژاردەى ڕۆمانیش بۆ توێژینەوەکانى ئێستا لەبرى کەشفکردنى دیوە گرنگەکانى گێڕانەوەناسی و تیۆریزەکردن و کەشفکردنى گوتارى ڕەخنەیی و ڕۆمانى بێت، زیاتر دۆخێکى خوازراوى ناو کەتوارى بێبزاوتى مەعریفییە و بەئاسانى فێرخواز دەتوانێت بەسەرى دابێتەوە و گێرانەوەسازى بکات.
بۆ تێکشکاندنى ئەو فۆرمە بیرکردنەوانە کە مێژووى لەگەڵ مێژووى دامەزراندنى بەشە کوردییاکانە، بۆ خۆلادان لە سروشتى خوێندنى کلاسیکى و خەریکبوون بە گێڕانەوەى مێژوویی و پڕاکتیکى کڵێشەییانە و وەسفیانە لەگەڵ پرسگەلەکانى دیکەى باسکراودا پێویستى بە بەکارهێنانى دیدێکى ڕەخنەییانەى وردتر و زۆرتر هەیە، بۆ ئەوەى لەو شێواز و نووسین و بیرکردنەوە و یەکپارادایمى ناوخوێندنى ئەدەبیاتناسی دەربچین.

هەڵمەت بایز
مامۆستا لە بەشى کوردى/ فاکەڵتیی ئاداب/ زانکۆى سۆران
١٨/١١/٢٠٢٥

پرسی گەروویی تایوان وەك یەكێك لە هەستیارترین پرسە جیۆپۆلیتیكییەكانی سەردەمی ئەمڕۆ، بۆ كۆماری گەلی چین، ئەمە بابەتی مشتومڕ نییە بەڵكو دڵنیاییەكی مێژوویی و یاساییە كە: ” تایوان بەشێكی بێبەشنەكراوی چینە و یەكگرتنەوەی لە كۆتاییدا هەم حەتمییە و هەم بە شێوەیەكی ئایدیاڵ ئاشتیانە”، ئەم هەڵوێستە بە بەردەوامی لە ڕێگەی لێدوانی دیپلۆماسی و ئامرازە یاساییەكان و هەڵوێستی سەربازییەوە بەهێزتر بووە، بەتایبەتی لە وەڵامی لێدوانەكانی بەرپرسانی ژاپۆن،كاتیك سەرۆكوەزیرانی ژاپۆن “سانای تاكایچی” لە پەرلەمانی ژاپۆن (دایت) وتی: هەنگاوێكی سەربازی چینی – بۆ نموونە، بەكارهێنانی كەشتی جەنگی و هێز دژی تایوان – دۆخێكی مەترسیدار بۆ مانەوەی ژاپۆن پێكدەهێنێت، لە ناوەڕۆكی هەڵوێستی پەكین بنەمای یەك چین هەیە كە جەخت لەوە دەكاتەوە كە تەنها یەك چین لە جیهاندا هەیە و تایوان بەشێكی دانەبڕاوە لەو چینە. حكومەت لە پەكین وەك تاكە نوێنەری شەرعی چین ناسراوە، هەڵوێستێك كە بە بڕیارنامەی 2758ی كۆمەڵەی گشتی نەتەوە یەكگرتووەكان (1971) دووپاتكرایەوە. لەم ڕوانگەیەوە چەمكی “سەربەخۆیی تایوان” تەنیا خواستێكی سیاسی نییە بەڵكو هەڵەیەكی مەترسیدارە، خیانەتێكە لە نەتەوەی چین و هەڕەشەیەكی ڕاستەوخۆیە بۆ سەر یەكپارچەیی خاكەكەی. یاسای بەرگری نیشتمانی چین بە ڕوونی فەرمانی ئەوە دەكات كە سوپای ڕزگاریخوازی گەل سەروەری و یەكێتی و یەكپارچەیی خاكی وڵاتەكە بپارێزێت، لە كاتێكدا یاسای دژە جیابوونەوە لە ساڵی 2005 ڕێگە بە ڕێوشوێنی نائاشتیانە دەدات ئەگەر تایوان هەوڵی جیابوونەوە بدات،گێڕانەوەی حەتمییەت بە تایبەتی كاتێك كە تەحەدای دەكرێت، بەرپرسانی ژاپۆن، بە تایبەت دوای ململانێی ڕووسیا و ئۆكرانیا، زیاتر ئاسایشی تایوانیان وەك بابەتی نیگەرانی ڕاستەوخۆ بۆ ژاپۆن لە چوارچێوەیەكدا داناوە و زۆرجار جەخت لەوە دەكەنەوە كە “باری نائاسایی تایوان حاڵەتێكی نائاسایی ژاپۆنە”.
ئەم لێدوانانە ڕەنگدانەوەی پەرەسەندنی ترسی ژاپۆنن لە مۆدێرنیزاسیۆنی سەربازی چین و هەڵوێستی جەختكردنەوە لە دەریاكانی ڕۆژهەڵات و باشووری چین. وەزارەتی بەرگری ژاپۆن بە ڕوونی ئاماژە بە نیگەرانییەكان دەكەن سەبارەت بە هاوسەنگی سەربازی لە گەرووی تایوان، ئەمەش ئاماژەیە بۆ گۆڕانكاری بەرەو بەشداریكردنی چالاكانەی نێودەوڵەتی لە داهاتووی تایوان و تەحەدایەك بۆ گێڕانەوەی پەكین سەبارەت بە كاروباری تەواو ناوخۆیی،وەڵامی چین بۆ ئەم تەحەددایانە خێرا و یەكلاكەرەوە و فرەلایەنە بووە. لە ڕووی دیپلۆماسییەوە، پەكین چەندین جار دیپلۆماتكارانی ژاپۆنی بانگهێشتكردووە بۆ تۆماركردنی ناڕەزایەتی فەرمی و لێدوانەكانی بە “نابەرپرسیارانە” و پێشێلكردنی ئەو بنەمایانەی كە لە بەیاننامە هاوبەشەكانی ژاپۆن و چیندا جێگیركراون، كە كۆماری گەلی چین وەك تاكە حكومەتی یاسایی چین دەناسێت، ئیدانە دەكات. سەروەری لە بەیاننامە فەرمییەكاندا دووپاتكرایەوە كە جەخت لەوە دەكاتەوە كە تایوان بەشێكی جیانەكراوەی چینە و كاروباری ناوخۆی وڵاتەكەی كراوە نییە بۆ دەستوەردانی دەرەكی. زۆرجار چوارچێوەی مێژوویی بانگەشە دەكرێت، كە تێبینییە هاوچەرخەكانی ژاپۆن بە ڕابردووی سەربازییەوە دەبەستێتەوە، بەتایبەتی داگیركردنی تایوان لە ساڵانی 1895-1945.
نمایشە سەربازییەكانی سوپای ئازادی گەلی چین، لەوانەش مەشقەكانی نزیك هێڵی ناوەڕاستی گەرووی تایوان، وەك بەڵگەیەكی بەرجەستە بۆ ئامادەیی چین بۆ بەرگریكردن لە سەروەری وڵاتەكەی، بەپێی یاسای دژە جیابوونەوە. ئەم ڕێوشوێنە یەكگرتووانە پەیامێكی ڕوون دەگەیەنن: “یەكگرتنەوە جێگەی دانوستان نییە و كۆماری گەلی چین لەوەدا جدییە”،جەختكردنەوەی چین لەسەر حەتمی یەكگرتنەوە خزمەت بە چەندین ئامانجی ستراتیژی دەكات. لە ئاستی نێودەوڵەتیدا ئامانجی ئەوەیە گەلانی دیكە لە پشتیوانیكردن لە ناسنامەی جیاوازی تایوان ڕابگرێت، ئەمەش وا دەكات پێشێلكردنی بنەمای یەك چین هەم لە ڕووی دیپلۆماسی و چ لە ڕووی ئابوورییەوە تێچووی زۆری هەبێت. لە ناوخۆدا، گێڕانەوەكە ڕای گشتی لە پشت دیدگای حكومەتەوە بۆ یەكگرتنەوەی نەتەوەیی، بەهێزكردنی شەرعیەت و كۆكردنەوەی هەستی نیشتمانپەروەرانە یەكدەخات. لە تایوان بۆ ئەوە داڕێژراوە كە پشتگیری لە سەربەخۆیی فەرمی بێهیوا بكات، وەك ڕێگایەكی بێهودە وێنا دەكات كە مەترسی ململانێی لەسەرە، لە هەمان كاتدا یەكگرتنی ئاشتیانە لە ژێر سەروەری چین وەك سوودبەخشترین ڕێگا دەخرێتەڕوو،ململانێكانی نێوان بەرپرسانی ژاپۆن و پەكین، كێبڕكێی جیهانی فراوانتر لەسەر داهاتووی تایوان دەخاتە ڕوو.
ژاپۆن و هاوپەیمانەكانی سەرنجیان لەسەر پاراستنی “هیندۆ-ئاسیای ئازاد و كراوە” ، لە كاتێكدا چین ئەم دەستێوەردانانە وەك ئیستفزازییەك لێكدەداتەوە كە ئامانج لێی دابەشكردنی میللەت و تێكدانی چارەنووسی مێژوویی خۆیەتی. ڕێبازی پەكین ئارگومێنتی یاسایی، سكاڵای مێژوویی، فشاری دیپلۆماسی و ئامادەیی سەربازی تێكەڵ دەكات بۆ پێكهێنانی گێڕانەوەیەكی یەكگرتوو: گەڕانەوەی تایوان بۆ وڵاتی دایك نەك هەر خوازراوە بەڵكو حەتمییە،پرسی تایوان تەنیا پرسێكی ناوچەیی نییە- پرسێكی بنەمای قووڵی نیشتمانییە بۆ چین. لە كاتێكدا یەكگرتنەوەی ئاشتیانە وەك دەرئەنجامێكی پەسەندكراو دەمێنێتەوە، ئیرادەی كۆماری گەلی چین بۆ گەیشتن بەم ئامانجە بە هەر شێوەیەك بێت جدیە. گەرووی تایوان وەك لە یەكێك لە هەستیارترین خاڵە ستراتیژییەكانی جیهان، كە ناڕەزایەتییە مێژووییەكان، ئیدیعای یاسایی، مانۆڕی دیپلۆماسی و دۆخی سەربازی تێیدا كۆدەبنەوە. لە ڕوانگەی پەكینەوە، گەڕانەوەی تایوان بۆ وڵاتی دایك پرسیارێك نییە كە ئەگەر، بەڵكو كەی- پرسیارێكی مێژووییە لە ڕزگاربوون كە هیچ دەستێوەردانێكی دەرەكی ناتوانێت بیگۆڕێت.

مردنی (هامنێت) ی كوڕە تاقانەكەی شكسپیر ساڵی 1596 هەم ڕوداوێكی جەرگ بڕ بوو لەژیانی شكسپیر، هەم وەرچەرخانێكی بنەڕەتی بوو لەگۆڕینی ڕەوتی ئەدەبی و هونەری شكسپیر.
ئەو سات تەمەنی (هامنێت) تەنها یازدە ساڵ بوو، كە لە دوای كۆچ كردنی، شكسپیری باوكی كردە بنیادەمێكی ترو وای لێكرد، تێڕوانینی بەرامبەر بە ژیان بگۆڕێت و لەكەسێكی قۆشمەبازەوە ببێت بە كەسێكی وجودی.
ئەم تێڕوانینەی لە دوای مەرگی (هامنێت ) وای كرد، ئێش و ئازارە دەروونییەكانی ببێتە سەرچاوە بۆ هەڵڕشتنی بەرهەمەكانی و زۆر بوونی شانۆگەرییە تراژیدیاكانی .
ڕەخنەگری ئینگلیزی (سافت دونا) لم بارەیەوە دەڵێت : مردنی كوڕە تاقانەكەی گورزێكی وێرانكەر بووبؤ شكسبير.
ئه وه تا ناوی (هامنێت ) پەیوەندییەكی نزیكی بە (هاملێت) ەوە هەیە، شكسبير ئه و كاراكته ره ى كرده گرنگترین پاڵەوانی تراژیدی لە مێژوودا.
زانایانی وەك (شاپیرۆ، گرینبلات) پێیان وایە، لێكچوونی نێوان (هامنێت) و (هاملێت) بە ڕێكەوت نەبووە ، بەڵكو شكسپیر زۆر هوشیارانە ئەو ناوەی بۆ تراژیدیای هاملێت داناوە، چونكە ناوەكە لە ڕەسەندا ئیلهامێكی نا ئاسایی بەشكسپیر بەخشی بۆ نووسینی تراژیدیاكە .
شكسپیر لە(هاملیێت ) دا زۆر جەختی لەسەر مردن كردۆتەوە، هەر لە دیمەنی یەكەمەوە ، تارمایی باوكەكەی لەگەڵ دایە تا كۆتایی.
مەبەست لە لێك جودا نەبوونەوەی باوك و كوڕِێكە ، تەنانەت لە دوای مردنیش .
هەندێكیش پێیان وایە تراژیدیای (هاملێت) نووسینەوەی حاڵەتە دەروونیەكانیەتی و باس لەباوكێك دەكات كە دوای مردنی، بە وێنەی تارمایی هەمیشە لەگەڵ كوڕِەكەیەتی .
چونكە دوای مردنی كوڕەكەی لە هەر وشەیەك دەینووسێ‌ كوڕەكەی لە خەیاڵیدا ئامادە بوو.
هەروا لە زۆربەی شانۆگەرییە دواییەكانیدا شكسپیر فەلسەفەیەكی وجودی دەوروژێنێ‌ و پرسیاری بوون، یان نەبوون دەكات .
(جەیمس شاپیرۆ) لە ساڵی ١٥٩٩: لە كتێبی (ساڵێك لە ژیانی ویلیام شكسپیردا) زیاتر دەڕوات و دەڵێت: مردنی كوڕەكەی خاڵی وەرچەرخان بووە بۆ گۆڕینی فۆرمی نووسین لە شاكارەكانی شكسپیر .
(پارك هۆنان)یش لە كتێبی شكسپیر، ئاماژە بەوە دەكات كە نەبوونی هیچ دەقێكی تایبەتی لە شكسپیرەوە سەبارەت بە مردنی كوڕەكەی، بەو مانایە نییە كە كاریگەری ئازارەكانی مردنی كوڕەكەی پێوە نەماوە، بەڵكو ئەوە مانای ئەوەیە كە شانۆنامەكان خۆیان بوونەتە كتێبی خەم و پەژارەیی ئەو.
یان كە دەڵێت : (هاملێت) تەنها شانۆگەرییەك نیە باس لە شازادەیەكی دانیماركی بكات، بەڵكو باسی باوكایەتی و لەدەستدان و مردنی باوكێك دەكات پێش مردنی كوڕەكەی ، بەڵام بە رۆح وەك تارمایی هەرگیز لە كوڕِەكەی جیا نابێتەوە.
هەر لە هاملێتیش نا شكسپیر لە بەرهەمەكانی دیكەشیدا دا دەرگای لە ڕووی خەمۆكی و فانتازیا ، لە بەرهەمەكانی تری وەك ئۆتیللۆ ، شا لیر، ماكبێس كردەوە. بە هەمان فۆرم .
بۆیە زۆربەی ڕەخنەگران وای دەبینن، كە ئەم خەم و پەژارانە بەشێوەیەكی ڕاستەوخۆ لە نووسینەكانی شێكسپیردا ڕەنگی داوەتەوە، بەتایبەتی لە شانۆگەری (هاملێت ) دا كە شكسپیر چەند ساڵێك دوای مردنی كوڕەكەی نووسیوویەتی .
ئەوەتا پەیوەندی نێوان هەردوو ناوەكە (Hamnet / Hamlet) ڕێكەوتێكی زمانەوانی نیە، بەڵكو كاریگەری باوكێكە، كە دوای مردنی ڕۆڵەكەی سێبەری باوكانەی هەر بەسەر كوڕەكەیەوە دەمێنێتەوە،
لەشانۆگەرییەكانی دواتری، وەك (لیر پاشا) و (ئۆتیلو) ش هەمان ئەو كاریگەریانە، شێوازێكی قووڵتر و بیركردنەوەیەكی زیاتریان وەرگرت، كە تێیدا پرسی خەم، لەدەستدان، و پرسیارە فەلسەفییە گەورەكانی تر، دەربارەی چارەنووس و ناسنامەی مرۆڤ زێتر بوون .
لە شانۆگەری (شەوی دوانزەهەم) دا، شكسپیر باس لە چیرۆكی ڤیۆلا (Viola) و ((Sebastian) دەكات، كە دوانەی هاوشێوەن. ئەوان بەهەڵە لە یەكتر جیا دەبنەوە و (ڤیۆلا) وا بیر دەكاتەوە كە براكەی، (سێباستیان) خنكاوە، كەچی لە هەقیقەت دا هەر ماوە، شكسپیر ئەم ڕووداوەی بە شێوەیەك وابەستە كردووە بە هامێنتی كوڕی كە ئەو خۆی بە دوانەی ڕۆحی كوڕەكەی شوبهاندووە مردن لێكیان جیا ناكاتەوە.
هەمان چیرۆك بەسەر دوانەی (هامینت) و )جودیس) یش دەگونجێ‌، كە دوو دوانەی شكسپیر بوون و ساڵی 1585 بە یكەوە لە دایك بوون
هەروا ئەگەری ئەوە هەیە شكسپیر، بە نووسینی ئەم چیرۆكە، حەزی كردبێت دوانەكان بەیەك بگەنەوە و پێكەوە بژین، وەك جۆرێك لە ئارەزووی نائاگایانەی گەڕاندنەوەی ژیان بۆ كوڕە لەدەستچووەكەی، لە ڕێگەی دەربڕینێكی هونەرییەوە، كە پێی وا بووە مردن تەنها بۆ ماوەیەكی كاتییە.
خەمی ئۆلێڤیا
گەورەترین خەمی ئۆلیڤیا ئەو گەمارۆ مردنەیە كە دەوروبەریان تەنیووە، لەوانە مردنی باوكی ، دواتر بە ماوەیەكی كەم لە دەستدانی براكەی، كە تاكە پشتیوان و پارێزەری ئەو بووە،
بۆیە خەفەت وا گەمارۆی دەدات ، كە بڕیار بدات خۆی دوورە پەرێز ڕابگرێت لەپیاوان، ڕووی خۆی داپۆشێت، بۆ ماوەی حەوت ساڵ پرسە دابنێ‌.
مەبەستی ئۆلیڤیا ئەوە بووە، كە دوای ئەو كارەساتانە دنیا لە خۆی حەرام بكات و كەس بیر لەخوازبینیشی نەكاتەوە، ئەو كۆشكەكەی كردبوو بە زیندانێك بۆ سزادانی خۆی.
شكسپیر لە كۆتاییدا دەیەوێ‌ بڵێ‌ بەڵام لە ئەنجامدا خۆشەویستییەكی نوێ ئۆلێڤیا دەگەڕێنێتەوە بۆ ناو ژیان، پەیامێكی گەشبینانە دەبەخشێ‌ و دەڵێت، ئازار و خەم، هەرچەندە قووڵ بن، بەڵام لە كۆتاییدا دەتوانین بەسەریاندا زاڵ بین و ژیان بەردەوامی پێ‌ بدەین .
ئەم دوو نموونەیە لە ( شەوی دوانزەهەم) ئەوە نیشان دەدەن كە چۆن تەنانەت لە ناو كۆمیدیاشدا، خەمی تایبەتی شكسپیر بۆ (هامنیت) ی كوڕی بووەتە سەرچاوەیەك بۆ نووسین و مامەڵەكردن لەگەڵ تەوەری لەدەستدان و بەڵام دووبارە دۆزینەوە.
شكسپیر لە كارەساتی مردنی ( هامنێت ) دا زۆر ئازاری دەروونی چێشتووە، بەڵام بە عەقلانیەت ڕەفتاری لەگەڵ رَووداوەكە كردووەو رێگە هۆشداریەكەی لە بیر نەكردووە بۆ هەڵس و كەوت كردن لە گەڵ ئەم جۆرە ڕووداوە جەرگ بڕانەدا .

رۆمانی رێبیكا یه‌كێكه ‌له‌رۆمانه‌ ناودار و وروژێنه‌ره‌كانی سه‌ده‌ی رابردوو. به‌یه‌كێك له‌سه‌د رۆمانه‌ مه‌زنه‌كانی مێژووش داده‌نرێ. دافنی دو مۆرییه‌ی خانمه‌ نووسه‌ری ئینگلیزی ساڵی 1938 بڵاویكرده‌وه و بەهۆیه‌وه‌ خه‌ڵاتی ئه‌نتۆنی و له‌ولایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مه‌ریكاش خه‌ڵاتی كتێبی نیشتمانی پێبەخشرا. ناوه‌رۆكی ئه‌و شاكاره‌ بریتییه ‌له‌گێڕانه‌وه‌ی به‌سه‌رهاتی كچێكی ساده‌ و بێگه‌رد و نه‌شمیل كه‌ له‌سه‌ره‌تای بیسته‌كانی ته‌مه‌ندایه‌‌. ئه‌و كچه‌ سه‌ره‌تا وه‌ك یارمه‌تیده‌ری ژنێكی ئه‌مه‌ریكی كه‌ (ڤان هۆپه‌ر) ی ناوه‌ لە هوتێلێكی مۆنتی کارلۆ، ئاشنای پیاوێكی ده‌وڵه‌مه‌ند ده‌بێت كه‌ (ماکسیم دی وینتەر)ی ناوه‌. ئه‌و پیاوه‌ ساڵی رابردوو ژنه‌كه‌ی كه‌ رێبیكای ناو بوو‌ له‌ڕووداوێکی کەشتیوانیدا مردبوو‌. بۆ ده‌رچوون له‌ته‌نگژه‌كان ئه‌ویش به‌ره‌و مۆنتی كارلۆ چوبوو‌. ئه‌وسا ماكسیم هێشتا بەو رووداوە كاریگه‌ر‌ و په‌شێوه‌. وه‌ك كه‌سێكی كپیش ده‌رده‌كه‌وت. وشه‌یه‌ك به‌س بوو‌ بۆ ئه‌وه‌ی بگه‌ڕێته‌وه‌ رابردوو. هه‌ر زوو شه‌یدای ئه‌و كچه‌ ده‌بێت. دوای دوو حه‌فته‌ له‌پێوەندی خۆشەویستی و گه‌ڕان، كچه‌كه‌ رازی ده‌بێت شووی پێبكات. به‌مجۆره‌ له‌خاتو هوپێر داده‌بڕێت كه‌ ئه‌ویان ده‌یه‌ویست بۆ ولایه‌ته‌ یه‌كگرتوه‌كانی ئه‌مه‌ریكا بگه‌ڕێته‌وه‌.
ماكسیم ژنه‌ نوێیه‌كه‌ی بۆ ناو كۆشكه‌ گه‌وره‌ و دابڕاوه‌كه‌ی (ما‌نده‌رلی) كه‌ له‌سه‌ر به‌رزایی كه‌نداوێكی ده‌م ده‌ریایه له‌به‌ریتانیا ده‌بات. له‌وێدا كاره‌كه‌ره‌كان پێشوازی لێده‌كه‌ن، له‌ناویاندا خاتوو (دینڤێرس) كه كه‌سایه‌تییه‌كی نامۆی هه‌یه‌، به‌رده‌وام وه‌ك تارمایی و سامۆتكه‌ له‌به‌رده‌می په‌یدا ده‌بێت و زۆرجاریش به‌گوێی داده‌دات ئه‌ویان ناگات به‌جوانی و كاریزمایی خاتوونی پێشوو. به‌مه‌ كچه‌ نه‌شمیله‌كه‌ دووچاری جۆرێك له‌دڵه‌ڕاوكه‌ ده‌بێت. به‌جۆرێك ناو كۆشكه‌كه‌ی لێ ته‌نگ ده‌بێ.‌ بۆشی ده‌رده‌كه‌وێ ئه‌و كۆشكه‌ هه‌موو لایه‌كی نامۆیه‌ و شوێنه‌واری رێبیكا و پیتی (R) ی ئه‌ویش له‌هه‌موو شوێنێكی ناو ئه‌و ماڵه‌ ئاماده‌یه‌. به‌تایبه‌تی ئه‌و پیته‌ كه‌ له‌سه‌ر ده‌سماڵه‌كان هه‌ڵكۆڵدراوه‌. ‌ماكسیمی هاوسه‌ریشی هێشتا له‌كاریگه‌ری رێبیكا رزگاری نه‌بووه‌. به‌ڵام له‌گه‌ڵ هه‌موو ئه‌وانه‌دا كه‌چی ئه‌و ده‌وێت ژنێكی نموونه‌یی بێت، مایه‌ی دڵخۆشی و كامه‌رانی هاوسه‌ره‌كه‌ی بێت.
جارێك به‌خه‌یاڵیدادێت شوێنه‌واری رێبیكا نه‌هێلێت تاكو هاوسه‌ره‌كه‌ی ئاسووده‌بێت و رزگاری بێت، به‌ڵام هیچ هه‌نگاوێك ناگرێته‌به‌ر. كاتێكیش ده‌زانێ ساڵانه‌ له‌و كۆشكه‌ ئاهه‌نگی ماسك ساز ده‌كرا‌، داوا له‌هاوسه‌ره‌كه‌ی ده‌كات ئه‌و ساڵیش هه‌مان ئاهه‌نگ بگێڕن. بۆ ئه‌و شه‌وه‌ لەسەر پێشنیاری خاتوو دینڤێرس، هه‌مان ئه‌و جله‌ ده‌پۆشێت كه‌ ساڵی پێشتر رێبیكا له‌ئاهه‌نگه‌كه‌ پۆشیبووی. كاتێك ماكسیم به‌و جۆره‌ ده‌یبینێ بە تووڕەیی فەرمانی پێدەکات خۆی بگۆڕێت. ئه‌مه‌و خاتوو دانڤێرسیش كه‌ به‌رده‌وام دڵی ته‌نگ ده‌كات، هانیده‌دات خۆی بکوژێت و لە پەنجەرە خۆی هه‌ڵداته‌ ده‌ره‌وه‌. ئه‌وسا ده‌نگی ئاگاداركردنه‌ی نغرۆبوونی كه‌شتییه‌ك به‌رز ده‌بێته‌وه‌. به‌وه‌ش دانیشتوانی ناو كۆشكه‌كه‌ ده‌شله‌ژێن و ماكسیم و ژنه‌كه‌ی و پیاوه‌كانی به‌ره‌و كه‌نار ده‌چن. له‌وێدا ئه‌وانه‌ی كه‌ ده‌چنه‌ ژێر ئاو بۆ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌هۆكاری رووداوه‌كه‌، كۆنه‌ به‌له‌مه‌كه‌ی رێبیكا ده‌دۆزنه‌وه‌ كه‌ هێشتا لاشه‌ی ئه‌وی تێدابوو‌‌. ئه‌و ده‌ركه‌وتنه‌ ده‌بێته‌ مایه‌ی وروژانی هه‌مووان و ده‌پرسن ئه‌ی ئه‌وه‌ی پێشتر له‌گۆڕستانی تایبه‌ت به‌ بنه‌ماڵه‌ نێژراوه‌ كێ بوو‌؟ كه‌ ئه‌ویان دوای دوومانگ له‌رووداوه‌كه‌ دۆزرابۆوه‌؟
ئەو دۆزینەوەیه‌ دەبێتە هۆی ئەوەی ماکسیم غه‌مبارانه‌ لای هاوسه‌ره‌‌كه‌ی دان بەوەدا بنێت کە له‌گەڵ ڕیبێکا به‌خته‌وه‌ر نه‌بووه‌. ئه‌وه‌شی پێده‌ڵێت ڕێبیکا ژنێکی دڕندە و خۆپەرست بووە. كاتێكیش كه‌ رێبیكا پێی وتبوو ناپاكی له‌گه‌ڵ كردووه‌ و له‌جاگ فاڤیلی ئاموزای دووگیان بووه. ته‌واو لێی هه‌ڵده‌چێت‌ و ده‌یكوژێت و ده‌یخاته‌ ناو به‌له‌مه‌كه‌ی. بۆ ئه‌وه‌ی نقومیش بێت به‌له‌مه‌كه‌ی كون ده‌كات. به‌و جۆره‌ له‌تاریكی ‌شه‌و به‌ره‌و قوڵایی ده‌ریای ناردبوو.
ئه‌نجام ده‌ركه‌وتنی به‌له‌مه‌كه‌ به‌كونكراوی و دۆزینه‌وه‌ی ته‌رمه‌كه‌ی، ده‌بێته‌ بابه‌تێكی دادگا. له‌دادگا جاگ فاڤیل كه‌ خۆی به‌خۆشه‌ویستی رێبیكا داده‌نێ له‌دژی ماكسیم به‌به‌ڵگه‌وه‌ دێته‌‌ قسه‌ و ده‌یه‌وێت تاوانی كوشتن بخاته‌ پاڵی. به‌دادوه‌ریش ده‌ڵێت رێبیكا له‌شاری له‌نده‌ن سه‌ردانی پزیشكێكی ده‌كرد. كاتێكیش ئه‌وان بۆ ده‌ستكه‌وتنی به‌ڵگه‌ ده‌چنه‌ لای پزیشكه‌كه،‌ ده‌رده‌كه‌وێت رێبیكا ئه‌وسا دووچاری نه‌خۆشی شێرپه‌نجه‌ ببوو هه‌روه‌ها نه‌زۆكیش بوو. ئه‌و پرسی دووگیانبوونه‌ی به‌درۆ به‌كارهێنابوو. پزیشكیش دڵنیای كردبۆوه‌ زۆری له‌ژیان نه‌ماوه‌. بۆیه‌ ئه‌گه‌ره‌كان بۆ ئه‌وه‌ ده‌چن له‌نائومێدییان خۆی كوشتبێ. به‌مه‌ش هاوسه‌ره‌كه‌ی له‌دادگا بێتاوان ده‌رده‌چێت و كه‌یسه‌كه‌ش داده‌خرێت. دواتر كه‌ ماكسیم له‌گه‌ڵ هاوسه‌ره‌كه‌ی بۆ كۆشكه‌كه‌ی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ كاتێك بۆی ده‌رده‌كه‌وێت دانڤێرس لەناکاو لەماندەرلی ون بووە، پێداگری ده‌كات لەوەی بەدرێژایی شەو بە ئۆتۆمبێل لێبخوڕێت كه‌ نزیك بوونه‌وه‌ ده‌بینن وا كۆشكه‌كه‌ له‌ناو گڕی ئاگردایه‌ و دینڤێرسیش ده‌سووتێت، هه‌ر ئه‌ویش هۆكاری ئه‌و ئاگره ‌بووه‌، چونكه‌ نه‌یده‌ویست ئه‌و ژن و مێرده‌ به‌به‌ختیاری ببینێ. ئینجا هه‌ردووكیان بۆ لایه‌كی دیكه‌ ده‌چن و به‌خۆشی ده‌ژیه‌ن. چیرۆكخوێن هه‌موو ئه‌وانه‌ی به‌جوانی و كایگه‌رانه‌ گێڕاوه‌ته‌وه،‌ بۆ نمونه‌ له‌كۆتاییه‌كه‌یدا ده‌ڵیت: “له‌گه‌ڵ سووتانی كۆشكه‌كه‌ دڵنیابووم تارمایی رێبیكاش كۆتایی هاتووه‌”.
شایانی باسه‌ ناوه‌رۆكی ئه‌و رۆمانه‌ هه‌ر زوو كه‌وته‌ سه‌ر په‌رده‌ی سینه‌ما. ئه‌لفرێد هێتشكۆكی گه‌وره‌ ده‌رهێنه‌ر، شه‌یدای بوو و ساڵی 1940 ده‌ریهێنا كه‌ لۆرانس ئۆلیڤییه‌ و جوان فۆنتین، رۆڵی سه‌ره‌كییان تێدا ‌گێڕاوه‌. فیلمه‌كەش ئه‌وسا وه‌ك شاكارێكی سینه‌مایی، خه‌ڵاته‌كانی ئۆسكاری چاكترین فیلم و چاكترین وێنه‌گرتنی به‌ده‌ستهێنا. ساڵی 2020 به‌شێوازێكی دیكه‌ كراوه‌ فیلم كه‌ بین ویتلی ده‌ریهێنا و لیلی جه‌یمس و ئارمی هامه‌ر و كریستین سكۆت رۆڵیان تێداگێرا‌.

دافنی دو مۆرییه له‌چه‌ند ستوونێكدا:

• ساڵی 1907 له‌شاری له‌نده‌ن هاته‌ دنیا. ساڵی 1989 له‌شاری كورنوۆال كۆچی دوایی كرد.
• جیرالد دو مورییه‌ی باوكی، ئه‌كته‌رێكی به‌ناوبانگ و به‌ڕێوه‌به‌ری شانۆی ئینگلیزی بوو. مۆریال بومۆندێ دایكی رۆژنامه‌نووس بوو. جۆرج دو مۆرییه‌ی‌ باپیری نووسه‌ر بوو. ئه‌نجێلای خوشكه‌ گه‌وره‌‌‌ی نووسه‌ر و جەینی خوشكی بچووكیشی، نیگاركێش بوو.
• ئالفرێد هیتشكۆك جگه‌ له‌ رێبیكا، ناوه‌رۆكی رۆمانه‌كانی (یانه‌ی جامایكا) و (باڵنده‌كان‌) ی دو مۆرییه‌ی بۆ سینه‌ما ده‌رهێناوه،‌ كه‌ ئه‌وه‌ی دوایی له‌ڕاپرسێكی گۆڤاری تایمز له‌لیستی100 فیلمی ترس، به‌درێژایی مێژووی سینه‌ما، له‌پله‌ی حه‌وته‌م دانراوه‌.
• جگه ‌له‌و سێ شاكاره‌، دو مۆرییه كۆمه‌ڵێك رۆمان و چیرۆك و شانۆگه‌ری و كتێبی دیكه‌ی نووسیوه‌.

مه‌رج نییه‌ ئه‌وه‌ی نووسه‌ر بێت، یاخود چه‌ند كتێبێكی وه‌رگێڕابێت، ئیدی شاره‌زایی له‌ هه‌موو كه‌له‌به‌رێكی زماندا هه‌بێت. به‌ تایبه‌تیش له‌ زمانی كوردی كه‌ زمانێكی فره‌ واتا، فره‌ ڕه‌هه‌نده‌ و لێكدانه‌وه‌ی جیاجیا له‌ ڕووی واتاییه‌وه‌ له‌ خۆ ده‌گرێت. له‌ نێوه‌ندی ڕۆشنبیری كوردیدا، كه‌سانێكی زۆر به‌ ناوی زمانزانییه‌وه‌ لێكدانه‌وه‌ بۆ زمان ده‌كه‌ن، كه‌ له‌ ڕاستیدا ڕه‌نگه‌ بواره‌كه‌یان په‌یوه‌ندی به‌لایه‌نی ڕێزمانی و ڕێساكانی خاڵبه‌ندییه‌وه‌ هه‌بێت و ئه‌م دوو بواره‌ی زمان، له‌ ڕووی مانایی و ڕێسای نووسینه‌وه‌ له‌ یه‌كتری جیا ناكه‌نه‌وه‌، بۆیه‌ زۆرجار قسه‌ له‌ سه‌ر وشه‌یه‌ك، ده‌ربڕینێك، یاخود ئیدیه‌مێكی كۆمه‌ڵایه‌تی و فه‌رهه‌نگی ده‌كه‌ن و له‌ ڕوانگه‌ی خۆیانه‌وه‌ لێكدانه‌وه‌ی واتاییانه‌ی بۆ ده‌كه‌ن، كه‌ ئه‌و لێكدانه‌وه‌یه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و ڕه‌هه‌نده‌ گشتییه‌ی زمان یه‌ك ناگرێته‌وه‌ كه‌ له‌ فه‌رهه‌نگ و كولتووری كۆمه‌ڵایه‌تی كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌ باوه‌، چونكه‌ له‌ نێو زمانی كوردیدا، چه‌ندین شێوه‌زار و بنزاری دیكه‌ هه‌ن و هه‌ریه‌كه‌یان له‌ ڕووی ژینگه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی و ڕووبه‌ری جوگرافییه‌وه‌ به‌ پێی په‌یوه‌ندییان به‌ خه‌ڵك و شوێنه‌كه‌وه‌ به‌كاردێن.
بۆ نموونه‌: له‌ هه‌موو كوردستان به‌ ( زڕدایك ) ناگوترێت (باجی) ئه‌م ده‌ربڕینه‌، ڕه‌نگه‌ له‌ سلێمانی یان ناوچه‌یه‌كی دیكه‌ی كوردستان به‌ كار بێت، به‌ڵام له‌ شێوه‌زاری هه‌ولێر یان ڕواندز، ڕه‌نگه‌ به‌كار نه‌هێنرت، كه‌ واتا نابێ نووسه‌رێك به‌ گشتی باس له‌وه‌ بكات كه‌ كورد هه‌مووی به‌ زڕ دایك ده‌ڵێت باجی ! ئه‌مه‌ له‌ ڕووی واتایی و لێكدانه‌وه‌ی زمانیشه‌وه‌ هه‌ڵه‌یه‌. نووسه‌رێك نووسیویه‌تی:_( ئه‌گه‌ر پیاوی كورد ژنی دووه‌م بێنێت، یان چه‌ند ژنێكی دیكه‌ بێنێته‌وه‌، ئه‌وا ئه‌م ژنه‌ بۆ منداڵه‌كانی ده‌بنه‌ زڕدایك یان باوه‌ژن و پێی ده‌ڵێن باجی )(1) به‌ڵام با بپرسین، ئایا منداڵێك هه‌یه‌ چوار زڕدایكی هه‌بێت؟ بێگومان نه‌خێر، ئه‌مه‌ هه‌ڵه‌یه‌ له‌ هه‌موو بارێكی خێزانی و كۆمه‌ڵایه‌تیدا به‌ هاوسه‌ری دووه‌م ناگوترێت زڕدایك، به‌ڵكو ده‌بێ چه‌ند دۆخێكی كۆمه‌ڵایه‌تی هه‌بێت وه‌ك ئه‌وه‌ی ده‌بێ منداڵه‌كانی زۆر بچووك بن، چونكه‌ كه‌سێك له‌ ته‌مه‌نی په‌نجا ساڵی دابێت، ناڵێت زڕدایكم هه‌یه‌، له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی پێویستی به‌ په‌روه‌رده‌كردن و چاودێری و خزمه‌تكردن نییه‌. هاوكات ده‌بێ پیاوه‌كه‌ ژنی یه‌كه‌می مرد بێت و منداڵیشی هه‌بێت، ئه‌و كات ئه‌و ژنه‌ی دوای مه‌رگی ژنی یه‌كه‌می ده‌یهێنێته‌وه‌، بۆ منداڵه‌كانی ده‌بێته‌ زڕدایك و گه‌ر منداڵی نه‌بێت، ئه‌و شوناسه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ وه‌رناگرێت. به‌ دوای ئه‌مه‌ ، هه‌ر ژنێكی دیكه‌ بهێنێته‌وه‌، نابنه‌ زڕدایك، ته‌نێ ئه‌وه‌ی له‌ دوای دایكی ڕاسته‌قینه‌یان دێته‌ نێو خێزانه‌كه‌یان ده‌بێته‌ باوه‌ژن. له‌لایه‌كی دیكه‌وه‌ وه‌ك باسمان كرد به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك له‌ هه‌موو شوێنێكی كوردستاندا به‌ باوه‌ژن ناگوترێت باجی، چونكه‌ به‌ داخه‌وه‌ زڕدایك له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌دا به‌ گشتی، به‌ شێوه‌یه‌كی زۆر نامرۆیی، نا په‌روه‌رده‌یی ، دوور له‌ هه‌موو جۆره‌ سۆز و میهره‌بانییه‌ك ڕه‌فتار له‌گه‌ڵ منداڵه‌كانی دایكێكی مردوو ده‌كات، كه‌ نه‌ك هه‌ر پێی ناگوترێت باجی كه‌ زۆرجار بۆ پوور، یان خوشكی گه‌وره‌ش به‌كاردێت، به‌ڵكو زۆر ناخۆشه‌ویست و ڕه‌تكه‌ره‌وه‌ و ناشرینیشه‌! مه‌گه‌ر به‌ ده‌گمه‌ن باوه‌ژنێك هه‌بێت ببێته‌ جێگره‌وه‌ی دایكی ڕاسته‌قینه‌ بۆ منداڵه‌كان. بۆیه‌شه‌ له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌دا ده‌گوترێت منداڵ به‌ دایك هه‌تیو ده‌بێت به‌ باوك نا، یاخود ده‌گوترێت كه‌ دایك بووه‌ زڕدایك، ئه‌وا باویش ده‌بێته‌ زڕباو، به‌ڵام قه‌ت ناگوترێت ئه‌گه‌ر باوك بووه‌ زڕ باو، ئه‌وا دایكیش ده‌بێته‌ زڕدایك، چونكه‌ هیچ كه‌سێك بۆ منداڵ نابێته‌ دایك و ناتوانێت ئه‌و هه‌ست و خۆشه‌ویستی و میهره‌بانییه‌ی پێ بدات كه‌ دایكی ده‌یداتێ. له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌دا، كاتێ ژنێك هاوسه‌ره‌كه‌ی ده‌مرێت، یاخود له‌ پیاوه‌كه‌ی جیا ده‌بێته‌وه‌، به‌ داخه‌وه‌ پێی ده‌گوترێت (بێوه‌ژن) كه‌ وشه‌یه‌كی برینداركه‌ره‌، به‌ڵام باوه‌ بۆ ناسینه‌وه‌ی ئه‌م ژنانه‌، به‌ڵام گه‌ر پیاوێك له‌ ژنه‌كه‌ی جیابووه‌وه‌ یاخود ژنه‌كه‌ی مرد، هه‌رگیز پێی ناگوترێت (بێوه‌ پیاو) چونكه‌ وشه‌كه‌ نامۆ و باو نییه‌ و دیدگای نێرسالاریی كۆمه‌ڵگه‌ و پیاوی كورد ڕێگه‌ به‌وه‌ نادات هه‌مان ئه‌و شوناسه‌ وه‌ربگرێت كه‌ دراوه‌ته‌ پاڵ ڕه‌گه‌زی مێ.
كه‌ واتا لێره‌دا ناتوانرێت ئه‌م وشه‌یه‌ به‌رجه‌سته‌ بكرێت و ببێته‌ به‌شێكه‌ له‌ فه‌رهه‌نگی به‌ركارییانه‌ی زمان، چونكه‌ ئه‌قڵیه‌تی كۆمه‌ڵگه‌، كولتووری باوی كۆمه‌ڵایه‌تی و نۆڕمه‌ خێزانی و میللییه‌كان ڕێگه‌ به‌وه‌ ناده‌ن. بۆیه‌ زمانی كوردی له‌و زمانانه‌یه‌ هه‌رگیز نابێ لێكدانه‌وه‌ی تاكڕه‌هه‌ندییانه‌ی بۆ بكرێت، چونكه‌ دواجار هه‌ڵه‌ ده‌كه‌وێته‌وه‌. به‌تایبه‌تیش له‌لایه‌ن كه‌سانێكه‌وه‌، كه‌ ورده‌كارییه‌كانی زمان شاره‌زا نین. زمانناسی په‌یوه‌ندی به‌ ئه‌كادیمیبوونه‌وه‌ نییه‌، به‌ڵكو شاره‌زایی و قووڵبوونه‌وه‌یه‌، له‌ ڕووبه‌ری زمان له‌ هه‌موو ڕووێكه‌وه‌.

1_ بڕوانه‌ وتاری (وشه‌ی جوان) نووسینی :داستان شه‌ریف، ماڵپه‌ڕی دیاسپۆرا، له‌ 30/7/2025.

*ئه‌م بابه‌ته‌ له‌ هه‌فته‌نامه‌ی ڕێگای كوردستان ژماره‌ (1454) له‌ 16/9/2025 بڵاوكراوه‌ته‌وه‌.

لەهەڕەتی لاویدای
لێ ناتوانی بوخچەی،
تەمەنت هەڵگریت
لەدرەختی سەرەڕێ دەچی
هەر ڕێبوارێ تێ دەپەڕێ
گەڵایەکت لێ دەکاتەوە
بۆیە، ڕووت.. ڕووتی..!
ئەو بایە..!
یاری بەڕوحت ئەکات
پێویستیت،
بەئامێزێکی گەرمە
ئامێزێک..،
سیسی تەمەنت،
سەوز بهێڵێتەوە
هەرچەند هەڵدەکشێت
ترس لەدەرگا ئەدا
ئازار‌ جەستەت،
سوژن ڕێژ ئەکات
داهەزاوە..داهەزاو
لەدوای ماندووبوونەکان
بەدوای کوانوویەکدا دەگڕێیت،
خەونە شەختەییەکان
گەرم بکاتەوە
چونکە لایەکت، لەبۆشاییدایە
لەسەر نیو بەڕە دەنویت
لادیوارێ نیە؟
پشتی پێوە بدەیت
کۆمڕی ژوورەکەش،
قڵشتێکی گەورەی تێکەوتووە
هەرەس دێنێ.. هەرەس
ئاگردانەکە دەکوژێتەوە
چەند دارەڕایەکی خراپە
دادەتەپێ.. هۆدەکە!
بنۆڕە ئەو دیو تەلارەکان
دێوێک..،
لەنێو مێرگێکدا
باغێک..،
لەپەپوولە ئاو پرژێن دەکات
کوختیەکان..،
لەگمەگم کەوتوون
باڵی ئاسمان،
بەبڵاچەی شمشێر قرتاوە.

عارف کوردە

پاش ڕووخانی ڕژێمە دیکتاتۆرو چەوسێنەرەکەی بەشار ئەسەد لەسوریا،لەلایەن میدیاو سۆشیال میدیای جیهانی و عەرەبی و دەفەرەکەوە گرنگیەکی تایبەت بەم ڕووداوە درا.
بەهۆی ئەوەی کوردانی ڕۆژئاوا بەرکەوتەی ڕاستەوخۆیان بەو گۆڕانکاری و ڕووداوانەوە هەیە ،ئاساییە کە ئەوانیش بگرێتەوە .بەوەی کوردانی ڕۆژئاوا لەمێژە خاوەنی کیانێکی سەرکەوتوون ، جا ئەوئەزموونە سەرکەوتووە بۆ دەسەڵاتدارانی تورکیا هاوکات بۆ دەسەڵاتەکەی شەرع جێگەی نیگەرانیەو و وەک مەترسیەک بۆسەر دەوڵەتەکانیان تێی دەڕوانن ،بۆیە بەتایبەت تورکیا بە بەرنامەیەکی هەمەلایەن هەوڵی لەناوبردنی دەدا، دەمێک دەرکەوت ئەو هەوڵە شکستی خوارد ئیدی هەوڵی لاوازکردن و ناشیرین کردنی دەدەن ،کە تا ئێستاش بەردەوامە.بەوەی ئێمە شارەزایمان لە زمانی تورکیدا نیە بۆیە نازانین لەمیدیای تورکیدا چ باسە بەڵام دڵنیام مشتومڕی گەرمی لەبارەوە دەکرێت.

ئەوەی ئێمە لەڕێگەیانەوە هەڵوێستی تورکیا وەک دەسەڵات و نوخبەی ڕووناکبیر بزانین میدیا عەرەبیەکانە کە بەردەوام نووسەر،شرۆڤەکار،ڕۆژنامەنووسانی تورکی عەرەب زمان بەشداری تێدادەکەن.
شایانی ئاماژەیە ژمارەیەک لەو بەشداربووانە عەرەبی سورین و شوناسنامەی تورکیان وەرگرتوەو بەشێک لە ناوی خۆیان گۆڕیوە بۆ تورکی .
چەند دەزگایەکی میدیایی عەرەبی پانتاییەکی فراوانیان بۆ ئەم مەبەستە تەرخان کردوە ،بە وێنەی [العربیە بەهەردوو کەناڵەکەیەوە،الجزیرە بەهەردوو کەناڵەکەیەوە،بی بی سی عرەبی ،سکای نیوز وچەنەد کەناڵێکی دیکە]. دەمێک بەرنامەکان پەیوەندیان بە سێکووچکەی{تورکیا،سوریا،ڕۆژئاوا} دەبێت ئیدی ئاساییە دوو لە میوانەکان تورکێک و کوردێک بن، جاروباریش میوانێکی عەرەبی شۆڤێنی یا مسوڵمانی ئیخوانی لەم بەرنامانەدابەشدار دەبن..
لەکوردەکانیش چەند بەڕێزێک بەردەوام بەشداریان هەیە کە زۆربەیان ڕۆژئاواین ،دەمێک ئەم بەڕێزانە قسەدەکەن گەوهەر لەزاریان دێتە دەر،پەیڤەکانیان حساب بۆکراون ،بەرسیڤەکانیان بۆ تورکە شۆڤێنستەکان هێندە بەهێزن هێندە دەمکووتکەرن هێندە حاشاهەڵنەگرن وەک داکووتانی بزماروایە بە تەختەدا .دەمێک ئەم بەڕێزانە دەدوێن تەنانەت پێشکەشکارانی بەرنامەکانیش ناتوانن سەرسامی خۆیان بشارنەوە کە ئەویش بە گوزارشتی سیمایاندا دەردەکەوێت .مرۆڤ بە گوێگرتن لێیان ئارام و ئاسودە دەببێت،هاوکات شانازی بە کوردبوونی خۆیەوە دەکات کە ئەم کەسە بەتوانایانە هاوزمان و هاونەتەوەین.
کاتێک ئەم بەڕێزانە دەدوێن قسەکایان هێندە کاریگەرو لۆژیکن بەتایبەت کە بە فاکت و بەڵگە تورکەکان بێ دەنگ دەکەن ،ئیدی ئەوانیش هیچیان پێنیە بۆ قەناعەت پێکردنی بەرێوەبەری بەرنامەو و بینەر تەنها هەڵچوون و سوکایەتی نەببێت.زۆر جا کاردەگاتە ئەوەی بەڕێوەبەری بەرنامەکە بەهۆی سنوربەزاندنیان لە ئادابی دیالۆگ ناچار دەبێت ڕایانبگرێت.هەریەک لەم کوردانە لەچەندین بواری تردا کاردەکەن،وەک مامۆستای زانکۆ ،شاعیرو ڕۆماننووس،،نووسەر ،ئەکادیمیست .ئەو زمانەی قسەی پێدەکەن لەئاستێکی باڵادایە،دەتوانم بڵێم هێندە بەجوانی وپاراوی قسەدەکەن لەوانەیە عەرەبەکانیش نەگەن بەو ئاستە.
چەند جێگەی دڵخۆشیە ئێمەی کورد خاوەنی ئەم جۆرە سیاسیانەین کە لە سەنگەرێکی تۆکمەو مەزنەوە داکۆکی لەنەتەوەکەیان دەکەن و جێگەی متمانەن بەوەی کە هەرگیز ئەو سەنگەرە چۆڵ ناکەن. بەڵێ ئێوە جێگەی شانازیمانن و دڵسۆزیتان بەرز دەنرخێنین.
ناوی هەندێک لەو تورکانەی لەبەرنامانەدا بەشداری دەکەن: محمد زاهد گول،ئۆکتای یڵماز،مستەفا ئۆزجان،تەها ئۆغلۆ،بکیر ئاتاجان[ئەم بەکیرە زۆر بێ ئەدەب و بێ ئەتەکێتە و ئیلتیزام بە بەرنامەوە ناکات، لەهەمووی خۆشتر جێ بەخۆی ناگرێت و بەردەوام دەجوڵێت و بەدەنگی بەرز قسەدەکات و زاری پڕدەبێت لە کەف ،هێندە ڕەگەزپەرستە وای بۆدەچم بەهۆی کوردەوە لە خەفەتدا ڕۆژێک دڵی بوەستێت،کارەسات لەوەدایە ئەم ڕەگەزپەرستە بەڕێوەبەری پەیمانگای هزرە لە ئەستەنبوڵ].
سەبارەت بە شداربوانی کوردیش ئەم ئەستێرە گەشانەم لەیادە ،جا داوای لێبووردن لەهەر بەڕیزێک دەکەم کە لەو بەرنامانەدا بەشداری هەبووەو ناویم یاداشت نەکردوە .
دکتۆر سەربەست نەبی،شێرزاد ئەزیدی،شڤان خابووریی،ڕۆستەم مەحمود،شۆڕش دەروێش ،نەواف خلییل ، وتاد.

ئەو میللەتەی هەلپەرست و گەندڵ و ساختەچی و دز هەڵبژرێرێ ناکرێ بە قوربانی دابنرێ ،بەڵکو هاوبەش و شەریکی تاوانەکەیە…. “ جۆرج ئۆرۆویل “

ئەگێڕنەوە لە جەنگەڵا حکومەتێک هەبوە بۆ بەڕێوە بردنی کاروباری دارستان ، جارێکیان شێر و ڕێوی و کەر گیر ئەخۆن بە دەست مەعامەلەیەکەوە لە یەکێ لە وەزارەتەکانا و کەسیێکیش شک نابەن بە تەنگیانەوە بچێ و کار ئاسانیان بۆ بکا …ڕۆژیکیان هەرسێکیان بەوپەڕی بێ تاقەتییەوە یەکتر ئەبینن و دوای بۆڵەبۆڵ و توڕەبوونێکی زۆرەوە ڕێوی ئەڵێ: تەواو من قەرارم یاوە خۆم ئەچم بۆ وەزارەت و بە دوای مەعامەلەکەنا ئەچم ، شێر ئەڵێ نەگبەت سوودی نیە ، ڕێوی ئەڵێ ئەی نەتان بیستوە یەکێ زۆڵ و ساختەچی بێ پێی ئەڵێن ئەڵێی ڕێویە ! کەر بەدەم پێکەنینەوە ئەڵێ : نەگبەت ئەوە کاتی خۆی بوو ،ئێستا بە هی وا ئەڵێن ڕێوی بەندە لە چاویا دال نوقتەیە ، بۆ بەیانییەکەی ڕێوی ئەڕوا و بۆ سەبینیەکەی ئەگەڕێتەوە و دەم چاوی بەیکا یاوە و ئەڵێ : هیچ ..هەرخەریک تێشم هەڵەن تەنانەت مودیر عامێ ووتی لەوە ئەچێ تۆ جەنگەڵێکی ئیقایمی ناردبێتیانی !!منیش پێش ئەوەی مەسەکە بگاتە شتی تر بە پەلە هاتمەوە..!!شێر ئەڵێ : دۆزیمەوە ، خۆم ئەچم ، ڕێوی ئەڵێ ئەی جارێک نەچووی ؟
شێر ئەڵێ ئەوە دەورەی پێشوو بوو ، ئەی شێر یانی چی ؟ ئەچم و هەر بە نەڕەنەڕ هەر مەپرسە چی ئەکەم لەوانەیە هەر بۆ سوعبەت دوو سێ گازێکیش بگرم ، ڕێوی ئەڵێ ئەی بێ عەقڵ ئێستا گەجەر و گوجەری وا پەیا بوە بە فیکەیەک بە دە پانزە کەس تێتهەڵئەیەن ، تۆ جاران شێر بووی ، دەی وەختم نیە ..خوایە پشت بە تۆ ..بە دوعا…شێر ئەڕوا و بۆ ڕۆژی دوایی مات و مەلوول ئەگەڕێتەوە و ئەڵێ: هەر لە ئیستعلاماتەوە خەریک بوو سواری هەمبەرێکم بکەن منیش لە تاوا هەر هەنگاوێکم کرد بە بیست و خۆم قووتار کرد ..فایدەی نیە ئەبێ واز لەو مەعامەلەیە بێنین…كەر سەیرێکی هەردووکیان ئەکا و ئەپرسێ ئەڵێن چی منیش خۆم تاقی بکەمەوە < شێر ئەیاتە قرمەی پێکەنین و پێی ئەڵێ ئەوە بەڕاستە ؟ بە شێر و ڕێوی نەکرێ بە کەر ئەرێ؟ ئاخر بۆیە پێت ئەڵێن کەر ..کەر خۆی قیت ئەکاتەوە و بۆینباخەکەی تونگ ئەکات وئەڵێ : با وەخت نەکوژم نەبادا جومعەی بێ بەسەرا……دوعای خێرم بۆ بکەن من خواحافیز….كەر ئەڕوات و بەیانییەکەی بەدەم پێکەنین و هەلهەلەوە یەتەوە لای شێر و ڕێوی و لە خۆشیانا قاچی ئەرز ناگرێ، شێر ئەڵێ ئەوە چیە ؟ سەیرەبێ جێبەجێت کردبێ؟ ڕێوی ئەڵێ :
دیارە لە خەفەتا تێک چوویت …کەر ئەڵێ : تەواو بوو ..کرا و مەعامەلەکەمان موافەقەتی لەسەر کرا هەردووکتان بڵێن بژی کەر …بەسەری هەرسێکمان ئەمجارە کە چووم بۆ وەزارەت سەیرم کرد ئەوانەی جاری پێشوو نین ،هەموو خزم و قەوم و خیشی خۆمن لەوێ ئیش ئەکەن ، یەک ئیحترامیان گرتم هەر مەپرسە..خۆم لەسەر کورسی دانیشتن و مەعامەلەکەش ژوور بە ژووری کرد ، ئەونە چام خواردەوە بووم بە سەماوەر ..ووتیان تۆ بۆ عەزێتت کێشا هاتیت !!بە یەکێ لە حیمایەکانت بتناردایە..کە ووتم حیمایەم نیە ووتیان چۆن ؟ ئەوە ناعەدالەتیەکی گەورەیە ..تۆیەکی ماندوونەناس لەم جەنگەڵەیا بێ حیمایەیت ! ئەبێ چاو پخشێنینەوە بە هەندێ یاسا و ڕاسا کەلەگەڵ واقیعی ئەمڕۆی جەنگەڵا یەک ناگرێتەوە…..کە شێر و ڕێوی بەسەرهاتەکەی کەریان گوێ لێبوو ووتیان: بژی تەشەبووز…