مامۆستا عەبدولڕقیب یوسف ویژدانێكی زیندوو لەنێو مێژووی هاوچەرخی كوردا.. یوسف محەمەد بەرزنجی
تێوەردان:
ماندووبوون ولێكۆڵینەوەو كاركردن لەنێو دونیای بەرفراوان و پانوو پۆڕی مێژوودا زۆر گران و سەختە،هەموو كەس ناتوانێت وەك شۆڕەسوارێك لەنێو ئەم زەریا بەرفراوانەدا باڵەكوتێ و مەلە بكات، چونكە مەلەكردن لەنێو ئەم زەریا فراوانەدا كاری هەموو كەسێك نیەو لە حەوسەڵەو پشوودرێژى و تواناو هێزی هەموو كەسێكدانیە ،باوەشپێداكردن بۆ مێژوو وەك كارێكی قورس ،سەخت و دژوارو بەرفراوان و قوڵ بۆ هەموو كەسێك ساناو گونجاو نیە،بۆیە خۆدان لەقەرەی بابەتە مێژووییەكان و بنكۆڵكردن و لێكۆڵینەوەو ساخكردنەوەی بابەتە جۆراو جۆرە مێژووییەكان كارێكی قورسەو ناتوانرێت بەهەموو كەس ئەو بەردە گەوهەرو قورسە بخرێتە سەرشان و بۆنێو ئەودەریا بەرفراوانە هەڵدرێت.
دەربارەی مێژوو وەك سیستەمێكی تیۆری، فەیلەسوفی ئەڵمانی گۆتە دەبێژێت:” هەرچییەك كارو چالاكیم زیاد نەكات یان تەنانەت لەڕێگایەكی تریشەوە هانی چلاكییەكانم نەدات، وتەنها شتم فێربكات بێزارم، بۆیە ئەم وتەیە شایستەی ئەوەیە كە لە هەموو بوارێكی ژیاندا ڕەچاوی بكەین”1 هەربۆ پاڵپشتی و پشتگیری (گۆتە)و بەهەند وەرگرتنی وتەكەی(نیتشە)ی فەیلەسوف “لە پێشەكی توێژینەوەكەی لە مەڕ سوودمەندی و ناسودمەندی مێژووئەم قسەیەی گۆتەی پەسەند كردووەو دەڵێ: ئەگەرپێویستمان بە مێژووە بۆ ئەوەیە كە هاوكاری ژیان و كارمان بێت، نەك لەژیان و كارساردمان بكاتەوە،نیتشە دان بەوەشدا دەنێت كە مێژوو مرۆڤ بەكارە مەزنەكانی سەردەمانی پێشوو ئاشنا دەكات”2
مێژوو لە ژیانی مرۆڤدا،هەروەها ئاگاداربوون لێیی مرۆڤ لە خشتەبردن و هەڵفریواندن و بەلاڕێدا بردن وشیارو ئاگاداردەكاتەوەو تاقیكردنەوەو ئەزمۆنی هزری فراوان دەكات و لەڕوگیری دووری دەخاتەوەو ئایندەو پاشەڕۆژ زۆر بەڕونی و گەش دەبینێت، ئەمەوەمان بۆ دەردەخات وپیشان دەدات مێژوو مرۆڤ بەئاگادێنێتەوەو ڕاستییەكانی دەخاتە بەردیدەو لە خەیاڵ و ئەندێشە كەنارگیری دەخات و واقیع بینانە ئاراستەی دەكات.
وینستۆن چەرچڵ”كەتا ڕادەیەك بۆ خۆشی مێژوونووس بوو،بە درێژایی جەنگ میژوویی وەكو ئامرازێك بۆ ئامانج گەیشتنە سیاسییەكانی بەكارنەهێناوە”3؟ وەزۆربەی كەسایەتییەكان و سیاسییەكان لە مێژوو سەردەمی خۆیاندا كەڵك و سوودیان وەرگرتووەو تاقیكردنەوەكانی ناومێژوو هاندەریان بووە بۆ سەركەوتن و بەرەو پێشەوەچوونی گەل و فەرمانڕەوایەتییان و ئاشنایەتیان بەمیژوو(معاویە)، دامەزرێنەری دەوڵەت وخەلافەتی ئەمەوی”بەپێی گێڕانەوەكانی بن، هەموو شەوێك بە شێك لە وەختی خۆیی بۆ گوێگرتن لە سەرگوزشتەكانی مێژوو تەرخان كردووە”4 كەوابوو سودو دەستكەوتەكانی مێژوو یەكجار زۆرن بۆ مرۆڤ و عەقڵی مرۆڤ و كردەوەو خوڕەوشتی بەرەو ئاقاری بەرز وگەشەكردوو دەبات و وڵات و حوكمڕانی بەرەو پێشەوەو سەركەوتن و گەشەكردن بەرزدەكاتەوەو ئایندەی ڕوونی دەخاتە پێش چاو، زهنی ئایندەی گەش دەنوێنێ وپایەكانی پێشكەوتنی فراوان دەكات.
مامۆستا عەبدولڕەقیب يوسف:
ئەم كەسایەتیی ومامۆستایە وەك گەنجێك لە باكورو باشووردا،خەون وخولیایی مێژوو ئەوینداری ئایندەو پاراستنی كەلەپوورو شارستانيەت و بناغەكانی مێژووی گەلەكەیەتی،ئەو حەزو خەونی گەورەی لەئامێزوو مێشكدایە كە بناغەو پایەكانی شارستانیەت و مێژووی گەلەكەیی بپارێزی و لە فەوتان و لە ناوچوون و پووكانەوە ڕزگاری بكات، ئەم ئامانج و خولیایە بۆ كێیە بۆنەوەكانی ئیستاو ئایندەیە،كە مێژووی گەل و وڵات و نەتەوەكەی خۆیان خۆشبوێت و شانازی پێوە بكەن و بەدەسكەوت و سوودەكانی پەلوو پۆیەكانی مێژووی خۆیان ئاشنابن و لەڕیزی نەتەوەو لە ناو كایەی مێژوودا ملەبكەن و ئەوانیش خاوەن پایە بەرزەكانی مێژوو بن، ئەم مامۆستایە لەتەمەنی(50) ساڵی ڕابردووی ئەزمۆن و داهێنانیی پیایە بەرزەكانی مێژوودا بە سەخاوەتەوە خاوەنی بەرهەم و پاراستنی مێژوو كەلەپوورو شوێنەوارەكانە لە پوكانەوەو لە ناوچوون تاكە پشتوو پەنایی بۆ سەركەوتنی ئامانجەكانی گۆڕینی هزرو گۆرینی نەوەكانە بۆ ئەم ئامانجە و هەمیشە لە ململانێ دابوو لەگەڵ گومان وبەدحاڵییەكان و هزر لاوازەكانی تێگەیشتن لەمێژووی سەردەم و هاوچەرخ، ئەم مامۆستایە لەپێناوی گەشەی هزری مرۆڤی كورد بۆمێژوو كەلەپوورو شوێنەوارە دێرێن وگرنگ ومێژووییەكان هەمیشە لە تێكۆشان و ململانێ پێویست و بەخشینەكانی لە بەردەوامیدایەو ماندوو بوون نازانێ كەوتۆتە كوێوە،ڕێگاو بەربەست و ئاستەنگە كانی بەردەم مامۆستا”عەبدولرەقیب” زۆرو دژوار بوون بەدرێژایی پەنجا ساڵی ڕابرووی سێیەكی تەمەنی ئەم مرۆڤە، بەڵام ساردی و گەرمی و سەختی ڕێگاكانی كۆڵی پێنەداوەو ساردی نەكردۆتەوە، بۆ گەیشتن بە ئامانج و سەودا سەریكەیی و پاراستنی گەنجینەكانی مێژووی گەلەكەیی و هەر بەردەوامیشە لە درێژ بوونەوەی ئەو مێژووە كەپەیوەستە بەژیان و بەردەوامییەكانیەوە.
دوایی ڕێكەوتنی 11 ی ئازاری 1970:
ساڵی1970 وەرچەرخان و هەلومەرجێكی سیاسیی وڕۆشنبیری پاش پێكهان وڕێكەوتن هاتەپێشەوە،كۆمەڵگەی كوردی كەوتە قۆناغێكی ئارام وسەقامگیرو دوور لە شەڕ، كۆمەڵە ڕۆشنبیری و ڕووناكبیرییەكان لە سەر دەستی نووسەران و ڕووناكبیرانی كوردا كەوتنە نێودۆخێكی ئارام و چالاكی ڕۆشبیریەوە، كۆڕی زانیاری كورد، یەكێتیی نووسەرانی كورد،دەزگای ڕۆشبیرییەكان بەگشتی… كەوتنە چالاكی و كۆڕو كۆبونەوەو دەركردن و چاپكردنی كتێب و گۆڤارو ڕۆژنامە،گۆڤاری بەیان،گۆڤاری نووسەری كورد، گۆڤاری گۆڕی زانیاری كورد، گۆڤاری ڕۆژی كوردستان، گۆڤاری ڕۆشنبیری نوێ، ڕۆژنامەی هاوكاری،ڕۆژنامەی پاشكۆی عێراق بەكوردی و عەرەبیی… هەمووی دەسكەوتی گرنگ و بەكەڵك بوون لەنێو نێوەندی ڕۆشنبیری داو چالاكاییەكانیان وبڵاوكراوەو كۆڕو سیمینارو فیستیڤاڵە ڕۆشنبیرییەكانیان كاریگەری گەورەی لە سەر هەلومەرج و دۆخەكە پەیداكردو دەوری نووسەران و هونەرمەندان و ڕوناكبیری كورد و مامۆستایانی زانكۆكان و خەمخۆران و بەتەنگەوە هاتنی كەسانی دڵسۆزو قەڵەم بەدەستی كورد بەنووسین و هونەرەكەیان، توانیان دۆخی ڕۆشنبیری و ڕووناكبیری لە ئاستیكی نزمەوە بەرنە ئاستێكی پێشكەوتوو بەرز، دەیان بەرهەمی ناوازەی ئەدەبیی و ڕوناكبیری بەگشتی بڵاوبكرێتەوەو خوێنەرێكی زۆر بێتە پێشەوەو دەیان نووسەرو شاعیری بەهرەدار لەنێوەندەی ڕوناكبیریدا چەكەرەو سەردەربێنن و بەشداری دۆخە ڕۆشنبیرییەكە بكەن،بەڵام دەسەڵاتی بەعس زۆری داموودەزگا ڕوناكبیرییەكانی بەگشتی خستبووە ژێر چاوەدێرییەوەو زۆرێكیشی لە نووسەران و ڕوناكبیران و هونەرمەندانی دەستەمۆ كرد بوو،لەژێر فەرمان و دەسەڵاتی بەعسدا بەرهەم و نووسین و هونەریان ڕادەپەڕاندوو، زۆر بابەتی ڕۆشنبیری لەژێر چەقۆیی سانسۆر(الرقابە المطبوعات)دا بوون و كارو چالاكییەكان بەگشتی سنوردار كرابوون، تا لە بەرژوەندی ڕژێمی بەعس و دەسەڵاتیدا بن و دەرنەچن، كاتێكیش شەڕو ڕێكەوتن تووشی پێكادان بوونەوە ساڵی 1974 فشارەكان زیاتر بوون و چالاكییە ڕۆشبیرییەكان كەم بوونەوەو سانسۆر زیاترو زۆرێكیش لە نووسەرانی بەهەڵوێست دایەنە پاڵ شۆڕش و داكۆكییان بە بەرهەمەكانیان لە مەسەلەو خەباتی گەلەكەیان كرد،تانسكۆو پەرتەوازەبوونی شۆڕش نەگەڕانەوە ناوشارەكان و دەزگا ڕۆشنبیرییەكان، بەشێكیش لە نووسەران و هونەرمەندان هەرلەگەڵ حكومەت و داموودەزگاكانیدا بوون و تا هەرەسی شۆڕش لەگەڵیدا بوون و پاشانیش وەك چاودێروو هەواڵگری و جاسوس بەڕاپۆرت و زمان لێدان لەگەڵ ڕژێمی بەعس بوون و لەخزمەتیدا بوون، ئەوكەسانەش لەیاد نەچوون و زۆرینە ڕووناكبیران ئەم توێژوو چینە باش دەناسن، كەسەرجەم وتەو قسەكانی سەرۆك سەدام و ڕاپۆرت و نووسینەكانیان دەكردە كوردی و بەزمانی كوردی لەداموودەزگاكانی بەعسدا چاپ وبڵاودەبوونەوەو نووسەرە مست لەگوێكان پاداشت و ئۆتۆمۆبیل و پارەو زەوی و لێپرسراوێتیان لە سەر بارودۆخی ڕۆشنبیری لە سەر وەردەگرت.
دۆخی ڕۆژنامەو گۆڤارەكانی سەردەمی بەعس:
بەعس و دەسەڵات و حوكمڕانی چاوێكی زەق وكراوە بوون بەسەر نێوەندی ڕۆشنبیری و نووسەرانی كوردەوە هەموو بابەتێك بێ سانسۆرو ڕەقابە بڵاو نەدەبووە، گرنگیدان تەنیا بە بابەتی شیعرو چیرۆك و وتاری ئەدەبیی بوو، ئێمەناڵین شیعرو چیرۆك وەك ژانەری ئەدەبیی گرنگ نین، بەڵكو گرنگ وپێویستن، شاعیرو چیرۆك نووسە كلاسیكی و لەمێژینەكانمان بەهونەریشەوە گەنجینەو سەرمایەیەكی گرنگی گەل و نەتەوەی كوردن،بەڵام ڕۆشنبیر ونێوەندی ڕووناكبیری بچوك كردنەوەو گەشەنەكردنی قەتیسکردنى لە چیرۆك و شیعردا مەترسییەكی یەكجار گەورەیە بۆسەر نێوەندەكەو فەرامۆشكردنی مێژوو كەلەپوورو شوێنەوارو سڕینەوەی لە عەقڵی تاكی كوردا گەورەترین پلان و وێرانكردنی ئەو نێوەندەیەو بەهەدەردانێتی، ئەگەر كێوماڵی نێو ڕۆژنامەو گۆڤارە كوردیی وعەرەبیەكانی ئەوسەردەمە بكەین لەساڵی 1970 تا 1991 بۆمان دەردەكەوێت چەند جەنگیكی كوشندە بەرانبەر بەكەلەپوورو مێژوو شوێنەوارو تەنانەت بابەتە فۆلكلۆرییەكان كراوەو نەوە بەنەوەى خوێندەوار زیاتر بەلای شیعرو چیرۆكدا براون و هیچ ئاسەوارێكی عەقڵی مێژوو كەلەپوورو شوێنەوار وەك گرنگی پێدان لەنێو ڕۆژنامەو گۆڤارەكانی بەعسدا وەك ئامارێكی ڕوون وبەرچاو هەڵكشاو نیەو زۆر لاوازە، بەرهەمەكانیش بەرهەمی لاوازوو ساردوو سڕی زۆرتر تێدایە وەك گرنگ و بەكەڵك، بەمەش بەهۆیی نووسەرانی كورد خۆیانەوە ئەم ڕەوتە لەژێر چاوەدێری بەعس و فەرمانڕەوایەتییەكەی گرنگی پێدراوەو دان ڕۆكردن بوو بۆنووسەرو هونەرمەند و شاعیری كورد تا بیر لەمێژوو كەلەپوورو شوێنەوارو گەنجینەی پڕی كورد نەكرێتەوە بەرەو لە ناو چون ببرێت و هەموو ڕۆشنبیری كورد لە عەقلگەرایی چیرۆك و شیعردا چڕبكرێتە، ئەوەش بەتەواوی لەڕۆژنامەو گۆڤارەكانی ئەوسەردەمەدا دەبینرێت یان پانتاییەکى گەورەى داگیرکردووە، بەڵام یەكێكیی وەك مامۆستا (عەبدولڕەقیب) و پاڵپشتەكانیی توانیان بەگژ ئەو ڕەوتو عەقڵە مردوو داخراوەنادا بچنەو لەململانێی توندو پڕمەترسیدا بن لەگەڵ ئەو نەوەییەی نووسەران و شاعیراندا و مێژوو كەلەپوورو شوێنەوار زیندوو بكەنەوەو هەوڵی ڕزگار كردنی بدەن و لەپێناوی ئەو گەنجیینە گەورەییە قوربانی و تێكۆشانێكی نوێ بكەن و لەپێناوی پاراستنی مێژوو شوێنەوارەكانی كوردا، بەنوسین و بیرۆكەو واژۆكۆكردنەوە توانرا بەر لە مەترسییەكانی وێرانكردنی مێژوو كەلەپوورو شوێنەوارە مێژووییەكان بگیرێت و ئەوەش بخرێتە هزرو عەقڵی تاكەوە، بەلاو پیرەو ڕۆشنبیرو هونەرمەندەوە كە مێژوویی باو باپیرانیان خۆشبوێت وبەرگری لێبكەن و بەملیۆن واژۆ كۆبكرێتەوەو نووسین لەوبارەیەوە بونوسرێت و قەڵەم لەخزمەتی ئەو ڕەوتەدا بەكار بهێنرێت، نەك بەعس تەنیا دژی مێژوو كەلەپوورو شوێنەوارەكانی كورد بوو،بەڵکو وێرانیی كردن و لەنێوەندەكەشدا لەبیری نووسەرانی دەبردەوە،هەروەها هانی نووسەرانیشى دەدا دوو ئەوەندە دژی مێژوو كەلەپوورو شوێنەواربن و هەوڵی چەكرە كردنی بیرۆكەو سەنگەربەندی بن دژی ئەو ئەو ڕەوتە ڕووناكبیرییە كە ئەویش خۆیی لە مێژوو كەلەپوورو شوێنەوارەكاندا دەبینیەوە، كەپێشەوایەتییەكەی لەلایەن مامۆستای دڵسۆز (عەبدولڕەقیب یوسف)ەوە دەكراو توانیی بەهۆیی چەندان كەسی ڕووناكبیرەوە ئەو نێوەند گەشەپێبدەن و تەنیا چیرۆك وشیعر بەنێوەندی ڕوناكبیرییەوە پەیوەست نەكرێت و گرنگی پێنەدرێت، یان فەرامۆش بکرێت،بەڵكو مێژوو كەلەپوورو شوێنەواری كورد بەهەند وەربگیرێ لەپاڵ بابەتە ڕووناكبیرییەكانی تردا،تەنانەت(ڕوانگە)ییەكانیش كە لەداموو دەزگا ڕووناكبیرییە كاندا بڵاوكرابوونەوە، ئەوانیش لەپێشەوایانی ئەوڕەوتە بوون بەس شیعرو چیرۆكیان بە سەرچاوەیی ڕۆشنبیری دەزانیی و هیچ گرنگیدانێك تەنانەت لە(3) ژمارەكەیی ڕوانگەدا بۆمێژوو شوێنەوارو كەلەپوور نەبوو،تەنانەت زۆرێك لەنووسەران و شاعیرانیش دژی ئەم ڕەوتە وەستانەوە زۆر تەمەنی درێژ نەبوو، تەنانەت شاعیری گەورە(لەتیف هەڵمەت) گوتوویەتی: ڕوانگە هێلكەیەكی پیس بوو هیچی لێهەڵنەهات، چونكە دەركەوت ئەمانیش هەرشیعرو چیرۆكی نوێیان بە بنەماوگرنگی ڕوشنبیری دەزانیی و مێژوو شوێنەوارو كەلەپووریان بەدواكەوتوو بێكەڵك دەزانیی و هیچ گرنگییەكیان پێنەدەدا، وەك مامۆستا لەتیف دەڵێت: هیچ شتێكی ئەوتۆ لە بیرۆكەكانیان شین نەبوو پشتگیری جەماوەری و ڕووناكبیریان نەبوو، بۆ ڕەوتەكەیان،بۆیە زۆر بەردەوام نەبوون و وەك بەفرەكەی پار توانەوەو پوكانەوە، بۆیە هەر ڕوناكبیروگەلێك نرخی مێژوو كەلەپوورو شوێنەوار نەزانێت،ڕەنگە ئایندەی ڕوونی نەبێت.
ساڵح حەیدەری و ڕۆژنامەی العراق:
چیرۆكی یەكەم:(ساڵح حەیدری)رئیس تحریر،سەرنووسەری ڕۆژنامەی(العراق)ی سەردە می بەعس و كۆنە شیوعیی بوو،ساڵح حیدری گوتی: بەیانیەك وەك ڕۆژانی ترو پێشتر چووم بۆدەوام لە ڕۆژنامەی(العراق) بینم لە سەرمێزەكەم نامەیەك دانرابوو، كاتێك نامەكەم كردەوەو خوێندمەوە توشی حەپەسان وساكان هاتم: لە نامەكەدا بێ ئاگاداركردنەوەی پێشتر… ناوەرۆكی نامەكە بریتی بوو لەوەی، كاتێك ئەم نامەیە دەكەیتەوەو دەخوێنیتەوە بێ هیچ شتێك بڕۆرەوە بۆماڵەوەو واز لەڕۆژنامەكە بهێنە؟ ساڵح حەیدەری گوتی: كاتێك ئەم نێوەرۆكەم خوێندەوە زۆر بەلامەوە سەیربوو، هیچ ناو ناونیشانێكی لە سەر نەبوو،بۆیە وام بەباش زانی هەر لە ڕۆژنامەكەوە تەلەفۆنێك بۆسكرتێری سەرۆك كۆمار (سەدام حسێن) بكەم و داوام لێكرد لەگەڵ( سەدام حسێن) لە سەر ئەوكێشەو گرفتە بدوێم،كاتێك سكرتێرەكە تەلەفۆنەكەی گواستەوە بۆ سەرۆك، بابەتەكەم بەتەلەفۆنەكە تێگەیاند(سەدام) گوتی: استاذ ساڵح من ئاگاداری ئەو بابەتە نیم، پرسیار دەكەم و وەڵامت دەدەمەوە؟ ووتی: پاش یەك دوو سەعات (سەدام) تەلەفۆنی بۆ كردم و گووتی: استاذ میللەتی شاخ ودەشتەكییەكان لەمێژوو تاریخی خۆیی(عادات وتقالید)خوڕەوشت چی دەزانێ، مەبەستی شاخاوی كوردەكان و دەشتەكییەكان بیابان نشینە عەرەبەكان بوو،پاشان(سەدام)گوتی:”جزمن تاریخ و جغرافیا، اكتب الشعروالقصە، ترجمها الكتب اجنبیە الی اللغە العربیە والكردیە وما انشرها “5
چیرۆكی دووەم: كەواتە ڕژێمی بەعس بە هەموو شێوەیەك نووسەران و شاعیران و هونەرمەندانی ئیستغلال و ژێر چەپۆكە كردبوو،لەنێو شیعرو چیرۆكدا تواندبوونیەوە ئاوێتەی كردبوون،تا سەریان نەپەرژێتە سەرمێژوو شوێنەوارو كەلەپوورو بیركردنەوە یان بۆشتە ڕەسەن وگرنگەكان لاوازو بێهەست بێت و ئەو ژانەرە گرنگەیان پێ فەرامۆش و لەبیر بەرنەوە، مامۆستا عەبدولڕەقیب دەڵێت: بەهۆیی نووسەرانی نزیك لە دەسەڵاتی بەعس و سانسۆرەوە، چەندین كتێبیی مێژوویی هاوچەرخ و ڕەسەن و پڕبایەخ و بەكەڵكی نووسەران لەلایەن(الرقابە المطبوعات ــ سانسۆری بڵاوكردنەوە) شوێنبزر كراون و نەدراونەتەوە بەخاوەنەكانیان وەك:
عەبدولڕەقیب یوسف:كتێبی: 1/منهج التاریخ المدن الكردستان، 2/ یوسف وزلیخا، كەڕەنجی حەوت ساڵ بەرهەمهێنان بوو،دەستی بە سەردا گیراو لە ناوبرا،3/ الدولە الدوستكیە ،چاپیشكرا،بەڵام لەچاپخانە دەست بەسەر هەموو ژمارەكانیدا گیراو لەكارگەی كاغەزی شاری بەسرە كرایەوە بەهەویرو كاغەزو كتێبەكە ناوی چووە لیستی ڕەشی چاپەمەنیەكانەوەو قەدەغەكرا. هەروەها مامۆستا عبدولڕەقیب ووتی:چەندین جار وتاری مێژووی و كەلەپووریم وشوێنەوارناسیم ناردووە، بۆگۆڤارەكانی ڕۆشنبیری و كاروان و بەیان و ڕۆژی كوردستان و… دەستی بەسەردا گیراوەو بڵاونەكراوەتەوەو وونكراوە، وتی: جارێك لەكۆڕێكدا،بە (مصلح جەلالی) سەرۆكی دەزگای ڕۆشنبیری بەعس و كۆنە شیوعیم گوتووە، بۆ وتارەكانم بڵاو ناكەنەوەو بزرو وونی دەكەن،گوتوویەتی مامۆستا یان بەدەستمان ناگات یان لەوشوێنانەی بۆی دەنێریت وون دەبن، گووتی منیش وتوومە خۆدەنكی زەنگیانە ودەرزی نیە ونبێت وتارەكانی من هەموو لێكۆڵینەوەن وچەندین لاپەڕە دەبن بۆ بزردەبن،كەواتە ئەمە بەڕوونی دژایەتی و پەراوێز خستنی نوسەرانی نیشتمانپەروەرو نەتەوەیی پیشان دەدات كەلەڕیگەی دەست بەسەرداگرتن و بزركردنی بەرهەمەكانیانەوە دژایەتی و ئاستەنگ دروستكردنیان بۆ دروست دەكەن و دەنگیان لەم ڕیگایانەوە کپ و خامۆش دەكراو بێدەنگیان دەكردن بۆ ئەوەی مێژوو كە لەپوورو شوێنەوارو سڕینەوەی خوڕەوشت و مێژوو بەتەواوی لە ناو بەرن.
خوالێخۆشبوو(لەتیف قەرەداغی): ئەم نووسەرە نیشتمانپەروەرو كەسێكی نەتەوەیی بوو، نووسەرو شاعیربوو،بەشداری شۆڕشی كردبوو گووتی: چەند كتێبێكی مێژوویم پێشكەش بە سانسۆری عێراق لە بەغدا كرد،تا چاپیان بكەم، بەڵام كاتێك بۆ وەڵامەكەی چووم وەری بگرمەوە وتیان دەزگای سانسۆر دەستی بەسەردا گرتووەو نایداتەوە، بۆیە هەرگیز ئەو بەرهەمانەم چنگ نەكەوتەوەو شوێن بزریان كردن، لە ناویان بردن. ئەوەسیاسەتی بەعس بوو،دەربارەی كتێب و مێژوو جوگرافیای كوردو بە خەتەرو مەترسی و ئاستەنگێكی پڕمەترسیان دادەنا لە ئاست گەشەی ڕۆشنبیری و بوارەكانی دیكە. بۆیە لەگەڵ ڕێزدا بۆ شاعیران و نوسەران تەنیا گرنگیان بەچیرۆك و شیعری لاوازو ساردو سڕدەدا كە كاریگەریان لە سەر خەڵك بەگشتی نەبوو،هەرلەو پێوەدانگەوە، سوكایەتییان بە شاعیرو نووسەرە گەورەكانی كورد دەكردو بە بەرهەمە لاوازەكانیان دەستیان بەسەر عەقڵیەت و بەها نیشتمانییەكان و سوكایەتییان بە شەهیدو پیاوانی نیشتمانپەروەردەكردوو، هانی ڕۆژنامەنووسی بەرژەوەندپەرست و لاوازەكانیان دەدا تاچاوپێكەوتن لەگەڵ سەرۆك چاش و دەست وپێوەندو جاسوسەكان بكەن بۆئەوەی مەسەلە نیشتمانیی و بابەتە مێژوویی و شوێنەوارە گرنگەكانی كورد ناشیرین و سوك بكەن، ئەوڕەوتە ڕۆشنبیری و دۆخە سیاسییەش لەباربوو بۆ هاتنە پێشەوەی ئەم كەسەلاوازو مست لەگوێیانەی كەویژدان و خۆیان پێ سوك بێت و لە بەرەی دژی گەلدا بوەستنەوەو دژایەتی دەیان نووسەرو مێژوونوس وشوێنەوارناسی وەك (عەبدولڕەقیب) كان بكەن.
ساڵی(٨٠ ١٩)ڕابوونی نووسەرانی نیشتمانپەروەر:
ساڵى هەشتا بەهۆى بەهێزبوونى بزوتنەوەى چەکدارى لە کوردستانى باشوورو، هاتنى هێزە بەرهەڵستکارەکان وپارت وڕێکخراوەکانى ڕۆژهەڵات وئێرانییەکان بۆ ئەم دیوو سنوورەکانى باشوور، جموجۆڵى سیاسیى وڕوناکبیرى و ئەدەبى چالاک بوو، تووشى ڕاچەنین و بەرگرى زیاتر هات و نوسەرانى پاک ودڵسۆز هەرتەنیا گرنگییان بە ئەدەب وبەرهەمى ئەدەبیى لە چیرۆک وشیعر نەدەدا،بەڵکولێکۆڵینەوەى مێژووى وباتە کەلتوورى وکەلەپوورى شوێنەوارەکانیش بوونە بابەتى گرنگ و سەرنج ڕاکێش و کەسانى وەک عەبدولڕەقیب یوسف وچەندان نووسەرى تر بەرەو ئەم بوارە مێژووییانە سەرنجى ڕۆشنبیرەکانیان ڕادەکێشاو بەرگرییان لەمێژوو کەلەپوورو شوێنەوارەکان دەکرد وبووە مەسەلەى گرنگى ڕۆشنبیرى و تەنانەت وێنەو مێژووى زارەکى لەلایەن عەبدولڕقیب یوسفەوە بووە بابەتى بایەخدارو پیرەمێردو تێکۆشەرو بەتەمەنەکان وەک کەرەسەى زارەکى بوونە سەرچاوەى مێژوو،ئەمەش پێویستى بەکۆشش و ماندووبوونى زۆرێک هەبوو کە ڕێز لەمێژوو بگرن،وەک قەبرسانە دێرینەکان ئەشکەوت و خانووە مێژووییى وکەرەسەکانى بەڵگەنامەى بگیرێت و لەزۆر بواردا تۆمار بکرێت و زۆرێکیش وەک فشار گرنگیان پێبدریت وخوێندەواران وڕوناکبیرانیان لێ وەئاگا بهێنرێت و بەرگرى لێبکرێت، تەنانەت بەعس لە بەرنامەیدا بوو، قەڵاى هەولێرو کەرکوک بە ناوى پرۆژەى بازرگانییەوە وێران بکات و لە ناوى ببات، بەڵام گرنگى ئەم دووشوێنەوارە مەزنە بەهۆى هەوڵو نامەو نوسراو واژۆکۆکردنەوە لە سەردەستى مامۆستا (عەبدولڕەقیب) دەستى پێکردوو، تەنانەت نوسینگەى سەرۆک کۆماریشى لێ ئاگادار کرایەوەو هەردوو قەڵامێژووییەکە لە وێرانکردن ولە ناوبردن پارێزراو ڕزگار کرا، بەڵگە بۆ ئەم بابەتە هەیە.
کەواتە ئەم مامۆستایە هەر لە سەرەتاوە نرخ وبەهاى مێژوو مەغزاو ناوەرۆکى مێژووى بە زۆرێک خەڵک ناساندوو بە گرنگییەوە بەرگرى لە هەموویان کردوو هەوڵەکانى جێگەى بایەخ و گرنگى پێدان بوون. لە وڵاتان کەرەسە مێژووى وشوێنە کەلەپوورى و شوێنەوارەکان ئەرکى حکومەتە بیانپارێزێ وبەرگرییان لێبکات، ئەرکى هاوڵاتیانە، پاشان ڕۆشنبیران ونوسەرانە مێژووى خۆیان بپارێزن و شانازى بەڕابردوو ئایندەیانەوە بکەن.
مامۆستا عبدولڕەقیب ،ڕێنیسانس و بانگەوازەكەی
مامۆستا (عەبدولڕەقیب یوسف) ساڵى١٩٨٥،وەک یەکەم کتێب بەناوەرۆک جیاوازى بڵاوکردەوە کتێبەکە ناوى (بانگەوازێک بۆ ڕوناکبیرانى کوردــ لەپێناوى کۆکردنەوەو زیندووکردنەوەى کەلەپورى کوردیدا)کتێبەکە لە بڵاوکراوەکانى پرۆژەى هاوسەرژمارە (٢) لەچاپخانەى کامەرانى چاپکرا، کتێبەکە بەپشگیرى وخەرجى خوالێخۆشبوو(هوشیار قەفتان)خاوەنى پرۆژەى هاوسەربوو،مامۆستا داواى لە ڕوناکبیران ونووسەران هاوڵاتیانى کورد لە کوردستان کرد بوو لە کتێبەکەدا، گرنگى بە بەڵگەنامە(الوثاق) بدەن وبیان پارێزن.
یەکەم:وەک:دەستنوس،نامەو فەرمانەکان،ئیجازەى مەلایەتى،ئەوراق و کاغەزى فەرمانگە کان،قەواڵەو سەنەد،تاپۆ…. کەئەم بابەتانە زۆر گرنگن لەساخکردنەوەى بابەتە مێژووییى ولێکۆڵینەوەو توێژینەوەکاندا،بۆیە پاراستن و کۆکردنەوەوپارێزگارى لێکردنیان ئەرکى هەموو خەڵکە بەڕۆشنبیرونووسەرو هونەرمەندوکەسایەتییەکانەوە.
دووەم:بیرەوەرى بەساڵاچووەکان،واتەمێژووى زارەکى زۆر گرنگە کە زۆرینەى مێژوو لە سنگى بە ساڵاچواندایە پێویستە ئەومێژووە بخرێتە سەر کاغەزو لە فەوتان بپارێزرێت. بۆیە ئەرکى هەموانە سودى گەورە لە بەتەمەن و بەساڵاچوەکان وەربگرین وتۆماریان بکەن.
سێیەم:بەندو باو ئەفسانە،بابەتە فۆلکلۆرییەکان بەهەموو ڕەگەزو بابەتاکانەوە،هەو ڵبدرێت لە فەوتان ونەمان ڕزگار بکرێن بەهەرشێوەیەک بێت.
چوارەم: هونەرى بیناسازى، ئەمە هونەرێکى گەورەى کوردە،خاوەنى مێژوویەکى کۆن ودێرینن،هەوڵبدرێت،بپارێزرێت،ناوى وەستاو شوێن و هونەرەکە تۆماربکرێت و خانوەکانى ئەم نەخشونیگاردارە..بیناسازییان تێدایە،یان ئەم هونەرەیان تێدایە بپارێزرێن ولێکۆڵینەوەو توێژینەوەیان لە بارەوە ئەنجام بدرێت.
پێنجەم: هونەرى وێنەکێشى وتاشینى(النحت) کوردى، گرنگى پێبدرێت وبپارێزرێت.
شەشەم:یاداشت نوسین، زۆر گرنگە پێویستە هەمووتاکێک گرنگى بەم بابەتە بدات ولاى لێبکرێتەوە، ئەمەش زۆر بابەتى مێژووى ساغ دەکاتەوە.
حەوتەم: پاراستنى بابەتە کەلەپوورى ومێژووییەکان، وەک ئەشکەوت، قەبرسانەکان، کۆڵینەکان، بابەتە کەلەپوورى و کەلتوورییەکان….
ئەمانەو دەیان خاڵ وبابەتى دیکەى گرنگ لەم کتێبەدا خراونەتە ڕوو،هۆکارى پاشکەوتنى بابەتەکان ڕوونکراوەتەوە،گرنگیدان تەنیا وەک پێویست بەشیعر، چیرۆک،وەرگێڕان ناکاتە ئەوەى پێشکەوتنى ڕۆشبیرى و ڕوناکبیرى پێ مسۆگەربکەین، بەڵکو گرنگیدان تەنیا بەو بوارو لایەنانە دەوڵەمەندى ڕۆشنبیرى دەرناخات، بەڵکوگرنگیدان بە باتە کەلەپورى وکەلتوورى مێژووییەکان زیاتر نێوەندەکە دەوڵەمەندو سەنگین دەکات،ئەم کتێبە زۆرینەى نێوەندەکەى ڕاچڵەکاندو بانگەوازێکى تازەگەرى وداهێنان بوو لەنێوەندى ڕوناکبیرى وڕۆشنبیرى کوردا.
کەواتە ئەم مامۆستایە وەک کەسێکى نیشتمانپەروەرو دڵسۆزو خەمخۆر بۆمێژووى کوردو کوردستان،بووە ویژدانێکى سەنگین و زیندوو وبەتەنگەوە هاتووى ئایندەوە پاشەڕۆژ بۆ نەوەکان و بانگەوازگەى زۆر بابەتێکى تازەو نوێخوازانە بوو، بۆپاراستنى مێژووى کورد و وەک شۆڕشێکى ڕۆشنبیرى وڕوناکبیرى بەرجەستە بوو لە ناو نوسەران و ڕوناکبیرانداو بەرەو ڕێگەیەکى ڕۆشن نێوەندەکەى ئاراستەکرد،کە لە مێژوودا بەشانازییەوە نەوەکان هەوڵو ماندووبوونەکانى ئەم کەسایەتییە بەرز دەنرخێنن.
عبدولرقیب یوسف
عەبدولڕەقیب یوسف لە ساڵی١٩٤٣لە دایکبووە،نووسەر و مێژوونووس و شوێنەوار ناسێکى کوردە،لە ١٩٦٠ەکانەوە دەربارەی مێژووی کورد و شوێنەوارەکانی دەنووسێت و چەندین شوێنەواری دۆزیوەتەوە و وتاری دەربارەیان نووسیوە، لە ساڵی ١٩٧٣ یەكەمین شوێنەواری لە دەربەندی رانیە دۆزیوەتەوە ،لە پارێزگای سلێمانی.
عەبدولرەقیب یوسف کەسایەتییەکی گەورەی کەلتوورپەروەر و کەلتوورپارێزی کوردستانە،زۆربەی تەمەنی خۆی تەرخانکردووە بۆ نووسینی مێژوو،پاراستنی کەلتووری کوردستان لە شوێنەوار،بەڵگەنامە، هونەرەکانی تەلارسازی و نەخش و نیگاری خانووەکان. بەهۆی بەرهەمە زانستی و بەنرخەکانییەوە، لەلایەن پسپۆڕانەوە بەفەرهەنگی گەورەی کەلتووری شارستانی ناودێر کراوە.
وەک مامۆستا لە ناوچە جیاجیاکانی کوردستان خزمەتی کردووە.دواتر بۆتە راوێژکاری کاروباری شوێنەوار لەئەنجومەنی وەزیران و٩ ساڵ لەو پۆستەدا خزمەتی کردووە و ساڵی ٢٠١٠ خانەنشین بووە. مامۆستا(عەبدولڕەقیب) هەر لە سەرەتای ژیانی گەنجییەوە خولیای خوێندنەوەی بابەتە مێژووییەکان بووە و بایەخی بەشوێنەوار داوە.
مامۆستا سەعید دێوەچی بەرێوەبەرو دامەزرێنەری مۆزەخانەی موسڵ و مێژوو نووسی ناوداری عیراق، هانی مامۆستا (عەبدولڕەقیب)ی داوە بنووسێت، ئەویش لە شوباتی ١٩٦٠ەوە دەستی بەنووسین کردووە و تائێستا بەردەوامە.
مامۆستا (عەبدولڕەقیب) شەست ساڵە دەنووسێ و خاوەنی زیاتر لە(٥٠) کتێبی چاپکراوو دەستنووسە.
ئەو ساڵی ١٩٨٥ کتێبێکی بەناوی(بانگەوازێک بۆ رووناکبیرانی کورد) دەرکرد، لەم کتێبەدا داوای کۆکردنەوە و زیندووکردنەوەی کەلەپووری کورد و پاراستنی کرد. ئەگەرچی مامۆستا عەبدولڕەقیب چەندین کتێبی نایابی تری هەیە، بەڵام ئەم کتێبەی بەباشترین کتێب دادەنێت، لەبەرئەوەی بەوردی باسی پێویستی پاراستنی هەموو لقەکانی کەلتووری شارستانی کوردستانی کردووە.
ناوی هەندێک لەکتێبە چاپکراوەکانی
(دیوانی کرمانجی،الدولە الدوستکیە فی کردستان،تابلۆکانی شەرەفنامە، بیرەوەرییەکانی ئەحمەدی حەمەئاغای پشدەری،حدود کردستان الجنوبیە، لە بەڵگەنامەکانی حکومەتی شێخ مەحموود،بەرگریکردنمان لەقەڵای هەولێر، وێرانکردنی قەڵای کەرکوک و هەوڵدانم بۆ رزگارکردنی، پەیدابوون و دروستکردنی چەکی ئاگردار) و چەندان کتێبی تر.
سەدان وتارو لێکۆڵینەوەی بەزمانەکانی کوردی و عەرەبی لەرۆژنامە و گۆڤارەکانی عیراق و کوردستان و دەرەوەدا بڵاو کردۆتەوە.
مامۆستا عەبدولڕەقیب یوسف، خولیای سەرەکی گەڕان بووە بەدوای شوێنەوارەکاندا، چەندان شوێنەوار و شاری کۆنی دۆزیوەتەوە، کە پێشتر نەدۆزرابوونەوە، زانایان و شارەزایانی شوێنەوار بەکارەکانی سەرسام و موحەیەر بوون،لەماوەی ٦٠ ساڵ کارکردنیدا، بەتەنها خەرمانێک بەرهەمی بەنرخی بەڵگەنامە و تۆماری کاسێت و فۆتۆ و ڤیدیۆی کۆکردۆتەوە، کە ئەوە کاری دامەزراوەیەکی گەورەی نیشتمانییە، ئەو بەتەنها و لە سەر ئەرکی خۆی ئەنجامی داوە، ئەو ١٨ ملیۆن لاپەڕەی بەڵگەنامە ١٣٠٠ سەعات تۆماری ڤیدۆ و کاسێتی دەنگی تەمەنداران و ٧٠ هەزار وێنەی فۆتۆی هەیە، کە هەموو پێکەوە سامانێکی گەورەی کەلتووری شارستانین. بەشی زۆری بەڵگەنامەکانی پێشکەش بەئەرشیفی نەتەوەیی کوردستان کردووە.
مامۆستا عەبدولڕەقیب یوسف، زۆربەی ئەو ئەرشیفە بەنرخەی دیجیتاڵ کردووە، نزیکەی ١٢ ساڵ کاری تێدا کردووە بۆ ئەوەی لەرێی ماڵپەڕێکی تایبەت بەخۆیەوە، بۆ خوێنەران بخرێنەڕوو. ئەو کارەشی تەواو کردووە و لەماڵپەڕەکەیدا بەشێکی زۆری زانیارییەکانی ئەرشیفەکەی لە ژێر(٣٢)ناوونیشانی سەرەکیدا خراونەتە روو، بە دەوڵەمەنترین ماڵپەڕی بواری کەلتووری شارستانی لە ناوچەکەدا دادەنرێت، لەکۆتاییدا هیوای سەرکەوتن و تەمەن درێژی بۆ مامۆستا عەبدولڕەقیب ئەخوازم،ئەو پیاوەی لە باکووری کوردستانەوە هات و باشوری کردە مەیدانی کارو خزمەت و بەخششەکانی و کوردستانی گەورەی وەک یەک نیشتمان سەیر کرد و لە سەرانسەری ئەو نیشتمانەدا ئەوەی پێی کرا بۆ پاراستن و ناساندنی کەلتووری شارستانیی کوردستان درێغی نەکردوە، یاخوا تەمەن درێژ بێت و هەر شاد و بەختەوەر بێت.
30/١٠/٢٠٢٤
پەراوێزەکان:
1- مێژوو لە تەرازوودا، فەلسەفەولۆجیكی میژوو،وەرگێڕانی د.قادرمحەمەد حسن، سۆران بەها ئەحمەد ساڵی 2011 ل30
2- سەرچاوەی پێشوو،ل30
3- میژوو لەتەرازوودا، فەلسەفەولۆجیكی میژوو، وەرگێڕانی د.قادرمحەمەد حسن، سۆران بەها ئەحمەد ساڵی 2011 ل29
4- سەرچاوەی پێشوو،ل29
5- سەرچاوە یاداشتی مامۆستا عبدولڕەقیب یوسف